Вы находитесь на странице: 1из 138

Ufjnvsb{!

hwbodfmb[f
!
!
bgyb{vsj!eb!rbsUvmj!fofcjt!!
TfntxbwmfmUbUwjt!

3!

{еимураз Гванцела9е

АoсшLеи аsырzшLеи р}ара


зzаху рзы

0
iunesko
saqarTvelos respublikis iuneskos saqmeTa
erovnuli komisia
saqarTvelos mecnierebaTa akademiis arn. Ciqobavas
saxelobis enaTmecnierebis instituti

Ufjnvsb{!hwbodfmb[f!

bgyb{vsj!eb!rbsUvmj!fofcjt!
TfntxbwmfmUbUwjt!
nfpsf!upnj!

qarTuli enis gramatikuli mimoxilva


qarTul-afxazuri leqsikoni

redaqtori _ akad. qeTevan lomTaTiZe

gamomcemloba `qarTuli ena"


gamomcemloba `inteleqti"
Tbilisi
2003
2
ИУНЕСКО
ИУНЕСКО АУСrKА rЫР{ТKЫЛАТKИ АМИЛА{ТK
КОМИССИА
rЫР{ТKЫЛАТKИ АНАУКАrKА РАКАДЕМИА
АРН. ЧИrОБАВА ИХЬЫ8 ЗХУ АБЫЗШKА-
ДЫРРАТK ИНСТИТУТ

{ЕИМУРАЗ ГВАНЦЕЛА8Е

АnСШKЕИ АrЫР{ШKЕИ А|АРА З{АХУ РЗЫ

АMБАТKИ АТОМ

АrЫР{УА БЫЗШKА АГРАММАТИКАТK ОЧЕРК


АrЫР{УА-АnСУАТK АЖKАР

Аредактор — акад. rеzеван Ломzаzи9е

АшLqLыzыжьырzа "rарzули ена"


АшLqLыzыжьырzа "Интелеsти"
rарz
2003

3
UNESCO
GEORGIAN NATIONAL COMISSION FOR UNESCO
ARN. CHIKOBAVA INSTITUTE OF LINGUISTICS AT THE
АCАDEMY OF REPUBLIC OF GEORGIA

ТEIMURAZ GVANTSELADZE

ABKHAZIAN AND GEORGIAN LANGUAGES FOR


THE LEARNERS

VOLUME II

GEORGIAN GRAMMAR MANUAL


GEORGIAN-ABKHAZIAN DICTIONARY

Editor — academician КETEVAN LOMTATIDZE

"Kartuli ena"
"Intelekti"
Tbilisi
2003

4
ЮНЕСКО
НАЦИОНАЛЬНАЯ КОМИССИЯ ПО ДЕЛАМ ЮНЕСКО
ИНСТИТУТ ЯЗЫКОЗНАНИЯ ИМ. АРН. ЧИКОБАВА
АН ГРУЗИИ

ТЕИМУРАЗ ГВАНЦЕЛАДЗЕ

ДЛЯ ИЗУЧАЮЩИХ АБХАЗСКОГО И ГРУЗИНСКОГО


ЯЗЫКОВ

ТОМ ВТОРОЙ

ГРАММАТИМЧЕСКИЙ ОЧЕРК ГРУЗИНСКОГО ЯЗЫКА


ГРУЗИНСКО-АБХАЗСКИЙ СЛОВАРЬ

Редактор — акад. КЕТЕВАН ЛОМТАТИДЗЕ

Издательство "Картули эна"


Издательство "Интелекти"
Тбилиси
2003

5
naSromis meore tomi Sedgeba afxazur enaze
dawerili qarTuli enis mokle gramatikuli narkvevisa
da qarTul-afxazuri leqsikonisagan (leqsikonSi Sedis
3570 sityva). wigni daxmarebas gauwevs, erTi mxriv,
qarTuli enis Seswavlis msurvel afxaz mkiTxvels,
meore mxriv, afxazuri enis Seswavlis msurvel qarTvel
mkiTxvels.

Аусумzа аNбатLи атом шьаsLгылоуп аoсышLала иNу


аsырzуа бызшLа иааркьаmу аграмматикатL очерки аsырzуа-
аoсуатL ажLари рыла (ажLар иалоуп 3570 ажLак). АшLqLы
ацхыраара рнаzоит, ганкахь ала, аsырzшLа а}ара зzаху аoсуа
oхьаNцLа, даwа ганк ала, аoсшLа а}ара зzаху аsырzуа
oхьаNцLа.

© Teimuraz gvancelaZe
© gamomcemloba `qarTuli ena"

ISBN 99940-718-8-2

6
Аsырzуа нбани, уи аoсуатL транслитерациеи
qarTuli anbani da misi afxazuri transliteracia

аsырzуа нбан аoсуатL транслите- аsырzуа нбан аoсуатL трансли-


qarTuli anbani рациа qarTuli anbani терациа
afxazuri trans- afxazuri tran-
literacia sliteracia
a А а s С с
b Б б t Т т
g Г г u У у
d Д д f n o
e Е е q r s
v В в R t u
z З з y p q
T { z S Ш ш, Шь шь
i И и C Ч ч
k К к c Ц ц
l Л л Z 8 9
m М м w | }
n Н н W x y
o О о x Х х
p П п j Oь Qь
J Ж ж, Жь, жь h j k
r Р р

7
АКТKИ АХK{А

АrЫР{УА БЫЗШKА АГРАМАТИКАТK ОЧЕРК

pirveli nawili

qarTuli enis gramatikuli


mimoxilva

8
АлагалажLа
Аsырzуа бызшLа (qarTuli ena) ИбериатL-кавказтLи абызшLаsLа
рzаацLара аладатL (аsарzвелтL) гLыo иалоуп. АsырzшLа аsырzуа жLлар
рхатL бызшLоуп. Ари абызшLала ицLажLоит rырzтLылаm, {ырsLтLылаm
(аzоурыхтL rырzLыла иатLыз, уажL {ырsLтLыла иатLу Тао-КларQьеzи,
Имерхеви, Шьавшьеzи, Кола-Артаани, Лазистан, Ливана... арегионsLа),
АзербаиQьан аmы (аzоурыхтL jереzи, уажLтLи Саингило иалоу
БелаsантLи, ЗаsаzалатLи, КахтLи араионsLа), Иран аmы (Фереидан ма
Феридун-Шьаkар арегион иалоу жLохLqа аsыzаsLа) компактла инхо
аsырzцLа. АsырzцLа еилаoсаны инхоит иара убас УрыстLылеи, егьырz
постсовет атLылаsLа рmгьы, Афранциеи, США-и, даwа тLылаsLа рmгьы.
Аsырzуа бызшLа адиалектsLа рацLа амоуп: rарzлитL, КахеzтLи,
АимереzтLи, АoшавтLи, АхевсуртLи, АzушьтLи, АмzиултL-Гуда-
маqартLи, АмохевтLи, АмесхтLи, АQавахтLи, АгуриатLи, АyаратLи,
АраyтLи, АлечхумтLи (зегьы уажLтLи rырzтLыла аkLааsLа рmы),
АkереzтLи (АзербаиQьан), АимерхевтLи ({ырsLтLылан), АфереидантLи
(Иран аmы), Аqизлар-МоздоктLи (Нхы} Кавказ аmы, УрыстLылан).
АдиалектsLа рыбжьара ирацLоуп афонетикатLи, аморфологиатLи,
асинтаксистLи, алексикатLи еиoшымраsLа.
АsырzшLа ижLытL9оу литературатL бызшLоуп. Аsырzуа нбан
ажLытL шыsLсoхьа9арала 284 шыsLсазы еиmикааит rырzтLыла
раoхьа9атLи аk nарнаваз. Уи аамzа инаркны уажLраан9а идыруп х-
анбантL вариантк: зегьы раoхьа9а аsьырсиантL ера ажLабатLи
ашLышыsLсан9а рхы иадырхLон Асомzаврули ма Мргловани kLа хь9ыс
иамаз аграфика, ажLабатLи ашLышыsLса инаркны ажLаNатLи
ашLышыsLсан9а — Нусхури хLа хь9ыс иамаз анбантL вариант,
ажLаNатL ашLышыsLса инаркны уажLраан9а рхы иадырхLоит Мхедрули
kLа хь9ыс иамоу авариант. Еиуеиoшым амзызsLа ирыхqьаны
kазzагылоу аамzан9а имааит sырzшLала иNыз абаqаsLа зегьы.
rырzшLала иNу ижLытL9оу абаqаsLа роуп: НекрестLи аsLNыраsLа
(Кахети арегион, pварелтLи араион, I-II ашLымыsLсаsLа),
9
ПалестинатLи (БеzлемтLи) аsLNыраsLа (Израил, V ашLышыsLса а-20-
30-тLи ашыsLсsLа), БолнистLи аsLNыраqLа (rвемо rарzли арегион,
БолнистLи араион, 492-493 ш.), Иакоб Цуртавели авторс иамоу аповест
"Ацsьа Шушаник лгLаqра" (475-482 шыsLсsLа) уб. егь.

АктLи ахы. Афонологиеи, Афонетикеи


1. АфонематL система. Аsырzуа бызшLа афонематL система
аoсуа бызшLа афонематL система а}кыс еиkа имариоуп. АsырzшLа
афонемаsLа 33 амоуп — абжьыqаsLа 5-и, ацбжыqаsLа 28-и.
АбжьыqаsLа. АsырzшLа иамоу абжьыqа на9аsLа роуп: a, e, i,
o, u. АбжьыqаsLа анырkLало ацLажLаNы ибз аoхьатLи агLzеи, ма
ашьzахьтLи ахLzеи zыoс иааныркыло иаmырoшны урz щоит абас:
АoхьатLи ариад иатLу абжьыqаsLа e, i анырkLо, рхы иадыр-
хLоит абз аoхьатLи ахLzа. АгLzантLи ариад иатLу абжьыqа a анырkLо,
рхы иадырхLоит абз агLzа. АшьzахьтLи ариад иатLу абжьыqаsLа o, u
анырkLо, рхы иадырхLоит абз ашьzахьтLи ахLzа.
Абжьыqа a (= аoсуа а) }аqатLи аkаракыра иатLуп, избан акLзар,
уи анырkLо, абз агLzа аwышьzнах9ом, }аqатLи аmы}а иаsLуп. Абжьы-
qаsLа e, o агLzантLи аkаракыра иатLуп: e (= аoсуа е) анырkLо, абз
аoхьатLи ахLzа аwышьzнахуеит агLzантLи аkаракыран9а; o (= аoсуа о)
анырkLо, абз ашьzахьтLи ахLzа аwышьzнахуеит агLzантLи аkаракыра
аqын9а. АбжьыqаsLа i, u хыхьтLи аkаракыра иатLуп: i (= аoсуа и)
анырkLо, абз аoхьатLи ахLzа аwышьzнахуеит хыхьтLи аkаракыран9а;
u (= аoсуа у) анырkLо, абз ашьzахьтLи ахLzа аwышьzнахуеит хыхьтLи
аkаракыра аqын9а. ИаkkLаз зегьы схьемала абас иарбазар qалоит:
i u
e o
a
АбжьыqаsLа koылоит апозициаsLа зегьы рmы:
a: adgili "аzыo", aaSena "иргылеит", dafa "аuLы", dana
"аkLызба", gaakeTa "иqаи}еит"...

10
e: es "абри, ари", xedavs "ибоит", xe "а}ла"...
i: isari "ахLымпал", isini "дара, урz", miitana "инеигеит"...
o: oboli "аиба", Rone "амч", Rvino "аNы"...
u: ube "акLа", bude "аzра", ZuZu "акыка"...
АбжьыqабжаsLа алитературатL бызшLа иахьа ирыма9ам.
АцбжьыqаsLа. АsырzшLа иамоу ацбжьыqаsLа зегьы ыqоуп
аoсшLаmгьы. Урz роуп: b, g, d, v, z, T, k, l, m, n, p, J, r,
s, t, f, q, R, y, S, C, c, Z, w, W, x, j, h. АцбжьыqаsLа
рсистемаm иыqа9ам иoшsоуи, иuLuLоуи, аsьышLхарzгьажьра змоуи
ацбжьыqаsLа. АбжьыqаsLа аsырzуа бызшLаqны, аoсшLеи егьырz
ИбериатL-кавказтLи бызшLаsLеи реиoш, ишоит хoа-хoалатLи асис-
темеи, Nба-NбалатLи (}qLилтLи) асистемеи, зхала иqоу ашьzыбжьsLа
рсистемеи рыла.
АцбжьыqаsLа хoа-хoалатLи асистема аqны иqалоит аиmагылара
и}аруи идагLоуи цбжьыqаsLа рыбжьара. ИдагLоу ацбжьыqаsLа шоит
аспирататLsLеи абруптивтLsLеи ашьzыбжьsLа рыла. Хoа-хoалатLи
асистема шьаsLгылоит артикулиациатL риадsLа хLба рыла:
аsьышLтLsLеи (алабиалтLsLеи), апреалвеолиартLsLеи, апосталвео-
лиартLsLеи, ахаoыцтLsLеи (аденталтLsLеи), абызшьzахьтLиsLеи
(авелиартLsLеи).
АsьышLтL b, f, p даара9а еиoшуп аoсуа б, o, п. Урz анырkLо,
ацLажLаNы хыхьтLии }аqатLии иsьышLsLа зны рwеидыркылоит, нас
аkауа урz иаразнак еимqьаны ирыбжьысуеит. Ацбжьыqа b (= аoсуа б)
и}ару шьzыбжьуп, f (= аoсуа o) идагLоу спирататL цбжьыqоуп,
p (= аoсуа п) идагLоу абруптивуп.
АпреалвеолиартL Z, c, w даара9а еиoшуп аoсуа 9, ц, } ашьzы-
бжьsLа. Арz анырkLо, зны ацLажLаNы хыхьтLии }аqатLии ихаoыцsLа
ааигLахоит, нас абз ан}Lамzа хыхтLи ихаoыцsLа рышьаzа аwадна-
кылоит, аkауа урz еимqьаны ирыбжьысуеит. Ацбжьыqа Z (= аoсуа 9)
и}ару шьzыбжьуп, c (= аoсуа ц) идагLоу спирататL цбжьыqоуп,
w (= аoсуа }) идагLоу абруптивуп.

11
АпосталвеолиартL j, C, W даара9а еиoшуп иuLuLам аoсуа Qь, ч,
y. Арz анырkLо, ацLажLаNы ибз аoхьатLи ан}Lамzа хыхьтLи
ахаoыцsLа рыzра ахьан}Lо аzып иааскьоит, нас аkауа урz
ирыбжьысуеит. Ашьzыбжь j (= аoсуа иuLuLам Qь) и}ару цбжьыqоуп,
C (= аoсуа иuLuLам ч) идагLоу спирататLуп, ашьzыбжь W (= аoсуа
иuLuLам y) идагLоу абруптивуп.
АхаoыцтL d, T, t даара9а еиoшуп аoсуа д, z, т. Арz анырkLо,
ацLажLаNы ибз ан}Lамzа хыхьтLи ихаoыцsLа аwаднарuLuLалоит, нас
аkауа урz ирыбжьысуеит. Ашьzыбжь d (= аoсуа д) и}ару цбжьыqоуп,
ашьzыбжь T (= аoсуа z) идагLоу спирататLуп, ашьzыбжь t (= аoсуа
т) идагLоу абруптивуп.
АбызшLашьzахьтLи g, q, k даара9а еиoшуп аoсуа г,s, к. Арz
анырkLо, ацLажLаNы ибз ашьzахьтLи ахLzа иааигLахоит аmы}а хыхьтLи
ахLzа, нас аkауа урz ирыбжьысуеит. Ашьzыбжь g (= аoсуа г) и}аруп,
ашьzыбжь q (= аoсуа s) идагLоу аспирататLуп, ашьzыбжь k (= аoсуа
к) — идагLоу абруптивуп.
АцбжьыqаsLа хoа-хoалатL асистема иахьа ина9аны иамам
афбатLи, ахLлымшLатL (афарингалтL) ацбжьыqаsLа рриад. Х-цбжьыqак
рqынтL уажLы аoсуа бызшLа еиoш иаанхеит ахLлымшLатL абруптив y
(= аoсуа q) мацара. Ари ашьzыбжь анырkLо, ацLажLаNы иqырqы зны
иzшLахоит, нас иаразнак иаатны аkауа иабжьысуеит.
АцбжьыqаsLа хoа-хoалатLи асистема схьемала абас иарбазар
qалоит:
и}ару идагLоу
аспирататLsLа абруптивтLsLа
аsьышLтLsLа b f p
апреалвеолиартLsLа Z c w
апосталвеолиартLsLа j C W
ахаoыцтLsLа d T t
абызшLашьzахьтLsLа g q k
ахLлымшLатL _ _ y

12
АцьбжьыqаsLа Nба-NбалатLи (}qLилтLи) асистема шьаsLгылоуп
фы-шьzыбжьык рыла. А}qLилsLа рmы иыqоуп аоппозициа и}аруи
идагLоуи ацбжьыqаsLа рыбжьара, аха адагLаsLа ша9ом аспирататLии
абруптивтLии ашьzыбжьsLа kLа.
АктLи а}qLил шьаsLгылоуп аoсуатL з, с шьzыбжьsLа даара9а
иреиoшу z, s апреалвеолиартL фонемаsLа рыла: ашьzыбжь z (=
аoсуа з) и}аруп, ашьzыбжь s (= аoсуа с) идагLоу цбжьыqоуп.
АNбатLи а}qLил шьаsLгылоуп аoсуатL иoшsоу апосталвеолиартL
жь, шь даара9а иреиoшу ацбжьыqаsLа J, S рыла: ашьzыбжь J (=
аoсуатL жь) и}аруп, ашьzыбжь S (= аoсуатL шь) идагLоу цбжыqоуп.
АхoатLи а}qLил шьаsLгылоуп аoсуатL абзшьzахьтLи u, х
фонемаsLа даара9а иреиoшу ацбжьыqаsLа R, x рыла: ашьzыбжь R
(= аoсуатL u) и}аруп, ашьzыбжь x (аoсуатL х еиoшуп) идагLоу
цбжьыqоуп.
Аsырzуа бызшLаqны зхала иыqоу шьzыбжьsLас иoхьа9оуп v, m,
n, r, l, h. Ацбжьыqа v (= аoсуатL в) аsьышLтL-хаoыцтL и}ару
цбжьыqоуп: уи анырkLо, ацLажLаNы хыхьтL ихаoыцsLеи }аqатLи
иsьышLи рwеидыркылоит, урz рыбжьара иаанхоит аkауа абжьысырzа
zшLа, аkауагьы убри акылаара иабжьысуеит, Ацбжьыqа m (= аoсуатL
м) аsьышLтL-oын}атL и}ару шьzыбжьуп: m анырkLо, ацLLажLаNы
иsьышLsLа иuLuLаны рwеидыркылоит, аран9а ина9аз аkауа хLzакала
шьzахьqа ихынkLны аoын}ахь ицоит, насгьы аkауа аsьышLsLеи
аoын}еи ирыбжьысуеит. Ацбжьыqа n (= аoсуатL н) и}ару аoын}атL
шьzыбжьуп: n анырkLо, ацLажLаNы ибз ан}Lамzа хыхьтLи ихаoыцsLа
рышьаzа иадыuLuLалоит, аран9а ина9аз аkауа аoын}ахь ицаны уантL
ихыл}уеит. Ацбжьыqа r (аoсуатL р иааигLоуп) алвеолтL и}ару
шьzыбжьуп: уи анырkLо, ацLажLаNы ибз ан}Lамzа хыхьтLи ихаoыцsLа
рышьаzа иакьысуеит, аkауа уа иаанхаз акылаара иабжьысуеит.
Ацбжьыqа l аoсуатL л аасzа икLадоуп. АsырzуатL l и}ару
алвеолтL шьzыбжьуп: уи анырkLо, ацLажLаNы ибз аoхьатLи ахLzа
хыхьтLи ихаoыцsLа рышьаzа ан}Lамzеи хыхьтLи иmы}еи аkLаа

13
аwаднарuLuLоит, убри аqнытL аkауа абз аганsLа ирывсны ицоит. Зхала
иыqоу ацбжьыqаsLа рqынтL ацбжьыqа h (уи аoсуатL k аасzа еиkа
икLадоуп) идагLоу ахLлымшLатL шьzыбжьуп: уи анырkLо, ацLажLаNы
аkауа ихLлымшLаm иыqоу акылаара акалашLа иабжьысуеит.
2. Ацыреи абжьыsLuLuLареи. АsырzшLаqны иыqоу абжьыqаsLа
зегьы (a, e, i, o, u) ирылшоит ацыраsLа ршьаsLыргылара, аха
ацбжьыqаsLа уи рылша9ом. Убри аqнытL ацыра ма абжьыqа за}Lык ауп
(mi-i-ta-na "инеигеит", mi-u-go "аzакс иеиkLеит", a-i "аа, абар"...), ма
абжьыqеи ацбжьыqеи (ацбжьыqаsLеи) еицны (de-da "ан", rZe
"ахш", ce-cxli "амца", grZe-li "ау", frTxi-li "зхы
иашьклаoшуа; згLы зwану"...). АsырzшLаqны иыqоуп цыра за}Lык
змоу, Nба, хoа, oшьба, хLба, фба цыраsLа змоу ажLаsLа, еиkа цыраsLа
змоу ажLаsLа маy9оуп.
Цырак змоу ажLаsLа роуп: da "аиаkLшьа", Zma "аиашьа", ca
"ажLNан", cxra "жLба", klde "абахL"...
M-цырак рымоуп: de-da "ан", ma-ma "аб", wig-ni "ашLqLы", vaS-
li "а}Lа", msxa-li "аkа", ci-vi "ахьшLашLа"...
Х-цырак рымоуп: mos-wav-le "а}аNы", os-ta-ti "ауасzа; азqаза",
qa-la-qi "аsалаsь", ma-ma-li "арбаuь"...
nшь-цырак рымоуп: cxe-no-sa-ni "аwыуаNы", sa-xa-za-vi
"алинеика", sa-Ta-ma-So "ахLмарга", sa-na-pi-ro "аoшаkLа; агаmа"...
ХL-цырак рымоуп: ma-ta-re-be-li "адLыuба", mas-wav-le-be-li
"ар}аNы", gam-ke-Te-be-li "иqаз}о". sas-wav-le-be-li "а}араиурzа"...
АsырzшLа иамоуп иаарту ма иарку (ихNоу) ацыраsLа. Абжьыqа
за}Lык ала ишьаsLгылоу, ма ацбжьыqа ашьzахь игылоу абжьыqаsLа
рыла ишьаsLгылоу ацыраsLа иаартуп kLа иoхьа9оуп (иаkkLап: ажLа
mi-u-go "аzакс иеиkLеит" аmы ацыраsLа зегьы иаарту цыраsLоуп).
АцбжьыqаsLа рыла иалго ацыраsLа зегьы иарку (ихNоу) цыраsLоуп
kLа иoхьа9оуп (иаkkLап: ажLа saxl-Tan "аNны ааигLа" аmы ацыраsLа
аNбагьы иарку цыраsLоуп).
АбжьыsLuLuLара аoсшLеи аsырzшLеи рqны иеиoш9ам.

14
АsырzшLаqны абжьыsLuLuLара кLадоуп, уи адинамикатL qазшьа амоуп.
АбжьыsLuLuLара аsырzуа ажLаsLа рqны еснагьтLи аzыo ааннакылоит,
аzыo иoсах9ом.
Ацыра за}Lык змоу ажLаsLа рqны абжьыsLuLuLара абжьыqа
амоуп:
xé "а}ла", Zé "аoа", tyé "абна", é́s "ари, абри", ís "иара, уи"...
M-цырак змоу ажLаsLа рmы абжьыsLuLuLара еснагь иамоуп ажLа
алагамzаm иыqоу актLи абжьыqа:
déda "ан", máma "аб", káci "аха}а", qáli "аokLыс", sáqme
"ауыс", Svéli "ашьабсzа", tkbíli "ахаа"...
Х-цырак змоу ажLаsLа рmы абжьыsLuLuLара еснагь иамоуп ажLа
алагамzаm иыqоу актLи абжьыqа:
Tbílisi "rарz", sófeli "аsыzа", ójaxi "аzаацLа", íremi
"абынmа", wávida "дцеит, ицеит", TámaSobs "дыхLмаруеит"...
nшьы-цырак, ма еиkа цыраsLа змоу ажLаsLа рmы N-
бжьыsLuLuLарак иыqоуп: абжьыsLuLuLара хада амоуп ажLа алгамzа
аqынтL ахoатLи ацыра, ацхырааратL бжьыsLuLuL — ажLа алагамzаm
иыqоу актLи ацыра:
sàqárTvelo "rырzтLыла", màswavlébeli "ар}аNы", gàmkeTé-
beli "иqаз}о", gànaxorcíela "инаиг9еит"...
3. АцбжьыqатL комплексsLа. АsырzшLаqны ацыраsLа
шьаsLгылазар qалоит Nба, хoа, oшьба, хLба, еиkа имаyны фба, бжьба
ацбжьыqаsLа рыла. lырoштLыс иаагозар, N-цбжьыqак еицгылоуп арz
ажLаsLа иалоу ацыраsLа рmы: bRa-vi-li "аqаара", dRe "амш", sqe-
li "ажLпа, ашLпа", Rru-be-li "аozа"... Х-цбжьыqак еицгылоуп арz
ажLаsLа рmы: Ca-sxma"аzаzLара, аzарzLара", ce-cxli "амца", Rrma
"и}аулоу", wyvi-li "а}qLил, Nба"... nшь-цбжьыqак еицгылоуп арz
ажLаsLа рmы: si-brZne "аqLышра, аqLыuара", grZno-ba "анырра,
ацLанырра", brwyin-va-le "ишьахLу, ибзиа9оу", frCxi-li "анапхыц;
ашьапхыц"... Абарz реиoш иыqоу акомплексsLа рыда аsырzшLаqны
иаkoылоит ацбжьыqаsLа рыла ишьаsLгылоу агармониатL комплексsLа

15
kLа изышьzоу аснагьтLи агLыosLа. АгармониатL комплекс аmы аoхьа
игылоуп ацбжьыqаsLа хoа-хoалатLи асистема иалоу аsьышLтL,
апреалвеолиартL, апосталвеолиартL ма ахаoыцтL риадsLа иалоу
афонемаsLа (b, f, p; Z, c, w; j, C, W; d, T, t) руак, ашьzахь
ицоит ацбжьыqаsLа R (и}ару ацбжьыqа ашьzахь), x (идагLоу
аспирататL ацбжьыqа ашьzахь), y (идагLоу абруптивтL ацбжьыqа
ашьzахь). Абасала ишьаsLгылоит агармониатL комплексsLа актLи
агLыo:
bR: bRavili "аqаара", bRuja "ашьы}Lра"...
fx: zafxuli "аoхын", fxa "аoсы9 абаN"...
py: sapyari "ахымхLа", Sepyroba "акра, абаандаNтLра"...
ZR: gaZRoma "аzLра", ZRveni "аmан}а"...
cx: cxeni "аwы", sicxe "ашоура"...
wy: wyali "а9ы", sawyali "арыцkа"...
jR: jRani "ихоу аимаа", jRabna "иoш9амкLа аNра"...
Cx: Cxubi "аисра", Cxikvi "ахьажь"...
Wy: Wyinti "а9а", Wyapi "аqь}Lыра"...
dR: dRe "амш", sadRegrZelo "аныkLаmа"...
Tx: Txa "аQьма", TxuTmeti "жLохL"...
ty: tye "абна", tyavi "ацLа"...
АцбжьыqаsLа агармониатL комплексsLа аNбатLи агLыo аmы актLи
аzыo ааныркылоит иара уи b, f, p; Z, c, w; j, C, W; d, T, t,
аха урz рышьzахь игылоит ацбжьыqаsLа: g (и}ару афонемаsLа
рышьzахь), q (идагLоу аспирататL фонемаsLа рышьzахь), k (идагLоу
абруптивтL фонемаsLа рышьzахь). Абасала ишьаsLгылоит
акомплексsLа:
bg: bgera "абжьы; абжьыqа", abga "арzмаq"...
fq: qafqafa "ишуа", dafquli "илагаз"...
pk: apki "а}uLы", dapkureba "аsLырoыqqара"...
Zg: Zgide "аиNкаа", Zgera "аисра, агLеисра"...
cq: cqera "ахLаoшра", cqviti "аилqьа"...

16
wk: wkepla "аyын", wkaruni "ахьархьарра"...
jg: jgufi "агLыo", gajgimva "аwырчра"...
Cq: Cqami "ашьzыбжь", Cqari "иласу, иццаку"...
Wk: Wkua "ахшыN", Wka "алаkLа"...
dg: dgoma "агылара", dguSi "апоршен"...
Tq: TqeSi "аsLаршыN", Tqori "аsLаoсата"...
tk: tkeCi "адкьац; аткьац", tkivili "ахьра"...
А з г L а z а: АфонетикатL процессsLа kахLаoшуеит аморфоло-
гиатL з}аараsLа ахцLажLараан.

АNбатLи ахы. Аморфологиа


АsырzшLа, аoсуа бызшLа еиoш, абызшLаsLа рагглиутинативтL
тип иреиуоуп, аха афлексиатL qазшьаsLакгьы амоуп.
Аsырzуа бызшLа алексика зегьы ишоит ажLаkLатL хLzаsLа рыла
(урысшLала "части речи" kLа изышьzоу). Урz роуп:
1. Ахьы9qа (sырzшLала arsebiTi saxeli);
2. Аqазшьарба (zedsarTavi saxeli);
3. Аoхьа9аратL хь9ы (ricxviTi saxeli);
4. Ахьы9цынхLра (nacvalsaxeli);
5. Аqа}арба (zmna);
6. Ацынгыла (zmnisarTi ма zmnizeda);
7. Ащьzынгыла (Tandebuli);
8. АидkLалага (kavSiri);
9. АхLzаy (nawilaki);
10. Абыжьzqьа (Sorisdebuli).
Арz ахLzаsLа рqынтL ахьы9sLеи (ахьы9qа, аqазшьарба,
аoхьа9аратL хь9ы, ахьы9цынхLра), аqа}арбеи, ацынгылеи а}акы
(асемантика) на9а змоу жLаsLоуп, егьырz ахLzаsLа ина9ам а}акы змоу
хLzаsLоуп. Даwакала kрыхLаoшуазар, ахьы9sLеи аqа}арбеи аформаsLа
рыла рwырoсахуа ажLаkLатL хLzаsLоуп, ирымоуп ападежтL (аиzакратL),
ахыoхьа9аратL, ахаmытL... категориаsLа, егьырz ахLzаsLа формала

17
иoсахуам.
АsырzшLа ажLаkLатL хLzаsLа аoсшLа иаmырoшны
kахLаoшуазар, аyыдараsLак иаанарoшуеит: аoсшLаqны ахьы9sLа
ападежтL (аиzакратL) категориа ахьрымам аqнытL даара имарианы
еилоуп аструктуреи аwеиzакреи рыла, аха аqа}арба даара иуадаNыуп;
АsырzшLаqны ахьы9sLа ападежтL (аиzакратL) категориа ахьрымоу
аqнытL, еиkа иуадаNыуп, аха аsырzуа qа}арба аoсуа qа}арба аасzа
еиkа имариоуп. АsырzшLа иаyыдароуп ауаNытLыNсеи амаzLари
рграмматикатL категориа амамзаара (аoсшLаqны ари акатегориа
ахьы9sLеи аqа}арбеи рморфологиатL структура зегьы иалсны иыqоуп).

Ахьы9qа

1. Ахы9qаsLа рсемантикатL-морфологиатL гLыosLа. Ахьы9qа


еиднакылоит ауаатLыNсеи амаzLрsLеи, иара убас аилкаараsLеи
рхьы9sLа. Уи иамоуп аз}аараsLа vin? "дарбан?" "дызусzада?" ra?
аз}аара "иарбан?" "закLызеи?" Аз}аара vin? ирымоуп ауаатLыNса
рхьы9sLа мацара, аз}аара ra? ирымоуп амаzLарsLеи (oсызхоугьы,
oсызхамгьы) аилкаараsLеи рхьы9sLа.
АлексикатL }акырала ахьы9qаsLа шоит абарz агLыosLа рыла:
ауаатLыNса рхьы9sLа, амаzLарsLа рхьы9sLа, oсызхоу амаzLарsLа
рхьы9sLа, oсызхам амаzLарsLа рхьы9sLа, иконкреттLу маzLарsLа р-
хьы9sLа, иабстракттLу маzLарsLа рхьы9sLа, ахатLы хьы9qаsLа, азеиoш
хьы9qаsLа, аизгатL хьы9sLа, аqа}ара иаанаго ахьы9sLа, агLыбзыuратL-
архLыyратL хьы9sLа, заатLи аzагылазаашьа иаанаго ахьы9sLа.
Ахьы9qаsLа абарz агLыosLа рыхLzак ирымоуп аффикс yыдаsLа.
АуаатLыNса рхьы9sLа аффикс yыдак рыма9ам. Ари агLыo
еиднакылоит ахьы9sLа: adamiani "ауаNы", kaci "аха}а", qali
"аokLыс", bavSvi "ахLыyы", maswavlebeli "ар}аNы", moswavle
"ацаNы", glexi "анхаNы", aznauri "аамсzа", megobari "аNыза",
mezobeli "агLыла", mteri "аuа", xelosani "ауасzа", mxatvari
"асахьаzыхNы"..., qarTveli "аsырzуа", afxazi "аoсуа", giorgi

18
"Гьаргь", Tamari "{амар", gia "Гиа", zura "Зура"..., abaSiZe
"Абаши9е", oTaraSvili "Оzарашвили", naWyebia "Наyqьебиа",
subeliani "Субелиани", axmeteli "Ахметели", menabde "Менабде",
WinWarauli "xинyараули" уб. и}.
АмаzLарsLа рхьы9sLа агLыoгьы аффикс yыдаsLа ама9ам. Ари
агLыo еиднакылоит oсызхоуи oсызхами амаzLарsLеи азеиoш
еилкаараsLеи рхьы9sLа, ауаатLыNса рхьы9sLа рыда, иаkkLап:
samSoblo "АQьынQьтLыла, Аoсадгьыл", miwa "адгьыл, анышL",
buneba "аoсабара", cxoveli "аoстLы", frinveli "аoсаатL", Tevzi
"аoсы9", xari "ацL", Zroxa "ажL", wigni "ашLqLы", Wkua "ахшыN",
fiqri "ахLыцра", sikeTe "аразра; абзиара", megobroba "аиNызара",
mSvidoba "аzынчра" уб. и}.
nсызхоу амаzLарsLа рхьы9sLа ргLыo еиднакылоит ауаатLыNсеи,
аoстLsLеи, аoсы9sLеи, аkLазаsLеи, ахLаyаsLеи уkLа рхьы9sLа, иара
убас АнцLеи, ауаNытLыNса иqазшьаsLа змоу oсызхоу kLа ирoхьа9оу
а9Lыр рхьы9sLа: adamiani "ауаNы", kaci "аха}а", qali "аokLыс",
bavSvi "ахLыyы", qarTveli "аsырzуа", afxazi "аoсуа", megobari
"аNыза", cxeni "аwы", cxvari "ауаса", ZaRli "ала", mgeli "абгаду",
qaTami "акLты", mamali "арбаuь", SaSvi "ардLына", mercxali
"ажL}ыс", Tevzi "аoсы9", kalmaxi "акалмаkа", gveli "амаz", bayayi
"адаuь", pepela "аoарoалыкь", koRo "акLыбры", xoWo "ахLаyа"...,
RmerTi "АнцLа", angelozi "амаалыsь", eSmaki "аNысzаа", qaji
"аsаyаа", devi "адауы"... Ари агLыo иалоу ахьы9sLагьы ирыма9ам
аффикс yыдаsLа.
nсызхам амаzLарsLа рхьы9sLа ргLыo еиднакылоит арz
ажLаsLа: sityva "ажLа", simRera "ашLа", samSoblo "АQьынQьтLыла,
Аoсадгьыл", mTa "ашьха", zRva "амшын", tye "абна", xe "а}ла",
vaSli "а}Lа", balaxi "аkаскьын", ca "ажLNан", megobroba
"аиNызара", wigni "ашLqLы", saxli "аNны", niWi "агLыр}qLыл", Wkua
"ахшыN" уб. и}. Ари агLыo иалоу ахьы9sLагьы ирыма9ам аффикс
yыдаsLа.

19
ИконкреттLу маzLарsLа рхьы9sLа ргLыo еиднакылоит
ауаатLыNса рхьы9sLа зегьы, иара убас амаzLарsLа рхьы9sLа ргLыo
иалоу ажLаsLак, азеиoш еилкаараsLа иаанаго ахьы9sLа рыда: deda
"ан", mama "аб", adamiani "ауаNы", kaci "аха}а", qali "аokLыс",
bavSvi "ахLыyы", qarTveli "аsырzуа", afxazi "аoсуа",
maswavlebeli "ар}аNы", moswavle "а}аNы", mezobeli "агLыла",
Tamazi "{амаз", xviCa "Хвича", mzia "Мзиа", nana "Нана", kakabaZe
"Какаба9е", daviTaSvili "Давиzашвили", saqarTvelo "rырzтLыла",
Tbilisi "rарz", gelaTi "Гелаzи", alazani "Алазани", zRva "амшын",
mTa "ашьха", kata "ацгLы", cxeni "аwы", tura "абга", wigni "ашLqLы",
saxli "аNны", wisqvili "а9лагара" уб. и}. Ари агLыo иалоу
ажLаsLагьы ирыма9ам аффикс yыдаsLа.
ИабстракттLу маzLарsLа рхьы9sLа, даwакала иаkkLозар,
аилкаараsLа рхьы9sLа ргLыo еиднакылоит азеиoш qазшьа змоу
аилкаараsLа, ауаNы ихшыN мацарала иныруа акsLа рхьы9sLа:
megobroba "аиNызара", mezobloba "аигLылара", mSvidoba "аzынчра",
WeSmariteba "аиашара, а}абыргра", siSave "аиsLара", siwiTle
"аqаoшьра", sikeTe "аразра; абзиара", simSvide "аzынчра", sigane
"аганра", simaRle "аkаракыра", gmiroba "афырха}ара", maTematika
"аматематика", qimia "ахимиа" уб. и}. Ари агLыo иалоу ажLаsLа
шьаsLгылоуп ахьы9qаsLеи аqазшьарбаsLеи рышьаzаsLа рахьтL иабст-
ракттLу маzLарsLа рхьы9sLа раффикс yыдаsLа -oba, -eba, si-_-e, si-
_-o рыцхраарала.
Асуффикс -oba рымоуп ажLаsLа: megobr-oba "аиNызара,
аNызара" ← megobar-i "аNыза", adamian-oba "ауаNра" ← adamian-i
"ауаNы", bavSv-oba "ахLыyра" ← bavSv-i "ахLыyы", Zm-oba "аиашь-
ара" ← Zma "аиашьа", mSenebl-oba "аргылаNра; аргылара" ←
mSenebel-i "аргылаNы", mtr-oba "аиuара; аuара" ← mter-i "аuа",
mezobl-oba "аигLылара; агLылара" ← mezobel-i "агLыла", qarTvel-
oba "аsырzуара" ← qarTvel-i "аsырzуа", afxaz-oba "аoсуара" ←
afxaz-i "аoсуа"...

