Вы находитесь на странице: 1из 28

1.

a) Rimski pravnici u doba Rimske Republike (VETERES)


Pravnici klasinog perioda, svoje prethodnike iz prethodnog perioda nazivaju veteres stari. Ni jedno pravniko djelo iz ovog perioda nije sauvano. Najvaniji izvor saznanja o vanim pravnikim imenima predklasinog perioda, jeste klasini pravnik Pomponije, koji je smatrao veoma vanim da se pokae razvoj prava od poetka.

2. Apije Klaudije
Appius Claudius Caecus u rimskoj istoriji bio je poznat kao veliki dravnik, cenzor, konzul, vojskovoa, knjievnik, poznata je njegova zbirka Senteniae iz koje sljedi ona poznata izreka ''fabrum esse suae quemque fortunae - svako je svoje sree kova'', bavio se pitanjima gramatike i reforme pravopisa, . On je takoe, sagradio prvi veliki rimski vodovod aqua Appia, i jo danas sauvan rimski drum via Appia.1 Za njega se takoe kae da je prvi doprinjeo ruenju sveenikog monopola nad znanjem o pravu. Naime, on je vjerovatno, preutno dozvolio svome sekretaru (Gneius Flavius) da ukrade legisakcione forumule i da objavi zbirku koja e biti poznata kao Ius civile Flavianus - ,,Flavijevo pravo graana''. Takoe, smatra se da je Flavije objavio i vjerski kalendar, koji su do tada znali samo sveenici.2

3. Prvi pravnik
Tiberius Coruncanius bio je prvi pontifeks maksimus iz reda plebejaca, komandovao je kao konzul rimskom vojskom u ratovima protiv Eturaca i epirskog kralja Pira. Prema pravniku Pomponiju, prvi je poeo davati graanima, javno, pravne savjete, tumaiti pravne pouke, i miljenja. 3 Tiberije Korunkanije je bio prvi pravnik ,,uz njegovo ime u istoriji rimskog prava ide i priznanje prvog rimskog pravnika'' 4

4. Sekst Elije
Sextus Aelius Petus Catus njemu su dodjelili nadimak ,,catus'' ili ,,pametan'' to nam sugerie o njegovoj otroumnosti, velikoj pameti. Poticao je iz plebejske porodice, koja je vremenom napredovala, uzdigla se i obogatila. Smatraju da je njegoc otac (Kvint Elije) bio jedan od pet pretora koji su ubijeni u bici kod Kane (znamenita bitka u kojoj je Hanibal5, znatno brojano inferioran, razbio i nanio jedan od
1 2

http://sr.wikipedia.org/wiki/_ N. Mojovi, Istorija Rimskog prava, Banja Luka, 2008., 286-287. 3 A. Romac, Rjenik Rimskog prava, Zagreb, 1975., 138. 4 N. Mojovi, Nav. djelo., 286. 5 http://sh.wikipedia.org/wiki/Bitka_kod_Kane

najteih poraza rimskoj vojsci u istoriji6). Sekst Elije je bio i kurulski edil, brinuo se o raspodjeli ita koja je stizala iz Afrike, a kasnije i cenzor. Poto se tokom svog mandata nije neto posebno istakao, sva slava je otila njegovom kolegi Titu Flamininu koji je izaao kao pobjednik iz grkog rata (Drugi makedonski rat, Makedonce je predvodio Filip V Makedonski. Rat je trajao od 200. p.n.e. do 196. Kao povod posluila je ekspanzija Makedonaca u Iliriku i nekim teritorijama grkih polisa koje su smatrali svojim. Polisi, zaveznici Rima, pozvali su Rimljane u pomo, to je na kraju zavrilo pobjedom Rima)7. Meutim, Sekst Elije mnogo vie se istakao kao pravnik i mislilac. Sekst Elije, prvi je objavio pravnu knjigu o privatnom rimskom pravu.8 Sastojala se od tri djela: 1. Zakon XII tablica, 2. zatim tumaenje pojedinih odredaba, 3. i legisakcije vezane za primjenu Zakona XII tablica. Zbog ovih svojih karakteristika, nazavana je Tripertita ,a to znai trodjelna.9 Kasnije zbirka poinje da bude prozivana imenom svog autora, kao Ius Aelianum, za koju Pomponije kae da predstavlja kolijevku rimskog prava.

5. Marko Porcije Katon


Marcus Porcius Cato Censtorius rodonaelnik porodice Porcija. Klasini predstavnik zemljoradnikog i zemljoposjednikog Rima, protivio se helenistikom nainu ivota, luksuza i korupcije. On je takoe napisao djelo De Agri Cultura10 najstariji sauvani prozni spis na latinskom jeziku. Njega smatraju najboljim poznavaocem rimskog prava svog vremena. Zalagao se za jasan rimski, koncizan stil, nastojei da mu rijei ne odudaraju od viota. Takoe, u pravnoj istoriji ostao je poznat i njegov istoimeni sin pod nadimkom Licinianus.

6. Marko Porcije Licinijan


Marcus Procius Cato Licinianus je sin prethodnog, pomenutog, veoma poznatog rimskog pravnika. Ime je dobio po oevoj eni, svojoj majci, iz prvog braka, Liciniji za razliku od svog istoimenog brata koji dobio ime po njegovog oca drugoj eni Saloniji. Licinijanov otac je mnogo drao do obrazovanja, pa je i svome uenom robu zabranio da poduava njegovog starijeg sina, jer je smatrao da bi tako na njega mogao prenijeti neke robovske manire. Umjesto toga, sam je napisao neke knjige iz kojih je Licinije trebao nauiti sve ono to je vano za njegov ivot. 11 U javni viot je zakoraio 173. god. p.n.e. u pohodu na Liguriju. Meutim, legija kojoj je sluio raspitena je prije samog pohoda. Pet godina kasnije, pod komandom konzula Lucija Emilija
6 7

http://www.roman-empire.net/army/cannae.html http://sh.wikipedia.org/wiki/Drugi_makedonski_rat 8 N. Mojovi, Nav. djelo., 288. 9 A. Romac, Rimsko pavo, Zagreb, 1975., 27. 10 N. Mojovi, Nav. djelo., 289. 11 http://sh.wikipedia.org/wiki/Marko_Porcije_Katon_Licinijan

Paula stupio je u vojsku i uestovao u Treem makedonskom ratu (posle Drugog makedonskog rata, poraeni Filip V, morao je pristati na neka uslovljavanja koja bi trebala ostaviti Makedoniju slabom, a kao garant poslao je svog sina Demetrija kao taoca u Rim. Posle izvjesnog vremena, poboljavaju se odnosi izmeu Makedonije i Rima, te Rimljani putaju Demetrija kui. Demetrije je u Makedoniji doao u suparniki sukob sa svojim bratom Perzejom, koji ubjeuje oca da je ovaj pijun i nagovara da ga pogubi. Posle oeve smrti Perzej dolazi na vlast i vodi antirimsku politiku, i sklapa saveze sa rimskim protivnicima. Odluujua bitka se odigrala kod Pidne 168. p.n.e.,12 gdje su Makedonci potueni do nogu, a Perzej, njegova porodica i dvorjani su se predali Rimljanima. Posledice po Makedoniju su bile takve, da je podjeljena na etri odvojene klijentske republike sa zabranom meusobne komunikacije. U ovoj presudnoj bici rimskom vojskom je komandovao konzul Lucij Emil Paul, a Marko Porcije Licinijan se istakao svojim junatvom na ovom bojonm polju gdje je bio i ranjen. Posle ove bitke eni se Lucija (Emilija) Paula erkom Emilijom Tercijom, povlai se u miran ivot i posveuje pravnim pitanjima.13) Postao je uglednim pravnikom svoga doba, objavio je poznato djelo De iuris disciplina, smatraju da je od njega potekla poznata regula rimskog prava, regula catoniana

7. Trojica velikih pravnika


Krajem 2. vijeka p.n.e. djelovala su trojica poznatih pravnika: Iunius Brutus, Manus Manilius, Publius Mucius Scaevola., za koje tvrde da su utemeljili rimsko civilno pravo.

8. Kvint Mucije Scevola


Pontifici u Rimu su jo uvijek blizu vanih drutvenih tokova. Kasnije, najpoznatiji meu njima je bio Quintus Mucius Scaevola koji je bio pontifeks maksimius, tribun, konzul, prokonzul,. Zajedno sa svojim prijateljom Licijem Licinijem Krasom u Senatu je uspio ,,progurati'' zakon Lex Licia Mucia14 ,a kojim je bilo zabranjeno davanje dravljanstva odreenim kategorijama rimskih podanika Latina i Italijana, ime je prouzrokovan ,,Savezniki rat'' . Rat je poznat jo pod imenom ,,Marsijski rat'', desio se izmeu 91. i 88. god. p.n.e. ( oruani sukob Rimljana sa jedne strane, i brojnih italijanskih gradova-drava sa druge strane. Pobjedu su odnjeli Rimljani, ali su kasnije morali poeti poputati pred zahtjevima pobunjenika.)15 Kvint Mucije je ubijen u Vestalskom hramu, a ubile su ga Marijeve pristalice (sukobi optimata i populara). Prvi je rimski pravnik koji je napisao sistematizovano djelo o privatnom pravu u 18. knjiga Libris iuris civili. Njegovo djelo uivalo je veliki ugled, jer su i
12 13

http://sh.wikipedia.org/wiki/Trei_makedonski_rat http://sh.wikipedia.org/wiki/Marko_Porcije_Katon_Licinijan 14 http://sh.wikipedia.org/wiki/Kvint_Mucije_Scevola_Pontifeks 15 http://sh.wikipedia.org/wiki/Savezniki_rat_u_Rimu

kasniji pravnici svoja djela zvali ,,Libri ad Q. Mucium'', a zasluan je za uvoenje u rimsko pravo i cautio Muciana, te presumptio Muciana. Ovaj pravnik je bio uitelj mnogim uglednim Rimljania, Ciceronu, Sulpiciju Rufu, Gaju Akviliju Gaju.16

9. Gaj Akvilije Gal


Gaius Aquilius Gallus Kao rimski pretor uveo je novo pravno sredsrvo actio de dolo, potom se kae da je uveo i poznatu stipulatio Aquiliana. Djelovao je kao pravnik praktiar na polju kautelarne jurisprudencije. 17

10. Servije Sulpicije Ruf


Bio pravnik praktiar, konzul, a i napisao je mnogo pravnikih djela (oko 180 knjiga svitaka) koje nisu sauvane. Smatra se za osnivaa pravne dijalektike, u tome mu je pomoglo iroko pravniko obrazovanje, prvi je koristio pretorski edikt kao svoj referentni okvir a ne ius civile. Smatra se da je on inicijator prijedloga da se u rimsko pravo uvede tzv. actio Serviana, fikticijska tuba koju je mogao podii kupac prezaduene imovine (bonorum emptor), pod fikcijom da je naslednik (fictio se herede). Poznati njegovi uenici, a kasnije ugledni pravnici su bili: Auolo Ofelije, te Alfen Var.

