Вы находитесь на странице: 1из 177
Natura Zientziak AVANÇA DBHko Natura Zientziak 2 liburuaren curriculum-egokitzapena Zubia / Santillanaren Hezkuntza Argitalpenetarako Sailean Joseba

Natura Zientziak 2DBH

AVANÇA

DBHko Natura Zientziak 2 liburuaren curriculum-egokitzapena Zubia / Santillanaren Hezkuntza Argitalpenetarako Sailean

Joseba Santxo Uriarteren eta Antonio Brandi Fernándezen zuzendaritzapean sortu, taxutu eta gauzaturiko talde-lana da.

Proiektu honetan egile-talde honek esku hartu du:

Ignacio Meléndez Hevia Miguel Ángel Madrid Rangel Margarita Montes Aguilera Marcos Blanco Kroeger Eduardo Vidal-Abarca

AZTERKETA ZIENTIFIKOA

Francisco Anguita Virella Julio Pérez Márquez Ignacio Meléndez Hevia Miguel Ángel Madrid Rangel

EGOKITZAPEN DIDAKTIKOA

Trinidad Pérez Belmonte María Dolores Quinto Quinto

EDIZIOA

Pilar de Luis Villota Begoña Barroso Nombela

PROIEKTUAREN ZUZENDARITZA

Domingo Sánchez Figueroa

Ainhoa Basterretxea Llona

Natura Zientziak AVANÇA DBHko Natura Zientziak 2 liburuaren curriculum-egokitzapena Zubia / Santillanaren Hezkuntza Argitalpenetarako Sailean Joseba
Natura Zientziak AVANÇA DBHko Natura Zientziak 2 liburuaren curriculum-egokitzapena Zubia / Santillanaren Hezkuntza Argitalpenetarako Sailean Joseba
Natura Zientziak AVANÇA DBHko Natura Zientziak 2 liburuaren curriculum-egokitzapena Zubia / Santillanaren Hezkuntza Argitalpenetarako Sailean Joseba

Aurkibidea

Aurkibidea 1. Bizia iraunaraztea       6       8       8
Aurkibidea 1. Bizia iraunaraztea       6       8       8
Aurkibidea 1. Bizia iraunaraztea       6       8       8
Aurkibidea 1. Bizia iraunaraztea       6       8       8
Aurkibidea 1. Bizia iraunaraztea       6       8       8
Aurkibidea 1. Bizia iraunaraztea       6       8       8
  • 1. Bizia iraunaraztea

      6       8       8     10  
6
8
8
10
10
12
14
16
16
18
2.
Nutrizioa
  22
  24
  26
  26
  28
  28
  30
  32
  32
3.
Harremana eta koordinazioa
  36
  38
  38
  40
  42
  42
  44
4.
Ugalketa
  48
  50
  50
  52
  52
  54
  54
  56
  56
  58
  60
5.
Ekosistemen egitura
  64
  64
  66
  68
  68
  70
  70
Zientzia zure esku.
71
6.
Lurreko ekosistemak
  74
  76
  76
  78
  80
  80
  82
  84
7.
Eguzkitik iristen zaigun energia
  88
  88
  90
    92     94     94     96     96 8.
    92     94     94     96     96 8.
    92     94     94     96     96 8.
    92     94     94     96     96 8.
    92     94     94     96     96 8.
 

    92     94     94     96     96

 
  • 8. Lurraren kanpoko dinamika

 

  100

  100

  102

  102

  104

  104

  106

  106

  108

  108

  110

 
  • 9. Lurraren barruko dinamika

 

  114

  114

  116

  118

  120

  122

  122

  124

  126

  128

  128

  128

 
  • 10. Energia

 

  132

  132

  134

  136

  136

  138

  140

  142

 
  • 11. Beroa eta tenperatura

 

  146

  148

  150

  150

  152

  154

  154

 
  • 12. Argia eta soinua

 

  158

  158

  160

  160

  162

  162

  164

  164

  166

  166

  168

  168

 
  • 13. Materia eta energia

 