20
Асуффикс -eba рымоуп ажLаsLа: bednier-eba "анасып; анасыo
амазаара" ← bednier-i "анасыo змоу", WeSmarit-eba "аиашара,
а}абыргра" ← WeSmarit-i "ииашоу, и}абыргу", patiosn-eba "аразра,
аkалалра" ← patiosan-i "иразу, иkалалу", Zlier-eba "амчхара,
амчра" ← Zlier-i "амч змоу" уб. и}. Иыqоуп аqа}арбатL шьаzаsLеи
алахLраsLеи рqынтL ишьаsLзыргыло асуффикс -eba змоу
ахьы9qаsLагьы: cxovr-eba "аoсzазаара; анхара", Rirs-eba "апату;
абзиара; аoсара", gankargul-eba "ад}а", Sexedul-eba "ахLаoшы-
шьа"...
АсуффиксsLа -oba, -eba ахьы9sLа рышьаzаsLа рыц}араан
ашьаzа ан}Lамzаm игылоу абжьыqаsLа a, e цLы9уеит:
а) megobar-i "аNыза" → megobr-oba "аиNызара, аNызара", mezo-
bel-i "агLыла" → mezobl-oba "аигLылара, агLылара", patiosan-i
"иразу, иkалалу" → patiosn-eba "аразра, аkалалра"...
б) Zma "аиашьа" → Zm-oba "аиашьара", deda "ан" → ded-oba
"анра", mama "аб" → mam-oba "абра"...
Ациркумфикс (апрефикси асуффикси еицны) si-_-e рымоуп
ажLаsLа: si-cx-e "ашоура" ← cx-el-i "ицоу, аца", si-grZ-e "аура"
← grZ-el-i "ау", si-keT-e "абзиара; аразра" ← keT-il-i "араз;
аkалал", si-Rrm-e "а}аулара" ← Rrma "и}аулоу", si-mZim-e
"ахьанzара" ← mZime "ахьанzа" уб. и}.
Ациркумфикс si-_-o рымоуп ажLаsLа: si-Tb-o "аqLандара"
← Tb-il-i "аqLанда", si-tkb-o "ахаара" ← tkb-il-i "ахаа, ихаау",
si-lb-o "ататара" ← rb-il-i ← lb-il-i "атата"...
Ишаабо еиoш, si-_-e, si-_-o ациркумфиксsLа рыц}араан
ицLы9уеит аqазшьарба ашьаzа иамоу суффиксsLа -el, -il.
АхатLы хьы9qаsLа ргLыo иа}анакуеит: ауаатLыNса рхатL
хьы9sLа (giorgi "Гьаргь", nino "Нино", Wabuka "xабука", mzia
"Мзиа", nodari "Нодар", mayvala "Маqвала"...), ауаатLыNса
рыжLлаsLа (abaSiZe "Абаши9е", bagrationi "Багратиони",
xelaSvili "Хелашвили", fanculaia "nанцулаиа", xarZiani

21
"Хар9иани", axmeteli "Ахметели", baliauri "Балиаури", arabuli
"Арабули", siWinava "Сиyинава", tuRuSi "Туuушьи", mebuke
"Мебуке"...), аoстLsLа рхатL хьы9sLа (muria "Муриа", yurSa
"pуршьа", Rvinia "tвиниа", wiqara "|иsара", jonqa "Oьонsа"...),
агеографиатL хьы9sLа (saqarTvelo "rырzтLыла", safrangeTi
"Франциа", inglisi "Англиа", ungreTi "Венгриа", kaxeTi "Кахеzи",
qarTli "rарzли", afxazeTi "Аoсны", Tbilisi "rарz", zugdidi
"ЖLыргьыz", soxumi "АqLа", mtkvari "Кура, Мтквари", enguri "Егры",
kodori "КLыдры", paliastomi "Палиастоми", riwa "Ри}а",
kavkasioni "Кавкасиони, Кавказ", uSba "Ушба", yazbegi "pазбеги"...),
агазеzsLеи, ажурналsLеи, ашLqLыsLеи, аuбаsLеи, афирмаsLеи
рхьы9sLа.
Аsырzуа жLлаsLа реиkарак ирымоуп ан}LамzаsLа: -Ze ←
ахьы9qа Ze "аoа", -Svili ← ахьы9qа Svili "асаби; аoа; аokа",
-ian, -va, -ia, -ua; -ur → -ul, -S уб. и}. (уахL. хыхь).
АгеографиатL хьы9sLа рqны зегьы реиkа ихьыг9оуп асуффикс -
eT (afxaz-eT-i "Аoсны" ← afxaz-i "аoсуа", xevsur-eT-i
"Хевсуреzи" ← xevsur-i "ахевсур", javax-eT-i "Oьавахеzи" ← javax-
i "аQьавах", mesx-eT-i "Месхеzи" ← mesx-i "амесх", imer-eT-i
"Имереzи" ← imier "нхы}", tb-eT-i "Тбеzи" ← tba "а9zач", simon-
eT-i "Симонеzи" ← simon "ШLман", grigol-eT-i "Григолеzи" ←
grigol "ГьыргLал"...), ациркумфикс sa-_-eT (sa-berZn-eT-i "Бырзен-
тLыла" ← berZen-i "абырзен", sa-frang-eT-i "Франциа" ← frang-i
"афранцыз", sa-sir-eT-i "Сасиреzи" ← sir-i "аoсаатL"...),
ациркумфикс sa-_-o (sa-qarTvel-o "rырzтLыла" ← qarTvel-i
"аsырzуа", sa-megrel-o "АгыртLыла" ← megrel-i "агыруа", sa-
maCabl-o "Самачабло" ← maCabel-i "Мачабели", sa-garej-o "Сагаре-
Qьо" ← garej-i "ГареQьтLи амонастыр"...).
Азеиoш хьы9qаsLа ргLыo иа}анакуеит еижLлантLу амаzLарsLа
ма аилкараsLа ирзеиoшу ахьы9sLа: adamiani "ауаNы", kaci "аха}а",
qali "аokLыс", mwerali "ашLqLыNNы", glexi "анхаNы", muSa

22
"аусуNы", wigni "ашLqLы", rveuli "атетрад", miwa "адгьыл; анышL",
mindori "адLы", mTa "ашьха", tye "абна", qalaqi "аsалаsь", sofeli
"аsыzа", ZaRli "ала", kata "ацгLы", Citi "а}ыс", Tavi "ахы", xeli
"анапы", Wkua "ахшыN", fiqri "ахLыцра", azri "ахшыN}ак", sikeTe
"абзиара; аразра", megobroba "аиNызара" уб. и}. Азеиoш хьы9sLа
аффикс yыдаsLа рыма9ам.
АизгатL хьы9qаsLа ргLыo иа}анакуеит формала аза}L
хыoхьа9ара аазырoшуа, аха семантикала (}акырала) арацLа
хыoхьа9ара иаанаго ахьы9qаsLа: xalxi "ажLлар", eri "амилаz,
анациа", jgufi "агLыo", sazogadoeba "ауаажLларра", fara
"ауасагLарzа", jogi, naxiri "ажLгLарzа", rema "аwгLарzа", gundi
"аoсаатLsLа ргLарzа; ауаа ргLыo, акоманда" уб. и}. АизгатL хьы9sLак
ирымоуп асуффмкс yыда -nar (диссимилиациала → -nal), уи
амаzLарsLа арацLара аанарoшуеит: mux-nar-i "аQьра" ← muxa "аQь",
fiWv-nar-i "амзара" ← fiWv-i "амза}ла", verxv-nal-i "ажара" ←
verxv-i "ажа}ла" buCq-nar-i "ачыsьра" ← buCq-i "ачыsь", Tix-nar-
i "анышLаoшьра" ← Tixa "анышLаoшь", qviS-nar-i "аoслым9ра" ←
qviSa "аoслым9"...
Аqа}ара иаанаго ахьы9qаsLа зегьы масдарsLоуп. Реиkарак
амасдартL суффиксsLа -a, -il, -ul... рымоуп: wer-a "аNра", kiTxv-
a "аoхьара", Toxn-a "арашLара", Tesv-a "ала}ара", keTeb-a "аqа}ара",
Seneb-a "аргылара", tir-il-i "а}Lыуара", si-rb-il-i "аNра", si-c-
il-i "аччара", qux-il-i "адыдра"...
АгLыбзыuратL-архLыyратL хьы9sLа ацLажLаNы иемоциаsLа
(агLыбзыuра, амаzLар архLыyра, атLамбара, ахыччара) аарoшуеит.
lырoштLыс иаагозар, Ril-i "аkLын}Lра" иаанарoш9ом аkLын}Lра
ихLыyу-идуу, аха. ажLа Ril-ak-i архLыyратL формоуп, уи "аkLын}Lра
хLыyы" аанагоит; ажLа deda "ан" емоциала инеитралтLу ажLоуп, аха
ded-ik-o, ded-il-o ан лахь иkамоу ацLанырра qLандаsLа
аанарoшуеит, урz агLыбзыuартL формаsLоуп (еиmшL: аурыс мама "ан",
мам-очка, мам-аня...); gigo инеитралтLу аха}атL хь9уп, аха gigo-ia

23
атLамбаратL формоуп. АsырzшLаqны агLыбзыuратL-архLыyратL
формаsLа ршьаsLгылараз рхы иадырхLоит абарz асуффиксsLа:
-a: dedofal-a "акьанQьа" ← dedofal-i "акрал okLыс", cxen-
a "аwы хLыy" ← cxen-i "аwы", vaJ-a "арoыс хLыyы" ← vaJ-i "арoыс",
nodar-a ← nodar "Нодар", malxaz-a ← malxaz "Малхаз", simon-a
← simon "ШLман"...
-ia: da-ia ← da "аиаkLшьа", Zam-ia ← Zam-a (|Zma) "аиашьа",
niko-ia ← niko "НикLа", luka-ia ← luka "Лука", kosta-ia ←
kosta "КLасzа"...
-ik-o: ded-ik-o ← deda "ан", mam-ik-o ← mama "аб", da-ik-o
← da "аиаkLшLа", Zam-ik-o ← Zama|Zma "аиашьа", Tamr-ik-o ←
Tamar "{амар", nin-ik-o ← nino "Нино", zur-ik-o ← zurab
"ЖLраб"...
-uk-a: cxen-uk-a ← cxen-i "аwы", lor-uk-a ← lor-i
"ажь}аа", Rom-uk-a ← Rom-i "абысzа", pur-uk-a ← pur-i "ача",
glex-uk-a ← glex-i "анхаNы", an-uk-a ← ana "Анна", arCil-uk-a
← arCil "Арчил"...
-un-a: kac-un-a ← kac-i "аха}а", biW-un-a ← biW-i "аyкLын",
Cit-un-a ← Cit-i "а}ыс", Tag-un-a ← Tagv-i "аkLынап", daT-un-a
← daTv-i "амшL" ма daTo "Даzо"...
Арz аформаsLа аемоциатL }акы иoсахыр рылшоит.
ЗаатLи аzагылазаашьа аанаго ахьы9sLа ргLыo иаарoшуеит
амаzLарsLа зеиoшраз уажLтLи аамzа аан9а. Арz ахьы9qаsLа ирымоуп
ациркумфиксsLа: na-_-ar (диссимилиациала na-_al), na-_-ev, na-
_-ur:
а) na-pur-al-i "уажLраан9а ача ахьлар}аз аzыo" ← pur-i "ача",
na-sofl-ar-i "oыхьа аsыzа ахьыqаз аzыo" ← sofel-i "аsыzа", na-
qalaq-ar-i "oыхьа аsалаsь ахьыqаз" ← qalaq-i "аsалаsь", na-col-
ar-i "okLысс иымаз" ← col-i "аokLыс", na-mowaf-ar-i "}аNыс
иымаз; }аNыс иыqаз", ← mowafe "ама}аoа, а}аNы", na-student-ar-i
"студентс иыqаз; студентс алектор иымаз" ← student-i "астудент"...

24
б) na-kval-ev-i "иаанхаз ашьzамzа" ← kval-i "ашьапzыo", na-
SuadR-ev-i "шьыбжьоншьzахьтLи аамzа" ← SuadRe "шьыбжьон", na-
qmr-ev-i "ха}ас илымаз" ← qmar-i "аха}а", na-qmar-ev-i "ха}а дызмаз
аokLыс" ← qmar-i "аха}а", na-agarak-ev-i "акурорт ахьтL ихынkLыз"
← agarak-i "акурорт"...
в) na-fex-ur-i "ашьzамzа" ← fex-i "ашьапы", na-Ram-ur-i "ауха
адLахьы иыqаз" ← Rame "а}х", na-gza-ur-i "oыхьа амNа ахьыqаз" ←
gza "амNа", na-xid-ur-i "oыхьа ацkа ахьыqаз" ← xid-i "ацkа"...
2. Еилоу ахьы9qаsLа (акомпозитsLа). АsырzшLаqны иыqоуп
еилоу ахьы9qаsLа — ажLеила}аsLа (акомпозитsLа). Урz рыхLzак
шьаsLгылоуп зхатL }акы змоу ажLашьаzаsLа реиц}арала, даwа хLzак
шьаsLгылоуп зхатL }акы змоу ажLашьаzаsLа, ма зхатL }акы змам
ашьагLzsLа рыNбатLрала (редупликациала).
Ирымаз а}акsLа рыла ажLеила}аsLа шоит Nбаны: а) еилкаарак
змоу ажLеила}аsLа; б) еилкаара рацLа (Nба, хoа...) змоу ажLеила}аsLа.
Mба, хoа уkLа акомпонентsLа рыла ишьаsLгылоу, еилкаарак змоу
ажLеила}аsLа дефисда рNуеит: ciskari "ашьыжьтL ашLаoшь" ← ca
"ажLNан" (cis "ажLNан аzLы) + kar-i "ашL", xelisguli
"анапсыргL}а" ← xel-i "анапы" (xelis "анап атLы") + gul-i "агLы;
агLzа", vaJkaci "афырха}а" ← vaJ-i "аyкLын, арoыс" + kac-i "аха}а",
qaliSvili "аokLызба; аzыokа; аokа" ← qal-i "аokLыс" + Svili
"ахыл}"... Ари а}ас ала иNтLуп зхатL }акы змоуи зхатL }акы змами
ашьагLzsLа NбатLны ишьаsLгылоу ажLеила}аsLагьы: TavTavi "ачахы"
← Tav-i "ахы", wamwami "алаoыQь, алахLыц" ← ашьагLz wam-, kaWkaWi
"ахьажь" ← ашьагLz kaW-, kankali "аsыQьsыQьра" ← ашьагLz kan-,
kokori "акLакLар" ← ашьагLz kor- уб. и}. Mба, хoа уkLа
акомпонентsLа рыла ишьаsLгылоу, еилкаараsLа рацLа змоу ажLеи-
ла}аsLа дефисла рNуеит: ded-mama "ани аби" ← deda "ан" + mama "аб",
da-Zma "аиаkLшьеи аиашьеи" ← da "аиаkLшьа" + Zma "аиашьа", mTa-
bari "ашьхеи археи" ← mTa "ашьха" + bar-i "арха", xel-fexi
"анапsLеи ашьапsLеи" ← xel-i "анапы" + fex-i "ашьапы", raWa-

25
leCxumi "Раyеи Лечхумии" ← raWa "Раyа" + leCxum-i "Лечхуми"...
Аредупликациа аан ажLеила}а аNбатLи акомпонент аmы
фонемаsLак иoсаххозар qалоит: TqaraTquri "аw ашьапsLа рыбжьы",
riJraJi "ашьыжьтL ашLаoшь", CurCuli "ахLыzхLыzра", balax-
bulaxi "аkаскьынра" ← balax-i "аkасsьын", qoxmaxi "аsLацL" ←
qox-i "аsLацL"...
3. Ахьы9qаsLа рышьаzаsLа. Ахьы9qа ашьаzа н}Lамzас иымазар
алшоит абжьыqа ма ацбжьыqа. Ашьаzа ан}Lамzаm иаkoылоит
абжьыqаsLа зегьы (a, e, i, o, u), аха абжьыqа i еиkарак даwа
бызшLаsLа рqынтL иааз ажLаsLа рmы игылоуп ашьаzаsLа рын}Lамzаm
(Cai "ачеи", tramvai "атрамваи", taqsi "атакси"... akaki "Акакьи",
giorgi "Гьаргь", genadi "Геннади", vitali "Витали"...).
4. АиzакратL (ападежтL) системеи ападежsLа рфункциаsLеи.
Аoсуа бызшLаqны иыqам аиzакратL (ападежтL) система, аха аsырzуа
бызшLаqны ахьы9qа, аqазшьарба, аoхьа9аратL хьы9sLа, ахьы9цынхLра
ирымоуп аиzакратL (ападежтL) система. Аиzакра (асклонение)
аморфологиатL-синтаксистL категориоуп. АsырzшLаqны бжь-падежк
иыqоуп: 1. аноминатив (sырzшLала saxelobiTi brunva, урысшLла
именительный падеж); 2. аергатив (sырzшL. moTxrobiTi brunva,
урысшL. эргатив); 3. адатив (sырzшL. micemiTi brunva, урысшL.
дательный падеж); 4. апоссессив ма аизыqаратL падеж (sырzшL.
naTesaobiTi brunva, урысшL. родительный падеж); 5. аинструментив
(sырzшL. moqmedebiTi brunva, урысшL. творительный падеж);
6. атрансформатив ма аиагаратL падеж (sырzшL. viTarebiTi
brunva); 7. авокатив ма ааoхьаратL падеж (sырzшL. wodebiTi
brunva). Арz ападежsLа хаз-хазы асинтаксистL функциаsLа рымоуп:
Аноминатив (saxelobiTi) ауаатLыNсеи амаzLарsLеи рхьы9kL-
аратL формоуп. Ари ападеж аmы игылар qалоит:
а) Еиzа}уа qа}арбаsLа рсубиект аамzатL актLи асериаmы: deda
Svils zrdis "ан лхыл} длаа9оит", deda Svils zrdida "ан лхыл}
длаа9он", deda Svils zrdides "ан лхыл} длаа9ааит", deda Svils

26
gazrdis "ан лхыл} длаа9ап", deda Svils gazrdida "ан лхыл}
длаа9арын", deda Svils gazrdides "ан лхыл} длаа9ааит";
б) Еиzа}уа qа}арбаsLа иoиоу аобиект аамzатL аNбатLии ахoатLии
асериаsLа рmы: dedam Svili gazarda "ан лхыл} длаа9еит", dedam
Svili gazardos "ан лхыл} длаа9ааит", dedas Svili gauzrdia "ан
лхыл} длаа9азаап", dedas Svili gaezarda "ан лхыл} длаа9азаап,
длаа9азаарын", dedas Svili gaezardos "ан лхыл} длаа9азаарын,
длаа9ааит".
в) АпассивтL залог иатLу еиzам}уа qа}арбаsLа асубиект аамzатL
формаsLа зегьы рmы: foToli Wkneba "абuьы Nоит", foToli
Wkneboda "абuьы Nон", foToli Wknebodes "абuьы Nааит", foToli
daWkneba "абuьы Nап", foToli daWkneboda "абuьы Nан, Nалон"...
г) АмедиопассивтL залог иатLу еиzам}уа qа}арбаsLа рсубиект
аамzатL формаsLа зегьы рmы: xe dgas "а}ла гылоуп", xe idga "а}ла
гылан", xe idges "а}ла гылазааит"...
гь) АмедиоактивтL залог иатLу еиzам}уа qа}арбаsLа рсубиект
аамzатL актLи асериаmы: wyali duRs "а9ы шуеит", wyali duRda
"а9ы шуан", wyali duRdes "а9ы шызааит", wyali aduRdeba "а9ы
шып", wyali aduRdeboda "а9ы шрын|шлон", wyali aduRdebodes
"а9ы шуандаз"...
Аергатив (moTxrobiTi) Аибериа-кавказтLи бызшLаsLа ирyыда-
qазшоу падежуп. АsырzшLаqны аергативтL падеж аmы игылар алшоит:
а) Еиzа}уа qа}арбаsLа рсубиект аамzаsLа аNбатLи асериаmы:
dedam Svili gazarda "ан лхыл} длаа9еит", dedam Svili
gazardos "длаа9ааит ан лхыл}", megobarma vaSli momca "сNыза
а}Lа сиzеит", megobarma vaSli momces "сNыза а}Lа сиzандаз"...
б) АмедиоактивтL залог иатLу еиzам}уа qа}арбаsLа рсубиект
аамzатL формаsLа аNбатLи асериаmы: wyalma iduRa "а9ы шын ашра
иалгеит", wyalma iduRos "а9ы шызааит, а9ы шындаз"...
Адатив (micemiTi) аформа ирымазар алшоит:
а) Еиzа}уа qа}арбаsLа иoиоу аобиект аамzаsLа актLи асериаmы:

27
deda Svils zrdis "ан ахыл} длаа9оит", deda Svils zrdida "ан
лхыл} длаа9он", deda Svils zrdides "ан лхыл} длаа9ааит", deda
Svils gazrdis "ан лхыл} длаа9ап", deda Svils gazrdida "ан
лхыл} длаа9арын", deda Svils gazrdides "ан лхыл} длаа9ондаз"...
б) Х-хаmык змоу еиzа}уа qа}арбаsLа иoиам аобиект аамzаsLа
актLии аNбатLии асериаsLа рmы: biWi dedas werils swers "аyкLын
иан асаламшLqLы лзиNуеит", biWi dedas werils swerda "аyкLын
иан асаламшLLы лзиNуан", biWi dedas werils swerdes "аyкLын иан
асаламшLqLы лзиNуааит", biWi dedas werils miswers "аyкLын иан
асаламшLqLы лзиNып"...
в) Еиzа}уа qа}арбаsLа рсубиект аамzаsLа ахoатLи асериаmы:
dedas Svili gauzrdia "ан лхыл} длаа9азаап", dedas Svili
gaezarda "ан лхыл} длаа9азаарын", dedas Svili gaezardos "ан
лхыл} длаа9ааит"...
г) Еиzам}уа qа}арбаsLа иoиам аобиект аамzатL сериаsLа зегьы
рmы: deda Svils egebeba "ан лхыл} дылoылоит", deda Svils
egebeboda "ан лхыл} дылoылон", deda Svils egebebodes "ан лхыл}
дылoылааит", deda Svils Seegebeba "ан лхыл} дылoылап"...
гь) АхарzLаага -Tan, -Si, -ze ашьzынгылаsLеи ажLа erTad
"еицны" рыц}аны: biWi amxanagTan erTad midis "аyкLын иNыза
дицны дцоит", bavSvebi erTmaneTs curvaSi ejibrebian "ахLыysLа
а9сара(m) еицлабуеит", Cems Zmaze vfiqrobdi "сашьа сизхLыцуан"...
Апоссессив ма аизыqаратL падеж (naTesaobiTi) иаанарпшуеит:
адхаларатL а}акы (bavSvis saTamaSo "ахLыyы ихLмарга", amxanagis
wigni "аNыза ишLqLы", ZaRlis kudi "ала а}ыхLа", xis foToli
"а}ла абuьыц"...), аматериал (xis kovzi "амmтLи мkа}L", aguris
saxli "аsьырмыттL Nны"...). АkLоу аmы аизыqаратL падеж рымазар
qалоит:
а) Х-хаmык змоу еиzа}уа qа}арбаsLа иoиам аобиект аамzаsLа
ахoатLи асериаmы ашьzынгыла -Tvis ац}аны: biWs dedisTvis
werili miuweria "аyкLын иан асаламшLqLы лзиNзаап", biWs dedi-

28
sTvis werili miewera "аyкLын иан асаламшLqLы лзиNзаарын", biWs
dedisTvis werili mieweros "аyкLын иан асаламшLqLы
лзиNуазааит"...
б) АхарzLаага ашьzынгылаsLа -Tvis "азы", -gan "ала; ахьтL",
mier "ала, ила", Sesaxeb "атLы, азы", mimarT "азы" рыц}аны: mona-
diris (mier) mokluli mgeli "ашLарыцаNы иишьыз абгаду",
dedam bavSvisTvis saTamaSo iyida "ан ахLыyы изы|лзы ахLмарга
аалхLеит", bavSvi qviSisagan saxls aSenebs "ахLыyы oслым9ла аNны
иргылоит", megobrebi momavlis Sesaxeb laparakoben "аиNызцLа
иqалаша азы (атLы) ицLажLоит"...
в) АkLааsLца: bavSvis saTamaSo "ахLыyы ихLмарга", xis kovzi
"амmтLи мkа}L"...
г) АамzарбагатL, аzыoрбагатL, амзызрбагатL, азкырбагатL
zагылазаашьаsLа: gaRviZebisTanave adga "данmыхаз}Lqьа дгылеит",
saxlisaken wavida "аNнахьы дцеит", sicxis gamo gareT gavedi
"иахьшоураз аqнытL адLахьы сдLыл}ит"...
Аинструментив (moqmedebiTi) иаанарoшуеит: ак излаqар}о
амаруга (nemsiT vkerav "гLырла из9ахуеит", culiT vapob "аихала
иoысqоит"...), изланыqLо ак (fexiT mivdivar "шьапыла сцоит",
cxeniT movida "wыла дааит", manqaniT wavida "машьынала дцеит"...),
еицны иныqLуо ма ак иqаз}о (SvilebiTurT movida "ихLыysLа
ицны дааит"...). Арz а}акsLа аазырoшуа ажLаsLа аkLоу аmы
харzLаагоуп. Аинструментив аформа змоу хьы9qаsLак аkLоу аmы
аzагылазаашьахь ииасуеит (dila "ашьыжь" → diliT "шьыжь-
ымzан", sofeli "аsыzа" → soflidan "аsыzаqынтL"...).
Атрансформатив ма аиагаратL падеж (viTarebiTi) аkLоу аmы
иамазар алшоит:
а) АхарzLаага: sofeli qalaqad gadaiqca "аsыzа sалаsс
qалеит", me is vaJkacad mimaCnia "иара фырха}ас дсыoхьа9оит",
maswavleblad wavida "р}аNыс дцеит, ар}аNы иусура далагеит",
maspinZeli stumrianad saxlSi Sevida "АoшLма асас дицны

29
(диыма) аNны дыNналеит"...
б) АzыoрбагатL, аамzарбагатL, аqалашьатL zагылазаашьаsLа:
bebiaCemi soflad cxovrobs "санду аsыzаm дынхоит", mama
gaTenebamde adga "аб ашамzазын9а дгылеит", moswavle wigns
kargad kiTxulobs "а}аNы ашLqLы ибзианы даoхьоит"...
Авокатив ма ааoхьаратL падеж (wodebiTi) аkLоу аmы рхы
иадырхLоит хазырхас. Уи хыsLкыс иамоуп ажLаkLа зызхоу ихьарoшра,
уи ажLаkLа а}акы хшыNзышьzра аиzарц: ras ambob, kaco? "иуkLозеи,
уара, аха}а?" mzeo, amodi! "угыл, амра!" wavideT, Cemo patarav!
"kцап, схLыyы!"...
5. АпадежтL суффиксsLа ахыoхьа9аратL формаsLа рыла.
АsырzшLаqны ахьы9qа иамоуп ахыoхьа9аратL формаsLа Nба: аза}L
хыoхьа9ареи арацLа хыoхьа9ареи. Ахьы9sLа ирыма9ам азацL
хыoхьа9ара аазырoшуа арбага yыда, аза}Lра аарoшхоит ажLа
ашьаzала: kac-i "аха}а", qal-i "аokLыс", biW-i "аyкLын", gogo
"а9uаб", Tav-i "ахы", xe "а}ла", wign-i "ашLqLы"... Аза}L хыoхьа9араm
ашьаzа ан}Lамzаm ацбжьыqаsLа гылазар, ишаoу еиoш, рхы
иадырхLоит арz ападежтL суффиксsLа:

аноминатив -i: kac-i "аха}а" qal-i "аokLыс"


аергатив -ma: kac-ma qal-ma
адатив -s(a): kac-s(a) qal-s(a)
апоссессив -is(a): kac-is(a) qal-is(a)
аинструментив -iT(a): kac-iT(a) qal-iT(a)
атрансформатив -ad(a): kac-ad(a) qal-ad(a)
авокатив -o: kac-o qal-o

Аза}L хыoхьа9араm ахьы9qа ашьаzа ан}LамzLаm абжьыqаsLа


гылазар, ишаoу еиoш, рхы иадырхLоит арz ападежтL суффиксsLа:

аном. -Ø: deda-Ø "ан" wero-Ø "апqа"


аерг. -m: deda-m wero-m
адат. -s(a): deda-s(a) wero-s(a)

30
апосс. -is(a)|-s(i): ded-is(a) wero-s(i)
аинстр. -iT(a)|-T(i): ded-iT(a) wero-T(i)
атранс. -d(a): deda-d(a) wero-d
авок. -Ø|-o|-v: deda-Ø|deda-v wero-v|wero-Ø
Зышьаzа ан}Lамzаm абжьыqаsLа змоу ахьы9qаsLа рmы ападежтL
суффиксsLа рвариантsLа ахархLара рхьыoшуп афонетикатL процесс-
sLа:
Ахьы9qаsLа рыхLzак аqны аза}L хыoхьа9ара апоссессиви,
аинструментиви рформаsLа ршьаsLгылараан ибыжьшLоит ахьы9
ашьаzа абсолиуттL н}Lамzаqны игылоу ашьаzа иатLу абжьыqаsLа a, e
(иара убас абжьыqа o Rvino "аNы" ажLа мацара аmы), аха
асуффиксsLа -is (апосс.), -iT (аинстр.) рwырoсахымкLа иаанхоит
(ded-is, ded-iT). Ахьы9qаsLа ари агLыo (ажLа deda атип)
еиднакылоит: mama "аб", da "аиаkLшьа", Zma "аиашьа", kata "ацгLы",
zRva "амшын", droSa "абираq", andaza "ажLаoqа", ena "абз;
абызшLа", Tamada "атолбашь", karada "ашькаф", kera "ахLышzаара",
loya "а9амNа", xe "ацла", Ze "аoа", rZe "ахш", tye "абна", klde
"абахL", sinaTle "алашара", sibnele "алашьцара", sigrZe "аура",
simaRle "аkаракра" уб. и}.
АNбатLи агLыoгьы шьаsLгылоуп зшьаzа ан}Lамzаm абжьыqаsLа
змоу ахьы9qаsLа рыла, аха аза}L хыoхьа9араm арz ажLаsLа
апоссессиви, аинструментиви, атрансформативи суффиксsLас -s
(апосс.), -T (аинстр.), -d (атранс.) вариантsLа рымоуп (ажLа wero
атип): wyaro "а9ыхь", xbo "аkLыс", rto|Sto "амахL", gogo "а9uаб",
ezo "ам9ырха", marmarilo "амармалташь", ormo "ажра", koRo
"акLыбры", ku "акLыуа", bu "аты", ZuZu "акыка", Cai "ачеи" уб. и}.
АрацLа хыoхьа9ара аарoшуеит асуффиксsLа N-гLыoк: ганкахьала
арбага -eb, даwа ганкахьала асуффиксsLа -n-и -T-и. УажLтLи
аsырzшLаqны еиkа ирылар}Lоуп арбагаsLа -eb, ажLытL sырzшLаqны
еиkа ирылар}Lан арбагаsLа -n, -T. Асуффикс -eb ажLа ашьаzеи
ападежтL суффиксsLа рыбжьара игылоит. Уи ац}араан ахьы9qаsLа

31
зегьы рmы рхы иадырхLоит ападежтL суффиксsLа рwырoсахымкLа
(аномин. -i, аерг. -ma, адат. -s, апосс. -is, аинстр. -iT, атранс. -ad,
авок. -o), аха ашьаzаsLа рmы аус аур алшоит еиуеиoшым афонетикатL
процессsLа:
а) Ахьы9qа ашьаzа ин}Lозар al, am, an, ar, el, em, en er
ацыраsLа, иара убас егьырz цыраsLак рыла, аза}L хыoхьа9ара
апоссессиви, аинструментиви, атрансформативи рформаsLа рmгьи
асуффикс -eb змоу арацLа хыoхьа9ара аформаsLа зегьы рmгьи
ибыжьшLоит хыхь иsLkарoхьа9аз ацыраsLа иалоу абжьыqаsLа a, e.
lырoштLыс иаагозар:

аза}L хыoхьа9. арацLа хыoхьа9.


аном. mercxal-i "ажLцыс" mercxl-eb-i
аерг. mercxal-ma mercxl-eb-ma
адат. mercxal-s(a) mercxl-eb-s(a)
апосс. mercxl-is(a) mercxl-eb-is(a)
аинстр. mercxl-iT(a) mercxl-eb-iT(a)
атранс. mercxl-ad(a) mercxl-eb-ad(a)
авок. mercxal-o mercxl-eb-o

Ари атип еиднакылоит ахьы9qаsLа: alubal-i "аурыс аца",


borbal-i "абарбал, агьажь", mamal-i "арбаuь", dedal-i "арцына",
mayval-i "ажыс, амаахыр", tyemal-i "аokLаса", akvan-i "агара",
batkan-i "асыс", guTan-i "акLаzан", sagan-i "амаzLар", qoTan-i "аqLы-
Qьал", zRapar-i "алакL", megobar-i "аNыза", mxedar-i "аwыуаNы",
stumar-i "асас", fanqar-i "акарандашь", atam-i "атама", kalam-i
"акалам, аперо", qaTam-i "акLты", Weram-i "аyарам", nabad-i "ауапа",
karav-i "аsьала", niCab-i "аzLарuLы; абаkа; ажLNа", kedel-i "аz9амц",
mezobel-i "агLыла", maswavlebel-i "ар}аNы", sofel-i "аsыzа",
kurdRel-i "ажьа", mgel-i "абгаду", berZen-i "абырзен", yurZen-i
"ажь", Sevarden-i "ашьауардын", dedaber-i "аzакLажL", kiser-i
"ахLда", mwyer-i "ача", irem-i "абынwа", urem-i "ауардын", somex-i
32
"ашLамахь, аерманы" уб. и}.
Ари а}ас иара убас аус ауеит ахьы9qаsLа foTol-i "абuьы",
godor-i "ам}LышL; акалаz", kokor-i "акLакLар; апытqLыр", obol-i
"аиба (ахLыyы)", sapon-i "асапын", xoxob-i "абынкLты" падежла
реиzакраан, — ибыжьшLоит ашьаzа иатLу абжьыqа o:
аза}L хыoхь. арацLа хыoхь.
аном. foTol-i "абuьы" foTl-eb-i
аерг. foTol-ma foTl-eb-ma
адат. foTol-s(a) foTl-eb-s(a)
апосс. foTl-is(a) foTl-eb-is(a)
аинстр. foTl-iT(a) foTl-eb-iT(a)
атранс. foTl-ad(a) foTl-eb-ad(a)
авок. foTol-o foTl-eb-o

б) Ахьы9qаsLа ргLыoк аmы аза}L хыoхьа9ара апоссессиви,


аинструментиви, атрансформативи, иара убас асуффикс -eb змоу арацLа
хыoхьа9ара ападежsLа зегьы рmы ашьаzа иатLу абжьыqа o иасуеит
ацбжьыqа v аmы.
Ари агLыo иатLуп ахьы9qаsLа: mindor-i "адLы; арха", mawon-i
"ахар}Lы", nigoz-i "акакан", nior-i "аQыш", diakon-i "адикLан",
monazon-i "абер okLыс", ior-i "Иори (а9иас ахьы9)" уб. и}. Иаагап
mырoштLык:
аза}L хыoхь. арацLа хыoхь.
аном. nigoz-i "акакан" nigvz-eb-i
аерг. nigoz-ma nigvz-eb-ma
адат. nigoz-s(a) nigvz-eb-s(a)
апосс. nigvz-is(a) nigvz-eb-is(a)
аинстр. nigvz-iT(a) nigvz-eb-iT(a)
атранс. nigvz-ad(a) nigvz-eb-ad(a)
авок. nigoz-o nigvz-eb-o

33
в) Абжьыqа a ала ин}Lо ашьаzаsLа реиkарак рmы, хыхь иша-
kkLаз еиoш, аза}L хыoхьа9ара апоссессиви, аинструментиви
рсуффиксsLа раoхьа ибыжьшLоит ари a. Иара уи апроцесс qалоит арz
ахьы9qаsLа арбага -eb змоу арацLа хыoхьа9ара ападежтL формаsLа
зегьы рmгьы (ажLа deda "ан" атип). lырoштLыс иаагозар:
аза}L хыoхь. арацLа хыoхь.
аном. deda "ан" ded-eb-i
аерг. deda-m ded-eb-ma
адат. deda-s(a) ded-eb-s(a)
апосс. ded-is(a) ded-eb-is(a)
аинстр. ded-iT(a) ded-eb-iT(a)
атранс. deda-d(a) ded-eb-ad(a)
авок. deda(-v) ded-eb-o

Ари агLыo еиднакылоит ахьы9qаsLа: mama "аб", da "аиаkLшьа",


Zma "аиашьа", kata "ацгLы", zRva "амшын", droSa "абираq", andaza
"ажLаoqа", ena "абз; абызшLа", Tamada "атолбашь", karada "ашькаф",
kera "ахLышzаара", loya "а9амNа" уб. и}.
г) Абжьыqа e ала ин}Lо ашьаzаsLа ргLыoк аmы, хыхь ишаkkLаз
еиoш, аза}L хыoхьа9ара апоссессиви, аинструментиви рсуффиксsLа
раoхьа ибыжьшLоит ари e, аха асуффикс -eb змоу арацLа хыoхьа9ара
ападежтL формаsLа рmы афонетикатL процессsLа qала9ом. lырoштLыс
иаагозар:
аза}L хыoхь. арацLа хыoхь.
аном. tye "абна" tye-eb-i
аерг. tye-m tye-eb-ma
адат. tye-s(a) tye-eb-s(a)
апосс. ty-is(a) tye-eb-is(a)
аинстр. ty-iT(a) tye-eb-iT(a)
атранс. tye-d(a) tye-eb-ad(a)
авок. tye-o tye-eb-o

34
Ари агLыo еиднакылоит ахьы9qаsLа: xe "ацла", Ze "аoа", rZe
"ахш", tye "абна", klde "абахL", sinaTle "алашара", sibnele
"алашьцара", sigrZe "аура", sigane "аганра", siRrme "а}аулара",
simaRle "аkаракра", sibrZne "аqLышра" уб. и}.
гь) Аyыдара аадырoшуеит ахьы9qаsLа: moyvare "аиуа", pepela
"аoарoалыкь", fanjara "аoенQьыр", qarxana "азауад", qveyana
"атLыла", begara "аибар". Аза}L хыoхьа9ара апоссессиви, аинструмен-
тиви, атрансформативи рпадежтL формаsLагьы арацLа хыoхьа9ара
ападежтL формаsLа зегьгьы рmы еицбыжьшLоит ашьаzаsLа а}ыхLантL
актLии аNбатLии абжьыqаsLа:

аза}L хыoхь. арацLа хыoхь.


аном. qveyana "атLыла" qveyn-eb-i
аерг. qveyana-m qveyn-eb-ma
адат. qveyana-s(a) qveyn-eb-s(a)
апосс. qveyn-is(a) qveyn-eb-is(a)
аинстр. qveyn-iT(a) qveyn-eb-iT(a)
атранс. qveyn-ad(a) qveyn-eb-ad(a)
авок. qveyana-v qveyneb-o

гL) Зышьаzа абжьыqа a ала ин}Lо ахьы9qаsLа ргLыoк аза}L


хыoхьа9ара ападежтL формаsLа рmы ашьаzаsLа рwырoсахымкLа
иаанхоит, аха асуффикс -eb змоу арацLа хыoхьа9ара ападежтL фор-
маsLа зегьы рmы ан}LамzатL бжьыqа a быжьшLоит. Ари агLыo еидна-
кылоит ахьы9qаsLа: kodala "а}ларкLыкL", WriWina "ашLыршLыр",
RobemZvrala "аyынyа", torola "ашарo}ыс" уб. и}.
АсуффиксsLа -n, -T змоу арацLа хыoхьа9ара ападежтL
формаsLа шьаsLгылоуп абас ала: ахьы9qа аноминативи авокативи рmы
аoхьа игылоуп ашьаzа, нас иааиуеит арацLа хыoхьа9ара аазырoшуа
арбага -n, а}ыхLан иыqоуп аноминатив асуффикс -i ма авокатив
асуффикс -o; аергативи, адативи, аинструментиви азеиoш формак
рымоуп — ахьы9qа ашьаzа иац}оуп арацLа хыoхьа9ареи ападежsLа
35
ахoагьы р}акы аазырoшуа арбага -T(a). АрацLа хыoхьа9ара ижLы-
тLу ари авариант аинструментиви атрансформативи рпадежтL формаsLа
рыма9ам, уи шьаsLгылараан афонетикатL процессsLагьы зын9а
иqала9ом. Иаагап mырoштLык:
аном. kac-n-i "ахацLа"
аерг.
адат. kac-T(a)
апосс.
аинстр.
атранс.
авок. kac-n-o

Хыхь иарбоуп азеиoш хьы9qаsLа рпадежтLии рхыoхьа9аратLии


системаsLа. АхатLы хьы9qаsLа даwа yыдараsLа аадырoшуеит:
а) АхацLеи аkLсаsLеи рхатL хьы9sLа арацLа хыoхьа9ара формаsLа
ирыма9ам. Зхала игылоу ахьы9sLа рпадежтL формаsLа шьаsLгылараан
рышьаzаsLа рmы бжьыqа ма цбжьыqа ианакLзаалакгьы ибыжьшLа9ом,
аха афонетикатL процессsLа qалоит зышьаzа абжьыqаsLа рыла ин}Lо
ахьы9sLа рпадежтL суффиксsLа рmы.
б) Зхала игылоу ауаа рхатL хьы9sLа авокатив аmы ападежтL
суффикс рыма9ам, иара убас ападежтL суффикс рыма9ам зхала игылоу
зышьаzа абжьыqаsLа рыла ин}Lо ахатL хьы9sLа аноминатив аформаmы.

аном. daviT-i "Давиz" SoTa "Шьоzа" giorgi "Гьаргь"


аерг. daviT-ma SoTa-m giorgi-m
адат. daviT-s(a) SoTa-s(a) giorgi-s(a)
апосс. daviT-is(a) SoTa-s(i) giorgi-s(i)
аинстр. daviT-iT(a) SoTa-T(i) giorgi-T(i)
атранс. daviT-ad(a) SoTa-d giorgi-d
авок. daviT SoTa giorgi

в) Ан}Lамzа -Ze "аoа" змоу ажLлатL хьы9sLа ирымоуп аза}L

36
хыoхьа9арагьы арацLа хыoхьа9арагьы. Аза}L хыoхьа9ара апоссессиви,
аинструментиви падежsLа рmы зхала игылоу ажLлаsLа рышьаzаsLа
ирцLы9уеит а}ыхLтLантLи абжьыqа e:

аза}L хыoхь. арацLа хыoхь.


аном. WavWavaZe"xавyава9е" WavWavaZe-eb-i WavWavaZe-n-i
аерг. WavWavaZe-m WavWavaZe-eb-ma WavWavaZe-T(a)
адат. WavWavaZe-s(a) WavWavaZe-eb-s(a) WavWavaZe-T(a)
апосс. WavWavaZ-is(a) WavWavaZe-eb-is(a) WavWavaZe-T(a)
аинстр. WavWavaZ-iT(a) WavWavaZe-eb-iT(a)
атранс. WavWavaZe-d(a) WavWavaZe-eb-ad(a)
авок. WavWavaZe-v WavWavaZe-eb-o WavWavaZe-n-o

г) Ан}LамzаsLа -va, -ia, -ua змоу ажLлаsLа зегьы аза}L


хыoхьа9араm рwырoсахымкLа иаанхоит, аха асуффикс -eb змоу арацLа
хыoхьа9ара ападежтL формаsLа зегьы рmы быжьшLоит ашьаzа иатLу
абжьыqа a:
аза}L хыoхь. арацLа хыoхь.

аном. Tofuria"{оoуриа" Tofuri-eb-i Tofuria-n-i


аерг. Tofuria-m Tofuri-eb-ma Tofuria-T(a)
адат. Tofuria-s(a) Tofuri-eb-s(a) Tofuria-T(a)
апосс. Tofuria-s(i) Tofuri-eb-is(a) Tofuria-T(a)
аинстр. Tofuria-T(i) Tofuri-eb-iT(a)
атранс. Tofuria-d(a) Tofuri-eb-ad(a)
авок. Tofuria Tofuri-eb-o Tofuria-n-o

Егьырz ажLлаsLа зегьы, ишаoу еиoш, аyыдараsLа аадырoшуам.


