You are on page 1of 110

YILDIZ TEKNK NVERSTES FEN BLMLER ENSTTS

AKLERN EVREYE ZARARLARI VE GER KAZANILMASI

evre Mh. Bekir TOMBUL

F.B.E. evre Mhendislii Anabilim Dal evre Mhendislii Programnda Hazrlanan

YKSEK LSANS TEZ

Tez Danman

: Prof. Dr. Mustafa ZTRK

STANBUL, 2005

NDEKLER Sayfa SMGE LSTES ....................................................................................................................... iv KISALTMA LSTES ................................................................................................................ v EKL LSTES ........................................................................................................................ vi ZELGE LSTES ..................................................................................................................vii NSZ....................................................................................................................................viii ZET ......................................................................................................................................... ix ABSTRACT ............................................................................................................................... x 1. 2. 2.1 2.2 2.3 2.4 2.4.1 2.4.2 2.4.3 2.4.4 2.5 2.5.1 2.5.2 3. 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 4. 4.1 4.2 4.2.1 4.2.2 4.3 4.4 GR ....................................................................................................................... 1 AKLER HAKKINDA GENEL BLGLER ......................................................... 3 Aknn Tanm ........................................................................................................ 3 Ak Malzemeleri ve zellikleri .............................................................................. 3 Aknn alma Prensibi ...................................................................................... 11 Ak eitleri.......................................................................................................... 15 Otomobil (Starter) Akleri .................................................................................... 15 Stasyoner (Sabit Tesis) Akler .............................................................................. 15 Traksiyoner (ekici) Akler.................................................................................. 16 Madenci Akleri .................................................................................................... 16 Aklerin Bakm .................................................................................................... 16 Kuru arjl Aklerin Bakm ................................................................................. 17 Sulu arjl Aklerin Bakm .................................................................................. 19 AK RETM VE KULLANIM MKTARININ TESBT EDLMES .............. 21 Genel Bilgi............................................................................................................. 21 thal Edilen Ak..................................................................................................... 24 Piyasa................................................................................................................. 24 hra Edilen Ak.................................................................................................... 25 Trkiyedeki Tat Miktarnn Tespiti ................................................................... 26 KURUN METALNN KULLANIM ALANLARI VE NEM ....................... 28 Genel Bilgi............................................................................................................. 28 Kurun Metali retimi........................................................................................... 29 Hidrometalurjik Prosesler...................................................................................... 29 Pirometalurjik retim Prosesleri ........................................................................... 29 Kurunun Kullanm Alanlar ................................................................................. 30 Dnya Kurun Rezervleri ...................................................................................... 31 ii

4.5 5. 5.1 5.2 5.3 5.4 6. 6.1 6.2 6.3 7. 7.1 7.2 7.3 7.3.1 7.3.2 7.3.3 7.3.4 7.3.5 7.3.6 7.3.7 7.3.8 7.4 7.4.1 7.4.2 7.5 8.

Dnya kurun retim tketim verileri ................................................................... 32 ATIK AKLERN EVREYE ZARARLARI ..................................................... 38 Genel Bilgi............................................................................................................. 38 Kurunun Zararlar ................................................................................................ 38 Ak Asidinin Zararlar........................................................................................... 40 Plastiklerin Zararlar .............................................................................................. 41 ATIK AKLERN YNETM ........................................................................... 42 Dnyadaki Mevcut Durum................................................................................... 42 Trkiyedeki Mevcut Durum................................................................................. 43 Yeni Ynetmelik ve Trkiyede Atk Aklerin Dzenli Ynetimi in Yaplmas Gerekenler ............................................................................................................. 45 ATIK AKLERN GER KAZANILMASI ......................................................... 52 Genel Deerlendirme............................................................................................. 52 Atk Akden Kurun Geri Dnmnn Metalurjik Ynleri .............................. 53 Ak geri dnmnde teknik basamaklar............................................................ 56 Geici depolar........................................................................................................ 57 Ak Kasalarnn Paralara Ayrlmas ve Besleme Hazrl ................................. 57 Izgaralarn, Terminallerin ve Kprlerin Eritilmesi.............................................. 60 Macun ve Krntlarnn Eritilmesi ve ndirgenmesi.............................................. 61 Ham Kurunun Artlmas ..................................................................................... 62 Gaz Temizleme Sistemi......................................................................................... 64 Atksu Artma ........................................................................................................ 65 Cruf Atklar in Oluturulmas Gereken Kontroll Depolarn zellikleri ....... 65 Trkiyedeki Mevcut Durum................................................................................. 67 Genel Bilgi............................................................................................................. 67 Firma Geri Kazanm Tesisi alma Prensibi ....................................................... 68 Dnyadaki Ak Geri Kazanmyla lgili Genel Bilgiler ...................................... 72 SONULAR.......................................................................................................... 75

KAYNAKLAR......................................................................................................................... 77 EKLER ..................................................................................................................................... 78 ZGEM ............................................................................................................................ 100

iii

SMGE LSTES A Amper Be Ak asidinin bome derecesi V Volt $ Amerikan dolar Pb Kurun Sb Antimon Cu Bakr Fe Demir Ca Kalsiyum Sn Kalay As Arsenik Zn inko

iv

KISALTMA LSTES AB Avrupa Birlii ABD Amerika Birleik Devletleri COBAT talya Ak Satn Alma Ofisi DPT Devlet Planlama Tekilat EPA Environmental Protection Agency IBC International Battery Council ISP Imperial Smelting Process LME London Metal Exchange PP Polipropilen PVC Poli Vinil Klorr TEADB Trafik Eitim ve Aratrma Dairesi Bakanl TS Trk Standard

EKL LSTES ekil 2.1 Otomobil (starter) aks.............................................................................................. 3 ekil 2.2 Bir otomobil aksn oluturan malzemeler .............................................................. 4 ekil 2.3 Seperatrler ................................................................................................................. 7 ekil 2.4 Kutu ve kapaklar ......................................................................................................... 8 ekil 2.5 Otomobil aklerinin kutup ekli ve iaretleri (mm) .................................................... 8 ekil 2.6 Ak retim Prosesleri Blok Diyagram .................................................................... 14 ekil 2.7 Stasyoner ak ............................................................................................................ 15 ekil 2.8 Traksiyoner ak......................................................................................................... 16 ekil 2.9 Madenci aks........................................................................................................... 16 ekil 3.1 Kapasitesi byk firmalarn yllk ortalama otomobil aks retimi ....................... 24 ekil 3.2 piyasaya satlan otomobil aklerinin blgelere gre dalm .............................. 25 ekil 3.3 hra edilen yllk ortalama otomobil (starter) ak miktar ....................................... 25 ekil 4.1 19902000 aras dnya metal kurun madeni retimi............................................... 32 ekil 4.2 Dnya ikincil rafine kurun retimi .......................................................................... 33 ekil 4.3 Dnya metal kurun tketimi .................................................................................... 35 ekil 4.4 Dnya metal kurun fiyatlar deiimi ...................................................................... 37 ekil 5.1 Ak imalatnda kullanlan kurun, slfrik asit ve plastik kullanm........................ 38 ekil 5.2 Kanda bulunan kurun konsantrasyonuna bal olarak ortaya kan fonksiyonel bozukluklar ............................................................................................................................... 39 ekil 5.3 Kurun yaynm (kat ve sulu ortam toplam) kg/km2/yl ......................................... 40 ekil 6.1 Atk aklerin dzensiz olarak depolanmasna bir rnek ........................................... 44 ekil 6.2 Trkiyedeki ak dnmnn akm emas ........................................................... 45 ekil 6.3 Atk ak geri kazanm iin nerilen malzeme ve bilgi akm emas........................ 47 ekil 6.4 Ak etiketinde bulunmas gereken iaretler .............................................................. 50 ekil 6.5 Atk aklerin geici depolara dzenli olarak yerletirilmesine pratik bir rnek ....... 50 ekil 6.6 Tesiste alan iilerin giymesi gereken ekipmanlar ............................................... 51 ekil 7.1 19972001 yllar aras atk malzemelerin geri kazanm oranlar ............................. 53 ekil 7.2 Atk aklerin iki ana ilemini gsteren geri dnm ileminin genelletirilmi tipik akm emas .............................................................................................................................. 54 ekil 7.3 Yar-mekanize atk ak geri dnm akm emas ................................................ 57 ekil 7.4 Btn akleri ezen eki mili.................................................................................... 58 ekil 7.5 Kaba besleme paralarnn elle snflandrlmas ...................................................... 59 ekil 7.6 Ak krcs iin akm emas .................................................................................... 60 ekil 7.7 Eritme ilemi iin akm emas ................................................................................. 61 ekil 7.8 Ak artklarnn geri dnm iin dnel davul eklindeki frn ............................ 62 ekil 7.9 Ham kurunun bir kazanda artlmas........................................................................ 63 ekil 7.10 Kurun geri kazanm frnnn k gaz temizleme sistemi ................................... 64 ekil 7.11Depo st rts szdrmazlk sistemi ....................................................................... 65 ekil 7.12 Depo taban szdrmazlk sistemi ............................................................................ 66 ekil 7.13 Geri kazanm (izabe) tesislerinin corafi dalm .................................................. 68 ekil 7.14 Geri kazanm tesisinin genel akm emas .............................................................. 68 ekil 7.15 Ak krma akm emas ........................................................................................... 69 ekil 7.16 Ergitme akm emas ............................................................................................... 70 ekil 7.17 Campine geri kazanm tesisi akm emas............................................................... 72 ekil 7.18 MRISB tesisinin genel akm emas........................................................................ 73

vi

ZELGE LSTES izelge 2.1 Ak bileimi ............................................................................................................ 4 izelge 2.2 Aknn kurun tayan bileenlerinin yaklak bileimi......................................... 5 izelge 2.3 Scaklkla younluk deiim cetveli ..................................................................... 10 izelge 2.4 Elektrolit donma scaklklar ................................................................................. 11 izelge 2.5 Ara cinslerine gre ortalama ak arlklar ........................................................ 15 izelge 2.6 eitli Devrelerin ektii Akmlar: ...................................................................... 20 izelge 3.1 Trkiyedeki ak imalatlarnn listesi................................................................. 21 izelge 3.2 Trkiyede trne gre tat saylar ..................................................................... 26 izelge 3.3 Tatlar zerindeki aklerin toplam miktar .......................................................... 26 izelge 4.1 Kurunun fiziksel zellikleri ................................................................................. 29 izelge 4.2 Dnya metal kurun kullanm alanlar .................................................................. 30 izelge 4.3 Dnya kurun rezervleri ........................................................................................ 31 izelge 4.4 Dnya kurun rezervlerinin byklne gre ilk dokuz lke ............................. 32 izelge 4.5 Dnya lkeleri ikincil rafine kurun retimi ......................................................... 34 izelge 4.6 Dnya metal kurun tketimi ................................................................................ 36 izelge 6.1 Satclarn bildirmesi gereken uyarc bilgiler (a).................................................. 51 izelge 6.2 Satclarn bildirmesi gereken uyarc bilgiler (b) ................................................. 51 izelge 7.1 Trkiyedeki geri kazanm (izabe) tesisleri........................................................... 67 izelge 7.2 Ergitme frnndan kan cruflarn ortalama analiz deerleri .............................. 71

vii

NSZ Tez almalarmn bandan sonuna kadar, gerek ynlendirmeleri ile gerekse de yapt bilimsel katk ve destekleri ile bana yol gsteren danman hocam Prof. Dr. Mustafa ztrke teekkr ederim. Tezimin olumasnda ve her aamasnda deerli katklarn esirgemeyen Yldz Teknik niversitesi evre Mhendislii Blm bakan Prof. Dr. Ferruh Ertrke , Prof. Dr. Ahmet Demire ve dier btn blm hocalarna teekkr ederim. Yine Yldz Teknik niversitesi evre Mhendislii blmnde yardm ve tecrbelerinden faydalandm Dr. Ahmet Gnay ve Dr. Yaar Avar olmak zere dier blm aratrma grevlilerine teekkr ediyorum. Yksek lisans tez almama tez safhasna kadar, desteklerini esirgemeyen, kymetli zamanlarn ayran ve tezime endstri asndan ok nemli katklar bulunan Mutlu Ak A..nin bata fabrika mdr Kutman engr olmak zere, pazarlama mdr Cneyt ensoy ve laboratuar efi Orhan Kurta teekkr ederim. Ayrca yaplan bu tezin, anket almas blmnde bana yardmc olan evre ve Orman Bakanl Atk Ynetim Daire Bakan Mahir Erdem ve mesai arkadalarna da teekkr ediyorum. Yksek lisans renciliim boyunca maddi ve manevi desteini esirgemeyen ailemin tm fertlerine gnlden teekkr ediyorum.

viii

ZET Gn getike artan ara saysyla birlikte aklerin retimi de artmaktadr. Aklerin kullanm sonunda oluan atklarn evreye minimum zarar verecek ekilde uzaklatrlmas ve geri kazanm mutlak salanmaldr. Atk aklerin iinde mevcut olan ve evreyi tehdit eden maddelerin banda kurun ve slfrik asit gelmektedir. lkemizde hatr saylr bir sektr olan atk aklerin geri kazanm mevcut durumda illegal yntemlerle yrtlmekte olup insan saln ve evreyi tehdit edecek boyutlardadr. Bu almada aklerin evreye zararlar zerinde durulmu ve atk aklerin dnyadaki mevcut ynetimleri gzden geirilerek lkemizde evreye ve insan salna zarar vermeden nasl bir toplama, tama ve geri kazanm sistemlerinin uygulanmas gerektii hakknda bilgiler verilmitir. lkemizde uan atk aklerin geri kazanm % 95 gibi yksek oranlarda gzkmesine ramen bu geri kazanm faaliyeti daha ok aknn ticari olarak deerli olan kurun, kurun bileikleri ve plastik malzemeleri zerinde younlamtr. Buna karn ak asidi olarak kullanlan ve evreye olduka zararl olan slfrik asit kontrolsz bir ekilde evreye braklmaktadr. Bu durum toprak, hava ve su kirliliine sebep olmaktadr. Uygun bir atk ak ynetim sisteminin oluturulmasyla bu kirliliinde ortadan kalkaca dnlmektedir. Ayrca bu alma kapsamnda kurun metalinin kullanm alanlar ve nemi ile ilgili bilgiler verilmi, dnyadaki retim ve tketim durumlar incelenmitir. Anahtar kelimeler: Atk Aklerin Geri Kazanm, Atk Aklerin evreye Zararlar, Geri Kazanm, Atk Ak Ynetimi, Kurun

ix

ABSTRACT Battery production and consumption is increasing from day to day as the number of vehicles grows. Thats why the subject of recycling of used batteries is becoming more and more important as well as environmental and economic factors are concerned. These batteries include lead and sulphuric acid both of which can be quiet hazardous if not properly handled. In Turkey, recycling industry is quiet developed but as illegal methods are employed, there is a possible danger for both human health and environment. In this study, environmental effects of battery recycling are emphasized. By examining the world-wide used recycling methods, better collection, transport and recycling methods are suggested from the point of view of human health and environment. Present rate of battery recycling in Turkey is about 95% but recycling industry only focuses on lead, lead compounds and plastic material all of which have trading value. However sulphuric acid which is a quiet hazardous waste is disposed of in an uncontrolled manner. This situation causes soil, air and water pollution. It is highly probable that if battery recycling is managed properly, this pollution can be prevented. In the study, application areas and importance of lead is also mentioned and world-wide production and consumption rates are examined. Keywords: Recycling of used lead-acid batteries, environmental effects of used lead-acid batteries, recycling, management of used lead-acid batteries, lead

1 1. GR

Doal kaynaklarn ve evrenin korunmas, ulusal ve uluslararas sevilerde ok nemli bir konu haline gelmitir. Endstriyel lkeler bata olmak zere lkelerin zmlemeye alt en nemli konulardan biri tehlikeli atklarn en iyi ekilde zararsz olarak veya mmkn olacak en az zararla nasl elden karlacadr. Tehlikeli atklarn oluumunun sebep olduu evresel ktlemenin nasl nlenecei, uygunsuz ynetimlerin gemi rneklerinin sebep olduu problemin fiili olarak nasl zmlenecei, tehlikeli atklarn oluumunun nasl azaltlaca ve son olarak kaynaklarn korunmas iin ierdikleri kymetli malzemelerin nasl yeniden elde edilecei ve dntrlecei zerinde durulmas gereken konulardr. Btn bunlar birok sosyal, teknik ve yasamaya ilikin etmenlere bal olan karmak noktalardr. Atk akler ierdikleri yksek miktarda kurun ve asit nedeniyle tehlikeli atk snfna girerler. lk olarak 27.08.1995 tarih ve 22387 nolu Resmi Gazetede yaynlanarak yrrle giren Tehlikeli Atklar Kontrol Ynetmelii ne gre atk akler zel ileme tabi olan atklar olarak snflandrlmtr. Tehlikeli atk kapsamna giren atk aklerin geri kazanm Trkiyede hatr saylr bir sektr olmakla birlikte mevcut durumda illegal yntemlerle yrtlmekte olup insan saln ve evreyi tehdit edecek boyutlardadr. Trkiyede uan atk aklerin geri kazanm % 90-95 gibi yksek oranlarda gzkmesine ramen bu geri kazanm faaliyeti daha ok aknn ticari olarak deerli olan kurun, kurun bileikleri ve plastik malzemeleri zerine younlamtr. Buna karn ak asidi olarak kullanlan ve evreye olduka zararl olan slfrik asit bertaraf edilmemektedir. Akleri toplama ii hurdaclarn elinde olduu iin hem toplama hem de tamada sorun yaratan ve de piyasada ticari bir deeri olmayan ak asidi kontrolsz bir ekilde evreye braklmaktadr. Bu durum toprak, hava ve su kirliliine sebep olmasndan dolay evreyi ve insan saln olumsuz ynde etkilemektedir. Ayrca yaplan bu geri kazanm ilemleri srasnda tamamen gelii gzel bir sistem olumu, toplamada olduu gibi ou lisansz olan geri kazanm tesislerinde de baca gaz artm sistemleri ve atk su artm sistemleri gibi ekipmanlarn mevcut olmamasndan veya gerekli ekilde altrlmamasndan dolay gerek salk asndan gerekse de evresel adan sorunlar olumaktadr. Yaanan bu sorunlar kontrol altna almak ve dzenlemek amacyla Trkiyenin Avrupa Birliine uyum almalarnn bir neticesi olarak 31.08.2004 tarih ve 25569 sayl Resmi Gazetede Atk Pil ve Akmlatrlerin Kontrol Ynetmelii yaynlanm ve 01.01.2005

2 tarihinde yrrle girmitir. Bu Ynetmelie gre atk akler evsel nitelikli atklardan ayr toplanmal, tanmal ve geri kazanlmaldr. Bu ilemlerden kaynaklanacak maliyetlerden ise retici Sorumluluu prensibine dayanarak ak reticileri ve ithalatlar ykml tutulmutur. Belediyelerin ise p deponi sahalarna atk akleri almalar kesinlikle yasaklanmtr. Yaplan bu alma ise bu uyum almas sreciyle birlikte hazrlanmtr. Trkiyedeki ak miktar tespit edilmeye allm, yurtii ve yurtd tecrbeler deerlendirmi ve henz sistemli bir ynetimi olmayan atk aklerin toplanmas, tanmas ve geri kazanma ilemlerinin sistemli bir ekilde nasl yaplmas gerektii aklanmaya allmtr.

3 2. AKLER HAKKINDA GENEL BLGLER

2.1

Aknn Tanm

Kimyasal enerjiyi elektrik enerjisine dnml olarak birok sefer evirebilen cihazlara ak ad verilir. Akler arj olurken dardan verilen elektrik enerjisini iyap deiimi ile kimyasal enerji olarak depolarlar. stendii zamanda kimyasal yap deiiklii tersine dner ve akden elektrik enerjisi alnmaya balanr. Kullanlan elektrolitin zelliine bal olarak bazl ve asitli akler yaplr. Bu almada kurun-asit akler ele alnmtr. Tipik bir kurun-asit aknn ksmlar ve genel grn ekil 2.1de verilmitir.

ekil 2.1 Otomobil (starter) aks

2.2

Ak Malzemeleri ve zellikleri

Kurun-asit aklerin iyaps iki ana unsurdan oluur. Bunlar elektrotlar ve elektrolittir. Elektrot olarak kurun ve bileikleri, elektrolit olarak ise sulandrlm slfrik asit kullanlmaktadr. Kapasitesinin byklne gre elektrotlarn bykl de deiir. Kullanm amacna bal olarak elektrotlardaki plaka says artrlp azaltlr veya byklkleri deitirilir. ekil 2.2de tipik bir otomobil aksnn bileenleri, izelge 2.1de ise bileimi gsterilmektedir.izelge 2.2de ise aknn kurun tayan bileenlerinin yaklak bileimi verilmektedir.

ekil 2.2 Bir otomobil aksn oluturan malzemeler (Vest, 2002)

izelge 2.1 Ak bileimi


Sert kauuk kasadaki 12V-44Ah-210A oto aks Kurun ieren bileenler Sert kauuk Slfrik asit Seperatrler (PVC) PP kasadaki modern 12V-44Ah-210A oto aks Kurun ieren bileenler PP bileenleri Slfrik asit Seperatrler (PP, PVC, selloz) 63.9 5.0 28.6 2.5 % bileim 58.8 12.7 26.2 2.3

Bir blme iinde bulunan elektrotlarn kapasite ve byklkleri ne kadar olursa olsun voltaj deimez. Her blme iin 2V olarak alnr. Dolaysyla deiik voltajlarda ak yapmak

5 istenildiinde, 2Vluk gzler birbirlerine seri balanrlar. Ticari ve zel nakil aralarnn akleri 6V veya 12Vtur. Bunun iin yada alt adet 2Vluk hcreler seri balanmtr. Oto akleri kk boyutlu olduklar iin genelde hcreler ayn kutu iinde kurun kprlerle birbirlerine balanrlar. Endstriyel alanda kullanlan ok deiik tipte ve byklkte akler vardr. 220Ae kadar olan oto aklerine karlk 12.000Ae kadar olan endstriyel akler retilmektedir. Byk kapasitelerde ak hcreleri tektir. Voltaja gre gerekli sayda hcre seri olarak kprlerle balanr.

izelge 2.2 Aknn kurun tayan bileenlerinin yaklak bileimi (Vest, 2002)
Izgara metali, kutuplar, kprler Pb Sb Ca Macun PbSO4 PbO (PbO2) Pb Toplam 60% 19% 21% 100% 9698% 24% <0.5% 56% 44%

Plaka Gruplar Akye enerji vermesini salayan, pozitif ve negatif olarak ikiye ayrlan, hcrelerin i ie gemi elektrot diye tanmlanan gruplardr. Dolu bir akde pozitif plaklar zerinde kurun dioksit (PbO2), negatif plaklar zerinde ise sngerimsi kurun aktif kimyasal madde olarak grev yapar. Plakalarda iskelet grevini stlenen kurun zgaralarn alamlar ve dkmleri zel bir neme sahiptir. nk akm toplayp iletecek, aktif maddeyi zerinde tutacak ve plakalara gerekli mukavemet gcn verecek olan bu dkm paralardr. Kurunun iindeki safszlklar i direnci ykseltir. Baz safszlklar ise i direnci ykseltmenin yannda abuk ypranmaya da neden olur. nemli bir alam elementi olan antimon, dkm

6 kolaylklar yannda kullanm srecinde de nemli lde mekanik ve kimyasal dayankllk verir. (Torlak, 2001) Aktif maddenin zgaralar zerinde tutulmas deiik yntemlerle salanr. Bu yntemler; 1) 2) 3) 4) Gzl zgara zerine svama (Faure) Petekli zgara ve plak (Plante) Petekli zerine svama (Semi Plante) Tpl plak (Panzer tipi)

gibi isimler alr. Aktif madde zgaralara dardan bir karm olarak verilir. Pozitif plaklar akm vermede esas alnan plaka grubudur. Svamalarda kurun oksit, baz katklar, asit ve suyun muamelesi sonucu hazrlanan hamur zgara yzeyine yedirilir (ekil 2.3). Svanan plakalar i plak diye adlandrlr. Formasyon denilen uzun bir arj ile pozitif plak zerindeki aktif madde kurun dioksit haline dnr. Bu dnm sonucunda pozitif plaka akm vermeye hazr hale gelir. Aklerde genellikle nce ypranan pozitif elektrottur. Negatife gre erken ypranmasnn nedeni oksidasyon reaksiyonu ile alan plak olmasndandr. (Torlak, 2001) Negatif plak aktif maddesi, kurun oksit iine genletirici katklar konularak su ve asit ile hazrlanan karmdr. Kullanlan kurun oksidin yksek saflktaki kurundan yaplm olmas mr asndan nemlidir. Negatif plaktaki aktif madde, formasyonda sngerimsi kurun haline dnr. Skk kurun metali olmad iin yeniden kolayca reaksiyona girebilir. Plaklarn svama teknikleri de mr zerinde nemli etkiye sahiptir. Basn altnda otomatik makinelerde svanan plaklar, ilkel yntemlerle svanan plaklardan daha yksek kapasiteli ve uzun mrl olurlar. Pozitif ve negatif plaklar formasyon arj yaplarak monte edilmi akler, Kuru arjl Akler diye adlandrlrlar. Plaklarn ak halinde arj edilmesi de mmkndr. Bugn tam kapal aklerin tamam ve dierlerinin de bir ksm, i plaktan yaplan akler, Sulu arjl Akler eklinde retilmektedir. Plaklar istenen kapasiteye gre deiik sayda kullanlabilir. Ayn hcredeki pozitif ve negatif plaklar kendi aralarnda bir kurun kpr ile birletirilerek paralel balanrlar: Hcrelerin seri balanmas ile istenilen voltajda akler meydana gelir.