  172

  174

  174

Unitatearen eskema 9 Lurraren barruko dinamika Unitate honetan ... • Lurraren barruko energia nola sortu 4
Unitatearen eskema
9
Lurraren
barruko
dinamika
Unitate
honetan ...
• Lurraren barruko energia nola sortu
4 Ugalketa
den ulertuko duzu.
• Lurraren barruko beroaren seinaleak
zein diren ikasiko duzu.
Sumendiak nola sortzen diren, zer
Unitate
honetan ...
produktu botatzen dituzten eta zer
mota bereizten diren ikasiko duzu.
• Ugalketa zer den ikasiko duzu.
• Lurrikarak zergatik gertatzen diren
• Bizi-zikloa eta ziklo biologikoa zer
ulertuko duzu.
diren jakingo duzu.
Lurrikarak eta sumendien erupzioak
• Ugalketa asexuala eta sexu bidezko
aurreikusteko neurriak eta haiei aurrea
ugalketa bereiziko dituzu.
hartzeko prebentzio-neurriak zein
diren ikasiko duzu.
• Sexu bidezko ugalketak animalietan
zer fase dituen ikasiko duzu.
• Harri magmatikoen eta harri
metamorfikoen jatorria zein den
• Landareen ugalketa asexuala zer den
ulertuko duzu.
ikasiko duzu.
• Landareen sexu bidezko ugalketa zer
den ikasiko duzu.
• Landare hazidunen sexu bidezko
ugalketak zer fase dituen ikasiko
duzu.
«Irailaren 1ean, gaueko bederatziak eta hamarrak bitartean,
lurra ireki egin zen. Itzelezko mendi bat sortu zen, eta sugarrak
eta laba atera ziren haren tontorretik, hainbat egunez. (…)
Itsasora bidean, menditik ateratzen zen labak hainbat herrixka
erre eta suntsituta zituen (…)».
Horrelaxe deskribatu zuen Andrés Lorenzo Curbelok, Yaizako
apaizak, 1730ean Kanariar artxipelagoko Lanzarote uhartearen
itxura eta bertako biztanleen bizitza zeharo aldatu zuen
erupzioa.
Itsas zaldien ugalketa harrigarria da: arra gelditzen da umedun.
Zein da sumendiek kanporatzen duten substantzia, inguruan
duen guztia suntsitzeko gai dena?
Udaberrian eta udan, itsas zaldi arrak eta emeak beren isatsak
elkartzen dituzte dantza moduko bat eginez. Dantza horrek bi
egun ere iraun dezake. Emeak ehunka arrautza sartzen dizkio
arrari, hark sabelaldean duen poltsa batean, eta ondoren, arrak
esperma askatzen du, arrautzak ernal daitezen. Aste batzuen
buruak, arrautzak poltsaren barnean hautsi eta itsas zaldi
kumeak arrautzatik ateratzen dira guztiz garatuta.
Zergatik da hain harrigarria itsas zaldien ugalketa?

Unitatearen hasieran…

ikasiko duzunarekin zerikusia duen gertakari historiko bati buruzko testu interesgarri bat irakur dezakezu.

Unitate honetan ...

izenburua duen laukian, unitatean ikasiko

dituzun edukien alderdi garrantzitsuenak laburbilduko dira.