гь) Ауаа рхатLы хьы9sLа ажLлаsLа раoхьа игылазар, ахатLы хьы9
ападежтL суффиксsLа рымамкLа иаанхоит:
аном. guram baqraZe "Гурам Баsра9е" nino axalaia "Нино Ахалаиа"
аерг. guram baqraZe-m nino axalaia-m
адат. guram baqraZe-s(a) nino axalaia-s(a)
37
апосс. guram baqraZ-is(a) nino axalaia-s(i)
аинстр. guram baqraZ-iT(a) nino axalaia-T(i)
атранс. guram baqraZe-d(a) nino axalaia-d(a)
авок. guram baqraZe-v nino axalaia(-v)
6. АшьzынгылаsLа змоу ападежтL формаsLа. АsырzшLаqны
аергативтLи авокативтLи падежsLа рыда даwа падежsLа рmы игылоу
ахьы9qаsLа рышьаzаsLа рхы иадырхLоит ашьzынгылаsLа рыцны.
АноминативтL падеж аmы иаkпылоит ашьzынгыла -viT "аиoш"
мацара, уигьы рымазар qалоит зышьаzа цбжьыqала ин}Lо ахьы9qаsLа
рqны: amxanag-i-viT "аNыза иеиoш", kac-i-viT "аха}а иеиoш", qal-
i-viT "аokLыс леиoш", ZaRl-i-viT "ала еиoш", saxl-i-viT "аNны
еиoш"... Ашьzынгылеи ашьаzеи рыбжьара ападежтL суффикс -i
гылоит.
АдативтL падеж аmы иаkoылоит ашьzынгылаsLа -viT, -Tan,
-ze, -Si.
Ашьzынгыла -viT "аиoш" рымазар qалоит ахьы9qаsLа зегьы.
Аформа структурала абас ишоит: ахьы9qа ашьаzа на9а+ападежтL
суффикс -s+ аемфатикатL бжьыqа -a+ ашьzынгыла: amxanag-s-a-viT
"аNыза иеиoш", kac-s-a-viT "аха}а иеиoш", qal-s-a-viT "аokLыс
леиoш", ZaRl-s-a-viT "ала еиoш", saxl-s-a-viT "аNны еиoш",
wyaro-s-a-viT "а9ыхь еиoш", mTa-s-a-viT "ашьха еиoш", zRva-s-a-
viT "амшын еиoш"...
Ашьzынгыла -Tan "аqны, ааигLа" бжьыqала ин}Lо ашьаzа анац}о,
аoхьа игылоит ашьаzа, нас ападежтL суффикси ашьzынгылеи: Zma-s-Tan
"аиашьа иqны, аиашьа иааигLа", xe-s-Tan "а}лаqны, а}ла ааигLа",
wyaro-s-Tan "а9ыхь аqны, а9ыхь ааигLа"... Ашьzынгыла -Tan
цбжьыqала ин}Lо ашьаzа анац}о, ибыжшLоит ападежтL суффикс -s:
*saxl-s-Tan → saxl-Tan "аNны ааигLа", *buxar-s-Tan → buxar-
Tan "ауаQьаq ааигLа", *kac-s-Tan → kac-Tan "аха}а иqны, аха}а
иааигLа"...
Ашьzынгыла -ze "аmы, аqны, ахь" (}акыла еиkа азааигLоуп

38
аoсуа превербsLа sL-, ха-) ахьы9qа ашьаzа анац}о, ибыжьшLоит
ападежтL суффикс -s: *ca-s-ze → ca-ze "ажLNан аmы, ажLNан аqны",
*magida-s-ze → magida-ze "астол аqны, астол аmы"...
Ашьzынгыла -Si "аNну}qа, аmы, -qа" ахьы9qа ашьаzа анац}о,
ибыжьшLоит ападежтL суффикс: *saxl-s-Si → saxl-Si "аNныqа",
*tye-s-Si → tye-Si "абнаm"...
АпоссессивтL падеж аmы иаkoылоит ашьzынгылаsLа -Tvis,
-gan, -ken, -Tanave. Ахьы9qа ашьаzаsLа ашьzынгылаsLа -Tvis
"азы", -gan "аqынтL, ахьтL", -ken "ахь" анрыц}о, ападежтL суффикси
ашьzынгылеи рыбжьара аемфатикатL суффикс -a ангылоуи ангылами
а}акы ама9ам: amxanag-is(-a)-Tvis "аNыза изы", amxanag-is(-a)-gan
"аNыза иqынтL", amxanag-is(-a)-ken "аNыза иахь", saxl-is(-a)-Tvis
"аNназы", saxl-is(-a)-gan "аNны аqынтL", saxl-is(-a)-ken "аNны
ахь", sofl-is(-a)-Tvis "аsыzазы", sofl-is(-a)-gan "аsыzа
аqынтL", sofl-is(-a)-ken "аsыzахь"... Ашьzынгыла -Tanave "-}Lqьа"
ац}оит аqа}аратL хьы9sLа мацара: gaRviZeb-is-Tanave adga
"данmыхаз}Lqьа дгылеит", mosvl-is-Tanave dajda "данааз}Lqьа
дтLеит"...
АинструментивтL падеж аmы иаkoылоит ашzынгыла -urT
"иыма, иыманы, еицны", иара убас ан}Lамzа -idan ← -iT-gan
"аqынтL, ахьтL". lырoштLыс иаагозар: bavSv-iT-urT "ахLыyы
длыманы, ахLыyы длыцны", wign-iT-urT "ашLqLы иыманы", megobr-
iT-urT "иNыза диыманы, иNыза дицны"..., qalaq-iT-gan → qalaq-
idan "аsалаsь аqынтL", sofl-iT-gan → sofl-idan "аsыzаqынтL,
аqыzахьтL", ty-iT-gan → ty-idan "абнахьтL"...
АтрансформативтL падеж аmы иаkoылоит ашьzынгыла *-ad-
mde → -amde "-н9а": *qalaq-ad-mde → qalaq-amde "sалаsьын9а",
*sofl-ad-mde → sofl-amde "аsыzан9а", *tye-d-mde → tye-mde
"абнан9а", wyaro-d-mde → wyaro-mde "а9ыхьын9а"...

39
Аqазшьарба

АsырzшLаqны, аoсшLа еиoш, аqазшьарба (zedsarTavi


saxeli) }акыла иаанарoшуеит амаzLар зеиoшроу, амаzLар аqазшьа,
амаzLарsLа рыбжьара иыqоу еиуеиoшым аизыqазаашьаsLа. АkLоу аmы
зхала игылам аqазшьарба kLааsL}ароуп, аха зхала игылоу аqазшьарба
ахьы9qа афункциаsLа аанахLоит. lырoштLыс иаагозар: patara biWi
TamaSobs "аysLын хLыyы дыхLмаруеит", dedam gogonas wiTeli
kaba Seukera "ан лы9uаб а}кы qаoш изыл9ахит", аха wiTlebma
bevri adamiani daapatimres "аqаoшьцLа ауаа рацLа баандаNыртLит".
АqазшьарбаsLа рыхLzак ижLаытL9оу ажLаsLоуп, урz рхатL
морфологиатL рбага рыма9ам. Ари агLыo еиднакыло ажLаsLа
ахаzашьатL qазшьарбаsLа kLа иoхьа9оуп. АхаzашьатL qазшьарбаsLа
иаанарoшуеит амаzLар зеиoшроу, амаzLар аqазшьа: didi saxli
"аNын ду", patara saxli "аNны хLыyы", mwvane balaxi "аkаскьын
иа}Lа", mwife xili "иqалаз ашLыр", mrgvali qva "ахаkL гьажь",
civi wyali "а9ы хьшLашLа" уб. и}. АNбатLи агLыo еиднакылоит еиkа
иmыцу азыqашьатL qазшьарбаsLа, урz амаzLарsLа рыбжьара иыqоу
аизыqазаашьаsLа аадырoшуеит. АзыqашьатL qазшьарбаsLа
еиуеиoшым афункциеи а}аки змоу арбагаsLа рымоуп (уахL. }аqа).
1. АзыqашьатL qазшьарбаsLа рсемантикатL-морфологиатL
гLыosLа:
Ахьы9qаsLа рышьаzаsLа рqынтL асуффиксsLа -ian, -ier (дисси-
милиациала -iel), -osan, -ovan, -a рыбзоурала иqалоит ак амазаара
ма а9L иымазаара аазырoшуа аqазшьарбаsLа. Арz арбагаsLа рхархLараан
ахьы9qа ашьаzаsLа ирцLы9ыр алшоит абжьыqаsLа a, e. lырoштLыс
иаагозар: nabad-i "ауапа" → nabd-ian-i "ауапа змоу, ауапа зшLу", tye "абна"
→ ty-ian-i "абна ахьыqоу аzыo", niW-i "агLыр}qLыл" → niW-ier-i
"агLыр}qLыл змоу", Rone "амч" → Ron-ier-i "амч змоу", cxen-i "аwы" →
cxen-osan-i "аwыуаNы ("аwы змоу"), mandil-i "акасы" → mandil-osan-i
"аokLыс" ("акасы змоу"), yinul-i "а}аа" → yinul-ovan-i "и}аау, а}аа
злоу", klde "абахL" → kld-ovan-i "абахL змоу, абахL ахьыqоу аzыo",
40
ulvaS-i "аoа}а" → ulvaS-a "аoа}а змоу", perang-i "ахарo" → perang-a
"ахарo зшLу" уб. и}.
Ак амамзаара ма а9L имамзаара аадырoшуеит ациркумфиксsLа
u-_-o, u-_-ur (диссимилиациала u-_-ul) рыбзоурала ишьаs-
Lгылоуп qазшьарбаsLа: megobar-i "аNыза" → u-megobr-o "аNыза
дызмам", bina "анхарzа" → u-bina-o "анхарzа змам", Zala "амч" →
u-Zl-ur-i "амч змам, акLада", fer-i "аoштLы" → u-fer-ul-i
"аoштLы змам" уб. и}.
АмаzаLр абатLиу, ма а9L дабатLиу аадырoшуеит асуффиксsLа
-ur (диссимилиациала -ul), -el. Урz рахьтL -ur|-ul амаzL-
арsLа аанарoшуеит, -el — ауаа: sofel-i "аsыzа" → sofl-ur-i
"аsыzатLи, аsыzантLи ак", sofl-el-i "аsыzантLи а9L"; qalaq-i
"аsалаsь" → qalaq-ur-i "аsалаsьтLи ак", qalaq-el-i "аsалаsь инхо
а9L"; Tbilis-i "rарz" → Tbilis-ur-i "sарzтLи ак", Tbilis-el-i
"sарzынтLи а9L, rарz инхо а9L"... Асуффикс -eT змоу агеографиатL
хьы9sLа рmы ицLы9уеит ари -eT: kax-eT-i "Кахеzи" → kax-ur-i
"кахеzтLи ак", kax-el-i "кахеzтLи а9L, акахеzинец"; imer-eT-i
"Имереzи" → imer-ul-i "имереzтLи ак", imer-el-i "аимереzинец"...
Асуффикс -ur|-ul иаанарoшыр алшоит амаzLар аqазшьагьы: gmir-i
"афырха}а" → gmir-ul-i "афырха}аратL", bavSv-i "ахLыyы" →
bavSv-ur-i "ахLыyтLи"... Иара убас асуффикс -el иаанарoшыр алшоит
аидгылак, аидкыларак ачленра (razm-i "агLыo, аотриад" → razm-el-i
"агLыo иалоу, аотриад иалоу", policia "аполициа" → polici-el-i
"аполициауаNы"...), аспорт занааzс змоу а9L (fexburT-i "ашьапымпыл"
→ fexburT-el-i "ашьапымпыласNы", kalaTburT-i "абаскетбол" →
kalaTburT-el-i "абаскетболист"...).
АмаzLар азкра аадырoшуеит ациркумфиксsLа sa-_-o, sa-_-e,
sa-_-ur (диссимилиациала sa-_-ul): bavSv-i "ахLыyы" → sa-
bavSv-o "ахLыyтLи", sadil-i "шьыбжьхьа" → sa-sadil-o
"акрыфаратLи, акрыфарzа", kaba "а}кы" → sa-kab-e "а}кы а9ахраз
иаzаху аба", Ror-i "аkLа" → sa-Ror-e "аkLаzра", Tagv-i "аkLынаo"
→ sa-Tag-ur-i "аkLынаoкыга", fex-i "ашьапы" → sa-fex-ur-i
41
"амардуан"...
Ауаа рзанааz аадырoшуеит ациркумфиксsLа me-_-e, me-_-ur
(диссимилиациала me-_-ul): pur-i "ача" → me-pur-e "ача9Nы",
urem-i "ауардын" → me-urm-e "ауардынхьча", zRva "амшын" → me-
zRva-ur-i "амшынуаNы", bade "акаzа" → me-bad-ur-i "аoсы9кNы"...
АмаzLарsLа рqазшьа аадырoшуеит аинструментив ападежтL
суффикс -iT-и атрансформатив ападежтL суффикс -(a)d-и рыбзоурала
иqало аqазшьарбаsLа: gverd-i "авара" → gverdiT-i "аваратLи",
SemTxveva "ахzыс, амашLыр", → SemTxvev-iT-i "машLырлатLи", pur-i
"ача" → pur-ad-i "зчеиQьыка бзиоу, аoшLма бзиа", gul-i "агLы" →
gul-ad-i "агLымшLа"...
2. Аqазшьарба астепенsLа раарoшра. АsырzшLаqны
аqазшьарбаsLа х-степентL формаsLак рымазар рылшоит: анеитралтLи,
аиkаратLи, амаyратLи. АнеитралтLи астепен арбага yыдак ама9ам,
аиkаратLи астепен аанарoшуеит ациркумфикс u-_-es, амаyратLи
астепен аазырoшуа mo-_-o ациркумфикс ауп. lырoштLыс иаагозар:
анеитралтL степен: did-i "аду", TeTr-i "ашкLакLа", maRal-i "ау;
аkарак", tkbil-i "ахаа"...;
аиkаратLи астепен: u-did-es-i "аду99а", u-TeTr-es-i "ашкL-
акLа9а, даара ишкLакLоу", u-maRl-es-i "иреиkа9оу", u-tkb-es-i
"ихаа9оу"...;
амаyратLи астепен: mo-did-o "маyк идуу", mo-TeTr-o "маyк
ишкLакLоу", mo-tkb-o "маyк ихаау"...
3. АqазшьарбаsLа падежла реиzакра. АqазшьарбаsLа падежда
реиzакраан а}ак ду рымоуп аqазшьарба ашьаzа ан}Lамzеи аqазшьарба
апозициеи:
а) Зхала игылоу аqазшьарба ахьхьы9qахо аqнытL уи падежла
еиzакра еиoшуп ахьы9qа падежла еиzакра, хьы9kLала:
ЗышьаzаsLа абжьыqаsLа a, e рыла ин}Lо аqазшьарбаsLа рmы
аза}L хыoхьа9ара апоссессиви аинструментиви рmгьи асуффикс -eb
змоу арацLа хыoхьа9ара аформаsLа зегьы рmгьи ибыжьшLоит
абжьыqаsLа a, e:

42
аза}L хыoхь. арацLа хыoхь.
аном. patara "ахLыyы" patar-eb-i patara-n-i
аерг. patara-m patar-eb-ma patara-T(a)
адат. patara-s(a) patar-eb-s(a) patara-T(a)
апосс. patar-is(a) patar-eb-is(a) patara-T(a)
аинстр. patar-iT(a) patar-eb-iT(a)
атранс. patara-d(a) patar-eb-ad(a)
авок. patara(-v) patar-eb-o patara-n-o
ЗышьаzаsLа ацыраsLа -al, -am, -an, -ar рыла ин}Lо
аqазшьарбаsLа рmы аза}L хыoхьа9ара апоссессиви, аинструментиви,
атрансформативи рmгьи асуффикс -eb змоу арацLа хыoхьа9ара афор-
маsLа зегьы рmгьи ибыжьшLоит абжьыqа a:

аза}L хыoхь. арацLа хыoхь.

аном. maRal-i "аkарак" maRl-eb-i maRal-n-i


аерг. maRal-ma maRl-eb-ma maRal-T(a)
адат. maRal-s(a) maRl-eb-s(a) maRal-T(a)
апосс. maRl-is(a) maRl-eb-is(a) maRal-T(a)
аинстр. maRl-iT(a) maRl-eb-iT(a)
атранс. maRl-ad(a) maRl-eb-ad(a)
авок. maRal-o maRl-eb-o maRal-n-o
АцбжьыqаsLа рыла ин}Lо ашьаzаsLа змоу егьырz аqазшьарбаsLа
рпадежтL формаsLа ршьаsLгылараан афонетикатL процессsLа аус
ру9ом:
аза}L хыoхь. арацLа хыoхь.
аном. didi "аду" did-eb-i did-n-i
аерг. did-ma did-eb-ma did-T(a)
адат. did-s(a) did-eb-s(a) did-T(a)
апосс. did-is(a) did-eb-is(a) did-T(a)
аинстр. did-iT(a) did-eb-iT(a)
атранс. did-ad(a) did-eb-ad(a)
авок. did-o did-eb-o did-n-o

43
АбжьыqаsLа рыла ин}Lо ашьаzаsLа змоу аqазшьарбаsLа
рwырoсахымкLа иаанхоит, аха афонетикатL процессsLа qалоит аза}L
хыoхьа9ара ападежтL суффиксsLа рmы:
аза}L хыoхь. арацLа хыoхь.
аном. yru-Ø "адагLа" yru-eb-i yru-n-i
аерг. yru-m yru-eb-ma yru-T(a)
адат. yru-s(a) yru-eb-s(a) yru-T(a)
апосс. yru-s(i) yru-eb-is(a) yru-T(a)
аинстр. yru-T(i) yru-eb-iT(a)
атранс. yru-d(a) yru-eb-ad(a)
авок. yru-o yru-eb-o yru-n-o

б) Ахьы9qеи аqазшьарбеи анеицу, уажLтLи аsырzшLаqны еиkа


ирылар}Lоуп аqазшьарбаsLа ахьы9qаsLа раoхьа агылара, апрепозициа.
Зышьаzа абжьыqала ин}Lо апрепозициаm игылоу аqазшьарба адативи
атрансформативи рпадежтL формаsLа рmы ападежтL суффиксsLа зын9а
ирыма9ам, апоссессиви аинструментиви рmы ападежтL суффиксsLа
-is(a), -iT(a) рqынтL иаанхоит абжьыqа -i мацара. Арz а}асsLа
рнаNсан, ахьы9qа асуффикс -eb змоу арацLа хыoхьа9ара амазар,
аoхьа игылоу аqазшьарба арацLа хыoхьа9ара суффикс ада иаанхоит.
lырoштLыс иаагозар:

аза}L хыoхь. арацLа хыoхь.


аном. did-i saxl-i did-i saxl-eb-i did-n-i saxl-n-i
"аNын ду"
аерг. did-ma saxl-ma did-ma saxl-eb-ma did-Ta saxl-Ta
адат. did-Ø saxl-s(a) did-Ø saxl-eb-s(a) did-Ta saxl-Ta
апосс. did-i saxl-is(a) didi saxl-eb-is(a) did-Ta saxl-Ta
аинстр. did-i saxl-iT(a) didi saxl-eb-iT(a)
атранс. did-Ø saxl-ad(a) did-Ø saxl-eb-
ad(a)
авок. did-o saxl-o did-o saxl-eb-o did-n-o saxl-n-o
44
в) Зышьаzа абжьыqаsLа рыла ин}Lо апрепозициаm игылоу
аqазшьарба ападежтLии ахыoхьа9аратLии суффиксsLа ианакLзаа-
лакьгьы ианнакыла9ом. lырoштLыс иаагозар:
аза}L хыoхь. арацLа хыoхь.
аном. mwvane foTol-i mwvane foTl-eb-i mwvane foTol-n-i
"абuьыц иа}Lа"
аерг. mwvane foTol-ma mwvane foTl-eb-ma mwvane foTol-T(a)
адат. mwvane foTol-s(a) mwvane foTl-eb-s(a) mwvane foTol-T(a)
апосс. mwvane foTl-is(a) mwvane foTl-eb-is(a) mwvane foTol-T(a)
аинст. mwvane foTl-iT(a) mwvane foTl-eb-iT(a)
атранс. mwvane foTl-ad(a) mwvane foTl-eb-ad(a)
авок. mwvane foTol-o mwvane foTl-eb-o mwvane foTol-n-o

г) Зны-зынла (еиkара9ак асахьаркыратL литературеи


апублицистикеи рmы) аqазшьарба ахьы9qа ашьzахь, апостпозициаm
игылозар qалоит. Апостпозициаm игылоу qазшьарбаsLа иара уи
ападежтL рбагаsLа рымоуп, зхала игылоу уи}Lqьа аqазшьарбаsLа
ишрымоу (уахL, хыхь). lырoштLыс иаагозар:

аза}L хыoхь. арацLа хыoхь.


аном. saxli did-i "аNын ду" saxl-ebi did-eb-i saxl-n-i did-n-i
аерг. saxl-ma did-ma saxl-eb-ma did-eb-ma saxl-Ta did-Ta
адат. saxl-s(a) did-s(a) saxl-eb-s(a) did-eb-s(a) saxl-Ta did-Ta
апосс. saxl-is(a) did-is(a) saxl-eb-is(a) did-eb-is(a) saxl-Ta did-Ta
аинстр. saxl-iT(a) did-iT(a) saxl-eb-iT(a) did-eb-iT(a)
атранс. saxl-ad(a) did-ad(a) saxl-eb-ad(a) did-eb-ad(a)
авок. saxl-o did-o saxleb-o did-eb-o saxl-n-o did-n-o

аном. magida patara"астол хLыy" magid-eb-i patar-eb-i magida-n-o patara-n-o


аерг. magida-m patara-m magid-eb-ma patar-eb-ma magida-Ta patara-Ta
адат. magida-s(a) patara-s(a) magid-eb-s(a) patar-eb-s(a) magida-Ta patara-Ta
апосс. magid-is(a) patar-is(a) magid-eb-is(a) patar-eb-is(a) magida-Ta patara-Ta
45
аинстр. magid-iT(a) patar-iT(a) magid-eb-iT(a) patar-eb-iT(a)
атранс. magid-ad(a) patar-ad(a) magid-eb-ad(a) patar-eb-ad(a)
авок. magida-v patara-v magid-eb-o patar-eb-o magida-n-o patara-n-o
гь) Хьы9qаsLак аkLоу аmы аkLааsL}а афункциаsLа аахLаны
иqазшьарбахоит. Абри еиoш ахьы9qа еснагь даwа хьы9qак аoхьа
игыланы адативи, апоссессиви, аинструментиви, атрансформативи
аазырoшуа асуффиксsLа рыда иаанхоит. lырoштLыс иаагозар:

аном. eqim-i kapanaZe "аkаsьым Капана9е"


аерг. eqim-ma kapanaZe-m
адат. eqim kapanaZe-s
апосс. eqim kapanaZ-is
аинстр. eqim kapanaZ-iT
атранс. eqim kapanaZe-d
авок. eqim-o kakanaZe

гL) Хыхь ишаkkLаз еиoш, апоссессивтL падеж аmы игылоу


ахьы9qа аkLааsL}а афункциаsLа аахLаны иqазшьарбахоит.
АпоссессивтL суффикс -is адхалара, ма аматериал аанарoшуеит. Ари
еиoш иыqоу ахьы9qаsLа рwырoсахымкLа иаанхоит, аха аNбатLи аzыo
аmы игылоу ахьы9qа ападежи ахыoхьа9ареи суффиксsLа хымoада
иамоуп. lырoштLыс иаагозар:

аза}L хыoхь. арацLа хыoхь.


аном. x-is saxl-i"амmтLи Nны" x-is saxl-eb-i x-is saxl-n-i
аерг. x-is saxl-ma x-is saxl-eb-ma x-is saxl-T(a)
адат. x-is saxl-s(a) x-is saxl-eb-s(a) x-is saxl-T(a)
апосс. x-is saxl-is(a) x-is saxl-eb-is(a) x-is saxl-T(a)
аинстр. x-is saxl-iT(a) x-is saxl-eb-iT(a)
атранс. x-is saxl-ad(a) x-is saxl-eb-ad(a)
авок. x-is saxl-o x-is saxl-eb-o x-is saxl-n-o

46
Аoхьа9ара хь9ы
1. Аoхьа9ара хьы9sLа рсемантикатL-морфологиатL гLыosLа.
Аoхьа9ара хьы9sLа (ricxviTi saxeli) ирымоу а}акsLа рыла абас ала
ишоит: ахыoхьа9аратLsLа, аишьzагылатLsLа, аиqLшаратLsLа,
ашьzынгылаsLеи ахLzаysLеи рыцхыраарала шьаsLгылоу ахьы9sLа.
а) ахыoхьа9аратL хьы9sLа аsырzшLаqны ирыма9ам аграммати-
катL классsLа, ари аqынтL урz ша9ом ауаатLыNсеи амаzLари рклассsLа
рыла. Ахыoхьа9аратL хьы9sLоуп: erT-i "акы; а9Lы", or-i "Nба,
NыQьа", sam-i "хoа, хNык", oTx-i "oшьба, oшьNык", xuT-i "хLба,
хLNык", eqvs-i "фба, фNык", Svid-i "бжьба, бжьNык", rva "ааба,
ааNык", cxra "жLба, жLNык", aT-i "жLаба, жLаNык", TerTmet-i
"жLеиза(Nык)", Tormet-i "жLаNа(Nык)", camet-i "жLаха(Nык)",
ToTxmet-i "жLиoшь(Nык)", TxuTmet-i "жLохL(Nык)", Teqvsmet-i
"жLаф(Nык)", Cvidmet-i "жLибжь(Nык)", Tvramet-i "жLаа(Nык)",
cxramet-i "зеижL(Nык)", oc-i "NажLа(Nык)"..., as-i "шLкы, шLNык"...,
aTas-i "зsьы(Nык)"... Иара убас ахыoхьа9аратL хьы9sLа ргьыo
еиднакылоит: bevr-i "рацLа", cota "маyк", uricxv-i "}Nазмам",
uTvalav-i "}Nазмам", uamrav-i "}Nазмам"...
Структурала еилам иконкреттLу хыoхьа9аратL хьы9sLоуп: erT-i
`1", or-i `2", sam-i `3", oTx-i `4", xuT-i `5", eqvs-i `6", Svid-i `7",
rva `8", cxra `9", aT-i `10", oc-i `20", as-i `100". Егьырz
иконкреттLу хыoхьа9аратL хьы9sLа зегьы еилоу ажLаsLоуп, аха урz
еиуеиoшым аструктура рымоуп:
`11" инаркны `20" аqын9а арыцхLsLа аазырoшуа ажLаsLа абасала
ишьаsLгылоуп: ашьаzа aT-i `10" + акsLа аазырoшуа ашьаzа + ажLа
met-i "аиkа". Абасала ишьаsLгылоу ахьы9sLа рwырoсахымкLа
иаkoылоит ажLытL sырzуа текстsLа рmы, аха уажLтLи аsырzшLаqны
иkамоуп аNбатLиsLа, фонетикала зwызoсаху авариантsLа:

47
ажLытLтLи формаsLа уажLтLи формаsLа
aT-erT-met-i → TerTmet-i `11"
aT-or-met-i → Tormet-i `12"
aT-sam-met-i → camet-i `13"
aT-oTx-met-i → ToTxmet-i `14"
aT-xuT-met-i → TxuTmet-i `15"
aT-eqvs-met-i → Teqvsmet-i `16"
aT-Svid-met-i → Cvidmet-i `17"
aT-rva-met-i → Tvramet-i `18"
aT-cxra-met-i → cxramet-i `19"

`21" инаркны `40" аqын9а арыцхLsLа аазырoшуа ажLаsLа


шьаsLгылоуп абасала: ашьаzа oc-i `20" + аидkLалага da "и" + акs-
Lа аазырoшуа ашьаzа. Иаагап:
`21" _ oc-da-erT-i `31" _ oc-da-TerTmet-i
`22" _ oc-da-or-i `32" _ oc-da-Tormet-i
`23" _ oc-da-sam-i `33" _ oc-da-camet-i
`24" _ oc-da-oTx-i `34" _ oc-da-ToTxmet-i
`25" _ oc-da-xuT-i `35" _ oc-da-TxuTmet-i
`26" _ oc-da-eqvsi `36" _ oc-da-Teqvsmet-i
`27" _ oc-da-Svid-i `37" _ oc-da-Cvidmet-i
`28" _ oc-da-rva `38" _ oc-da-Tvramet-i
`29" _ oc-da-cxra `39" _ oc-da-cxramet-i
`30" _ oc-da-aT-i

`40", `60", `80" аазырoшуа ахьы9sLа шьаsLгылоуп иаку


принципк ала: or-m-oc-i "40" ( ← ажLытL sырzуатL or-me-oc-i
"NынтL NажLа, NынNажLа"), sam-oc-i "60" ( ← sam-me-oc-i "хынтL
NажLа, хынNажLа"), oTx-m-oc-i "80" ( ← oTx-me-oc-i "oшьынтL
NажLа, oшьынNажLа").

48
`40"_`60", `60"_`80", `80"_`100" рыбжьагылоу арыцхLsLа
рструктура `20"_`40" рыбжьара игылоу арыцхLsLа рструктура иреиo-
шуп: аoхьа игылоуп `40", `60", `80" рышьаzаsLа, нас иыqоуп
аидkLалага da "и" + акsLа аазырoшуа ашьаzаsLа. lырoштLыс иаа-
гозар:

`41" _ ormoc-da-erT-i `61" _ samoc-da-erT-i `81" _ oTxmoc-da-erT-i


`42" _ ormoc-da-or-i `62" _ samoc-da-or-i "82" _ oTxmoc-da-or-i
`43" _ ormoc-da-sam-i `63" _ samoc-da-sam-i `83" _ oTxmoc-da-sam-i
`50" _ ormoc-da-aT-i `70" _ samoc-da-aT-i `90" _ oTxmoc-da-aT-i
`59" _ ormoc-da-cxramet-i `79" _ samoc-da-cxramet-i `99" _ oTxmoc-da-cxramet-i

Структурала еиoшуп `200", `300", `400"..., `900" арыцхLsLа


аазырoшуа аsырzуатLи аoсуатLи ахьы9sLа:
`200" _ or-as-i "NышL"
`300" _ sam-as-i "хышL"
`400" _ oTx-as-i "oшьышL"
`500" _ xuT-as-i "хLышL"
`600" _ eqvs-as-i "фышL"
`700" _ Svid-as-i "бжьышL"
`800" _ rva-as-i "аашL"
`900" _ cxra-as-i "жLышL"

Ари апринцип ала ишьаsLгылоуп азsьsLа рыхь9sLагьы: `1000" _


aT-as-i, `2000" _ ori aTasi, `3000" _ sami aTasi, `4000" _ oTxi
aTasi уб и}.
`100" инаркны `1000"-н9а игылоу ахьы9sLа абасала ишьаsL-
гылоуп: `100" + акsLа рышьаzаsLа. lырoштLыс иаагозар:

`101" _ as erTi
`102" _ as ori

49
`103" _ as sami...
`110" _ as aTi
`111" _ as TerTmeti
`112" _ as Tormeti...
`120" _ as oci
`121" _ as ocdaerTi...
Ари апринцип ала ишьаsLгылоуп ашLкsLа рыбжьара игылоу
ахьы9sLа зегьы.
б) АишьzагылатL хьы9sLа шьаsLгылоит ахыoхьа9аратL хьы9sLа
рышьаzа ациркумфикс me-_-e ац}арала. Ари ациркумфикс иатLу апре-
фикс me- ажLа алагарzаqны игылоуп `2" инаркны `21"-н9а, иара убас
`40", `60", `80", `100", `200", `300", `400", `500", `600", `700",
`800", `900", `1000" арыцхLsLа аазырoшуа ахьы9sLа рmы:
II _ me-or-e, III _ me-sam-e, IV _ me-oTx-e, V _ me-xuT-e,
VI _ me-eqvs-e, VII _ me-Svid-e, VIII _ me-rv-e, IX _ me-cxr-e,
X _ me-aT-e, XI _ me-TerTmet-e, XII _ me-Tormet-e; XIII _ me-
camet-e, XIV _ me-ToTxmet-e, XV _ me-TxuTmet-e, XVI _ me-
Teqvsmet-e, XVII _ me-Cvidmet-e, XVIII _ me-Tvramet-e, XIX _
me-cxramet-e, XX _ me-oc-e, XL _ me-ormoc-e, LX _ me-samoc-e,
LXXX _ me-oTxmoc-e, C _ me-as-e, CC _ me-oras-e, CCC _ me-
samas-e, CCCC|CD _ me-oTxas-e, D _ me-xuTas-e, DC _ me-eqvsas-
e, DCC _ me-Svidas-e, DCCC _ me-rvaas-e, DCCCC|CM _ me-
cxraas-e, M _ me-aTas-e.
АидkLалага da "-и" змоу еилоу ахьы9sLа рmы иара уи me-
аидkLалага ашьzахь игылоит:
XXI _ oc-da-me-erT-e, XXII _ oc-da-me-or-e, XXIII _ oc-da-
me-sam-e, XXIV _ oc-da-me-oTx-e, XXV _ oc-da-me-xuT-e, XXVI _
oc-da-me-eqvs-e, XXVII _ oc-da-me-Svid-e, XXVIII _ oc-da-me-rv-e,
XXIX _ oc-da-me-cxr-e, XXX _ oc-da-me-aT-e уб. и}.

50
АишьzагылатL хьы9sLа рqынтL аyыдара амоуп "актLи" аазырoшуа
ахьы9. Уи ахыoхьа9аратL erT-i "акы, а9Lы" еиoш9ам ахатL форма
pirvel-i "актLи" амоуп.
в) АиqLшаратL хьы9sLа шьаsLгылоит ахыoхьа9аратLsLеи
аишzагылатLsLа рqынтL асуффикс -d абзоурала иqало ахьы9sLеи
реиц}арала: erTi mesamedi "акы ахoатLи, ⅓", ori mesamedi "Nба
ахoатLи, ⅔", erTi meoTxedi "акы аoшьбатLи, 1 ⁄4" уб и}. Аформа
meoredi иапараллелтLуп naxevari "абжа".
г) АшьzынгылаsLеи ахLzаysLеи рыцрхыраарала шьаsLгылоит
азааигLаратLsLа, аизгатLsLа, азырkаратLsLа.
АзааигLаратLsLа амаzLарsLа рхыoхьа9ара нzкаа}Lqьаны акLы-
мкLа, иазааигLаны иаkдырбоит. Урz шьаsLгылоит ахыoхьа9аратL хьы9-
sLа рышьаzа ашьzынгыла -ode "-qа" ац}арала: or-i-ode "Nбаqа,
NыQьаqа", sam-i-ode "хoаqа, хNыкqа", aT-i-ode "жLабаqа, жLа-
Nыкqа", TxuTmet-i-ode "жLохLqа, жLохLNыкqа", oc-i-ode "NажLаqа,
NажLаNыкqа" уб. и}.
Ахыoхьа9аратL хьы9sLа рышаzа ахLzаy -ve "иара уи" ац}арала
ишьаsLгылоит аизгатL хьы9sLа: or-i-ve "аNбагьы, аNыQьагьы", sam-
i-ve "ахoагьы, ахNыкгьы", aT-i-ve "ажLабагьы, ажLаNыкгьы", oc-i-ve
"аNажLагьы, аNажLаNыкгьы" уб. и}.
Ахыoхьа9аратL хьы9sLа рышьаzа ахLzаy -Ra "мацара, за}Lык"
ац}арала ишьаsLгылоит "амацаратL"-"хьаагаратL" ахьы9sLа: or-i-
Ra "Nба мацара", sam-i-Ra "хoа мацара", aT-i-Ra "жLаба мацара"...
АkLоу аmы арz ажLаsLа рхы иадырхLоит ацLажLаNы ианхьааиго, арz
амаzLарsLа уаkа исзаанымхеит kLа.
АзырkаратL хьы9sLа шьаsLгылоит ахыoхьа9аратL хьы9sLа
рышьаzа ахLzаysLа -jer "зны; -нтL" ма -xel "-нтL" ← xel-i
"анапы" ац}арала: erT-xel "зны, знык", or-jer "NынтL", sam-jer
"хынтL", aT-jer "жLантL", oc-jer "NажLантL", as-jer "шLынтL" уб.
и}. Ари агLыo иалоу ажLаsLа аkLоу аmы ицынгылахоит.

51
2. Аoхьа9ара хьы9sLа рпадежsLа. Зхала игыло аoхьа9ара
хьы9sLа ихьы9qаханы ахьы9qа асинтаксистL функциаsLа аанахLоит.
Зхала игыло зышьаzа цбжьыqала ин}Lо ахыoхьа9аратL хьы9sLа
ападежтL формаsLа ршьаsLгылараан ашьаzеи ападежтL суффиксsLеи
рwырoсахымкLа иаанхоит, зышьаzа бжьыqала ин}Lо rva `8", cxra
`9", ocdarva `28", ocdacxra `29", ormocdarva `48", ormoc-
dacxra `49", samocdarva `68", samocdacxra `69", oTxmocdarva
`88", oTxmocdacxra `89", as rva `108", as cxra `109"... ракLзар, урz
ахьы9qаsLа deda "ан" атип еиoшу ападежтL формаsLа рымоуп. Зхала
игыло ахыoхьа9аратL хьы9sLа ирыма9ам аза}L хыoхьа9ара авокативтL
падежи асуффикс -eb змоу арацLа хыoхьа9ара ападежsLеи. lырoштLыс
иаагозар:
аза}L хыoхь. арацLа хыoхь.
аном. erT-i `1" rva `8" erT-n-i "а9Lыр" rva-n-i
аерг erT-ma rva-m erT-T(a) rva-T(a)
адат. erT-s(a) rva-s(a) erT-T(a) rva-T(a)
апосс. erT-is(a) rv-is(a) erT-T(a) rva-T(a)
аинстр. erT-iT(a) rv-iT(a)
атранс. erT-ad(a) rva-d(a)
авок.

Зхала игыло аишьzагылатLsLа (pirveli "актLи" ада) rva `8",


cxra `9" уkLа ахыoхьа9аратLsLа иреиoшу ападежтL формаsLа
рымоуп. Зхала игыло ахьы9 pirvel-i "актLи" erT-i `1" атип еиoшу
аформаsLа амоуп, ари атип иатLуп иара убас аиqLшаратLsLа зегьы.
АишьzагылатLsLеи аиqLшаратLsLеи авокатив аформагьы рымоуп. lыр-
oштLыс иаагозар:

аза}L хыoхь. арацLа хыoхь.


аном. meore "аNбатLи" mesamed-i`⅓" meore-n-i mesamed-n-i
аерг. meore-m mesamed-ma meore-T(a) mesamed-T(a)

52
адат. meore-s(a) mesamed-s(a) meore-T(a) mesamed-T(T)
апосс. meor-is(a) mesamed-is(a) meore-T(a) mesamed-T(a)
аинстр. meor-iT(a) mesamed-iT(a)
атранс. meore-d(a) mesamed-ad(a)
авок. meore-v mesamed-o meore-n-o mesamed-n-o

Ахьы9qа иацу аoхьа9ара хьы9 апрепозициаm игылоит (актLи аzыo


ааннакылоит).Уи аkLоу аmы аkLааsL}а арол аанахLоит. АпадежтL
формаsLа ршьаsLгылараан апрепозициаm игылоу аoхьа9ара хьы9sLа,
ганкахьала, апрепозициаm игылоу аqазшьарбаsLа иреиoшуп, аха, даwа
ганкахьала, yыдараsLакгьы рымоуп:
а) Ахьы9qеи уи иацу аoхьа9ара хь9и асуффикс -eb змоу арацLа
хыoхьа9ара аформаsLа зын9аск ирыма9ам. rырzшLала ирkLа9ом:
*sami amxanagebi, *samebi amxanagebi "хNык аNызцLа", *sami vaSlebi,
*samebi vaSlebi "хы-}Lак"... ИрkLоит: sam-i amxanag-i "хыNык
аNызцLа", sam-i vaSl-i "хы-}Lак", ма sam-n-i amxanag-n-i, sam-n-i
vaSl-n-i...
б) Ахьы9qа иацу аoхьа9ара хьы9 иара убас иамам авокативтL
форма.
в) Ахьы9qеи зышьаzа цбжьыqала ин}Lо аoхьа9ара хь9и анеицу,
аза}L хыoхьа9ара аноминативи аергативи рmы ажLаsLа аNбагьы
ирымоуп ина9оу ападежтL суффиксsLа; адативи атрансформативи рmы
аoхьа9ара хьы9 ападежьтL суффиксsLа зын9а ирыма9ам; апоссессиви
аинструментиви рmы ападежтL суффиксsLа -is(a), -iT(a) рqынтL
иаанхоит абжьыqа -i мацара. АрацLа хыoхьа9ара акLзар, ажLаsLа
аNбагьы ирымоуп ападежи ахыoхьа9ареи арбагаsLа. lырoштLыс
иаагозар:

аза}L хыoхь. арацLа хыoхь.

аном. or-i kac-i "NыQьа ахацLа" or-n-i kac-n-i


аерг. or-ma kac-ma or-Ta kac-Ta
адат. or-Ø kac-s(a) or-Ta kac-Ta
53
апосс. or-i kac-is(a) or-Ta kac-Ta
аинстр. or-i kac-iT(a)
атранс. or-Ø kac-ad(a)
авок.

г) Ахьы9qеи абжьыqаsLа рыла зышьаzа ин}Lо аoхта9ара хь9и


анеицу, аoхьа9ара хьы9 аза}L хыoхьа9араm ападежтL суффиксsLа
зын9аск иама9ам. lырoштLыс иаагозар:

аза}L хыoхь. арацLа хыoхь.