7 Seperatrler Pozitif ve negatif plaklarn birbirine deerek ksa devre yapmasn nlemek iin aralara konan levha eklindeki paralara seperatr denir. Seperatrlerin pozitif ve negatif plaklar birbirinden ayrm olmas yeterli deildir. Ayn zamanda elektrii tayan iyonlarn geiine engel olmamal ve en azndan plaklar kadar alma mrne sahip olmaldr. Seperatr kalitesi diren, su emme, porozite ve mekanik mukavemet gibi zelliklerin testi ile belirlenir. PVC, kt, kauuk, cam elyaf gibi deiik malzemelerden olan seperatrler vardr. Gnmzde ekil 2.3de gsterilen zarf tipi denen ve plan sadece birini iine alan polietilen seperatrler daha yaygn kullanlmaktadr.

ekil 2.3 Seperatrler Kutu ve Kapaklar Sert ebonit veya plastik tr malzemelerden yaplr. Ebonit kutu ve kapaklar presleme, plastikler ise enjeksiyon yntemi ile baslrlar. Otomobil aklerinde ekil 2.4de verilen polipropilen kutu ve kapaklar daha yaygn olarak kullanlmaktadr. Ak kutu ve kapa yeterli yaltkanl salamal, szdrmamal, uzun sre mekanik ve kimyasal zelliklerini koruyabilmelidir. Ebonit kapaklar tek tek dnlerek dizayn edilirler. Gnmzde ise birden fazla hcreli kutulara tek bir kapak kullanlmaktadr. Sadece ok byk kapasiteli hcrelerin kapaklar ebonit olarak yaplmaktadr.

ekil 2.4 Kutu ve kapaklar Kutup klar Aklerden elektrik enerjisi ekilmesi ve arj edilmesi bu ular aracl ile salanr. Her hcrede plaklarn baland bir pozitif bir de negatif k bulunur. Pozitif plak gurubunun bal olduu uca pozitif kutup ba (+), negatif plak gurubuna bal uca negatif kutup ba (-) denir. Kutup stne veya yanlara (+) ve (-) iaretleri konulur. Endstriyel aklerde zel balant klar vardr. Otomotiv aklerinde ise genel olarak klar belirli ebat ve yapdadr. TS 1353te starter akler iin verilen kutup l ve iaretleri ekil 2.5de verilmitir. Ypranma pozitif kutupta daha fazla olduundan dolay negatif kutuptan bir miktar daha kalndr.

ekil 2.5 Otomobil aklerinin kutup ekli ve iaretleri (mm)

9 Gaz Kapaklar (Buonlar) Kurun-asit akler alma esnasnda az veya ok miktarda H2 ve O2 gaz kartrlar. kan bu gazlarn hcre iindeki basnc belirli bir seviyenin zerine karmamas gerekir, aksi takdirde ar basn sonucu ak patlayabilir. Oluan bu gazlarn bir ksmnn darya kmasn salayan delikli kapaklara buon ad verilir. Temel ama gazn knn salanmasyla birlikte sv elektrolit kann engellenmesidir. kan gazn bir ksmn younlatran kapak dizaynlar da vardr. Ayrca, patlamalara kar ak iine alev giriini engelleyen buonlar da yaplmaktadr. Gazlanmay minimize eden veya kan gazlarn (H2 ve O2) nemli bir ksmnn yeniden suya dnmn salayan akler bugn olduka yaygn hale gelmitir. Bu tr bakm gerektirmeyen aklerde yeni bir dizayn ile btn hcrelerin merkezi gaz balants salanr ve bir k dzenei konulur. Ar gaz basnc olutuunda buradan atlr. Elektrolit Pozitif ve negatif elektrotlarn iine batrld iyonlar (+ ve ykler) tayan svdr. Kurunasit aklerde elektrolit sulandrlm slfrik asittir. Dearj srasnda slfat kkleri her iki plak cinsi zerinde kurunlara balanrken elektrolitin younluu da buna paralel olarak azalr. arj srasnda ise plaklarn bnyesinde bulunan slfat kkleri ortama karak elektrolit younluunu artrrlar. Plaklarn bnyesindeki slfat kklerinin oranna gre ilk konulacak elektrolitin younluu deiir. Yani plaklarn formasyon arj llerine gre balangta deiik elektrolit younluklar kullanlr. Elektrolit younluu, birim elektrolit hacminin arldr ve hidrometre ile llr. Younluk yerine bome deyimi Trkiyede daha sk kullanlmaktadr. z olarak ayn olmakla birlikte saysal olarak farkl deerler ile ifade edilirler. Birbirine dnm forml aadaki ekilde verilebilir.

Be =

144,38(d 1) d

d: Asit zeltisinin younluu Be: Asit zeltisinin Bome derecesidir. Yksek elektrolit younluu daha yksek ve hzl alma salar. Ancak zellikle negatif kutuptaki sngerimsi kurunu zerek plaklarn ksa srede ypranmasna neden olur. ok dk elektrolit younluu ise volt ve mar basma gcnn dmesine neden olduu gibi

10 kapasite iinde daha fazla hacimde elektrolit gerektirir. Bu ve benzeri nedenlerle, elektrolit younluunun ve miktarnn uzun denemeler sonucunda belirli snrlar iinde olmas gerektii tespit edilmitir. Trkiyenin iklim koullarna uygun olan elektrolit younluu 1.261.28 g/cm3 arasndadr .Tropikal iklimlerde daha dk elektrolit younluu kullanlr. izelge 2.3de belirtildii zere younluk, zelti iindeki asit miktarna bal olduu gibi scaklk ile de deiir. Otomotiv aklerinde hidrometrelerin 26,7oC (80oF) gsterdikleri deerler esas alnr. 26,7oCin alt ve stndeki scaklklarda yaplan lm deerleri iin cetvelde grlen dzeltmeler yaplr. Elektrolit younluundaki deiim scaklklarda dorusala olduka yakndr. Ortamla olarak her bir derece iin 0,0007lik deiim olur.

izelge 2.3 Scaklkla younluk deiim cetveli (Torlak, 2001)

Hidrometre ile okunan younluk deerinden sonra bir termometre ile oC olarak scaklk okunur. Aknn scakl denilince elektrolitin scakl anlalr. Deiim tablosuna gre dzeltme yaplarak gerek younluk deeri bulunur. Her svnn olduu gibi, elektrolitin de bir donma derecesi vardr ve bu deer izelge 2.4de belirtildii gibi younlua gre deiir. Elektrolit hazrlanmasnda kullanlacak asit ve su saf olmaldr. Daima su iine asit konulur. Saf asit iine su koymak tehlikelidir.. Elektrolite asit ve sudan baka bir madde konulmamaldr.

11

izelge 2.4 Elektrolit donma scaklklar


Younluk (26.7oC) 1.280 1.265 1.250 1.200 1.150 1.100 Scaklk (oF) -92 -71,3 -62 -16 5 19 Scaklk (oC) -69 -57,4 -52,2 -26,7 -15 -7,2

2.3

Aknn alma Prensibi

Elektrot olarak kurun, elektrolit olarak ise sulandrlm slfrik asit kullanlan aklere kurun-asit ak denir. Ak plaklar arjl iken, (+) art elektrotta reaksiyona girmeye hazr kurun dioksit (PbO2), eksi(-) elektrotta ise sngerimsi kurun bulunur. Dearjda her iki elektrot kurun slfat (PbSO4) tabakas ile kaplanr. Dearj srasnda (+) kutupta oluan reaksiyon:
Pb 2+ + 2H 2 O PbO 2 + 4H + + 2e

(2.1)

2 Pb 2 + + SO4 PbSO4 2 PbO2 + 4 H + + SO4 + 2e PbSO4 + 2 H 2O(toplam)

(2.2) (2.3)

Dearj esnasnda (-) kutupta oluan reaksiyon:

Pb Pb 2+ + 2e

(2.4)

2 Pb 2+ + SO4 PbSO4

(2.5)

2 Pb + SO4 PbSO4 + 2e

(2.6)

12 Reaksiyon sonularnda grld gibi her iki kutupta da slfrik asit harcanmas olarak kurun slfat meydana gelir. Bu reaksiyonlar srasnda (+) kutupta su meydana gelir. Yukardaki reaksiyonlarn tersini dnrsek arj olmu olur. Ancak reaksiyon ynnn tersine dnebilmesi iin en azndan ak geriliminin biraz zerinde bir voltaj dardan ters ynde uygulanm olmaldr. Her iki kutuptaki arj ve dearj reaksiyonlarn toplayacak olursak: arj 2 PbSO4 + 2 H 2 O PbO2 + 2 H 2 SO4 + Pb (2.7)

Dearj PbO2 + 2 H 2 SO4 + Pb 2 PbSO4 + 2 H 2 O (2.8)

eklinde hcre reaksiyonunu gsterebiliriz. Ak hcresinde meydana gelen kimyasal reaksiyonlardan da grlebilecei gibi, kurun-asit aklerde gerilim, slfrik asit konsantrasyonuna byk lde baldr. Bir hcrenin toplam voltaj, pozitif elektrot geriliminden negatif elektrot gerilimi kartlarak bulunur. Pozitif elektrotun gerilimi (+), negatif elektrotun gerilimi ise (-) iaretlidir. Elektrotlar cinsine ve elektrolit olarak kullanlan maddeye gre voltaj deerleri deiir. Bir kurun-asit hcresinde voltaj teorik olarak V = Vp Vn = 1.74 (0.27) 2 volttur. Normal olarak 2V kabul edilen bir kurun-asit hcresinde gerek voltaj elektrolit younluuyla balantl olarak 2.052.15 volt/hcre arasndadr. Hcre bana voltaj deeri 2 volt alnarak hesaplanr. Aralarda kullanlan akler 6 veya 12 voltluk akler olup 3 veya 6 hcrenin seri balanmalar ile olumulardr. Bir kurun-asit aknn boald kabul edilen ortalama hcre gerilimi 1.75 volttur. Dearj iin limit voltaj, ekilen akmn oranna gre deiir. Dearj sonunda plaklardaki kimyasal maddenin tamam dnme uramaz. Hcre iindeki toplam kimyasal enerjinin belirli bir oran elektrik enerjisine dnr. Bunun deeri dearj akmnn miktar ve alt limit voltajna gre deiir. Akde dearj yolu ile elektrik enerjisine dnen toplam miktara kapasite denir. Kurun-asit aklerde kapasite, elektrotlarn zelliklerine aktif maddeye, elektrolit younluuna, aktif

13 maddenin dnm yzdesine, boaltma akmnn deerine, scakla ve boald kabul edilen minimum gerilime gre deiir. Aktif maddenin yzey ls ve gzeneklii de kapasiteyi etkiler. Otomobil aklerinde kapasite iin minimum hcre geriliminin 1.75 V kabul edilmesinin nedeni yeniden normal arj yaplabilmesi iindir. Kapasitenin yirmide biri bir akmla yaplan dearjda 1.75 V/hcreye kadar oluan PbSO4 tanecikleri kktr. Bu voltajn daha altna inilirse kurun slfat taneleri byr. Byyen PbSO4 taneleri arj zorlatrdndan i diren ykselmi olur. Yukarda da belirtildii gibi hcre voltajnn 1.75 voltun altna dmesi, reaksiyona girecek aktif madde kalmadn gstermez. Ancak kalan aktif maddenin zeri PbSO4 taneleri ile kaplandndan aknn gerilimi hzla der. Boaltma akmnn iddetine gre minimum hcre gerilimi deiir. ekil 2.6da ak retim tesisleri blok diyagram verilmitir. Bu blok diyagram ksaca aklayacak olursak; kleler halindeki dklm ham kurun ncelikle ergitme ilemine tabi tutulur ve antimon ile kurunun dayankll artrlarak zgara alam elde edilir.. Izgara alamlar dkm makinelerinde istenilen ebatlarda zgaralara dntrlrler. Dier taraftan kurun, oksit retiminde kullanlr ve elde edilen oksit, slyen ve saf su ve slfrik asit karmyla elde edilen elektrolit ile kartrlarak kurun oksit amuru (ak hamuru) elde edilir. Kurun oksit amuru zgaralarn yzeylerine svanr ve plaka haline gelen zgaralar kurutma odalarna alnrlar. Daha sonra formasyon arjna tabi tutulan plakalar ak kutularna istene kapasiteye gre (+) ve (-) plakalar sralanarak kurun kprlerle birbirlerine balanrlar. Plakalar ak kutularna sralanrken aralarna seperatrler konularak ksa devre yapmalar engellenir. Bu ksmdan sonra akler kuru arjl ak olarak veya ilerine elektrolitleri konularak sulu arjl olarak ambarlara gnderilirler.

14

Sat Saf Su retme Elektrolit Hazrlama Slfrik Asit Hamur Kartrma Asitli Su Oksit retme Slyen retme Asitli Pb Formasyon arj Izgara Alam Izgara Dkm Plaka Svama Kurutma (+) ve (-) Plaka
Ebonit Ham Maddesi Sentetik Kauuk Tab. Kauuk Kkrt s Karas Fueloil Ham Tuz

Kuru arjl Akler in (-) Plaka Kurutma Gazl

Seperatr

Asitli Su

Kuru arjl Ak Sulandrma

Sulu arjl Ak Ambara

Saf Kurun

(-) Plaka Kurutma Sistemi


Asitli Su

Kuru arjl Ak (+) Plaka Montaj Kuru arjl Ak Ambara

Antimon

(+) Plaka

Sa Suyu

Asitli Pb Asitli Su Asitli Su

Ebonit Forml

Ebonit Hamuru Hazrlama

Preslerde Kalplama ve Piirme

Kmr tme

Yal Su

Kmr Tozu

ekil 2.6 Ak retim Prosesleri Blok Diyagram (Torlak, 2001)

15

2.4 2.4.1

Ak eitleri Otomobil (Starter) Akleri

Motosiklet, otomobil, minibs, kamyon, kamyonet, otobs, i makineleri, jeneratrler, deniz aralar ve askeri aralarda kullanlmak zere 6V ve 12V olarak retilen aklerdir. Pazar pay en byk olan ak eididir. Gn getike artan motorlu tat saysna bal olmakla beraber tketimi de artmaktadr. Motorlu ara cinsine gre arl ve kapasiteleri deiiklik gstermektedir. ekil 2.1de tipik bir starter aknn grnm, izelge 2.5de ara cinslerine gre ortalama ak arlklar verilmitir.

izelge 2.5 Ara cinslerine gre ortalama ak arlklar Ara Cinsi Ort. Arlk(kg) Motosiklet Otomobil/Minibs 3 15 Kamyon 42 Otobs 58 Traktr 28

2.4.2

Stasyoner (Sabit Tesis) Akler

Sanayi tipi aklerdir. Sabit tesislerde alan, kurun-asit az bakml retilen stasyoner akler 25Aden 5000Ae kadar 2er voltluk hcreler halinde OpzS (tpl), OGI (svama) tip retilip istenilen gerilime gre montaj yaplmaktadr. 12 voltluk ve 6 voltluk blok kutularda 300 Ahe kadar retim yaplmaktadr. Haberleme, ulam, hastane, g istasyonlar, kontrol sistemleri, sulama ve pompa istasyonlar, emniyet aydnlatmalar gne pilleri gibi her trl kesintisiz g gereken yerlerde kullanlrlar. Btn tipleri ok az bakm isteyen zelliktedir. ekil 2.7de tipik bir stasyoner aknn genel grn verilmitir.

ekil 2.7 Stasyoner ak

16
2.4.3 Traksiyoner (ekici) Akler

Tpl pozitif plak kullanlarak (PzS) yaplan yksek gl ekici aklerdir. Malzeme kaldrma ve tamalarnda, elektrikli tatlarda, ambalaj platformlar ve ykseltmelerde, otomatik ynlendirmeli tatlarda ve zel baz hareket sistemlerinde kullanlrlar. Mkemmel saykl zellii ve yksek mar kapasitesine sahip bu aklerin forkliftlerde kullanlan genel tipinin yannda, zel alev almaz kutu kapakl dizel lokomotifler ve vagon aydnlatmas iin kullanlan farkl tipleri de vardr. ekil 2.8 de tipik bir traksiyoner aknn genel grn verilmitir.

ekil 2.8 Traksiyoner ak

2.4.4

Madenci Akleri

Maden ocaklar ve tnel almalarnda kullanlan i ve d dizayn ile tamamen zel bir akdr. Ak ile balantl olarak alan lamba bal vardr. ekil 2.9de tipik bir madenci aksnn genel grn verilmitir.

ekil 2.9 Madenci aks

2.5

Aklerin Bakm

Ak temel prensibi ve yapm basit grnen ancak ksa srede yksek akm vermesi ve uzun

17 mrl olmasnn salanmas olduka zor olan bir cihazdr. Modern teknik ve retim yntemleri gerektirir. Mar gc yksek ak elde etmek, dorudan imalatsnn kulland teknoloji ile ilgilidir. Ancak, uzun mr iin birinci koul istenen zellikle bir ak olmas, bunun kadar nemli ikinci bir koulda bakmdr. Ak, arzalar ve giderilmesi ynnden makinelerden ziyade canl organizmalara benzemektedir. Canl bnyelerinde olduu gibi, tedavisi yaplmaz ise srekli geliip artarak lme yol aar. Belirli bir sre iinde hata giderilmez ise, akde geri dndrlemeyecek lde ypranma ve arzalar grlr. Akler, hangi tipte ve hangi teknik ile retilmi olurlarsa olsunlar az veya ok bakm gerektirir.
2.5.1 Kuru arjl Aklerin Bakm

Elektroliti konulmam fakat plaka gruplar arjl olan aklerdir. yi ambalaj yaplm bir kuru arjl aky serin ve dk rutubetli yerlerde birka sene muhafaza etme olana vardr. Kuru akler, orijinal ambalajnda saklanmaldr. retici asndan kuru bekleme sresini uzatmak iin baz destekleyici tedbirler alnabilir. Bunlar, iyi ambalaj gz deliklerinin bantlanmas veya vakum ile dardan ieriye basn oluturarak kapatlmas eklinde belirtilebilir. Kuru olarak saklama sresinin uzatlmas iin gereken tedbirlerden de anlalabilecei gibi, zaman iinde bozulmaya neden olan, aknn iine giren havadr. inde bulunan oksijen, sngerimsi kurun olan negatif plak ham maddesi ile reaksiyona girerek kuru arjllk orann drr. 2 PbO + O2 2 PbO + Is (2.9)

Rutubet ve s, bu reaksiyonu hzlandrr. Grld gibi reaksiyon sonucunda da bir miktar s ktndan oksidasyon baladktan sonra daha da hzlanr. Hava girileri kapal olduunda, ierideki oksijen miktar snrl olacandan ok az oksidasyon olur. Hava oksijeni ile PbO haline gelen negatif aktif madde, elektrolit konulduunda slfrik asit ile hibir d etki olamadan reaksiyona girer. PbO + H 2 SO4 PbSO4 + H 2O + Is (2.10)

Yukarda reaksiyon sonucunda asit harcanr, negatif plak slfat ile kaplanr, asit harcanmas

18 nedeniyle elektrolitin younluu der ve aa kan s aknn i scakln artrr. Buradaki scaklk art oksidasyonun derecesine gre doru orantl olarak deiir. Ar scaklk ykselmeleri negatif aktif maddeyi zer ve aknn mrn ksaltr. Kuru arjl akler, uzun sre veya kt koullarda bekletilmiler ise ilk arjlarna zen gsterilmelidir. Elektrolit konulmasndan 20 dakika sonra scaklk ve younluk llr. Konulan elektrolitin younluunda 40tan fazla d varsa (1.280 iin 1.240n altna inmi ise) mutlaka ikmal arj yaplp sonra araca taklmaldr. Elektrolit konulmasndan 20 dakika sonraki scaklk ok fazla ykselmi ise, 24 saat dinlenme ve dk akm ile ikmal arj yaplmas uygundur. Hcreler aras oksidasyon derecesi farkl olabileceinden, arj sonunda btn gzlerin younluklar kontrol edilmeli, dk olan hcre var ise, toparlayana kadar arja devam edilir. Bu tr durumlarda ak kapasitesinin 1/20si ile arj iyi sonu verir. Kuru arjl akler retilirken, retenin teknolojik olanaklarna gre bir seri kontrolden geirilip piyasaya verilirler. Ancak hatal kontrol, gzden kama veya kuru olmas nedeniyle arzann aa kmamas gibi nedenlerden dolay elektroliti konulan aklerin bir ksmnda daha balangta teknik arza grlebilir. Bunun iin sulandrlan akler arj ncesi kontrol edilir. Bir gzn ters olmas halinde, 12 volt yerine 8 volt okunur. Hcrelerden birinde ksa devre olmas halinde dk voltaj ve o gzde younluk dmesi grlr. Depolama koullar tam denetlenemeyeceinden, kuru arjl olarak uzun sre bekleyen aklerin, ikmal arj yapldktan sonra kullanlmalar ara sahibine avantaj salar. Kuru arjl akler dnda, elektroliti konulmam fakat slak arjl olan retim tipleri de vardr. Bunlar mutlaka bantl (hava szdrmaz) olmak zorundadr. Aksi durumda ak kullanlmaz hale gelir. Islak arjl aklerde buon delikleri zerindeki bant veya kapaklar alndktan sonra elektrolit konulup araca taklr. Aklerin zerinde imalat tarihleri dorudan veya bir kod olarak yazlr. Bu tarihler dikkate alnarak ilk retilenin ilk kullanm esas alnr. Aknn kutu ve kapaklarnda krlmalara yol amamak iin st ste istiften kanlmaldr. Ayrca, ykleme ve boaltmalarda aklerin ar sarsnt ile darbe grmemesine zen gsterilmelidir. Sonu olarak, uygun koullarda akleri kuru olarak saklamak bir avantajdr. nk elektroliti konulduu anda yeni bir ak gibi ilev grr. Ancak, bu srenin ok uzun olmas veya saklama koullarnn olumsuz olmas hallerinde iyi bir ikmal arjndan sonra araca taklmas gereklidir.

19
2.5.2 Sulu arjl Aklerin Bakm

Elektroliti iinde olan aklere, sulu akler denir. Kullanlan malzeme ve retim tekniklerine gre, farkl oranlarda olan bir bekleme kayplar vardr. Kendi kendine dearjdaki limit, aknn yapm zelliklerine gre 112 ay arasnda deiebilir. Sulu arjl bir aknn kullanlmasa dahi mrnden bir miktar kaybedecei unutulmamaldr. Sulu aklerdeki bakm grecei ileme gre ikiye ayrlr:
A) Bekletilen Sulu Aklerin Bakm:

Bekleyen sulu akler, elektroliti konulup arj edildikten sonra hemen araca taklmayan veya balangta sulu arjl olarak retilen ve henz kullanma girmemi aklerdir. Sulu olarak bekleyecek aklerde aadaki noktalara dikkat edilmelidir: 1) Bekletmeye alnd anda arjl olmal, 2) st ile yanlar temiz ve kurulanm olmal, 3) Buonlu tiplerde; buonlar takl olarak serin bir yerde saklanmal, yani ortam scakln gemeyen glge bir yerde tutulmal, 4) Bekleme kayp oranlar aylk kontrol edilerek gerektiinde arja alnmaldr. Sulu arjl ak kullanm balang arjnn iyi yaplmas koulu ile kullancya avantaj salayan bir sistemdir. Sulu arjl aklerde elektrolitin andrc asitli su olduu unutulmamaldr. Genellikle 45onin zerindeki eimlerde buon deliklerinden elektrolit kmas olabilir.
B) Ara zerindeki Aklerde Bakm:

Ara sahibi ynnden en nemli bakm aracn kullanm srasndadr. ncelikle, aks takl olarak bekleyen aralardaki durumu ayrmak gerekir. nk depoda bekleyen sulu akye yaplacak bakm ne ise, arata bekleyen ak iin de ayn bakm gereklidir. Uzun sre almadan duran ve reticiden satcya, oradan da mteriye giden aralarda geen zaman miktar akye yeniden arj gerektirebilir. Bu gibi durumlarda, ak aratan sklerek arja alnr. izelge 2.6da bir otomobilin akye balantl aksamlarnn ektikleri akmlarn emas grlyor. Verilen deerler sadece bir rnee ait olup ara tipine gre deiir.

20

izelge 2.6 eitli Devrelerin ektii Akmlar:


Farlar Ateleme Aletler Tablosu Kuyruk Lambalar Aydnlatma Istc Radyo Mar Motoru 10A 2A 1.5A 1A 1.2A 7A 1A 100-250A

Mar motorunun ektii akm, hava scaklna gre deiir. Yazn daha dk, kn daha yksektir. Verilen mar akm benzinli aralar iin olup dizel tiplerinde yzde elli daha yksek olur. Bu nedenle bir benzinli aracn ak kapasitesinin ayn aracn dizel tipi olduunda yaklak yzde elli artmas gerekir.