Ariketak 8 Energiaren etorkizuna 41. Osatu testua. 45. Idatzi zerrenda batean zure etxeko tresna elektriko Energia
Ariketak
8
Energiaren etorkizuna
41.
Osatu testua.
45.
Idatzi zerrenda batean zure etxeko tresna elektriko
Energia erabiltzeak aurrerapenerako bidea eman die gizakiei. Horri
esker, gure bizimodua erosoagoa da.
garrantzitsuenen izenak. Bilatu haien etiketak eta idatzi
erabiltzeak aurrerapenerako bidea eman die
bakoitzaren energia-eraginkortasunaren maila.
gizakiei. Horri esker, gure bizimodua
da.
Baina aurrerapen hori kaltegarria izan da ingurumenarentzat, energia-
iturri berriztaezinak erabili direlako; ikatza, petrolioa eta gas naturala,
besteak beste.
Etxetresna elektrikoa
Maila
Baina aurrerapen hori kaltegarria izan da
,
energia-iturri
erabili direlako; ikatza,
petrolioa eta
, besteak beste.
Hori dela eta, zientzialariak beste teknologia batzuk ikertzen ari
dira, energia-iturri berriztagarri
Gutako bakoitzak, berriz, zenbait neurri hartu behar ditugu, energia
aurrezteko, eta hala, helburu hauek lortzeko:
• Planetako kutsadura-maila murriztea.
Ariketak
• Energia-iturri berriztaezinen
zuneko belaunaldiek haiek baliatu ahal izateko.
5
Sistema endokrinoa
Energia gutxien A mailako etxetresna
elektrikoek kontsumitzen dute, eta gehien,
G mailakoek.
28.
Bilatu eta idatzi esanahiak:
33.
Idatzi argazki bakoitzaren azpian animalia ornoduna
Energia aurrezteko, horrenbestez, neurri hauek har ditzakegu, bes-
edo ornogabea den.
Guruin endokrinoak
teak beste:
• Guruin endokrino:
Hipofisia
Sistema endokrinoa guruin endokrinoak deritzen organo
berezituez osatuta dago. Guruin horiek hormonak sortzen dituzte.
Testikuluak
Erabiltzen ez diren argiak itzaltzea eta
Presio-eltzea erabiltzea, energia handia
• Hormona:
argi naturala ahalik gehiena erabiltzea.
aurrezten baitu.
Hormonak odolera jariatzen diren substantzia kimikoak dira, eta
odolaren bidez organismo osoan banatzen dira.
29.
Esaldi hauek okerrak dira. Zuzendu, eta idatzi esaldi
Hormonek eragiten dituzte, besteak beste, hazkuntza, heldu egite-
rakoan gorputzean gertatzen diren aldaketak eta zenbait animaliatan
metamorfosian gertatzen diren aldaketak. Horrez gain, hormonei es-
ker sor tzen dute ugatzek esnea.
zuzenak behean:
• Lokomozio-aparatua substantzia kimikoak sortzen
Tiroidea eta
dituzten organoen multzoa da.
paratiroidea
Giltzurrun
gaineko
Pankrea
guruinak
• Hezurrak tendoien bidez lotzen zaizkie hezurrei.
6
Lokomozio-aparatua
34.
Osatu guruin endokrinoei buruzko irudia, izenak
Hipofisia
Animaliei mugimenduak egiteko aukera ematen dieten organoen
multzoa da lokomozio-aparatua. Bi lokomozio-aparatu bereizten
dira:
dagokien lekuan idatziz.
• Giharrak hormonak sortzen dituzten organoak dira.
Obulutegiak
A mailako etxetresna elektrikoak erostea,
haiek kontsumitzen dute-eta energia gutxien.
• Ornogabeen lokomozio-aparatua. Animalia ornogabeek kan-
po-eskeletoa dute gorputzetik kanpora (exoeskeletoa). Kanpo-
eskeleto horren egitekoa da, animaliari batetik bestera mugitzen
laguntzea eta jasan ditzakeen erasoetatik babestea.
30.
Pentsatu eta erantzun:
Zein da exoeskeletoaren eta endoeskeletoaren arteko
Eskeleto mota horren arazo nagusia da exoeskeletoak ezin duela
hazi. Animalia horiek, hazten direnean, eskeleto zaharra utzi eta
eskeletoa berritzen dute, hazten utziko dien eskeleto berria lortuz.
Tresna guztiak erabat itzaltzea. Ez da komeni
Prozesu horrek muda du izena eta intsektuek egiten dute, hala
nola, matxinsaltoek, kilkerrek eta abar.
35.
Erreparatu aurreko irudiari, eta erantzun:
urrutiko agintetik itzalita uztea; izan ere,
31.
Idatzi hitz hauetako bakoitza dagokion lekuan, ornodunen
elektrizitatea kontsumitzen jarraitzen dute.
ntsektuek, hazteko, soinean duten eskeletoa
zten dute. Prozesu horrek muda du izena.
lokomozio-aparatuari dagokion edo ornogabeen
Zein dira lehoi arren eta lehoi emeen guruin endokrino
bereizleen izenak?
• Ornodunen lokomozio-aparatua. Animalia ornodunen lokomo-
zio-aparatua eskeletoak (endoeskeletoa) eta giharrek osatzen
dute.
Kanpo-eskeletoa - muskuluak- barne-eskeletoa -
Lehoi arra:
intsektuak - barne-organoak babesten ditu -
• Lehoi emea:
muda izeneko prozesua.
Bizkarrezurra
– Eskeletoa. Animalia ornodunek barne-eskeletoa dute
gorputzaren barnean (endoeskeletoa). Barne-eskeleto
36.
Osatu ornodunen eskeleto-sistemari buruzko irudi
Ornodunak
Ornogabeak
142
hau.
hori artikulazioen bidez lotutako hezurrek osatzen
dute.
Eskeletoak funtzio hauek betetzen ditu:
Burezurra
– Gorputzari eutsi eta forma ematen dio.
– Giharrak finkatzeko balio du.
32.
Erantzun:
Barrunbe
torazikoa
– Zenbait barne-organo babesten ditu, hala nola garuna,
bihotza, birikak eta abar.
• Zertarako balio du eskeletoak?
Gorputz-
adarrak
Ornodun baten eskeleto-sistema.
– Giharrak. Giharrak uzkurtu eta erlaxatu egiten diren
organoak dira. Tendoien bidez lotzen zaizkie hezurrei
eta horiei esker mugitzen dira hezurrak.
• Zer dira giharrak?
2
43