11. Aulo Ofelije


Aulus Ofilius saraivao je sa Cezarom, trebao je da radi na njegovom planu kodifikacije rimskog prava, ali je, vjerovatno, omela ih Cezarova nasilna smrt.18

12. Alfen Var


Publius Alfenus Varus Rufov uenik, koji je od svih ostalih njegovih uenika, stekao najvei ugled. Za razliku od prethodnih pravnika, bio je nieg porijekla, pa su mu to ostali prebacivali. Bio je prijatelj pjesnika Horacija, koji kae za njega da je u mladosti bio obuar. Prvi je bio rimski pravnik koji je pisao djelo pod imenom ,,Digesta'' , a koje je sadravalo response prethodnih pravnika.19 Smatra se da je ovo djelo, pored istoimenog djela klasinog pravnika Salvija Julijana, posluilo Justinijanu kao inspiracija da svojoj zbirci pravnikog prava, sastavljeno iz odlomaka djela klasinih pravnika, dadne ime Digesta. Pomponije kae da je on prvi dao komentar pretorskog edikta o sudovanju, bio je prijatelj pjesnika Vergilija koji mu je posvetio i jednu

16 17

N. Mojovi, Nav. djelo., 289. A. Romac, Rimsko Pravo, 1975., 27. 18 Isto,. 19 Isto,. 28.

pjesmu, pored svog niskog porijekla bio je sahranjen na dravni raun.20

13. Trebacije Testa

Trebatius Testa zauzima veoma visoko mjesto u pravnoj nauci, posebno zbog injenice da je veliki Labeon bio njegov uenik. Radovi su mu posveeni sakralnom i civilnom pravu. O ovom pravniku najvie podataka je sauvano u Ciceronovim i Horacijevim tekstovima.21

14. b.) Klasino pravo (klasina jurisprudencija)22


Sledei tekst je u potpunosti preuzet iz Romevog rjenika za predmet Rimsko pravo. Klasino pravo je razdoblje rimske pravne istorije koja poinje sa principatom (27. godine prije n.e.) ,a zavrava se smru Aleksandra Severa (235. godine n.e.). Osnovno obiljeije tog razdoblja jeste opsena i znaajna djelatnost rimskih pravnika (iurisprudentia), koji su davanjem pravnih savejta (responsa) i velikom literarnom djelatnou razdjelili rimsko pravo, prilagoavajui ga potrebama vremena, u kojem je, zbog relativnog mira i sreenih unutranjih prilika, dolo do velikog razvitka trgovine i razmjene dobara. Klasini period predstavlja najvii domet u stvaralakom razvitku rimskog prava, jer je ono, upravo zbog razraenosti i usavravanju u tom razdoblju, dobilo one bitne karakteristike koje su mu omoguile da preivi pad drave u kojoj je nastalo i da putem recepcije ponovo postane pozitivnim pravom niza evropskih zemalja. Na poetku klasinog perioda pojavile su se dvije pravne kole: prokulovska i sabinovska, za koje se pouzdano ne mogu utvrditi ni politiki ,a ni pravni razlozi razdvajanja. Po svoj prilici, radilo se o grupi pravnika koji su, povodei se za jednim autoritetom, imali razliite pogleda na neka sporna pitanja. Upravo zbog ne postojanja dubljih razloga tog podvajanja, opreka izmeu te dvije kole relativno brzo nestaje, tako da se od Hadrijana pa na dalje vie i ne pojavljuje. Klasino doba ima izrazito dvije odvojene faze, ranu i kasniju. Za prvo vrijeme karakteristino je djelovanje pomenutih kola. Najugledniji prokulovci su bili: Antistius Labeo (osniva), Proculus (po kojem je kola dobila ime), Nerva otac i sin, Pegasus, Neratius, kao i Celsus otac i sin. Kao najvaniji predstavnici druge kole pominju se: Gaius Ateius Capito (osniva), te njegov naslednik Massurius Sabinus (po kojem je kola dobila ime), a zatim Cassius Longinus (po njemu se nekada pravnici kole nazivaju i Cassiani), Iavolenus Priscus, i najvei pravnik tog itavog doba Salvius Iulianus.
20

N. Mojovi, Nav. djelo., 293. Isto., 294. A. Romac, Rjenik Rimskog prava, Zagreb, 1975., 280 281, 282.

21 22

Nakon prelaznog perioda, za vrijeme vladavine Hadrijana i ostalih careva iz kue Antonina, u kojem su djelovali kao istaknutiji pravnici Pomponius, Africanus, nastupio je novi procvat klasine jurisprudencije potkraj 2. vijeka i na poetku 3. vijeka n.e. za vladavine careva iz kue Severa. U to vrijeme su vijeli i djelovali najugledniji rimski pravnici Ameilius Papinianus, i njegovi pomonici odnosno naslednici u slubi, Domitius Ulpianius, Iulius Paulus, poslednji ugledni pravnik iz tog doba jeste Herrenius Modestinus, sa kojim se zavrava period klasinog rimskog prava. Sve vea koncentracija vlasti u rukama careva, koja je istodobno bila propraena i prelaenjem gotovo svih zakonodavnih ovlatenja na cara, postepeno je gasila i onemoguavala plodnu djelatnost pravnika. Istovremeno se odvijao proces prodiranja stranih elemenata u rimsko pravo, prvenstveno nekih ustanova grkog i orijentalnog prava, to se tumai okolnou ne samo da je politiko teite carstva bilo na Istoku, nego da je i privredna aktivnost u tom dijelu carstva i dalje bila relativno ivlja i intezivnija. Najvaniji izvor podataka o klasinom pravu jesu Justinijanova Digesta, koja su sastavljana od odlomaka djela rimskih pravnika, uglavnom iz klasinog doba , jer je broj djela koja su izvorno sauvala malen (najvanije su Gajeve Institucije). Budui da su Justinijanovi saradnici u toku kodifikacije vrili brojne preinake dodajui i ispravljajui tota u fragmentima djela klasinih pravnika, pronalaenjem tih interpolacija jest najvaniji put i najvanija metoda rekonstrukcije sadraja pojedinih institucija rimskog klasinog prava.

15. Pravne kole23


Sledei tekst, takoe, u potpunosti je preuzet iz Romevog rjenika za predmet Rimsko pravo. Razvitak rimskog prava, njegova teoretska razrada i sistematizacija, kao i pripremanje strunih kadrova za obavljane parktine djelatnosti, zavisili su u velikoj mjeri od djelovanja pravnih kola. U dugotrajnom istorijskom razvitku, uloga te organizacija tih pravnih kola znatno su se razlikovali, jer se djelovanje pojedinih pravnih kola u rimsko doba (mada i tu postoji znatna razlika izmeu perioda republike i principata na jednoj, te dominata i ranovizantijskog doba na drugoj strani) bitno razlikuje od naina funkcionisanja i svrhe pravnih kola u srednjem vijeku (glosatori i postglosatori), od kola u kasnijem periodu ( kola elegantne jurisprudencije, kole prirodnog prava, istorijskopravne kole) a posebno od moderne romanistike kole. Pravne kole u Rimu
23

Isto,. 443, 444 445.

Koliko je poznato, u Rimu sve do klasinog doba nije bilo posebnih pravnih kola. Zainteresovani pojedinci obraali su se poznatim pravnicima svog doba, pridruivali im se i na taj nain izuavali pravo. Zna se da su neki ugledni pravnici (Q. Mucius Scaevola, Servius Sulpicius Rufus, Aulus Ofilius, Gaius Trebatius Testa, i dr.) imali oko sebe veliki broj uenika. Poetkom principata formirane su dvije posebne grupe pravnika: prokulovci i sabinovci, koje su se razlikovale u znatnom broju pojedinim pitanjima i pogleda na pojedine probleme prava. Premda se tu ne moe govoriti o kolama u doslovnom smislu rijei, nema sumnje da se tu radilo o stvarnim zajednicama uitelja i uenika koje su imale svoj sistem uenja, pa i odreene tradicije, a u skladu s tim i posebna shvatanja o nekim pitanjima pravne teorije i prakse. Meutim, budui da se te opreke nisu zasnivale na nekim bitnijim i principijelnim razlozima, razlike izmeu tih kola nestaju ve u Hadrijanovo doba. Nakon toga, u poslednjem periodu klasinog prava, ponovo se poukom bave istaknuti pojedinci. Najistaknutiji uitelj tog doba je bio Quintus Cervidius Scaevola24, koji je, pored ostalih, poduavao i Julija Paulusa, a vjerovatno i Emilija Papinijana. U postklasino doba, zbog potrebe za pravnikim kadrovima, neophodnim u birokratskim, centralistiki organizovanom, upravnom aparatu, osnivane su privatne i dravne pravne kole, od kojih su najpoznatije i najuglednije bile u Beyrutu, Rimu i Kostantinopolju. Profesore tih kola birao je Senat, a potvrivao car. Nastava je trajala etiri godine (Justinijan ju je produio na pet), a studenti su bili duni zavriti u roku studije jer bi u suprotnom bili prognani iz mjesta kolovanja. Po planu nastave, kako ga je utvrdio Justinijan u konstituciji ,,Omenm rei publice'' prihvatajui, uglavnom, sistem koji je postojao od ranije, u prvoj godini studija izuavale su se Institucije, i prvi djelovi (prota) Digesta. U drugoj, treoj i etvrtoj godini studenti su prouavali djelove Digesta u kojima su se obraivala pitanja organizacije sudova, stvarno pravo, porodino i nasledno pravo. Pored toga, u treoj su poeli ,a u etvrtoj nastavili izuavanje obligacionog prava, dok je u petoj izuavan Codex Iustinianus.