аном. cxra bavSv-i "жLNык ахLыysLа" cxra-n-i bavSv-n-i
аерг. cxra bavSv-ma cxra-Ta bavSv-Ta
адат. cxra bavSv-s(a) cxra-Ta bavSv-Ta
апосс. cxra bavSv-is(a) cxra-Ta bavSv-Ta
аинстр. cxra bavSv-iT(a)
атранс. cxra bavSv-ad(a)
авок.

Ахьы9цынхLра

Ахьы9цынхLракLа (nacvalsaxeli) аsырzшLаqны хыoхьа9арала


ирацLам, аха иыqоу зегьы шоит абарz асемантикатL гLыosLа рыла:
ахаmытL, арбагатL, адхаларатL, аз}ааратL, адхаларатL-з}ааратL,
азыqашьатL, амапкратL, иkLааsL}оу, иkLааsL}ам.
1. АхаmытL хьы9цынхLраsLа аsырzшLаqны х-хаmыки N-хыo-
9араки рымоуп, аха ирыма9ам ауаатLыNсеи амаzLари рграмматикатL
классsLа.
АктLи ахаmахьы иа}анакуеит: me "сара" (аза}L хыoхь.), Cven "kара,
kарz" (арацLа хыoхь.). АNбатLи ахаmахьы иа}анакуеит: Sen "уара,
бара" (аза}L хыoхь.), Tqven "шLара, шLарz" (арацLа хыoхь). АхoатLи
ахаmахьы иа}анакуеит: is "иара, лара", igi "иара, лара", man "иара,

54
лара" (аерг.), mas "иара, лара" (адат.), Tavi "-wы-" (Tavi moikla
"иwишьит") (зегьы аза}L хыoхь.), isini "дара", igini "дара", maT
"дара" (аерг., адат.) (зегьы арацLа хыoхь.). АктLии аNбатLии ахаmsLа
рхьы9цынхLраsLа зегьы ападежтL формаsLа рыла рwырoсахуам.
АNбатLи ахаmы иа}анакуа Sen "уара, бара", Tqven "шLара"
ахьы9цынхLараsLа рхы иадырхLоит авокатив функциала ааoхьараан.
Усqан урz Se, Tqve авариантsLагьы рымазар алшоит. ЕиmшLырoшы:
Sen geubnebi! "уара иузысkLоит", аха Se kai kaco! "уара, ибзиоу
ауаNы!" Tqven geubnebiT! "шLара ишLзысkLоит", аха Tqve
maTxovrebo! "шLара, аччиацLа!"...
Ахьы9цынхLра Tqven "шLара" аoсшLаратL (аламысратL, урыс-
шLала "вежливость") формасгьы рхы иадырхLоит.
2. АрбагатL хьы9цынхLраsLа }акыла ишоит х-гLыoкны. АктLи
агLыo иа}анакуеит ацLажLаN (актLи ахаmы) изааигLоу амаzLар хыsLкра
азызуа арбагатL хьы9цынхLраsLа: es "абри, ари", aseT-i "абри еиoшу",
amnair-i "абри еиoшу", amisTana "абри еиoшу", amden-i "абри аqара",
eseni "абарz, арz". АNбатLи агLыo иа}анакуеит аNбатLи ахаmы изааигLоу
амаzLар хыsLкра азызуа арбагатL хьы9цынхLраsLа: eg "абри, абни", "ари,
ани", egeT-i "абри, абни еиoшу", magnair-i "абри, абни еиoшу",
magisTana "абри, абни еиoшу", magden-i "абри, абни аqара", egen-i "абарz,
абанz". АхoатLи агLыo иа}анакуеит еицLажLо ауаа рqынтL хара иыqоу
амаzLар хыsLкра азызуа арбагатL хьы9цынхLраsLа: is "иара, убри, уи", igi
"иара, убри, уи", iseT-i "уи еиoшу", imnair-i "уи еиoшу", imisTana "уи
еиoшу", imden-i "уи аqара", isin-i "дара, убарz, урz", igin-i "дара,
убарz, урz".
АрбагатL хьы9цынхLраsLа ападежтL формаsLа ршьаsLгылараан
аyыдараsLа аkдырбоит:
а) Зхала игыло ахьы9цынхLраsLа es, eg, igi, is абарz реиoш
аформаsLа рымоуп:

55
аза}L хыoхьа9ара

аном. es "ари" eg "ани, ари" is "уи" igi "уи"


аерг. ama-n maga-n ima-n ma-n
адат. ama-s maga-s ima-s ma-s
апосс. am-is mag-is im-is m-is
аинстр. am-iT mag-iT im-iT m-iT
атранс. am-ad mag-ad ima-d (m-ad)
авок.
арацLа хыoхьа9ара

аном. ese-n-i ege-n-i isi-n-i igi-n-i


аерг. ama-T maga-T ima-T ma-T
адат. ama-T maga-T ima-T ma-T
апосс. ama-T maga-T ima-T ma-T
аинстр.
атранс.
авок.

Ишаабо еиoш, арz ахьы9цынхLраsLа аноминатив аmы шьаzак


рымоуп, даwа падежsLа рmы — даwа шьаzак. Иара убас аергатив
суффиксс ижLытL9оу арбага -n амоуп.
Зхала игыло даwа ахьы9цынхLраsLа падежла абас рwеиzаркуеит:

аза}L хыoхьа9ара

аном. aseT-i "ари amnair-i"ари amisTana"ари amden-i"ари


еиoшу" еиoшу" еиoшу" аqара"
аерг. aseT-ma amnair-ma amisTana-m amden-ma
адат. aseT-s(a) amnair-s(a) amisTana-s(a) amden-s(a)
апосс. aseT-is(a) amnair-is(a) amisTan-is(a) amden-is(a)
аинстр. aseT-iT(a) amnair-iT(a) amisTan-iT(a) amden-iT(a)
атранс. aseT-ad(a) amnair-ad(a) amisTana-d(a) amden-ad(a)
авок. aseT-o amnair-o amisTana-v (amden-o)

56
арацLа хыoхьа9ара
асуффикс -eb змоу

аном. aseT-eb-i amnair-eb-i amisTan-eb-i


аерг. aseT-eb-ma amnair-eb-ma amisTan-eb-ma
адат. aseT-eb-s amnair-eb-s amisTan-eb-s
апосс. aseT-eb-is amnair-eb-is amisTan-eb-is
аинстр. aseT-eb-iT amnair-eb-iT amisTan-eb-iT
атранс. aseT-eb-ad amnair-eb-ad amisTan-eb-ad
авок. aseT-eb-o amnair-eb-o amisTan-eb-o
асуффиксsLа -n, -T змоу

аном. aseT-n-i amnair-n-i amisTana-n-i amden-.n-i


аерг. aseT-Ta amnair-Ta amisTana-Ta amden-Ta
адат. aseT-Ta amnair-Ta amisTana-Ta amden-Ta
апосс. aseT-Ta amnair-Ta amisTana-Ta amden-Ta
аинстр.
атранс.
авок. aseT-n-o amnair-n-o amisTana-n-o

б) Ахьы9qеи арбагатL хьы9цынхLреи анеицу, ахьы9цынхLра актLи


аzыo ааннакылоит. АпадежтL формаsLа ршьаsLгылараан ахьы9-
цынхLраsLа es, eg, is ападежтL суффиксsLа зын9аск ирыма9ам:

аза}L хыoхьа9ара
аном. es kac-i"ари аха}а" eg kac-i"ари, ани is kac-i "уи
аха}а" аха}а"
аерг. am kac-ma mag kac-ma im kac-ma
адат. am kac-s(a) mag kac-s(a) im kac-s(a)
апосс. am kac-is(a) mag kac-is(a) im kac-is(a)
аинстр. am kac-iT(a) mag kac-iT(a) im kac-iT(a)
атранс. am kac-ad(a) mag kac-ad(a) im kac-ad(a)
авок.

57
арацLа хыoхьа9ара

аном. es kac-eb-i//kac-n-i eg kac-eb-i//kac-n-i is kac-eb-i//kac-n-i


аерг. am kac-eb-ma//kac-T(a) mag kac-eb-ma//kac-T(a) im kac-eb-ma//kac-T(a)
адат. am kac-eb-s//kac-T(a) mag kac-eb-s//kac-T(a) im kac-eb-s//kac-T(a)
апосс. am kac-eb-is//kac-T(a) mag kac-eb-is//kac-T(a) im kac-eb-is//kac-T(a)
аинстр. am kac-eb-iT mag kac-eb-iT im kac-eb-iT
атранс. am kac-eb-ad mag kac-eb-ad im kac-eb-ad
авок.
Ахьы9qеи даwа арбагатL хьы9цынхLраsLеи анеицу, ападежтL
формаsLа абасала ишьаsLгылоит:

аза}L хыoхьа9ара

аном. aseT-i kac-i "ари еиoш аха}а" amisTana kac-i "ари еиoш аха}а"
аерг. aseT-ma kac-ma amisTana kac-ma
адат. aseT kac-s(a) amisTana kac-s(a)
апосс. aseT-i kac-is(a) amisTana kac-is(a)
аинстр. aseT-i kac-iT(a) amisTana kac-iT(a)
атранс. aseT kac-ad(a) amisTana kac-ad(a)
авок. aseT-o kac-o amisTana kac-o

3. Аз}ааратL хьы9цынхLраsLоуп: vin? "дарбан? дызусzада?" ra?


"иарбан? закLызеи?" romeli? "иарбан? иарбантLи?" rogori?
"зеиoшроу?" ranairi? "зеиoшроу?" ramdeni? "заqа? шаqа?"
meramdene? "заqантLи? шаqантLи?" sadauri? "иабатLи?" rodindeli?
"ианбатLи?" АдхаларатL-з}ааратL хьы9цынхLраsLоуп: visi? "изтLыда?"
risa? "изтLыда?"
4. АдхаларатL хьы9цынхLраsLа роуп: Cem-i "сара стLы, схатLы",
Sen-i "уара утLы, уара ухатLы; бара бтLы, бара бхатLы", mis-i "иара
итLы, иара ихатLы; лара лтLы, лара лхатLы; иара атLы, иара ахатLы",
amis-i "ари|ани итLы|лтLы|атLы", magis-i "ари|ани итLы|лтLы|атLы",
imis-i "уи итLы|лтLы|атLы", Tavis-i "ихазтLи, лхазтLи, ахазтLи", Cven-i
58
"kара kтLы", Tqven-i "шLара шLтLы", maT-i "дара ртLы", amaT-i "арz
ртLы", magaT-i "арz|анz ртLы", imaT-i "урz ртLы", TavianT-i "урz
рхазтLы". Ишьаабо еиoш, адхаларатL хьы9цынхLраsLа (Cemi "стLы"
ада) шьаsLгылоуп ахаmтLии арбагатLии хьы9цынхLраsLа цбжьыqаsLа
рыла ин}Lо рышьаzаsLа аqынтL асуффикс -i (аноминативтL арбага)
ац}арала. УжLтLи аsырzшLаqны арz ахьы9цынхLраsLеи ахьы9qаsLеи
анеицу, ишаoу еиoш, ахьы9}ынхLраsLа ахьы9qаsLа раoхьа игылоит,
рпадежтL формаsLагьы ари иаку типк ала ишьаsLгылоит:
аза}L хыoхьа9ара

аном. Cem-i saxl-i "сыNны" Sen-i saxl-i "уNны, быNны"


аерг. Cem-ma saxl-ma Sen-ma saxl-ma
адат. Cem-s(a) saxl-s(a) Sen-s(a) saxl-s(a)
апосс. Cem-i saxl-is(a) Sen-i saxl-is(a)
аинстр. Cem-i saxl-iT(a) Sen-i saxl-iT(a)
атранс. Cem-s saxl-ad(a) Sens saxl-ad(a)
авок. Cem-o saxl-o

ассуфикс -eb змоу арацLа хыoхьа9ара

аном. Cem-i saxl-eb-i"сыNныsLа Sen-i saxl-eb-i "уNныsLа, быNныsLа"


аерг. Cem-ma saxl-eb-ma Sen-ma saxl-eb-ma
адат. Cem-s(a) saxl-eb-s(a) Sen-s(a) saxl-eb-s(a)
апосс. Cem-i saxl-eb-is(a) Sen-i saxleb-is(a)
аинстр. Cem-i saxl-eb-iT(a) Sen-i saxl-eb-iT(a)
атранс. Cem-s saxl-eb-ad(a) Sen-s saxl-eb-ad(a)
авок. Cemo- saxleb-o

5. АзыqашьатL хьы9цынхLраsLа шьаsLгылоуп аз}ааратL


хьы9цынхLраsLа рышьаzа ахLzаy -c "-гьы" ац}арала. Ари агLыo
еидызкыло ахьы9цынхLраsLа аoсуа бызшLа иама9ам, аoсшLаqны урz
рфункциаsLа нарыг9оит аqа}арбаsLа ринфиниттL формаsLа рmы рхы
иадырхLо азыqашьатL хьы9цынхLратL префиксsLа и-, з-. Ари агLыo
59
иатLу ахьы9цынхLраsLа аoсшLа хаз ажLаны ахьамам азы аsырzуа
формаsLа еиzаагоит урыс бызшLала: vinc "кто, который", rac "что,
который", romelic "который", rogoric "какой, каков", ranairic
"какой, каков", ramdenic "сколько", visic "чей", risac "чье". Еилоу
аkLоу (сложноподчиненное предложение) аmы арz ажLаsLа ихадоу
аkLоуи ихадам аkLоуи реидkLалагоуп. lырoштLыс ииагозар: vinc
movida, gaumarjos! "иааз анцLа диныkLааит!", gaigone, rac giTxari?
"иуасkLаз|ибасkLз уаkама|баkама?" уб и}.
6. АмапкратL хьы9цынхLраsLа аoсшLаqны иыqа9ам, урz
рхаzыoан рхы иадырхLоит акы, а9Lы ахыoхьа9аратL хьы9sLа ахLzаy
-гьы ац}арала шьаsLгылоу акгьы (урысшLала "нечто, что-то, что-
либо"), а9Lгьы (урысшLала "некто, кто-то, кто-либо"), иара убас
амапкратL }акы змам ахьы9цынхLраsLа акымзарак(гьы), а9Lымза-
рак(гьы) амапкратL формаm игылоу аqа}арбаsLа ац}арала: акгьы
сымбеит (урысшLала "я не видел ничего" ← "я что-либо не видел"),
а9Lгьы дмааит ("никто не приходил" ← "и кто-либо не приходил")...
АsырzшLаqны хаз ажLаны иыqоуп амапкратL хьы9цынхLраsLа:
aravin "никто", veravin "никто", nuravin "никто", araferi "ничто",
veraferi "ничто", nuraferi "ничто", araviTari "никакой", vera-
viTari "никакой", nuraviTari "никакой", ar(a)ra "ничто", ver(a)ra
"ничто" уб. и}. Урz рышьzахь ицо аqа}арбаsLа амапкратL формаsLа
зын9аск ирыма9ам. lырoштLыс иаагозар: aravin movida "а9Lгьы
дмаааит", saqme veravin gaakeTa "аус а9Lгьы иызqам}еит"...
7. ИkLааsL}оу ахьы9цынхLраsLа роуп: TviT "ихаzа}Lqьа,
лхаzа}Lqьа, ахаzа}Lqьа", TviTon "ихаzа}Lqьа, лхаzа}Lqьа, ахаzа}Lqьа",
TiToeuli "дасу, kацыoхьа9а, шLыцыoхьа9а, рыцыoхьа9а", yoveli
"дасу, kацыoхьа9а, шLыцыoхьа9а, рыцыoхьа9а", yvela "зегьы",
Tavad "ахаzа, ахаzа}Lqьа", sxva "даwа".
8. ИkLааsL}ам ахьы9цынхLраsLа роуп: viRac "а9Lы", raRac
"акы", romeliRac "акымзарак", vinme "а9Lы", rame "акы", romelime

60
"акымзарак", ramdenime "-sLак, -цLак" (урыс. "несколько"), zogierTi
"Qьоукы, шьоукы, -sLак"...

Аqа}арба

АжLаkLа хLzаsLа рахьzL зегьы реиkа ихада9оу аqа}арба (zmna)


ауп. Уи арmиара ма аqазаара аазырoшуа зхала иыqоу ажLоуп. Аqазаара
аазырoшуа аqа}арбаsLа астатикатL kLа ирышьzоуп, арmиара
аазырoшуа — адинамикатL kLа. АстатикатL qа}арбаsLа ииасыр qалоит
адинамикатLsLа рахь, адинамикатLsLа Qьоукгьы иаархLар qалоит
астатикатL форма. АстатикатLи адинамикатLи аqа}арбаsLа
еиoшым }акыла, иара убас аамzаsLа, аркьынаа, ахкы (аспект), азалог,
аверсиа уkLа егьырz аграмматикатL категориаsLа раарoшраmы.
Аqа}арбатL формаsLа рахь иа}анакуеит амасдари алахLреи (урz ахаmы
змам sа}арбаsLоуп).
1. Ахаmи ахыoхьа9ареи аqа}арбаsLа рmы. АsырzшLаqны
астатикатLи адинамикатLи, афиниттLи аинфиниттLи, иара убас
аграмматикатL классsLа аазырoшуа иyыдоу аффиксsLа ыqа9ам, аха
аqа}арба иамоуп даwа арбагаsLа. АхаmытL категориа аsырzуа
qа}арбаsLа рзы акры з}азкуа категориоуп. Уи иаанарoшуеит арmиара
зхыл}уа ма zагылазаашьак аmы иыqоу асубиекти уи зыхzысуа ма
изызхоу аобиекти ажLаkLаNы ишизыqоу. Асубиекти аобиектsLеи
рхаmsLа аадырoшыр qалоит алексика за}Lыклагьы (ахьы9qаsLа,
ахьы9цынхLраsLа рыла) комплекслагьы (алексикеи, аморфологиатL
инвентари рыла). lырoштLыс иаагозар, аqа}арба }акыла иадkLалозар
qалоит асубиект мацара (me var "сара соуп"...), субиекти обиект
S O S O
за}Lыки ( me suraTs vxatav "иzысхуеит сара асахьа", is Sen ggavs
"иара уара дуеиoшуп, иара бара дбеиoшуп"...), субиекти N-обиекти
S O O
( man me vaSli momca "иара сара а}Lа сиzеит, лара сара а}Lа
сылzеит"...), аха аqа}арбатL формаsLа ма N-хаmытL арбагаsLа рымоуп,
ма—акы, иыqоуп ахаmытL арбагаsLа зын9а изрымам аqа}арбаsLагьы.

61
ИаkkLап, хаmык змоу аформа me v-ar "сара соуп" аmы иыqоуп
асубиекттL префикс v- мацара, N-хаmык змоу me suraTs v-xatav "сара
асахьа zысхуеит" аmгьы иара убас асубиекттL префикс v- иыqоуп, аха
иыqазам аобиекттL арбага, N-хаmык змоу is Sen g-gav-s "иара уара
дуеиoшуп"... N-хаmытL рбага амоуп — асубиекттL суффикс -s-и
аобиекттL префикс g-и, х-хаmык змоу man me vaSli mo-m-ca "иара
сара а}Lа сиzеит" иара убас N-хаmыктL рбага амоуп — асубиекттL
суффикс -a-и аобиекттL префикс m-и, аха аформа Sen iyavi "уара
уакLын, бара бакLын" ахаmzLи аффиксsLа зын9а иама9ам.
Асубиект а к т L и а х а m ы аqа}арба аза}L хыoхьа9ареи арацLа
хыoхьа9ареи рmы апрефикс v- иаанарoшуеит; аза}L хыoхьа9ара
аарoщразы аqа}арба ахатL аффикс ама9ам, асубиект арацLара
аанарбоит асуффикс -T. ИаkkLап:

аза}L хыoхь. арацLа хыoхь.


me v-ar "сара соуп" Cven v-ar-T "kара kауп"
me v-mReri "сара ашLа сkLоит" Cven v-mReri-T "kара ашLа
kkLоит"
me v-wer "сара изNуеит" Cven v-wer-T "kара иааNуеит"

Асубиект а N б а т L и а х а m ы аза}L хыoхьа9ареи арацLа


хыoхьа9ареи рmы иаарoшхоит апрефиксsLа x-, h-, s- рыла. Аза}L
хыoхьа9ара аарoшразы аqа}арба ахатL аффикс ама9ам, арацLа
хыoхьа9ара аанарoшуеит асуффикс -T. АхаmытL префиксsLа рqынтL
ижLытL9оу sырzуа текстsLа рmы (V-VII ашLыш.) иаkoылоит арбага x-
мацара. УажLы апрефикс x- рхы иадырхLоит ашьагLzsLа -ar-, -val-,
-ved- мацара раoхьа: me v-ar "сара соуп", Cven v-ar-T "kара kауп",
Sen mo-x-val "уара уааиеит, уааип; бара бааиуеит, бааип", Tqven mo-x-
val-T "шLара шLааип", Sen mo-x-vedi "уара уааит, бара бааит",
Tqven mo-x-vedi-T "шLара шLааит", Апрефикс h- рхы иадырхLозар
алшоит ацбжьыqаsLа b, f, p, g, q, k, y рыла иалаго ашьагLzsLа

62
раoхьа: Sen h-bedav "уара иугLаuьуеит; бара ибгLаuьуеит", Tqven
h-bedav-T "шLара ишLгLаuьуеит", Sen h-pove "уара иуoшааит; бара
ибыoщааит", Tqven h-pove-T "шLара ишLыoшааит", Sen h-fiqrob
"уара ухLыцуеит; бара бхLыцуеит", Tqven h-fiqrob-T "шLара
шLхLыцуеит"... Апрефикс s- рхы иадырхLоит ацбжьыqаsLа d, T, t,
Z, c, w, j, C, W рыла иалаго ашьагLzsLа раoхьа. Иаагап: Sen
s-cxovrob "уара унхоит; бара бынхоит", Tqven s-cxovrob-T "шLара
шLынхоит", Sen s-Wam "уара иуфоит; бара ибфоит", Tqven s-Wam-T
"шLара ишLфоит", Sen s-wer "уара иуNуеит", Tqven s-wer-T "шLара
ижLNуеит"... Зны-зныла апрефиксsLа h-, s- ибыжьшLар алшоит: Sen
(h-)bedav, Tqven (h-)bedav-T, Sen (h-)pove, Tqven (h-)pove-T, Sen
(h-) fiqrob, Tqven (h-)fiqrob-T, Sen (s-)cxovrob, Tqven
(s-)cxovrob-T, Sen (s-)Wam, Tqven (s-)Wam-T, Sen (s-)wer, Tqven
(s-)wer-T...
Асубиект а х o а т L и а х а m ы аза}L хыoхьа9араm иаарo-
шхоит асуффиксsLа -s, -a, -o рыла, арацLа хыoхьа9араm —
асуффиксsLа -n, -en, -an, -nen, -es рыла. lырoштLыс иаагозар,
аза}L хыoхьа9ара формаsLоуп: is aqeb-s "иара дирwхLоит; лара
длырwхLоит", is aqebd-a "иара дирwхLон; лара длырwхLон", man Seaq-o
"иара дирwхLеит; лара длырwхLеит"...; арацLа хыoхьа9ара формаsLоуп:
maT aqo-n "дара ддырwхLааит", isini aqeb-en "дара ддырwхLоит",
isini mReri-an "дара ашLа рkLоит", isini aqebd-nen "дара д-
дырwхLон", maT Seaq-es "дара ддырwхLеит"... Схьемала асубиект
арбагатL система абасала иkарбар qалоит:

аза}L хыoхь. арацLа хыoхь.


I ахаmы: v- v- -T
II ахаmы: x-,h-,s- x-,h-,s- -T
III ахаmы: -s,-a,-o -n,-en,-an,-nen,-es

63
Хаmы за}Lык змоу аqа}арбаsLа зегьы асубиект рымоуп, аха
аобиектsLа зын9аскгьы ирыма9ам. Урz аобиект ахьрымам аqнытL зегьы
еиzам}уа qа}арбаsLа роуп. Х-хаmык змоу аqа}арбаsLа еиzа}уа роуп,
избан аsLзар урz хымoада ирымоуп субиектгьы, иoиоу обиектгьы,
иoиам обиектгьы. M-хаmык змоу аqа}арбаsLа рыхLzак еиzа}уа роуп,
егьы рыхLzак — еиzам}уа. M-хаmык змоу еиzа}уа qа}арбаsLа
асубиекти иoиоу обиекти рымоуп, еиzам}уа qа}арбаsLа — субиекти
иoиам обиекти. АамzаsLа аNбатLи асериаm (аз}аараsLа: ra vqeni?
"иqас}азеи?" ra hqeni? "иqау}азеи? иqаб}азеи?" ra qna? "иqаи}азеи?
иqал}азеи? иqана}азеи?" ra vqna? "иqас}ари?" ra hqna? "иqау}ари?
иqаб}ари?" ra qnas? "иqаи}ари? иqал}ари? иqана}ари?") игылоу
аqа}арба аобиект аноминативтL падеж иzагылозар, уи иoиоу обиектуп,
адативтL падеж иzагылозар, — иoиам обиектуп. lырoштLыс иаагозар:
S O
mSenebelma saxli aaSena "аргылаNы аNны иргылеит" (аз}аара
ra qna? "иqаи}азеи?") — аобиект saxl-i "аNны" аноминативтL падеж
аmы иахьгылоу аqнытLи асубиект (mSenebel-ma) ирmиара уи ахь
иoианы иахьиасуа аqнытLи saxl-i иoиоу обиектуп.
S O
dedam Svils moucada "ан лхLыyы дизoшит" (аз}аара ra qna?
"иqал}азеи?") — аобиект Svil-s "ахLыyы" адативтL падеж аmы
игылоуп, асубиект (deda-m "ан") ирmиара уи иахь иoианы ииасуам, ари
аqнытL Svil-s иoиам обиектуп.
АобиектsLа аазырoшуа аффиксsLа ианакLзаалакь иoынгы-
лаsLоуп.
Иoиоу обиекти иoиам обиекти аза}L хыoхьа9ара а к т L и
а х а m ы аанарoшуеит апрефикс m-, арацLа хыoхьа9араmы — апре-
фикс gv-:

S O
man me da-m-inaxa"иара сара сибеит" — me "сара" иoиоу обиект
ауп.

64
S O
man Cven da-gv-inaxa "иара kара kибеит" — Cven "kара" иoиоу
обиект ауп.
S O
igi me mo-m-esalma "иара сара асалам сиzеит" — me "сара" иoиам
обиект ауп.
S O
igi Cven mo-gv-esalma "иара kара асалам kиzеит" — Cven "kара"
иoиам обиект ауп...
Иoиоу обиекти иoиам обиекти аза}L хыoхьа9ара а N б а т L и
а х а m ы аанарoшуеит апрефикс g-, арацLа хыoхьа9араm — ахаmытL
префикс g-и хыoхьа9аратL суффикс -T-и (-T ыqамзаргьы алшоит):
S O
man Sen da-g-inaxa "иара уара уибеит; иара бара бибеит" — Sen
"уара, бара" иoиоу обиект ауп.
S O
man Tqven da-g-inaxa(-T) "иара шLара шLибеит" — Tqven
"шLара" иoиоу обиект ауп.
S O
igi Sen mo-g-esalma "иара уара асалам уиzеит; иара бара асалам
биzеит" — Sen "уара, бара" иoиам обиект ауп.
S O
igi Tqven mo-g-esalma(-T) "иара шLара асалам шLиzеит" — Tqven
"шLара" иoиам обиект ауп...
Иoиоу обиект а х o а т L и а х а m ы аазырoшуа аффиксsLа
ианакLзаалакгьы иама9ам:
S O
man is da-ø-inaxa "иара уи дибеит; лара уи дылбеит" — is "иара,
лара" иoиоу обиект ауп.
S O
man isini da-ø-inaxa "иара дара ибеит" — isini "дара" иoиоу
обиект ауп...
Иoиам обиект а х o а т L и ахаmы аза}Lи арацLеи
хыoхьа9араsLа рmы иаадырoшуеит апрефиксsLа h- (ацбжьыqаsLа b,
f, p, g. q, k, y рыла иалаго ашьаzаsLа рqны), s- (ацбжьыqаsLа
d, T, t, Z, c, w, j, C, W рыла иалаго ашьаzаsLа рqны — уахL.
Хыхь, асубиект аNбатLи ахаmы аазырoшуа аффиксsLа):
S O O
bavSvma bebias CurCxela mo-h-para "ахLыyы ианду аQьанQьыхLа
лцLи9ит" — bebias "анду" иoиам обиект ауп.

65
bavSvma mezoblebs CurCxela mo-h-para "ахLыyы игLылацLа
аQьанQьыхLа рцLи9ит" — mezoblebs "агLылацLа" иoиам обиект ауп...
Схьемала аобиектsLа раффиксsLа рсистема абасала иkарбар
qалоит:

Иoиоу аобиект:
аза}L хыoхь. арацLа хыoхь.
I ахаmы: m- gv-
II ахаmы: g- g- (-T)
III ахаmы:

Иoиам аобиект:
I ахаmы: m- gv-
II ахаmы: g- g- (-T)
III ахаmы: h-,s- h-,s- (-T)

2. АпревербsLа. УажLтLи аsырzшLаqны иыqоуп апревербsLа: mi-


, mo-, a-, da-, Ca-, Se-, ga-, wa-, amo-, Camo-, Semo-, gamo-,
gada-, gadmo-, wamo-. АпревербsLа mi-, mo-, a-, da-, Ca-,
Se-, ga-, wa- структурала еилам, егьырz апревербsLа структурала
еилоуп, урz шьаsLгылоуп еилам апревербsLа апреверб mo- ац}арала:
a- + mo- → amo-, Ca- + mo- → Camo-, Se- + mo- → Semo-, ga- +
mo- → gamo, wa- + mo- → wamo-. Еилоуп апреверб ga-da-, аха
уигьы еиднакылоит апреверб mo-: ga-da + mo- → gadmo-.
АпревербsLа зегьы ирылшоит ахырхарzа арбара ацLажLаNы
иmырoшны:
Апреверб mi- иаkнарбоит ахырхарzа арахьынтL, ацLажLаNы иq-
нытL наq: mi-vida "днеит", mi-frinda "иoрит наq, арахьынтL", mi-
cura "и9сеит арахьынтL"...

66
Апреверб mo- иаkнарбоит ахырхарzа наqынтL арахь, ацLажLаNы
ишqа: mo-vida "дааит", mo-frinda "иoрит арахь", mo-cura "и9сеит
арахь"...
Апреверб a- (← ажLытL sырzуатL aR-) иаkнарбоит ахырхарzа
}аqантL хыхь, ладантL аNада (ацLажLаNы }аqа дыqоуп): a-vida "дNеит,
дыхLнеит, дыsLлеит", a-frinda "иNаoрит", a-curda "и9сеит хыхь"...
Апреверб da- иаkнарбоит ахырхарzа хыхьынтL }аqа, NадантL
алада (ацLажLаNы дахьыqоу, ишаoу еиoш, а}акы амам): da-vida
"длеит", da-frinda "илаoрит", da-curda "ила9сеит"... Лассы-лассы
ари апреверб ахырхарzатL }акы ама9ам.
Апреверб Ca- (← ажLытL sырzуатL STa- ←*Se-da-) иаkнарбоит
ахырхарzа хыхьынтL }аqа, хыхь иаарту ак аNну}qахь (ацLажLаNы,
ишаoу еиoш, }аqа иыqоуп, аха хыхь иаарту ак аmы дыqа9ам): Ca-vida
"дzалеит, длеит...", Ca-frinda "иzаoрит, илаoрит...", Ca-cura
"иzа9сеит, ила9сеит..."
Ареверб Se- иаkнарбоит ахырхарzа адLахьынтL ак аNну}qахь
(ацLажLаNы, ишаoу еиoш, аNну}qа дыqа9ам): Se-vida "дzалеит,
дыNналеит...", Se-frinda "иzаoрит, иNнаoрит...", Se-cura "иzа9сеит,
икылсит...!
Апреверб ga- (← ажLытL sырzуатL gan-) иаkнарбоит ахырхарzа
аNну}qантL адLахьы, ма арахьынтL наq (ацLажLаNы, ишаoу еиoш, ак
аNну}qа дыqоуп): ga-vida "ддLыл}ит", ga-frinda "иoрит наq", ga-
cura "и9сеит наq..."
Апреверб wa- (←ажLытL sырzуатL war-) иаkнарбоит ахырхарzа
арахьынтL наq, аoхьа, ацLажLаNы иqынтL: wa-vida "дцеит", wa-iqca
"дкаkаит", wa-cura "аoхьа и9сеит"...
Апреверб gada- (←ажLытL sырzуатL garda-) иаkнарбоит
ахырхарzа арахьынтL нхы} (ацLажLаNы аахы} дыqоуп): gada-vida
"дахы}ит, диасит", gada-frinda "иахыoрааит", gada-cura "9сарала
ирит"...

67
Апреверб amo- (←ажLытL sырzуатL aRmo-) иаkнарбоит
ахырхарzа }аqантL хыхь, аладантL аNада (ацLажLаNы аNада дыqоуп):
amo-vida "дzы}ит, дNеит...", amo-frinda "иzoрааит", amo-cura
"иzы9сааит..."
Апреверб Camo- (←ажLытL sырzуатL STamo-) иаkнарбоит
ахырхарzа хыхьынтL }аqа (ацLажLаNы }аqа дыqоуп): Camo-vida
"длеит", Camo-frinda "илаoрит, }аqа иoрит", Camo-cura " хы-
хьынтL }аqа и9сеит"...
Апреверб Semo- иаkнарбоит ахырхарzа адLахьынтL аNну}qа
(ацLажLаNы аNну}qа дыqоуп): Semo-vida "дыNналеит, дzалеит",
Semo-frinda "иNнаoрит, иzаoрит", Semo-cura "иzа9сеит"...
Апреверб gamo- иаkнарбоит ахырхарzа аNну}qантL адLахьы ма
наqынтL арахь (ацLажLаNы адLахьы дыqоуп): gamo-vida "дzы}ит,
дындLыл}ит", gamo-frinda "иzoрааит; арахь иoрит", gamo-cura
"иzы9сеит; арахь и9сеит"...
Апреверб wamo- (←ажLытL sырzуатL warmo-) иаkнарбоит
ахырхарzа наqынтL арахь (ацLажLаNы арахь дыqоуп), ма }аqантL хыхь
(ацLажLаNы, ишаoу еиoщ, хыхь дыqоуп, ма иара дахьыqоу а}акы
амам): wamo-vida "арахь ацара далагеит, арахь дцеит", wamo-frinda
"иNаoрит", wamo-cura "арахь и9сеит"...
Апреверб gadmo- (←ажLытL sырzуатL gardamo-) иаkнарбоит
ахырхарzа нхы}ынтL аахы} (ацLажLаNы аахы} дыqоуп): gadmo-vida
"даахы}ит", gadmo-frinda "аахы} иoрит", gadmo-cura "аахы}
и9сеит"...
АпревербsLа ахырхарzа аkдырбоит аныqLареи а}ысреи
аазырoшуа аqа}арбаsLа рqны, даwа qа}арбаsLа рqны апревербsLа ма
ина9оу ахкы (аспект) аадырoшуеит, ма аqа}арба mыцsLа
шьаsLдыргылоит. lырoштLыс иаагозар, аqа}арбатL форма vwere
"рацLа изNуан, изNлон" ина9ам ахкы аанарoшуеит, апреверб змоу da-
vwere "изNит" —ина9оу ахкы, аха апревербsLа ажLахырmиаратL
функциа рымоуп аформаsLа — man saxli a-ago "иара аNны иргылеит",

68
man kargi ambavi ga-igo "иара ажLабжь бзиа иаkаит", man Sejibri mo-
igo "иара аицлабраm аиааира игеит", man Sejibri wa-ago "иара
аицлабраm да}ахеит", man miwaze nabadi da-ago "иара адгьыл ауапа
ыsLиршLит"... — рqны. АстатикатL qа}арбаsLа, ишаoу еиoш,
апревербsLа рымам.
УажLтLи алитературатL бызшLаm рхы иадырхLоит ажLытL форма
змоу апревербsLагьы: aR-zrda "аа9ара", aRmo-Cena "аарoшра, аартра",
gan-xilva " аз}аара ахLаoшра", garda-cvaleba "аoсра", STa-nTqma
"албаадара", war-dgena "арбара", warmo-dgena "арбара; аспектакл" уб.
и}.
3. Аамzеи ахки (аспекти). АсемантикатL-грамматикатL аамzатL
категориа иаанарoшуеит арmиара ма аqазаара ацLажLаратL момент
ишазыqоу: иаoынгылоума, иаsLшLома ма иашьzанеиуама. ИаkkLап:
me saqmes vakeTeb "сара аус qас}оит, сара аус зуеит" — арmиара
ацLажLаратL момент иаsLшLоит.
me saqme gavakeTe "сара аус qас}еит, сара аус зуит" — арmиара
ацLажLаратL момент иаoынгылоуп.
me saqmes gavakeTeb "сара аус qас}ап, сара аус зуп" — арmиара
ацLажLаратL момент иашьzанеиуеит.
Иыqоуп ихадоу аамzаsLа хoа: уажLтLи, ииасхьоу, иqалаша.
УажLтLи аамzа иаанарoшуеит арmиара ма аqазаара ацLажLаратL момент
ишаsLшLо, ииасхьоу аамzа иаанарoшуеит арmиара ма аqазаара
ацLажLаратL момент ишаoынгылоу, иqалаша аамzа акLзар, уи
иаанарoшуеит арmиара ма аqазаара ацLажLаратL момент ишашьzа-
неиуа.
Ахкы (аспект) ахь9уп арmиара ма аqазаара ина9аны ма инам9акLа
иаазырoшуа аqа}арбатL форма. Иыqоуп N-хкык (N-аспектк): ина9оу
ахки (аспекти) ина9ам ахки (аспекти). Ина9оу ахкы арmиареи
аqазаареи ацLажLаран9а ишалгахьаз ма ацLажLара ашьzахь хымoада
ишалгара аанарoшуеит. Ина9ам ахкы аарoшуеит арmиара ма аqазаара
шалгам. Ина9оу ахкы иыqазар алшоит уажLтLи аамzаmгьы, ииасхьоу

69
аамzаmгьы, иqалаша аамzаmгьы, аха ина9ам ахкы иыqазар алшоит
ииасхьоу аамzеи иыqалаша аамzеи рmы мацара. ИаkkLап:
gavakeTe "иqас}еит" иаkнарбоит ииасхьоу аамzеи ина9оу ахки
(аспекти), даwакала иаkkLозар, арmиара шалгахьаз ацLажLаран9а.
gavakeTeb "иqас}ап, иqас}ашт" иаkнарбоит иqалаша аамzеи
ина9оу ахки (аспекти), даwакала иаkkLозар, арmиара хымoада шалгара
ацLажLара ашьzахь.
vakeTe "иqас}он, иqас}алон" иаkнарбоит ииасхьоу аамzеи ина9ам
ахки (аспекти), даwакала иаkkLозар, арmиара шалымгаз ацLажLаран9а.
vakeTeb "иqас}оит" иаkнарбоит уажLти аамzеи ина9ам ахки
(аспекти), даwакала иаkkLозар, арmиара шымNаoысуа уажLы,
ацLажLараан.
Иара уи vakeTeb иаkнарбоит иqалаша аамzагьы ина9ам ахкгьы
(аспектгьы), даwакала иаkkLозар, арmиара шалымгара ацLажLара
ашьzахьгьы.
Ина9оу аспект аарoшразы рхы иадырхLоит апревербsLа. Апреверб
змоу аформа, ишаoу еиoш, ина9оу ахкы иатLуп (ga-vakeTe "иqас}еит",
da-vxate "асахьа zысхит", Ca-vwere "иzазNит", aR-vzarde "дсаа9еит"...
ga-vakeTeb "иqас}ап", da-vxatav "асахьа zысхып", Ca-vwer "иzазNып",
aR-vzrdi "дсаа9ап"...); апреверб змам аформа, ишаoу еиoш, ина9ам
ахкы иатLуп (vakeTe "иqас}он", vxate "асахьа zысхуан, асахьа zысхлон",
vwere "изNуан, изNлон", vzarde "дсаа9он, дсаа9алон"... vakeTeb
"иqас}оит, иqас}ашт", vxatav "асахьа zысхуеит, асахьа zысхышт",
vwer "изNуеит, изNышт", vzrdi "дсаа9оит, дсаа9ашт"...). Иыqоуп
qа}арбаsLак ина9оу ахкы апревербsLа рыдагьы аазырoшуа: brZana
"ад}а qаи}еит; иkLеит", Tqva "иkLеит", ikiTxa "д}ааит", ityvis
"иkLап", iyida "иааихLеит", naxa "ибеит", sTxova "диkLеит", ubrZana
"ад}а ииzеит", upasuxa "аzакс ииkLеит", qna "иуит", hkiTxa
"диаз}ааит" уб. и}. Даwа ганк ала иыqоуп ахкы (аспект) аилкаара змам
qа}арбаsLа N-гLыoк: а) апревербsLа змам астатикатLи адинамикатLи
qа}арбаsLа (agdia "икажьуп", vici "издыруеит", vwvalob "сгLаqуеит",

70
vxumrob "алаф сkLоит", miyvars "бзиа избоит", mRviZavs "сmыхоуп",
mZinavs "сыцLоуп"...); б) апревербsLа змоу аныqLара, а}ысра
аазырoшуа аqа}арбаsLа. Арz аqа}арбаsLа рqны апревербsLа
ахырхарzа kнарбоит (mi-dis "днеиуеит", mo-dis "дааиуеит", a-dis
"дыхLноит", Se-dis "дыNналоит, дzалоит", ga-dis "дынzы}уеит"...).
4. АркьынааsLа. Аркьынаа иаанарoшуеит ацLажLаNы арmиареи
уи зызхоу афакти рыбжьара ишьаsLиргыло аизыqазаашьа. Аsыр-
zшLаqны иыqоуп хы-ркьынаак: ажLабжьтL, ад}аратL, архьыoшратL.
АжLабжьтL ркьынаа иаkнарбоит ажLаkLаNы дызлацLажLо афакт
ииашоуп kLа ишиoхьа9о. Уи иамазар qалоит ашьаsLырuLuLаратLи ма
мапкратLи аформа, иама9ам иyыдоу аморфологиатL рбага,
морфологиала иаанарoшуа аз}ааратL форма, афиниттLи аинфиниттLи
формаsLа. АжLабжьтL ркьынаа аамzаsLа зегьы рqны иаkoылоит,
насгьы аqа}арбатL категориаsLа зегьы аныoшуеит. АmырoштLsLа:
bavSvebi ezoSi TamaSoben "ахLыysLа ам9ырхаm ихLмаруеит";
babuaCemi Zvel ambebs miambobs "сабду ажLытL жLабжьsLа
сеиkLоит";
me dRes skolaSi ar mivdivar "иахьа сара ашкол сцом" уб. и}.
Ад}аратL ркьынаа kхы иаkархLар алшоит а9Lы акы иkар}азар,
акы идаk}ар анаkzахыу. Уи иаанарoшуеит ад}ара, ад}ара аkLаратL
}акы иац}аны, аныkLара, ашLиира, ааoхьара. Ишаoу еиoш, акы
иkар}оит аNбатLи ахаmы змоу асубиект, зны-зынла — ахoатLи ахаmы
змоу асубиект ма арацLа хыoхьа9ара актLи ахаmы змоу асубиект.
Ад}аратL ркьынаа амоуп шьаsLырuLuLаратL ма мапкратL а}акы.
АмапкратL }акы аадырoшуеит амапкратL хLzаysLа ar, nu. Ад}аратL
ркьынаа рхы иадырхLоит уажLтLи аамzеи иqалаша аамzеи рqны.
Ад}аратL ркьынаа ахатL формаsLа ахьрымам аqнытL рхы иадырхLоит
ажLабжьтL ма архьыoшратL ркьынааsLа рформаsLа. Уи иамоуп
аекспрессивтL }акы, убри аqнытL еснагь иацуп ишьzыху аинтонациа.
АmырoштLsLа: dajeqi! "утLа! бтLа!" adeqi! "угыл! бгыл!" wadi! "уца!
бца!" waiRe! "ига!" waikiTxe! "уаoхьа! баoхьа!" dainaxe! "иба!"...