Eta amaitzeko…

unitatearen laburpen xume eta eskematiko bat

osatzeko aukera duzu, garrantzitsuena ikasi duzula

egiaztatzeko.

Edukien eta ariketen orrialdeetan…

unitate bakoitzeko edukiak ulertzeko eta ikasteko azalpen-testuak dituzu. Behatu, halaber, argazkiei, marrazkiei, taulei eta alboetako informazio-laukiei, oso lagungarriak izango zaizkizu eta.

Jarraian, ariketa erraz batzuk egiteko orrialde bat daukazu. Ariketa horiek egitea lagungarria izango zaizu edukiak hobeto ulertzeko

Laburpena Polisacárido Monosacárido IZAKI BIZIDUNEN BIZI FUNTZIOAK Hauek dira izaki bizidunen bizi-funtzioak: Grasa Ácido • .
Laburpena
Polisacárido
Monosacárido
IZAKI BIZIDUNEN BIZI FUNTZIOAK
Hauek dira izaki bizidunen bizi-funtzioak:
Grasa
Ácido
. Hari esker, izaki bizidunok hazteko eta bizitzeko
graso
ezinbestekoak ditugun materia eta
lortzen ditugu.
Glicerol
. Hari esker, izaki bizidunok ingurunean
Laburpena
Proteína
Aminoácido
gertatzen diren aldaketak hauteman eta
egokiak
lantzen ditugu.
. Haren bidez, izaki bizidunok gure berdinak
ARGIA ETA SOINUA ENERGIA MOTAK DIRA
Ácido nucleico
edo antzekoak diren
sortzen ditugu.
Nucleótido
Argia eta soinua bi
mota dira, eta
bidez hedatzen dira.
dira uhinak.
IZAKI BIZIDUNEN KONPOSIZIO KIMIKOA
Izaki bizidun guztiok bi biomolekula motaz osatuta gaude:
ARGIA ETA OBJEKTUAK
Ez-organikoak. Materia
Argia
nahiz
daude.
.
Hauek dira:
eta
.
Argi-iturriak
dira.
• Organikoak. Materia
soilik daude.
Bi motatako
daude: naturalak eta
.
Hauek dira:
,
Argiarekiko duten portaeraren arabera, hiru motatako objektuak bereizten dira:
eta
.
• Gardenak:
NOLAKOAK DIRA ZELULAK?
: argiaren zati bati soilik uzten diote igarotzen.
Zelula guztiek oinarrizko hiru egitura dituzte:
:
Argia lerro
eta alde guztietara hedatzen da.
Bi zelula mota bereizten dira:
eta
.
Argiaren abiadura
da.
Isaac Newtonek hauxe frogatu zuen: argi
zenbait koloretan
NUTRIZIO ZELULARRA
deskonposa daiteke. Hauek dira koloreak:
,
,
,
Nutrizioa
da.
,
,
eta
.
Nutrizioa
edo
izaten da.
ARGIAREN PERTZEPZIOA
Metabolismoa
da.
ikusmenaren organoa da eta argia hautematen du.
Bi metabolismo mota bereizten dira:
Begiak bi zati ditu:
: substantzia organiko
Organo erantsiak. Begia
dute eta
aukera ematen diote.
konplexuak
bihurtzen dira.
Bekainak,
,
,
eta
dira.
: substantzia txiki eta bakunak
. Likidoz betetako esfera bat da eta hiru geruzaz osatuta dago.
bihurtzen dira.
SOINUA
ZELULA-UGALKETA
Zelula-ugalketa deritzo
da soinua.
prozesuari.
Soinua
bidez hedatzen da eta ingurune material bat behar du
Hauek dira zelula-zatiketa motak:
,
,
hedatzeko: ingurune solidoa,
edo
.
eta
.
Hauek dira soinuaren ezaugarriak:
Mitosian
• Intentsitatea.
da.
sortzen dira.
. Ezaugarri honi esker, soinu baxuak eta altuak bereizten dira.
.
.
20
soinu-uhinak hautematen dituen organoa da.
Soinu-uhin bat belarrira iristen denean,
zehar igaro eta
heltzen da. Ondoren,
iristen da. Handik,
igarotzen da, eta gero,
-
.
Entzumen-nerbioek nerbio-bulkada bihurtzen dute.
170