16. Labeo i Capito


Marcus Antistius Labeo je bio osniva prokulovske pravne kole, sin takoe ugledna pravnika Pakuvija Labeona. Labeon nije bio naklonjen novom Avugustovom politikom sistemu, pa je odbio princepsovu ponudu da bude konzul, obavljao je samo funkciju pretora. Pola godine provodio bi u Rimu kao uitelj i pravnik, a drugu polovicu porovodio bi na svom poljskom imanju, piui. Iza sebe je ostavio veliko djelo, koje je obuhvatalo oko 400 knjiga, najvie je pisao o pontifikalnom pravu, komentare pretorovg edikta, zbirke responsa i

24

Sakupio je veliki broj responsa i napisao Digeste: 40 knjiga, Responsa: 6, Questiones 20, Regulae: 4

sl. Bavio se istorijom latinskog jezika, etimologijom, gramatikom i filozofijom. Gaius Ateius Capito je osniva sabinovske kole, Labeov je istovremenik i nadivio ga je deset godina. Obavljao je funkciju konzula, i za razliku od Labeoa bio je reimski ovjek i na sve naine se dodvoravao caru. Prema Tacitu, toliko se ualagivao Tiberiju, da je i njemu samom bilo nelagodno. Pisao je djela o sakralnom pravu, a i ostavio je jednu zbirku razliitih pravnih problema pod nazivom Coniectanea.25 U daljem izlaganju, prvo e se govoriti o prokulovcima, pa tek onda o pripadnicima sabinovske kole.

17. Nerva Kokcej, pater


Marcus Cocceius Nerva pod ovim imenom su bila dvojica pravnika otac (Nerva pater) i sin (Nerva filius). Nerva Pater je bio veoma blizak caru Tiberiju, u koga se razoarao 33. god. n.e. i izvrio samoubistvo gladovanjem. Tacit kae da je Nerva, odlian poznavalac ,,ljudskog i boanskog prava'' zgroen i uasnut gledajui strahote kroz koje prolazi drava, odluio da umre asno, neokaljan. Nalazio se na visokim funkcijama, upravnik rimskih vodovoda curator aquarum.26

18. Prokul
Proculus posle Nervine smrti, na elo kole dolazi Prokul, po kojem kola i dobija ime. Ne znamo nazive njegovih djela, osim jedne zbirke pod nazivom Epistulae u 12 knjiga. Meutim, kasniji pravnici cijene ga, i rado citiraju njegova miljenja. 27

19. Pegaz
Pegasus -Na elu prokulovske kole nalazio se i Pegaz, a za njegovo ime se vee donoenje konsulte vezane za neka pitanja iz naslednog prava (SC Pegasianum).28

20. Juvencije Celz, otac i sin


Publius Iventius Celsus pater et filius vodstvo prokuelanske kole krajem prvog vijeka bilo je u rukama dvojice pravnika, oca i sina, pod istoimenim nazivom Juvencije Celz. Sin je vjerovatno izuavao pravo kod svog oca (ija djela nisu poznata), kojeg je nadmaio i stekao veu slavu. Celsus filius uestovao je uspjeno u javnom ivotu, nakon to je u mlaim danima jedva preivio nakon to je uestovao u zavjeri protiv cara Domicijana. Obavljao je mnoge, vane dravnike funkcije kao to su: pretura, konzul, lana carskog vijea.
25 26

A. Romac, Rimsko Pravo, Zagreb, 1975., 35 36. N. Mojovi, Nav. djelo., 342. 27 Isto,. 28 Isto,.

Napisao je vie djela iz oblasti privatnog prava, najvanije su mu Digeste (39 knjiga). Citira ranije pisce, kritikuje ih takoe, i time jasno istie svoju nezavisnost povodom nekih pravnih pitanja. Poznata su mu djela Epistulae, Libri questionum, Comentarii. Doneena je jedna vana senatska konsulta na njegovo miljenje (SC Iuventianum, 129. godine n.e.). Ostao je i poznat po svojoj izreci, koja se nalazi na samom poetku Justinijanovih Digesta, da je: ,,Ius est ars boni et aequi'' ... 29

21. Lucije Neracije Priskus


Lucius Neratius Priscus je zamjenio Celza, bio je uspjean i u obavljanu dravnikih poslova. Bio je sufektni konzul, upravnik dravne blagajne smjetene u Saturnovom hramu, i dva puta bio lan carskog savjeta. Poznata su mu djela Responsa, Epistulae, te monografija o braku De nuptias, i djelo pod nazivom Membranae...
30

22. Mazurije Sabin


Masurius Sabinus preuzeo je vodstvo kole posle Kapitonove smrti. kola je po njemu dobila ime, bez obzira to nije njen osniva. Nije bio pripadnik senatorskog stalea, i nije izgradio veliku karijeru u politici. Veoma je poznat po svome djelu Libri tres iuris civilis, a koje je napisao po ugledu slinog djela K. Mucija Scevole. Kasniji pravnici svoje komentare civilnog prava su nazivali ,,Libri ad Sabinum''. Napisao je monografiju o krai, komentare pretorskom ediktu, zbirka responsa, djelo Memoriala zbirka o sakralnom pravu, rimskim starinama i javnopravnim pitanjima.31

24. Gaj Kasije Longin


Gaius Cassius Longinus obavljao je znaajne politike funkcije, pretor, sufektni konzul, upravnik provincija nekoliko puta. Zbog svog pravnikog znanja zasjenivao je esto sve ostale juriste, pa su se zbog toga esto, uenici sabinovske kole naizvali ,,kasinijani'' ... Jedva je izbjegao propast za vrijeme Kaligule, bio je direktan potomak Cezarovog istoimenog ubice, hvalio se da je preko majke praunuk poznatog republikanskog pravnika Sulpicija Rufa. Longin je bio pristalica republikanskog poretka, konzervativac, odan starini. Zbog sve ovog carevi na njega su gledali sa podzrenjem, Neron je ga protjerao na Sardiniju, da bi ga posle pet godina Vespazijan vratio. Vaio je za konzervativnog, i esto prestrogog u vrenju svojih dunosti. Poznato je njegovo uestovanje u pruanju potpore da se primjeni jedna konsulta (SC Silanianum) u sluaju prefekta Predija,
29 30

N. Mojovi, Nav. djelo., 343 - 344. Isto,. 31 Isto,.

kojeg je ubio jedan njegov rob, a u znak odmazde trebalo je pobiti sve robove pod krovom njegove kue (400 robova) ... Kada je se protivio prevelikom uzdizanju cara, nastupao je sa ,,mjerom''. U literaturi se esto navodi primjer kako se usprotivio Senatu da se u kalendar uvrste novi dies fasti (dani za svetkovanje), jer, napominje on, itava godina dana ne bi bila dovoljna da bi se bogovima izrazila zahvalnost za dobroinstva koje oni ine ljudima. Zbog toga se radni dani, kae Longin, moraju odvojiti od neradnih da se bogovima oda potovanje, a da se ne smeta uobiajeno obavljanje ljudskih poslova i obaveza. Napisao je djela Libri iuris civilis u 10 knjiga, Libri responsarum i 15 knjiga posmrtno objavljenih, izdanje koje je priredio Javolen ,a pod imenom Libri ex Cassio.32

25. Gnej Aurulen Celije Sabin


Gnaeius Arulenus Caelius Sabinus je sabinski pravnik o kome se ne zna mnogo. Poznato djelo mu je komentar edikta kurulskih edila.33

26. Javolen Prisk


Octavius Titus Iavolenus Priscus obavljao je raznorazne funkcije irom imperije, sve do onih najviih., ak je ostvario i vojnu karijeru kao komadant legija, bio i lan pontifikalnog kolegijma, to znai da se bavio i sakrlanim pavom, koje je pravnike sve manje interesovalo. Imao je i ius respondendi. Za Javolenusa se istie da je bio nezavisan pravni mislilac, kritikovao je, ali je znao i prihvatiti tue miljenje. Poznato je njegova misao o definisanju pojmova u pravu: ,,Omnis definitio in iure civili periculosa est, parum est enim ut non subverit potest'' - Svaka definicja u graanskom pravu je opasna, jer se lako moe izigrati. Pisao je Epistulae u 14 knjiga.34

27. Aburnije Valens


Fluvius Aburnius Valens za kojega Pomponije kae da je nasljedio vodstvo kole, vie podataka o njemu ne postoji, sem da je napisao opirno djelo o fideokomisima.35

28. Salvije Julijan


(oko 100 170. godine ), jedan od najuglednijih rimskih pravnika ali ne i najvaniji. Roen je u Sjevernoj Africi, dananji Tunis, gdje je naen natpis koji govori o njegovom ivotu i u slubenoj karijeri bio je jako uspjean. Bio je pretor, konzul, prokonzul, i lan stalnog carskog konzilijuma. Veliki ugled kao pravnik je uivao i u mlaim
32 33

N. Mojovi, Nav. djelo., 345 - 346. Isto,. 34 Isto,. 346. 35 Isto,. 347.

danima, sa dvadest pet godina starosti, Hadrijan mu je povjerio da donese Edictum Perpetuum. Kasnije Julijan, od drugih pravnika, biva mnogo puta citiran zbog svoje jednostavnosti na neke poglede problema pravnih pitanja, te je sve vie pomirivao razlike meu pravnicima, i vodio daljem razvoju pravo. Njegovo najznaajnije djelo, jesu Digeste, u 90 knjiga, za koje se kae da predstavljaju jedno od najboljih djela u itavoj rimskoj literaturi. Ostala njegova poznata djela poput: Ad Urseium Ferocem (u kome je komentarisao radove pravnika Ureseja Feroksa), potom Libri VI ex Minicio (komentari djela pravnika Minicija),.36

29. Pedije Sekst


Pedius sextus pored pomenutih pravnika, postojali su i niki ,,znalci'' za koje nemamo odgovarajue izvore podataka na osvnou kojih bi mogli utvrditi da li su pripadali jednoj od kola ili su djelovali nezavisno. Jedan od njih je i pomenuti Pedije. Za njih znamo zbog toga zato to se drugi pravnici esto pozivaju na njih, u pojedinim svojim djelima. Veoma je vaan jedan Ulpijanov fragment, a koji je uao u Digeste, gdje Ulpijan citira Pedija koji kae da je sama saglasnost sutina svakog kontrakta. Takoe, kae se da je to prvi put u istoriji rimskog prava, i prava uopte, poznato da se zapaa da je u osnovi svakog ugovora consensus.37