21
3. AK RETM VE KULLANIM MKTARININ TESBT EDLMES

3.1

Genel Bilgi

Atk aklerin kontroll bir ekilde toplanmas, tanmas ve geri kazanmn salayacak bir sistemin kurulabilmesi iin ncelikle, Trkiyede retilen ve kullanlan aklerin toplam miktar ve corafik dalmnn gereki bir tahmininin yaplmas gerekmektedir. Trkiye bir ak imalat lkesidir. Piyasada yaplan aratrmalar sonucunda tanesi byk kapasiteli olmak zere 49 adet ak reticisi tespit edilmitir. Bu reticilerin listesi izelge 3.1de verilmitir. Bu retici firmalar rettikleri aklerin yaklak olarak %40n ihra etmektedirler. Geri kalan %60lk ksm ise i piyasaya srlmektedir. Tespit edilen bu imalatlar dnda faaliyet gsteren, dk kapasiteli illegal olarak faaliyet gsteren ok sayda da ak imalathaneleri vardr. Bu imalathanelerin %15 orannda ak piyasasna hkmettikleri tahmin edilmektedir.

izelge 3.1 Trkiyedeki ak imalatlarnn listesi


KAPASTE L
* * ** ** * ** **** * * * ** ** ** ** **

MARKA
AKDENZ AK BATMAN AK LHAN-DNYA-AKIR AK BAHADIR AK PINAR AK YALIN AK YT-TUN AK BLBL AK SOYTRK AK TOROS AK ERDL AK KAYNAK AK SMGE AK FATH-SEDER-ARIKAN AK ALAGZ-UMUT AK

RETC FRMA
Akdeniz Ak Montaj Oto Last. Tic. Ltd.ti Batman Ak San. ve Tic. Ltd. ti akr Otomotiv Bahadr Ak Sanayi Tic. Ltd. ti. Pnar Ak San. Ltd. ti. Yaln Akmlatr San. Tic. Ltd. ti. Yiit Ak Malzemeleri San. ve Tic. A.. Blbl Ak ve Malzemeleri San. ve Tic. Ltd. ti. Soytrk Ak malat San. Ltd. ti. To-Ro-Na Endstri Tic. Ltd. ti. Erdil Ak Sanayi Kaynak Ak Sanayi Simge Ak Elk. San. ve Ticaret Arkanlar Ak Sanayi ve Ticaret A.. Alagz Ak Sanayi

ADANA ADANA ADANA ANKARA ANKARA ANKARA ANKARA ANTALYA ANTALYA ANTALYA BALIKESR BALIKESR BALIKESR BURDUR ORUM

22 izelge 3.1in devam


KAPASTE L
** * * *** ** ** * ** *** ** * ** *** ** ** * **** * ** ** ** ** *** * *

MARKA
FZE AK ERSAN AK EKG AK

RETC FRMA
Fze Akmlatr ve Elektrik San. ve Tic. Ltd. ti Dikerler Ak Sanayi Tic. Ltd ti Kuvvet Ak Akm Ak Erbaylar Otomotiv Tek Ak Volkan Ak Zafer Ak San. Tic. Ltd. ti. Akas Ak ve Malzemeleri San. Tic. Ltd. ti. Bas Akmlatr Sanayi ve Tic. A.. Cesa Akmlatr Sanayi A.. Dev Ak Sanayi Ticaret Ltd. ti. Esan Akmlatr Malzemeleri San. Tic. Koll. ti. Gner Ak San. ve Paz. Koll. ti. Kocabay Akleri San. ve Tic. Koll. ti. Medison Ak Elektrik San. ve Tic. Ltd. ti. Mutlu Ak ve Malzemeleri Sanayi A.. Sedef Ak Otom. Ve Tekstil San. Tic. Ltd. ti. Elit Ak San. Ltd. ti. ieki Ak ve Ak Malz. Otom. San. ve Tic. Ltd. Oral Ak Sanayi ve Tic. Ltd. ti. Serdar Ak Sanayi ve Ticaret Ltd. ti. Aksan Ak Sanayi ve Ticaret A.. Ok Akmlatr Elk. San. ve Tic. Ltd. ti. Aksa akmlatr

DENZL ESKEHR ESKEHR

GAZANTEP AKIM AK GAZANTEP KUTLU AK GAZANTEP TEK AK GAZANTEP VOLKAN AK GAZANTEP ZAFER AK STANBUL STANBUL STANBUL STANBUL STANBUL STANBUL STANBUL STANBUL STANBUL STANBUL ZMR ZMR ZMR ZMR KAYSER KIREHR KOCAEL AKAS-FLOCK-GT AK BAS AK CESA AK DEV AK ESAN AK GNER AK KOCABAY AK MEDSON AK MUTLU-ELK-POVVER-HALK AK SEDEF AK AHC AK EK AK ORAL AK SERDAR AK ASYA-FEZA AK OK AK AKSA AK

23 izelge 3.1in devam


KAPASTE ** ** ** **** ** * ** * **

L KOCAEL KONYA KTAHYA MANSA MANSA ORDU SAMSUN

MARKA UUR AK AKTF AK IIK AK NC-EAS-BERGEN-HUGEL AK RAKS-RAMEX AK TAYFUR AK YASON AK

RETC FRMA Uur Akmlatr Aktif Ak Otomotiv ve San. Tic. Ltd. ti. Ik Ak A.. nci Exide Ak Sanayi A.. zyaln Akmlatr San. ve Tic. Ltd. ti. Tayfur Akmlatr Yason Akmlatr San. ve Tic. Ltd. ti. Szer Akleri Otomotiv Tarm rnleri San. Tic. Oflas Akmlatr

ANLIURFA SZER AK VAN OFLAS AK

(*) Bulunduu ilde datm yapanlar (**) Birden fazla ilde datm yapanlar (***) retim kapasitesi byk ve farkl blgelere datm yapanlar (****) retim kapasitesi byk ve tm blgelere datm yapanlar

24 retim kapasitesi yksek olan yedi firmann yllk retim miktarlar ekil 3.1de verilmektedir. Grafikten de anlald gibi yllk yaklak 5 milyon adet ak bu firmalar tarafndan retilmektedir.
3.000.000 2.600.000 2.500.000 2.000.000 adet/yl 1.500.000 1.000.000 500.000 0
Yi i tA k Es an Ak Ak m Ak Ak Ko ca ba y A k n ci Ak A k M ut lu Ak as

1.400.000

410.000 250.000 120.000 65.000 35.000

Firmalar

ekil 3.1 Kapasitesi byk firmalarn yllk ortalama otomobil aks retimi(Anket, 2003)

3.2

thal Edilen Ak

lkemizde ak ithalat miktar, retim miktar ile karlatrldnda piyasada daha dk bir paya sahip olduu tespit edilmitir. Piyasa ve internet zerinden yaplan aratrmalar neticesinde Yuasa, Rocket, Fiamm, Fulmen, Delphi, Bosch, Conbat ve Hyundai gibi markalarn ithal aklerde n plana ktklar saptanmtr. 2004 ylnda 10.000 adet zerinde ak ithalat yapan firma says 46 adettir. Bu firmalarn toplam ithal ettikleri ak miktar 2.300.000 adet olmakla beraber starter amal toplam ithal edilen ak miktar 550.000 adet seviyesindedir.

3.3

Piyasa

Aklerin toplanmas, tanmas ve geri kazanlmas iin toplama merkezleri veya geri kazanm tesislerinin kurulaca yerlerinin tespiti iin firmalarn i piyasaya satm olduklar aklerin blgelere gre dalm olduka nemlidir. Bu dalm firmalara gnderilen anketlerle aratrlm ve ekil 3.2de bu miktarlar verilmitir. Grafikten de anlald gibi ak reticileri tarafndan yllk yaklak 2.8 milyon adet ak i piyasaya srlmektedir.

25

1.000.000 900.000 800.000 700.000 600.000 500.000 400.000 300.000 200.000 100.000 0
a e iz z lu do An a
13.200

Adet/Y l

Eg

ar

ni

do

en

Ak de

An a

Ka

Blgeler

ekil 3.2 piyasaya satlan otomobil aklerinin blgelere gre dalm (Anket, 2003) Bu rakamlar ithal edilen aklerle birleince Trkiyede yllk starter ak tketimi 3.3 milyon adet sevilerine ulamaktadr. Fakat rakamlar kayt altndaki firmalardan elde edilen sonular olduklar iin yaplacak toplama, tama ve geri kazanm ilemlerinde bu miktarlarn zerinde aknn piyasada var olduu gerei dikkate alnmaldr.

3.4

hra Edilen Ak

Ak reten firmalara gnderilen anketler sonucunda toplanan veriler deerlendirilerek ihracat miktarlar ekil 3.3deki grafikte belirtildii ekilde oluturulmutur.
1.400.000 1.200.000 1.000.000 adet/yl 800.000 600.000 400.000 200.000 0 Mutlu Ak 75.000 800.000 1.200.000

15.000

Do

G
6.000

nci Ak Esan Ak Kocabay Akas Ak Aksan Ak Ak Firmalar

ekil 3.3 hra edilen yllk ortalama otomobil (starter) ak miktar (Anket, 2003)

ey do

ar m

ra d

lu

26
3.5 Trkiyedeki Tat Miktarnn Tespiti

nceki blmlerde verilen retim, ithalat ve ihracat miktarlarnn yan sra kullanlan ak miktarnn tespitinde en nemli faktr tat says ve art miktardr. 20012002 yllar iin Trkiyedeki tatlarn trlerine gre adet olarak miktarlar izelge 3.2de verilmitir.

izelge 3.2 Trkiyede trne gre tat saylar (TEADB)


Tat Cinsi Motosiklet Otomobil Minibs Otobs Kamyonet Kamyon Traktr Arazi Tat TOPLAM 2001 yl adet 1.032.011 4.987.412 321.991 148.403 924.340 653.958 1.168.389 50.859 9.289.364 2002 yl adet 1.046.499 5.102.377 331.004 153.687 935.252 661.826 1.180.127 54.463 9.467.237

TEADB 2002 yl sonras iin tat trlerine gre saysal miktarlar bildirmemitir. Toplam tat miktarn 2003 yl aralk ay sonu itibariyle 9.532.574 olarak, 2004 yl nisan ay sonu itibariyle ise 119.908 adet artla 9.652.482 olarak aklamtr. 2002 yl itibariyle elde edilen tat miktarlarna bal kalarak yaplan hesaplama sonucu Trkiyede bulunan tatlar zerindeki aklerin arlklar izelge 3.3de verilmitir. izelge 3.3 Tatlar zerindeki aklerin toplam miktar
Tat Cinsi Motosiklet Otomobil Minibs Otobs Kamyonet Kamyon Traktr Arazi Tat TOPLAM 2002 yl (adet) 1.046.499 5.102.377 331.004 153.687 935.252 661.826 1.180.127 54.463 9.467.237 Ort. Ak Arl(kg) Toplam Arlk(kg) 3 15 15 58 15 42 28 28 3.139.497 76.535.655 4.965.060 8.913.846 14.028.780 27.796.692 33.043.556 1524964 169.948.050

izelgeden elde edilen bilgiye gre yaklak olarak 170 bin ton aknn aralarda dolat

27 sonucu karlr. Otomobil aklerinin arlk olarak ortalama %65i kurun ve kurun bileiklerinden, %30u slfrik asitten, %5nin plastikten olumaktadr. Bu verilerin neticesinde Trkiyedeki tatlarda aklerden kaynaklanan 170.000 0.65 = 110.500 ton kurun, 170.000 0.30 = 51.000 ton slfrik asit ve 170.000 0.05 = 8.500 ton plastik malzeme bulunmaktadr. Mevcut tat saysnn 1/3 miktarndaki tatn ylda ak deitirdii tahmin edilmektedir. Bu tahminden yola karak ylda, 36.833 ton kurun, 17.000 ton slfrik asit ve 2.833 ton plastik malzemenin atk nitelii kazand sonucu ortaya kmaktadr.

28
4. KURUN METALNN KULLANIM ALANLARI VE NEM

4.1

Genel Bilgi

Kurun madencilii ve metalurjisi dnya apnda nemli bir sanayi kolu olup, 1970'li yllarda toplam kurun metal retimi, elik, alminyum, bakr ve inkodan sonra beinci srada yer almtr (DPT, 2001). Gnmzde, dnya kurun retiminde, primer kaynaklardan retimin yan sra eski hurda kaynaklardan da nemli bir oranda kurun retimi gerekletirilmektedir. Kurunun ana kullanm alan ak imalat olup, yeralt haberleme kablolarnn kurunla izolasyonu, kurun tetraetil ve tetrametil formlarnda benzin iinde oktan ayarlayc bileikler olarak, radyasyonu en az geiren metal olmas nedeniyle x-nlarndan korunmada, renkli televizyon tplerinin yapmnda ve mhimmat imalinde nemli kullanm alanlar bulmutur. Yeryznde rastlanan elementler arasnda 34.srada yer alan kurunun, atom numaras 82, atom arl 207.21 dir. Doada zgn kristal yapsna ender rastlanan kurun kbik sistemde kristalleir. Gri renkli olup, metalik parlakla sahiptir. Ergime noktas dk 327 0C, kaynama noktas (1 atmosferde) 1525
0

Cdir. Korozyona kar dayankl, kolayca

ekillendirilebilen, yksek zgl arl (11,4 t/m3) ile kurun, deiik alamlar olarak kullanlabilme zelliklerine sahiptir. Dk bir ekme mukavemetine sahip olmas nedeniyle gerilmenin nemli olduu hallerde kullanm sahas snrldr (n, 1968). Adi metaller arasnda korozyona en dayankl olmas yannda yasslama ve tel ekme zelliine de sahip bir metaldir. Kurun, PbO, Pb2O2, Pb04, Pb02 ve Pb20 olmak zere 5 tipte oksitli bileik oluturur. En dayankls PbOdur. Kurunun fiziksel zelikleri detaylar ile izelge 4.1de verilmitir.

29

izelge 4.1 Kurunun fiziksel zellikleri (n, 1968)


Atomik zellikleri Atom arl Atom Numaras Periyodik Durumu Sembol Kristal Sistemi Valans Deeri Sabit izotoplar Radyoaktif izotoplar Ktle zellikleri zgl Arlk (20Cde) 327.4Cde kat Pb younluu 327.4Cde sv Pb younluu Buhar Pb younluu (Hidrojen=1e gre) Termal zellikleri Erime Noktas Buhar basnc(2100C) 0 Cde termal kapasite 0 Cde s iletkenlii cm.cm. 327.4C 11.7atm 0.0303gr/kal 0.083C/kal Kaynama Noktas (1.0 atm) zafi s iletkenlii (Ag=100) 327.4Cde termal kapasite 100Cde s iletkenlii cm.cm 1525C 8.2 0.340 gr/kal 0.081C/kal 11.34 11.005 10.686 103.6 207.21 82 4.Grup:6.Periyot Pb Regler 2 veya 4 204;206;207;208 209;210;211;214 Elektriksel zellikleri 20Cde elektrik direnci 100Cde elektrik direnci zafi elektrik iletkenlii (Cu=100) zafi elektrik direnci (Cu=100) 20.65cm/mikroohm 27.02cm/mikroohm 7.82 1.280 Haddelenmi Pb gerilme direnci (15 Cde) Haddelenmi Pb gerilme direnci (-75 Cde) 3.600 15.200 Mekanik zellikleri Sertlik (Mohs) Brinell sertlii (adi Pb) Brinell sertlii (kimyasal Pb) Kle Pb gerilme direnci (oda scaklnda 2.5 cm iin) 1.5 3.2-4.5 4.5-6.0 2.000

4.2 4.2.1

Kurun Metali retimi Hidrometalurjik Prosesler

Metal kurun retiminde, literatrde baz laboratuar ve pilot lekli denemelere rastlanmakta ise de henz endstriyel boyutta bir hidrometalurji tesisi kurulmamtr (DPT, 2001). Bu prosesler kavurma esasl olmadklar iin kkrt ierikli gazlar olumaz ve evre dostu birer proses grnmndedirler. Ancak, yksek elektrik gc gerektirmesi ve malzeme korozyonu gibi nedenlerden tr ekonomik bir tesis olmamas nedeniyle henz endstriyel boyutta nemli bir gelime gstermemitir.
4.2.2 Pirometalurjik retim Prosesleri

Kurun konsantrelerinin pirometalurjik ileminde geleneksel olarak endstriyel lekte

30 kullanlan en eski yntem imperial smelting prosesidir. Kurun ergime asndan bakldnda, imperial smelting proses (ISP), klasik -dey sinter frn proseslerinden biri olup yksek oranda inko yan rn ortaya karr. Kurun retim prosesleri arasnda ISP, dnya birincil Pb bulyonu retiminin %10'una sahiptir. Ayn prosesle, dnya apnda faaliyette bulunan 13 tesiste ise, dnya rafine inko retiminin % 12'si gerekletirilir (DPT, 2001). Klasik sinter ve dner frn teknolojisinin benimsenmesi nedeniyle, ISPde evresel problemler yaanmakta ve pahal metalurjik kok kullanlmaktadr. Ancak, kurundan daha pahal olan inko retimi sayesinde elde edilen gelirler, yksek retim maliyetlerini karlamaktadr. zellikle, petrol krizi srasnda artan elektrik fiyatlar, ISPnin elektrolitik proseslere gre ne kmasna neden olmutur. Ayrca Kivcet Prosesi, OSL Prosesi, sasmelt Prosesi, Boliden Kaldo Prosesi kurun retiminde kullanlan balca proseslerdir.

4.3

Kurunun Kullanm Alanlar

Daha nceden de bahsedildii gibi kurunun ana kullanm alan ak imalat olup, yeralt haberleme kablolarnn kurunla izolasyonu, kurun tetraetil ve tetrametil formlarnda benzin iinde oktan ayarlayc bileikler olarak, radyasyonu en az geiren metal olmas nedeniyle xnlarndan korunmada, renkli televizyon tplerinin yapmnda ve mhimmat imalinde nemli kullanm alanlar bulmutur. izelge 4.2de ise, eitli kaynaklardan derlenen son 5 yllk ortalama deerleriyle Dnya kurun tketiminin kullanm alanlarna gre dalm verilmitir.

izelge 4.2 Dnya metal kurun kullanm alanlar (DPT, 2001)


Kullanm Alan -Ak imali -Kablo izolasyonu -Hadde ve dier rnler -Mhimmat -Alamlar -Kimyasal maddeler ve pigmentler -Benzin katks -Dier Toplam Tketim oran (%) 60,0 5,5 8,0 2,5 4,0 13,0 3,0 4,0 100,0

31
4.4 Dnya Kurun Rezervleri

Dnya kurun rezervi 100 milyon tonu grnr olmak zere toplam 140 milyon ton civarndadr. 1996 yl itibaryla revize edilen grnr ve toplam rezerv baznda dnya kurun cevheri rezervleri izelge 4.3de verilmitir. Dnya kurun rezervlerinin % 78,5inin yer ald ilk dokuz lke ve rezerv deerleri ise izelge 4.4de verilmitir.

izelge 4.3 Dnya kurun rezervleri (DPT, 2001)


Metal Kurun (x10 ton) Grnr Rezerv Toplam Rezerv ton % ton % 36500 36.2 48500 35.1 21000 20.8 27000 19.5 12000 11.9 17000 12.3 3000 3.0 4000 2.9 500 0.5 500 0.4 2500 2000 500 22385 1000 1500 2000 5000 3000 1500 1500 4000 885 2000 6000 4000 1500 500 17500 12000 2000 2000 1500 16000 100885 2.5 2.1 0.5 22.1 1.0 1.4 2.0 4.9 3.0 1.5 1.5 4.0 0.9 2.0 5.9 4.0 1.5 0.4 17.3 11.9 2.1 2.0 1.4 15.9 100.0 4000 3000 1000 29750 1500 2000 2500 5000 4000 2000 2000 5000 3250 2500 8000 5000 2000 1000 20000 12000 3000 3000 2000 28000 138250 2.9 2.2 0.7 21.5 1.1 1.5 1.8 3.6 2.9 1.4 1.4 3.6 2.4 1.8 5.8 3.6 1.5 0.7 14.5 8.7 2.2 2.2 1.4 20.2 100.0

LKELER K.Amerika A.B.D Kanada Meksika Orta Amerika G.Amerika Peru Dier Avrupa rlanda Polonya spanya Rusya Bulgaristan Portekiz sve Yugoslavya Trkiye Dier Afrika G.Afrika Cumhuriyeti Fas Dier Asya Kazakistan in Hisdistan Dier Okyanusya Avustralya Dnya Toplam

32 izelge 4.4 Dnya kurun rezervlerinin byklne gre ilk dokuz lke (DPT, 2001)
LKELER Avustralya-Okyanusya A.B.D Kanada Kazakistan Rusya G.Afrika Cumhuriyeti Yugoslavya(Eski) Meksika Bulgaristan Toplam Metal Kurun (x10ton) Toplam Rezerv 28000 27000 17000 12000 5000 5000 4000 4000 4000 106000 %Dalm 26.4 25.5 16.0 11.2 4.8 4.7 3.8 3.8 3.8 100.0

4.5

Dnya kurun retim tketim verileri

Dnya metal kurun retiminde 19902000 yllar arasndaki deiim ekil 4.1'de verilmektedir. 1990'l yllarda 5.4 milyon ton metal Pb edeerindeki retim 1995'e kadar bir d trendi gstermekte, bu tarihten sonra retim artlaryla 2000'de 6.25 milyon ton seviyesine ulat grlmektedir.
6500 6250 retim (x1000 ton) 6000 5750 5500 5250 5000 4750 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 Yllar

ekil 4.1 19902000 aras dnya metal kurun madeni retimi (DPT, 2001) Dnya ikincil rafine kurun metali retiminin 19921998 yllar arasndaki deerleri ekil 4.2de verilmitir.

33

2800

retim (x1000 ton)

2600

2400

2200

2000 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 Y llar

ekil 4.2 Dnya ikincil rafine kurun retimi (DPT, 2001) kincil rafine kurun retiminin lkelere gre dalm ise izelge 4.5de verilmektedir.

34

izelge 4.5 Dnya lkeleri ikincil rafine kurun retimi (DPT, 2001)
lke Avrupa Avusturya Belika Fransa Almanya rlanda talya Halanda Portekiz Slovenya spanya sve svire ngiltere Yugoslavya Trkiye Afrika Cezayir Nijerya Gney Afrika Dier Amerika Kanada A.B.D Arjantin Brezilya Meksika Venezuela Dier Asya Hindistan ran Japonya Malezya Filipinler Gney Kore Tayvan Tayland Dier Okyanusya Avustralya Yeni Zelanda Dnya Toplam 1992 772.7 18.2 19.7 155.6 179.0 12.0 84.3 23.5 7.4 62.1 37.1 5.7 148.0 15.0 5.1 45.2 3.0 5.0 29.0 8.4. 1118.9 101.6 853.1 15.0 38.3 90.0 15.0 5.9 307.7 26.0 42.0 111.4 28.5 19.1 24.0 16.0 10.7 30.0 22.1 17.1 5.0 2266.6 retim Miktar,(x1000ton) 1993 1994 763.3 796.3 17.9 16.9 25.4 26.3 146.4 155.2 159.4 156.2 9.4 10.4 92.9 95.1 24.2 24.5 8.3 13.0 9.6 12.0 62.4 69.0 37.7 42.5 5.7 6.0 154.2 161.4 4.8 3.8 5.0 4.0 53.3 8.6 4.5 31.8 8.4 1091.5 69.1 881.5 16.0 39.0 65.0 15.0 5.9 303.5 20.0 37.4 97.3 29.0 24.3 30.0 28.4 11.3 25.8 25.0 22.0 3.0 2236.6 54.2 9.0 5.0 31.6 8.6 1315.4 98.6 1075.0 17.6 43.0 60.0 16.0 5.2 360.0 28.0 41.2 109.6 33.2 17.2 43.2 35.6 12.0 40.0 26.5 20.5 6.0 2552.4 1995 862.1 16.4 26.4 168.0 164.4 10.4 95.5 24.0 13.0 14.4 92.0 51.5 6.0 171.0 4.0 5.1 53.4 9.0 5.0 31.0 8.4 1222.2 103.6 971.9 18.8 46.7 60.0 16.0 5.2 387.3 28.0 41.2 137.0 33.1 17.2 43.2 35.6 12.0 40.0 26.4 20.4 6.0 2551.4

35 izelge 4.5den Trkiyede yllk ortalama 5.000 ton rafine kurun retildii deeri okunmaktadr, fakat DPT tarafndan verilen bu deerin yalnzca lisansl tesislere ait olduu tahmin edilmektedir. Oysaki zellikle akdeki kurunun lkemizde geri kazanm %95 deerlerindedir. Buna istinaden yllk yaklak 30.00035.000 ton kurun Trkiyede geri kazanlmaktadr. Dnya metal kurun tketiminde 19902000 yllar arasndaki deiim ekil 4.3'de verilmektedir. 1990'l yllarda 5.5 milyon ton metal Pb tketimi 1995'den itibaren nemli bir art oranyla 1998'de 6.0 milyon tona ulat grlmektedir. Metal kurun tketiminin ktalar dnya lkeleri bazndaki dalm ise izelge 4.6'de verilmektedir.
6500 6000 Tketim (x1000 ton) 5500 5000 4500 4000 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 Yllar

ekil 4.3 Dnya metal kurun tketimi (DPT, 2001)

36

izelge 4.6 Dnya metal kurun tketimi (DPT, 2001)


lke Avrupa Almanya ngiltere talya Fransa spanya Avusturya Polonya Belika Hollanda Rusya Fed. Dier Afrika Gney Afrika Fas Dier Amerika A.B.D Meksika Brezilya Kanada Dier Asya in Japonya Kuzey kore Tayvan Hindistan ran Malezya Trkiye Dier Okyanusya Avustralya Yeni Zelanda Dnya Toplam Batl lke Toplam 1998 1919 362 310 262 251 188 66 59 58 51 51 261 132 74 21 39 2196 1742 163 110 67 114 1692 505 308 246 132 95 74 66 59 167 65 55 10 6004 5265 Tketimx10ton 1999 1934 365 303 270 250 195 64 64 60 53 50 260 130 72 21 37 2258 1805 170 108 70 105 1768 525 293 260 148 100 74 75 60 233 73 63 10 6163 5403 2000 1982 372 30 280 255 200 64 65 64 55 55 272 138 78 21 39 2260 1792 175 112 70 111 1825 545 290 270 152 106 75 78 60 249 68 58 10 6273 5484

DPTnn kaynaklarna dayanan bu verilerden sonraki yllar iin salkl retim ve tketim verileri elde edilememitir. Fakat retim teknolojilerinin gelimesiyle kullanlan kurun miktarnn azaltlmasndan dolay yllk ancak %2-3lk bir tketim art tahmin

37 edilmektedir. Dou Blounun dalmasndan dolay ortaya kan yeni ekonomik dengeler ve dnyada balayan ekonomik durgunlua bal olarak,1990 ylndan itibaren metal ve cevher fiyatlarnda ani d balam, 1990'daki 817 $/ton seviyesinden 1993 ylnn ocak aynda 405 $/ton'dan haziran aynda 394 $/ton'a kadar gerilemitir. Ancak metal kurun fiyatlar 1993 ylndaki 406.38 $/ton seviyelerinden 1996da, 773.96 $/ton seviyesine karak bir ykselme trendi yaam, 1997 den itibaren tekrar d trendine girmitir. LME Mays 1998'de 579589 $/t; Aralk 1998'de 496-505 $/t, 1999 ylnda 548-559 $/t ve ubat 2000'de 460-480 $/t deerleri zerinden ilem grmtr.

ekil 4.4 Dnya metal kurun fiyatlar deiimi (LME) ekil 4.4den grlecei gibi 2000 ylndan 2003 yl ortalarna kadar 400-500 $/t deerlerinde seyreden kurun fiyatlar, bu tarihten sonra arta geerek 2004 yl Aralk aynda 1000 $/t deerini amtr. Bu fiyat artna sebep olarak in Halk Cumhuriyetinin Avrupadan yksek miktarlarda kurun metali alm yapmas gsterilmektedir. in bu dnemde kurun metalinin yan sra bata demir olmak zere dier ar metallere ynelik olarak da yksek miktarlarda mal alm yapmtr. 2005 yl Haziran ay LME fiyatlarna gre ise kurun 849 $/t deeri zerinden ilem grmektedir.