Zientzia zure esku

Horrez gain, 5. unitatearen amaieran, laborategian egiteko praktika bat proposatzen da; praktika hori eginez, ekosistema bateko harreman trofikoak aztertzen ikasiko duzu.

 
 

Zientzia zure esku

 

Adierazpen grafikoak. Ekosistema bateko harreman trofikoak aztertzea

 

Ekosistema orotan, harreman trofikoak sortzen dira bertako

beraz, errazago ikusten eta aztertzen dira bioaniztasun

biozenosia osatzen duten izaki bizidunen artean. Baina

txikiko ekosistemetan: adibidez, herri-hirietako parkeetan,

zenbat eta bioaniztasun handiagokoa izan ekosistema,

laborantza-lurretan, urmaeletan, putzuetan eta edozein

orduan eta konplexuagoak dira harreman trofikoak; eta

ekosistema gizatiartutan.

Parke gutxi beste aldatu m daude: batere kimatu gabeko 70.000 batzuk, zuhaitz hainbat zenbait berriak. eremua
Parke
gutxi
beste
aldatu
m daude:
batere
kimatu
gabeko
70.000
batzuk,
zuhaitz
hainbat
zenbait
berriak.
eremua
Zabuak
Faktore
bi m).
(350
bai m2
bide
hazi
200
ere.
ere
bat
eta
handienak dauden
eta
eta
eta
...
m2 ingurukoak.
baxuxeagoak dira. Artifizialki ureztatzen
lan batzuk egiten dituzte: garbitu,
hiri inguruetakoak baino
eremu ere abiotikoak.
ureztatu, zuhaitzak
gazteenak dauden
dute. Mantentze-
Deskribapena.
badaude,
belar-eremuak
Tenperaturak
badaude, 200
gorabehera:
gazteagoak;
Hedadura,
Zuhaixkak
landarerik
Zuhaitzik
Zuhaitzik
da, batzuk,
samarrak;
x besteak,
Bestalde,

plano bat, argazkiak edo marrazkiak ere sar daitezke.