30. Afrikan
Sextus Caecilius Africanus Autor je zbirka responsa, objavljenih pod nazivom Questiones u 9 knjiga. Takoe, on je autor djela Epistulae u 20 knjiga. Auolo Gelije, kae da Afrikan autor vrijednih disputationes koje se odnose na sudske sporove po Zakonu XII tablica, koje je uradio zajedno sa filozofom Favorinom.38

31. Pomponije
Sextus Pomponius Smatra se da je pripadao akademskom pravcu jurisprudencije, jer se bavio pravnom obukom mladih ljudi, sutudenata. Zna se da nije bio politiki angaovan, nije pripadao nijednoj koli (sabinovci ili prokuleanci), te da je stvorio veliki opus od oko 400 knjiga. U pisanju su ga samo nadmaili Ulpijan i Paul. Od neprocjenjivog je znaaja njegovo djelo (kolski udbenik) Liber singularis enchiridii. Pomoponije istie, da smatra da je vano, da se studenti upoznaju sa pravom od njegovog poetka pa do razvoja. Dakle, pisao je i o istoriji rimskog prava od perioda monarihije pa do njegovog doba. Spada u rijetke rimske pravnike kojisu se posvetili izuavanju istorije. Nije imao ius respondendi. Autor je opirong djela
36 37

A. Romac, Rjenik Rimskog prava, Zagreb, 1975., 257 258. N. Mojovi, Nav. djelo., 349 - 350. 38 Isto,.

komentara pretorovog edikta oko 150 knjiga, 39 knjiga posvetio je civilnom pravu, pod naizov: Ad Quintum Mucium. 39

32. Gaj
Gaius pravnik iz sredine 2. vijeka n.e. Za ivota, gotovo, bio je nepoznat, jer mu se ne zna ni puno ime, ni porijeklo, ni zanimanje, ali je kasnije stekao veliki ugled i priznanje. Iako nije imao ius respondendi, Zakon o citiranju (lex citationis) ubraja ga u iurs aucotores, zajedno sa Papinijanom, Paulom, Ulpinijanom, i Modestijanom. Najpoznatije Gajevo djelo jesu Institutiones, etiri knjige, u kojima se na pregledan i jasan nain, izlau osnove rimskog prava (sistematizovano na statusno, stvarno, i procesno pravo). Po uzoru nato Gajevo djelo, nastale su i Justinijanove Institucije. Rukopis Gajevih Institucija pronaao je, gotovo sluajno, Neibuhr 1816. gidine na jednom palmipsestu kapitolske biblioteke u Veroni, a izvjesni djelovi koji se nisu mogli proitati, dopunjeni su nekim djelovima papirusa koji su pronaeni u Egiptu. Vanost ovog njegovog djela, ogleda se i u tome to je ono moda jedino dolo do nas nepromjenjeno, a koje potie iz perioda klasine jurisprudencije. O nekim pitanjima (kao to su legisakcije), Gajeve Institucije su jedini izvor podataka. Iz Digesta se zna, da je pored Institucija, Gaj napisao jo komentare Zakonika XII ploa, komentare pretorovog edikta (gradskog i provincijalnog), te nekoliko monografija. Pod Gajevim imenom pominje se jo i djelo, Res quottidianae, za koje se moe rei, na osnovu uporedbe za njegovim Institucijama, da ih Gaj uopte nije pisao, ili je u postklasinom periodu pomenuto djelo sasvim izmjenjeno.40

33. Emilije Papinijan


Aemilius Papinianus U istoriji rimskog prava je ostao zapaen, ne po obimu svog djela, jer je napisao manje od drugih pravnika, nego po svojim orginalnim gledanjima na pavo i vrstim moralnim naelima kojima je odbio nepravedan zahtjev cara Karakale. Kada je vlastoljubivi Karakala ubio svoga brata Geta, odmah je traio od Papinijana da to opravda razlogom ,,zavjere'' ... Papinijan je odbio ovaj zahtjev, i Karakala je naredio da se isti pogubi. Kazao je ,,Ne moe se zloin ubistva opravdati tako lako, kako je ga lako poiniti Non tam facile parricidium excusari posse quam fieri'' . Papinijan je davao pravnika miljenja dugo godina, i ona su sakupljena u razliite
39 40

Isto, 351. A. Romac, Istorija Rimskog prava, Zagreb, 1975., 210.

knjige. Napisao je: Questiones u 37 knjiga, potom Responsa u 19 knjiga, a autor je i monografije ,,De adulteris'' i omanje djelo ,,Definitiones'' ... 41

34. Julije Paul


Iulius Paulus Posle zavrenog kolovanja radio je kao advokat, potom je nastavio kao pravni savjetnik prefekta pretoria, bio je pretor te lan carskog konzilijuma. Nakon Karakaline smrti, novi car Elagabal ga je protjerao. Elagabala kasnije ubijaju preatorijanci, na vlast dolazi Septimije Sever, i vraa Paula. Paulovo djelo je bilo veliko, napisao je preko 320 knjiga. I ona bi se mogla svrstati na sledei nain: komentari pretorskog i civilnog prava, tumaenje pojedinih pravnih propisa i specijalne monografije, respondiranje i djela namjenjena praksi, obrada tuih djela, i nastavno pedagogka djela. Posebno, za dananje izuavanje rimskog prava, znaajne su Paulove Sentencije Sententiarum ad filium libri quinque.42

35. Domicije Ulpinijan


Domitius Ulpianus je bio jedan od najuglednijih pravnika klasinog perioda rimskog prava. Bio je veoma plodan pravni pisac, slino kao i Paul, ali dosta precizniji i jezgrovitiji od njega. U njegovim djelima vie izbija sklonost ka kompilacijama, i razradi nego to bi se moglo rei da je to bio orginalan mislilac, prem da se ne moe tvrditi da se slojepo drao tuih stavova. Njegov opus obuhvata ukupno 280 knjiga, kojima su se veoma esto koristili Justinijanovi kodifikatori, tako da je jedna treina teksta Digesta sastavljeno od odlomaka iz Ulpinijanovih djela. Nejvee njegovo djelo, jeste komentar pretorovom ediktu: Ad edictum u 81 knjizi, pa potome nezavreno djelo o civilnom pravu Libri ad Sabinum, u 51 knjizi, pa njegove Institucije u 2 knjige, Regulae u 7 knjiga. Takoe, autor je nekih monografija sa podruija privatnog i javnog prava. Pod njegovim imenom sauvano je i djelo Tituli ex corpore Ulpiani iako je problematino da li je ba Ulpijan autor teksta. 43

36. Modestin
41 42

N. Mojovi, Nav. djelo., 358 359. Isto., 360 361. 43 A. Romac, Rjenik Rimskog prava, Zagreb, 1975., 592 593.

Herrenius Mondestinus poslednji veliki pravnik klasine jurisprudencije, bio je Ulpijanov uenik, za koga se smatra da je porijeklom iz Dalmacije. Obavljao je veoma vane poslove u samom gradu Rimu, u provinciji Dalmaciji bio upravnik. Bio je uitelj sinu cara Maksimina i savjetnik car Gordijanu. Napisao je zbirke responsa u 19 knjiga, zbirku spornih pitanja pod nazivom Differentiae u 9 knjiga, Regulae u 10 knjiga. Njegovo sistemsko djelo je Pandectae u 12 knjiga, te vei broj monografija iz nunog naslednog prava, o manimusijama, zakljuenju braka i o kaznama u rimskom pravu.44

36. c) Postklasino pravo45


Sledei tekst je preuzet iz Romevog udbenika, uz odreene ,,rekompozicije'' i drugaiju sistematizaciju. Za rimsko pravo ovo posebno razdoblje razvitka obino se smatra, a to u velikoj mjeri i jest, periodom njegova opadanja. Ipak, taj proces nije istosmjeran, jer se, uz nazadovanje, pokazao na nekim podruijima i odreeni stvaralaki napredak. Taj napredak prije svega osjeao se pod uticajem, Aristotelove, neoplatonske i stoike filozofije. Neke ideje grke filozofije pomogle su da se doe i do shvatanja o prirodnom pravu, odn. prirodnim, naravnim obavezama. Gubili su se i neki arhaini pravni poslovi koji nisu imali svog smisla (mancipatio, in iure cessio i sl. ), a drugi gube svoj strogi formalistiki karakter i usmenosti npr. stipulatio... Od posebnog je, meutim, znaaja da je ovo period kodifikacija, prepisivanja i sreivanja, a upravo je to razlog zato se rimsko pravo sauvalo buduim generacijama. Djela klasinih pravnika i u ovo doba su koritena u praksi, posebno pred sudovima, i nazvana su ius vetus, ius antiquum (za razliku od novijih carskih konstitucija, a koje su nazvane, ius novum). Razlog tome jeste veliki ugled koji su uivali, i ta okolnost da su klasini pravnici, sve izvore (leges, edicta, Senatus consulta) komentarisali i obradili, pa ih je u praksi bilo lako primjenjivati na ovaj posredan nain. Meutim, veliku je tekou pri tome inila ogromna masa klasine pravne knjievnosti, koja uz to, zbog brojnih prerada i skraivanja nije bila sasvim ni pouzdana. Takvo stanje znali su koristiti okretni advokati, pa je uspjeh u parnici esto vie zavisio od spretnosti stranke ili njezina zastupnika, tj. od toga koje e pravno miljenje prezentirati sudcu, nego da li stranke imaju ili ne pravo u konkretnom sporu.