38
5. ATIK AKLERN EVREYE ZARARLARI

5.1

Genel Bilgi

Akler genel olarak kurun, slfrik asit ve plastik olarak ana malzemeden oluur. Bu malzemelerin her birinin kendine has zararl etkileri vardr. Eer atk akler, bir araziye atlrsa veya yasal olmayan bir biimde depolanrsa, zamanla deforme olan ve krlan ak kutularndan dolay evreye kurun veya kurunla kirlenmi slfrik asit salabilir. Bu olay toprak kirliliine neden olmasnn yannda gller, akarsular, nehirler, yeralt sular gibi ime suyu kaynaklarn da kirletir. Eer atk akler yakclar iinde yaklrsa, kurun kl iinde kalr, aa kan baca gazlarndan dolay havadaki kurun emisyonu artar ve hava kirliliine neden olur. Ak imalatlar ile yaplan anket almalar sonucu kullanlan kurun, slfrik asit ve plastiin (PVC ve PP) yllk ortalama miktarlar ekil 5.1de verilmitir.
70.000 60.000 50.000 ton/yl 40.000 30.000 20.000 10.000 0 2001 2002 yl 2003 Kur un Slfrik Asit Plastik

ekil 5.1 Ak imalatnda kullanlan kurun, slfrik asit ve plastik kullanm (Anket, 2003)

5.2

Kurunun Zararlar

Kurun, toz ve buhar eklindeki kurun bileiklerinin havaya karmas, bulam olduklar cisimlere el temas sayesinde sindirim veya solunum yoluyla vcuda girebilir. Vcuda giren kurun veya kurun bileikleri kolayca absorbe olup kana geebilir. Dolamda kurun byk lde krmz kan hcrelerine (%80 -90) ve az bir ksm da plazma proteinlerine balanr. ekil 5.2de Kanda bulunan kurun konsantrasyonuna bal olarak ortaya kan fonksiyonel

39 bozukluklar gsterilmektedir. Organizmaya giren kurun karacier, dalak, kemik ilii, bbrekler, kas ve deri gibi eitli organ ve dokularda birikir. Daha sonra buralardan serbest hale geen kurun moleklleri kalsiyum baml olarak kemik dokusunda (kurun fosfat) birikim yapar (Baykut vd, 1987). Serbest kurunun vcuttan eliminasyonu dk ve idrar yoluyladr. Kurun uzun sre organizmada kalabilen bir maddedir. Organizmada kurunun koenzim_A inhibisyonu sonucu glisinin ile birlemesini engelleyip hemoglobin sentezini bozduu bilinmektedir. Kurunla akut zehirlenmelerde en nce grlen belirtiler bulant, kusma, sindirim sistemi iltihab, azda metalik tat, karn arlar ve boazda yanma duygusu eklindedir. Bir ka saat sonra dilde koyu renkli izgiler, idrar azl, akut kalp dolam yetmezlii, kaslma nbetleri ve koma grlr. Akut zehirlenmeler 23 gn iinde lmle sonulanabilir (Dkmeci, 1988). Kronik zehirlenmelere daha sk rastlanr. Toz, duman ve dier kurun partikllerinin solunum, az ve cilt yoluyla alnmasyla meydana gelir. Kronik kurun zehirlenmelerinin en belirgin belirtileri; mide-barsak, sinir-kas ve beyin hastalklar, kan yapsnda normal olmayan deikenler ve bbrek bozukluklar eklinde ortaya kar. (Baykut vd, 1987) Avrupa zerindeki kat ve sulu ortamdaki kurun dalm incelendiinde sanayileme ve araba kullanm ile kurun arasndaki iliki aka grlmektedir. (ekil 5.3)

ekil 5.2 Kanda bulunan kurun konsantrasyonuna bal olarak ortaya kan fonksiyonel bozukluklar (Kahveciolu, vd.. 2003)

40

ekil 5.3 Kurun yaynm (kat ve sulu ortam toplam) kg/km2/yl (Kahveciolu vd, 2003) Kurunun hava, su ve topraa verecei zararl etkileri minimuma indirmek ve nlemek amacyla Trkiyede eitli ynetmelikler yaynlanmtr. Bu ynetmeliklerle ilgili en son bilgiler aada verilmitir; 31.05.2005 tarih ve 25831 sayl Resmi Gazetede yaynlanarak yrrle giren yeni Toprak Kirliliinin Kontrol Ynetmelii ne gre topraktaki kurunun snr deerleri PH 5-6 iin 50 mg/kg frn kuru toprak, PH 6 iin 300 mg/kg frn kuru topraktr. 07.10.2004 tarih ve 25606 sayl Resmi Gazetede yaynlanan Endstriyel Kaynakl Hava Kirliliinin Kontrol Ynetmeliine gre normal iletme artlarnda ve haftalk i gnlerindeki iletme saatleri iin bacadan atlan kurunun snr ktlesel debisi 0.5 kg/saattir. Baca dndaki yerler iin ise snr ktlesel debi 0.05 kg/saattir. 31.12.2004 tarih ve 25687 sayl Resmi Gazetede yaynlanarak yrrle giren yeni Su Kirlilii Kontrol Ynetmelii ne gre Ak malat Metal Sanayisinde kurunun snr deerleri 2 saatlik kompozit numunede 2 mg/l dir.

5.3

Ak Asidinin Zararlar

Tipik bir akde elektrolit (ak asidi), yaklak olarak %60 su ve %40 slfrik asit ierir. Slfrik asit, fiziksel temas ile veya buhar buusunun teneffs edilmesi halinde vcuda zarar

41 verebilen korozif bir maddedir. Slfrik asit cilde temas ettiinde cildi yakar. Cildin byk bir ksm ile temas etmesi halinde bu olay lmle sonulanabilir. Tekrarl veya uzun sredir devam eden buhar ve buuya kar korunmaszlk, ciddi akcier ve bron hasarlarna sebep olabilecek st solunum yolu iltihaplarna sebep olur. Slfrik asit ayrca, reaktivitesi nedeniyle de tehlikelidir. Slfrik asit sradan yanc malzemeleri tututuracak sy reterek dier kimyasallarla reaksiyona girebilir. Birok eit metal, slfrik asit ile kolayca znebilir ve bu olay son derece yanc olan hidrojen gaz k ile sonulanr. Reaktivitenin yan sra slfrik asit ayrca yanmay yakt olarak davranan hidrojen gaz ile besleyebilir. Tketilmi yani atk niteliine kavumu aklerdeki elektrolit, yeni aknn elektrolitinde bulunan kurun miktarnn 70 kat kadar kurun ierir. Bu nedenle, atk aklerden asit ortaya kmas salk ve evre iin daha byk bir tehlike oluturur (Robertson vd, 1997).

5.4

Plastiklerin Zararlar

Plastikler ak imalatnda genel olarak ak kab ve seperatr yapmnda kullanlr. Plastikler pe atld zaman rmez, paslanmaz, znmez, biyolojik olarak bozulmadan uzun yllar kalrlar. Baz plastikler var ki doada 700 yl bozulmadan kalabilirler. Trkiyedeki kat atklarda plastikler arlka %59, hacim ise %1520 orannda plerde bulunmaktadr (ztrk, 2001). Plastikler, suyun ve topran kirlenmesine neden olurlar. Sulardaki canllara zarar verirler hatta lmlerine neden olurlar.

42
6. ATIK AKLERN YNETM

6.1

Dnyadaki Mevcut Durum

Avrupa birliinin 18 Mart 1991 tarihli 91/157/EEC sayl direktifine (1996 ve 2001 yllarnda iki kez revize edilmitir) gre pil ve ak reten, ithal eden, satan kii veya kurulular rettiklerinden sorumludur (EU). Bu kiiler rettikleri atklarn ynetimini oluturmak zorundadrlar. Ak firmalar bu almalar mnferit veya mterek olarak yapabilirler. Mnferit olarak sistem kuracak kurulular tutulmas mecbur kaytlar yetkilendirilen kurum veya kurululara bildirmek zorundadrlar. Norve: Norvete 1993 ylnda atk aklerin yurt apnda geri dnm sisteminin idaresi ve tm ak endstrisinin idare sorumluluunu stlenmek iin AS Batteriretur kuruldu. (Hagen, 1999) AS Batteriretur, ak ve pil reticileri ve ithalatlar tarafndan sahiplenilmitir. Ayrca otomobil ve motosiklet ithalatlar ile birlik oluturmulardr. Program, akler iin ulus apnda bir geri dnm program olarak yrtlm ve atk akler iin ulusal bir satn alma ofisi olarak grev yapmtr. Ulusal yetkililer tarafndan yaplan dzenlemeler, AB dzenlemelerine uygundur. Ulusal ak dzenlemeleri ayn koullar btn ithalat ve imalatlara zorlamtr. Ak perakendecileri toplama noktalar olarak grev yapmaktadrlar. Mteri yeni bir ak alrken eski aksn iade eder veya depozito creti olarak yaklak 2.8 $ der. Toplanan akler her ikisi de Norvein gneyinde olan iki merkezi depoda depolanr ve buradan geri kazanm tesislerine gnderilirler. Sistem maliyet asndan verimli, pratik ve katlmclar iin tamamen saydamdr. LMEnin maliyet tahmini ne olursa olsun, program geri kazanm tesisleri iin dzenli bir malzeme akn salamaktadr. talya: talyada ise kullanlm aklerin geri dnm ile ilgili olarak 475/88 sayl kanun ile Kurunlu Atklar ve mr Tkenmi Akler Konsorsiyumu COBAT kurulmu, daha sonra evre Bakanlnn 16 Mays 1990 sayl kararnamesi ile tz belirlenerek faaliyetine balamtr. Kurulan bu konsorsiyum kar amac gtmeyen bir kurulutur. COBATn kanunen verilmi yetkileri arasnda kurun ihtiva eden atklar ve mr tkenmi kurun ihtiva eden aklerin toplanmas ve stoklama ilemlerinin organizasyonu, sz konusu atklarn yurtd da dahil olmak zere geri kazanm faaliyetlerinde bulunan irketlere

43 satlmas, geri kazanm yaplamad hallerde toplanan atklarn dzenli olarak bertaraf edilmesi, AR-GE almalar faaliyetlerini sralamak mmkndr. Konsorsiyuma, atklarn geri kazanm faaliyetlerinde bulunan irketlerin tm yedir. talyada kurun ihtiva eden tkenmi ak ve kurunlu atk bulunduranlarn bunlar dorudan veya konsorsiyumun yetkilendirdii kurulular araclyla konsorsiyuma teslim etmeleri zorunludur. evre Bakanl kararnamesi ile COBATn faaliyetlerini yrtebilmesi iin sata sunulan ak trlerinde mevcut olan kurun arlna gre belirlenen ek sat fiyat tarifesi uygulamas getirilmitir. retici ve ithalat, ek fiyat tarifesini ak sat fiyatna ekler ve ek tarifeden elde ettii toplam mebla konsorsiyuma yatrr. Kurunlu atk veya mr tkenmi ak toplama faaliyetinde bulunan ancak konsorsiyuma ye olmayan dier irketler de toplama ilemleri ile ilgili tutulmas mecbur kaytlar COBATa iletmeleri gerekmektedir. talya ve Norve rneklerini baz alan uygulamalar AB yesi dier lkelerin yan sra ABD ve Kanada gibi gelimi lkelerde de uygulanmaktadr.

6.2

Trkiyedeki Mevcut Durum

Trkiye genelinde ak satcs says 10.000 adedin zerindedir. Bu satclarn byk bir ounluu oto elektrik tamircilerinden olumaktadr. Ak satclar ve oto elektrik tamircileri ara zerinde deiim yaparak sattklar aklerin eskilerini toplamakta ve eski akleri toplamak zere gezen hurdac firmalara kg bedeli 3540 Ykr (350.000400.000 TL) karlnda satmaktadrlar. Ak toplamak ticari adan hatr saylr bir sektr olmasndan dolay piyasada ak toplayan ok sayda kk ve byk apta hurdac mevcuttur. Hurdaclar topladklar atk akleri dzensiz bir ekilde toplamakta ve depolamaktadrlar (ekil 6.1). Bu hurdaclarn bir ksm topladklar ak karlnda geri kazanm tesisinden kurun almakta ve bu kurunu kullanarak merdiven alt diye tabir edilen yerlerde ak imalat da yapmaktadrlar. Geri kazanm tesislerinde elde edilen kurun yerel ve merdiven alt ak imalatlarnn hammadde ihtiyacnn byk bir ksmn karlamakla birlikte a kurunu, olta kurunu ve cami kubbelerinin kaplanmas gibi farkl alanlarda da kullanlmaktadr. Aklerin belli kurallar altnda toplanmamas maalesef bu hurdaclara bu sektr kurmu ve dolaysyla kayt d bir ekonomi olumutur. Kurulan geri kazanm tesisleri ise yeterli miktarda atk ak

44 bulamadklarndan atk ak piyasasnda bir rekabet meydana gelmitir. Bunun sonucu olarak Trkiyede atk aknn fiyat yurtdna gre 22,5 kat kadar artmtr. Ksacas geri kazanm tesisleri ileyecek atk ak bulmakta zorlanmakta, dolaysyla hurdaclarn teklif ettikleri fiyatlar ve koullar kabul etmektedirler. Geri kazanm tesisleri hurdaclardan temin ettikleri atk aklerin asit ksmna para dememektedirler. Dolaysyla hurdaclar gerek toplama gerekse de tamada problem yaratan ve kendilerine ek bir maliyet getiren bu ak asidinden (slfrik asit) ilkel yntemlerle kurtulmakta ve maalesef evreye kontrolsz bir ekilde brakmaktadrlar. Bu bilgilerin erevesinde mevcut durumda Trkiyedeki aklerin geri dnmnn kompleks bir emas ekil 6.2de verilmitir. Bu emay ksaca aklayacak olursak; iletmeler bayilerden ve hurdaclardan aldklar atk akleri geri kazanm tesislerine gnderirler ve bunun karlnda kurun alrlar. Aldklar geri kazanlm kurunu tekrardan ak retiminde kullanrlar. Bayiler ve hurdaclar topladklar akleri iletmelere iletmenin yannda direkt olarak geri kazanm tesislerine de satmaktadrlar. Baz iletmeler topladklar atk akleri bayileri araclyla geri kazanm tesislerine iletmektedirler.

ekil 6.1 Atk aklerin dzensiz olarak depolanmasna bir rnek

45

Stasyoner Traksiyoner Otomobil Moto.

LETME
BAYLER HURDACILAR

GER KAZANIM TESS

ekil 6.2 Trkiyedeki ak dnmnn akm emas

6.3

Yeni Ynetmelik ve Trkiyede Atk Aklerin Dzenli Ynetimi in Yaplmas Gerekenler

Atk aklerin ynetimi dzenlemek amacyla 31 Austos 2004 tarih ve 25569 nolu Resm Gazetede yaymlanan ve 01 Ocak 2005 tarihi itibar ile yrrle giren Atk Pil ve Akmlatrlerin Kontrol Ynetmeliini yaynlamtr. Bu Ynetmelik yaynlanrken hem 91/157/EEC nolu AB direktifindeki, hem de 2003/0282/COD nolu AB konsey kararndaki hususlar dikkate almtr. AB adaylk sreci ierisinde verilen takvime gre evre ve Orman Bakanl ABye ilgili ynetmeliin 2004 ylnn birinci yarsnda yaymlanmas iin bir taahhtte bulunmutur. Bu sebepten dolay, Ynetmelik ABdeki yeni direktifin hkmleri tam olarak kesinlemeden karlmtr. Yeni AB direktifi yaymlandnda mevcut ynetmeliin tekrar gzden geirilmesi kanlmaz olacaktr. Sonu olarak bu Ynetmelie gre atk akler evsel nitelikli atklardan ayr toplanmal, tanmal ve geri kazanlmaldr. Bu ilemlerden kaynaklanacak maliyetlerden ise retici Sorumluluu prensibine dayanarak ak reticileri ve ithalatlar ykml tutulmutur.

46 Ak imalatlar ve ithalatlar sorumluluklarn yerine getirmek iin mterek alma amacyla bir araya gelmiler ve AKDER derneini kurmulardr. Fakat ilerleyen zamanlarda imalatlar ve ithalatlar arasnda gr ayrl olumu ve ithalatlar TMAKDER olarak yeni bir dernek kurmulardr. Her iki dernekte henz sistemli bir atk ak toplama almas yapmamtr. Atk aklerin dzenli olarak toplanmas, tamas ve geri kazanlmas yksek maliyet gerektiren bir olaydr. Fakat buna karlk atk akler getirisi yksek olan bir geri kazanm maddesidir. Bu ynyle ayn Ynetmelik iinde dzenlenen tanabilir pillere gre ynetim sisteminin kurulmas daha kolay gzkmektedir. Aklerin dzenli bir ynetiminin oluturulmas iin reticilerin, ithalatlarn, satclarn, tketicilerin, toplayclarn ve geri kazanm tesislerinin, belli kurallar takip etmeleri gerekmektedir. Bunun iin ekil 6.3de Trkiyede atk aklerin ynetim sistemini oluturmak amacyla hazrlanm bir malzeme ve bilgi akm emas nerilmitir. Bu akm emasna gre tketiciler yeni ak alrken eski aksn sat noktalarna brakr. Sat noktalar topladklar bu atk akleri toplama aralar yardmyla (bu aralarn lisansl olma art yoktur) oluturulan dzenli geici depolara iletirler. Lisansl toplayclar tarafndan toplanan atk akler lisansl tama aralar ile lisansl geri kazanm tesislerine teslim edilir. Bu akm emasnn dzenli olarak gereklemesindeki en temel prensip Devletin yetkili mercilerinin kontrol altnda yaplmas, denetlenmesi ve gerektiinde ilgili yaptrmlarn uygulanmasdr. Bu ynetimin sisteminin oluturulmasnda firmalarn mterek olarak almalar daha olumlu sonular verecek ve paylarna decek olan maddi klfetin hafiflemesine sebep olacaktr.

47

TKETCLER Toplama

Tamirhaneler

Perakendeciler

Toptanclar

Tama ve Geici Depolama

Toplama aralar

Dzenli geici depolama alan

Lisansl aralar Geri Kazanm ve Ynetim

ktisadi Ak Kuruluu

Geri Kazanm Tesisleri

l evre ve Orman Mdrl

Belediyeler

evre ve Orman Bakanl

Anahtar:
Atk ak ak Toplama ekipman datm Bilinlendirme malzemelerinin datm Belgeleme faaliyetleri

ekil 6.3 Atk ak geri kazanm iin nerilen malzeme ve bilgi akm emas

48 ekil 6.3de belirtilen akm emas erevesinde sorumlu olan taraflarn yani

imalat/ithalat, satc, toplayc, geri kazanmc ve tketicinin yapmas gerekenler aada maddeler halinde daha detayl ekilde aklanmtr;
malat/thalatnn Yapmas Gerekenler;

1) Akleri dolama karmadan nce etiketlemelidirler. Etikette arp iaretli bir p bidonu ve aklerin geri kazanmnn mmkn olduuna dair geri kazanm sembolleri konulmaldr. (ekil 6.4) Semboller aknn en byk yzeyinin %3 kadar fakat en fazla 5cm x 5cm ebadnda olmaldr. Semboller grnr, okunabilir ve silinmez olmaldr. 2) Kullanlm aklerini toplamal veya anlaaca lisansl bir kurulua toplatmaldrlar. 3) Toplama iini mnferit veya mterek olarak yapabilirler. 4) Tiplerine, markasna ve kkenine bakmakszn tm akleri toplamaldrlar. 5) Ak toplama, geri kazanma iinden kaynaklanacak maddi ykmllkleri bir nceki yldaki sat paylarna oranla yerine getirmelidirler. Her bir imalat ve ithalatnn uygun katklarda bulunmasn salamak amacyla bir fon oluturmaldrlar. 6) Toplama noktalar iin gerekli ara ve gereleri temin etmelidirler. 7) Halk konu hakknda bilinlendirmek iin gerekli ilan ve reklm gibi tantmlar yapmaldrlar. 8) Topladklar veya toplattklar atk ak miktarn yetkili mercilere bildirmelidirler. . Satcnn Yapmas Gerekenler; 1) Herhangi bir ekilde ak sat iinden kar temin eden satclar toplama noktas olmay kabul etmelidirler. 2) izelge 6.1 ve izelge 6.2de yer alan uyar ve bilgileri tketicilerin grebilecei ve okuyabilecei ekilde bulundurmaldr. 3) Mteriden gelen aknn markasna veya trne bakmakszn atk aky teslim almaldrlar. Mteri yeni ak almazsa depozito bedelini mteriye demelidirler. 4) Atk akler iin geici toplama alan oluturmaldrlar. Bu alanlarn stleri ve yanlar kapal olmaldr. Zemini olas asit dklmelerine kar dayankl olmaldr. Dklen asitleri toplayacak bir drenaj sistemi oluturulmal ve bu asitler evreye zarar vermeden toplanmaldr. Alanlar ortalama ayda toplanacak atk aklere yetecek kapasitede tasarlanmaldr. Atk akler oluturulan bu alanda 3 aydan fazla bekletilmemelidir. 5) Atk akler toplama alanna gelii gzel atlmamal, 5 adetten fazla atk ak st ste dizilmemelidir. (ekil 6.5) 6) atlam veya herhangi bir sebeple szdran akler 18 litrelik szdrmaz plastik kaplara yerletirilmelidir. 7) Devaml bir hareket halinde olan atk ak toplama miktar belirli zamanlarda tutulacak formlarla yetkili mercilere bildirilmelidir. 8) Satclar topladklar atk akleri toplama aralaryla dzenli geici depolama alanlarna teslim etmelidirler.

49
Tketicinin Yapmas Gerekenler;

1) Aknn mrn uzatmak amacyla kullanm talimat ve bakmna dikkat etmelidirler. 2) mrn tamamlam aklerini yetki verilmi toplama noktalarna gtrmelidirler. 3) Yeni ak alacaklar zaman eskisini teslim etmelidirler 4) Yeni ak alrken eski aksn iade etmeyenler, ak imalatlar, ithalatlar ve satclar tarafndan belirlenecek bir depozito miktarn deyerek almaldrlar. 5) Sanayi veya ticaret irketi veya kamu kuruluu olan tketicilerde kullanlm aklerini yetki verilmi toplama noktalarna gtrmelidirler. 6) Kesinlikle atk aksn kontrolsz bir ekilde evreye brakmamal ve zarar vermemelidirler.
Toplayclarn Yapmas Gerekenler;

1) Kesinlikle ilgili kamu kuruluundan tama lisansn almaldrlar. 2) Atk akleri belirlenecek toplama noktalarndan toplamaldrlar. 3) Topladklar atk akleri sadece lisansl geri kazanm tesislerine teslim etmelidirler. 4) Topladklar ve teslim ettikleri ak miktarn Ulusal Atk Tama Formu ile ilgili mercilere bildirmelidirler. 5) Ak toplama iinde alan iilere aside kar dayankl koruyucu ii kyafetlerini temin etmelidirler. 6) Atk ak toplama aralar tama kasas kapal, olas asit dklmelerine kar i aksam aside dayankl olmaldr. Ayrca bu aralar kolay fark edilmeleri iin krmz veya turuncu gibi renklere boyanmal ve zerlerinde ATIK AK TOPLAMA ARACI yazs ile ekil 6.4deki iaretler bulunmaldr.
Geri Kazanm Tesislerinin Yapmas Gerekenler;

1) 2) 3) 4) 5) 6)

Kesinlikle evre ve Orman Bakanlndan lisans almaldrlar. Sadece lisansl toplayclardan atk ak temin etmelidirler Atk akler iin yeterli kapasitede depo alan oluturmaldrlar. Kesinlikle tesis etrafnda kontrolsz bir ekilde ak depolamamaldrlar. Gelen atk aky ieriine bakmakszn kabul etmelidirler. Genelde ak asidi olarak bilinen slfrik asidi mutlak suretle artma tesisinde ntralize etmeli veya geri kazanmaldrlar. 7) evre ve Orman Bakanlnn belirleyecei zaman dnemleri arasnda geri kazand ak miktar hakknda bilgi vermelidirler. 8) Kapasitesine gre gerekli olan artma ekipmanlarn ina etmelidirler ve yetkili bir merci tarafndan belirli zaman aralklarnda bakanlk tarafndan gerekli olan parametreleri analiz yaptrmaldrlar. 9) Maske, eldiven ve benzeri koruyucu ii kyafetlerini mutlak suretle alanlara temin etmelidirler.(ekil 6.6) 10) Tesisin risk tayan blmlerinde alan personelin her trl gvenliini salamak, 6 ayda bir salk kontrollerini yaptrmak ve bu blmlere izinsiz olarak ve yetkili kiilerin dnda girileri nlemelidirler. 11) iler alma blgesinde yalnzca i elbiselerini giymelidirler. 12) Her vardiyadan sonra ve her ne zaman kirlenme riski oluursa du alnmaldr. 13) Her gn veya vardiya deiiminde temiz i elbiseleri giyilmelidir. 14) Yksek oranda kuruna maruz kalmay gerektiren uygulamalardan kanlmaldr.

50 15) 16) 17) 18) alma ve yemek yeme alanlar birbirinden kesin olarak ayrlmaldr. Yemek yeme alanlar temiz ve kurundan arndrlm olmaldr. Personelin yemek yemeden nce ellerini ve yzlerini ykamalar salanmaldr. Kurun geri kazanm tesislerinde sigara iilmemelidir.

ekil 6.4 Ak etiketinde bulunmas gereken iaretler

ekil 6.5 Atk aklerin geici depolara dzenli olarak yerletirilmesine pratik bir rnek ekil 6.5de gsterilen pratik rnekte olduu gibi geici dzenli depolara yerletirilecek atk akler ncelikle tahta paletlere yklenirler ve her srann arasna kaln mukavva kartonlar yerletirilerek olas ksa devre yapma ihtimalleri ortadan kaldrlr. Atk aklerin tahta paletlere yklenmesi, gerek depolamada gerekse de geri kazanm tesislerine iletilmek zere tama aralarna yklemede kolaylk salamaktadr.

51

ekil 6.6 Tesiste alan iilerin giymesi gereken ekipmanlar Geri kazanm tesisinde alan iiler, havaya yaylan kurun tozlarn yutmamak ve slfrik asit buharn solumamak iin maske takmaldrlar. Asidin vcuda temas etmesi vb. etkilerden korunmak iin giydikleri kyafetler ve eldivenler aside kar dayankl olmaldr.

izelge 6.1 Satclarn bildirmesi gereken uyarc bilgiler (a)


Alm olduunuz rn, kullanm sresi dolup, atk haline geldiinde insan ve evre salnn korunmas amacyla en yaknnzda bulunan atk ak geici depolama, geri kazanm veya bertaraf tesisine teslim edilmesi gerekmektedir. Bu amala; 1-Atk aknz szdrmaz, kaplarla donatlm rnlerinizin satld noktalara veya kabul edilen dier noktalara teslim ediniz. 2- Atk aknz evsel ve/veya dier atklarla kartrmaynz, kesinlikle topraa, suya, kanalizasyon sistemine, p konteynerlerine v.b. ortama dkmeyiniz, soba ve kazanlarda yakmaynz. 3- Atk aknz geliigzel herhangi bir yere brakmaynz, bunlar ocuklardan uzak tutunuz ve en ksa srede en yakn atk ak geici depolama, geri kazanm veya nihai bertaraf tesisine cretsiz olarak teslim ediniz.

izelge 6.2 Satclarn bildirmesi gereken uyarc bilgiler (b)


-Atk aknz topraa, suya, kanalizasyona ve pe atmaynz.

-Soba ve kazanlarda yakmaynz. -En yakn atk ak toplama noktasna cretsiz olarak teslim ediniz. -ocuklardan uzak tutunuz.