71
dasxediT! "шLтLа!" adeqiT! "шLгыл!" wadiT! "шьца!" waiReT!
"ижLга!" waikiTxeT! "шLаoхьа!" dainaxeT! "ижLба!"... davsxdeT!
"kтLап!" avdgeT! "kгылап!" wavideT! "kцап!" waviRoT! "иаагап!"
wavikiTxoT! "kаoхьап!" davinaxoT! "иаабап!"... ar dajde! "умтLан!
бымтLан!" ar adge! "умгылан! бымгылан!" ar waxvide! "умцан!
бымцан!" ar waiRo! "иумган! ибымган!" ar waikiTxo! "уамыoхьан!
бамыoхьан!" ar dainaxo! "иумбан! ибымбан!"... nu dajdebi! "умтLан!
бымтLан!" nu adgebi! "умгылан! бымгылан!" nu waxval! "умцан!
бымцан!" nu waiReb! "иумган! ибымган!" nu waikiTxav! "уамыoхьан!
бамыoхьан!" nu dainaxav! "иумбан! ибымбан!"...
АрхьыoшратL ркьынаа иаанарoшуеит знаг9ара даwа рmиарак
иахьыoшу арmиара, ма асубиект иqаи}арц иwаззикуа арmиара. А}акы
хада ада уи иаанарoшыр qалоит иqалаша аамzатL }акы змоу арmиара.
АрхьыoшратL форма лассы-ласс иацуп ахLzаysLа netavi "шьыри!"
unda "иахLzоуп", аидkLалага rom урыс. "чтобы". АmырoштLsLа:
netavi lamazad vwerde! "иoш9аны изNында(з)!", unda
vwero! "изNыроуп!", manqana rom mayidina! "амашьына
аасхLанда(з)!", naxavdi, rasac getyodi! "иуасkLоз убарын!"...
5. АамzатL (ам}кривтL) сериаsLа. Аsырzуа qа}арба аиzакратL
система еиднакылоит аркьынаатL, аамzатL, ахаmытL, ахыoхьа9аратL,
ахкытL (аспекттL) категориаsLа. Хыхь ишахkLаз еиoш, иыqоуп аамzа
хадаsLа хoа: уажLтLи, ииасхьоу, иqалаша, аха абызшLаqны арmиара ма
аqазаара анымNаoысуа и}егь иалкааны иарбазаргьы qалоит, насгьы
аqа}арба аамzатL формаsLа аамzа аарoшра адагьы иаадырoшуеит
арmиареи аqазаареи рымNаoысшьа, ацLажLаNы афактsLеи ахаmsLеи
рыбжьара ишьаsLиргыло аизыqазаашьа. АбарzsLа ирыхqьаны ихадоу
аамzаsLа дасу рыNну}qа ишахоит и}егь аамzатL гLыosLа, sырzшLала
"м}криви" (mwkrivi "ариад") kLа изышьzоу рыла. Иыqоуп аамzатL
гLыosLа (ам}кривsLа) 11. ГLыoкцыoхьа9а еиднакылоит иааигLоу
qазшьаsLа змоу аформаsLа 6-6 (хаmы за}Lык змоу аqа}арбаsLа), ма 18-
18 (N-хаmыки х-хаmыки змоу аqа}арбаsLа). ИаkkLап: vdgebi "сгылоит",

72
dgebi "угылоит, бгылоит", dgeba "дгылоит, иара (и)гылоит", vdgebiT
"kгылоит", dgebiT "шLгылоит", dgebian "урz (и)гылоит" иаку гLыoк
шьаsLдыргылоит, арz аформаsLа афбагьы иаадырoшуеит уажLтLи
аамzа, ажLабжьтL ркьынаа, ина9ам ахкы (аспект), аха иаkнарбоит
аиoшымра ахаmи ахыoхьа9ареи рыла. Даwакала иаkkLозар, ари агLыo
("м}криви") аNну}qа аqа}арба аwаoсахуеит ахаmи ахыoхьа9ареи рыла,
аамzеи, аркьынааи, ахки (аспекти) рыла аwамoсахкLа. Хаmыла
аиzакраан аqа}арба аwаoсахуеит асубиект ахаmалагьы аобиект
ахаmалагьы, убри аqнытL аsырzшLаmы иkамоуп асубиекттL-аобиекттL
ахаmытL еиzакра (pirovani uRvlileba). Хаmык змоу аqа}арбаsLа
аwаoсахуеит субиект ахаmала: me v-dgebi "сара сгылоит", Sen dgebi
"уара угылоит, бара бгылоит", is dgeb-a "иара дгылоит, лара дгылоит,
иара (и)гылоит", Cven v-dgebi-T "kара kгылоит", Tqven dgebi-T
"шLара шLгылоит", isini dgebi-an "дара (и)гылоит". M-хаmыки х-
хаmыки змоу аqа}арбаsLа м}кривк аmы рwырoсахуеит асубиект
хаmалагьы аобиект хаmалагьы. Иаагап N-хаmык змоу аqа}арба xatva
"аzыхра" (рисовать) ажLабжьтL ркьынаа уажLтLи аамzаmы (ина9ам
ахкы):
S O иoиоу
me g-xatav Sen "сара уара уzысхуеит,
сара бара бzысхуеит"

me g-xatav-T Tqven "сара шLара шLzысхуеит"

me v-xatav mas "сара иара дzысхуеит,


сара лара дzысхуеит,
сара иара (и)zысхуеит"

Sen m-xatav me "уара сара сzухуеит,


бара сара сzыбхуеит"

73
Sen gv-xatav Cven "уара kара kzухуеит,
бара kара kzыбхуеит"

Sen xatav mas "уара иара дzухуеит,


уара лара дzухуеит,
уара иара (и)zухуеит,
бара иара дzыбхуеит,
бара лара дzыбхуеит,
бара лара дzыбхуеит,
бара иара (и)zыбхуеит"

Sen xatav maT "уара дара (и)zухуеит,


бара дара (и)zыбхуеит"

is m-xatav-s me "иара сара сzихуеит,


лара сара сzылхуеит,
[иара сара czнахуеит]"

is gv-xatav-s Cven "иара kара kzихуеит,


лара kара kzылхуеит,
[иара kара kzнахуеит]"

is g-xatav-s Sen "иара уара уzихуеит,


иара бара бzихуеит,
лара уара уzылхуеит,
лара бара бzылхуеит
[иара уара уzнахуеит,]
[иара бара бzнахуеит]"

74
is g-xatav-T Tqven "иара шLара шLzихуеит,
лара шLара шLzылхуеит,
[иара шLара шLzнахуеит]"

is xatav-s mas "иара иара дzихуеит,


иара лара дzихуеит,
иара иара (и)zихуеит,
лара иара дzылхуеит,
лара лара дzылхуеит.
лара иара (и)zылхуеит,
[иара иара дzнахуеит,]
[иара лара дzнахуеит,]
[иара иара (и)zнахуеит]"
is xatav-s maT "иара дара (и)zихуеит,
лара дара (и)zылхуеит
[иара дара (и)zнахуеит]"

Cven g-xatav-T Sen "kара уара уzаkхуеит,


kара бара бzаkхуеит"

Cven g-xatav-T Tqven "kара шLара шLzаkхуеит"

Cven v-xatav-T mas "kара иара дzаkхуеит,


kара лара дzаkхуеит,
kара иара (и)zаkхуеит"

Cven v-xatav-T maT "kара дара (и)zаkхуеит"

75
Tqven m-xatav-T me "шLара сара сzышLхуеит"

Tqven gv-xatav-T Cven "шLара kара kzышLхуеит"

Tqven xatav-T mas "шLара иара дzышLхуеит,


шLара лара дzышLхуеит,
шLара иара (и)zышLхуеит"

Tqven xatav-T maT "шLара дара (и)zышLхуеит"

isini m-xatav-en me "дара сара сzырхуеит"

isini gv-xatav-en Cven "дара kара kzырхуеит"

isini g-xatav-en Sen "дара уара уzырхуеит,


дара бара бzырхуеит"

isini g-xatav-en Tqven "дара шLара шLzырхуеит"

isini xatav-en mas "дара иара дzырхуеит,


дара лара дzырхуеит,

76
дара иара (и)zырхуеит"

isini xatav-en maT "дара дара (и)zырхуеит"

Ишаабо еиoш, ахьы9цынхLраsLа ркомбинациа иаkнаzоит


авариантsLа 27, аха аqа}арбатL форма}LqьаsLа 18 ауп, избан акLзар
аформа g-xatav-T структурала акоуп, ахьы9цынхLратL комбинациала
уkLар, авариантsLа фба амоуп (me g-xatav-T Tqven "сара шLара
шLzысхуеит", is g-xatav-T Tqven "иара шLара шLzихуеит, лара шLара
шLzылхуеит, [иара шLара шLzнахуеит]", Cven g-xatav-T Sen "kара уара
уzаkхуеит, kара бара бzаkхуеит", Cven g-xatav-T Tqven "kара шLара
шLzаkхуеит"), иара убас аформаsLа v-xatav (me v-xatav mas "сара
иара дzысхуеит, сара лара дzысхуеит, сара иара (и)zысхуеит", me v-
xatav maT "сара дара (и)zысхуеит"), xatav (Sen xatav mas "уара иара
дzухуеит, уара лара дzухуеит, уара иара (и)zухуеит, бара иара
дzыбхуеит, бара лара дzыбхуеит, бара иара (и)zыбхуеит", Sen xatav
maT "уара дара (и)zухуеит, бара дара (и)zыбхуеит"), v-xatav-T (Cven v-
xatav-T mas "kара иара дzаkхуеит, kара лара дzаkхуеит, kара иара
(и)zаkхуеит", Cven v-xatav-T maT "kара дара (и)zаkхуеит"), xatav-T
(Tqven xatav-T mas "шLара иара дzышLхуеит, шLара лара дzыщLхуеит,
шLара иара (и)zышLхуеит", Tqven xatav-T maT "шLара дара
(и)zышLхуеит"), g-xatav-en (isini g-xatav-en Sen "дара уара
уzырхуеит, дара бара бzырхуеит", isini g-xatav-en Tqven "дара шLара
шLzырхуеит"), xatav-en (isini xatav-en mas "дара иара дzырхуеит,
дара лара дzырхуеит, дара иара (и)zырхуеит", isini xatav-en maT "дара
дара (и)zырхуеит") рструктуратLи ркомбинациатLи qазшьаsLа рыла
еиoшым. АбарzsLа ирыхqьаны м}кривк аmы, ишаабаз еиoш, N-хаmык
змоу аqа}арба 18-18 формаsLа рымоуп, аха комбинациатL вариантsLа
рацLаны амазар qалоит.

77
АsырzшLаqны ам}кривsLа (аамzатL формаsLа) хыoхьа9аралагьы
грамматикалагьы еиoшымкLа иаарoшуп астатикатLи адинамикатLи
qа}арбаsLа рqны. Иара убас а}ак ду амоуп азалоггьы, аркьынаагьы.
lырoштLыс иаагозар, астатикатL qа}арбаsLа ам}кривтL формаsLа
рыла иuаруп, адинамикатL qа}арбаsLа — ибеиоуп, ад}аратL ркьынааmы
аqа}арба, ишаoу еиoш, аNбатLи ахаmы амоуп, аамzалагьы ина9аны
аwаoсахуам...
Аsырzуа qа}арба иамоу ам}кривкLа жLеиза х-гLыoкны, х-
серианы ишоит. АктLи асериа еиднакылоит ам}кривsLа фба, аNбатLи
асериа — Nба, ахoатLи асериа — хoа.
АктLи асериа еиднакыло ам}кривsLа Nбаны ишоит: уажLтLи
ам}крив агLыo, иqалашатLи ам}крив агLыo. УажLтLи ам}крив агLыo
киднакылоит ам}кривsLа: уажLтLи ам}крив (awmyo), ииасхьоу
инаг9ам (uwyveteli), уажLтLи архьыoшратL (awmyos kavSirebi-
Ti).Иqалаша ам}крив агLыo еиднакылоит ам}кривsLа: иqалашатLи
ам}крив (myofadi), аитератив (xolmeobiTi), иqалашатL архьы-
oшратL (myofadis kavSirebiTi).
АNбатLи асериа еиднакылоит: аорист (wyvetili), аNбатLи
архьыoшратL (meore kavSirebiTi).
АхoатLи асериа еиднакылоит: актLи абламбаратL (pirveli
TurmeobiTi), аNбатLи абламбаратL (meore TurmeobiTi), ахoатLи
архьыoшратL (mesame kavSirebiTi).
lырoштLыс иаагоит аqа}арбаsLа vwer (me vwer werils
"изNуеит сара асаламшLqLы"), vTbebi "сыwсырoхоит":

АктLи асериа
УажLтLи ам}крив агLыo
УажLтLи ам}крив: v-wer "изNуеит", v-Tbebi "сыwсырoхоит"
Ииасхьоу инаг9ам: v-werdi "изNуан", v-Tbebodi "сыwсырoхон"
УажLтLи архьыoшратL: v-werde "изNуанда", v-Tbebode
"сыwсырoхонда"

78
Иqалаша ам}крив агLыo
Иqалаша: da-v-wer "изNып", ga-v-Tbebi "сыwсырoхап"
Аитератив: da-vwerdi "изNылон, изNрын" ga-v-Tbebodi
"сыwсырoхалон, сыwсырoхарын"
ИqалашатL архьыoшратL: da-v-werde "изNуандаз", ga-v-Tbebode
"сыwсырoхондаз"

АNбатLи асериа
Аорист: da-v-were "изNит", ga-v-Tbi "сыwсырoхеит"
АNбатLи архьыoшратL: da-v-wero "изNыр", ga-v-Tbe "сыwсырoхар"

АхoатLи асериа
АктLи абламбаратL: da-m-iweri-a "изNызаап", ga-v-mTbarvar
"сыwсырoхазаап"
АNбатLи абламбаратL: da-m-ewera "изNызаарын", ga-v-mTbariyavi
"сыwсырoхазаарын"
АхoатLи архьыoшратL: da-m-eweros "изNындаз, изNуандаз",
ga-v-mTbariyo "сыwсырoхондаз"

6. Ам}кривтL формаsLа рсемантикеи рструктуреи. Ам}кривтL


формаsLа иаадырoшуа аамzала, ркьынаала, аспектла еиуеиoшым.
УажLтLи ам}кривтL форма, ишаoу еиoш, ацLажLаратL момент
иаsLшLо арmиара ма аqазаара аанарoшуеит: biWi skolaSi midis
"аyкLын ашкол ахь дцоит"; kaci cxenze zis "аха}а аwы даsLтLоуп";
vardi ifurCqneba "агLил шLzуеит"... Зны-зынла уажLтLи аформа змоу
аqа}арба иqалаша аамzагьы аанарoшыр qалоит: momitane saWmeli da
vWam "афатL сзааганы, исфап (исфоит)"... УажLтLи ам}крив, ишаoу
еиoш, аспектла ина9ам, ркьынаала ажLабжьтLуп. Уи иyыдоу
морфологиатL рбага ама9ам.

79
Ииасхьоу инаг9ам ам}крив иаанарoшуеит иqалаз, аха инамыг9аз
ахzыс, убри аqнытL ахкы ина9ам, аркьынаа — ажLабжьтLуп. Ииасхьоу
аамzа ада ари аформа иаанарoшуеит кырынтL иqало (ипериодтLу)
арmиарагьы: bebia bavSvebs zRapars uambobda "Нанду лмоzаsLа
алакL рзеиzалkLон|рзеиzалkLалон"; guSin yanas vToxnidi "иацы
амхы срашLон"; diliT adre vdgebodi "шьыжьла заа
сгылон|сгылалон"... Ари ам}крив иyыдоу морфологиатL дыргаsLа
амоуп. Уи шьаsLгылоит уажLтLи ам}крив аформа еилоу асуффикс
-(o)d-i ац}арала: уажL. vwer "изNуеит" → ииас. инаг9ам vwer-d-i
"изNуан", уажL. vTbebi "сыwсырoхоит" → ииас. инаг9ам vTbeb-od-i
"сыwсырoхон"... Асуффикс -(o)d-i аqны -i ам}кривтL н}Lамzоуп.
Уи быжьшLоит ахoатLи ахаmы аqны:

аза}L. хыoхь. арацLа хыoхь.


I ахаmы: v-wer-d-i"изNуан" v-wer-d-i-T "иааNуан"
II ахаmы: wer-d-i "иуNуан, wer-d-i-T "ижLNуан"
ибNуан"
III ахаmы: wer-d-a "(и)иNуан, wer-d-nen "ирNуан"
илыNуан"

УажLтLи архьыoшратL ам}крив иаанарoшуеит уажLтLи ма


иqалаша аамzа, ина9ам ахкы (аспект), архьыoшратL ркьынаа. Ари
ам}крив шьаsLгылоит уажLтLи ам}крив аформа еилоу асуффикс
-(o)d-e ац}арала. Асуффикс -(o)d-e аqны -e ам}кривтL рбагоуп. Уи
быжьшLоит арацLа хыoхьа9ара ахoатLи ахаmы аqны:
аза}L хыoхь. арацLа хыoхь.
I ахаmы: v-wer-d-e "изNуанда" v-wer-d-e-T "иааNуанда"
II ахаmы: wer-d-e "иуNуанда, wer-d-e-T "ижLNуанда"
ибNуанда"
III ахаmы: wer-d-e-s "(и)иNуанда, wer-d-nen "ирNуанда"
илNуанда"

80
УажLтLи архьыoшратL формаsLа, ишаoу еиoш, аoсышLала
еиzагатLуп архьыoшратL ма агLахLаратL формаsLа рыла.
Иqалаша ам}крив иаанарoшуеит иqалаша аамzа, ина9оу ахкы
(аспект), ркьынаала уи, ишаoу еиoш, ажLабжьтLуп. Ари ам}кривтL
формаsLа аqа}арбаsLа зегьы (иаkkLап, ина9ам аспект аилкаара змоу
qа}арбаsLа) ирыма9ам. Иqалаша ам}крив шьаsLгылоит уажLтLи
ам}крив аформа апревербsLа ац}арала (ишаoу еиoш, апревербsLа
ахырхарzа аадырoшуам):

УажLтLи ам}крив
аза}L хыoхь. арацLа хыoхь.
I ахаmы: v-wer "изNуеит" v-wer-T "иааNуеит"
II ахаmы: wer "иуNуеит, wer-T "ижLNуеит"
ибNуеит"
III ахаmы: wer-s "(и)иNуеит, wer-en "ирNуеит"
илNуеит"

Иqалаша ам}крив
I ахаmы: da-v-wer "изNып" da-v-wer-T "иааNып"
II ахаmы: da-wer "иуNып, da-wer-T "ижLNып"
ибNып"
III ахаmы: da-wer-s "(и)иNып, da-wer-en "(и)иNып,
илNып" илNып"

Иqалаша ам}крив аqны апревербsLа ина9оу ахкы (аспект)


аадырoшуеит.
Аитератив N-}акык амоуп: а) иаанарoшуеит ииасхьоу аамzа,
кырынтL иqало (ипериодтLу) арmиара, ажLабжьтL ркьынаа, ина9ам ахкы
(аспект). Арz аилкаараsLа змоу аqа}арба лассы-лассы иацлоит кырынтL
иqало арmиара аанаго ахLzаy xolme (убри аqнытL sырzшLала ари

81
ам}крив xolmeobiTi ахь9уп); б) иаанарoшуеит иqалаша аамzа, знык
иqало арmиара, архьыoшратL ркьынаа, ина9ам ахкы (аспект), аkLоу аmы
иыqоу даwа qа}арба аазырoшуа арmиараqынтL иаауа ал}шLа
(арезультат). АбарzsLа ирыхqьаны ари ам}крив аsырzшLаqны даwакала
xolmeobiT-SedegobiTi kLа иахь9уп Sedegi "ал}шLа" ажLаqынтL).
АmырoштLsLа:
а) yovel diliT gaviRviZebdi, avdgebodi, pirs davibandi
da skolisaken mivdiodi xolme "есышьыжь сmыхалон, сгылалон,
сmы сы9L9Lалон, нас ашкол ахь сцалон";
б) eg rom mcodnoda, adre gaviRviZebdi "ари здыруазар, заа
сгыларын"...
Структурала аитератив шьаsLгылоит ииасхьоу инаг9ам ам}крив
аформа ахырхарzа аазмырoшуа апревербsLа ац}арала:

аза}L хыoх. арацLа хыoхь.


I ахаmы: da-v-wer-d-i "изNлон" da-v-wer-d-i-T "иааNлон"
II ахаmы: da-wer-d-i "иуNлон, da-wer-d-i-T "ижLNлон"
ибNлон"
III ахаmы: da-wer-d-a "(и)иNлон, da-wer-d-nen "ирNлон"
илNлон"

ИqалашатL архьыoшратL ам}крив иаанарoшуеит иqалаша


аамzа, архьыoшратL ркьынаа, ина9оу ахкы (аспект). Ари ам}крив
аформа шьаsLгылоит уажLтLи архьыoшаратL ам}крив аформа
ахырхарzа аазмырoшуа апревербsLа ац}арала:
аза}L хыoхь. арацLа хыoхь.
I ахаmы: da-v-wer-d-e "изNуанда, da-v-wer-d-e-T "иааNуанда,
изNыр" иааNыр"
II ахаmы: da-wer-d-e "иуNуанда, da-wer-d-e-T "ижLNуанда,
иуNыр, ибNуанда, ижLNыр"
ибNыр"

82
III ахаmы: da-wer-d-e-s "(и)иNуанда, da-wer-d-nen "ирNуанда,
(и)иNыр, илNуанда, ирNыр"
илNыр"
Зны-зынла актLи асериа иатLу уажLтLии иqалашатLии ам}кривsLа
рформаsLа рqны рхы иадырхLоит акатегориатL мапкратL ахLzаy nu.
Ари ахLzаy ац}ара иахqьаны аркьынаа аwаoсахны аформа ад}аратL
ркьынаахь ииасуеит: Sen wer "уара иуNуеит, бара ибNуеит" → nu
wer! "иумNын! ибымNын!" Sen dawer "уара иуNып, бара ибNып" →
nu dawer! "иумNын! ибымNын!"
Аорист (ииасхьоу инаг9оу) ам}крив иаанарoшуеит ииасхьоу
аамzа, арmиара ал}шLа, ина9оу ахкы (аспект), ажLабжьтL ркьынаа. Ари
ам}крив арол хада амоуп адинамикатL qа}арба ииасхьоу аамzа
аазырoшуа ам}кривsLа рqынтL. Аорист аформа шьаsLгылоит иqалаша
ам}крив аформа ам}кривтL суффиксsLа -e ма -i ац}арала актLии
аNбатLии ахаmsLа рmы:
аза}L хыoхь. арацLа хыoхь.
I ахаmы: da-v-wer-e "изNит" da-v-wer-e-T "иааNит"
II ахаmы: da-wer-e "иуNит, ибNит" da-wer-e-T "ижLNит"
III ахаmы: da-wer-a "(и)иNит, илNит" da-wer-es "ирNит"

I ахаmы: ga-v-Tb-i "сыwсырoхеит" gav-Tb-i-T "kwаkрыoхеит"


II ахаmы: ga-Tb-i "уwурoхеит, ga-Tb-i-T "шLwышLрыoхе-
бwыбырoхеит" ит"
III ахаmы: ga-Tb-a "иwирoхеит, ga-Tb-nen "рwыдрыoхеит"
лwылырoхеит"
Аорист аNбатLи ахаmы аформа рхы иадырхLоит ашьаsLырuL-
uLаратL ад}аратL формаsLа ролла: dawere! "иNы!" gaTbi! "уwурoха!
бwырoха!" dawereT! "ижLNы!" gaTbiT! "шLыwшLырoха!"...
АNбатLи архьыoшратL ам}крив, ишаoу еиoш, иаанарoшуеит
иqалаша аамzа, архьыoшратL ма ад}аратL ркьынаа, аспектла зны
ина9оуп (апревербsLа анамоу), даwазных — ина9ам (апревербsLа

83
анамам). Ари ам}кривтL форма лассы-ласс иацуп еиуеиoшым
амодалтL }акы змоу ахLzаysLа (netavi "шьыри", unda "ахLzоуп"...),
аидkLалага rom "чтобы" (аoсуатL -р, -зар...). Убри аqнытL аoсышLала
аиzагараан kхы иаkархLар qалоит ахьыoшратL ма агLахLаратL
формаsLа, иара убас хымoадатL иqалаша аформаsLа: netavi gavTbe
"сыwсырoхонда", unda davwero "изNыроуп", kargi iqneba, rom
movides "дааир, ибзиан"... Ари ам}крив ина9оу ахкы аформа
шьаsLгылоит иqалаша ам}крив аформа ам}кривтL суффиксsLа -a, -e,
-o ац}арала (арz асуффиксsLа зны-зынла ибыжьшLоит арацLа
хыoхьа9ара ахoатLи ахаm аqны):
аза}L хыoхь. арацLа хыoхь.
ассуфикс -a:
I ахаmы: (qaTami unda) da-v-kl-a "(аsLzы) da-v-kl-a-T
исшьыроуп" "иаkшьыроуп"
II ахаmы: da-h-kl-a "(и)ушьыроуп, da-h-kl-a-T
ибшьыроуп" "ишLшьыроуп"
III ахаmы: da-kl-a-s "(и)ишьыроуп, da-kl-a-n
(и)лшьыроуп" "иршьыроуп"

ИаmшLырoшы иqалаша ам}крив: da-v-klav "исшьуеит, исшьып",


da-h-klav "иушьуеит, ибшьуеит", da-klav-s "(и)ишьуеит, илшьуеит",
da-v-klav-T "иаkшьуеит", da-h-klav-T "ишLшьуеит", da-klav-en
"иршьуеит".
асуффикс -o:
I ахаmы: (unda) da-v-wer-o "изNыроуп" (unda) da-v-wer-o-T
"иааNыроуп"
II ахаmы: (unda) da-wer-o "иуNыроуп" (unda) da-wer-o-T
"ижLNыроуп"
III ахаmы: (unda) da-wer-o-s "(и)иNроуп, (unda) da-wer-o-n
илNыроуп" "ирNыроуп"
асуффикс -e:

84
I ахаmы: (unda) ga-v-Tb-e"сыwсырoхароуп" (unda) ga-v-Tb-e-T
"kwаkрыoхароуп"
II ахаmы: (unda) ga-Tb-e "уwурoхароуп, (unda) ga-Tb-e-T
бwыбырoхароуп" "шLwышLрыoхароуп"
III ахаmы: (unda) ga-Tb-e-s "иwирoхароуп, (unda) ga-Tb-nen
лwылырoхароуп" "рwыдырoхароуп"

АNбатLи архьыoшратL аформаsLа иаадырoшуеит ашьаsL-


ырuLuLаратL ад}ара (ааoхьара) актLии ахoатLии ахаmsLа рmы: vweroT!
"шLааи иааNып!" weron! "ирNааит!" gavTbeT! "kwаkрыoхап!"
gaTbnen! "рwыдрыoхааит!"... Ари ам}крив аформаsLа зегьы амапкратL
ахLzаy ar рыцны рхы иадырхLоит амапкратL ад}а (ааoхьара)
аарoшразы: ar davweroT! "иаамNааит!" ar dawero! "иумNын!
ибымNын!" ar daweroT! "ишLымNын!"...
АхoатLи асериа иатLу ам}кривsLа аyыдараsLа ирацLаны ирымоуп.
Арz аyыдараsLа рахьтL зегьы раoхьа9а иkLатLуп ахаmsLа раарoшра
аинверсиатL qазшьа атLы: еиzа}уа qа}арбаsLа зегьы инверсивтLхоит
ахoатLи асериа ам}кривsLа рmы. Арz аqа}арбаsLа актLии аNбатLии
асериаsLа рmы ииашоу еилазаашьа рымоуп; }акылатLи (ареалтL)
асубиекти аобиекти грамматикалатLи асубиекти аобиекти еиsLшLаны
рырбагаsLагьы аqа}арбаqны еиsLшLоит: is Cven gv-aqeb-s "иара kара
kирwхLоит, лара kара kлырwхLоит" (актLи асериа), man Cven Se-gv-aq-o
"иара kара kирwхLеит, лара kара kлырwхLеит" (аNбатLи асериа)
аkLоуsLа рmы is|man "иара, лара" }акылатLи (ареалтL) субиект ауп,
Cven "kара" — }акылатLи (ареалтL) иoиоу обиект; }акылатLи асубиект
ахатL грамматикатL дыргаsLа, асубиекттL суффиксsLа -s|-o амоуп,
}акылатLи иoиоу аобиектгьы ахатL грамматикатL дырга, иoиоу
аобиекттL префикс gv- амоуп, аха ахoатLи асериаmы иаkkLар qалоит:
mas Cven Se-v-uqi-v-ar-T "иара kара kирwхLазаап, лара kара
kлырwхLазаап". Ари аkLоу аmы mas "иара, лара" }акылатLи асубиект
ауп, аха аqа}арбаqны грамматикала }аqылатLи асубиект арбоуп

85
аобиект арацLара аазырoшуа асуффикс -T ала, Cven "kара" иара уи
аkLоу аmы }акылатLи иoиоу аобиект ауп, аха аqа}арбаqны уи
грамматикала аанарoшуеит Nбаны иыqоу асубиекттL префикс v- ала.
АктLи абламбаратL ам}крив иаанарoшуеит ииасхьоу аамzа,
ажLабжьтL ркьынаа, ина9оу ма ина9ам аспект, иара убас ииасхьоу
арmиара ацLажLаNы ихаzа ишимбаз ма уажL ишимгLалашLо.
Аqа}арбаsLа рыхLzак аqны ари ам}кривтL форма шьаsLгылоит
ахаmытL аффиксsLа инверсиала:

аза}L хыoхь. арацLа хыoхь.


I ахаmы: da-m-iweri-a "изNызаап" da-gv-iweri-a "иааNзаап"
II ахаmы: da-g-iweri-a "иуNзаап, da-g-iweri-a-T "ижLNызаап"
ибNызаап"
III ахаmы: da-uweri-a "(и)иNзаап, da-uweri-a-T "ирNызаап"
илNызаап"

Аqа}арбаsLа даwа рыхLzак аqны ари ам}кривтL форма


шьаsLгылоит инверсиалеи алахLратL форма ацхырааратL qа}арба (v-
ar "соуп", x-ar "уоуп, боуп", ari-s "иоуп, лоуп, ауп", v-ar-T "kауп",
x-ar-T "шLоуп", ari-an "роуп") ац}аралеи:

аза}L хыoхь. арацLа хыoхь.


I ахаmы: ga-v-mTbar-var "сыwсырoхазаап" ga-v-mTbar-varT
"kаwkарoхазаап"
II ахаmы: ga-mTbar-xar "уwурoхазаап, ga-mTbar-xarT
быwбырoхазаап" "шLыwшLырoхазаап"
III ахаmы: ga-mTbar-a "иwирoхазаап, ga-mTbar-an "рыwдыр-
лыwлырoхазаап, oхазаап"
аwарoхазаап"
ИаmшLырoшы алахLра ga-m-Tb-ar-i "зыyзырoхаз, иoхаз,
иoхоу".

86
АNбатLи абламбаратL ам}крив иаанарoшуеит ииасхьоу аамzа,
ажLабжьтL ма архьыoшратL ркьынаа, ина9оу ма ина9ам ахкы, иара убас
ацLажLаNы арmиара ихаzа ишимбаз ма ишимгLалашLо, арmиара
ииасхьоу аамzаm даwа рmиарак аoхьа ишыqалаз. Аqа}арбаsLа ргLыoк
шьаsLгылоит ахаmытL аффиксsLа инверсиала, ам}кривтL дыргаsLа -a,
-e, -o роуп:
аза}L хыoхь. арацLа хыoхь.
I ахаmы: da-m-ewer-a "изNуазаарын" da-gv-ewer-a "иааNуазаарын"
II ахаmы: da-g-ewer-a "иуNуазаарын, da-g-ewer-a-T "ижLуазаарын"
ибNуазаарын"
III ахаmы: da-ewer-a "(и)иNуазаарын, da-ewer-a-T "ирNуазаарын"
илNуазаарын"

Аqа}арбаsLа даwа гLыoк аqны ари ам}кривтL форма


шьаsLгылоит инверсиалеи алахLратL форма ацхырааратL qа}арба (v-
iyavi "сакLын", iyavi "уакLын, бакLын", iyo "иакLын, лакLын, акLын",
v-iyavi-T "kакLын", iyavi-T "шLакLын", iyv-nen "ракLын") ац}аралеи:

аза}L хыoхь. арацLа хыoхь.


I ахаmы: ga-v-mTbar-iyav(i)"сыwсырoхозаарын" ga-v-mTbar-iyavi-T
"kаwkарoхозаарын"
II ахаmы: ga-mTbar-iyavi "уwурoхозаарын" ga-mTbar-iyavi-T
"шLыwшLырoхозаарын"
III ахаmы: ga-mTar-iyo "иwирoхозаарын, ga-mTbar-iyvnen
лыwлырoхозаарын, аwарoхозаарын" "рыwдырoхозаарын"

ИаmшLырoшы алахLратL форма ga-m-Tb-ar-i "зыwзырoхаз,


иoхаз, иoхоу".
АхoатLи архьыoшратL ам}крив иаанарoшуеит ииасхьоу ма
иqалаша аамzа, ина9оу ма ина9ам ахкы, архьыoшратL ркьынаа. Ари
ам}крив лассы-лассы рхы иадырхLоит а9L иныkLараан, ишLираан, ак

87
азы ааoхьараан. Аqа}арбаsLа ргLыoк аqны ари ам}кривтL форма
шьаsLгылоит инверсиала, ам}кривтL дыргас асуффиксsLа -a, -e, -o
ыqоуп:

аза}L хыoхь. арацLа хыoхь.


I ахаmы: da-m-ewer-o-s "изNааит" da-gv-ewer-o-s "иааNааит"
II ахаmы: da-g-ewer-o-s "иуNааит, da-g-ewer-o-T "ижLNааит"
ибNааит"
III ахаmы: da-ewer-o-s "(и)иNааит, da-ewer-o-T "ирNааит"
илNааит"

Аqа}арбаsLа даwа гLыoк аqны ари ам}кривтL форма


шьаqLгылоит инверсиалеи алахLратL форма ацхырааратL qа}арба (v-
iyo "сакLзааит, сыqазааит", iyo "уакLзааит, уqазааит, бакLзааит,
быqазааит", iyo-s "иакLзааит, лакLзааит, дыqазааит, акLзааит,
иыqазааит", v-iyo-T "kакLзааит, kаqазааит", iyo-T "шLакLзааит,
шLыqазааит", iyo-n "ракLзааит, иыqазааит") ац}арала:

аза}L хыoхь. арацLа хыoхь.


I ахаmы: ga-v-mTbar-iyo "сыwсырoхондаз" ga-v-mTbar-iyaviT
"kаwkарoхондаз"
II ахаmы: ga-mTbar-iyo "уwурoхондаз, ga-mTbar-iyaviT
быwбырoхондаз" "шLыwшLырoхондаз"
III ахаmы: ga-mTbar-iyos "иwирoхондаз, ga-mTbar-iyvnen
лыwлырoхондаз, аwарoхондаз" "рыwдырoхондаз"

ИаmшLырoшы алахLратL форма ga-m-Tb-ar-i "зыwзырoхаз,


иoхаз, иoхоу".

88
7. Атема, атематL рбагаsLа. Аqа}арба ашьаzа аoшааразы актLи
ма аNбатLи асериа иатLу ам}кривтL форма иацkаргароуп ахаmи
ахыoхьа9ареи рырбагаsLа, иаанхо ахLzа аqа}арба ашьаzа ауп. Убри
аqнытL аqа}арба 8-8 шьаzаsLа амазар qалоит. Иаагап: me da Tamazi
guSin gakveTils vswavlobdiT "Сареи {амази иацы аурок k}он"
аkLоу аmы аqа}арба ашьаzа swavlobdi ауп (апрефикс v- асубиект
ахаmытL арбагоуп, асуффикс -T акLзар, уи асубиект арацLа
хыoхьа9аратL рбагоуп).
Аqа}арба ашьагLz аoшаара kzахызар, аqа}арба аорист ам}крив
аза}L хыoхьа9ара аNбатLи ахаmы аqны иzаkаргылароуп, нас ари
аформа иацkаргоит апреверб, асубиекти, аобиекти, ам}криви, аверсиеи,
азалоги уkLа рырбагаsLа, иаанхо ахLzа аqа}арба ашьагLz ауп. ИаkkLап:
иара уи v-swavlobdi-T аформа аорист аза}L хыoхьа9ара аNбатLи
ахаmы аqны иzаkаргар, иkаиуеит Se-i-swavl-e "уара иу}еит, бара
иб}еит". Ари аформаqны Se- превербуп, i- _ версиатL префикс ауп, -e
_ ам}кривтL суффикс, иаанхаз swavl ари аqа}арба ашьагLz ауп.
Ашьаzеи ашьагLzи рнаNсан аqа}арба иамазар qалоит акы ма Nба
темагьы. Атема ахь9уп актLии аNбатLии асериаsLа иртLу ам}кривsLа
зегьы ирзеиoшу аqа}арбатL хLzаsLа. lырoштLыс иаагозар, аqа}арба
Se-Reb-v-a "ашLыгала ашLра" актLи асериаmы ам}кривsLа зегьы
ирзеиoшу хLzоуп Rebav (иаmшLырoшы ам}кривтL формаsLа: v-Rebav
"исшLуеит", v-Rebav-d-i "исшLуан", v-Rebav-d-e "исшLуанда", Se-v-
Rebav "исшLып", Se-v-Rebav-d-i "исшLлон", Se-v-Rebav-d-e
"исшLуандаз"), ари ахLzа}Lqьа ауп актLи асериа иатLу атема. АNбатLи
асериаqны Rebav атема ацынхLрас иыqоуп даwа, Reb атема (Se-v-
Reb-e "исшLит", (unda)Se-v-Reb-o "исшLыроуп"), ацыра -av уи ама9ам.
АбарzsLа ирыхqьаны аqа}арба SeRebva "ашLра" N-темак змоу
qа}арбоуп kLа ирoхьа9оит: актLи асериаqны темас Reb-av иыqоуп,
аNбатLи асериаqны — Reb, ан}Lамzа -av акLзар, уи атематL
суффиксуп. Иара уи атематL суффикс -av рымоуп аqа}арбаsLа: v-bar-av
"сбаkауеит, избаkауеит", v-kl-av "исшьуеит, дысшьуеит", v-mal-av

89
"ис}Lахуеит", v-xat-av "иzысхуеит (асахьа), дzысхуеит " v-xn-av
"сцLаuLоит", v-wn-av "исoоит, исшшуеит" уб. и}.
АsырzшLаqны иыqоуп даwа тематL суффиксsLагьы:
-i: v-zrd-i "дсаа9оит", v-Tl-i "исцLуеит", v-Toxn-i
"исрашLоит", v-Wr-i "иoысqоит", v-Rvr-i "икасzLоит"...
-am: v-a-b-am "иадысkLалоит", v-u-rty-am "сасуеит; дыспqоит",
v-dg-am "исыргылоит, иаsLсыргылоит", v-sv-am "изжLуеит", v-i-cv-am
"исшLыс}оит, сwеиласkLоит"...
-eb: v-a-keT-eb "иqас}оит", v-a-Sen-eb "исыргылоит", v-a-TeTr-
eb "исыршкLакLоит", v-a-naT-eb "исырлашоит", v-a-mRer-eb "ашLа
исырkLоит"...
-ob: v-Srom-ob "аус зуеит", v-a-p-ob "еиqLсырoоит, исыршьоит",
v-a-dn-ob "исырzLоит", v-a-Sr-ob "исырNоит, исырбоит"...
-em: mi-v-c-em "исzоит, илысzоит", da-v-c-em "икасыжьуеит,
дкасыжьуеит"...
-of: ga-v-y-of "исшоит, еиNысшоит", (xels) C-a-v-y-of "(снапы)
zасыршьшьуеит"...
Иаабаз аqа}арбаsLа зегьы N-темак рымоуп. Иара убас N-темак
рымоуп аqа}арбаsLа даwа гLыoгьы: ари агLыo иатLу аqа}арбаsLа
атематL суффиксsLа рыма9ам, урz ршьагLzsLа актLи асериа иатLу
ам}кривsLа рqны ирымоуп абжьыqа e, аха аNбатLи асериаqны e
ацынхLрас игылоит абжьыqа i. lырoштLыс иаагозар, аqа}арба mo-
kref-a "(ашLыр) аmыхра" актLи асериаmы темас амоуп kref
(иаmшLырoшы: v-kref "иmысхуеит", v-kref-d-i "иmысхуан", v-
kref-d-e "иmысхуанда", mo-v-kref "иmысхып", mo-v-kref-d-i
"иmысхрын", mo-v-kref-d-e "иmысхуандаз"), аNбатLи асериаmы акLзар,
темас krif ыqоуп (mo-v-krif-e "иmысхит", (unda) mo-v-krif-o
"иmысхыроуп"). Ари агLыo иалоуп аqа}арбаsLа:
v-wmend "исрыцsьоит" _ ga-v-wmind-e "исрыцsьеит", v-grex
"исыр}Lуеит" _ da-v-grix-e "исыр}Lит", v-glej "еимызжLжLоит" _
da-v-glij-e "еимызжLжLеит", v-i-Wer "искуеит, дыскуеит" _ da-v-i-

90
Wir-e "искит, дыскит", v-a-wven "дышьzас}оит" _ da-v-a-wvin-e
"дышьzас}еит"...
Иыqоуп темак змоу аqа}арбаsLагьы, урz рышьаzеи, ршьагLzи,
ртемеи ак ауп. Ари агLыo иалоуп аqа}арбаsLа: v-wer "изNуеит", v-Wam
"исфоит", Can-s "иубарzоуп" уб. и}.
M-темак змоу аqа}арбаsLа, ишаoу еиoш, атематL суффиксsLа
рымоуп ахoатLи асериа иатLу актLи абламбаратL ам}крив аmгьы. Иара
убас актLи асериа иатLу атема иаkнарбоит N-темак змоу аqа}арбаsLа
аNбатLи агLыo (kref|krif атип) ахoатLи асериа актLи абламбаратL
ам}крив аqны. Иаагап:

актLи асериа актLи абламбаратL


актLи агLыo
v-Reb-av "исшLуеит" Se-m-i-Reb-av-s "исшLызаап"
v-zrd-i "дсаа9оит ga-m-i-zrd-i-a "дсаа9азаап"
v-u-rty-am "сасуеит" da-m-i-rty-am-s "сасызаап"
v-a-keT-eb "иqас}оит" ga-m-i-keT-eb-i-a"иqас}азаап"...