44 45

N. Mojovi, Nav. djelo., 366. A. Romac, Rimsko pravo, Zagreb, 1975., 50 51, 52 53, 54.

Veoma vana intervencija je izvrena 426. godine kada je za vrijeme careva Teodozija II i Valentijan III, doneen Zakon o citiranju (Lex citationis). Prema tom Zakonu, pred sudovima su se mogli citirati samo, pa prema tome za sudca imati obaveznu snagu, samo djela petorice klasinih pravnika: Papinijana, Paula, Ulpinijana, Modestina i Gaja. Nije se traila suglasnost njihovih miljenja, nego je odluivao broj, veina. Ako su stavovi bili razliiti, vano je miljenje koje zastupa Papinijan. Ako ni on sam nije iznio miljene povodom dotinog pitanja, sudac je imao slobodno pravo da odlui kako e postupiti. to se tie djela starijih pravnika na koja se ova petorica pozivaju, zakon je propisao (postoje i miljenja da je to kasnija interpolacija) da se i ona mogu upotrjebiti, ali pod uslvom da se moe izvriti uvid u orginalan kodeks. Zakon o citiranju ujedno je dokaz duhovnog siromatva postklasinog perioda, jer umjesto orginalnom pravnikom stvaralatvu davala se prednost brojenju miljenja, dodue velikih, ali starih autoriteta. Djelatnost pravnika u smislu stvaralakog razvijanja rimskog prava zamire. Iz ovog perioda poznata su samo dva znaajnija pravnika imena, i to: 37. Archadisu Charisius, kojem se pripisuje da je tvorac nekoliko monografija ( o dunostima prefekta pretorija, o svjedocima, o javnim nametima)., 38. Hermogenianus, od kojega potiu Iuris eptiomae , 6 knjiga, pretpostavlja se da bi ovaj poslednji mogao biti autor istoimenog kodeksa, zbirke carskih konstitucija. Nepostojanje stvaralake aktivnosti pravnika ne znai nestanak tog poziva. Neprotiv, postklasini period je doba u kojem vanost i utjecaj pravnika, pa i njihov broj, dobiva najvee znaenje zbog opte birokratizacije drutva u kojem su oni igrali najvaniju ulogu u svojstvu visokih dravnikih slubenika. Pravnici koji nisu bili iskljuivo okupirani upravnim ili slinim poslovima, bavili su se i dalje rimskim pravom. S obzirom na bitno promjenjene prilike, bogastvo klasine jurisprudencije nije se moglo koristiti u cjelini s punim razumijavanjem. Pravnici, veinom anonimni, pripremali su razliite skraene preglede, esto i ne razumijevajui pravni smisao klasinog teksta, pa se od takva rada nisu mogla oeivati velika djela.

39. O pravnim kolama postklasinog perioda46


Spomenutom razvitku rimskog prava u ovo doba, posebno njegovom prikupljanju, ureivanju i prepisivanju, veoma su pomogle novoosnovane pravne kole. ,, ... pravnim kolama u Bejrutu i Konstantinopolju, postojala je izgraena i sauvana tradicija sakupljanja i prouavanja radova klasinih rimskih pravnika. Davali su im znaajno mjesto u nastavnom programu. Zbog toga su pravne kole bile riznica znanja o klasinom pravu.''47 Za razliku od prakse iz doba republike i principata, kada institucionalno organizovanih kola nije ni bilo, nego su pojedini ugledni pravnici pouavali grupu
46 47

Najvei dio teksta preuzet iz Romevog udbebnika rimskog prava strane 52 i 53. N. Mojovi, Nav. djelo., 411.

uenika , uglavnom obavljajui svoju praktiku djelatnost, posebno respondiranje. U postklasino doba osnovane su kolske ustanove sa svojim nastavnim planom i programom, studentima i nastavnicima. Najstarija, i najuglednija takva kola bila je u Bejrutu (dananji Bejrut u Libanonu), koja je uivala mnogobrojne privilegije. Osnovana je oko 239. godine n.e. Od 4. vijeka, slina kola postojala je i u Rimu, ali propau Zapadnog carstva, prestaje djelovati. U Konstantinopolju, kola je osnovana u 5. (425. god.) vijeku. To su bile dravne pravne kole. Nastavnike (doctores) postavljao je sam car ili Senat odnosnog mjesta. Plaala ih je drava ili grad, a uivali su i razliite privilegije, meu kojim i oslobaanje od nekih javnih obaveza. Pored navedenih, postojale su i brojne privatne kole, koje nisu uivali ni ugled, a ni privilegije kao nabrojane dravne kole. Privatne kole su postojale u Aleksandriji, Antiohiji, Cezariji, a bilo ih je i u Italiji prije 476. godine, te i u Galiji. Justinijan je, u skladu sa svojom centralistikom politikom u namjeri da se njegova reforma studija to bolje provede, zabranio rad i djelovanje privatnih kola. Korist od osnivanja i rada pravnih kola nije bila samo u tome to su one stvarale struni kadar za potrebe dravne uprave i sudovanja (kako je poznato te funkcije nisu bile odvojene), nego se u njima stvaralo i odreeno nauno zanimanje za rimsko pravo, posebno za klasinu jurisprudneciju. U ovo doba nisu stvorena neka velika pravnika djela, ali prouavanjem, sistematizacijom, slaganjem, i skraivanjem djela klasine jurisprudencije, radnje koje su se odvijale u vie stotina godina, stvoreni su uslovi za velike kodifikacije. Ovo su bili uslovi za izradu, u tako kratkom roku, Justinijavnog Corpus iuris civils.

40. d) Recepcija rimskog prava48


Sledei tekst, u potpunosti, preuzet je iz Stanojevia Rimsko pravo. udbenika Obrada

Recepcijom rimskog prava naziva se prihvatanje rimskog prava u srednjovijekovnoj Evropi kao vaeeg, pozitivnog prava. To je jedinstven sluaj u historiji da se pravni sistem jedne civilizacije koja vie ne postoji primjenjuje vie stoljea posle njene propasti. Osnovni razlozi za recepciju su trgovina, pojava gradova, i graanskog stalea. Sve je to pred pravni sistem stavljalo zadatke koje to, feudalno pravo, nije bilo u stanju rijeiti. Rimsko pravo, meutim, imalo je gotova rjeenja za veinu problema koja su se odnosila na ivlji promet i procvat gradova. Nekada je ta recepcija bila putem uticaja, naroito kolovanih pravnika,(posredna recepcija), a nekada je bila posljedica odluke vladara(neposredna recepcija).

48

O. Stanojevi, Rimsko pravo, Sarajevo, 2000., 105-106.

Kada je 476. godine propala Zapadno Rimsko Carstvo, nije prestala historija rimskog prava niti je Justinijanova kodifikacija oznaila kraj pravnog poredka starih Rimljana. U Bizantiji, sve do njene propasti 1453. neprekidno je primjenjivano rimsko pravo, ali je ono, kao tipino robovlasniko pravo, sve vie prilagoavalo potrebama jednog feudalnog drutva. Sa opadanjem robo-novane privrede sve je manja potreba za razvijenim obligacionim pravom i za svim onim institutima koje poznaje rimsko stvarno pravo. Na Zapadu, posle najezde barbara, i uspostavljana ranofeudalnih drava, osim izvjesnih tragova u gradovima, naroito Italije i june Francuske, rimsko pravo je tokom vremena praktino iezlo iz upotrebe. Katolika crkva, koja je preuzela dravnu organizaciju Rimskog Carstva, prenjela je evropskom srednjem vijeku latinski jezik, koji postaje neka vrsta esperanta uenih ljudi Evrope, dok se Bizantija vratila, ili tanije, ostala vjerna grkom. Na ruevinama antike u Evropi su nastale ranofeudalne drave sa jednim potpuno novim sistemom. Potrebno je bilo da prou stoljea, da se javi trgovina i gradovi i da kultura dostigne neki nivo da potomci onih istih barbara, koji su sa mrnjom unitavali jednu dekadentnu civilizaciju, shvatili neke njene vrijednosti. Oni nastoje ponovo uspostaviti ono to su preci unitavali, otkopati ono to je zemlja prekrila, proitati prvobitne tekstove na palimpsestima. Tako nastaje renesansa, a pravna renesansa je najraniji i najtipiniji vid ovog preobraaja, koji e Evropu, od zaostalog, pretvoriti u tehnoloki i kulturno najnapredniji dio svijeta. Ovdje postoji diskontinuitet u primjeni rimskog prava, jer ono, poslije vie stoljea zaborava, ponovo postalo predmet interesovanja, i poelo se ponovo primjenjivati. Na Zapadu je rimsko pravo bilo u slubi, u prvom redu, robonovanim odnosima i graanskom staleu u nastajanju. Otuda je najvea panja posveena privatnom pravu u cjelini, a posebno obligacionom pravu. Politiki trijumf buroazije bio je i trijumf rimskog prava. Zbog ovog naziv ius civile (to u starom Rimu znai: pravo graana grada Rima) dobija novo znaenje civilno pravo poinje znaiti: imovinsko, privatno, graansko pravo u irem smislu.

41. Romac o recepciji49


Proces recepcije nije tekao ni brzo, ni podjednako. Poeo je to je s obzirom na stanje privrede, geografski poloaj, djelovanje pravnih kola, pa i tradiciju, posve razumljivo u sjevernoj Italiji, i to ve krajem 11. i u 12. vijeku. Ubrzo se nastavio i u junoj Francuskoj, ime Justinijanovo pravo konano potisnulo dugo upotrebljivani Breviarium Alaricianum. Kasnije proces recepcije proirio se po itavoj zapadnoj
49

A. Romac, Rimsko pravo, Zagreb, 1975., 73-74.

(izuzev Engleske) i srednjoj Evropi, pa bi se moglo rei da je u 16. vijeku veim dijelom bio zavren. Recepcirano pravo nije bilo potpuno isto, ni potpuno rimsko pravo. Prije svega, u njemu je bilo dosta primjesa langobardskog i drugih germanskih prava, zatim kanonskog, i izvjesnih elemenata obiajnog prava. To je i razumljivo ako se ima na umu ogroman prostor na kojem se to pravo i primjenjivalo, ranije tradicije i utjecaj te djelatnost pravnih kola, koje su izvrile pripremu za recepciju, posebno posglosatorske. Uz to valja uzeti u obzir da se nije primjenjivao itav Corpus iuris civilis, nego uglavnom, samo Digesta, pa je to pravo upravo po ovom dijelu Justinijanove kodifikacije i nazvano pandektnim. Takoer u praksi sudova vrijedilo je naelo da se rimsko pravo primjenjuje samo u onom opsegu u kojem je bilo obuhvaeno glosama, pri emu se uzimala Akurzijeva Glossa magistralis. Bez obzira na utiacj lokalnog, obiajnog, kanonskog rimsko pravo pod imenom pandektnog prava, stvorilo je u znatnoj mjeri ujdnaenu praksu, olakalo razvijanje robo-novanih odnosa i pomoglo stvaranju temelja kapitalistikog naina proizvodnje. Istovremeno je teorija, pojedine pavne kole, i prakse sudova, stvorile uslove da se u ovim nacionalnim dravama nakon francuske revolucije izvre velike kodifikacije graanskog prava. Kodifikacije su, dodue, zamijenile neposrednu primjenu pandektnog prava, ali su zadrale osnovna pravila i naela to ih je rimsko pravo stvorilo u svojem vie nego 2500-godinjem razvoju.