Lekuaren ezaugarriak idatziko ditugu, fitxa moduan;

Hasteko, gure eskolatik hurbil dagoen eremu bat

1.   Bereiz eta muga dezagun ekosistema bat.

aukeratu behar dugu: parke bat, urmael bat,

Han egingo dugu azterlana.

hondartza bat

...

kontsumitzaileak, bigarren mailakoak ala hirugarren mailako 3. datuak erabiliz. sare trofiko bat osatzen saiatuko gara, orain
kontsumitzaileak, bigarren mailakoak ala hirugarren
mailako
3.
datuak erabiliz.
sare trofiko bat osatzen saiatuko gara, orain arteko
inbentarioko zenbait izaki bizidun erabiliz. Amaitzeko,
Ondoren, zenbait kate trofiko egingo ditugu,
marraztuko dugu.
mailakoak. Behin sailkapena eginda, piramide trofikoa
kontsumitzaileak
motatakoak diren jakiteko: ekoizleak, lehen mailako
trofikoak. Izaki bizidunak sailkatuko ditugu, zer
3.   Interpreta ditzagun harreman 
landa-gidak.
jakiteko, oso lagungarriak izaten dira
Horiek zer animalia edo landare diren
marraztea edo argazkiak ateratzea.
iruditu zaizkigun izaki bizidunak
Interesgarria izan daiteke deigarrienak
Mika
Tximeleta
Barraskiloa
Ekoizlea
Arrosa-landarea
Hirusta
Kate trofikoen adibideak.
mailako
1.
kontsumitzaileak
Sugandila
kontsumitzaileak
2.
mailako
Etxe-katua
Belatza
kontsumitzaileak, bigarren mailakoak ala hirugarren mailako 3. datuak erabiliz. sare trofiko bat osatzen saiatuko gara, orain
 
 

eremua

Petanka

   
 

inbentarioa. Arretaz begiratu ondoren,

2.   Egin dezagun bioaniztasunaren 

lurzoruan bizi direnak ahaztu gabe:

bada (urmael bat edo putzu bat),

intsektuak, araknidoak, zizareak,

bizidun dauden idatziko dugu,

ekosistema horretan zer izaki

ur-lagin bat aztertuko dugu,

Uretako ekosistema

mikroskopioz.

satorrak

...

inbentarioa. Arretaz begiratu ondoren, 2 .    Egin dezagun bioaniztasunaren  lurzoruan bizi direnak ahaztu gabe: bada (urmael bat

Ariketak

 
 

ekosistema bat. Aztertu ekosistema, goian azaldutako

22.  Jarri taldeka eta aukeratu eskolatik hurbil dagoen

 

metodoari jarraituz. Koaderno bat eta koloretako arkatzak

beharko dituzue. Oso lagungarria izango zaizue argazki-

kamera batez baliatzea; baina ez du zertan sofistikatua

izan. Distantziak neurtzeko, egin urratsak: urrats luzeak

eginez gero, bakoitza metro ingurukoa izango da ..

 

71

  • Bizia
    1 iraunaraztea

Bizia 1 iraunaraztea Unitate honetan ... • Izaki bizidunek zer ezaugarri dituzten jakingo duzu, eta materia

Unitate honetan ...

• Izaki bizidunek zer ezaugarri dituzten jakingo duzu, eta materia bizigabetik bereizten ikasiko.

• Bi nutrizio zelular motak bereiziko dituzu.

• Zelulek materia eta energia zer prozesuren bidez lortzen dituzten ulertuko duzu.

• Fotosintesia zein garrantzitsua den ulertuko duzu.

• Arnasketa zelularra aztertuko duzu, energia lortzeko bide den aldetik.

• Zelulak nola ugaltzen diren ikasiko duzu.

1640. urtean, van Helmont zientzialariak saguak egiteko errezeta bat proposatu zuen. Izerditan blai zegoen barruko arropa hartu eta, gari apur batekin batera, ontzi batean sartuz gero, zenbait egunen buruan hartzigarria gariaren azalean zehar sartu eta garia sagu bihurtzen zela uste zuen.