52
7. ATIK AKLERN GER KAZANILMASI

7.1

Genel Deerlendirme

Kullanlm aklerin geri kazanm zellikle gelimi lkelerde uzun bir gelenektir (ekil 7.1). Blm 4 ve alt balklarnda kurun metali ve nemi hakknda verilen bilgiler/veriler gz nne alnrsa ak geri kazanm ileminin niin uzun yllardr yapld daha kolay anlalacaktr. Geri kazanm sektr akleri cretsiz ya da metal deerini deyerek alr. nk aknn metal ksm yksek miktarda kurun ierir, atk aknn metalurjik ilemi ciddi bir problem deildir. Son zamanlarda ikincil kurun eriticilerine daha ok probleme sebep olan ve kurun geri dnmn ekonomik olarak daha az uygulanabilir yapan daha sk evresel gerekliliklerdir. Kullanlm aklerden kurun geri kazanmnn iki temel yolu vardr. Birincisi aklerin kurun, plastik, asit gibi bileenlerinin nce ayrlmas sonra ayr olarak ilenmesi yada nce asidin ayrlmas ve ardndan aknn btn olarak ilem grmesidir. lk durumda geri dnm malzemeleri aknn btn bileenlerinden geri kazanlr. Organik bileenlerin enerji geri dnmne gnderildii ikinci durumda sadece kurun (ksmen de atk ak asidi) geri kazanlr. Yksek kirlilik kontrol standartlar endstrilemi lkelerin ikincil kurun eriticilerini engellemitir, modern kurun geri dnm ise yerel nfus ve evre zerinde nemli bir salk tehlikesi yaratmaz. Gelimekte olan lkelerde kullanlm kurun akler hem endstriyel imknlarla hem de resmi olmayan kk giriimler vastasyla geri dntrlr. Endstriyel geri dnm eriticileri ikincil kurun eritmek iin hem zgara metali hem de kurun ieren karm kullanr. Bunun tersine, resmi olmayan sektr, lehim ya da balk alar iin arlk gibi malzemeler retmek iin eski aklerin sadece metalik ksmlarn (zgaralar, terminaller, kprler) kullanr. Aknn geri kalan ksmlar ise basite doaya braklr. Endstriyel geri dnm gelimekte olan lkelerde bile ucuz i gcnden dolay birok elle yaplan teknikler ile yrtlr. Akler genellikle krlr, ileri boaltlr, ayrlr ve elle frnlara yklenir. karlm kurun tasfiye edilir ve elle klelere dklr. Bu da genel olarak iiler, etraftaki yaayanlar ve evre (toprak, hava, su kaynaklar vb.) iin potansiyel tehlike oluturur. Baz ikincil eriticiler btn aklere ilaveten kaplama ve ayrclar olmadan zgara ve kurun karm gibi nceden ayrlm ak ksmlarn da alrlar. Kurun eriticileri birok ilem

53 safhasn kurtararak zgara ve ayrc atklaryla uramak zorunda kalmazlar. Bu nedenle bu salanan malzemeye daha ok fiyat demeye isteklidirler. Bu uygulama evresel artlara gre ok zararldr. Bu yaylm nceden ayrma ilemleri kurun ieren atklarn her yere dalmasna yol aar ve uygun bir ekilde kontroln imknsz hale getirir.
100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 Kur un-asit akler Alminyum tenekeler Katlar Cam i eler Lastikler

%Geri kazanm

Atk malzemeler

ekil 7.1 19972001 yllar aras atk malzemelerin geri kazanm oranlar (Battery Council) Baarl ve etkin bir atk ak geri dnm iin anahtarlar unlardr (Quirijnen, 1999); 1) 2) 3) 4) 5) Geri kazanm tesisinin atk ak bulma imkn. Bu yerel ya da hedef pazar anlamna gelir. Uygun bir dzenleme yaps Etkin bir toplama sistemi Rekabeti ve evreyle dost geri dnm teknolojileri ve uygun kurun-tasfiye becerisi Finansal destek

7.2 Atk Akden Kurun Geri Dnmnn Metalurjik Ynleri

Ak malzemelerinin yeniden kazanlmas iin kurulan geri dnm teknolojileri hidrometalurji veya pirometalurji proseslerine dayanr (Zabaniotou vd, 1999). Hidrometalurjik yol aknn paralanmasna ve bunu takiben yapsal elemanlarn fiziksel ayrlmasna dayanr. kinci bir basamakta, balca metaller fiziksel yntemlerle, sv-sv ayrma, flotasyon ve/veya iyon deiimi ile ayrlr. Baz kimyasallar, metaller gibi teknolojik yntemlerle geri kazanlr. Aklerdeki ou metaller daha sonradan tuz ktrme ya da elektroliz hcresinin katodundan metal ayrtrma ile geri kazanlabilecekleri geleneksel li ortamnda (floroborik ya da florosilisik asit gibi) zlebilirdir. kinci teknik pirometalurji ise

54 toplanm kurunun geri kazanld srada, ak macunun artlmas ksmnda

hidrometalurjiden ayrlr. (ekil 7.2) Her iki ilem de; nemli miktarda g tketimi (hidrometalurji), uzun ilem sreci (pirometalurji) Pahal ekipman (korozif artlar), 2) Gaz ve sv atklar iin artma sistemi 3) gerektirir. 1)

ekil 7.2 Atk aklerin iki ana ilemini gsteren geri dnm ileminin genelletirilmi tipik akm emas (Zabaniotou vd, 1999) ki yntemi karlatrnca aadaki avantajlar nedeniyle pirometalurji endstrisi iin daha uygun grnyor; 1) 2) Pirometalurjik yntem iyice denenmi ticari bir yntemdir. Hirometalurjik yntemin yksek elektrik gc gerektirmesi elektriin pahal olmas nedeniyle ilem masraflarn ok fazla arttryor. Pirometalurjik yntem hirometalurjik yntemle karlatrlnca daha kolay bir 3) yntemdir.

nceden tarif edildii gibi atk kurun-asit aklerden karlan kurun ieren hammaddeler;

55
-Pb (Sb) zgaradan, terminallerden ve kprlerden gelen metal -PbO (PbO2) kurun oksitler (karmn paras) -PbSO4 kurun slfat (karmn paras)

lk bileen sadece eritmeye ihtiya duyarken, dier iki bileen kurun metalini salamak iin frnda yrtlen kimyasal/metalurjik ilemlerle dntrmeye ihtiya duyar. lk tip kimyasal reaksiyon, PbO (PbO2) indirgeme ilemiyle Pbye dntrr. 2 PbO + C 2 Pb + CO2 (7.1)

PbO2 + C Pb + CO2

(7.2)

kinci tip kimyasal reaksiyon, PbSO4 yine indirgeme ilemiyle PbSe dntrr. PbSO4 + 2C PbS + 2CO2 (7.3)

Son olarak PbS aadaki reaksiyonlarla Pbye dntrlr.

PbS + Fe Pb + FeS

(7.4)

ya da; PbS + 2 PbO 3Pb + SO2 (7.5)

PbS + PbO2 2 Pb + SO2

(7.6)

Yukarda belirtilen reaksiyon toplam reaksiyondur. Buda arada ara basamaklar olduu anlamna gelir. Bu reaksiyonlar ergitme frnnda yksek scaklklarda (9001200C) meydana gelir ve katklara ihtiya duyar, bunlar; kmr formunda karbon, demir tala formunda demirdir. Svlatrc olarak kullanlan soda kl ve cruf formundaki dier bileenler, kirlilik olarak crufta toplanmtr. Eritme ilemi rnleri, tasfiye ilemi gerektiren ham kurun ve atk olarak soda crufudur. Soda crufu suda zlebildiinden ak alanlara braklmas tehlikelidir, modern kurun geri dnm fabrikalar suda znmeyen silika crufu kullanrlar. Bunlar yaklak 1400C gibi daha yksek frn scaklklar gerektirirler. Ham kurunun tasfiyesi 400550C scaklklar arasnda tasfiye kazannda yaplr. Atk ak

56 sadece kurun retiminde kullanlacaksa, izleyen iki tasfiye aamas gerektirir. Eriyie bakr teller vastasyla girmi olabilecek bakr (Cu)n giderilmesi Saf kurun elde etmek iin nceki zgara metalinden kaynaklanabilecek antimonun giderilmesi Cunun giderilmesi elemental slfr ilavesiyle yaplrken, antimon (Sb)un giderilmesi seici 1) 2) oksidasyon yoluyla ya da sodyum nitrat ilavesiyle (NaNO3) yaplabilir. Kazandaki kurun kartrlr ve kaymak tabakas elde edilir. Kirlilikler, eriyikten bu kaymak tabakasnn alnmasyla giderilir. lemin baarsnn kimyasal analizle kontrol edilebilecei aktr. Tasfiye edilmi metal tama, sat ve gelecek retim iin klelere dklr.

7.3

Ak geri dnmnde teknik basamaklar

Gelimekte olan lkelerde kurun-asit ak skartalar, enerji kayna olarak sv yakt kullanlarak dner davul frnlarda ilem grr. Kurun tayan besleme malzemeleri, ak kutusunda bulunan zgaralar, macun ve dier ince tanelerdir. ekil 7.3deki ak emas gelimekte olan lkelerdeki kkten orta bykle kadarki geri dnm fabrikalar iin yar mekanize ilem opsiyonunu gstermektedir. Bu opsiyonda akler sklerek asit ve ak kutular ayrlr. lerleyen aamada zgaralar ve macun ayrlmtr ve kendi balarna ilem grrler. Izgaralar (iyi ksm toplam malzemenin 2/5i) metal safhasnda olduklarndan, metalurjik dntrme ilemlerinden gemeleri gerekmez. Sadece 500Cde eriyik halde (dk scaklkl eriyik), tasfiye edilir ve klelere dklrler. Bylece enerji ve zaman korunur. Kaba ksm ise metalurjik dntrme ilemleri tabi turulduktan sonra eriyik haline getirilir ve tasfiye edilerek klelere dklr.

57

ekil 7.3 Yar-mekanize atk ak geri dnm akm emas (Vest, 2002)

7.3.1

Geici depolar

Atk ak depolama alannn st ve yanlar kapal olmaldr. Depolama yerinin tabannn sert beton veya asfalt zemin, duvar zerinin aside kar dayankl boya olmas salanmaldrlar. Stok maldan akan ak asidinin toplanmas iin bir drenaj sistemi tasarlanarak asit bir haznede biriktirilmeli ve toplanan bu asit, aklerin paralanmas srasndaki oluan asitle birlikte toplanarak geri kazanlmal veya ntralize edilmelidir. Depo alannn kapasitesi en az aylk atk ak miktarn karlayacak boyutta olmaldr. Depo alann zerine Atk Ak Deposu ibaresi vb. uyarc yaz ve ekil 6.4deki iaretler konulmaldr. Geici depolara srekli olarak atk ak girii ve k olacandan deponun giri ve klar atk ak tama aralarnn kolay ulalabilecei ekilde tasarlanmaldr.
7.3.2 Ak Kasalarnn Paralara Ayrlmas ve Besleme Hazrl

Kullanlm akler elle boaltlr ve asit, plastik variller iinde toplanr. Eer dolu variller baz zamanlar iin hareketsiz olarak muhafaza edilirse, kat kirlilikler varilin dibine yerleecektir. ktrmenin bu yolu, biraz phtlatrc ilavesi ile desteklenebilir. Artlm asit daha sonra baka bir kaba aktlr ve satlmak iin paketlenir. Geri dnm asit iin mmkn alclar, madencilik endstrisi ve deiik li etme ilemlerinde asidi kullanan metalurji endstrisidir.

58 Aknn arta kalan sulu amuru, kire ile etkisiz hale getirilir. Bir filtre presinden getikten sonra, filtre topa kk paralar ile birlikte eritme ve indirgeme frnna yklenebilir. Dier bir admda, asitsiz akler stleri giyotin ba ile kesilir ve zgara paketleri ak kasasndan kartlr. Bir su kabnn iinde dnen, delik alm tme davuluna beslenirler. Davulun iindeki beslemeyi hareket ettirerek, zgaralar ayralardan ayran ve daha nemlisi, macunu zgaralardan ayran otojen tme sreci balar. Ayn zamanda davula delik almas elek etkisi yapar. Krntlar su ile ayrlr ve dar tanr. Suya eklenen bir para kire, asidik zeltiyi etkisiz hale getirir ve davulu kuvvetli korozyondan korur. Emein youn olduu bu metot yerine, btn akler bir eki miliyle ezilebilir (ekil 7.4), ve ayrma iin tme, ykama davuluna aktarlabilir.(ekil 7.6) Her iki durumda, sulu amur (bulama), kat maddelerin dibe yerletii ktrme tanklarna srekli veya dizi dizi pompalanr. Tanklarn dibindeki sulu amur filtre presinden geerken veya gnete kurumaya braklrken, artlm sv tme ilemine geri dndrlr. Filtre veya gnete kurutulmu topak, saf kurun retecek eritme ve indirgeme ilemleri iin ana beslemedir. kinci blmde kaba malzeme (esas olarak zgara ve seperatrler) tme davulunu en alak ucundan terk eder. Seperatrler ve zgaralar birbirlerinden, yava hareket eden bir iletim kaynn kullanld elle snflandrma ile ayrlrlar (ekil 7.5). Metal blm, bir Pb-Sb alam reten dk scaklk eriyii iin ana beslemedir.

ekil 7.4 Btn akleri ezen eki mili

59

ekil 7.5 Kaba besleme paralarnn elle snflandrlmas Bo ak kutulanr ve balanm kutuplarla kaplanr, kprler ve artan zgaralar kalan macun ile metal ksmlarn plastikten ayrld slak eki miline yklenir. Milin k, kat maddelerin ve sulu amurun ayrld delik alm bir davulu geer. Kat maddeler (metal ve plastik ksmlar) elle snflandrlrken, krntl sulu amur, tme davulundan elde edilen sulu amura eklenir. Kat metal paralar, dk scaklktaki eriyik beslemesine eklenir. Paralara ayrma ileminin plastik artklar imento fabrikalarnda yakt olarak (PP,selloz, sert kauuk) kullanlabilir (Vest, 2002). Bu durumda plastik rnde hi kurun kalmamas nemlidir.

60

ekil 7.6 Ak krcs iin akm emas (Phillips vd, 1998)


7.3.3 Izgaralarn, Terminallerin ve Kprlerin Eritilmesi

Ezilmi ak krntlarnn iri blmleri, ergitme kazanna veya davul eklindeki frna beslenir. Biraz soda kl ilavesi ergitilir ve bir sre kartrlr. Bu ilem sresince, znemez katklar eriyiin stne yerleecek ve ergitme ileminin sonunda yzeyden akp gidecek olan soda kl crufuna katlacaktr. lemden kan gazlar ve baca tozlar dar atlr ve gaz temizleme sistemine iletilir. Eriyik klelere dklr veya sv fazda artma kazanna aktarlr.(ekil 7.7)

61

ekil 7.7 Eritme ilemi iin akm emas (Phillips vd, 1998)

7.3.4

Macun ve Krntlarnn Eritilmesi ve ndirgenmesi

Filtre veya gnete sertletirilmi macun topa, cruf yapc bileenler (soda kl=Na2CO3) ve tepkime katklar (Fe-tala, kmr) ile birlikte eridii ksa dnel davul eklindeki frna yklenir (ekil 7.8). Pb krntlar: Fe tala, soda kl ve kmr besleme malzemelerinin oranlar yaklak olarak; 10:2:1:0,5dir. lem iin gerekli enerji, frnn iindeki kmrn yanmasndan ve ar yakt ya, parafin, dizel, artk motor ya ve benzeri yalar zerine alan ilave yakclar ile elde edilir. Enerjiyi muhafaza etmek ve daha yksek frn scaklklarna ulamak iin tutuma havas nceden stlmaldr. Frndaki besleme malzemesinin miktarna ve scaklna bal olarak, tepkime sresi 2-3 saat olacaktr. zgl arlktaki farklar nedeniyle, erimi kurun, frnn dibinde yerlemelere sebep olmutur. Yeterli kurun toplandnda hareketli bir kepeye ekilir ve sv durumda artma kazanna nakledilir. Crufta daha az PbO/PbS ve retilen daha ok Pb metali ile crufun viskozitesi artar. Bu, kk Pb paracklarnn cruftan ayrlmasn zorlatrr. Bu sorunun stesinden gelmek iin, ya daha ok soda kl eklenmeli, ya da frndaki scaklk ykseltilmelidir. Her iki zm de olumsuz etkiye sahiptir. lk yol, son olarak skarta edilmesi gereken cruf miktarn

62 arttrrken, ikinci yol ise daha yksek enerji tketimine ve kurunun k gazna buharlamasna neden olur. En uygun geri kazanmaya ulalmadan nce, kurunun ekilmesi ve frn iindeki kurunca zengin artk crufu yeni besleme malzemesi ile ikinci veya nc tura brakmak daha mantkldr.

ekil 7.8 Ak artklarnn geri dnm iin dnel davul eklindeki frn Bir dizi retim turundan sonra, frn iindeki cruf miktar ileme devam etmek iin ok fazla olacaktr. Biraz daha kmr ve taze soda kl ilave ederek, daha sonradan son olarak retilen kurun ile birlikte frndan ekilecek olan dk miktarda Pb ieren (<%9Pb) cruf elde edilebilir. Kurun metali artma iin gnderilirken, cruf dklmelidir. lemden oluan k gaz ve baca tozu emilir ve k gaz temizleme sistemi iinde ilem grr. Dklen dk kurun ierikli cruf tanelendirilerek geri dnm ilemine tabi tutulabilir. Tanelendirilen cruf zellikle asfalt alt yol dolgu malzemesi olarak kullanlabilir. Geri dnm imkannn olmad durumlarda ise tehlikeli nitelii olan bu cruf, kontroll ekilde oluturulan depolarda bertaraf edilmeli ve/veya lisansl tehlikeli atk bertaraf tesislerine gnderilmelidir.
7.3.5 Ham Kurunun Artlmas

lk olarak frndan ekilen kurun, artk oksitlerden ve cruflardan temizlenmelidir. Bu amala biraz zift ve tala ilave edilir. Bir sre kartrdktan sonra katklar yzeyde yerleirler ve

63 yzeyi syrp geerler. (ekil 7.9) Ak krntlarndan kaynakl ham kurun, normal olarak bakr ve antimon (az miktarda Ca, Sn, As, Zn ile) ile alamlanr. stenmeyen elementleri uzaklatrmak iin iki tane daha artma ilemi uygulanmaldr. Kurun eriyiine slfr ilave ederek ve bunlar bir sre kartrarak, bir Pb/Cu2S crufu oluur (ve eer oluursa Zn, Sb, As kk parackl) ve yzeyi syrp geer. Bu bakrszlatrma basama, artma sonucunu emniyetli hale getirmek iin en azndan iki kere yrtlmelidir.

ekil 7.9 Ham kurunun bir kazanda artlmas Bakrszlatrlm kurun hala byk miktarlarda antimon ihtiva eder (ve belki de biraz Sn, As). Btn bu elementler oksitlenme ile uzaklatrlabilir. Bu amala hava veya oksijence zenginletirilmi hava, eriyie flenir ve kartrlr. Oluan deiik oksitler yzeyde yerleirler ve yzeyden syrlp gidebilirler. Oksitleme ilemi, esas kurun oksit oluunca tamamlanr. Katklar enjekte edilen hava ile oksitlemek yerine, sodyum nitrat ( NaNO3) ilave edilebilir. Burada tekrar, daha sonra yzeyden syrlp gidecek olan katklar (ve kurunu) ihtiva eden cruf oluur. Tm artma yan rnleri ve artklar, kurunu ve dier kymetli bileenleri geri kazanmak iin ileme tabi tutulmaldr. Artma ilemleri ve artlm kurunun safl kimyasal analiz ile izlenir. Her ilemin k gazlar toplanr ve tesisin merkezi temizleme sistemine aktarlr.

64
7.3.6 Gaz Temizleme Sistemi

evresel yasalarn, denetlemelerin ve fon eksiklii nedeniyle gelien lkelerde endstriyel iletmeler genellikle zayf emisyon kontrolne ve zayf k gaz temizleme sistemine sahiptirler. Kurun erimesi ve artlmas ilemlerinde yer alan elementlerin ve bileiklerin (Pb, Sb, As, SO2 vb.) ounluunun zararl potansiyeli nedeniyle belirli bir gaz temizleme standard elde edilmeli ve zorunlu olmaldr. Bu yzden, deiik retim basamaklar boyunca retilen btn dumanlar, gazlar ve tozlar toplanmal, merkezi gaz temizleme sisteminde muamele grmelidir. Standart bir k gaz muamele sistemi normal olarak en azndan bir scak toz odas ve/veya scak siklon, bir venturi ykaycs ve bir slak gaz temizleme kulesinden oluur.(ekil 7.10)

ekil 7.10 Kurun geri kazanm frnnn k gaz temizleme sistemi Frndan scak gazlar, iri toz paracklarnn gaz akndan ayrldklar scak toz odasndan ve/veya scak siklondan geerler. Daha sonra k gaz, venturi ykaycs ve slak gaz temizleme kulesinden oluan slak gaz temizleme sistemine aktarlr. Venturi ykaycsnn grevi, kk toz paracklarn toplamaktr. Su ve k gaz yksek hava akm ve gaz/su sprey hz altnda kartrlr, ktrme tankna pompalanan kk paral bir sulu amur oluturur. Fazla veya az tozsuz k gaz daha sonra slak gaz temizleme kulesine girer. Burada esas grev, SO2 gaznn k gazndan ayrlmasdr. Gaz kulesi svya kire ilavesi ile k gazndaki SO2, kire suyu ile reaksiyona girecek ve alta oluturacaktr. Alta su iinde znebilir ve kelir. Tekrar, ikinci gaz ykaycnn kk paral sulu amuru ktrme tankna pompalanr. Temiz gaz, ana bacadan geen btn ilemi terk eder. ktrme

65 tanknda, az miktarda kire ve floklatrc amuru yanszlatrr ve kk paralarn kmesine yardm eder. Sulu amur, bir filtre keki oluturarak filtreyi geer. ekilen su gaz ykayclarda tekrar dolatrlrken, filtre keki ise ergitme ve indirgeme frnna beslenir.
7.3.7 Atksu Artma

Aklerden gelen geri kazanlamam asit ve iletmenin temizlii esnasnda kan kirli sular atksu olarak nitelendirilir. Atk sulardaki znr kurun iyonunun artm, kimyasal ktrme ile oluan keltilerin giderimi eklinde dnlmektedir. ktrme ileminde genellikle kire, kostik, soda kl, amonyak trisodyum fosfat, sodyum slfr, demir slfat, alm gibi kimyasallar kullanlmaktadr. Atksudaki kurun, PbCO3, Pb(OH)2, PbS, Pb3(PO4)2, PbSO4 eklinde ktrlerek uzaklatrlr. ktrmeden sonra amur younlatrma ve filtrepres ilemleri uygulanarak oluan amur keki ergitme frnna gnderilerek kurun geri kazanlr. Ayrca iyon deitirme ve adsorpsiyon gibi artm yntemleriyle de atksulardan kurun giderilir ve geri kazanlabilir.
7.3.8 Cruf Atklar in Oluturulmas Gereken Kontroll Depolarn zellikleri

Ergitme frnndan arta kalan yani tekrardan frna besleme olarak verilmesi mmkn olmayan cruf at ekil 7.11 ve ekil 7.12de verilen szdrmazlk sistemi zelliklerinin dorultusunda oluturulan depolar araclyla bertaraf edilmelidir.

ekil 7.11 Depo st rts szdrmazlk sistemi

66

ekil 7.12 Depo taban szdrmazlk sistemi

67

7.4 7.4.1

Trkiyedeki Mevcut Durum Genel Bilgi

Blm 3.5de yaplan hesaplar neticesinde Trkiyedeki tatlarda aklerden kaynaklanan


170.000 0.65 = 110.500

ton kurun,

170.000 0.30 = 51.000

ton slfrik asit ve

170.000 0.05 = 8.500 ton plastik malzeme dolat tespit edilmiti.

Bu balamda Trkiyede toplam tat miktarnn ortalama olarak 1/3nn yllk ak deiimi yapaca gz nnde bulundurulursa 110.500 / 3 = 36.833 ton kurun, 51.000 / 3 = 17.000 ton slfrik asit ve 8.500 / 3 = 2.833 ton plastik malzeme her yl atk olarak olumaktadr. Trkiyede, oluan 37 bin tonluk hurda kurunu ilemek amacyla atk aklerin geri kazanm iin kurulmu uan faaliyetini srdren 11 adet geri kazanm tesisi tespit edilmitir. Tespiti yaplan bu tesislerin listesi izelge 7.1de verilmitir. lkemizde faaliyetini srdren ok sayda illegal kk geri kazanm iletmelerinin olduu da bilinmektedir.

izelge 7.1 Trkiyedeki geri kazanm (izabe) tesisleri


FRMA ADI Aslan Kurun Asya Metal Ak Metal Kudret Metal ldrlar Blbl Ak Sanayi Ulukk Ltd. ti. Akm Ak Tek Ak Mehmet Turan Mutlu Ak L zmir Adana Mersin Eskiehir Eskiehir Antalya Gaziantep Gaziantep Gaziantep Samsun Ktahya

Geri kazanm tesisleri saysnn artmas atk aklere talebi artrarak, kurulan bu tesisler ileyecek atk ak temininde sorunlar yaamaktadrlar. Bu durum atk aknn deerinin artmasna sebep olmutur. lkemizde atk ak fiyatlar d lkelere gre yaklak 22,5 kat artmtr. Bu fiyat artnn bir dier nedenleri ise tama ve toplamadan kaynaklanmaktadr. Toplama iini genelde hurdaclar yapmakta ve atk akleri piyasadan toplarken satclardan bir fiyat karlnda temin etmektedirler. Hurdaclar oluan bu masraflar ve karlarn ilave

68 edince atk aklerin fiyatlar artmaktadr. Ayrca ekil 7.13den de grlecei gibi geri kazanm tesislerinin baz blgelerde younlam olmasndan dolay dier blgelerden gelen atk aklerin tama maliyeti daha da artmaktadr.

ekil 7.13 Geri kazanm (izabe) tesislerinin corafi dalm Ak reten byk firmalardan ayn zamanda geri kazanm tesisleri de vardr. Fakat bu tesislerde yeterince atk ak bulamad iin tam kapasiteyle alamamaktadr. Takip eden blmde bu firmalardan birine ait olan geri kazanm tesisinin detayl bilgisi verilmektedir.
7.4.2 Firma Geri Kazanm Tesisi alma Prensibi

Firma geri kazanm tesisinde ylda yaklak 500.000 adet atk ak ilenmektedir. Tesisin genel akm emas ekil 7.14de gsterilmektedir.
Ak Stok

Ak Krma

Atk Su Artma Tesisi

Hammadde Ergitme Frn Gaz + Toz Siklon Filtre Temiz Gaz Bacaya

Temiz Su

Atk Ergimi Cruf Fabrika Stok Sahasna Kurun Oksit Kurun Oksit

Tesiste Kullanma Suyu Pota st Sevke Hazr Saf Kurun Rafine Potas Frna

ekil 7.14 Geri kazanm tesisinin genel akm emas

69 Geri kazanm tesisine iki trl atk ak gelmektedir. Bunlar piyasadan satn alnan kullanlm atk akler ve ak fabrikalarnn imalat artklarndan olumaktadr. Ak krma makinesi tesise gelen atk akleri krar, ykar ve plastik, separatr (ayra), anot amuru, kutup ba, plak eklinde ayr ayr tasnifleme yapar. ekil 7.15de ak krma blmnn detayl olarak akm emas verilmektedir.