аNбатLи агLыo
v-kref "иmысхуеит" mo-m-i-kref-i-a "иmысхзаап"
v-wmend "исрыцsьоит" ga-m-i-wmend-i-a"исрыцsьазаап"
v-i-Wer "искуеит" da-m-i-Wer-i-a "искызаап"...

8. Азалог. Аoсуа бызшLа залогтL категориа ама9ам, аsырzшLа


уkLар, уи азалогтL формаsLа амоуп. Аqа}арба азалогтL форма
иаанарoшуеит асубиекттL ахаmы изыqашьа аqа}арба иаkнарбо
арmиарахь. Иыqоуп х-залогк: арmиаратL (активтL), ахzысратL
(апассивтL), абжьаратL.
АрmиаратL (активтL) залог иаkнарбоит асубиект ирmиара иoиоу
аобиект ахь шырхоу. Ари иахqьаны еиzа}уа qа}арбаsLа зегьы залогла

91
рmиаратLуп (активтLуп), избан акLзар урz иoиоу аобиект рымоуп.
lырoштLыс иаагозар, аkLоу moswavlem suraTi daxata "а}аNы
асахьа zихит" аmы аqа}арба daxata "иzихит" иаанарoшуеит асубиект
(moswavle "а}аNы") ирmиара иoиоу аобиект (suraTi "асахьа") ахь
шырхоу.
АхzысратL (апассивтL) залог иаkнарбоит асубиект ихаzа иихьуа
ахzыс. Ари азалог еиднакылоит хаmык ма N-хаmык змоу еиzам}уа
qа}арбаsLа. lырoштLыс иаагозар, аkLоу vaSlis xe gaxma "а}Lа}ла
Nеит" аmы аqа}арба (gaxma "иNеит") иаанарoшуеит асубиект (vaSlis
xe "а}Lа}ла") oсабаратLла, ахала иахьыз.
АбжьаратLи азалог иаkнарбоит асубиект "ирmиара", аха ари
"арmиара" аобиект ама9ам. Ари азалоггьы еиднакылоит хаmык ма N-
хаmык змоу еиzам}уа qа}арбаsLа. lырoштLыс иаагозар, аkLоу
mercxali WikWikebs "ажL}ыс yырyыруеит" аmы аqа}арба (WikWikebs
"иyырyыруеит") иаанарoшуеит асубиект (mercxali "ажL}ыс")
иобиекдоу "арmиара".
АшьагLzsLа зегьы рахьтL азалогsLа ахoагьы ршьаsLгылара,
ишаoу еиoш, залшом, аха иыqоуп абарz реиoш ашьагLzsLагьы.
ИаkkLап:
арmиаратL залог ахzысратL залог абжьаратLи залог
aduRebs "иршуеит" duRdeba "ахала ишуеит" duRs "ишуеит"
agorebs "ирбылгьоит" gordeba "ахала ибылгьоит" goravs "ибылгьоит"
awuxebs "иргLам}уеит" wuxdeba "ихала дгLам}уеит" wuxs "дгLам}уеит"...

АрmиаратL залог иyыдоу арбагаsLа ама9ам. АхzысратL залог


Nбаны ишоит: адинамикатL ахzысратL залоги, астатикатL ахzысратL
залоги. АдинамикатL формаsLа апроцесс амNаoысра аадырoшуеит,
астатикатLsLа — апроцесс ал}шLа. Структурала ахzысратL залог
аформаsLа хoаны ишоит: апрефиксsLа змоу, асуффикс змоу, иyыдоу
аффиксsLа змам.

92
АхzысратL залог аазырoшуа префиксsLоуп i-, e-. Апрефикс i-
рымоуп хаmык змоу qа}арбаsLа: igi i-zrdeba "иара даа9ахоит, лара
даа9ахоит, иара (и)аа9ахоит", igi i-maleba "иара иwи}Lахуеит, лара
лwыл}Lахуеит, иара аwа}Lахуеит, и}Lаххоит", igi i-Rimeba "иара, лара
дsьышLырччоит", igi i-Rleba "иара, лара дкарахоит", igi i-tyueba
"иара амц иkLоит, лара амц лkLоит" уб. и}.
Апрефикс e- рымоуп N-хаmык змоу qа}арбаsLа: dedas Svili
e-zrdeba "ан лхLыyы даа9ахоит", iremi mgels e-maleba "абынwа
абгаду цLа}Lахуеит", mwyemss saqoneli e-fanteba "арахL ахьча иахьтL
еимпуеит"...
АхzысратL залог аанарoшуеит иара убас асуффикс -d. Уи лассы-
лассы ирыцуп ахьы9sLа рышьаzаsLа. Ари асуффикс змоу qа}арбаsLа
хаmык ма N-хаmык рымоуп: bavSvi ga-wiTl-d-a "ахLыyы дqаoшьхеит",
saqme ga-keT-d-a "аус qа}ахеит", saxli a-Sen-d-a "аNны ргылахеит",
qari ga-Zlier-d-a "аoша uLuLахеит"... bavSvs Tvalebi da-u-wiTl-d-
a "ахLыyы иблаsLа qаoшьхеит", glexs saqme gamo-u-keT-d-a "анхаNы
иус(sLа) еиuьхеит", mezobels saxli a-u-Sen-d-a "агLыла иNны
изыргылахеит"...
Иyыдоу аффиксsLа змам ахzысратL залог аформаsLа аффиксsLа
змоу ахzысратL залог аформаsLа реиoш уажLтLи ам}криви иqалашатL
ам}криви актLии аNбатLии ахаmsLа рqны ирымоуп ан}Lамzа -eb-i:
v-Tb-eb-i "сыwсырoхоит" _ Tb-eb-i "уwурoхоит, быwбырoхоит"
(иаmшL.: v-i-zrd-eb-i "саа9ахоит" _ i-zrd-eb-i "уаа9ахоит,
баа9ахоит"...), v-Sr-eb-i "сыwсырбоит" _ Sr-eb-i "уwурбоит,
быwбырбоит"...
АхzысратL залог шьаsLзыргыло аффиксsLа (i-, e-, -d)
аqа}арба иамазар qалоит актLии аNбатLии асериаsLа рqны, ахoатLи
асериаqны аqа}арбаsLа урz рыма9ам.
АстатикатL ахzысратL формаsLа уажLтLи ам}крив аза}L
хыoхьа9ара ахoатLи ахаmы аqны ма ан}Lамzа -ia рымоуп, ма атематL
суффиксsLа: а) ан}Lамzа -ia: a-b-ia "иmаkLоуп", a-gd-ia "иара

93
икажьуп", yr-ia "дара икажьуп", cecxli a-nT-ia "амца еиsLуп",
u-kav-ia "(и)икуп, илкуп, иакуп", a-cv-ia "ишLуп, илшLуп"... б) атематL
суффиксsLа: u-Wir-av-s "(и)икуп, илкуп, иакуп", a-xur-av-s "ихоуп,
илхоуп, иахоуп"... Аорист аqны арz астатикатL qа}арбаsLа, ишаoу
еиoш, ахzысратL префикс e- рымоуп: e-b-a "иmаkLан", e-gd-o "иара
икажьын", e-yar-a "дара икажьын", cecxli e-nT-o "амца еиsLын",
e-kav-a "(и)икын, илкын, иакын", e-cv-a "ишLын, илшLын", e-Wir-a
"(и)икын, илкын, иакын", e-xur-a "ихан, илхан, иахан"...
АбжьаратL азалог иатLу аqа}арбаsLа N-гLыoк ала ишоит: абжь-
аратL-арmиаратLи (амедиоактивтLи), абжьаратL-ахzысратLи (амедио-
пассивтLи). АбжьаратL азалог иатLу аqа}арбаsLа ахатL формаsLа
рымоуп ма уажLтLи ам}крив мацараqны, ма уажLтLи, ииасхьоу инаг9ам,
уажLтLи архьыoшратL ам}кривsLа рqны. Ирымам ам}кривтL формаsLа
рцынхLрас арz аqа}арбаsLа ргLыoк аqны рхы иадырхLоит арmиаратL
азалогтL формаsLа, аNбатLи агLыo аqны — ахzысратL залогтL
формаsLа. Арz ирыхqьаны актLи агLыo залогла абжьаратL-
арmиаратLsLа (амедиоактивтLsLа) роуп, егьы агLыo — абжьаратL-
ахzысратLsLа (амедиопассивтLsLа).
АмедиопассивтL qа}арбаsLа ирымам ам}кривтL формаsLа
рцынхLрас рхы иадырхLоит ахzысратL залог иатLу апрефиксsLа змоу
аформаsLа (хаmык змоу qа}арбаsLа — апрефикс i-, N-хаmык змоу —
апрефикс e-). АmырoштLsLа: v-ar "соуп, сыqоуп" → v-i-qnebi
"сакLхоит, сыqазаауеит", v-i-yavi "сакLын, сыqан"; zis "дтLоуп" →
i-jda "дтLан"; wevs "дышьzоуп" → i-wva "дышьzан"... uzis "иqны,
лqны, икалz, лкалz аmы дтLоуп" → e-jda "иqны, лqны, икалz, лкалz
аmы дтLан"; uyvars "бзиа (д)ибоит, бзиа илбоит, бзиа дылбоит" →
e-yvareba "бзиа (д)ибап, бзиа илбап, бзиа дылбап"; hyavs "иымоуп,
диымоуп, илымоуп, длымоуп" → e-yoleba "иымазаауеит,
диымазаауеит, илымазаауеит, длымазаауеит"; aqvs "иымоуп, илымоуп,
иамоуп" → e-qneba "иымазаауеит, илымазаауеит, иамазаауеит"...
АмедиопассивтL qа}арба асубиект ам}кривsLа зегьы рqны

94
аноминативтL падеж аmы игылоуп: bavSvs deda uyvars "ахLыyы ан
бзиа дибоит" (I асериа) _ bavSvs deda hyvarebia "ахLыyы ан бзиа
дибозаап" (III асериа).
АмедиоактивтL qа}арбаsLа ирымам ам}кривтL формаsLа
рцынхLрас рхы иадырхLоит иара уи ашьагLz змоу арmиаратL залог
аформаsLа иoиоу обиект "иамгакLа". АмедиоактивтL qа}арбаsLа даwа
qазшьаsLа рыла арmиаратL залог реиoшуп:
а) Асубиект падежла еиzакуеит: duRs wyali "а9ы шуеит"
(аноминативтL падеж) _ iduRa wyalma "а9ы шит" (ашра иаmын
иалгахьеит) (аергативтL падеж) _ uduRia wyals "а9ы шзаап"
(адативтL падеж); иаmшLырoшы арmиаратL залог: deda wyals
aduRebs "ан а9ы лыршуеит" (аноминатив) _ dedam wyali aaduRa
"ан а9ы лыршит" (аергатив) _ dedas wyali auduRebia "ан а9ы
лыршзаап" (адатив);
б) АхoатLи асериаqны аинверсиа qалоит: v-cxovrob "сынхоит" (I
асериа) _ v-icxovre "сынхеит" (II асериа) _ m-icxovria "сынхазаап",
(unda) m-ecxovra "сынхозаарын", m-ecxovros "сынхондаз" (III асериа).
9. Аверсиа. АверсиатL категориа иаанарoшуеит асубиект
иахыл}уа арmиара иара асубиект ишазыqоу, ма аобиект ишазыqоу.
Даwакала иаkkLозар, ари акатегориа иаkнарбоит адхаларатL
аизыqазаашьаsLа асубиекти аобиекти рыбжьара, ма аобиектsLа
рыбжьара. ИаkkLап: аkLоу ostati saxls aSenebs "ауасzа аNны
иргылоит" аmы аqа}арба иаkнарбом иoиоу аобиект (saxli "аNны")
изтLыда, ара адхаларатL аизыqазаашьа неитралтLуп. АkLоу glexi
saxls iSenebs "анхаNы аNны ихазы иргылоит" аmы аqа}арба
иаkнарбоит иoиоу обиект (saxli "аNны") асубиект (glexi "анхаNы")
ихазы иширгыло. АkLоу ostati glexs saxls uSenebs "ауасzа
анхаNы аNны изиргылоит, ауасzа анхаNы изы аNны иргылоит" аmы
аqа}арба иаkнарбоит иoиоу обиект (saxli "аNны") иoиам аобиект
(glexi "анхаNы") изы иширгылоу. Арz реиoш иыqоу аmырoштLsLа

95
ирацLаны ахьамоу иахqьаны аsырzшLаqны иыqоуп аверсиаsLа хoа:
инеитралтLу, ахазтLи, даwазтLи.
АрmиаратL (активтL) залог иатLу аqа}арбаsLа х-версиак рымазар
qалоит, ахzысратL (апассивтL) залоги абжьаратL залоги иртLу
аqа}арбаsLа ахазтLи аверсиа рыма9ам.
АнеитралтL версиа иаkнарбом аобиект изтLыда ма иззыqоу:
ostatma saxli aaSena "ауасzа аNны иргылеит", nino kabas keravs
"Нино а}кы л9ахуеит", bavSvi vaSls Wams "ахLыyы а}Lа ифоит",
ZaRli yefs "ала шуеит", qva gdia "ахаkL икажьуп", foToli xmeba
"абuьы Nоит"... АнеитралтL версиа аформа иyыдоу аффиксsLа рымам,
ма аqа}арбаsLа ргLыoк аqны ишьаsLгылоит апрефикс a- ац}арала.
АффиксsLа рымам аqа}арбаsLа: keravs "ил9ахуеит", Wams "(и)ифоит,
илфоит, иафоит", yefs "(и)шуеит", gdia "икажьуп", xmeba "(и)Nоит",
wers "(и)иNуеит, илNуеит", mReris "ашLа иkLоит, ашLа лkLоит"...
Апрефикс a- рымоуп: a-Senebs "иргылоит", a-keTebs "иqаи}оит,
иqал}оит", a-Tbobs "ирoхоит", a-gdebs "икаижьуеит, икалыжьуеит",
a-Sinebs "дирkауеит, диршLоит", a-wiTlebs "(и)ирqаoшьуеит"...
АхазтLи аверсиа иаkнарбоит аобиект асубиект ишитLу ма асубиект
ихазы ак шыqаи}о. АхазтLи аверсиа еснагь N-хаmык змоу аqа}арбаsLа
рахьтL ишьаsLгылоит апрефикс i- ац}арала ахаmsLа ахoагьы рqны:
аза}L хыoхь. арацLа хыoхь.
I ахаmы: v-i-Seneb "схазы исыргылоит" v-i-SenebT "kхазы иkаргылоит"
II ахаmы: i-Seneb "ухазы иургылоит, i-SenebT "шLхазы ишLыргы-
бхазы ибыргылоит" лоит"
III ахаmы: i-Senebs "ихазы иргылоит, i-Seneben "рхазы идыргыло-
лхазы илыргылоит" ит"
Иара убас: nino kabas i-keravs "Нино а}кы лхазы ил9ахуеит",
mamam Rvino da-i-sxa "аб аNы ихазы иzеиzLеит", vanom anas misamarTi
Ca-i-wera "Вано Анна ладрес ихазы иани}еит|иzеиNит", axali wigni
v-i-yide "ашLqLы mыц схазы иаасхLуеит"...

96
ДаwазтLи аверсиа иаkнарбоит аобиект даwа обиектк ишитLу ма
асубиект даwазы ак шыqаи}о. Ари аверсиа шьаsLгылоит актLии
аNбатLии ахаmsLа рmы апрефикс i- ац}арала, ахoатLи ахаmы аqны i-
ацынхLрас рхы иадырхLоит апрефикс u-:
аза}L хыoхь. арацLа хыoхь.
I ахаmы: m-i-Seneb "уара сара исзургы- gv-i-Seneb "уара kара иаkзур-
лоит иара, бара сара гылоит иара, бара
исызбыргылоит иара" kара иkазбыргы-
лоит иара"

II ахаmы: g-i-Seneb "сара уара иузсыр- g-i-SenebT "сара шLара ишL-


гылоит иара, сара ызсыргылоит
бара ибызсыргыло- иара"
ит иара"
III ахаmы: u-Senebs "иара иара изиргы- u-Seneben "дара иара издыр-
лоит иара, иара лара гылоит иара, дара
илзиргылоит иара"... лара илздыргылоит
иара"...
Иара убас: deda kabas m-i-keravs "ан а}кы сзыл9ахуеит" _ deda
gogonas kabas u-keravs "ан лы9uаб а}кы лзыл9ахуеит", mamam Rvino
dam-i-sxa "аб аNы сызzеиzLеит" _ mamam stumars Rvino da-u-sxa "аб
асас аNы изzеиzLеит", vanom Tavisi misamarTi Cam-i-wera "Вано
иадрес сзани}еит|сызzеиNит" _ vanom megobars Tavisi misamarTi
Ca-u-wera "Вано иNыза иадрес (Вано ихатL адрес) изани}еит|изzеиNит",
dedam axali wigni m-i-yida "ан ашLqLы mыц сзаалхLеит" _ dedam
gias axali wigni u-yida "ан Гиа ашLqLы mыц изаалхLеит"...
АхzысратL азалог аqны аверсиатL префиксsLа рхы иадырхLом
азалогтL префиксsLа i-, e- змоу аформаsLа рmы. АхzысратL префикс
i- змоу аформаsLа анеитралтL версиа а}акы рымоуп, ахzысратL
префикс e- змоу аформаsLа — даwазтLи аверсиа а}акы: i-zrdeba

97
"даа9ахоит, иаа9ахоит" _ e-zrdeba "дизаа9ахоит, дылзаа9ахоит,
изаа9ахоит, илзаа9ахоит".
АoсшLаqны иыqоу апрефикс w- ала аазырoшуа асубиекттL версиа
ахагьежьратL формаsLа р}акы sырzшLаqны иаадырoшуеит ахазытL
версиа аформаsLа рыла, зны-зынла ари а}акы иаkдырбоит комплексла
(ахазытL версиа аформа + ахьы9цынхLра Tavi "ахы, w-") Tavi mo-i-
kla "иwишьит, лwылшьит", Tavi Se-i-rcxvina "ахьым9u игеит,
ахьым9u лгеит"...
10. Арqа}аратL (акаузативтL) категориа. Арqа}аратL категориа
иаkнарбоит даwа9Lы ибзоурала, даwакы абзоурала асубиект ак шыqаи}о.
ИаkkLап: bavSvi wigns kiTxulobs "ахLыyы ашLqLы даoхьоит", аха
me bavSvs wigns vakiTxeb "сара ахLыyы ашLqLы дасырoхьоит".
АoсшLа еиoш, аsырzшLаqынгьы арqа}аратL категориа аqа}арбаmы
морфологиала иаарoшуп, иамоуп ахатL рбага, асуффиксsLа: -in, -ev,
-ev-in. Иыqоуп арqа}аратL а}акы аффиксда аарoшра аmырo-
штLsLагьы. ИаkkLап:
а) Асуффикс -in рымоуп аqа}арбаsLа: v-a-wer-in-eb "исырNуеит,
илсырNуеит" ← v-wer "изNуеит"" v-a-keT-eb-in-eb "исырqа}оит,
илсырqа}оит" ← v-a-keT-eb "иqас}оит"; v-a-Sen-eb-in-eb "исыргылоит,
илсыргылоит" ← v-a-Sen-eb "исыргылоит"; mi-v-a-c-em-in-eb "(и)иzартL
иqас}оит, илиzартL иqас}оит" ← mi-v-c-em "(и)исzоит, илысzоит"...
б) Асуффикс -ev рымоуп аqа}арбаsLа: v-a-sm-ev "(и)исыржL-
уеит, илсыржLуеит" ← v-svam "изжLуеит", v-a-Wm-ev "(и)исырфоит,
илсырфоит" ← v-Wam "исфоит", v-a-cm-ev "иеиласkLоит" ← v-i-cv-am
"сwеиласkLоит"...
в) Асуффикс -ev-in рымоуп аqа}арбаsLа: v-a-Tqm-ev-in-eb
"(и)исырkLоит, илсырkLоит" ← v-Tqv-i "исkLеит", da-v-a-yr-ev-in-eb
"(и)икасыржьуеит, (и)икасыршLуеит, илкасыржьуеит, илкасыршLуеит"
← v-yri "икасыжьуеит, икасышLуеит", da-v-a-kvr-ev-in-eb "(ачамгLыр)
аисырkLоит, алсырkLоит" ← v-u-kr-av "асырkLоит"...

98
г) Аффикс yыда рымам аqа}арбаsLа: v-a-cekv-eb "дсыркLашоит"
← v-cekv-av "скLашоит"; v-a-mRer-eb "ашLа исырkLоит, ашLа
илсырkLоит" ← v-mReri "ашLа сkLоит", v-a-swavl-i "исыр}оит,
илсыр}оит" ← v-swavlob "ис}оит"; wa-v-akiTx-eb "дасырoхьоит" ←
v-kiTxulob "саoхьоит"...
Арqа}аратL категориа аqа}арба ианаанахLалак, иахzысуеит
аграмматикатL wыoсахраsLа:
а) Еиzам}уа аqа}арба еиzа}уахоит, хаmык ацлоит (асубиект mыц
ахаmы), уаан9а субиектс иыqаз ахаmы qалоит иoиоу обиектны:
S S O
bavSvi cekvavs "ахLыyы дкLашоит" (еиzам}.), аха babua bavSvs
acekvebs "абду ахLыyы диркLашоит" (еиzа}.)...
б) Еиzа}уа аqа}арба арqа}аратL категориа ианаанахLалак,
ишеиzа}уа иаанхоит, асубиект mы} ацлоит, уаан9а субиектс иыqаз
ахаmы иoиам обиектны иqалоит:
S O иoиоу S
arCilma werili dawera "Арчыл асаламшLqLы иNит", аха giam
О иoиам O иoиоу
arCils werili daawerina "Гиа Арчыл асаламшLqLы иирNит"...
11. Амасдар. Амасдар аqа}арбатL хьы9sLа рахь иа}анакуеит, уи
еиднакылоит аqа}арбатL yыдараsLеи ахьы9тL yыдараsLеи. АkLоу аmы
амасдар ахьы9qа арол аанахLоит. АмасдарsLа реиkарак шьаsLгылоит
асуффикс -a аqа}арба ащьаzа ац}арала. Ари асуффикси ашьаzеи
рыбжьара игылазар qалоит асуффиксsLа -n, -ol, -om: a-keTeb-s
"иqаи}оит" → keTeb-a "аqа}ара", xnav-s "дцLаuLоит" → xvn-a
"ацLаuLара", kerav-s "ил9ахуеит" → kerv-a "а9ахра", xatav-s
"иzихуеит" → xatv-a "аzыхра", s-Txov-s "диkLоит" → Txov-n-a
"аkLара", i-pov-i-s "иoшаап, илoшаап" → pov-n-a "аoшаара",
i-brZv-i-s "деибашьуеит" → brZ-ol-a "аибашьра, абашьра", TrT-i-s
"д9ы9оит" → TrT-ol-a "а9ы9ара", xt-i-s "дыoоит" → xt-om-a
"аoара", krT-i-s "дааzрысуеит" → krT-om-a "ааzрысра"...
АмасдарsLа даwа ргLыo шьаsLгылоит аqа}арба ашьагLz асуффикс -il
ац}арала: kiv-i-s "д}Lаауеит" → kiv-il-i "а}Lаара", s-tkiv-a
99
"ихьуеит, илыхьуеит" → tkiv-il-i "ахьра", qux-s "идыдуеит" →
qux-il-i "адыдра"... Арz амасдарsLа рmы асуффикс -i аноминативтL
падеж аанарoшуеит. МасдарsLак шьаsLгылоит апрефикс si-и
асуффиксsLа -il|-ul-и ац}арала: rb-i-s "дыNуеит" → si-rb-il-i
"аNра", kvd-eb-a "иoсуеит, дыoсуеит" → si-kvd-il-i "аoсра",
u-xar-i-a "дгLырuьоит" → si-xar-ul-i "агLырuьара", u-yvar-s "бзиа
дибоит" → si-yvar-ul-i "абзиабара"... АшьzыбжьmырoшыратL
qа}арбаsLа рqынтL ишьаsLгыло масдарsLак рымоуп асуффикс -ial:
Rr-ial-i "аqаара", kr-ial-i "ацырцырра"...
Ахьы9qатL категориаsLа рqынтL амасдар амоуп зегьы, арацLа
хыoхьа9ара ада. Аqа}арбатL qазшьаsLа рqынтL амасдар амоуп:
апревербsLа (ga-keTeba "аqа}ара", Se-keTeba "ахыргLаmыргLара,
аремонт", gada-keTeba "аwакала аqа}ара"...), ахкы (keTeba — ина9ам
ахкы, ga-keTeba — ина9оу ахкы...), арqа}аратL категориа (gakeTeba —
"аqа}ара" — gakeTeb-in-eb-a "арqа}ара"...).
12. АлахLра. АsырzшLаqны алахLрагьы аqа}арбатL хьы9sLа рахь
иа}анакуеит, уигьы еиднакылоит аqа}арбатL yыдараsLеи ахьы9тL
yыдараsLеи. АkLоу аmы алахLра аqазшьарба арол аанахLоит. |акыла
алахLра иаанарoшуеит арmиара ал}шLа ма иqалашатL арmиара. Ахьы9тL
yыдараsLа рqынтL алахLра иамоуп аqазшьарба змоу аграмматикатL
qазшьаsLа зегьы, аqа}арбатL yыдараsLа рqынтL уи иамазар qалоит:
апревербsLа (ga-keTebuli "иqа}ахьоу" da-werili "иNу", mo-tanili
"иаагахьоу", wa-Rebuli "игахьоу", Se-suli "иNналаз"...), ииасхьоу
аамzеи иqалаша аамzеи (gakeTebuli "иqа}ахьоу" — ииасхьоу аамzа,
gasakeTebeli "иqа}атLу" — иqалаша аамzа...), ахкы (mkeTebeli
"иqаз}о", mSenebeli "изыргыло" — ина9ам ахкы формаsLоуп,
gamkeTebeli "иqаз}о", amSenebeli "изыргыло" ина9оу ахкы аазырoшуа
формаsLа роуп...), арqа}аратL категориа (gamkeTeb-in-ebeli
"арqа}аNы", damwer-in-ebeli "арNNы"...), азалог (Semwuxebeli
"аргLаqNы, дзыргLаqуа" арmиаратL залог иатLу формоуп, Sewuxebuli

100
"игLаqуа" ахzысратL залог иатLуп, mwuxare "игLаqуа" — абжьаратL
залог...). АлахLраsLа шьаsLгылараан а}ак ду амоуп азалог:
а) АрmиаратL залог иатLу алахLра иаkнарбоит арmиаNы. Аформа
gamkeTebeli иаанарoшуеит ак иqаз}о а9Lы. Ари азалог иатLу алахLра
шьаsLгылоит аqа}арба ашьаzа апрефикс m-, ациркумфиксsLа m-_-el,
ma-_-el, m-_-ar (диссимилиациала m-_-al) ац}арала:
Апрефикс m-: m-kerav-i "а9ахNы, аzеразы" ← kerav-s "ил9ахуеит",
da-m-wer-i "изNыз, аNNы" ← wer-s "иNуеит", m-lesav-i "ахNы" ←
lesav-s "ихуеит (аkLызба)", mo-m-tan-i "аагаNы" ← mo-i-tan-s
"иааигоит"...
Ациркумфикс m-_-el: ga-m-keTeb-el-i "аqа}аNы" ← ga-a-keTeb-s
"иqаи}ап", a-m-Seneb-el-i "аргылаNы" ← a-a-Seneb-s "иргылап", m-
xvn-el-i "ацLаuLаNы" ← xnav-s "дцLаuLоит", da-m-cv-el-i "ахьчаNы"
← da-i-cav-s "ихьчап"...
Ациркумфикс ma-_-el: ma-swavleb-el-i "ар}аNы" ← a-swavl-
i-s "дир}оит", da-ma-arseb-el-i "аиmкааNы, ашьаsLгылаNы" ← da-a-
arseb-s "еиmикаап, ишьаsLиргылап", da-ma-mtkiceb-el-i "ашьаsL-
ырuLuLаNы" ← da-a-mtkiceb-s "ишьаsLирuLuLап"...
Ациркумфикс m-_-ar → m-_al: m-wer-al-i "ашLqLыNNы,
аNNы" ← wer-s "иNуеит", m-xatv-ar-i "асахьаzыхNы" ← xatav-s
"иzихуеит"...
б) АхzысратL залог иатLу алахLра иаkнарбоит арmиара аобиект
аzагылазаашьа, изыхzысуа аzагылазаашьа. АлахLра gakeTebuli
иаанарoшуеит иqар}ахьаз ма "ахаzала" иqа}аз акы. Ари азалог иатLу
алахLра шьаsLгылоит аqа}арба ашьаzа апрефиксsLа (na-, u-, sa-),
асуффиксsLа (-il, -ul) ма ациркумфиксsLа (u-_-el, u-_-ar,
sa-_-el, m-_-ar|m-_-al) ац}арала:
Апрефикс na-: na-wer-i "ирNыз, иNу", na-xat-i "асахьа
(иzырхыз)", na-xnav-i "ирцLаuLаз, ацLаuLа", na-Tqvam-i "ирkLахьаз"...
Арz алахLраsLа иаkнарбоит ииасхьоу аамzа.

101
АмапкратL префикс u-: u-naxav-i "ирымбаз", u-tyv-i "имцLажLо",
da-u-xnav-i "имцLаuLо", da-u-xatav-i "иzымхыз"... Арz алахLраsLа
иаkнарбоит ииасхьоу аамzа.
Апрефикс sa-: da-sa-wer-i "иNтLу", da-sa-xat-i "иzыхтLу", wa-
sa-Reb-i "игатLу", Se-sa-Reb-i "ишLтLу"... Арz алахLраsLа иаkнарбоит
иqалаша аамzа.
Асуффикс -il: (da-)wer-il-i "иNхьаз; асаламшLqLы", da-kec-
il-i "еиsL}оу", da-ket-il-i "иаркыу, ихNоу", da-tkepn-il-i
"еилацалоу", ga-xsn-il-i "иаарту"... Арz алахLраsLа иаkнарбоит
ииасхьоу аамzа.
Асуффикс -ul: da-xat-ul-i "иzырхыз" (асахьа)", ga-marjveb-
ul-i "аиааира згаз", da-marcxeb-ul-i "иа}ахаз", ga-qce-ul-i
"ибналаз", ga-xareb-ul-i "игLырuьо", ga-Reb-ul-i "иаарту"... Арz
алахLраsLа иаkнарбоит ииасхьоу аамzа.
Ациркумфикс u-_-el: ga-u-keTeb-el-i "иqарым}аз", da-u-
wer-el-i "ирымNыз", u-Tqm-el-i "ирымkLаз", mo-u-xvn-el-i
"ирымцLаuLаз", mo-u-lodn-el-i "агLwанымратL"... Арz алахLраsLа
иаkнарбоит ииасхьоу аамzа.
Ациркумфикс u-_-ar|u-_al: da-u-mWkn-ar-i "имNаз", ga-u-
mqr-al-i "ицLым9ыз", ga-u-mSr-al-i "имбаз"... Арz алахLраsLа
иаkнарбоит ииасхьоу аамzа.
Ациркумфикс sa-_-el: ga-sa-keTeb-el-i "аqа}атL", gada-sa-yr-
el-i "икажьтLу, икаршLтLы", da-sa-sveneb-el-i "аoсшьарzа", Se-sa-
Wm-el-i|sa-Wm-el-i "афатL", sa-sm-el-i "арыжLтL", Ca-sa-cm-el-i
"аилаkLатL; ашL}атLы"... Арz алахLраsLа иаkнарбоит иqалаша аамzа.
Ациркумфикс m-_-ar|-m-_-al: da-m-Wkn-ar-i "иNаз, аNа", ga-m-
qr-al-i "и9ыз", ga-m-Sr-al-i "ибахьаз, аба", ga-m-xd-ar-i "изгыу,
абаа"... Арz алахLраsLа иаkнарбоит ииасхьоу аамzа.
АбжьаратL залог иатLу алахLра иаанарoшуеит аобиект змам
арmиара иqаи}о асубиект. ИаkkLап, moWikWike иаkнарбоит иyырyыруа
ак. Ари азалог иатLу алахLраsLа шьаsLгылоит аqа}арба ашьаzа

102
апрефикс m- ма ациркумфиксsLа m-_-ar (дисс. m-_-al), m-_-are
(дисс. m-_-ale), mo-_-e ац}арала:
Апрефикс m-: m-curav-i "и9со", m-xoxav-i "иkLазо", m-brwyinav-i
"ирлашо, алаша", m-stvinav-i "атрышL иасуа"... Арz алахLраsLа ма
уажLтLи аамzа иаkнарбоит, ма аамzатL }акы рымам.
Ациркумфикс m-_-ar|m-_-al: m-Zin-ar-i "ицLоу", m-tir-al-i
"и}Lыуо", m-yr-al-i "афNы бааoсы змоу"...
Ациркумфикс m-_-are|m-_-ale: m-wux-are "игLаqуа;
аQьабаNы", m-dum-are "mымzкLа, имцLажLо", m-jdom-are "итLоу", m-
xurv-ale "ицаkLцаkLуа"...
Ациркумфикс mo-_-e: mo-daraj-e "ахьчаNы", mo-TamaS-e
"ахLмарNы", mo-WikWik-e "иyырyыруа", mo-curav-e "а9саNы"...

Ацынгыла

Ацынгыла (zmnisarTi, zmnizeda) зхала иыqоу ажLаkLа хLzоуп.