42. Rimsko pravo u zapadnoj Evropi50


Sledei tekst, u potpunosti je preuzet iz udbenika rimskog prava Obrada Stanojevia. Feudalizam, iji se korijeni ve naziru u poznoj Rimskoj Imperiji, bio je u mnogome emu suprotan antikoj civilizaciji. Selo je vladalo nad gradom, poljoprivreda nad ostalim privrednim djelatnostima, promet zamire, ne samo dobra, ve i ljudi. Prema nekim statistikama ogromna veina ljudi (preko 80%) raala se, ivjela i umirala, a da nije otila iz svog sela dalje od 20-30 km, koliko je rastojanje od najblieg pijanog mjesta. To je, uopte uzev, statino drutvo u kojem je poloaj ljudi u socijalnoj hijerarhiji odreen roenjem, i sem u bajkama, uglavnom nepromjenljiv. Ipak je bilo nekog napretka. Novi poredak je humaniji, seljak (kmet) nije vie stvar, ve je ovjek. Bilo je promjena i u privredi: uveden je tei, gvozdeni plug, umjesto ''dvopoljnog'' primjenjuje se ''tropoljni'' nain obrade zemlje. Dok se sva proizvodnja u antici temelji na miiima roba ili ivotinje, sada se sve vie koristi snaga vode i vjetra.
50

O. Stanojevi, Rimsko pravo, Sarajevo, 2000., 108-109.

Vodenice i vjetrenjae, koje su samo malo koritene u starom Rimu i Grkoj, sada postaju dio svakodnevnog ivota. Meutim, u pogledu kulture, iji je dio i pravo, ovo vrijeme je ne korak, ve skok unazad. Evropa je nekoliko stoljea po padu Rima bila ''tamni vilajet'' u odnosu na Bizantiju i islamski svijet. Istok zna za svilu, kompas, barut, rakete, papir i neku vrstu tampe (Kina). Arapske (ustvari ''indijske'' cifre) su dale silan podstrek matematici. U to vrijeme u Evropi ak i vladari nose grube tkanine, spavaju na slamaricama i gotovo ne znaju za linu higijenu. Jelo se rukama ,a od pribora je upotrebljavan samo no ili kaika. Prvu viljuku Zapad je vidio kada je bizantijska princeza gostovala u Veneciji. Arapski svijet je znao za bolji elik (sablja ''dimiskija'' tj. iz Damaska), bio je vojniki superiorni. Arapi su osvojili paniju i tamo ostali sedam stoljea, a dolazili su i mnogo dublje, do srca Francuske. Turci su pokorili Balkan, drali ga pet stoljea a u dva navrata su opsjedali Be. Arapska filozofija i medicina su bila na viem stupnju nego na Zapadu. Posle bitke kod Poitiersa/Poatje/(732.g.) Francuzi su otkrili uzengije kao dio konjike opreme, sitnicu koja je davala mnogo veu stabilnost u sedlu. I neke rijei arapskog porijekla svjedoe o ovoj nadmoi Istoka nad Zapadom: alkohol (na arapskom napitak), magazin, admiral. Konstantinopolj, Bagdad i Damask bili su pravi velegradovi u odnosu na Pariz, Minhen, London, koji su imali veliinu i atmosferu palanki. Jedino je stanje u Italiji bilo neto bolje i to iz dva razloga: zbog veih ostataka antike i dodira sa Istokom. Na posredovanju izmeu Evrope i istonih zemalja (Bizantija, Indija, Kina, kasnije arapske zemlje) Venecija je izgradila svoje bogatstvo i uticaj. Slini razlozi su doveli do procvata enove, Napulja, Firence. Prva banka u Evropi javlja se u Veneciji polovinom XII stoljea, a neto kasnije i u enovi (''Banka Svetog ora'') koja i danas postoji. Zato je meunarodni bankarski rjenik pun italijanskih termina (banka, bankrot, konto) uz poneku arapsku rije (tarifa). ta je izazvalo preokret i od Evrope stvorilo rasadnik ideja, predvodnika u naunoj i tehnolokoj revoluciji ? To je onaj duhovni preporod koji se naziva ''preobraaj'' renesansa. On se posebno osjea poslije krstakih ratova, te prilike za masovni dodir sa Istokom. Renesansa je ponovo raanje antikog uzora, povratak idejama i idealima Grke i Rima. Grkoj toj ''vjeitoj mladosti ljudskog duha'', kada se radilo o umjetnosti i filozofiji, a Rimu, kada je rije o dravi i pravu. Jedan od prvih oblika ovog preobraaja bila je pravna renesansa, koja je poela u gradovima Italije krajem XI i poetkom XII stoljea prouavanjem Digesta, i drugih djela Justinijanove kodifikacije.

43. Pravne kole u srednjem i novom vijeku51


Tekst preuzet iz Romevog rijenika za rimsko pravo.
51

A. Romac, Rjenik rimskog prava, Zagreb, 1975., 445 446.

Propau zapadnog dijela Rimskog Carstva prestao je rad pravnih kola u tom dijelu drave. Do obnavljana kolovanja pravnika dolo je najprije u sjevernoj Italiji, i to krajem 10. stoljea u Paviji, gdje je se uz Justinijanovo izuavalo i langobardsko pravo. Meutim, mnogo je vanija kola glosatora koja se pojavljuje i djeljuje krajem 11. vijeka u Bolonji, zaslugom njenog osnivaa Irneriusa, odnosno kola postglosatora, koja je u Bolonji i nekim drugim mjestima sjeverne i srednje Italije djelovala od sredine 13. do kraja 16. vijeka. Te dvije kole izgradile su i poseban sistem predavanja i izuavanja rimskog prava, zasnovane na metodima rane skolastike, koji je davao prednost izuavanju pojedinih normi, nazvan mos docendi italicus (italijanski nain izuavanja, nastave), inae, dugo cijenjen u itavoj Evropi. Kao reakcija na taj nain prouavanja rimskog prava javlja se, pod uticajem humanizma, kola tzv. elegantne jurisprudencije (na pravnoj koli u Bourges-u u srednjoj Francuskoj), koja nastoji otkriti pravo rimsko pravo od glosatorski i postglosatorski dodataka. Uporedo s tim i s nastojanjem da se pravo izuava sistemtski, kao cjelina, i to uz pomo historije, uvodi se nova metoda rada i uenja, nazvana mos docendi gallicus (francuski nain izuavanja, nastave). Glavni predstavnici ove kole bili su Iacobus Cuiacius, Dionysuis Gothofredus, Hugo Donellus. Djelom kao nastavlja (u pogledu nastojanja za historijskim izuavanja rimskog prava), a dijelom kao reakcija na kolu elgante jurisprudencije, javlja se poetkom 17. vijeka u Nizozemskoj kola prirodnog prava. Njenim osnivaame se smatra poznati pravnik, strunjak za meunarodno pravo, Hugo Grotius. Zasluga je te kole, prije svega, to je od pravne historije uinila samostalnu nauku, odvojivi je od rimskog prava, za koje je ju kola elegantne jurisprudencije, usko vezala, i to je, s druge strane, u rimskom pravu, tada ve oienom od feudalnih naslaga,traila elemente prirodnog prava i uzdigla ga na nivo ''pisanog razuma''(ratio scripta). Pod uticajem ove kole izvrene su mnogobrojne kodifikacije graanskog prava krajem 18. i poetkom 19. vijeka, sa znatnim elementima rimskog prava, koji su tim povodom recipirani. Poetak 19. vijeka doveo je do pojave jedne nove kole, koja se suprotno racionalizmu kole prirodnog prava, okree tzv. narodnom duhu, smatrajui da je on u dugotrajnom evolutivnom procesu osnovni tvorac i stvaralac prava svakog pojedinog naroda. Oito je da je to u uskoj vezi sa romantizmom, kao reakcija na zbivanja napoleanskog doba i sve posljedice koje je ono donijelo. Tvorac je ove nove kole veliki njemaki pravnik Carl Friedrich Savigny. Iako je po teoretskim pogledima ove kole, nazvane historijsko-pravnom kolom, trebalo oekivati da e ona zapostaviti izuavanje rimskog prava, to se nije dogodilo. I sam Savigny, a pogtovo mnogobojni njegovi uenici i sljedbenici (Theodor Mommsen, Georg Bruns, Rudolf

Ihering, Otto Lenel, te Girard, Cuq, Ferrini, Bonfante Riccobono i dr., koji se ve ubrajaju u pripadnike moderne romanistike kole), dali su izvanredno veliki doprinos razvitku romanistike nauke, posebno u rjeavanju mnogih do tada spornih problema, utvrivanju te kritici izvora i sl., primjenom modernih sredstava istraivanja, a naroito uvoenjem pomonih historijskih i drugih nauka u izuavanje rimskog prava. Prvi evropski univerziteti52 Prvi evropski uiverziteti su bili posljedica intelektualne radoznalosti, pobuene renesansom. Oni nisu nastali odlukom vladara ili crkve, ve spontanim organizovanjem profesora i studenata, to je dalo od samog poetka jedan peat autonomnosti. Studije su isprava ile u tri pavca: teologija, medicina, i pravo. Centar za teologiju bio je Pariz, za medicinu Salerno na Siciliji (uticaj Arapa) i Monpelje u Francuskoj. Pravo je, kako smo vidjeli, imalo Bolonju. Bolonja je bila model za evropske univerzitete. U poetku se studiralo samo rimsko pravo, i to Justinijanova kodifikacija, a ubrzo, ve u XII stoljeu, dodatko je i kanonsko pravo. To se desilo poto je monah Gracijan sakupio crkveno pravo pod nazivom ''Gracijanov dekret'' (Decretum Gratiani oko 1140.g.). Onaj koji zavri studije oba prava dobijao je titulu doctor iuris utriusque (doktor oba prava). Ubrzo su vladari uvidjeli kakvu korist donose studije i univerziteti, pa su poeli davati privilegije. Jedan od prvih bio je Fridrih Barbarosa koji je oko 1150. g. studentima i profesroima Bolonje ustanovio sledee povlastice: imunitet na putu od kue do fakulteta, izuzee od sudske nadlenosti redovnih sudova (mogli su za sudije izabrati profesore ili biskupe), zabrana da se studenti uzmu kao taoci za dugove svojih sugraana (to je inae, bila redovna, pojava u to vrijeme). Vremenom se zabranjuje ulazak policije na teren univerziteta. Ukratko, univerzitet dobija autonomiju, koja je jedna od tekovina kulturne historije, postaju oaza samoupravljana inae u opresivnom drutvu. Broj studenata je rastao. Bolonja je krajem XIII stoljea imala oko 1000 studenata, ne samo iz Italije, ve i drugih zemalja Evrope. Posloje Bolonje, poinju sa radom Cambridge/Kembrid/(1209.g.), potom Padova (1224.g. ,a iste godine i Napulj), zatim Sijena, Salamanka u paniji (oko 1220.g.), Toulouse/Tuluz/(1229.g.). U sljedeem stoljeu osnivaju se univerziteti u Parizu, Pragu, Krakovu, Kelnu.