Hurda Ak Stok

Ak Kapak Kesme Dolu Ak Gvdesi Kapak Tambur Krma Asitli Su

Ak Plaklar

Ak Kab

Tasnifleme Havuzu

Asitli Su Kutup Ba Anot amuru Seperatr Ykanm Plastik Ergitme Frnna Pazarlanmak zere Stok Artma Tesisine Asitli Su Biriktirme

ekil 7.15 Ak krma akm emas Ergitme Frn yaklak 1200 0Cde alan ana girdilerin ve yan girdilerin belirli oranlardaki karm ergiten frndr. Ergitme frnna ana girdi olarak; 1) Ak plaklar Ak kutup balar 2) Ak anot amuru 3) Ak seperatr 4) Rafineden alnan artk 5) malat atklar 6) gibi bileenler girmektedir. Ergitme frnna yan girdiler olarak; 1) 2) 3) Artma proses amuru Demir tala Silisyum

70 Soda 4) Mee kmr 5) gibi bileenler girmektedir. ekil 7.16de ergitme ileminin detayl akm emas verilmektedir.

Ak Plakas, Ak Kutup Balar, Ak Anot amuru, Ak Seperatr Artma Proses amuru, Demir Silisyum, Soda, Mee Kmr

Cruf

Ergitme Frn

Gaz+Toz

Siklon

Siklon Alt Toz

Stok Sahas

Ergimi Kurun Temiz Gaz Rafine Potas Baca Saf Kurun

Kondanse Odalar

Filtre

Filtre Alt Toz

Frna

ekil 7.16 Ergitme akm emas Ergitme frnndan kan kurun ham kurundur. Bu kurun rafine potalarna alnarak ham kurun iindeki oksitli kurun temizlii yaplr. Rafine potasnn zerinden oksitli kurun alndktan sonra kullanma sevk iin kalplara dklr. Pota st kurun, rafine potas iine alnan ergimi kurun iindeki indirgenememi kurun oksitlerdir. ndirgenmek zere tekrar ergitme frnna verilirler. Pota st gaz, pota zerinden oksitli kurunun alnmas esnasnda brlrden kan dumandr. Ergitme frnna verilen karmn ergitilmesi esnasnda frn iinden kan scak gaz ve toz karm (yaklak 750 0C) nce siklonlardan geirilir. Daha sonra kondanse odalarna gnderilir. Burada s drlp younlatrldktan sonra filtreye verilir. Artma tesisinden kan kat atklar tekrar ergitme frnna verilerek yaklmaktadr. Gerek filtrelerden gerekse siklonlardan alnan kurun dioksit karm tozlar frna atlarak tekrar geri kazanlr.

71 Atk su tesiste, ak krma makinesi tasnifleme iini yaparken, atk aklerden kan asitli sular, asitli kan plaklarn asitlerinin ykanmas esnasnda kan sulardr. Ayrca iletmenin temizlii esnasnda kan kirli sular atk su olarak tabir edilmektedir. Oluan bu atk sular artma tesisinde fiziksel ve kimyasal artmaya tabi tutulmaktadr. Ak krma makinesinden kan ve iletmeden kan btn kirli sular artlmaktadr. Artmadan kan artlm su tekrar kullanlmak zere bir havuza gnderilir. Ergitme frnndan kan cruflar kat ve paralar halindedir. Suda znmez olduklar iin fabrika atk sahasnda depolanmaktadrlar. kan bu cruflarn ortalama analiz deerleri izelge 7.2de verilmektedir.

izelge 7.2 Ergitme frnndan kan cruflarn ortalama analiz deerleri


Parametre Kurun Demir Silis Kalsiyum Yzde Bileimi(%) 4.00 42.30 49.20 4.50

izelgeden de grlecei gibi oluan bu cruf ieriindeki kurun miktarndan dolay tehlikeli atklar snfna girmektedir. Dolaysyla bu cruf Tehlikeli Atklarn Kontrol Ynetmeliinde belirtilen hususlara binaen bertaraf edilmelidir. Bu bertaraf ilemi reticilerin bir araya gelerek oluturaca kontroll depolarda yerine getirilecei gibi lisansl tehlikeli atk bertaraf tesisleri vastasyla da yerine getirilebilir. Filtreye gaz giri ss ortalama 110 0Cdir. Filtre, filtreden kp bacaya verilen gaz iindeki kurun deerinin maksimum 0.05mg/m3 snrnda tutulmas esasna gre dizayn edilmitir. Filtre giriinde gaz filtreye girmeden, dardan snm toz kire verilir. Toz kire ile gaz karm salandktan sonra karm filtreye verilir. Bylece oluabilecek kkrt dioksit gazlarnn da kertilerek atmosfere verilmesi nlenmi olmaktadr. Filtreden temizlenerek kan gaz, bacadan kontroll bir ekilde atmosfere verilir.

72
7.5 Dnyadaki Ak Geri Kazanmyla lgili Genel Bilgiler

Belika: Belikal metalurji firmas olan Campine, atk aklerin geri dnmn kapsayan kanun ve dzenlemeler yrrle girmesiyle Hollanda ve Belikann kuzeyini de kapsayan baarl bir geri dnmc olmutur. Campine kullanlm pilleri drt farkl kanaldan temin eder ve aft frn ile destekli yanma kullanarak geri dnm iin basit, rekabeti, evresel olarak gvenilir bir yntem sunar.

ekil 7.17 Campine geri kazanm tesisi akm emas (Quirijnen, 1999) Genel olarak bu tesis nakliye edilmek zere 5000 ton/yl (%15) slfrik asit, 25.000 ton/yl (%98) kurun kle, 1200 ton/yl (%1) cruf ve 3000 ton/yl (%10) mat retir. Hava emisyonu tipik olarak SO2: 250 mg/nm3, toz: 1 mg/nm3 ve NOX, CHX ve dioksinler izin verilen deerlerin altndadr. 20.00025.000 ton klelik bir geri dnm fabrikasnn maliyeti 8 ile 10 milyon Euro arasndayken ayn kapasitede bir tasfiye frnn maliyeti 23 milyon Euro arasndadr. (Quirijnen, 1999)

73 Malezya: Malezyada yllk kurun tketimi 70.000 ton civarndadr. lkede tek kurun kayna aklerin geri kazanm sonucu elde edilen kurundur. Artan kurun ihtiyacn karlamak zere yllk 75.000 ton kurun ve kurun alam retmek zere MRISB ad verilen geri kazanm tesisi tasarlanmtr. Fakat tesis 1998 yl itibariyle yllk retim kapasitesinin yaklak yars kadar (37 000 ton/yl) retim yapabilmektedir (Phillips vd, 1998). Tesis ayrca yan rn olarak inaatlarda kullanlmak zere polipropilen, alta ve li edilmeyen cruf retmektedir. MRISB tesisinin akm emas ekil 7.18da gsterilmektedir.

ekil 7.18 MRISB tesisinin genel akm emas (Phillips vd, 1998) Venezuella: Venezuella saf kurun ithal eder ve geri kazanlm kurun klelerini Brezilyaya ihra eder. lkenin drt geri dnm fabrikas vardr (Valdez, 1997). Bunlar; 1) FUN-METAL, yllk 24.000 tonluk kapasiteye sahip bamsz geri dnm irketi, bunun %60n Brezilyaya ihra eder. evresel dzenlemelerle alr ve EPAya uyar. Fabrika, kapasitesinin %65ile alr. 2) Fundicion Del Centro, Ducan ve Titan aklerinin bir parasdr ve yllk 18.000 ton kapasiteye sahiptir. evresel dzenlemelere uyup uymad bilinmemektedir. Kapasitesinin %70iyle alr.

74 3) %25 ALEPROCA, yllk 12.000 ton kapasiteye sahip olmak zere 1993 ylnda tamamlanm bamsz bir endstridir. Asla amalanan kapasiteye eriememi ve verimle almaktadr. evresel dzenlemelere uyup uymad bilinmemektedir. 4) BERA DE VENEZUELA, geri kalm uygulamalara ve evresel dzenlemelere uymamas nedeniyle faal olmayan bamsz bir irkettir.

Yunanistan: Yunanistan ile Trkiye benzer zellikler tamaktadr. Yunanistanda organize bir toplama sistemi olmamasna ramen, yllk kullanlm aklerin %80ni ileyen tane geri kazanm fabrikas vardr. Bunlar; 1) ALAKO, (yllk yaklak 250 000 ak kapasiteli) ATHIMARITIS (yllk yaklak 200 000 ak kapasiteli) 2) MAVROULIS-PYROVOLOS (yllk yaklak 450 000 ak kapasiteli) 3) Bu yerin dnda Yunanistanda kurallara uymayarak alan ok fazla kk tasfiye frnlar vardr. (Zabaniotou vd, 1999)

75
8. SONULAR

Gn getike daha sk kullanlmaya balayan aklerin, ierdikleri toksik materyallerin evreye etkileri sebebiyle geri kazanmlar ve zararl etkilerinin minimize edilmesi zorunludur. Atk aklerin dzenli olarak elden karlmas dnya apnda artan bir sorundur. Buna ilaveten kurun kaynaklarndaki yetersizlik ve evresel dzenlemeler, kurun geri kazanmn bir zorunluluk haline getirmektedir. Aklerin geri kazanm salamak, reten, ithal eden, satan ve tketen arasndaki ibirlii ile mmkn gzkmektedir. Bunun iin uygulanabilir bir toplama ve geri kazanm sistemlerinin gelitirilmesi, iletiim aralarnn etkili bir ekilde kullanlarak geni kitlelere duyurulmas ve yasal hkmlerin sk bir ekilde uygulanmas gerekmektedir. Aklerin dzenli bir ekilde toplanmas, tanmas ve geri kazanlmas gerek yasa d faaliyet gsteren hurdaclar gerekse de yasa d alan imalatlarn nn kesecektir. nk kayt d imalat yapan ou imalat hammadde olarak kurunu topladklar atk akler karlnda almaktadrlar. Bu imalatlar kurunu ucuza temin ettiklerinden mevcut ak piyasasn da olumsuz ynde etkilemektedirler. Aklerin sistemli toplanmas haksz rekabete yol aan olumsuzluklar engelleyecek ve olumlu katklarda bulunacaktr. Ayrca aklerin ticari deeri olmayan ksmlarnn (slfrik asit vb.) evreye braklmas da bu sayede nlenmi olacaktr. Atk aklerin geri kazanm iin kullanlan hidrometalurjik ve pirometalurjik yntemlerden, pirometalurji dier ynteme gre daha ekonomik olmas ve de kolay uygulanabilir olmas nedeniyle gerekli artma ekipmanlarnn inas ve iletilmesi sonucunda lkemiz iin uygulanabilir bir yntem olarak gzkmektedir. lkemizde uan iletilen geri kazanm tesislerinden lisansl olanlar ve/veya genellikle kapasitesi byk olan ak reten firmalara ait olan tesisler arzu edilen zelliklere yakn tesislerdir. Bu tesisler alnacak ilave nlemlerle kurulacak yeni ynetim sistemine adapte edilebilirler. Tabi birde saylar hakknda salkl bilgi elde edilemeyen ve evresel ynden hibir nlem almayan kk iletmeler bulunmaktadr. Bu iletmeler iinde resmi kurum ve kurulular zerlerine den grevlerini yerine getirmelidirler. lkemizde, evre ve Orman Bakanl atk aklerin ve pillerin kontroll bir ekilde toplanmas, tanmas, geri kazanlmasn ve bertaraf edilmesi iin bir ynetmelik oluturmu ve 31.08.2004 tarih, 25569 nolu Resmi Gazete de Atk Pil ve Akmlatrlerin Kontrol

76 Ynetmelii adyla yaynlamtr. Bu ynetmelik 01.01.2005 tarihi itibariyle yrrle girmitir. Ak imalatlar ve ithalatlar sorumluluklarn yerine getirmek iin mterek alma amacyla bir araya gelmiler ve AKDER derneini kurmulardr. Fakat ilerleyen zamanlarda imalatlar ve ithalatlar arasnda gr ayrl olumu ve ithalatlar TMAKDER olarak yeni bir dernek kurmulardr. Her iki dernekte henz sistemli bir atk ak toplama almas yapmamtr. Bu derneklerin kurumsal kiiliklerini kazanmas ve Bakanlk tarafndan Ynetmeliin sk denetimlerle uygulanmas sonucunda lkemizde atk aklerin dzenli olarak toplanp geri kazanlacan fikrindeyim. Sonu olarak; ABye gei srecinde en nemli konulardan biri evreye uyumlu ve en az zarar verecek teknolojilerin, ynetimlerin ve sistemlerin uygulanmasdr. Bundan dolay atk aklerin toplanmas, tanmas ve geri kazanlmas konusundaki toplam olduum bilgilerin ortaya konulmas amacyla yapm olduum bu almann lkemize faydal olaca kanaatindeyim.

77
KAYNAKLAR

Anket almas (2003) evre ve Orman Bakanlnn 09.11.2003 tarihli 292023764 sayl yazs ile ak reticileri ile yaplan anket sonular Baykut, F., Aydn, A., Baykut, S.(1987) evre sorunlar ve korunma, Gryay Matbaclk, stanbul, 131-143 Cullen, B.(2003) Global market for industrial lead acid batteries-past, present and future, Journal of Power Sources 5104, 14 Dahodwalla, H.,Herat, S.(2000) Cleaner production options for lead-acid battery manufacturing industry, Journal of Cleaner Production 8, 133142 Dkmeci, . (1988) Toksikoloji, akut zehirlenmelerde tan ve tedavi, Fatih Genlik Vakf Matbaa letmesi, stanbul, 336354 DPT Sekizinci be yllk kalknma plan(2001), Madencilik zel ihtisas komisyonu raporu metal madenler alt komisyonu kurun-inko-kadmiyum alma grubu raporu, Ankara European Parliament (19992004), draft report on the proposal for a European Parliament and Council directive on batteries and accumulators and spent batteries and accumulators Hagen, F.(1999) A new way of recycling lead batteries in Norway, Journal of Power Sources 78, 270272 Hoffmann, U., Wilson, B.(2000) Requirements for, and benefits of, environmentally sound andeconomically viable management of battery recycling in the Philippines in the wake of Basel Convention trade restrictions, Journal of Power Sources 88, 115123 Kahveciolu, . Kartal, G. Gven, A. Timur, S. Metallerin evresel Etkileri T Metalurji ve Malzeme Mhendislii Blm Maslak-stanbul Mutlu Ak ve Malzemeleri San A.., Eitim kitapklar ve katalou, Teperen KyTuzla/stanbul ztrk, M.(2002) Plastikler ve geri kazanlmas, Yldz Teknik niversitesi evre Mhendislii Blm Beikta-stanbul Quirijnen, L.(1999) How to implement efficient local leadacid battery recycling, Journal of Power Sources 78, 267269 Position Paper on DG Environment Draft Proposal for the Replacement of Directive 91/157/EEC on Batteries and Accumulators, Association of European Accumulator Manufacturers (30.03.2001) April 2001 Phillips, M.J., Lim, S.S.(1998) Secondary lead production in Malaysia, Journal of Power Sources 73, 1116 Recycling of used lead-acid batteries, Alaska Department of Environmental Conservation Division of Environmental Quality,September 1992

Robertson, J.G.S., Wood, J.R., Ralph, B., Fenn, R.(1997) Analysis of lead/acid battrey life cycle factors:their impact on society and the lead industry, Journal of Power Sources 67 (1997) 225236

78 Silva, P.S. (1997) The European lead/acid industry and its future in the world market, Journal of Power Sources 67, 36 Torlak, T.(2001) Batarya atklarnn geri kazanm prosesleri ve ak retim atksularndan kurun giderimi, Gebze Yksek Teknoloji Enstits, evre Mh. Ana Bilim Dal, Yksek lisans diploma tezi Trafik Eitim ve Aratrma Dairesi Bakanl, Emniyet Genel Mdrl, Ankara Tmakder (Tm Ak thalatlar, reticileri, Satclar, Hurda Ak Toplayclar, Geri Dnmcleri Dernei) tarafndan hazrlanan kitapk, Okmeydan, stanbul, Nisan 2005 n, R. (1968) Metal kimyas dersleri; Metaller, alamlar ve bileikleri, stanbul niversitesi Yaynlar say 1335, stanbul Valdez, H.(1997) Lead battery markets and recycling in Mexico and South America Journal of Power Sources 67, 219223 Vest, H.(2002) Fundamentals of the Recycling of Lead-Acid Batteries, PO Box 5180, 65726 Eschborn, Germany Zabaniotou, A.,Kouskoumvekaki, E.,. Sanopoulos, D.(1999)Recycling of spent lead:acid batteries: the case of Greece, Resources, Conservation and Recycling 25, 301317

INTERNET KAYNAKLARI [1]http://rega.basbakanlik.gov.tr [2]www.batterycouncil.org [3]www.cevreorman.gov.tr [4]www.cobat.it [5]www.egm.gov.tr/teadb/index.htm [6]www.europa.eu.int/comm/environment/waste/batteries [7]www.google.com [8]www.mutlu.com.tr [9]www.lme.co.uk EKLER

Ek1: Atk Pil ve Akmlatrlerin Kontrol Ynetmelii Ek2: 2005 yl Akmlatr Depozito Bedelleri

79 Ek 1 Atk Pil ve Akmlatrlerin Kontrol Ynetmelii evre ve Orman Bakanlndan: Tarih: 31.08.2004 Say: 25569
BRNC BLM Ama, Kapsam, Hukuki Dayanak, Tanmlar ve lkeler Ama Madde 1- Bu Ynetmeliin amac; pil ve akmlatrlerin retiminden balayarak nihai bertarafna kadar; a) evresel adan belirli kriter, temel koul ve zelliklere sahip pil ve akmlatrlerin retiminin salanmasna, b) nsan salna ve evreye zarar verecek ekilde dorudan veya dolayl olarak alc ortama verilmesinin nlenmesine, c) Etiketleme ve iaretleme ile pil ve akmlatr rnlerinin kalite kontrolnn, ithalatnn kontrolnn ve ierdii zararl madde miktarnn kontrolnn salanmasna, d) thalat, ihracat ve transit geilerine ilikin esaslarn belirlenmesine, e) Ynetiminde gerekli teknik ve idari standartlarn salanmasna, f) Zararl madde ieren pil ve akmlatrlerin retilmesinin, ihracatnn, ithalatnn ve satnn nlenmesine, g) Atk pil ve akmlatrlerin geri kazanm veya nihai bertaraf iin toplama sisteminin kurulmasna ve ynetim plannn oluturulmasna, ynelik prensip, politika ve programlarn belirlenmesi iin hukuki ve teknik esaslar dzenlemektir. Kapsam Madde 2- Bu Ynetmelik; pil ve akmlatr rnlerinin etiketlenmesi ve iaretlenmesi, retilmesinde zararl madde miktarnn azaltlmas, kullanldktan sonra atklarnn evsel ve dier atklardan ayr olarak toplanmas, tanmas, bertaraf ile ithalat, transit gei ve ihracatna ilikin yasak, snrlama ve ykmllkleri, alnacak nlemleri, yaplacak denetimleri, tabi olunacak sorumluluklar dzenler. Endstriyel kullanm amacna bal olarak kalc olarak yerletirilmi pillerin bulunduu aletler, bilimsel ve mesleki alanda kullanlan, hayati nemi haiz tbbi aygtlara yerletirilmi piller, kalp pilleri, sadece uzman kiiler tarafndan uzaklatrlmas gereken, kesintisiz olarak srekli almas gereken aletler iindeki pil veya akmlatrler bu Ynetmelik kapsam dndadr. Pil veya akmlatr retim ve bertaraf tesislerinden kaynaklanan retim atklarnn ynetimi de bu Ynetmelik kapsam dndadr. Sz konusu atklar sahip olduklar zelliklere gre Tehlikeli Atklarn Kontrol Ynetmelii veya Kat Atklarn Kontrol Ynetmelii hkmlerine tabidir. Hukuki Dayanak Madde 3- Bu Ynetmelik 2872 sayl evre Kanununda ngrlen ama ve ilkeler dorultusunda 4856 sayl evre ve Orman Bakanl Tekilat ve Grevleri Hakknda Kanunun 1 inci ve 2 nci maddeleri ile 9 uncu maddesinin (d), (h), (o), (p), (s) bentlerine dayanlarak hazrlanmtr. Tanmlar Madde 4- Bu Ynetmelikte geen; Bakanlk: evre ve Orman Bakanln, Ynetmelik: Atk Pil ve Akmlatrlerin Kontrol Ynetmeliini, Tehlikeli Kimyasallar Ynetmelii: 11/7/1993 tarihli ve 21634 sayl Resmi Gazetede yaymlanan, 20/4/2001 tarihli ve 24379 sayl Resmi Gazete'de yaymlanan Ynetmelik ile deiik Tehlikeli Kimyasallar Ynetmeliini, Tehlikeli Atklarn Kontrol Ynetmelii: 27/8/1995 tarihli ve 22387 sayl Resmi Gazetede yaymlanan Tehlikeli Atklarn Kontrol Ynetmeliini, Kat Atklarn Kontrol Ynetmelii: 14/3/1991 tarihli ve 20814 sayl Resmi Gazetede yaymlanan Kat Atklarn Kontrol Ynetmeliini,

80
Akmlatr: Endstride ve aralarda otomatik mar, aydnlatma veya ateleme gc iin kullanlan, arj edilebilir sekonder hcrelerde kurunla slfrik asit arasndaki kimyasal reaksiyon sonucu kimyasal enerjinin dorudan dnm ile retilen elektrik enerjisi kaynan, Pil: arj edilmeyen primer hcrelerde kimyasal reaksiyon sonucu oluan kimyasal enerjinin dorudan dnm ile retilen elektrik enerjisi kaynan, arj Edilebilir Pil: arj edilebilen ve birka defa kullanlabilen pili, I. Grup Piller: Nikel kadmiyum ve cva oksit piller hari olmak zere dier pilleri, II. Grup Piller: Nikel kadmiyum ve cva oksit pilleri, Nikel Kadmiyum Pil: arj edilebilir sekonder hcrelerde kadmiyumla nikel hidroksit arasndaki kimyasal reaksiyon sonucu kimyasal enerjinin dorudan dnm ile retilen elektrik enerjisi kaynan, Cva eren Piller: Cva oksit elektrot ieren alkali-mangan, inko-karbon ve cva oksit piller gibi pilleri, Dme Pil: itme cihazlar, saatler ve benzeri tanabilir aletlerde kullanlan ve ap yksekliinden fazla olan yuvarlak pilleri, Zararl Maddeleri eren Piller: a) Arlka % 0.0005den fazla cva (Hg) ieren pilleri, b) Alkali-mangan piller hari, pil bana 25 mgdan fazla cva (Hg) ieren pilleri, c) Arlka % 0.025den fazla cva (Hg) ieren alkali-mangan pilleri, d) Arlka % 0.025den fazla kadmiyum (Cd) ieren pilleri, e) Arlka % 0.4den fazla kurun (Pb) ieren pilleri, retici: Pil veya akmlatr reten, imal eden, rne adn, ticaret markas veya ayrt edici iaretini koymak suretiyle kendini retici olarak tantan gerek ve tzel kiiyi, reticinin Trkiye dnda olmas halinde ithalaty; ayrca rnn tedarik zincirinde yer alan, faaliyetleri rnn gvenliine ilikin zelliklerini etkileyen gerek ve tzel kiiyi, Pil ve Akmlatr rnlerinin Datmn ve Satn Yapan letmeler: Toptanclar, perakendecileri, marketleri, byk ve kk lekli alveri merkezlerini, garajlar, tamir-bakm atlyelerini ve inaat irketlerini, Atk Pil ve Akmlatr: Yeniden kullanlabilecek durumda olmayan, evsel atklardan ayr olarak toplanmas, tanmas, bertaraf edilmesi gereken kullanlm pil ve akmlatrleri, Toplama: Atk pil ve akmlatrlerin kota veya depozito kapsamnda zelliklerine gre biriktirilmesini, ayrlmasn veya gruplandrlmasn, Depozito Sistemi: Atk akmlatrlerin toplanmas iin akmlatr satn alnrken satcya akmlatr bana denen fazla parann tketiciye geri dnmesi sistemini, Depozito Uygulamas Mracaat Formu: Ek-3de verilen formu, Kota: Ynetmelik kapsamndaki atk pillerin toplanmas ve bertaraf edilmesi gereken miktarnn (arlka) piyasaya srlen pil miktarna (arlka) orann, Kota Uygulamasna Tabi letmeler: Pil reten, ithal eden, piyasaya sren ve marka sahibi gerek ve tzel kiileri, Kota Uygulamas Mracaat Formu: Ek-2de verilen formu, Geici Depolama: Datm ve sat noktalarnda, geri kazanm ve depolama tesislerinde, atk pil ve akmlatrlerin geirimsizlii salanm beton zemin zerinde bekletildii alanlar, Geri Kazanm: Atk pil ve akmlatrleri fiziksel ve/veya kimyasal ileme tabi tutarak hammadde veya rn elde etme ilemini, Depolama: Geirimsizlik koullar salanm, nemden ari ve meteorolojik artlardan korunmu ayr kapal alanlarda depolamay, Bertaraf: Atk pil ve akmlatrlerin geri kazanm, depolama veya ihracat yoluyla muhtemel olumsuz evresel etkilerinin giderilmesini, n Lisans: Bu Ynetmelik kapsamndaki atk pil ve akmlatrlerin geri kazanm amacyla tesis kurmak, isteyenlerin, kuracaklar tesislerin projelerinin evre ve insan salna uygunluunu gsteren belgeyi, Lisans: Bu Ynetmelik gereince atk akmlatr tamacl yapmak isteyen ara sahibi firmalarn Valilikten; atk akmlatr geri kazanm tesisi iletmek isteyenlerin ise Bakanlktan alacaklar ve konu ile ilgili yeterli uzman ve teknolojik imkanlara sahip olunduunu gsteren belgeyi, HDPE: Yksek younluklu polietileni, ifade eder.