Уи иаанарoшуеит аqа}арба иаkнарбо арmиара зеиoшроу, ишыqало,
ианыqало, иахьыqало, иззыqало, изхаqало, заqантL иqало. АkLоу аmы
ацынгыла аzагылазаашьа арол амоуп, азkLа злаарoшу аqа}арба ма даwа
цынгылак иадkLалоуп }акылагьы синтаксислагьы. АцынгылаsLа
ирыма9ам аморфологиатL категориа, формала ианакLзаалакь аwаo-
сах9ом. АsырzшLа арлахLра ахьама9ам аqынтL арлахLра афункциаsLа
ацынгыла иаанахLоит.
Структурала kахLаoшуазар, ацынгылаsLа шоит N-гLыoкны:
а) еилам ацынгылаsLа; б) еилоу (аNынтLтLи) ацынгылаsLа. Хыoхьа-
9арала еилам ацынгылаsLа рацLам. Ари агLыo еиднакылоит ажLаsLа:
aq(a) "абра, ара", iq(a) "убра, уа", win "аoхьа", ukan "ашьzахь", Sin
"аNныqа", xval "уа}Lы", SarSan "}ыoх"... Еилоу (аNынтLтLи)
ацынгылаsLа ргLыo еиднакылоит ирацLаны ажLаsLа. Урz реиkарак
шьаsLгылоуп ахьы9qаsLа, аqазшьарбаsLа, аoхьа9ара хьы9sLа,
амасдарsLа, алахLраsLа рышьаzаsLа адативтL, апоссессивтL,

103
аинструментивтL, атрансформативтL падежsLа рырбагаsLа, ма арz
арбагаsLеи ашьzынгылаsLеи еицны ац}арала. Абасала ишьаsLгылоу
аформаsLа ицынгылаханы уаkа формала аwаoсах9ом.
lырoштLыс иаагозар, ахьы9sLеи, амасдари, алахLреи рдативтL
падеж аqны игылоу формаsLоуп ацынгылаsLа:
dRe-s "иахьа" ← dRe "амш", dila-s "шьыжьымzан" ← dila
"ашьыжь", Sor-s "ахара" ← Sor-i "ахаратL", axlo-s "ааигLа" ←
axlo "ааигLатL", wel-s "сынтLа" ← wel-i "ашыsLс"...; Sua-Si
"агLzан" ← Sua "агLzа, агLzатL", bolo-Si "а}ыхLан, а}ыхLтLан" ←
bolo "а}ыхLа", gverd-ze "авараm" ← gverd-i "авара", gan-ze
"ганкахь" ← gan-i "аган", kac-s-a-viT "аха}а еиoш; ауаNы еиoш" ←
kac-i "аха}а; ауаNы", qal-s-a-viT "аokLыс леиoш" ← qal-i "аo-
kLыс", xe-s-Tan "а}ла авараm ← xe "а}ла", saxl-Tan "аNны ааигLа" ←
saxl-i "аNны"...
АпоссессивтL падеж аqны игылоу формаsLоуп ацынгылаsLа:
wuxel-is "уахынла" ← wuxel "ауха", erT-gz-is "знык" ←
erT-i gza "мNак", or-gz-is "NынтL" ← or-i gza "Nы-мNак"..., Tav-
is-ken "аханы; иара ихаzа иахь" ← Tav-i "ахы", Sin-is-ken
"аNныqа(хь)" ← Sin "аNныqа", gul-is-Tvis "аqынтL" ← gul-i
"агLы", ganTiad-is-Tvis "ашамzаз" ← gaTeneba "ашара", Cem-gan
"сqынтL" ← Cem-i "сара стLы", Zm-is-gan "аиашьа иqынтL" ← Zma
"аиашьа", gaRviZeb-is-Tanave "данmыхаз}Lqьа" ← gaRviZeba
"аmыхара", mosvl-is-Tanave "данааиз}Lqьа ← mosvla "ааира"...
АинструментивтL падеж аqны игылоу формаsLоуп ацынгылаsLа:
dil-iT "шьыжьымzан" ← dila "ашьыжь", Ram-iT "ауха,
уахынла" ← Rame "а}х", gverd-iT "авараm" ← gverd-i "авара",
wveT-ob-iT "}уеz-}уеzла" ← wveT-i "а}уеz", qvev-iT "}аqа" ← qve
"}аqа(тLи)", zev-iT "хыхь" ← ze "хыхь", Tve-ob-iT "мызsLак раан"
← Tve "амза"..., Tav-idan "аханатL" ← Tav-i "ахы", bolo-dan
"а}ыхLантL" ← bolo "а}ыхLа", dabl-idan "}аqантL" ← dabla

104
"}аqа", qvev-idan "}аqантL" ← qvev-iT "}аqа", zev-idan "хыхьынтL"
← zev-iT "хыхь"...
АтрансформативтL падеж аqны игылоу формаsLоуп ацынгылаsLа:
karg-ad "ибзианы" ← karg-i "абзиа", cud-ad "ицLгьаны" ←
cud-i "ацLгьа", Zvir-ad "хLыцLгьала" ← Zvir-i "зыхL цLгьоу", iaf-
ad "хLымариала" ← iaf-i "зыхL мариоу", Tbil-ad "иoханы" ←
Tbil-i "аoха", dabl-a ← *dabl-ad "}аqа" ← dabal-i "акьаm",
maRl-a ← *maRl-ad "хыхь, иkаракны" ← maRal-i "ау; аkарак",
marTl-a ← *marTl-ad "ииашаны, и}абыргны" ← marTal-i "аиаша,
а}абырг"..., aqa-mde "абран9а; уажLраан9а" ← aq(a) "абра, ара", iqa-
mde "уан9а" ← iq(a) "убра, уа", bolo-mde "а}ыхLан9а" ← bolo
"а}ыхLа", dRe-mde "иахьан9а" ← dRe "амш"...
ЦынгылаsLак шьакLгылоуп ахьы9sLеи, амасдари, алахLреи
рышьаzаsLа асуффикс -iv ац}арала: marjvena "арыuьа, арuьарахьтLи"
→ marjvn-iv "ар(ы)uьарахь", marcxena "арыма, армарахьтLи" →
marcxn-iv "армарахь", irgvl-iv "акLша-мыкLша", sigrZe "аура" →
sigrZ-iv "аурала", dauyovnebel-i "иoымкрыдоу" → dauyovnebl-iv
"oымкрыда"... Аoхьа9ара хьы9sLа рахьтL ацынгылаsLа шьаsLгылозар
qалоит ашьаzа ахLzаy -jer "-нтL" ац}арала: or-jer "NынтL", xuT-
jer "хLынтL", aT-jer "жLантL", as-jer "шLынтL", bevr-jer "акыр-
ынтL", mraval-jer "акырынтL"...
АцынгылаsLа }акыла ишоит абас:
1. АамzарбагатL цынгылаsLа. Урz иаадырoшуеит аqа}арба
иаkнарбо арmиара анымNаoысуа аамzа: axla "уажLы", guSin "иацы",
xval "уа}Lы", Semdeg "нас", gvian "икьасаны; акыр инеихьаны", adre
"цLыкьа; заа", yoveldRe "есымша", yovelTve "есымза", mudam
"еснагь", dReidan "иахьа инаркны", xvalidan "уа}Lы инаркны",
dRemde "иахьан9а, уажLраан9а"...
2. АzыoрбагатL цынгылаsLа. Урz иаkдырбоит аqа}арба иаана-
рoшуа арmиара ахьымNаoысуа аzыo ма ахырхарzа: aq(a) "абра", iq(a)
"уа", mand "уа (II ахаmы ааигLа)", gareT "адLныqа", Sin|SigniT

105
"аNну}qа", zeviT "хыхь", qveviT "}аqа", ukan "ашьzахь", win "аoхьа",
Soridan "харантL", axlos "ааигLа", aqeTken "арахь", iqiTken "уахь",
Sinisken "аNныqа", soflamde "аsыzан9а"...
3. АqалашьатL цынгылаsLа. Урz иаkдырбоит аqа}арба иаана-
рoшуа арmиара зеиoшроу, ишымNаoысуа: ase "абас", ise "убас", egre
"абанс", uceb "иаразнак", kargad "ибзианы", cudad "ицLгьаны",
ukeTesad "еиuьны", uaresad "еицLаны", Zlier "даара, uLuLала",
Zalian "даара, uLuLаны", Cumad "mымz", yviriliT "иqаауа", fexiT
"шьапыла", qveiTad "шапыла", xeliT "напыла", dinjad "zынч",
Cqara "иццакны", nela "иzынчны; ашьшьыkLа", wiTlad
"иqаoшьны"...
4. АмзызрбагатL цынгылаsLа. Урz иаkдырбоит аqа}арба
иаанарoшуа арmиара мзызс иамоу: amitom "абри аqынтL", imitom
"убри аqынтL", magitom "абни аqынтL", mitom "уи аqынтL", ratomRac
"изыхqьа здыруада"...
5. АзкырбагатL цынгылаsLа. Урz иаkдырбоит аqа}арба
иаанарoшуа арmиара азкы, изызкыу. Ари агLыo еиднакылоит аверсиа
лексикала аарoшразы рхы иадырхьо аформаsLа (ашьzынгыла -Tvis
"азы", ахьы9sLа атрансформативтL падеж...): amisTvis "ари азы",
magisTvis "ани азы", imisTvis "уи азы", CemTvis "сара сзы", SenTvis
"уара узы, бара бзы", amxanagisTvis "аNыза изы", mosatanad "аагаразы",
saTqmelad "аkLаразы", gasakeTeblad "аqа}аразы", dasasveneblad
"аoсшьаразы"...
6. АшLага-зага рбагатL цынгылаsLа. Урz иаkдырбоит аqа}арба
иаанарoшуа арmиара шаqа мчхара аманы иqало, ма уи ианыoшуа
еиуеиoшым ахыoхьа9ара еилкааратL }акsLа: amdenad "абри аqара",
magdenad "абни аqара", imdenad "убри аqара", metad "даара9а,
инареиkаны", naklebad "еи}аны", mTlad "инаг9аны, зегьрыла",
mTlianad "инаг9аны, зегьрыла", nawilobriv "хLzакала", erTi-orad
"NынтLны", amdenjer "абри аqара", imdenjer "убри аqара", orjer

106
"NынтL", xuTjer "хLынтL", aTjer "жLантL", asjer "шLынтL", bevrjer
"акырынтL"...
7. Аз}ааратL цынгылаsLа. Аsырzуа бызшLа аqа}арба
морфологиатL рбагаsLа рыла иаадырoшуа аз}ааратL формаsLа ама9ам,
аз}аара иаадырoшуеит аинтонациеи, аз}ааратL хьы9цынхLраsLеи,
ацынгылаsLеи. Аз}ааратL цынгылаsLоуп: sad? "иаба?" saidan?
"иабантL?" saiTken? "иаба?" (аурыстL куда? в какую сторону?)
sadamde? "иабан9а?" rodis? "ианба?" rodidan? "ианбантL?" ra
droidan? "ианбантL?" rodemde? "ианбан9а?" (до каких пор?) rogor?
"ишoа?" ratom? "избан?" risTvis? "иззы?" ramdenad? "шаqантL?"
ra zomiT? "шаqа?" (в каком размере?) ramdenjer? "шаqантL?
заqантL?"
8. АзыqашьатL цынгылаsLа. АзыqашьатL цынгылаsLа аoсуа
бызшLаqны иыqа9ам, урz рфункциаsLа ари абызшLаqны иаархLоит
аqа}арба инфиниттL формаsLа рmы иаkoыло аzагылазаашьатL
елементsLа ан-, ахь-, ш-, ахьынтL-, ахьын9а-, -аан9а, -на}ы, -цыo-
хьа9а, -ижьzеи. АsырzшLаqны хаз ажLаны иыqоуп азыqашьатL
цынгылаsLа: sad-a-c (урыстL "где, и где"), saidan-a-c "откуда, и
откуда", saiTken-a-c "куда, и куда, в какую сторону, в каком
направлении", sadamde-c "до какого места", rodes-a-c|roca "когда, и
когда", rogor-c "как, и как", ratom-a-c "почему, и почему",
risTvis-a-c "для кого, для чего, и для кого, и для чего", ramdenad-a-c
"поскольку, и поскольку", ramdenjer-a-c "сколько раз". Арz
ацынгылаsLа зегьы шьаsLгылоуп аз}ааратL цынгылаsLLа аемфатикатL
суффикс -a-и ахLzаy -c "гьы"-и ац}арала. Урz зегьы рхы иадырхLоит
ахьыoшратL аkLоу аmы еидkLалагас:
Sen ici, me sadac viyavi "сахьыqаз, уара иудыруеит";
roca (|rodesac) Sin mivedi, stumrebi ukve mosuliyvnen
"аNныqа саннеи, асасцLа ааины иыqан";
me rogorc geubnebi, Senc ise gaakeTe! "ишуасkLо, уаргьы ус
иqа}а!" уб. и}.

107
Ашьzынгыла

Ашьzынгыла (Tandebuli) ахатL жLартL }акы ама9ам, уи


иаkнарбоит ажLаsLа рыбжьара иыqоу еиуеиoшым асинтаксистL
еизыqазаашьаsLа: ахырхарzа, аzыo, аамzа, аиoшра, амзыз, азкы убас
и}. АшьzынгылаsLа хыoхьа9аралагьы ирацLа9ам. Урz зегьы N-
гLыoкны ишоит: а) зхала иыqоу ажLаsLа; б) ахьы9sLа рпадежтL
формаsLа асуффиксsLа реиoш ицыло ашьzынгылаsLа. АNбатLи агLыo
еиднакыло шьzынгылаsLак ажLытL sырzшLаqны зхала иыqаз ажLаsLан,
формалагьы уажLтLи аформаsLа еиoшымызт (еиmшLырoшы, уажLтLи
аформаsLа: -viT "еиoш", -Tan "аqны, ааигLа, еицны", -ze "-sL-, -ха-",
-Si "аmы, аNну}qа" — ажLытL формаsLа: viTarca, Tana, zeda,
Sina|Sigan).
Хыхь ишаkkLаз еиoш, ашьzынгылаsLа ахьы9sLа рпадежтL
формаsLа рыцлоит (аергативи авокативи рыда). Схьемала
ашьzынгылаsLа уажLтLи рхархLара ападежтL формаsLа рqны абасала
иkарбар qалоит:

АпадежsLа Ашьzынгыла-"суффиксsLа" Ашьzынгыла-ажLаsLа


Аноминатив -viT "еиoш" —
Аергатив — —
Адатив -viT "еиoш", -Tan "аqны, ааи- Sua "рыбжьара, агLzан",
гLа; еицны", -ze "-sL-, -ха-", -Si Soris "рыбжьара"
"аmы, аNну}qа"
Апоссессив -Tvis "азы", -gan "аqынтL, gamo "аqынтL, иззы", mimarT
ахьтL", -ken "ахь, ашqа", -Tanave "ахь, ашqа", garda "ада",
"-}Lqьа", -ebr "еиoш", -dami mier "ала", Sesaxeb "азы,
"ахь, ашqа" атLы", gulisTvis "иззы,
азы, иахqьаны"
Аинструментив -(i)dan "-нтL, аqнынтL, ахьтL", _
-urT "иманы, иацны, ц-"
Атрансформатив -mde|-mdis "аqын9а, ахьын9а", _
-admi "ахь, ашqа"
Авокатив — —

108
АmырoштLsLа:
berikacs Tovl-i-viT TeTri wveri hqonda "аzаkмада асы
еиoш ишкLакLаз ажакьаsLа иыман".
Cxikvi kata-s-a-viT knaoda "Ахьажь ацгLы еиoш икиуан".
ZaRli xe-s-Tan mivida "ала а}лаqны инеит".
wigni magida-ze devs "ашLqLы астол иsLуп".
deda saxl-Si Sevida "ан аNны дыNналт".
xeeb-s Soris saxli idga "а}лаsLа рыбжьара аNны гылан".
xeeb-s Sua saxli idga "а}лаsLа рыбжьара|рыгLzан аNны
гылан".
dedam bavSv-is-Tvis wigni iyida "ан лхLыyы изы|лзы ашLqLы
аалхLеит".
gvalv-is-a-gan yana gaxma "аарNара аqынтL амхы Nеит".
stumrebi Cem-ken wamovidnen "асасцLа сара сышqа ицеит".
vano gaRviZeb-is-Tanave adga "Вано данmыхаз}Lqьа дгылт".
es biWi bulbul-is-ebr mReris "ари аyкLын аqарма}ыс еиoш
ашLа иkLоит".
waikiTxe Sen-dami gamogzavnili werili? "уаoхьама уара ушqа
иаарышьzыз асаламшLqLы?"
drois uqonlob-is gamo sofelSi ver wavedi "аха (аамzа)
ахьсымамыз аqынтL аsыzахь сзымцеит".
waikiTxe Sen mimarT gamogzavnili werili? "уаoхьама уара
ушqа иаарышьzыз асаламшLqLы?"
m-is garda iq yvela iyo "уа иара ида зегьы ыqан".
es werili Cem mier aris dawerili "ари асаламшLqLы изNыз
сара соуп (урыс. Это письмо написано мною)".
leqtorma isaubra fizikis kanon-eb-is Sesaxeb "алектор
дцLажLеит афизикатL закLанsLа азы|атLы".
Zmebma vaSl-is gulisTvis iCxubes "еишьцLа а}Lа азы еисит".
es yurZeni sofl-idan Camovitane "ари ажь аsыzантL иаазгеит".

109
nodari TeatrSi col-iT-urT wavida "Нодар атеатр ахь
иokLыс диыма|дицны дцеит".
qalaq-am-de xuTi kilometri darCa "аsалаsь аqын9а хL-
километрк нхеит".
poetma samSoblo-s-ad-mi miZRvnili leqsi dawera "апоет
АQьынQьтLыла азкыу ажLеинраала иNит".

АидkLалага

АидkLалага (kavSiri) аsырzшLаqны зхала иыqоу жLаkLа хLzоуп.


Уи формала аwаoсах9ом. Хыoхьа9арала аидkLалагаsLа маyуп.
АsырzшLаqны аqа}арба иама9ам аzагылазаашьатL елементsLеи,
азыqашьатL хьы9цынхLратL рбагаsLеи, аха хаз ажLаны иыqоуп урz
рфункциаsLа назыг9о иyыдоу аидkLалагаsLа. Функциала
аидkLалагаsLа Nбаны ишоит: а) аиoшьратL аидkLалагаsLа; б) ахьырo-
шратL аидkLалагаsLа.
АиoшьратL аидkLалагаsLа иаoыршьуеит функциала еиoшу
аkLоу (еижLлантLу) хLzаsLа (ажLаsLа), ма еиqароу амч змоу
(еижLлантLу) аkLоуsLа. Урz шоит хoаны: 1. гLыo-гLыoла иаoызшьуа
аидkLалагаsLа; 2. аиqLшаратL аидkLалагаsLа; 3. аиmагыларатL аидkLа-
лагаsLа.
ГLыo-гLыoла иаoызшьуа аидkLалагаsLа еидыркылоит: da "-и,
-гьы", Tu "-зар, -р", -c "-гьы", kide(va)c "-гьы, -}Lqьа", иара убас
аидkLалага афункциа змоу arc "агь-+амапкратL -м-", aRarc "агь-
+амапкратL -м-", verc "агь-+апотенциалистL з-+ амапкратL -м-",
veRarc "агь-+ апотенциалистL з-+ амапкратL -м-", nurc "агь-",
nuRarc "агь-", rogorc... ise "ш-, ишoа-, -гьы, акLымзар", ara
marto... aramed "иара уи, -гьы, ш-, акLымзар", ara Tu|aramcTu...
aramed "акLымзар, -гьы". ИаkkLап:
erT tyeSi cxovrobdnen Tagvi, kurRdeli da melia "бнак
аmы инхон аkLынаoи, ажьеи, абгахLыyи".

110
magidaze wigni da rveuli awyvia "астол иsLуп ашLqLыи
атетради".
mze Cavida da bavSvebi Sin Sevidnen "Амра анzашLа, ахLыysLа
аNны иNналеит (амра zашLеит, ахLыysLа аNны иNналеит)".
marjvniv Tu marcxniv kldeebi iyo "арuьарахь акLу, армарахь
акLу ахраsLа ыqан (арuьарахьгьы армарахьгьы ахраsLа ыqан)".
mec, Senc, Tamazic erT skolaSi vswavlobT "саргьы, уаргьы,
{амазгьы школк аmы а}ара kаиц}оит".
kide(va)c vimRere, kide(va)c vicekve "ашLа сагьkLеит,
сагькLашеит".
arc vaSli minda, arc msxali "а}Lагьы сzах9ам, аkагьы
сzах9ам".
aRarc vimRereb, aRarc vicekveb "уаkа ашLагьы сkLом,
сагькLаша9ом".
verc Sen daginaxe, verc _ Seni Zma "уаргьы усзымба9еит,
уашьагьы дысзымба9еит".
veRarc vwer, veRarc vxatav "уаkа аNрагьы сзылшом,
асахьаzыхрагьы сзылшом".
nurc vaSls momcem, nurc msxals! "а}Lагьы сумzан, аkагьы
сумzан!"
rogorc me, ise Sen kargad vwerT "уаргьы, саргьы ибзианы
ааNуеит".
qarma ara marto kaklis xe, aramed rcxilac gadaamtvria
"аoша ара}лагьы хнажLеит, ахьацагьы".
sofelSi ara Tu me waval, aramed Senc wagiyvan "аsыzахь
саргьы сцоит (сымацара сцо акLым), уаргьы узгоит".
АиqLшаратL аидkLалагаsLа еидыркылоит: xan...xan "зны-зынла",
an...an "ма, иа", gind...gind "уzахызар", Tund... Tund "иаzахызар,
акLзар"... ИаkkLап:
xan vwer, xan vxatav "зны изNуеит, зны асахьа zысхуеит".
iyide vaSli an atami! ма (иа) а}Lа иаахLа, ма (иа) атама!"

111
gind Sen wadi, gind Seni Zma wavides! "уzахызар, уара уца,
уzахызар, уашьа дцааит!"
Sen Tund wadi, Tund darCi! "уzахызар, уца, уzахызаргьы,
уаанха!"
АиmагыларатL аидkLалагаsLа еидыркылоит: magram "аха,
акLымзар", oRond "аха; -нда(з)", xolo "акLзар; аха; акLым", ki
"акLзар; аха", Tumca "аха; -нда(з)", ki ar(a)... aramed...
"акLымкLа". ИаkkLап:
vano niWieria, magram zarmaci "Вано игLыр}qLыл бзиоуп, аха
даашьаNуп".
ZaRlma daiyefa, oRond ar wamomdgara "ала шит, аха имгылт".
vaSls Sen mogcem, xolo msxals me SevWam "а}Lа уара иусzоит,
аха аkа (аkа акLзар) сара исфоит".
vaSls Sen mogcem, msxals ki me SevWam "а}Lа уара иусzоит, аkа
акLзар, сара исфоит".
vano niWieria, Tumca zarmaci "Вано игLыр}qLыл бзиоуп, аха
даашьаNуп".
bavSvebi ki ar TamaSoben, aramed Cxuboben "ахLыysLа
хLмаруам, урz еисуеит".
АхьырoшратL аидkLалагаsLа аoсшLа ама9ам, аsырzшLаqны
акLзар, уи иамоуп еилоу аkLоуsLа рmы рхы иадырхLо, ахадатL аkLоуи
ихьыoшу (ихадам) аkLоуи еидызkLало аидkLалагаsLа (урz, ишаkkLаз,
аoсуа бызшLаqны еквивалентsLа ахьрыма9ам азы, иаагап аурыстL
аиzагаsLа): rom "что, чтобы, если бы", Tu "если, если бы", sanam
"пока", vinaidan "так как, ибо, раз, ввиду того что", raki(Ra) "раз,
так как", radgan(ac) "так как, ибо, раз, ввиду того что", raTa
"чтобы", Tumca "хотя, впрочем"... АхьырoшратL аидkLалагаsLа
рфункциаsLа аанахLоит азыqашьатL хьы9цынхLраsLеи (vinc "кто",
rac "что", romelic "который", rogoric "какой", ramdenic
"сколько"...) азыqашьатL цынгылаsLеи (sadac "где", saidanac
"откуда", rodesac|roca "когда", rogorc "как, каким образом",

112
ramdenjerac "сколько раз"...). Арz ажLаsLа еснагь ихьыoшу (ихадам)
аkLоу аmы игылоит. ИаkkLап:
Citebma rom dagvinaxes, gafrindnen "а}араsLа kаныр-
баз|kшырбаз, иoрит".
vanom ver gaigo, Tu ras ambobda maswavlebeli "Вано
изеилымкааит ар}аNы илkLоз".
sanam deda movidoda, bavSvebi ezoSi TamaSobdnen "ан
дааииаан9а ахLыysLа ам9ырхаm ихLмаруан".
raki gakveTili viswavle, ar meSinia "аурок ахьыс}аз аqынтL
сшLа9ом".
radganac gakveTili viswavle, ar meSinia "аурок ахьыс}аз
аqынтL сшLа9ом".
mamaCemi adre adga, raTa sanadirod wasuliyo "саб цLыкьа
дгылт ашLарыцара дцарц".
Tumca mze anaTebda, mainc cioda "амра каoхон, аха уеизгьы
хьzан".
es kaci is aris, vinc kargi ambavi miTxra "ажLабжь бзиа
сеиkLаз ари ауаNы иоуп".
rac giTxari, kargad daixsome! "иуасkLаз, ибзианы иугL-
алашLаз!"
iseTi cxeni hyavs, rogoric undoda "ииzахыз еиoшу аwы
иымоуп".
ramdenic mindoda, imdeni kakali aviRe "шаqа исzахыз аqара
акаканsLа згеит".
katam iqiT gaixeda, sadac Tagvi gamoCnda "аkLынаo ахьаацLы-
р}ыз ацгLы уахь иoшит".
me roca movedi, bneloda "сара санааи, ихLлан".
rogorc giTxari, ise gaakeTe! "ишуасkLаз еиoш иqа}а!"

113
АхLzаy

АхLzаy (nawilaki) ауп ажLаsLеи аkLоуsLеи еиуеиoшым а}ак


yыдаsLа рыzаразы рхы иадырхLо ашьzыбжь, ашьzыбжsLа ркомплекс,
ма ажLа. АхLzаysLа рыхLzак ажLа аoхьа игылоит, урz хаз иыqоу
"ажLаsLоуп"; егьы ахLzак ахала рхы иадырхLа9ом, урz асуффиксsLа
реиoш ирыц}оит ажLаsLа ма аkLоуsLа. ХLzаysLак аqа}арбаsLа
ирыцуп, егьы агLыo — ахьы9sLа, даwа гLыoк — иарбанзаалакь
ажLаsLа. АхLzаy формала аwаoсах9ом. Инарыг9о афункциаsLа рыла
ахLzаysLа шоит абасала:
1. АрбагатL хLzаysLа: a, ai, aha, ha. Урz аoсышLала еиzаагар
qалоит ахLzаy "аа" ала: a Cemi saxli! "аа сыNны!" ai Cemi saxli!
"аа сыNны!" aha Cemi wigni! "аа сышLqLы!" ha Cemi wigni! "аа
сышLqLы!"
2. АQьашьаратL-з}ааратL хLzаysLа: gana, Tu, nuTu, xom.
Урz аoсышLала еиzаагар qалоит "Qь(о)ушьz" ала (урысшLала: "разве,
ведь, неужели"): gana patara var? patara var Tu? nuTu patara
var? "схLыyума, Qь(о)ушьz?"
3. ИkLааsL}ам хLzаysLа хаз иыqоу ажLа9ам. АхLzаysLа -me,
-Ra, -Ra-c(a) аз}ааратL хьы9цынхLраsLеи аз}ааратL цынгылаsLеи
рышьаzа ирыц}аны ишьаsLгылоит иkLааsL}ам хьы9цынхLраsLеи
цынгылаsLеи: vin-me "а9Lы", ra-me "акы", romeli-me "а9Lы, акы",
ramdeni-me "oыzк, маyк", sad-me "Qьара", rogor-me "ишакLхалакь,
ишакLзаалакь", saidan-me "QьарантL", vi(n)-Ra, ra-Ra, sad-Ra,
rodis-Ra аoсышLала еквивалентsLа рыма9ам (иаmшLырoшы аурыстL
"кто же", "что же", "где же", "когда же"), vi-Ra-c(a) "а9Lы", ra-Ra-
c(a) "акы", romeli-Ra-c(a) "а9Lы, акы", sad-Ra-c(a) "Qьара",
rogor-Ra-c "ишакLхалакь, ишакLзаалакь", saidan-Ra-c "QьарантL"...
4. АмапкратL хLzаysLа: ar(a), ver(a), nu "мап, моу, мамоу",
АхLzаy ar(a) иацлоит аqа}арба архьыoшратL ркьынаатL формантL
иаагоу ад}аратL форма (ar waxvide! "умцан! бымцан!" ar gaakeTo!

114
"иqаум}ан! иqабым}ан!" ar uTxra! "иоумkLан! илоумkLан!
иабымkLан! илабымkLан!"...), ма иаkнарбоит асубиект
ихатLгLаoхарала ак шыqаим}о (ar midis "дцом, ицом", ar akeTebs
"иqаи}ом, иqал}ом, иqана}ом"...). АхLzаy ver(a) рхы иадырхLоит
аqа}арба ажLабжьтL ркьынаа аформа иацны, уи иаkнарбоит асубиект
ишзылымшо ак аqа}ара. АsырzшLа ама9ам амчымхаратL,
апотенциалистL морфологиатL категориа, ари иахqьаны амчымхаратL
а}акы аанарoшуеит ахLzаy ver(a): ver wava "дызцом, изцом", ver
gaakeTa "изыqам}еит, илзыqам}еит"... АхLzаy nu аqа}арба ажLабжьтL
ркьынаа уажLтLии иqалашатLии ам}кривsLа рформаsLа рqынтL
ишьаsLнаргылоит аsLиzымтLратL-мапкратL формаsLа: nu wer!
"иумN9ан! ибымN9ан!" nu waxval! "умца9ан! бымца9ан!" nu
gaakeTeb! "иqаум}а9ан! иqабым}а9ан!"...
5. Аzакqа}аратL хLzаysLа: diax|diaR, ho, ki "ааи, аиеи",
ara, vera "мап, мамоу".
6. АиzаkLаратL хLzаysLа: -meTqi "сымkLеи, -kLа", -Tqo "-kLа",
-o "-kLа". АхLzаy -meTqi ← me vTqvi "сара исkLеит" рхы
иадырхLоит актLи ахаmы знык ииkLаз еиzаkLараан: am saqmes
gagikeTeb-meTqi! "ари аус узыqас}оит, сымkLеи! ари аус бзыqас}оит,
сымkLеи!" ar waval-meTqi! "сца9ом, сымkLеи!"... АхLzаy -Tqo ←
Tqva "иkLеит, илkLеит" рхы иадырхLоит актLи ахаmы ииkLахьаз
аNбатLи ахаmы даwа9Lы анизеиzеиkLо: nanam gias uTxra: _ wadi da
Sens das uTxari, aq modi-Tqo! "Нана Гиа иалkLеит: — уцаны
уаkLшьа илызkLа, ара бааи-kLа"... АхLzаy -o иаkнарбоит ахoатLи
ахаmы ииkLахьаз. Уи лассы-лассы иаkoылоит ажLаoqаsLа рqны: kai
mTqmels kai gamgone undao "ибзианы изkLо ибзианы из9ырNуа
диzахуп-kLа"...
7. АzаххаратL хLzаysLа: neta(vi), netamc "шьыри, -нда(з)",
aba "аkы, kаи; -ишь(т)", bare(Ra)m "ианахLzоу; ус анакLха; усqангьы",
d(a)e "-ааит, -зааит", vinZlo "-ааит, -зааит", modi "уааи, бааи,
шLааи", unda "атахуп, -(за)роуп". lырoштLыс иаагозар:

115
neta(vi)|netamc bavSvi viyo! "схLыyны сыqандаз!"
aba Sedi saxlSi! "аkы, аNны уNнал!"
barem vaSlic momeci! "ус анакLха а}Lагьы сыz!"
d(a)e mze amovides! "амра гылааит!"
vinZlo kargad iswavlo! "а}ара ибзианы иу}ааит!"
modi, kinoSi wavideT! "уааи, акино ахь kцап!"
me unda wavide "сара сцароуп"...
8. АгLаанагаратL-аQьашьаратL хLzаysLа: iqneb "иqалап,
акLхап" ← iqneba "иqалап, иqалоит; акLхап", egeb "иqалап, акLхап"
← egebis "иqалап, иqалоит; акLхап", SeiZleba "алшоит"... Аmыр-
oштLsLа:
iqneb movides "дааир иqалап; дааир акLхап".
egeb movides "дааир иqалап; дааир акLхап".
SeiZleba movides "дааир иqалап; дааир акLхап"...
9. АзааигLаратL хLzаysLа: -ode "-qа" рхы иадырхLоит аoхьа9ара
хьы9sLа рqны (ori-ode "Nбаqа; NыQьаqа", aTi-ode "жLабаqа;
жLаNыкqа", asi-ode "шLкыqа; шLNыкqа"...); kinaRam "аарлаkLа,
аoсык" (kinaRam waiqca "дкаkарц аoсык акLын иагыз"...), lamis
"аарлаkLа, аoсык" (lamis waiqca "дкаkарц аoсык акLын иагыз"...),
TiTqmis ← Tu iTqmis "иуkLар qалоит" (TiTqmis waiqca "дкаkарц
аoсык акLын иагыз, дкаkаит kLа иуkLарын, дкаkазшLа иубон"...)
иаkдырбоит ак аqаларан9а анеира; xolme иаанарoшуеит ак лассы-
лассы аиzаqалара (yoveldRe bostanSi vmuSaobdi xolme "есымша
ауzраm аус зулон"...); Turme иаkдырбоит абламбара ма ацLажLаNы
иибахьаз, аха уажLазы имгLалашLо арmиара (mamaCemi Turme tyeSi
wavida = mamaCemi tyeSi wasula "саб абнаm дцазаап"...); vaiTu
иаанагоит ашLара (vaiTu iwvimos "аsLа ауеит kLа [сшLоит]"...);
viTom(c), viTomda "-шLа; -kLа", TiTqos "-шLа; -kLа" ← Tu
iTqvas "иуkLарын" иаадырoшуеит ацLажLаNы дызлацLажLо
ииаша}Lqьаны иqалеит kLа ишимoхьа 9о (viTom|viTomda|TiTqos
saqmes akeTebs "аус иqаи}ошLа"...) уб. и}.

116
Абыжьzqьа

Абыжьzqьа (Sorisdebuli)иама9ам иалкааны ахатL жLартL }акы,


аграмматикатL категориаsLа, формалагьы аwаoсах9ом. Абыжьzqьа рхы
иадырхLоит ауаNытLыNса еиуеиoшым ицLанырраsLа раарoшразы,
уи }акыла аwаoсахуеит еиуеиoшым аситуациаsLа рmы. Абыжьzqьа
аkLоу аqны аkLоу хLzаsLа ирыдkLала9ам, ахала ма ажLаsLак ацны
интонациала иалкааны иыqоуп. РыqалашьаsLа рыла абыжьzqьаsLа
шоит абасала:
1. Бжьыqак, бжьыqаsLак, бжьыqаки цбжьыqаsLеи рыла
ишьаsLгылоу абыжьzqьаsLа:
o, ra kargi dRea! "о, шаqа мыш бзиоузеи!"
aa, ukacravad! "аk, саzамызт!"
uh, daviRale! "оk-гLышьа, сааoсеит!"
aCu, cxeno! "чоу, сwы!"...
2. Ахьы9qаsLа рахьтL иаагоу абыжьzqьаsLа:
biWos (← biWi "аyкLын" авокативтL падеж аmы), es ra kargi
wignia! "qоk, шаqа ибзиоузеи ари ашLqLы!"
qa (← qali "аoхLыс" авокативтL падеж аmы), es ra miTxari?!
"унан, исабkLазеи?!"
va (← vaJi "аyкLын" авокативтL падеж аmы), es ra Tqvi?! "qоk,
ари иуkLазеи?!"
deda (deda "ан" авокативтL падеж аmы), ra kargi bavSvia!
"унан|дида, закLытL дхLыyы бзиоу!"...
3. Аqа}арбаsLа рахьтL иаагоу абыжьzqьаsLа:
daxe (← daxede! "уахLаoш! бахLаoш!"), ra lamazi yvavilia!
"уахLаoш, закLытL какаy бзиоу!"
mo ( ← modi! "уааи! бааи!"), erTad davsxdeT! "уааи,
kаицыsLтLап!"
wa (← wadi! "уца! бца!"), doqi moitane! "уцаны аиры9 ааг!"...
4. Даwа ажLаkLа хLzаsLа рахьтL иаагоу абыжьzqьаsLа:

117
Cu (← Cumad "ашьшьыkLа, mумzын, mбымzын"), viRac iZaxis!
"mумzын|сишь а9L mиzуеит!"
beCa ( ← bedSavi "алахьын}ацLгьа"), ra vqna? "бара рыцkа,
иqас}ари?" уб. и}.
АбыжьzqьаsLа рхархLараан иаадырoшуа а}акsLа рыла урz шоит
абасала:
1. АгLырuьаратL абыжьzqьаsLа: oh "qоk", uh "qоk", yoCaR
"аферым", aferum "аферым", vaSa "уро", viS "шьыри"...
2. АQьашьаратL абыжьzqьаsLа: o "о", i "аk", a "аk", aa "оk",
oh "оk", eh "оk", a-ba-ba "оk", va "уара", qa "бара", erihaa "qоk",
biWos "qоk", daxe "уахLаoши"...
3. АsLымчратLsLа: cic "аkы", hait "kаит", uh, Seni "аkы,
уара"...
4. АгLнам9аратLsLа: eh "ных, ных", aah "kаи", ax "kаи", afsus
"ных, ных"...
5. АшLаратLsLа: vai "ыыk", vaime "унан", vai deda "унан"...
6. АгLышьzыхратLsLа: ha "kаи", aba "kаи", ariqa "ариsа",
yoCaR "аферым"...
7. АгLырNаратLsLа: oh "qоk", uh "еk", eh "еk", vai "ыыk",
vaime "унан", vai deda "унан"...
8. АхыччаратLsLа: xa-xa-xa "kы-kы", hai "kы-kы", hait
"kаит"...

АхoатLи ахы. Алексика

Аsырzуа бызшLа алексика даара ибеиоуп. Уи еиднакылоит ахатLы


(аsырzуа) ажLаsLеи, даwа бызшLаsLа рахьтL иаагоу ажLаsLеи.
АлексикатL фонд еснагь ихарzLаахоит, аwаoсахуеит. Ари афонд
арzбааразы а}ак ду рымоуп, ганкахь ала, ахатLы ажLаsLа
аморфологиатL маругаsLеи а}асsLеи рыла аwаoсахра, даwа ганк ала,
даwа бызшLаsLа рахьтL ажLаsLа рыoсахра, иара убас адиалектsLа

118
рахьтL алитературатL бызшLаqны ажLаsLа риасра. АлексикатL фонд
харzLаахоит абызшLа иамоу ажLаsLа рлексикатL }акы аwoсахралагьы.
АжLа mыцsLа шьаsLзыргыло иyыдоу аморфологиатL аффиксsLа
аsырzшLаqны имаyым. Хыхь ишарбоу еиoш (шLахLаoш "Аморфоло-
гиа"), арz арбагаsLа рыбзоурала ишьаsLгылоуп: агеографиатL хьы9sLа
(afxaz-eT-i "Аoсны", sa-qarTvel-o "rырzтLыла", sa-berZn-eT-i
"БырзентLыла"...), абстракттLи хьы9sLа (megobr-oba "аNызара,
аиNызара", bednier-eba "анасыo", si-mSvid-e "аzынчра; аmымzра",
si-Tb-o "аoхара"...), аизгатL хьы9sLа (wabl-nar-i "ахьара", fiWv-nar-
i "амзара"...), аргLыбзыuратL-архLыyратL хьы9sLа (Ril-ak-i
"аkLын}Lра хLыyы; акнопка", dedofal-a "акьанQьа"...), заатLи
аzагылазаашьа иаанаго ахьы9sLа (na-pur-al-i "oыхьа ача ахьлар}оз
аzыo", na-student-ar-i "студентс иыqаз"...), амазааратL qазшьарбаsLа
(Ron-ier-i "аuLuLа, амч ду змоу", cxen-osan-i "аwыуаNы"...),
амамзааратL qазшьарбаsLа (u-Zl-ur-i "акLада, амч змам", u-fex-o
"шьапыда, ашьапы змам"...), амаzLар абатLиу аазырoшуа qазшьарбаsLа
(qalaq-el-i "аsалаsьуаNы", Tbilis-el-i "rарz инхо ауаNы, sарzтLи",
qalaq-ur-i "аsалаsьтL"...), азанааzтL хьы9sLа (me-urm-e
"ауардынхьча", me-zRva-ur-i "амшынуаNы"...), амаzLар азкра
аазырoшуа qазшьарбаsLа (sa-bavSv-o "ахLыyтLи", sa-Tag-ur-i
"аkLынаoкыга"...), аишьzагылатL хыoхьа9ара хьы9sLа (me-or-e
"аNбатLи, аNыQьатLи", me-aT-e "ажLабатLи"...), аиqLшаратL хыoхьа9ара
хьы9sLа (me-sam-e-d-i "акы ахoатLи", me-aT-e-d-i "акы ажLабатLи"...),
амасдарsLа (wer-a "аNра", tkiv-il-i "ахьра", si-rb-il-i "аNра"...),
алахLраsLа (m-kerav-i "а9ахNы", m-xatv-ar-i "асахьаzыхNы", da-sa-
wer-i "иNтLу"...), цынгылаsLак (marjvn-iv "арuьарахь", marcxn-iv
"армарахь"...) уб. и}. АжLа mыцsLа ршьаsLгылара иара убас рылшоит:
ападежтL рбагаsLа, ашьzынгылаsLа, ахLzаysLа, аидkLалагаsLа,
апревербsLа... АmырoштLsLа: gul-i "агLы", → gul-ad-i "агLымшLа"
(ападежтL рбага -ad), SemTxveva "ахzыс; амашLыр" → SemTxvev-iT-i
"машLырлатLи" (ападежтL рбага -iT), Sen "уара, бара" → Sen-i

119
"ухатLы, бхатLы" (ападежтL рбага -i), uwyis "идыруеит" → uwyis-i
"аведомост" (ападежтL рбага -i), Cven "kара" → Cven-gan-i "kара
kqынтL руа9Lк" (ашьzынгыла -gan), or-i "Nба, NыQьа" → or-i-ode
"Nбаqа, NыQьаqа" (ахLzаy -ode), oc-da-xuT-i "NажLихLба"
(аидkLалага da), keTeba "аqа}ара" → Se-keTeba "аремонтqа}ара"
(апреверб Se-) уб. и}.
Еиуеиoшым аффиксsLа рыбзоурала ажLа mыцsLа ршьаsLгылара
адеривациа ахь9уп, аха аsырzшLаqны жLытL аахысгьы инарzбааны
ахархLара амоуп акомпозициагьы (ажLеила}арагьы), аредуплика-
циагьы (аNбатLрагьы).
Акомпозициа мNаoысуеит абас: Nба ма инареиkаны зхатL
лексикатL }акы змоу ажLашьаzаsLа ма ашьагLzsLа еицыланы еилоу,
аха }акык (еилкаарак) аазырoшуа ажLеила}а (акомпозит) kарzоит.
Зны-зынла ажLеила}аsLа еиуеиoшым аффиксsLагьы рыцуп. Аком-
позит злашьаsLгылоу ашьаzаsLа ма ашьагLzsLа раoхьатLи р}акsLа
рwырoсахуеит Nбаны:
а) АшьагLzsLа ма ашьаzаsLа рqнытL руак аoыжLара аганы, егьы
ашьагLz ма ашьаzа а}акы еиkа ихьысkахоит: rkina "аиха" →
апоссессивтL падеж rkin-is "аихатL" + gza "амNа" → rkinigza
"аихамNа". АжLеила}а rkinigza аqны аNбатLи ашьаzа аoыжLара агеит;
vefx(v)-i "абжьас" + tya(v)osani "ацLа зшLу" → vefxistyaosani
"абжьасцLа зшLу", ара аoыжLара агеит актLи ашьаzа;
б) АшьаzаsLа ма ашьагLzsLа р}акsLа еилаланы ажLеила}а даwа
еилкаара mыцк иаkнарбоит: gul-i "агLы" + qva "ахаkL" → gulqva
"агLымбылQьбара"...
в) АкомпозитsLа ргLыo аqны ажLеила}а ахLzаsLа рoы-
хьатLи }акsLа рwырымoсахкLа иаанхоит: ded-mama "ани аби",
qarTl-kaxeTi "rарzлии Кахеzии", xel-fexi "анаosLеи ашьапsLеи",
wiTel-yviTeli "аqаoшьи аNажьи"...
АшьагLzsLа ма ашьаzаsLа рредупликациа (рыNбатLра)
мNаoысыр qалоит абас:

120
1. ЗхатL }акы змоу ма зхатL }акы змам ашьагLz ма ашьаzа
NбатLуеит фонетикала аwамoсахкLа: Tav-i "ахы" → Tav-Tav-i "ача-
хы", kaW- → kaW-kaW-i "ахьажь", but- → but-but-i "аqLындшL-
ындра"...
2. Ашьаzа ма ашьагLz аqны ибыжьшLоит ашьzыбжьsLа: quT- →
quTuT-o "алацLа", kor- → kokor-i "акLакLар", gor- → gogor-a
"агLагLареи"...
3. Ашьаzа ма ашьагLz аNбатLраан имNаoысуеит ацбжьыqаsLа
рдиссимилиациа: Zul- → ZunZul-i "ахысхысра", kan-i "ацLа, акан"
→ kankal-i "аsыQьsыQьра"...
4. Аwаoсахуеит абжьыqа: balax-i "аkаскьын" → balaxbulax-i
"аkаскьынра", biW-i "аyкLын" → biWbuW-eb-i "аyкLынцLа цLгьаsLа",
xara → xaraxur-a "ажL-мыжL, амаzLа-NыzLа", Tqara → Tqara-
Tqur-i "аw ашьаosLа рышьzыбжь"...
5. Еицны рwырoсахуеит абжьыqеи ацбжьыqеи: qox-i "аsLацL" →
qoxmax-i "аsLацLжL", kuW-i "аsьамса" → kuWmaW-i "аkаиуан аsьамсеи,
арkLараkи рыла ичаoоу афатL"...
Адеривациеи, акомпозициеи, аредупликациеи рыла ишьаsLгылоу
ажLа mыцsLа идырzбаауеит абызшLа ахатL алексикатL фонд. АлексикатL
фонд арzбааразы а}ак ду амоуп даwа бызшLаsLа рахьтL иаагоу ажLа
oсахsLагьы. lырoштLыс иаагозар:
1. Абырзен бызшLаqынтL иаагоуп ажLаsLа: eklesia "ауахLама",
episkoposi "аyqLандар", Teatri "атеатр", kalami "акалам", klite
"асапат", leqsi "ажLеинраала", margaliti "амыркылд", melani
"амелан", sabani "ахыза", saponi "асапын", stafilo "аморков", fasi
"аoса", haeri "аkаир"...
2. АQьам бызшLаqынтL иаагоуп ажLаsLа: ganZi "и}Lаху абеиара",
abjari "абQьар", aznauri "аамысzа", gundi "агLыo", vardi "агLил",
mravali "арацLа", Jami "аамzа", pativi "апатыу", rjuli "адин",
farTo "аzбаа", cru "амцkLаNы", WeSmariti "и}абыргу", xanjali
"аqама", jami "аQьам", hava "аkауа"...