Francesco Redi ez zegoen azalpen harekin ados, eta van Helmontek zioena gezurra zela frogatzeko esperimentuak egin zituen 1668an. Haragi zatiak

sartu zituen bi pototan; horietako bat estali zuen, eta bestea ez. Handik egun batzuetara zera ikusi zuen:

estalita zegoen potoan ez zegoen harrik eta estali gabe zegoen potoan, berriz, harrak eta euliak zeuden. Horri esker frogatu ahal izan zuen haragian ageri ziren harrak euliek utzitako arrautzetatik jaiotako euli-larbak zirela.

Zer frogatu zuen Francesco Redik bere esperimentuari esker?

1

Izaki bizidunak eta bizi-funtzioak

Tximeletak, arteak eta gu geu izaki bizidunak gara.

BA AL ZENEKIEN?

Iraizketa hondakin-substantziak hartzeko eta haiek organismotik kanpora botatzeko prozesua da, eta izaki bizidun guztiek egiten dute.

Eguna
Eguna
Gaua
Gaua

Negu-txilintxen loreak itxi egiten dira gauez.

Izaki bizidunon antolaketa

Izaki bizidun guztiok zenbait konposatu kimiko konplexuz osatuta gau- de. Materia bizigabeak, aldiz, konposatu kimiko bakunagoak ditu osagai.

Izaki bizidunon konposatu kimikoek organuluak eratzen dituzte. Bestalde, organulu horiek ere elkartu egiten dira, eta zelulak eratzen dituzte. Zelulek ehunak sortzen dituzte; ehunek, organoak; eta or-

ganoek, sistemak. Urrats horietako bakoitza antolaketa-maila bati

dagokio.

Izaki bizidunen antolaketa-mailak Konposatu kimikoa Organoa Zelula Ehuna Izaki biziduna Organulua Sistema
Izaki bizidunen antolaketa-mailak
Konposatu
kimikoa
Organoa
Zelula
Ehuna
Izaki biziduna
Organulua
Sistema

Bizi-funtzioak

Nutrizioari esker, izaki bizidunok hazteko eta bizitzeko ezinbestekoak ditugun materia eta energia lotzen ditugu, hauen bitartez:

Elikadura: animaliek, onddoek eta hainbat mikroorganismok beste izaki bizidun batzuk jaten dituzte. Landareek, algek eta zen- bait bakteriok, aldiz, beren elikagaiak sortzen dituzte.

Arnasketa: izaki bizidunok arnasketaren bidez lortzen dugu irentsitako elikagaiek duten energia.

Hondakin-substantziak askatzea: sortzen diren hondakin-subs- tantziak askatu egin behar dira, pilatuz gero, toxikoak izan baitai- tezke organismoarentzat.

Harekin dugun harremana tarteko, ingurunean gertatzen diren aldaketak hauteman eta erantzun egokiak lantzen ditugu.

Animaliok errezeptore izeneko egiturei esker hautematen ditugu al- daketak; errezeptoreak dira, esaterako, zentzumen-organoak. Landareek ez dute horrelakorik, baina aldaketak hautemateko gai dira. Landareen erantzunak haztea eta hostoak edo loreak irekitzea edo ixtea izan ohi dira.

Ugalketaren bidez, izaki bizidunok gure berdinak edo antzekoak diren ondorengoak sortu eta norberaren espezieak irautea bermatzen dugu.

Ariketak

  • 1. Erantzun galdera hauei:

    • a) Idatzi hiru izaki bizidunen izenak.

  • b) Zergatik diogu robot bat ez dela izaki bizidun bat?

  • c) Zein dira izaki bizidunen bizi-funtzioak ?
    1.

2.

3.

  • 5. Lotu gezien bidez bi zutabe hauetan ageri diren elementuak:

Animaliek, onddoek eta

beren elikagaiak

beste izaki bizidun batzuek

sortzen dituzte.

Landareek eta algek

izaki bizidunak

 

jaten dituzte.

  • 6. Adierazi esaldi hauek zuzenak (Z) ala okerrak (O) diren: • Izaki bizidunok arnasketaren bidez lortzen dugu irentsitako elikagaiek duten energia. • Izaki bizidun batzuk hondakin-substantziak sortzen dituzte. • Hondakin-substantziak askatu egin behar dira.