81
Genel lkeler Madde-5: Atk pil ve akmlatrlerin ynetimine ilikin ilkeler unlardr; a) Pil rnleri Trk Standartlarnda belirtilen ekilde, akmlatr rnleri ise bu Ynetmelikte belirtilen ekilde etiketlenir ve iaretlenir. b) Uzun mrl ve arj edilebilir pil ve akmlatrlerin retimi ncelikle tercih edilir. c) Arlka yzde iki den fazla cva oksit ieren pillerin ithalat yasaktr. d) Alkali-manganl dme hcreler ve dme hcre ieren piller hari ynetmelikte tanmlanan zararl madde ieren pillerin ithalat ve retimleri yasaktr. e) Zararl madde ieren atk piller Tehlikeli Atklarn Kontrol Ynetmelii hkmlerine gre bertaraf edilir. f) Atk pil ve akmlatrlerin evsel ve dier atklarla birlikte depolanmas, alc ortama verilmesi ve yaklmas yasaktr. g) Atk pil ve akmlatrlerin geri kazanlmas esastr. h) Atk pil ve akmlatrlerin ynetimlerinin her safhasnda sorumlu kiiler, evre ve insan salna zarar vermemek iin gerekli tedbirlerin alnmasndan sorumludur. ) Atk pil ve akmlatrlerin yaratt evresel kirlenme ve bozulmadan doan zararlardan dolay pil ve akmlatr reticilerinin, atk pil ve akmlatr tayclarnn ve bertaraf edicilerin bu faaliyetler sonucu meydana gelen zararlardan tr kusurlar orannda tazminat sorumluluu sakldr. j) Pil ve akmlatr retenler ile piyasaya srenler, atk pil ve akmlatrlerin toplanmas, tanmas ve bertarafn salamak ve bu amala yaplacak harcamalar karlamakla ykmldrler. k) Bu Ynetmelik kapsamna giren atk pil ve akmlatrlerin uluslararas ticareti, ithalat, ihracat ve transit geiinde Tehlikeli Atklarn Kontrol Ynetmelii hkmleri uygulanr. l) Atk pil ve akmlatrlerin ynetiminden kaynaklanan her trl evresel zararn giderilmesi iin yaplan harcamalar kirleten der prensibine gre atk pillerin ve akmlatrlerin ynetiminden sorumlu olan gerek ve tzel kiiler tarafndan karlanr. Pil ve akmlatrlerin retiminden ve ithalatndan sorumlu kiilerin evresel zarar durdurmak, gidermek ve azaltmak iin gerekli nlemleri almamas veya bu nlemlerin yetkili makamlarca dorudan alnmas nedeniyle kamu kurum ve kurulularnca yaplan gerekli harcamalar 6183 sayl Amme Alacaklarnn Tahsili Usul Hakknda Kanun hkmlerine gre atklarn ynetiminden sorumlu olanlardan tahsil edilir. Ancak, kirletenlerin deme ykmllnden kurtulabilmesi iin, kirlenmenin nlenmesi ve snrlanmas iin her trl tedbiri aldklarn ispat etmeleri gerekir. KNC BLM Grev, Yetki ve Ykmllkler Bakanln Grev ve Yetkileri Madde 6- Bakanlk; a) Atk pil ve akmlatrlerin evreyle uyumlu bir ekilde ynetimini salayacak politikalar saptamak, bu ynetmeliin uygulanmasna ynelik ibirlii ve koordinasyonu salamakla, b) Atk pil ve akmlatr geri kazanm tesislerine n lisans ve lisans vermekle, c) Atk pil depolarnn projelerine onay vermekle, d) Atk pil ve akmlatrlerin toplanarak geri kazanmlar iin uygulanacak olan ve bu Ynetmeliin 25 inci ve 29 uncu maddelerinde yer alan hedeflere ulalmas iin gerekli tedbirleri almak ve uygulanmasn salamakla, kota ve depozito bavurularn deerlendirmekle, e) Atk pil ve akmlatrlerin evreyle uyumlu ynetimine ilikin en yeni sistem ve teknolojilerin uygulanmasnda ulusal ve uluslararas koordinasyonu salamakla, f) Atk pillerin ve akmlatrlerin toplanmas ve bertaraf iin dzenlenecek halkn bilinlendirilmesi almalarna destek salamakla, grevli ve yetkilidir. Mlki Amirlerin Grev ve Yetkileri Madde 7- Mahallin en byk mlki amiri; a) Atk ynetimi politikalar erevesinde ilde gerekli stratejileri gelitirmek ve uygulamakla, b) l snrlar iinde faaliyette bulunan ve Ynetmelik kapsamna giren geri kazanm ve depolama tesislerini tespit etmek ve Bakanla bildirmekle, c) Atk pil ve akmlatrlerin yasal olmayan yollarla deerlendirilmesini nlemekle, denetimler sonucu bu ynetmelie aykr durumun tespit edilmesi halinde atk akmlatrleri en yakn lisansl geri kazanm tesisine

82
gnderilmesini, atk pillerin ise en yakn depolama alanna gnderilmesini salamakla ve bu Ynetmelikte belirtilen cezalar vermekle, d) Ulusal atk tama formlarn deerlendirerek Bakanla yllk rapor vermekle, e) l snrlar iinde atk akmlatr tanmas ile ilgili faaliyet gsteren ara ve firmalara tama lisans vermekle, bu lisans kontrol etmekle, iptal etmekle ve yenilemekle, f) Pil ve akmlatr reticileri veya pil ve akmlatr reticilerinin yetkilendirecei kii veya kurulular tarafndan kurulacak geici depolama alanlarna izin vermekle, bu alanlar denetim altnda tutmakla ve izin verilen alanlar Bakanla bildirmekle, g) l snrlar iinde atk pil ve akmlatrlerin tanmas srasnda meydana gelebilecek kazalarda her trl acil nlemi almak ve gerekli koordinasyonu salamakla, h)reticiler, mahalle muhtarlklar ve belediyeler ile birlikte koordineli olarak yaplacak eitim almalarna katk salamakla, grevli ve yetkilidir. Belediyelerin Grev ve Yetkileri Madde 8- Belediyeler, Bykehir statsndeki yerlerde Bykehir Belediyeleri; a) Atk pil ve akmlatrlerin belediye kat atk dzenli depolama alanlarnda evsel atklarla birlikte bertarafna izin vermemekle, b) Kurulu ve iletme giderleri pil reticileri tarafndan karlanacak geirimsizlik koullar salanm, nemden ari ve meteorolojik artlardan korunmu atk pil depolama alanlarnn kurulmas iin kat atk dzenli depolama alanlarnda cretsiz olarak yer tahsis etmekle, c) reticilerin ehrin muhtelif yerlerinde yapacaklar atk pil ve akmlatr toplama ilemlerine yardmc olmak ve ibirlii yapmakla, d) Okullar, halk eitim merkezleri, mahalle muhtarlklar, elence yerleri ve halka ak merkezlerde pilleri ayr toplama ile ilgili reticilerin sorumluluu ve program dahilinde gerektiinde retici ile ibirlii yaparak pilleri cretsiz olarak ayr toplamakla, halk bilgilendirmekle, eitim programlar dzenlemekle, e) Belediye snrlar iinde bulunan atk pil ve akmlatr bertaraf tesislerini ve tama firmalarn denetlemekle, grevli ve yetkilidir. Pil reticilerinin Ykmll Madde 9- Pil reticileri; a) Pil rnlerini Trk Standartlarnda (TS EN 61429) belirtilen ekilde etiketlemek ve iaretlemekle, b) Bu Ynetmeliin 2 nolu ekinde yer alan Kota Uygulamas Mracaat Formunu doldurarak her yl Bakanla bavurmakla, c) Atk pilleri bu ynetmelikte belirtilen hkmler ile bu Ynetmeliin 25 inci maddesinde belirtilen hedefler dorultusunda toplanmasn ve bertarafn salamak veya salatmakla, d) Atk pil ihracatnda Bakanlktan onay almakla, e) Zararl maddeleri ieren pilleri retmemekle veya ithal etmemekle, rettikleri veya ithal ettikleri pildeki zararl madde miktarn en az dzeye indirecek tedbirleri almakla, f) Atk pillerin kota oranlarnda toplanmas amacyla tketiciyi bilgilendirici ve bilinlendirici eitim programlar dzenlemekle, g) Atk pil tamaclnda bu Ynetmeliin 15 inci ve 16 nc maddelerine uymakla, h) Genel bir toplama ve geri dnm sistemi gelitirerek veya belli bir sisteme katlarak atk pillerin toplanmasn ve bertarafn salamakla, ) Toplama noktalarna konulacak krmz renkli, zerinde Atk Pil ve Yalnzca Atk Pil Atnz ibareleri yer alan toplama kutularn veya konteynerlerini cretsiz olarak temin etmekle, dolan kutularn veya konteynerlerin toplanmasn salayarak atk pilleri depolama alanlarna tamak veya tatmakla, j) Belediyelerin kat atk dzenli depolama sahalarnda atk pil depolama alanlarn kurmakla, bakm ve onarm giderlerini karlamakla, k) Atk pil depolama alanlarnn projeleri iin Bakanlktan onay almakla, l) Sabit veya mobil atk pil ayrma tesislerini kurmakla, ykmldr. Akmlatr reticilerinin Ykmll Madde 10- Akmlatr reticileri;

83
a) Akmlatr rnlerini bu Ynetmelikte belirtilen ekilde etiketlemek ve iaretlemekle, b) Bu Ynetmeliin 3 nolu ekinde yer alan depozito uygulamas mracaat formunu doldurarak her yl Bakanla bavurmakla, c) Atk akmlatrlerin bu Ynetmeliin 29 uncu maddesinde belirtilen hedefler dorultusunda toplanmasn, geri kazanmn ve bertarafn salamak veya salatmakla, d) Atk akmlatr ihracatnda Bakanlktan onay almakla, e) rettikleri veya ithal ettikleri akmlatrlerde zararl madde miktarlarn en aza indirecek tedbirleri almakla, f) Atk akmlatr atklarnn zararlar ve toplanmalar konusunda tketicilerin katlm ve katklarn salamak amacyla eitimlerini, bilgilendirilmelerini salamakla, g) Atk akmlatr tamaclnda bu Ynetmeliin 15 inci, 16 nc ve 17 inci maddelerinde belirtilen hkmlere uymakla, h) Genel bir toplama ve geri dnm sistemi gelitirerek veya belli bir sisteme katlarak atk akmlatrlerin toplanmasn, geri kazanmn veya bertarafn salamakla, ykmldr. Pil rnlerinin Datmn ve Satn Yapan letmelerin Ykmllkleri Madde 11- Pil rnlerinin datmn ve satn yapan iletmeler; a) Pil reticilerinin kuracaklar sisteme uygun olarak tketiciler tarafndan getirilen atk pilleri cretsiz olarak almakla, b) Atk pil toplama sistemi olmayan markalarn pillerini satmamakla, c) Tketicilerin getirdii atk pilleri, reticinin ngrd ekilde reticiye veya reticinin yetkilendirdii bir kurulua gnderilmesini salamakla, d) yerlerinde tketicilerin kolayca grebilecekleri yerlerde (Ek-4 A) da yer alan uyar ve bilgiler ile atk pillerin toplanma ekli ve yerleri hakkndaki bilgileri sunmakla, e) reticilerin veya yetkilendirdii kurulularn temin edecekleri, atk pil konteynerlerini bulundurmakla, ykmldr. Akmlatr rnlerinin Datmn ve Satn Yapan letmeler ve Ara Bakm-Onarm Yerlerini letenlerin Ykmllkleri Madde 12- Akmlatr rnlerinin datm ve satn yapan iletmeler ve ara bakm-onarm yerlerini iletenler; a) Tketiciler tarafndan getirilen atk akmlatrleri almakla, akmlatr reticilerinin kuracaklar sisteme katlmakla ve getirilen atk akmlatrlerin yenisinin alnmamas halinde depozito bedelini tketiciye demekle, Tketicilerin getirdii atk akmlatrleri, reticinin ngrd ekilde reticiye veya reticinin yetkilendirdii bir kurulua dnmesini salamakla, b) yerlerinde tketicilerin kolayca grebilecekleri yerlerde (Ek-4 A) da yer alan uyar ve bilgiler ile depozito uygulamas, atklarn toplama ekli ve yerleri hakkndaki bilgileri sunmakla, c) Atk akmlatrler iin geici depolama alan oluturmakla, atk akmlatrleri bu alanda doksan gnden fazla tutmamakla, depolama zemininin szdrmazl iin depolama yerinin zeminini beton veya asfalttan oluturarak aside kar dayankl olmasn salamakla, duvarlarnn aside kar dayankl boya ile boyanmasn salamakla, szdrma ve aknt yapmayan akmlatrlerin be adedinden fazlasn st ste koymamakla, szdran akmlatrleri tek tek onsekiz litrelik szdrmaz polipropilen kaplarda bulundurmakla, d) Toplanan atk akmlatrlerin kaytlarn tutmak, bu kaytlar reticiye bildirmek ve geici depolama veya lisansl tayclara veya lisansl geri kazanm tesislerine belgeli olarak teslim etmekle, ykmldr. Tketicilerin Ykmllkleri Madde 13- Pil ve akmlatr tketicileri; a) Atk pilleri evsel atklardan ayr toplamakla, pil rnlerinin datmn ve satn yapan iletmelerce veya belediyelerce oluturulacak toplama noktalarna atk pilleri teslim etmekle, b) Aracnn akmlatrn deitirirken eskisini, akmlatr rnlerinin datm ve satn yapan iletmeler ve ara bakm-onarm yerlerini iletenlerin oluturduu geici depolama yerlerine cretsiz teslim etmekle, eskilerini teslim etmeden yeni akmlatr alnmas halinde depozito demekle,

84
c) Tketici olan sanayi kurulularnn retim sreleri srasnda kullanlan tezgah, tesis, forklift, ekici ve dier tat aralar ile g kaynaklar ve trafolarda kullanlan akmlatrlerin, atk haline geldikten sonra reticisine teslim edilene kadar fabrika sahas iinde szdrmaz bir zeminde doksan gnden fazla bekletmemekle, ykmldr. Geri Kazanm Tesisleri letmecilerinin Ykmllkleri Madde 14- Geri kazanm tesislerini iletenler; a) Bakanlktan n lisans ve lisans almakla, b) Atk ynetimi ile ilgili kaytlar tutmak ve bu kaytlar istendiinde yetkililere ibraz etmek zere yl sreyle tesiste bulundurmakla, c) letme planlarn her yl Ocak ay iinde ilgili Valilie gndermekle, d) Atn tesise giriinde geri kazanm ileminden nce atn ulusal atk tama formunda belirtilen atk tanmna uygunluunu tespit etmekle, e) Pil ve akmlatr reticileri veya bunlarn yetkilendirecekleri kii veya kurulular tarafndan kurulan geici depolama tesisleri tarafndan onaylanmam belgelerle getirilen atk pil ve akmlatrleri tesislerine kabul etmemekle, tesisin yllk alma raporunu ilgili Valilie gndermekle, tesisin iletilmesi ile ilgili her blmn iletme plann yaparak uygulamakla, f) Tesisin risk tayan blmlerinde alan personelin her trl gvenliini salamakla, alt ayda bir salk kontrollerini yaptrmakla ve bu blmlere izinsiz olarak ve yetkili kiilerin dnda girileri nlemekle, g) Acil nlem Plan hazrlamakla, bununla ilgili eitimli personel bulundurmakla, acil durum sz konusu olduunda Bakanlk ve Valilie bilgi vermekle, h) Tesisin iletilmesi ile ilgili Bakanln ngrecei dier ileri yapmakla, ykmldr. NC BLM Tama ile lgili Hkmler Atk Pil ve Akmlatrlerin Tanmas Madde 15- Atk akmlatrlerin toplandklar yerden geici depolama veya bertaraf tesislerine karayolu ile tanmas, Valilikten tama lisans alm gerek ve tzel kiilerce, atk trne gre uygun arala yaplr. Atk pil tayacak ara ve firmalar iin lisans alma zorunluluu bulunmamaktadr. Ancak, atk pillerin kapal kasal kamyonetlere yerletirilmi asgari 210 litrelik HDPE flarda tanmas zorunludur. Atk pil ve atk akmlatr tayacak aralarn renginin krmz olmas, aralarn zerinde atk pil ve akmlatrlerin toplandna dair 20 metre uzaktan grlebilecek ekilde bu Ynetmeliin 1 nolu ekinde yer alan amblem bulunmas, ayrca ara kasalarnn her iki yzne de atk piller iin Atk Pil Tama Arac, atk akmlatrler iin ise Atk Akmlatr Tama Arac yazlmas zorunludur. Aralarda Tama Formu Bulundurma Zorunluluu Madde 16- Atk pil ve akmlatrlerin tanmas srasnda aralarda atk tama formu bulundurulmas zorunludur. Aralarda bulundurulacak atk tama formlaryla ilgili olarak Tehlikeli Atklarn Kontrol Ynetmeliinin ilgili hkmleri uygulanr. Atk Akmlatr Tayclarnn Lisans Alma Zorunluluu Madde 17- Atk akmlatrleri tamak isteyen gerek ve tzel kiiler, atk akmlatrleri tama lisans almak zorundadr. Bu amala, bu Ynetmeliin 5 nolu ekinde belirtilen esaslara gre ilgili Valilie bavuruda bulunulur. Lisans, bavuruda bulunan aracn veya aralarn ait olduu firmaya ve gerekli teknik donanma haiz araca veya aralara verilir. Bu hkmler kara tamacl iin uygulanr. Bu lisans devredilemez, yl iin geerlidir. Bu sre sonunda yenilenmesi gerekir. Lisans alan, ancak tamaclkta ngrlen standartlara uymayan firmalarn lisanslar Valilike iptal edilir. DRDNC BLM Geri Kazanm ve Geici Depolama Tesisleri in zel artlar Atk Akmlatr Geici Depolama Alanlarnn Kurulmas Madde 18- Geri kazanm tesisleri ve akmlatr rnlerinin datmn ve satn yapan iletmeler ve ara bakm-onarm yerleri dndaki atk akmlatr geici depolama alanlar, akmlatr reticileri veya akmlatr reticilerinin yetkilendirecei kii veya kurulular tarafndan kurulabilir. Bu alanlar iin ilgili Valilikten geici depolama izni alnmas zorunludur. Geici depolama alanlarnda atk akmlatrler 90 gnden fazla tutulamaz. Bu alanlar Valiliklerin denetimi altnda faaliyet gsterirler. Atk Akmlatr Geri Kazanm ve Geici Depolama Alanlarnn zellikleri

85
Madde 19- Atk akmlatr geri kazanm ve geici depolama tesisleri iin aadaki artlara uyulur: a) Tesiste giri blm, atk akmlatr kabul nitesi, atk akmlatr proses sahas ve dier alma blmleri bulunmas, b) Tesisin atk akmlatr nakliye aralarnn giri kna uygun olmas, c) Tesisin evresinin koruma altna alnmas, giri ve kn denetlendii bir it veya duvar olmas, alana personelden bakasnn izinsiz girmesinin yasaklanmas, d) Tesis alannn atk akmlatrle temasta olan ksmlarnda zemin geirimsizliinin salanmas, bu amala, kalnl en az 25 cm olan betonarme veya asfalt zeminin yaplmas ve duvarlarn aside kar dayankl malzeme ile kaplanmas, e) Szdrma ve aknt yapmayan atk akmlatrlerin en fazla be adedi st ste konulmas, szdran akmlatrler in szdrmaz polipropilen kaplarda muhafaza edilmesi, f) Atk akmlatrlerin iinde bulunan asitler iin asit ntralizasyon nitesi veya gerekli artma niteleri bulunmas, g) Atk kabul alan ve iletme alannn yamura kar korunmas, h) Sahada ortaya kan yamur sular, ykama ve benzeri atk sularn ayr toplanarak, Su Kirlilii Kontrol Ynetmeliinde yer alan snr deerlere uygun ekilde artlmas, i) Tesis iinde meydana gelebilecek dknt ve szntlar nlemek amacyla gerekli tertibat ve emici malzemelerin bulundurulmas ve bu malzemelerin tesis iinde kolay ekilde kullanlabilmesini salayacak uygun noktalarda depolanmas, j) alma alanlarnda oluan grltnn, 11/12/1986 tarihli ve 19308 sayl Resmi Gazetede yaymlanan Grlt ve Kontrol Ynetmelii kriterleri dorultusunda en son tekniklerle mmkn olduunca azaltlmas, vibrasyona ve evre kirliliine neden olacak noktalarda gerekli tedbirlerin alnmas, zorunludur. Atk Pil Geici Depolama Alanlarnn zellikleri Madde 20- Atk pillerin geici depolanmasnda i ve d yzeyleri korozyona dayankl konteynerler kullanlmas, bu konteynerlerin kolay tanabilir ve hacmi asgari 4 m3 veya daha fazla olmas, szdrmazlk zellii tamas gereken konteynerlerin krmz renge boyanarak her iki yzeyine Atk Pil Geici Deposu ibaresi yazlmas zorunludur. Konteynerlern nakliye kolayl olan yerlerde zemini beton ve st kapal alanlarda bulundurulmas gerekli olup, bu alanlarda yangna kar her trl tedbir alnmas zorunludur. BENC BLM Akmlatr Geri Kazanm Tesislerine n Lisans ve Lisans Verilmesi Atk Akmlatr Geri Kazanm Tesislerine n Lisans Verilmesi Madde 21- Geri kazanm tesisi kurmak isteyen gerek ve tzel kiiler, kuracaklar tesisle ilgili her trl plan, proje, rapor, teknik veri, aklamalar ve dier dokmanlarla birlikte Bakanla bavurur. Bu tr tesisler iin yaplacak evresel etki deerlendirmesi almalarnda, tesise kabul edilecek atk trleri ve elde edilen rnler dikkate alnarak, geri kazanm tesisinin teknolojisinin uygunluu konusunda uzman bir kurulu ile bir niversitenin ilgili blmnden alnacak birer teknik rapor erevesinde inceleme ve deerlendirme yaplr. n lisans bavurularnda evresel Etki Deerlendirmesi Olumlu Belgesi veya evresel Etki Deerlendirmesi Gerekli Deildir Belgesi ile bunlara ilikin evresel Etki Deerlendirmesi Raporlar ve bu Ynetmeliin 6 nolu ekinde belirtilen dier bilgi ve belgelerin bulunmas zorunludur. Bu erevede Bakanlk projeyi inceler, uygun grmesi halinde projeye n lisans verir. Geri Kazanm Tesislerine Geici zin ve Lisans Verilmesi Madde 22- Geri kazanm tesisi iletmek isteyen gerek ve tzel kiiler Bakanlktan lisans almak zorundadrlar. Geri kazanm tesislerine lisans verilmesi aamasnda bu Ynetmeliin 7 nolu ekinde verilen bilgi ve belgeler talep edilir. Geri kazanm tesisi iletmecisi Bakanla lisans bavurusu yaptnda, iletme esnasnda bu Ynetmelik esaslarna uygun olarak altn belgelemek amacyla Bakanlka belirlenecek bir sre iin tesise Geici alma zni verilir. Tesis bu izin sresince Bakanln denetimi altnda faaliyet gsterir. Bu izin 1 (bir) yl gemeyecek ekilde uygulanr. Tesisin geici alma izni sresince n lisansta belirtilen iletme artlarn salayamamas durumunda, durum dzeltilinceye kadar tesisin faaliyeti durdurulur. n lisans verilen tesisin, projesi ve artnamesine uygun olarak yapldnn; Bakanlk koordinasyonunda bu Ynetmeliin 21 inci maddesinde belirtilen teknik raporu hazrlayanlar tarafndan oluturulacak komisyonca yerinde tespit edilmesi, iletme plannn deerlendirilip uygunluunun tespit edilmesi ve Geici alma zni