121
3. Аерман бызшLаqынтL иаагоуп ажLаsLа: tikina "акьанQьа",
karaqi "ахLша", dana "аkLызба", tertera "апап", patiJi "аsLнагаа",
iataki "адашьма", kapoeti "зыхL дуу ахаkL", WiWnauxti "абырфын"...
4. Араo бызшLаqынтL иаагоуп ажLаsLа: alami "абираq", arayi
"ауатка", basri "а}ар", bedauri "аwы бзиа", buki "абыкь", dava
"аимак", eqimi аkаsьым", zeTi "азеz", TamaSi "ахLмарра", nabadi
"ауапа", saaTi "асааz", Ralati "аuалатра", Sarvali "аиsLа", xaTri
"аkаzыр", javri "алахьеиsLра", jiSi "ажLла"...
5. АzырsLшLаqынтL иаагоуп ажLаsLа: boRazi "абаuLаза", TefSi
"асаан", fara "аoара; ауаса гLарzа", iaraRi "абQьар; амаруга", oTaxi
"ауада", yabalaxi "ахzарoа", yavari "аqауар", yaCaRi "абрагь", Coxa
"акLымжLы"...
6. АурысшLаqынтL иаагоуп ажLаsLа: versi "аверс", kapiki
"акапеи", samovari "асамовар", groSi "акапеи, агрошь", fuTi "аoуz",
xlaforTi "ахлаoоzsLа"...
АжLаsLа ajika "аQьыка", abarwa "абар}а" аагоуп аoсшLаqынтL,
xinkali "ахьинкал" — авар бызшLаqынтL, viri "аwада" — ачечен быз-
шLаqынтL уб.и}.
АинтернационализмsLа аsырzшLаqны иаагоуп, ишаoу еиoш,
аурысшLаqынтL (avtonomia "автономиа", alegoria "аллегориа", ana-
lizi "анализ", aristokratia "аристократиа", Sabloni "ашаблон",
socializmi "асоциализм", opera "аопера"...), уажLы ажLаsLа аагоит
англыз бызшLаqынтL (Tineijeri "ахбыQ", klipi "аклип", Sou
"ашьоу", imiji "ахьы9-аoша, авторитет"...).

АoшьбатLи ахы. Асинтаксис

Ишдыру еиoш, абызшLаsLа зегьы рqны ахшыN}ак аарoшразы


рхы иадырхLоит аkLоуsLа. АkLоуsLа шьаsLгылахоит ажLаsLа рыла,
аха аkLоу аNну}qа ажLаsLа р}акылеи грамматикалеи хымoада
еидkLалоуп гLыo-гLыoла. Иаагап аkLоу: а}еи бзиа иаб дmахоит. Ари

122
аkLоу аmы а}еи }акылеи грамматикалеи ирыдkLалоуп ажLаsLа бзиа,
иаб, аха иадkLала9ом ажLа дmахоит; ажLа бзиа иадkLалоуп ажLа а}еи,
аха ирыдkLала9ом ажLаsLа иаб, дmахоит; ажLа иаб ирыдkLалоуп
ажLаsLа а}еи, дmахоит, аха иадkLала9ом ажLа абзиа; ажLа дmахоит
иадkLалоуп ажLа иаб, аха иoианы ирыдkLала9ом ажLаsLа а}еи, бзиа.
Схьемала }акылатLии грамматикалатLии аидkLалараsLа иаkарбар
qалоит абас:
а}еи → бзиа
а}еи → иаб
а}еи бзиа → иаб
а}еи бзиа иаб → дmахоит
иаб → дmахоит
бзиа ← а}еи
иаб ← а}еи
иаб ← а}еи бзиа
дmахоит ← иаб
дmахоит ← а}еи бзиа иаб.
Хыхь иаагаз аkLоу аqны ажLаsLа аoшьбагьы еишьzагылоит аoсуа
бызшLаqны иыqоу аграмматикатL-синтаксистL }асsLа рыла. Убри
аqнытL аkLоу иамоу а}акы хада аwаoсахуам, абас иаkkLар: дmахоит
а}еи бзиа иаб. Даwа }акык аанахLоит аkLоу, ас иаkkLар: а}еи иаб бзиа
дmахоит, аха ажLаsLа даwакала иsLkаргылозар, аkLоуsLа
oсабаратLымхоит, избан акLзар, ажLаsLа (resp. ажLаkLа хLzаsLа),
шамахамзар, аки-аки еицааиуеит, аха }акыла ма грамматикала
еицымааиуа ажLаsLагьы (resp. ажLаkLа хLzаsLагьы) ыqоуп. АoсшLа
еиoш, аsырzшLагьы иамоуп ахатL ажLеибаркыратL }асsLа.
1. АkLоуsLа хыsLкытL }акыла. АsырzшLаqны хыsL-
кытL }акыла аkLоуsLа шоит хLбаны: ажLабжьтL kLоу, аз}ааратL kLоу,
абыжьzгаратL kLоу, абыжьzгаратL-з}ааратL kLоу, аsL}аратL (ад}аратL)
kLоу.

123
АжLабжьтL kLоу (TxrobiTi winadadeba) рхы иадырхLоит
ацLажLаNы и}абыргны иqало, ма иqалеит kLа уи иoхьа9о хzыск
еиzаkLараан, иара убас ахzыс мапкраан. lырoштLыс иаагозар:
kviradRe iyo, giorgi uTenia adga da ezodan gavida
"Мwышан, Гьаргь ашацкыраз дNагылан, ашzа дынzы}ит".
mze jer ar amosuliyo "Амра макьана имгылазт"...
Аз}ааратL kLоу (kiTxviTi winadadeba) рхы иадырхLоит аkLоу
а}аки ахzыси реизыqазаашьа ацLажLаNы еилкааны ианизымдыруа.
АцLажLаNы иzахуп а9L иqнытL иеиликаарц а}абырг. Аз}ааратL kLоуsLа
ргLыoк аmы иыqоуп аз}ааратL ажLаsLа: vin? "дызусzада? дарбан?" ra?
"закLызеи? иарбан?" romeli? "рыуа иарбан?" ramdeni? "шаqа? заqа?"
sad? "иаба?" rodis? "ианба?" ratom? "избан?" risTvis? "иззы?" уб.
и}. АkLоу аmы арz ажLаsLа аныqоу, аз}ааратL абжьыsLuLuLарагьы урz
ирыцуп:
Sen vína xar? "уара узусzада? бара бзусzада?"
Cemgan rá ginda? "сара сqынтL иуzахузеи? сара сqынтL
ибzахузеи?"
guSin sád iyavi? "иацы уабаqаз? иацы бабаqаз?" уб. и}.
Аз}ааратL kLоуsLа даwа гLыoк аmы аз}ааратL ажLаsLа ыqа9ам,
убри аqнытL аз}ааратL абжьыsLuLuLара аkLоу ан}Lамzаm иыqоу
ажLаqны ииасуеит:
mamaSeni tyeSi wavidá? "уаб абнахь дцама? баб абнахь дцама?"
guSin wvimdá? "иацы аsLа аууазма?" уб. и}.
АбыжьzqъьаратL kLоу (Zaxilis winadadeba) ацLанырра ду
аанарoшуеит. Уи иаkнарбоит аQьашьара, агLырuьара ду, агLахLтLы,
агLалсра, ацLымыuра, ахьаагара, арыцkашьара:
ra kargi dRea! "закLытL мыш бзиоузеи!"
vai, ra kargi kaci iyo Tamazi! "унан, шаqа дуаNы бзиан
{амаз!" уб. и}.
АбыжьzqьаратL-з}ааратL kLоу (kiTxviT-Zaxilis winadadeba)
иаанарoшуеит аз}аарагьы ацLанырра дугьы:

124
oh, es ra miTxari?! "qоk, исоуkLазеи ари?! исабkLазеи ари?!"
eg aris Zmoba da megobroba?! "абри аума аиашьареи
аиNызареи?!" уб. и}.
АsL}аратL (адцаратL) kLоу (brZanebiTi winadadeba)
иаанарoшуеит аsL}ара (ад}а) ма ааoхьара:
nu geSinia, ar Camovardebi! "умшLан (умшLааит), укаkауам!
бымшLан (бымшLааит), бкаkауам!"
gaiqeci, wyali momitane! "уNла, а9ы сзааг! быNла, а9ы сзааг!"
gaumarjos megobrobas! "на9а9а аsLзааит аиNызара!" уб. и}.
2. АkLоу хLzаsLа. АkLоуsLа рmы иаkoылар алшоит ажLаkLа
хLzаsLа зегьы, аха иарбанзаалакь ажLаkLа хLzаsLа ирыма9ам аkLоу
хLzаsLа (winadadebis wevri) рфункциаsLа. Ари афункциа ирымазар
qалоит зхатL лексикатL }акы змоу ажLаsLа: ахьы9qаsLа, аqазшьарбаsLа,
аoхьа9ара хьы9sLа, ахьы9цынхLраsLа, аqа}арбаsLа, ацынгылаsLа;
ашьzынгылаsLа, аидkLалагаsLа, ахLzаysLа ракLзар, урz аkLоу хLzаsLа
афункциа рымам, урz ирыцуп; амацара игылоит абыжьzqьаsLа, урzгьы
ирыма9ам аkLоу хLzа афункциа, избан акLзар, аkLоу хLzаsLеи
абыжьzqьеи }акылеи грамматикалеи зын9а еидkLала9ом. lырoштLыс
иаагозар, аkLоу хLzаsLа акL9ам ажLаsLа Semdeg "нахыс", Soris
"абжьара", da "-и, -гьы" ари аkLоу аmы: amis Semdeg Cven Soris
Zmoba da megobroba iyo "ари нахыс kара kабжьара аиашьареи
аиNызареи ыqан", аkLоу kLzаsLоуп amis Semdeg "ари нахыс", Cven
Soris "kабжьара", Zmoba "аиашьара", megobroba "аиNызара".
3. АжLеибаркыратL хкsLа. Хыхь ишаkkLаз еиoш, ажLаkLа
хLzаsLа аки-аки еицааиуеит, аха иыqоуп еицымааиуа ажLаkLа
хLzаsLагьы. nсабаратLла аки-аки еицааиуеит: ахьы9qеи ахьы9qеи
(bavSvis saTamaSo "ахLыyтL хLмарга", gia abaSiZe "Гиа Абаши9е...),
ахьы9qеи аqазшьарбеи (didi saxli "аNын ду", lamazi bavSvi
"ахLыyы oш9а"...), ахьы9sLеи ашьzынгылеи (kaciviT "ха}а}ас, аха}а
еиoш", amxanagebs Soris "аиNызцLа рыбжьара"...), ахьы9qеи
аoхьа9ара хь9и (sami komSi "х-биак", mexuTe gakveTili "ахLбатLи

125
аурок"...), ахьы9qеи ахьы9цынхLреи (Cemi Zma "сара сашьа", misi wigni
"иара ишLqLы, лара лышLqLы"...), ахьы9qеи аqа}арбеи (mze amovida
"амра гылт", biWi mReris "аyкLын ашLа иkLоит"...), аqа}арбеи
ацынгылеи (Zalian momwonxar "даара9а бысгLаoхоит", xSirad
kiTxulobs "лассы-лассы даoхьоит"...), аqа}арбеи ахьы9цынхLреи (Sen
moxvedi "уара уааит, бара бааит", is wers "иара иNуеит, лара
илNуеит"...) уб. и}., аха иoсабаратLым: аqазшьарбеи ацынгылеи (*didi
lamazad "аду oш9ала", *Ronieri xSirad "аuLuLа лассы-лассы"...),
аoхьа9ара хь9и ацынгылеи (*sami kargad "хoа ибзианы", asi
mSvenivrad "шLкы шьахL9а"...) уб. и}. Арz реиoш иыqоу аmырoштLsLа
рqны ажLаsLа еицааиуам }акылагьы грамматикалагьы. Аки-аки
еибарку ажLаsLа реизыqазаашьаsLа рыла ажLеибаркыра Nбаны ишоит:
ихьыoшым ажLеибаркыра, ихьыoшу ажLеибаркыра.
Ихьыoшым ажLеибаркырала еибаркуп еижLлантLу ариад
еиmызкаауа ажLаsLа, ажLак ацынхLрас проблемада игылозар алшоит
иара уи ажLаkLа хLzак иатLу, }акырала иааигLоу даwа ажLак: me da Sen
"сареи уареи|бареи" еицааираm ажLа me ацынхLрас игылозар алшоит is
"иара, лара", igi "иара, лара", Cven "kара", isini "дара"...
Ихьыoшу ажLеибаркыраан N-ажLаsLа руак грамматикала
хадара ауеит, егьы ажLа уи иацныqLоит, иацааиуеит, ихьыoшуп.
Ихьыoшу ажLеибаркыра шоит хoаны: аиsLшLаратL, аиsLыршLаратL,
аидыларатL.
АиsLшLаратL ажLеибаркыраан еидkLалоу N-ажLаsLа рахьтL
аNбагьы еицгылоуп падежки ма хыoхьа9араки рmы, еиsLшLоит
падежла ма хыoхьа9арала. ИаkkLап: lamaz-i bavSv-i "ахLыyы oш9а"
— аqазшьарбеи ахьы9qеи еицгылоуп аноминативтL падежи аза}L
хыoхьа9ареи рmы, даwакала иаkkLозар, еиsLшLоит падежлеи
хыoхьа9аралеи; lamaz-n-i bavSv-n-i "ахLыysLа oш9аsLа" — ажLаsLа
еиsLшLоуп падежлеи хыoхьазаралеи, аха: lamaz-i bavSv-eb-i
"ахLыysLа oш9аsLа" — ажLаsLа еиsLшLоит падежла, еиsLшLом
хыoхьа9арала; bavSv-i wers "ахLыyы иNуеит" — аqа}арбеи ахьы9и

126
еиsLшLоит хыoхьа9арала, аха еиsLшLом падежла, аqа}арба ападеж
зын9а иахьама9ам аqнытL.
АиsLыршLаратL жLеибаркыра qалоит ахьы9qаsLа рыбжьара, ма
аqа}арбеи асубиекти, аqа}арбеи аобиекти рыбжьара, ихадоу ажLа
аформа "иадна}оит" ихадам ажLа, игыларц еилкаау ападеж аmы.
ИаkkLап:
bavSv-is sawol-i "ахLыyтL каруаz" — ихадоу ажLа sawoli
"акаруаz" игылоуп аноминативтL падеж аmы, ихадам ажLа bavSv-is
"ахLыyтL" игылоуп апоссессивтL падеж аmы, ари "иадна}оит" ихадоу
ажLа;
cxen-iT midis "wыла дцоит" — ихадоу ажLа midis "дцоит"
"иадна}оит" ихадам ажLа cxeniT "wыла" игыларц аинструментивтL
падеж аmы;
weril-s wers "ашLqLы иNуеит" — ихадоу ажLа wers "иNуеит"
"иадна}оит" ихадам ажLа (иoиоу аобиект) игыларц адативтL падеж
аmы...
АидыларатL ажLеибаркыраан хадара зуеи уи иацааиуа ажLеи,
аффиксsLа рыла (морфологиала) акLымкLа, }акыла еидkLалоуп: guSin
wvimda "иацы аsLа ауан" — ихадам ажLа guSin "иацы" формала
аwаoсахра залшом, уи }акыла иадkLалоит ихадоу ажLа wvimda...
4. АkLоуsLа реихшара структурала. АkLоуsLа структурала
ишоит oшьбаны: аkLоу мариа, ируадаNу аkLоу мариа, еилоу
аидkLалагатL (сложносочиненное) kLоу, ихадоу ихадами аkLоуsLа злоу
еилоу (сложноподчиненное), даwакала еила9оу аkLоу.
АkLоу мариа. ЕижLлантLу аkLоу хLzаsLа змам аkLоу аkLоу мариа
(martivi winadadeba) ауп. АkLоу мариа шьаsLгылоуп аkLоу хLzак ала
(wvims "аsLа ауеит". bnela "илашьцоуп"...), аkLоу хLzаsLа Nба, хoа,
oшьба..., жLеиза рыла (me mivdivar "сара сцоит", me Sin mivdivar
"сара аNныqа сцоит", me dRes Sin mivdivar "сара иахьа аNныqа
сцоит", me dRes skolidan Sin mivdivar "сара иахьа ашколынтL
аNныqа сцоит"...).

127
АkLоу мариа ахLzаsLа. АkLоу хLzаsLа рахь иа}анакуеит: азkLа
(Semasmeneli), азхkLаа (qvemdebare), азырхатL харzLаагаsLа
(pirmimarTi damatebani), еилам ахарzLаага (ubralo damateba),
аkLааsL}а (gansazRvreba), аzагылазаашьа (garemoeba). Ихадоу аkLоу
хLzаsLа роуп: азkLа, азхkLаа, азырхатL харzLаага, егьырz зегьы ихадам
аkLоу хLzаsLа роуп.
АзkLа. АзkLа иаанарoшуеит асубиект ирmиара, иzагылазаашьа,
изхьуа, асубиект зеиoшроу... АзkLа афункциа амоуп аqа}арба ма
ахьы9и аqа}арбеи, амасдари аqа}арбеи, алахLреи аqа}арбеи реицааира.
Иыqоуп имариоуи еилоуи азkLаsLа. Имариоу азkLа аарoшуп аqа}арба
аамzатL формаsLа:
me wigni viyide "сара ашLqLы аасхLеит";
nana kabas auTovebs "Нана а}кы луанzоит";
moswavle zis "а}аNы дтLоуп";
ZaRli yefs "ала шуеит"...
Еилоу азkLа аарoшуп аноминативтL падеж аmы игылоу ахьы9и
ацхырааратL qа}арбеи (var "соуп, сыqоуп", maqvs "исымоуп", myavs
"исымоуп, дсымоуп", gaxlavs "иыqоуп", brZandeba "дыqоуп"...)
реицааирала:
vaxtangi studentia ( ← student-i aris) "Вахтанг дысту-
дентуп";
Saqari tkbilia (← tkbil-i aris) "ашьаsар хаауп";
me mweral-i gaxlavarT "сара сышLqLыNNуп";
Tqven stumar-i brZandebiT "шLара шLсасуп"...
АзхkLаа арmиара ма аqазаара зхыл}уа асубиект иаkнарбоит. Уи
аарoшызар qалоит ахьы9, амасдар ма алахLра: qari qris "аoша
асуеит", orni movidnen "NыQьа ааит", maRalma Tqva "ау иkLеит",
me vWam "сара крысфоит", kiTxvam damRala "аoхьара сарааoсеит",
gamvleli gaCerda "амNасNы даагылт"... Еиzа}уа qа}арбала аарoшу
азkLа еидkLалоу азхkLаа падежла аwаoсахуеит, еиzам}уа
амедиоактивтL qа}арбала аарoшу азkLа еидkLалоу азхkLаагьы падежла

128
аwаoсахуеит, аха даwа еиzам}уа (апассивтL, амедиопассивтL)
qа}арбаsLа рыла аарoшу азkLа еидkLалоу азхkLаа падежла
аwаoсах9ом.
АзхkLаа аoхьа9ара хьы9 анацу, ажLаsLа рыNбагьы аза}L
хыoхьа9ара форма рымоуп (ori Zma "NыQьа аишьцLа", xuTi wigni
"хL-шLqLык"...), ма ахыoхьа9аратL суффиксsLа -n, -T(a) рыцлоит
(or-n-i Zma-n-i "NыQьа аишьцLа", xuT-n-i wign-n-i "хL-шLqLык"...).
АзkLа oсызхоу рыхьы9sLа рыла аарoшызар, азkLеи азхkLааи
хыoхьа9арала еиsLшLоит: glex-eb-i yanaSi midi-an "анхацLа амхахьы
ицоит", Zrox-eb-i Zov-en "ажLsLа kLуеит", ZaRl-eb-i yef-en "алаsLа
шуеит"...
АзkLа oсызхам рыхьы9sLа рыла аарoшызар, насгьы oсызхам
акsLа ирoсабаратLу zагылазаашьак аmы иангылоу, ма ирoсабаратLу
арmиара анахыл}уа, азkLеи азхkLааи хыoхьа9арала зны еиsLшLоит,
зны еиsLшLом: varskvlav-eb-i cimcimeb-en "аиа}LаsLа кLеицеиуеит",
аха kar-eb-i gaiR-o "ашLsLа аатит".
АзkLа oсызхам рыхьы9sLа рыла аарoшызар, насгьы oсызхам
акsLа ауаNытLыNса иqазшьаsLа ианаанарбо, азkLеи азхkLааи
хыoхьа9арала хымoада еиsLшLоит: xe-eb-i Cumad saubrob-en
"а}лаsLа ашьшьыkLа еицLажLоит", foTl-eb-i tiri-an
"абыuьsLа }Lыуоит"...
АизгатL хьы9sLа рыла аарoшу азkLеи азхkLааи аза}L хыoхьа9ара
аформа рымоуп: xalxi Segrovda "ажLлар еизеит", cxvris fara
Zovs "ауасагLарzL kLуеит"...
АзырхатL харzLаагаsLа Nбаны ишоит:
а) Иoиоу обиект ала иаанарoшуа харzLаага: mxatvari suraTs
xatavs "асахьаzыхNы асахьа zихуеит", anam amxanags vaSli misca
"Анна лNыза а}Lа лылzеит"... Ари агLыo иатLу ахарzLаага падежла
аwаoсахуеит — актLи асериаm адативтL падеж аmы игылоит, аNбатLии
ахoатLии асериаsLа рmы аноминативтL падеж иzагылоит: is suraT-s

129
xatavs "иара асахьа zихуеит", аха man suraT-i daxata "иара асахьа
zихит", mas suraT-i dauxatavs "иара асахьа zихзаап"...
б) Иoиам обиект ала иаанарoшуа харzLаага: nodari tyes
miuaxlovda "Нодар абна дазааигLахеит", anam amxanags vaSli misca
"Анна лNыза а}Lа лылzеит"... Еиzам}уа аqа}арба иамоу аформаsLа
рqынгьы, еиzа}уа аqа}арба аамzаsLа актLии аNбатLии сериаsLа
рqынгьы ари атип иатLу ахарzLаага еснагь адативтL падеж иzагылоит,
аха еиzа}уа аqа}арба ахoатLи асериа аqны уи апоссессивтL падеж
иzагыланы ашьzынгыла -Tvis "азы" адыркылоит: nodari tye-s
miuaxlovda "Нодар абна дазааигLахеит", anam amxanag-s vaSli misca
"Анна лNыза а}Lа лылzеит" аха anas amxanag-is-(a)-Tvis vaSli
miucia "Анна лNыза а}Lа лылzазаап"...
Еилам ахарzLаага аанарoшуеит арmиара злаqало амаруга, ак иацу
амаzLар, изыхцLажLо ак, изтLу, даwа категориахь ииасуа ак уб. и}.
АзkLаmы уи хаmытL аффиксsLа ама9ам, азkLа уи иадkLалоуп }акыла,
аидыларатL ажLеибаркырала. Еилам ахарzLаага аарoшхоит адативтL,
апоссессивтL, аинструментивтL, атрансформативтL падежsLа иzагылоу
ашьzынгылаsLа зцу ма ашьzынгылаsLа зцым ахьы9sLеи, амасдари,
алахLреи рыла. ИаkkLап:
mamam mgeli Tof-iT mokla "аб абгаду шLаsьла ишьит";
amxanageb-Tan erTad Sin wavedi "аNызца срыцны аNныqа
сцеит";
me da mzia vano-ze (|vano-s Sesaxeb) vlaparakobdiT "Сареи
Мзиеи Вано изы (итLы) еибаkkLон";
dedam ekas-Tvis wigni iyida "ан Ека лзы ашLqLы аалхLеит";
es wigni saCuqr-ad gqondes! "kамzас иумаз ари ашLqLы!"
maswavlebl-ad muSaobs "р}аNыс аус иуеит";
Svileb-iT-urT dabrunda "ихLыysLа ицны дхынkLит"...
АkLааsL}а азхkLааи, азырхатL харzLаагеи, еилам харzLаагеи
ирыдkLалоуп, урz kLааsLна}оит. АkLааsL}а аарoшхоит аqазшьарба,

130
аoхьа9ара хьы9sLа, адхаларатLи арбагатLи ахьы9цынхLраsLа, ма
апоссессивтL падеж аmы иzагылоу ахьы9qаsLа рыла:
gzaze lamazi qali Semxvda "амNан аokLыс oш9а дысoылт";
ori qali saubrobs "N-kLсак еицLажLоит";
Cemi wigni xaTunas miveci "сышLqLы Хаzуна илысzеит";
is kaci ukve wavida "уи аха}а дцахьеит";
ezoSi xis saxli dgas "ам9ырхаm амmтLи Nнык гылоуп"...
АzагылазаашьаsLа шоит фбаны: аамzарбагатL, аzыoрбагатL,
аqалашьатL, амзызрбагатL, азкырбагатL, ашLага-загатL:
а) АамzарбагатL zагылазаашьа иаkнарбоит азkLа арmиара
анымNаoысуа аамzа ма арmиара аамzа аkLаа. Иаарoшуеит уи
ацынгылаsLеи, ашьzынгылаsLа змоу ахьы9qаsLеи, амасдари рыла:
dRes skolaSi ar waval "иахьа ашкол ахь сца9ом";
mzis amosvlidan muSaobs "амрагыларантL аус иуеит"...
б) АzыoрбагатL zагылазаашьа иаkнарбоит азkLа арmиара аzыo ма
уи аkLаа. Иаарoшхоит уи ацынгылаsLа, ашьzынгылаsLа змоу ахьы9qа
рыла:
gareT wvims "адLныqа аsLа ауеит";
buxarTan kata wevs "ауаQьаq ацгLы аватLоуп"...
в) АqалашьатL zагылазаашьа иаkнарбоит азkLа арmиара
амNаoысшьа, аqазшьа. Уи аарoшхоит ацынгылаsLеи, ахьы9sLеи,
амасдари, алахLреи рыла:
stumari maspinZels Zlivs gaeqca "асас аoшLма аарлаkLа
дицLцеит";
Citebi jguf-jgufad (gund-gundad) sxedan "а}араsLа гLыo-
гLыoла иsLтLоуп";
biWi yviriliT gaiqca "аyкLын дqаауа дыNт";
moufiqreblad vTqvi "сымхLыцкLа исkLеит"...
г) АмзызрбагатL zагылазаашьа иаkнарбоит азkLа арmиара амзыз.
Уи аарoшхоит ацынгыла ма ашьzынгыла змоу ахьы9:
amis gamo saqme ar gakeTda "ари иахqьаны аус qам}ахеит";

131
colebis wyalobiT Zmebma iCxubes "рыkLсаsLа рыбзоурала
аишьцLа еисит"...
гь) АзкырбагатL zагылазаашьа иаkнарбоит азkLа арmиара хыsLкыс
иамоу, изызку. Уи аарoшхоит: апоссессивтL падеж иzагылоу ахьы9и ма
амасдари -Tvis, gulisTvis, mizniT "азы" ашьzынгылаsLа
ац}арала; атрансформативтL падеж иzагылоу ахьы9qаsLа ма алахLраsLа
рыла:
Citi saWmlisTvis gafrinda "а}ыс афатL азы иoрит";
xval sanadirod mivdivar "уа}Lы ашLарыцара сцоит"...
гL) АшLага-загатL zагылазаашьа иаkнарбоит азkLа арmиара
шаqантL иqало, закLытL zбаара амоу. Аарoшхоит уи ашLага-загатL
цынгылаsLа рыла:
wleuls sofelSi aTjer viyavi "сынтLа аsыzа жLантL сыqан";
me ukve samjer giTxari! "сара хынтL иуасkLахьеит"...

ИруадаNу аkLоу мариа. ИруадаNу аkLоу мариа (Serwymuli


winadadeba) имариоуи еилоуи аkLоуsLа рыбжьаратLи аzыo
ныркылоит. ИруадаNу аkLоу мариа Nба ма инареиkаны синтаксистL
функциала еиoшу аkLоу хLzаsLа алоуп: азkLаsLа, азхkLааsLа,
азырхатL харzLаагаsLа, еилам харzLаагаsLа, аkLааsL}аsLа,
аzагылазаашьаsLа. ЕижLлантLу аkLоу хLzаsLа аки-аки еидkLалоуп
ихьыoшым ажLеибаркырала, урz рыбжьара иыqам ахадара зуа, нас уи
иацааиуа ихадам ахLzаsLа. ЕижLлантLу аkLоу хLzаsLа иалкаау хLоу
хLzак иадkLалоит. АmырoштLsLа:
Citebi frTxialeben da WikWikeben "а}араsLа oырoыруеит,
иyырyыруеит";
ano da vano wigns kiTxuloben "Анои Ванои ашLqLы
иаoхьоит";
Cems Zmas miveci vaSli, msxali da atami "сара сашьа исzеит
а}Lеи, аkаи, атамеи";

132
vaSlebi miveci anosac, vanosac da ekasac "а}LаsLа рысzеит
Аногьы, Ваногьы, Екагьы";
me vwer anosTvis, vanosTvis da ekasTvis "сара ирзызNуеит
Анои, Ванои, Екеи";
bneli, Tbili da wynari Rame iyo "иыqан илашьцаз, иoхаз,
иzынчыз а}х";
TbilisSi, baTumsa da quTaisSi wvims "rарz, Баzым, rLzешь
рmы аsLа ауеит";
dRes da xval vmuSaob "иахьеи уа}Lи аус зуеит"...
ЕижLлантLу аkLоу хLzаsLа аки-аки еидkLалоит паузала, ма
аиoшьратL аидkLалагаsLа рыла (шLахLаoш "АидkLалага").
ЕижLлантLу аkLоу хLzаsLа kLоу хLzак иадkLалазар qалоит, ишиашоу
акLымкLа, ихзыркLшо ажLаsLа рыла. ИхзыркLшо ажLа аkLоу аmы
игылоит еижLлантLу ажLаsLа раoхьа ма рышьzахь:
dRes skolaSi yvelani viyaviT: mec, anoc, vanoc, nikac,
ekac "иахьа ашкол аmы kаqан зегьы: саргьы, Аногьы, Ваногьы,
Никагьы, Екагьы";
dRes mec, anoc, vanoc, nikac, ekac _ yvelani skolaSi
viyaviT "иахьа саргьы, Аногьы, Ваногьы, Никагьы, Екагьы — зегьы
ашкол kаqан"...

Еилоу аидkLалагатL аkLоу. Еилоу аидkLалагатL аkLоу (rTuli


Tanwyobili winadadeba, сложносочиненное предложение) шьаsL-
гылахоит Nба ма инареиkаны имариоу аkLоуsLа ма ируадаNу аkLоу
мариаsLа рыла. Еилоу аидkLалагатL kLоу иалоу аkLоуsLа
грамматикала акгьы иахьыoшым, урz рхала ишьаsLгылоуп, ирымоуп
рхатL аkLоу хLzаsLа, еидkLаланы иqалоит паузала, ма аиoшьратL
аидkLалагаsLа рыла (шLахLаoш "АидkLалагаsLа"):
mze amovida, bavSvebi skolaSi wavidnen "амра гылт, ахLыysLа
ашкол ахь ицеит";

133
mze amovida da bavSvebi skolaSi wavidnen "амра гылт,
ахLыysLа ашкол ахь ицеит";
cioda, magram bavSvebi skolaSi mainc wavidnen "хьzан, аха
ахLыysLа ашкол ахь уеизгьы ицеит"...

Ихадоуи ихадами аkLоуsLа злоу еилоу (еила9оу) аkLоу.


Ихадоуи ихадами аkLоуsLа злоу еилоу (еила9оу) аkLоу (rTuli
qvewyobili winadadeba, сложноподчиненное предложение) шьаsL-
гылахоит Nба ма инареиkаны аkLоуsLа рыла. Еила9оу аkLоу
шьаsLзыргыло аkLоуsLа ирылазароуп синтаксисла хадара зуа kLоук,
егьы аkLоу (аkLоуsLа) хада9ам, уи (урz) ханарzLаауеит (хадырzLаауеит)
аинформациа хадара зуа аkLоу иатLу хLzак азы. Ихадоуи ихадами
аkLоуsLа аки-аки еидkLалоит паузала, ма ахьырoшратL аидkLалагаsLа
(rom урыс. "что, чтобы, если бы", Tu "если, если бы", sanam "пока",
vinaidan "так как, ибо,ввиду того что", raki(Ra) "раз, так как",
radgan(ac) "так как, ибо, ввиду того что", raTa "чтобы", Tumca
"хотя, впрочем"...), азыqашьатL хьы9цынхLраsLа (vinc "кто", rac
"что", romelic "который", rogoric "какой", ramdenic
"сколько"...), азыqашьатL цынгылаsLа (sadac "где", saidanac
"откуда", rodesac|roca "когда", rogorc "как, каким образом",
ramdenjerac "сколько раз"...) рыла. Арz ажLаsLа еснагь ихадам
(ихьыoшу) аkLоу аmы игылоит. Ихадам аkLоу игылазар qалоит ихадоу
аkLоу аoхьа, ихадоу аkLоу аwну}qа, ма ихадоу аkLоу ашьzахь.
АmырoштLsLа:
а) Ихадам аkLоу ихадоу аkLоу аoхьа игылоуп:
Citebma rom dagvinaxes, gafrindnen "а}араsLа kара
kанырбаз|kшырбаз, иoрит";
sanam deda movidoda, bavSvebi ezoSi TamaSobdnen "ан
дааиаан9а ахLыysLа ам9ырхаm ихLмаруан"...
б) Ихадам аkLоу ихадоу аkLоу аNну}qа игылоуп:

134
Citebi, Cven rom dagvinaxes, gafrindnen "а}араsLа, kара
kанырбаз|kшырбаз, иoрит"
bavSvebi, sanam deda movidoda, ezoSi TamaSobdnen
"ахLыysLа ан дааиаан9а ам9ырхаm ихLмаруан"...
в) Ихадам аkLоу ихадоу аkLоу ашьzахь игылоуп:
Citebi gafrindnen, roca Cven dagvinaxes "а}араsLа иoрит,
kара kанырбаз";
bavSvebi ezoSi TamaSobdnen, sanam deda movidoda "ан
дааиаан9а ахLыysLа ам9ырхаm ихLмаруан"...

5. АлагалаsLеи абжьаргылаsLеи аkLоу аmы. Лассы-лассы аkLоу


иалагалазар алолит аkLоу хLzаsLа рсинтаксистL функциа назымг9о ажLа,
ажLеидkLала ма аkLоу. Урzи аkLоу хLzаsLеи рыбжьара иыqам
ихьыoшым ма ихьыoшу ажLеибаркыра, дареи излагылоу аkLоуи
еидkLалоуп }акыла мацара. Иалагалоу ажLаsLа ма аkLоуsLа аyыдатL
информациала хадырzLаауеит аkLоу азеиoш }акы ма kLоу хLzак а}акы.
Иалагалоу ажLаsLа рыла ацLажLаNы аkLоу ма kLоу хLzак а}акы
дшазнеиуа ааирoшуеит.
АsырzшLаqны аkLоуsLа рmы иалагалоит ац}а (danarTi),
абжьаргыла (CarTuli), ахазырха (mimarTva), аzакс ирkLо
ахLzаysLа (migebiTi nawilakebi), абыжьzqьаsLа (Sorisde-
buli).
Ац}а иханарzLаауеит ахьы9sLа рыла иаанарoшуа аkLоу хLzа
иазку аинформациа. Ац}а, ишаoу еиoш, изызку аkLоу хLzа ашzахь
игылоит, урz аки-аки еидkLалоит паузала, аидkLалагаsLа anu, ese
igi (иааркьаmны ирNуеит e.i.) "иара уи" (урыс. "то есть, или") рыла, ма
ажLаsLа saxelad "хь9ыс", gvarad "жLлас", warmoSobiT
"хыл}шьzрала", rogorc "ишoа; аkасаб ала", magaliTad
"mырoштLыс", vTqvaT "иаkkLап", saxeldobr "хьы9kLала",
gansakuTrebiT "yыдала, иаyыданы" уб. и}. АmырoштLsLа:

135
lomma, nadirTa mefem, iremi mokla "алым, агыгшLыгsLа раk,
абынwа ашьит";
lomma, anu nadirTa mefem, iremi mokla "алым, иара уи
агыгшLыгsLа раk, абынwа ашьит";
lomma, ese igi nadirTa mefem, iremi mokla "алым,
агыгшLыгsLа раk, абынwа ашьит";
iyo erTi glexi, saxelad daTa "дыqан нхаNык, Даzа kLа";
gogia, gvarad uiSvili, ormociode wlis glexi iyo "Гогиа,
жLлас измаз Уишвили, NынNажLаqа шыsLса зхы}уа нхаNын";
zviadi, rogorc nanatri stumari, ise miiRes "Звиад асас
дахь иаkасаб ала дрыдыркылт";
zogi Tevzi, magaliTad, zuTxi, Zalian didia "oсы9sLак,
mырoштLыс иаагозар, ажLынzхь, даара идууп"...
Абжьаргыла иаkнарбоит аkLоу хLzак иаанарoшуа ак ацLажLаNы
дшазыqоу, }акыла акLзар, абжьаргыла иаанарoшуеит:
1. АгLалсра, ахьхLра, агLырuьара уб. и}.:
samwuxarod, dRes cudi amindia! "рыцkLарас иqалаз, иахьа
амш цLгьоуп!"
sabednierod, dRes kargi amindia! "kгLыргьаразы, иахьа амш
бзиоуп!"...
2. АцLажLLаN игLра шигоу ииkLо шиашоу:
cxadia, vano kargi moswavlea! "хымoада, Вано д}аNы бзиоуп!"
rasakvirvelia, me vanos vicnob! "kLарас иаzахузеи, сара Вано
дыздыруеит!"
ra Tqma unda, vano kargi biWia! "kLарас иаzахузеи, Вано
дыyкLына бзиоуп!"...
3. АцLажLаNы игLаанагара, ма агLрамгара, агLыNара:
vanos, mgoni(a), ar moewona Cemi sityvebi "Вано имгLаoхеит
сажLаsLа kLа, сыqоуп";
vfiqrob, Sen dRes skolaSi ar waxval "иахьа уара ашкол ахь
уцарым kLа, сыqоуп";

136
rogorc Cans, Sen dRes skolaSi ar waxval "ишызбо еиoш,
иахьа уара ашкол ахь уцарым";
SesaZloa|SesaZlebelia, dRes skolaSi ar wavide "иахьа
ашкол ахьсымцаргьы qалоит|алшоит"...
4. АkLоу ахшыN}ак изтLу:
Cemi azriT, dRes kargi amindi iqneba "сгLаныла, иахьа амш
бзиа qалоит";
mwerlis sityviT, adamianisaTvis yvelaze Zvirfasi ram
saxelia "ашLqLыNNы ишиkLо, ауаNы изы зегьы реиkа иаoсоу ахьы9-
аoша ауп"...
5. АцLажLаNы дшазыqоу аoхьа ииkLаз:
amrigad, qarTuli damwerloba uZvelesia msoflioSi
"абасала, аsырzуа алфавит адунеи аmы ижLытL9оуп";
maSasadame, Sen da gaga Zmebi xarT "абасала, уареи Гагеи
шLеишьцLоуп";
erTi sityviT, am saqmes aucileblad gavakeTeb! "ажLакала,
ари аус хымoада иqас}ап"...
6. АхшыNзцараsLа реишьzагылара:
jer erTi, dRes kviraa, meorec, cudi amindia "акыс, иахьа
мwышоуп, аNбагьы, амш цLгьоуп"...
7. Бжьаргыларас рхы иадырхLоит аsLратL формулаsLеи ажLа
гLыбзыusLеи:
dedas geficebi, wigni me ar wamiRia! "сан лныс, ашLqLы сара
исымгеит!"
RmerTmani, es kargi wignia! "анцLа иныс, ари шLqLы бзиоуп!"
modi CemTan, genacvale! "уааи са сmы, уххьы
згеит|сукLыхшоуп!"
Seni Wirime, ra kargi gogo xar! "быххьы згеит|сыбкLыхшоуп,
шаqа бы9uаб бзиоузеи!"...
Ахазырха синтаксисла иадkLала9ам аkLоу хLzаsLа. Ахазырха
афункциа нарыг9оит авокативтL (ааoхьаратL) падеж иzагылоу ахьы9sLа,

137
амасдар ма алахLра, хазырхас рхы иадырхLар qалоит ажLа мацаракгьы,
Nба ма инареиkаны ажLаsLагьы:
Cemo cicinaTela, saiT fren nela-nela? "сара с9ыркLи,
уабаoыруеи ашьшьыkLа?"
biWo, ra gqvia? "аyкLын, иухь9узеи?"
kaco, sad mixval? "уара, уабацо?"
Tavi damanebe, goCa! "усqLа}, Гоча!"
Cemo Zvirfaso nino, rogora xar? "акыр исзаoсоу Нино,
бышoаqоу?"...
Аzакс ирkLо ахLzаysLа diax|diaR, ho, ki "ааи, аиеи", ara,
vera "мап, мамоу" рхы иадырхLоит адиалог аmы:
_ rac giTxari, gaige?
_ diax, gavige.
" — ИсkLаз еилукаама?
— ааи, еилыскааит";
_ vaSli momeci!
_ diax, mogcem.
" — а}Lа сыz!
— ааи, иусzоит";
_ guSin Sin iyavi?
_ ara, guSin Sin ar vyofilvar.
" — иацы аNны уqазма?
— мамоу, иацы аNны сыqамызт"...
Абыжьzqагьы аkLоу хLzаsLа иреиуам:
biWos, es ra miTxari? "мшLан, ари соуkLазеи?"
yoCaR, kargi gogo xar! "аферым, а9uаб бзиа боуп!"...

138