52

O. Stanojevi, Rimsko pravo, Sarajevo, 2000., 112.

Univerziteti postaju arite ne samo intelektualne,ve i politike djelatnosti, njihov uticaj je sve vei i oni pripremaju novo razdoblje u kome e demokracija, sloboda stvaralatva biti one buktinje koje e razbijati srednjovijekovni mrak.

44. Glosatorska kola


,,Toskanska markgrofica Matilda, koja je imala dvor u Bolonji, namjeravala je da osnivanjem pravne kole u ovom gradu, napravi konkurenciju koli u Raveni i da pomogne stranci pape Grgura VII koja se borila protiv pretenzija njemakog cara Henrika IV, kojem je Ravena bila naklonjena. Bolonji je kao slobodnoj gradskoj komuni trebalo pravno obrazovanje za njene funkcionere i gradske slube.''53 Ova kola djelovala je u Bolonju u periodu od kraja 11. do sredine 13. vijeka. ,, ...Glosatorska kola je dobila ime po nainu rada svojih pripadnika, koji se, uglavnom, sastojao u pisanju objanjena, tumaenja (lat. glossa) teksta kodifikacije (Corpus iuris civilis). Ako je trebalo protumaiti jednu rije, onda je objanjene upisivano izmeu redaka rukopisa (tzv. glossa interlinearis), a ako je objanjavan smisao nekog odlomka, onda se to upisivalo na rubu teksta (tzv. glossa marginalis).''54 Osnovna obileija ove kole su bila: a) skolastiki metod55 i b) veliko potovanje prema rimskom pravu. Ranoj skolastici je temelj dao Augustin , a konaan oblik Toma Akvinski (XII stoljee). U oima crkvenih mislilaca znanje predstavlja skladan i zaokruen sistem do kojeg se dolazi formalno-logikim putem. ''Prema skolastiarima, ne postoji neka istina koju bi trebalo traiti, koja ne bi ve bila dana; jer sve to je valjalo rei ve je bilo predmetom boanske objave i sadrano je u Svetom pismu. Stari i Novi zavjet, neposredna rije Boja, predstavljaju najvei meu svim autoritetima; oni su dogma koja ne moe biti predmetom diskusije a da se ne zapadne u grijeh ili herezu''56 Ovakvim metodom glosatori su prilazili rimskom pravu koji je za njih ''pisani razum'' (ratio scripta), jedna harmonina cjelina. Oni u njemu ne vide historijske naslage, niti protivrijenosti.57 Autoritet rimskog prava je bio toliki da je nekada dovodio do nategnutih rjeenja i pogrenih rezultata. Glosatori su, polazei od naela rimskog prava svojine kao potpune vlasti nad stvari, suoavajui se sa feudalnom rascjepkanou svog vremena, stvorili ustanovu podjeljene svojine: domium utile, dominium directum, i dominium eminens. Ponekad, glosatori su pogreno itali latinski
53 54

N. Mojovi, Nav. djelo., 462. A. Romac, Rimsko pravo, Zagreb, 1975., 68. 55 http://sh.wikipedia.org/wiki/Skolastika 56 Isto. 57 O. Stanojevi., Nav. djelo, Sarajevo, 2000., 110.

original i stvorili nove pojmove, od kojih su neki bili pozitivni. Tako je u XII stoljeu uveden pojam ''pozitivno pravo'' koji je nastao pogrenim itanjem izraza ius positum.58 Prvai glosatorske kole Kao prvi predava prava u Bolonji, prije Irnerija, spominje se profesor po imenu 45. Pepo59 (ipak, kao osniva glosatorske kole, u literaturi, navodi se ime Irnerija). Pepo je bio pravnik i advokat, a svoju poduku je zasnivao na tekstovima Kodeksa i Institucijama. Kao zastupnik, na sudu, bili su mu poznati tekstovi Digesta, a vjerovatno je bio i Irnerijev uitelj. 46. Irnerije Guarnerius, pravniko znanje (najverovatnije) stekao je u Rimu, najvei dio svog ivota proveo je u Bolonji, gdje je djelovao kao sudac, a bavio se prouavanjem rimskog prava, poeo je objanjavati Corpus iuris civilis, ukljuujui i novele. Time je on, Irnerije, udario temelje ne samo Bolonjskom pravnom fakultetu, nego i modernoj pravnoj nastavi uopte. Irenerije je, kasnije, zbog svog velikog ugleda dobio i titulu: laterna iuris tj. svjetnik prava. Irnerijevim stazama nastavila su i etvorica njegovih uenika, poznata jo pod nazivom quattuor doctores, a koji su bili: 47. Bulgar Bulgarus, koji je smatran tada najboljim od ,,etiri doktora'', bio je slavan i poznat kao ,,zlatousti'', napisao je i knjigu De regulis iuris. 48. Martin Martinus, bio je slobodniji u interpretaciji tekstova. Zatim, slijede 49. Jakob Iacobus, te 50.Hugo Hugo. Od kasnijih pravnika ove kole, posebno se istie 51. Aco Azzo, poznat je po tome i to je napisao veliko djela glosa Digesta, i kruila je izreka: Ko nema Aca, ne moe da ide na sud. 52. Placentin Piacentino, napustio Bolonji i preao da predaje rimsko pravo u Monpeljeu. 53. Vakarije Vaccarius, takoe napustio Bolonji, i otiao da predaje rimsko pravo u Oksford. Uenik Aca bio je 54. Akurzije Franciscus Accursius, sa kojim se polako zaokruava bogati rad glosatorske kole naina bavljena pravom, jer glosatorski rad je sa njim doivio svoj uspon i zavretak. Najpoznatije mu je djelo Glosa magistralis seu ordinaria (nekada je nazivaju i Velika glosa Glossa magna) u kojoj je glosatorskim metodom obraena cjelokupna Justinijanova kodifikacija. Glosatori su veoma potovani, ak mnogo kasnije, i onda kada je njihov metod rada ve bio naputen.

55. Postglosatori ili komentatori


Od sredine 13. vijeka na pravnim fakultetima u sjevernoj Italiji, Perua, Pavija, Padova, Piza, Bolonja, djeluje druga kola koja e kasnije dobiti ime postglosatorska. Njihov rad, prije sve polazei od Akurzijeve glose, razvija se nova varijanta ''italijanskog naina izuavanja'' (mos docendi italicus). ,,Njima je bio blii tekst glose od Justinijanova originala, jer su glosatori prilagodili rimsko pravo duhu vremena. Postglosatori su nastavnom i naunom djelatnou
58 59

Isto. N. Mojovi, Nav. djelo., 462.

doprinjeli irenju uticaja rimskog prava, ali su, pored toga, u veoj mjeri nego glosatori, bili usmjereni ka praksi. Oni su nastavili posao glosatora, dodajui ono to su rimski pravnici svjesno izbjegavali: uoptavanja, izvalenja neela iz konkretnih rjeenja. Pored toga, uporeivali su rimsko pravo sa vaeim pravom, sa gradskim statutima, feudalnim obiajima, i kanonskim pravom. Mnoge definicije i pravne izreke, koje se pripisuju Rimljanima, ustvari su nastale tumaenjem od strane glosatora i potonjih srednjovijekovnih pravnika.''60 Dakle, glosatori su preli na glosiranje glosa, sluei se istim metodama, deduktivnim zakljuivnjem, po principima skolastike, ralanujui pojmove i izvodei, analogijom i tumaenjima, ire zakljuke. ,,Postglosatori su uveli presumciju da ljudski ivot traje najdue sto godina, iz ega je izvedena mogunost proglaenja nestalih za umrle''61 Meutim, ni postglsatori nisu odstupili od dogmatskog shvatanja prava, nisu uzimali u obzir njegov istorijski karakter, to je ograniavalo mogunost saznanja i tumaenja rimskog prava.

Prvai postglosatorske kole Najpoznatiji postglosatori su bili 56. ino iz Pistoje Cinus de Pistoia, inae prijatelj pjesnika Dantea i Pretrarke. On je, vjerovatno pod uticajem kole iz Orleana, uradio komentar prvih devet knjiga Kodeksa na nov nain. Dobro je poznavao rad glosatora, jer se na njihovoj nauci i kolovao. Kao profesor predavao je na Trevizu, Sieni, Perui, i Firenci. Njegov uenik je bio poznati 57. Bartol iz Sasoferata Bartolus de Sassoferato, takoe predavao u Pizi i Perui. Za njegovo ime kao osnivaa, vee se nauka o meunarodnom privatnom pravu u kojoj je poznata ,,teorija statuta'' ... Poveano kretanje ljudi iz jednog grada u drugi, boravak u njima, njihova meusobna trgovina i zakljuivanje ugovora, enidba i udaja, nasleivanja i razna druga pitanja postala su aktuelna i traila odgovor uenih pravnika. Bartol je postavio odreena pravila tzv. kolizione norme, po kojima se mogu rijeiti suprotnosti i razna pitanja koja su nametnuta ovakvom pravnom situacijom u njihovo doba. Bartol je kod narednih generacija uivao veliki ugled, a njegov komentar cijele Justinijanove kodifikacije bio je popularniji ak i od Akurzijeve Glose. Zato se meu pravnicima kasnije javilo miljene da se ne moe biti dobar pravnik ako se ne slijedi Bartol - ,,nemo iurista nisi Bartolista'' . Bartolov uenik 58. Baldo Baldo de Ubaldis, spada u poslednje vee komentatore. Bio je poznat po komentaru Justinijanove kodifikacije, ali i po svojoj zbirci consilia (miljenja) kojih

60 61

O. Stanojevi., Nav. djelo, Sarajevo, 2000., 112 113. A. Romac, Rimsko pravo, Zagreb, 1975., 69.

je ostalo oko 2500. Predavao je studentima u Perui, Paviji, Pizi, i Firenci.