86
sresinde tesisin iletme koullarn salayabildiine karar verilmesi halinde Bakanlka tesise iletme lisans verilir. Bu lisans 3 yl sre ile geerlidir, gerekli durumlarda artl verilebilir. Lisans devredilecek ise Bakanla bavurulur ve lisans yenilenir. Lisansn ptali Madde 23- Bakanlka veya ilgili Valilike yaplan denetimlerde tesisin verilen lisansa uygun olarak altrlmad, mevzuatta istenen artlarn yerine getirilmedii, ilgili lmlerin dzenli olarak yaplmad veya kaydedilmediinin tespit edilmesi halinde iletmeciye, tespit edilen aksaklklarn dzeltilmesi iin aksakln nemine ve kaynana gre bir ay ile bir yl arasnda sre verilir. Bu sre sonunda yaplan kontrollerde aksakln devam ettii tespit edilirse, tespit edilen aksakln niteliine gre 2872 sayl evre Kanunu uyarnca faaliyet geici olarak durdurulur. Faaliyeti geici sre ile durdurulan iletmenin sre sonunda ykmllklerini yerine getirmemesi halinde lisans iptal edilir. Lisans iptal edilen iletme iin yeniden lisans alnmak zere bu Ynetmeliin 22 nci maddesine gre yeniden Bakanla bavurulabilir. Lisans ilemleri tamamlanana kadar tesis alamaz. ALTINCI BLM Pil thalat ve Atk Pillere Kota Uygulamas Pil thalatnda Uygulanacak Esaslar Madde 24- Zararl madde ieren pillerin kullanlmalarnn engellenmesi, uzun mrl ve zararsz madde ieren arj edilebilir pillerin yaygnlatrlmas ve atk pil toplama sistemlerinin reticiler tarafndan oluturulmas ve kesintisiz iletilmesinin salanmas amacyla pil ithalat ilgili mevzuat dorultusunda kontrol altnda tutulur. Atk Pillere Kota Uygulanmas ve Sorumluluklar Madde 25- Bakanlk, atk pillerin evreyle uyumlu ynetiminin salanmas ve ekolojik dengenin bozulmasn nlemek iin, atk pillerin toplanmasn ve bertarafn salamak amac ile kota uygulamasn zorunlu klar. Pil reticileri, bir nceki yl piyasaya srdkleri miktarlar hesaba katarak atk haline gelen I. grup pilleri ynetmeliin yrrle girdii tarihi takip eden ilk yl % 15, ikinci yl % 25, nc yl % 30, drdnc yl % 35, beinci yl % 40 ve devam yllarda ise Bakanln belirleyecei oranlarda toplamak veya toplatmak ve bertaraf etmek, bu ilemleri Bakanla belgelemekle ykmldr. letmeler bu amala Bakanlktan izin almak ve beyanda bulunmak zorundadr. Birinci yl kota deerine ulalamamas durumunda, reticilerin gerekeleri Bakanlka makul bulunursa, ulalan reel toplama oran bir defaya mahsus olmak zere kota oran olarak kabul edilebilir. Atk haline gelen II. grup piller iin kota oranlar ilk yl % 25, ikinci yl % 35, nc yl % 50, drdnc yl % 65, beinci yl % 80 ve devam yllarda ise Bakanln belirleyecei oranlarda uygulanr. Atk haline gelen I. ve II. grup pillerin kark olarak toplanmas durumunda, genel kota oran bu Ynetmeliin 8 nolu ekinde verilen ekilde hesaplanacaktr. Pil reticileri; bu rnlerin alc ortama olan etkilerini asgariye indirebilmek amacyla, atk pillerin toplanmas, tanmas, geri kazanm, bertaraf veya ihra edilmelerine dair ykmllklerinin yerine getirilmesi ve bunlara ynelik gerekli harcamalarn karlanmas ve eitim faaliyetlerinin gerekletirilmesi iin, Bakanln koordinasyonunda bir araya gelerek kr amac tamayan tzel kiilii haiz bir yap oluturabilir. Bu yapya kar ykmllklerini yerine getiren ve harcamalara katlan kurulular atk pil ynetimine ilikin ykmllklerini bu kurulua devredebilir. Bu yapya dahil olanlar kotann tutturulmasndan sorumludur. Atk Pillere Kota Uygulamas zin Bavurusu Madde 26- Pil reticileri, bu Ynetmeliin 2 nolu ekinde yer alan Kota Uygulamas Mracaat Formunu doldurarak her yl ocak aynn son i gn bitimine kadar kota uygulamas izni iin Bakanla mracaat ederler. letmeler bu formda retilen, ithal edilen ve piyasaya srlen pillerin tr, retim ve sat miktarlar ile atk pillerin ynetimine ilikin bilgileri ve ilgili belgeleri beyan ve ibraz ederler. Bakanlk gerektiinde ek bilgi ve belge isteyebilir. Kota zin Bavurusunun Deerlendirilmesi Madde 27- Bakanlk bu Ynetmeliin 26 nc maddesindeki bilgi ve belgeleri yeterli bulmas durumunda ilgili pil reticilerine atk pillere kota uygulamas iin izin verir. zin sresi azami bir takvim yldr. zin bavurusunun sresi dnda yaplmas halinde de ayn kota oran uygulanr. Bu Ynetmelik artlarna uyulmadnn ve bu Ynetmeliin 26 nc maddesinde verilen bilgilerin doru olmadnn tespit edilmesi halinde, retici firma hakknda bu Ynetmeliin 35 inci maddesi hkm uygulanr. Ayrca, Bakanlk bu

87
Ynetmeliin 26 nc maddesinde belirtilen izin bavurusu beyanlarn yeminli mali mavirlere kontrol ettirebilir. Bunun iin yaplacak harcamalar ilgili firmalar tarafndan karlanr. Kotaya Ulalamamas Durumunda Cezai Uygulama Madde 28- Kota uygulamasna tabi reticilerin, bu Ynetmeliin 25 inci maddesinde belirtilen hedefleri salayamamalar durumunda, takip eden ilk ylda normal toplama hedeflerine ilaveten eksik kalan oranlar % 10 fazlasyla geri toplamalar zorunludur. Bu ylda da ngrlen hedeflere ulalamad taktirde zorunlu depozito uygulamasna geilerek, bu Ynetmeliin 35 inci maddesi hkm uygulanr. YEDNC BLM Atk Akmlatrlere Depozito Uygulamas Atk Akmlatrlere Depozito Uygulamas ve Sorumluluklar Madde 29- Atk akmlatrlerin geri kazanlmak zere reticiye geri dnmesini salamak amacyla, reticiler akmlatrlerinin satnda depozito uygulamak zorundadr. Tketiciler tarafndan, akmlatr rnlerinin datmn ve satn yapan iletmelere getirilen atk akmlatrlerin geri alnmas zorunludur. Bu atklarn akmlatr rnlerinin datm ve sat yerlerini iletenlere ve ara bakm-onarm yerlerine verilmesi durumunda, rn iin belirlenen depozito bedeli tketiciye denir. Depozito uygulamas ynetmeliin yrrle girdii yl ve daha sonraki yllarda sata sunulan ve satlan akmlatrlere uygulanr. Bu tarihten nce sata sunulan ve satlan akmlatrler depozito uygulamas kapsam dndadr. Depozito oran, vergiler dahil rn sat fiyatnn % 10undan az olamaz. Depozito uygulamasna tabi olan atk akmlatrlerin bu Ynetmeliin yrrle girdii tarihi takip eden ilk yl % 70, ikinci yl % 80, nc yl % 90 oranndan az olmayacak ekilde toplanarak geri kazanlmas, bertaraf edilmesi ve bunlara ilikin belgelerin her yl depozito mracaatlaryla birlikte Bakanla sunulmas zorunludur. Akmlatr reticileri bu rnlerin alc ortama olan etkilerini asgariye indirebilmek amacyla, atk akmlatrlerin toplanmas, tanmas, geri kazanm, bertaraf veya ihra edilmelerine dair ykmllklerinin yerine getirilmesi ve bunlara ynelik gerekli harcamalarn karlanmas ve eitim faaliyetlerinin gerekletirilmesi iin, Bakanln koordinasyonunda bir araya gelerek kr amac tamayan tzel kiilii haiz bir yap oluturabilir. Bu yapya kar ykmllklerini yerine getiren ve harcamalara katlan kurulular atk akmlatrlerin ynetimine ilikin ykmllklerini bu kurulua devredebilir. Bu yapya dahil olanlar depozito hedeflerinin tutturulmasndan sorumludur. Atk Akmlatrlere Depozito Uygulamas zin Bavurusu Madde 30- Akmlatr reticileri, bu Ynetmeliin 3 nolu ekinde yer alan Depozito Uygulamas Mracaat Formunu doldurarak her yl ocak aynn son i gn bitimine kadar depozito uygulamas izni iin Bakanla mracaat eder. letmeler bu formda retilen, ithal edilen ve piyasaya srlen akmlatrlerin tr, retim ve sat miktarlar ile atk akmlatrlerin ynetimine ilikin bilgileri ve ilgili belgeleri beyan ve ibraz eder. Bakanlk gerektiinde ek bilgi ve belge isteyebilir. Depozito zin Bavurusunun Deerlendirilmesi Madde 31- Bakanlk bavuru iin gerekli bilgi ve belgeleri yeterli bulmas durumunda, depozito uygulamas iin izin verir. zin sresi azami bir takvim yldr. zin bavurusunun, sresi dnda yaplmas halinde de ayn ykmllkler uygulanr. Bu Ynetmelik artlarna uyulmadnn ve bavuru iin verilen bilgilerin doru olmadnn tespit edilmesi halinde retici firma hakknda bu Ynetmeliin 35 inci maddesi hkm dorultusunda cezai ilem uygulanr. Ayrca, Bakanlk, izin bavurusu beyanlarn yeminli mali mavirlere kontrol ettirebilir. Bunun iin yaplacak harcamalar ilgili firmalar tarafndan karlanr. Hedeflere Ulalamamas Durumunda Cezai Uygulama Madde 32- Atk akmlatrlerin, toplama yzdelerinin bu Ynetmeliin 29 uncu maddesinin 3 nc fkrasnda belirtilen oranlar salamamas durumunda akmlatr reticileri iin bu Ynetmeliin 35 inci maddesi hkm uygulanr. SEKZNC BLM Pil ve Akmlatrlerin Etiketlenmesi, aretlenmesi ve Tketicilerin Bilgilendirilmesi Pil ve Akmlatrlerin Etiketlenmesi ve aretlenmesine likin Kurallar Madde 33- Pil ve akmlatr rnlerinin etiketlenmesinde; a) Atk akmlatrlerin ayr toplanmasn salayacak sembol olarak, bu Ynetmeliin 1 nolu ekinde yer alan semboln retici tarafndan kullanlmas,

88
b) Atk akmlatrlerin geri kazanmlarnn salanmasndan ykml olan reticilere geri dnmesini salamak amacyla, bu rnlerin etiketlenmesinde depozitoludur ibaresi ile Bakanlk tarafndan firmaya verilen kod numarasnn yer almas, c) Kurun asit akmlatrlerin zerinde Pb ya da kurun ve GER KAZANILIR ifadesi ya da GER KAZANILACAK AK ibaresinin bulunmas, ayrca bu rnlerin d ambalajlarnda da ayn ibarelerin bulundurulmas, d) Pil rnlerinin, Trk Standartlarnda (TS EN 61429) belirtilen ekilde etiketlenmesi ve iaretlenmesi, zorunludur. Tketicinin Bilgilendirilmesi Madde 34- Pil ve akmlatr reticileri, rnlerinin sat yerlerinde, geici depolama noktalarnda ve ilgili dier yerlerde (Ek-4/A) da yer alan uyar ve bilgiler ile bu Ynetmeliin 1 nolu ekinde yer alan sembol, akmlatr rnlerin etiketlerinde ise (EK- 4/B) de yer alan uyar ve bilgileri tketicilerin ve kullanclarn grebilecei ve okuyabilecei ekilde bulundurmak zorundadr. DOKUZUNCU BLM Dier Hkmler Ynetmelie Aykrlk Madde 35- Bu Ynetmelik hkmlerine aykr hareket edenler hakknda 2872 sayl evre Kanununun ilgili maddelerinde belirtilen merciler tarafndan gerekli ilemler yaplr ve ayn Kanunun yine ilgili maddelerinde belirtilen cezalar verilir. Dzenleme Yetkisi Madde 36- Aksine hkm bulunmad hallerde Bakanlk, bu Ynetmeliin uygulanmasn salamak zere her trl alt dzenlemeyi yapmakla yetkilidir. Geici Madde 1- Bu Ynetmeliin yrrle girdii tarihten nce inaatna ve/veya iletilmesine balanan Bakanlktan iletme lisans almam atk akmlatr geri kazanm tesisleri Ynetmeliin yrrle girdii tarihten sonra 6 ay, iletme lisans alm atk akmlatr geri kazanm tesisleri ise 1 yl iinde bu ynetmeliin 21 ve 22 nci maddelerinde belirtilen bilgi ve belgelerle n lisans ve/veya lisans almak iin Bakanla bavurmak zorundadr. Yrrlk Madde 37- Bu Ynetmeliin 9 uncu maddesinin (l) bendi 1/1/ 2007, dier maddeler ise 1/1/ 2005 tarihinde yrrle girer. Yrtme Madde 38- Bu Ynetmelik hkmlerini evre ve Orman Bakan yrtr.

89
EK-1 AKMLATRLERN ETKETLENMES VE ARETLENMESNE LKN SEMBOLLER Atk pil ve akmlatrlerin ayr toplanmasn salayacak sembol olarak, aadaki tekerlekli konteyner ekli kullanlacaktr.

90

EK-2 KOTA UYGULAMASI MRACAAT FORMU 1FRMA LE LGL BLGLER: Firma Ad Firma Kodu Adres Telefon Faks E-mail : : : : : :

Firmada evre Sorumlusunun Ad-Soyad: 2- RETM, THALAT LE LGL BLGLER LETMEDE RETLEN, VEYA THAL EDLEN PLLERN TR VE MKTARLARI (Bir nceki yla ait net sat rakamlar dikkate alnacaktr.) PL TR 1. 2. 3. MKTARI (ADET/YIL, TON/YIL)

3- ATIK PLLERN YNETM LE LGL BLGLER A- Atk Pil ve Akmlatrlerin Kontrol Ynetmeliine gre atk pillerin toplanmas, geri kazanlmas ve bertaraf veya ihracat amacyla yaptnz/yapacanz plan, proje ve organizasyonlar nelerdir. B- Atk pillerin toplanmas, geri kazanlmas ve bertaraf veya ihracat amacyla anlama yaptnz iletmeler mevcut ise, isim ve adreslerini belirtiniz. C- Piyasaya srdnz rnler ithal ediliyor ise (ithalat firma), ihra eden lke ve ihracat firma isim ve adresi ile bu firmalardan bir nceki ylda ithal edilen pil trlerine gre arlk olarak miktarlarn bu forma ekleyiniz. D- Elinizde bulunan stok pil miktarlarn bu forma ekleyiniz. Formda verilen bilgilerin doruluunu kabul ederek, bu bilgilerin yanllnn tespit edilmesi halinde, 2872 sayl evre Kanununun ilgili maddesine gre geree aykr belge dzenleyenlere verilecek cezalarn bilgim dahilinde olduunu belirtir; Atk Pil ve Akmlatrlerin Kontrol Ynetmeliinin ilgili maddeleri uyarnca yapm olduumuz kota uygulamas izin bavurumuzun kabul edilmesi hususunda gereini arz ederim.

Firmay Temsilen Yetkililerin

Ad, Soyad, Unvan ve mzas

91
EK-3 DEPOZTO UYGULAMASI MRACAAT FORMU 1FRMA LE LGL BLGLER: Firma Ad Firma Kodu Adres Telefon Faks E-mail : : : : : :

Firmada evre Sorumlusunun Ad-Soyad: 2- RETM, THALAT LE LGL BLGLER LETMEDE RETLEN, VEYA THAL EDLEN AKMLATRLERN TR VE MKTARLARI (Bir nceki yla ait net sat rakamlar dikkate alnacaktr.) AKMLATR TR 1. 2. 3. MKTARI (ADET/YIL, TON/YIL)

3- ATIK AKMLATRLERN YNETM LE LGL BLGLER A- Atk Pil ve Akmlatrlerin Kontrol Ynetmeliine gre atk akmlatrlerin toplanmas, geri kazanlmas ve bertaraf veya ihracat amacyla yaptnz/yapacanz plan, proje ve organizasyonlar nelerdir. B- Atk akmlatrlerin toplanmas, geri kazanlmas ve bertaraf veya ihracat amacyla anlama yaptnz iletmeler mevcut ise, isim ve adreslerini belirtiniz. C- Piyasaya srdnz rnler ithal ediliyor ise (ithalat firma), ihra eden lke ve ihracat firma isim ve adresi ile bu firmalardan bir nceki ylda ithal edilen pil trlerine gre arlk olarak miktarlarn bu forma ekleyiniz. Elinizde bulunan stok akmlatr miktarlarn bu forma ekleyiniz. Formda verilen bilgilerin doruluunu kabul ederek, bu bilgilerin yanllnn tespit edilmesi halinde, 2872 sayl evre Kanununun ilgili maddesine gre geree aykr belge dzenleyenlere verilecek cezalarn bilgim dahilinde olduunu belirtir; Atk Pil ve Akmlatrlerin Kontrol Ynetmeliinin ilgili maddeleri uyarnca yapm olduumuz depozito uygulamas izin bavurumuzun kabul edilmesi hususunda gereini arz ederim.

Firmay Temsilen Yetkililerin Ad, Soyad, Unvan ve mzas

92
EK-4 A

Alm olduunuz rn, kullanm sresi dolup, atk haline geldiinde insan ve evre salnn korunmas amacyla en yaknnzda bulunan atk pil/akmlatr geici depolama, geri kazanm veya bertaraf tesisine teslim edilmesi gerekmektedir. Bu amala; 1-Atk pil/akmlatrnz szdrmaz, kaplarla donatlm rnlerinizin satld noktalara veya kabul edilen dier noktalara teslim ediniz. 2- Atk pil/akmlatrnz evsel ve/veya dier atklarla kartrmaynz, kesinlikle topraa, suya, kanalizasyon sistemine, p konteynerine v.b. ortama dkmeyiniz, soba ve kazanlarda yakmaynz. 3- Atk pil/akmlatrnz geliigzel herhangi bir yere brakmaynz, bunlar ocuklardan uzak tutunuz ve atk pilinizi en yakn toplama noktasna teslim ediniz.

EK-4 B

- Atk akmlatrnzn iindeki asitli svy topraa, suya, kanalizasyona dkmeyiniz. - Atk akmlatrnzn plastik ksmlarn soba ve kazanlarda yakmaynz. - Atk akmlatrleri ocuklardan uzak tutunuz.

93
EK-5 ATIK AKMLATRLERN TAINMASI AMACIYLA VALLKLERE YAPILACAK LSANS BAVURULARINDA STENECEK BLG VE BELGELER 1- Ara lisans iin Valiliklere yaplacak bavurularda aadaki bilgi ve belgeler bulundurulacaktr. a) Aracn ait olduu firmann ad, adresi ve telefon numaras, b) Aracn tipi, c) Plaka numaras ve asi numaras, d) Ara sahibinin ad, i adresi ve telefon numaras, e) Aracn tayaca konteyner/kap tr (paletlenmi varil, tank vs.) f) Tanacak atklarn herbiri iin kaza annda insan ve evre salna olabilecek olumsuz etkilerin en aza indirilmesi iin alnacak tedbirler, g) Olabilecek kazalara kar ilk mdahale ve ilk yardmda kullanlacak malzemeler, h) Atk akmlatr tayacak her bir ara iin Trk Standardlar Enstits tarafndan Tehlikeli Maddelerin Karayollarnda Tanmas Hakknda Ynetmelik erevesinde atn bulunduu tehlike grubuna gre aracn sahip olmas gereken donanmlara ve zelliklerine sahip olduunu gsterir Uygunluk Belgesi. 2- Aracn bal olduu firmann lisanslandrlmas iin Valiliklere yaplacak bavurularda aadaki bilgi ve belgeler bulundurulacaktr. a) Firmann ad, adresi, telefon numaras, b) Firma sahibinin /sahiplerinin ad, adresi, telefon numaras, c) Atk akmlatr tamaya uygun donanma haiz nakliye arac says, d) Lisans alacak aralarn plakalar, e) Yetkilendirilmi kurum/kurululardan alnan tehlikeli madde tayan ara srcleri iin verilen src eitim sertifikas, f) Tanacak atk akmlatrlerin Tehlikeli Maddelerin Karayolu ile Tanmas Hakknda Ynetmelie gre tehlikeli grup numaras. g) 4925 sayl Karayolu Tama Kanunu ve Karayolu Tama Ynetmelii uyarnca Ulatrma Bakanlndan Yetki Belgesi

94
EK-6 ATIK AKMLATR GER KAZANIM TESSLERNE N LSANS ALINMASI N YAPILACAK BAVURULARDA BULUNMASI GEREKL BLG VE DOKMANLAR 1- BAVURU DLEKES 2- TESS HAKKINDA GENEL BLGLER a) Tesisin - Ad - Adresi (Mah, Cad, Sok, Numara, le, l) - Telefonu - Faks - Elektronik posta adresi b) Tesis sahibinin/ortaklarnn - Ad, Soyad - Adresi (Mah, Cad, Sok, Numara, le, l) - Telefonu - Faks - Elektronik posta adresi c) Tesis iletmecisinin - Ad, Soyad - Adresi (Mah, Cad, Sok, Numara, le, l) - Telefonu - Faks - Elektronik posta adresi d) Bavuru raporunu hazrlayan kii/kuruluun - Ad, Soyad (veya unvan) - Adresi (Mah, Cad, Sok, Numara, le, l) - Telefonu - Faks - Elektronik posta adresi e) Dier Bilgiler - Tesisin iletmeye alma muhtemel tarihi : - Tesiste alacak personelin says ve grevleri : - Tesisin alma saatleri (gnlk, aylk, yllk) : - Ara ve Makine Park Listesi : - Sosyal tesisler (yemekhane, yatakhane, soyunma odas, tuvalet, lavabo, banyo-du, revir ve benzeri) 3- SELEN TESS YER LE LGL BLG VE DKMANLAR a) 1/25.000 lekli tesis yerini ve en az 10 km evresini gsterir toporafik harita, b) Tesis blgesi ve evresine ait kadastral ve arazi kullanma haritalar, nazm imar planlar, c) Blgeye ait yeralt ve yerst su koruma blgeleri, muhtemel takn ve heyelan sahalar, bavuru ekinde bulunmaldr. : : : : : : : : : : : : : : : : : : : :

95
4- FAALYETE LKN BLGLER a) evresel Etki Deerlendirmesi Ynetmeliine tabi olmayan tesisler iin, tesise kabul edilecek atk trleri ve elde edilen rnler dikkate alnarak, geri kazanm tesisinin teknolojisinin uygunluu konusunda uzman bir kurulu ile bir niversitenin ilgili blmnden alnacak birer teknik rapor. b) Tesisin Yzlm - Kapal alan - Ak alan - Toplam c) Tesisin Kapasitesi - Kurulu Kapasite - Fiili Kapasite : : ............................ ton/yl .............................ton/yl : : : ............................ m2 ............................ m2 .............................m2

d) retim akm emas ve teknolojisi Atk kabulnden balayarak, her bir nitede uygulanacak ilemlerin, geri dnm prosesinin ve artma tesislerinin ayrntl aklamas, gerekli ema, forml ve ekiller e) Atk pil/akmlatr geri kazamn verimi f) Var ise tesiste atk ilemede kullanlan kimyasal maddelerin isimleri, miktar (ton/ yl) ve depolama ekilleri g) Hammadde ve rn depolama tanklarnn kapasiteleri ile depolarda alnacak gvenlik tedbirleri h) Geri kazanm sonucu elde edilecek rnler, rnlere ait etiketleme ve ambalajlama bilgileri ) Geri kazanlamayan atklarn cinsi, bileimi, miktar ve nasl bertaraf edilecekleri 5- EVRESEL TEDBRLER (evresel Etki Deerlendirmesi Ynetmeliine tabi olmayan tesisler bu bilgileri temin edecektir.) 1- Su Kirlilii a- Tesiste kullanm suyu ve proses suyunun nereden temin edilecei ve su tketim miktar - Kuyu suyu - ebeke suyu - Dier b- Proses suyunda bulunabilecek kirleticiler ve alnacak nlemler c- Kullanm suyu ve proses suyunun dearj yerleri d- Yamur suyunun toplanmasna ilikin alnan nlemler 2- Hava Kirlilii a- Tesiste kullanlacak yakt trleri ve miktarlar b- Tesiste hava kirliliine neden olabilecek nitelerin isimleri, kapasiteleri ve her bir nitenin baca says c- Toz kaynaklar ve alnacak nlemler 3- Grlt Kirlilii a- Grlt kaynaklar b-Alnacak nlemler 4- Toprak Kirlilii - Toprak kirliliini nlemek amacyla alnacak tedbirler 5- Koku Kirlilii - Koku kirliliini nlemek amacyla alnacak tedbirler

96

6- Tesiste Alnan Gvenlik nlemleri a- Yangn b- i Gvenlii c- lk Yardm d- Dier e- Gvenlik Bilgi Formu Bavuru Sahibinin/irketin Yetkilisi Tarih, sim, mza Not: Mracaat dosyasnda bulunan tm evraklar imzal ve kaeli olacaktr.

97

EK-7 ATIK PL VE AKMLATR GER KAZANIM TESSLERNE LSANS VERLMESNDE STENECEK BLG VE BELGELER 1) n Lisans Belgesi 2) Tesisin, projesi ve artnamesine uygun olarak yapldn gsterir ve 21 inci maddede belirtilen teknik raporu hazrlayan kurulularca hazrlanmas gereken uygunluk belgesi (Madde 22) 3) Tesise kabul edilen atk pil ve akmlatrlerin trleri 4) Geri kazanlan rnlerin standartlar, ticari isimleri, retim miktarlar (ton/ yl) 5) Geri kazanm rnlerinin satld yerlerin adresleri, telefon ve faks numaralar ve sorumlu kiiler ile satlara ilikin fatura, sevk irsaliyesi ve kantar fileri 6) Emisyon zin Belgesi, Dearj zin Belgesi 7) Tesise atk getiren ve ilem sonras ortaya kan atklar nihai bertaraf tesislerine gtren aralarn tama lisans belgelerinin rnekleri, bunlara ilikin ulusal atk tama formlar, sevk irsaliyeleri ve fatura rnekleri 8) Tesisten kaynaklanan proses atklarnn trleri, nitelikleri (tehlikeli, tehlikesiz, inert), miktarlar ve bu atklarn ne ekilde bertaraf edildikleri 9) Atk Pil ve Akmlatr Geri Kazanm Tesislerinden stenecek Dier Belgeler: - Vergi Dairesi ve Numaras - yeri Ama ve alma Ruhsat - Ticaret Sicil Gazetesi rnei - mza Sirkleri - Kapasite Raporu - Sanayi Sicil Belgesi - letme Belgesi (alma ve Sosyal Gvenlik Bakanlndan alnm)

98
EK-8 ATIK PLLERN KARIIK TOPLANMASI HALNDE KOTA MKTARI HESABI T1: Piyasaya Srlen I. Grup Pil Miktar (ton/yl)

T2: Piyasaya Srlen II. Grup Pil Miktar (ton/yl)

K1: I. Grup Pillerin Kota Oran

K2: II. Grup Pillerin Kota Oran

T1.K1 + T2.K2 Genel Kota Oran : --------------------------- X 100 T1 + T2

99 Ek 2: 2005 Yl Akmlatr Depozito Bedelleri

VOLTAJ (V)

AMPER-SAAT (Ah)

12 V

0-4,5 4,6-9 10-19 20-29 30-39 40-49 50-59 60-69 70-79 80-89 90-104 105-119 120-134 135-149 150-164 165-179 180-194 195-209 210 ve zeri

DEPOZTO BEDEL YTL/ADET ASTL YTL/ADET ASTSZ YTL/ADET STARTER VE AGM, JEL MONOBLOK AKLER STASYONER AKLER 0.40 0.20 0.50 0.30 1.00 0.60 1.50 0.90 2.00 1.25 3.50 2.00 4.50 2.75 5.00 3.00 5.50 3.25 6.50 4.00 8.00 4.75 9.00 5.50 10.00 6.00 11.00 6.50 12.00 7.50 13.00 8.00 14.00 8.50 15.00 9.50 16.50 10.00

4V 6V 24 V

YUKARIDAK LSTENN 1/3 YUKARIDAK LSTENN 1/2S YUKARIDAK LSTENN 2 KATI

TRAKSYONER VE STASYONER, SULU VE KURU TP 2 V HCRELER 0.30 YTL/KG

100 ZGEM Doum tarihi Doum yeri Lise Lisans Yksek Lisans evre Mhendisi 08.02.1981 ebinkarahisar 19941997 19972001 2002-Devam Ediyor 2004-Devam Ediyor Beikta Etiler Lisesi Ondokuz Mays niversitesi Mhendislik Fakltesi evre Mhendislii Blm Yldz Teknik niversitesi Fen Bilimleri Enstits evre Mh. Anabilim Dal R&R Bilimsel ve Teknik Hizmetler Ltd. ti.