59. kola elegantne jurisprudencije


,,Italija, kulturna predvodnica Evrope i kolevka renesanse, poetkom XVI veka doivljava sumrak: pohodi kralja arla VIII i cara Karla V su je izloili pljakanjima i razaranjima, a geografska otkria su joj oduzela monopol trgovine zainima. Mnogi znameniti stvaraoci kao Leonardo da Vini, nalaze bolje uslove u drugim zemljama. Pravnik Andrea Alcijat naao se u Francuskoj meu osnivaima Univerziteta u Buru, gde e pokrenuti novi nain izuavanja rimskog prava. U ovom centru renesansnih pravnih studija okupljali su se pravnici-romanisti, filolozi i poznavaoci nacionalnog prava. U naelu su i oni, kao i svi evropski pravnici od poetka recepcije, bili usmereni prema praksi, ali sa ciljem da umesto glosa i komentara primenjuju izvorno rimsko pravo. Vrlo brzo su shvatili da nije dovoljno da se oslobode glosa: i sami Justinijanovi zbornici su bili rezultat vekovnih promena u rimskom pravu.62 U 16. vijeku nestaje posglosatorski nain rada, s obzirom na to, pojavila se nova kola sa posve drugaijim pristupom izuavanja rimskog prava. To je historijska kola (tzv. elegantne jurisprudencije), koja je odpoela svoje djelovanje u Francuskoj, i to na Pravnom fakultetu u Bourgesu (Buru). Za novu kolu je karakteristino da je napustila egzegetike metode rada skolastike, koje su bile osnova za djelovanje glosatora i postglosatora, i da je ostavila glose i vratila se produbljivanjem analitikog i sintetikog izuavanja originalnih izvora rimskog prava u Justinijanovoj kodifikaciji. Pripadnici ove kole, uz filoloka, gramatika pomoagala, poeli su koristit i istorijskim te arheolokim podacima, pri emu su brzo doli do zakljuka da Justinijanovo pavno nije jedinstvena cjelina niti pisani razum, nego proizvod dugotrajnog istorijskog razvoja, s razliitim slojevima, shvaanjima, i gledanjima pojedinih pravnika. Prvai kole elegantne jurisprudencije Najvaniji predstavnici ove kole bili su: 60. Andrej Alcijat Andreas Alciatus, doselio se u Francusku iz Milana, prvo predavao u Avinjonu, a onda u Buru. Na ovom univerzitetu se formira novni nain izuavanja rimskog prava (koji e se iriti i dalje). Alcijat je studirao pravo u Paviji. Nastojao je da povee studije prava sa humanistikim studijama. 61. ak Kia Cuiacius, veliki pravni istoriar, Alcijatov uenik, pravi osniva francusko-istorijske pravne kole. Potom, u ovu grupu se ubraja 62. Antoan Favr Anotnius Faber, koji je poeo istraivati interpolacije u tekstovima Justinijanove kodifikacije, ije se djelo (Rationalia ad Pandectas) jo koristi u dananjoj pravnoj nauci i
62

http://sr.wikipedia.org/wiki/kola_elegantne_jurisprudencije

jo uvijek veoma cijeni i citira. 63. Hugo Donel Hugo Donellus, izbjegao je strahote obrauna sa katolikom reakcijom (,,Vartolomjeska no), hugeonota i otiao iz Francuske. Bio je profesor u Lajdenu, Nirbergu. Napisao je obimne komentare civilnog prava (Comentarii iuris civilis) 64. Dionizije Godfora Dionisius Gothofredus, slavni izdava Justinijanove kodifikacije pod nazivom Corpus iuris civilis. 65. ak Godfora Jacobus Gothofredus, sin istoimenog Dionizija, znaajan, prije svega po tome to je rekonstruisao Codex Theodosianus i objavio ga sa do danas slavnim i nenadmaenim komentarima.

66. kola prirodnog prava63


Sljedei pokret, poslije humanizma i renesanse, bio je racionalizam, koji se temelji u vjerovanju u razum (ratio), u prosvjeivanje. S jedne strane ovjek je shvatio da nije centar kosmosa (heliocentrizam), ali je s druge strane sebe i razum stavio u centar ideja. Francuz Dekart, Englez Bekon, su utrili put jednom novom naunom metodu iji sljedbenici su bili: Hobs, Lok, Monteskje, an-ak Ruso. Napredak matematike, i Njutnovo otkria mehanizma svemira silno su uvrstili ljudsko samopouzdanje, vjeru u snagu razuma. Vjerovanje u razum je staro. ta su grki filozofi do racionalisti ? I sam naziv filozofija znai ljubav prema mudrosti. Jedan od prvih koji je ovaj metod primjenio, znazno prije Njutina, samo na drutveni i pravni fenomen, a ne na prirodne pojave, bio je Holananin 67. Hugo Grocijus Hugo Grotius. Njegovo djelo ''O pravu rata i miru'' (De iure belli ac pacias) je temelj uenja o prirodnom pravu i prva knjiga meunarodnog javnog prava. Uz Grociusa, u vane predstavnike ove kole ubrajaju se: 68. Pufendorf, 69. Lajbnic, 70. Tomazius. Teorija prirodnog prava se zasniva na diobi prava na pozitivno, dato istorijom i odnosom snaga, i prirodno, dato razumom. Prvo je nesavreno, a drugo savreno, jer se temelji na razumu i prirodi. Ova ideja, koja ima zametak u uenjima grkih filozofa, nala je plodno tlo u historijskom trenutku u kome je graanstvo teilo ka promjeni postojeeg pravnog i politikog sistema, koji je osuivan kao protivan prirodi. U te razumom date ideje spadalo je shvatanje o svetosti privatne svojine, slobode kretanja ljudi i dobara, mogunost graana da sami odluuju svoj politiki sistem. Drugim rijeima, filozofija prirodnog prava je bila pokli na pobunu, jer je jedno od prirodnih prava ovjeka da i silom, ako treba, zamjeni nesavreni poredak i uvede savreni. Na prvi pogled ovakvo polazno stanovite bilo je protiv svih naslaga istorije, pa i protiv rimskog prava. Ali nije bilo tako. U rimskom pravu, upravo u jednom njegovom dijelu (privatno pravo) pripadnici ove
63

Iz udbenika Obrada Stanojevia; stranice: 117-118.

kole su nali punu potvrdu svog uenja, kao da su se vratili na stav glosatora da je to ratio scripta. Ali nisu prihvatili neke druge institute rimskog prava, u prvom redu ropstvo, a veina je odbacivala dravno ureene principata i dominata, dok su bili pune hvale za republiku (Montsquieu). Prve graanske kodifikacije, a naroito francuski Graanski zakonik (Code Civil) iz 1804. godine rezultat su uenja kole prirodnog prava. U Njemakoj je takoe bio jak uticaj ovih ideja, ali je dolo do nastanka dvije kole: historijskopravne i pandektistike, od kojih je prva bila zasnovana na apstraktnim idejama ,a druga okrenuta praksi.

71. Njemaka istorijsko-pravna kola


Po miljenju ove kole, pravo je dugotrajan proizvod narodnog duha i shvaanja, dakle, plod posebne evolucije, koja se moe utvrditi samo izuavanjem istorijskog razvoja. Stoga ono ne moe biti rezultat postojanja nekog zakonodavca, jer on svojom arbitrarnou kida tu vezu prava sa narodnim duhom. U skladu sa tim, istorijsko-pravna kola je bila protivnik kodifikacija. Istorijsko-pravna kola nije mogla do kraja izvesti svoje planove o prouavanju rimskog prava, iz jednostavnog razloga, zato to je to pravo bilo pozitivno pravo u velikom dijelu Njemake. Osnivaem ove kole se smatra 72. Karl Fridrih von Savinji, mada je osnovne poglede (ve ranije) i shvatanje donio 73. Gustav Hugo. Sljedbenici ove kole su bili: 74. Momzen, 75. Kriger, 76. Aplton, 78. irar, 79. Levi-Bril, 80. Bonfante, 81. Arano-Ruiz.

82. Pandektisti
Na primjeni rimskog prava u praksi i na potrebama teorijske obrade ove primjene nastala je u Njemakoj i u nekim drugim zemljama kola koja se naziva, prema grkom nazivu digesta pandektisti. Njoj je prethodila kola kameralista, koja je dobila naziv prema sudu koji je uveo Maksimilijan II (Rechskammergericht). Oni su najprije tumaili Akursijevu Glosu, a zatim su se vratili originalnim tekstovima Justinijanove kodifikacije. Pandektisti su tumaili pravo sa gledita prakse, ali uz primjenu novih dostignua pravne nauke, logike i dogmatike. Za njih je pravni sistem zatvorena i skladna cjelina na koju treba primjeniti zakone logike i naune metode tumaenja. 64 ,, Iz djela pandektista proizilazi da su vie naginjali rimskom klasinom pravu, nego pravu Justinijanovog perioda. Njih nisu interesovale kasnije srednjovijekovne izmjene rimskog prava ... Pandektisti su isticali da su politiki neutralni i da im
64

O. Stanojevi., Nav. djelo, Sarajevo, 2000., 120 .

je najvea briga privatno pravo, naglaavajui posebno vanost slobode ugovaranja i pravo privatne svojine kao u rimskom pravu. ''65 Istaknuti pandektisti, i predstavnici ovog pravca su bili 83. Puhta, 84. Dernburg, 85. Vindajd. Ovaj pravac je imao svojih pristalica i u drugim zemljama Holandiji, Francuskoj, Austriji, Italiji, i Engleskoj, poznati 86. Don Ostin, koji je primjenio metod pandektista na englesko precedentno pravo.

65

N. Mojovi, Nav. djelo., 400.