  • 2. Azpimarratu gorriz okerrak diren esaldiak, eta idatzi behean aukera zuzenak:

    • a) Tximeletak eta inurriak materia bizigabeak dira.

    • b) Landarea izaki biziduna da. Loreontzia, aldiz, materia bizigabea da.

    • c) Mendia eta robota izaki bizidunak dira.

  • 3. Osatu testua hitz hauek erabiliz:

Antolaketa-maila – bakunak – konplexuak

Izaki bizidun guztiok desberdinak ditugu, eta zenbait konposatu kimiko

osatuta gaude. Materia bizigabeak,

aldiz, konposatu kimiko

ditu.

  • 4. Erantzun galdera hauei:

    • a) Zer lortzen dute izaki bizidunek nutrizioari esker?

  • b) Zertarako behar dituzte izaki bizidunek materia eta energia?

  • 7. Erantzun galdera hauei:

    • a) Zer esan nahi dugu izaki bizidunok ingurunearekin harremana dugula diogunean?

  • b) Nola hautematen ditugu aldaketak animaliok?

  • c) Zein izan ohi dira landareen erantzunak?

  • 8. Esaldi hauek okerrak dira. Idatzi zuzen behean: • Landareek zentzumen-organoak dituzte.

• Ugalketaren bitartez, izaki bizidunok gurekiko erabat desberdinak diren ondorengoak sortzen ditugu.

• Landareek ezin dute aldaketarik hauteman.

• Arnasten dugunean energia kanporatzen dugu.

2

Izaki bizidunen konposizio kimikoa

Izaki bizidun guztiok zelulaz osatuta gaude, eta den-denok mota bereko substantzia kimikoak ditugu osagai: biomolekulak. Biomole- kula horiek zenbait elementu kimikoz osatuta daude: bioelementuz.

Biomolekula organikoak

Polisakaridoa Monosakaridoa Koipea Gantz- azidoa Glizerola Proteina Aminoazidoa Azido nukleikoa Nukleotidoa
Polisakaridoa
Monosakaridoa
Koipea
Gantz-
azidoa
Glizerola
Proteina
Aminoazidoa
Azido
nukleikoa
Nukleotidoa

Bioelementu ugarienak hauek dira: karbonoa (C), hidrogenoa (H), oxigenoa (O), nitrogenoa (N), fosforoa (P) eta sufrea (S).

Biomolekula ez-organikoak

Biomolekula ez-organikoak materia bizidunean nahiz bizigabean daude. Hauek dira biomolekula ez-organiko nagusiak:

Ura.

– Izaki bizidun guztien baitako substantziarik ugariena da.

– Zelulen eta odolaren osagai nagusia da.

– Organismoko erreakzio kimiko guztiak uretan gertatzen dira. – Gure organismoaren baitan substantzien garraiorako bidea da.

Gatz mineralak.

– Krustazeoen eta moluskuen oskolak eta ornodunen eskeletoa

sortzen dituzte.

– Nerbio-bulkadak helarazteko funtzioan nahiz muskulu-uzkur- duran parte hartzen dute.

Biomolekula organikoak

Hauek dira biomolekula organiko motak:

Gluzidoak. Energia-iturri dira. Polisakaridoz osatuta daude. • Lipidoak. Energia-gordekin izateko funtzioa dute eta zelula-mintza eratzen dute. Nabarmenena koipea da. • Proteinak. Substantziak garraiatu eta infekzioetatik babesten gaituzte. • Azido nukleikoak. Belaunaldi batetik bestera transmititzen den informazio hereditarioa gordetzen dute.

GEHIAGO JAKITEKO ...

1665ean, Robert Hooke biologoak artelazki-orritxo bat aztertu zuen mikroskopio soil batez. Hainbat gelaxka ikusi zituen, abarasketako gelaxken antzekoak, eta zelula deitu zien.

3

Teoria zelularra

Hauek dira teoria zelularraren printzipioak:

• Izaki bizidun guztiak zelula batez edo gehiagoz osatuta daude. • Zelula izaki bizidun ororen bizi-funtzioak betetzeko gai den uni- taterik txikiena da: nutrizioa, harremana eta ugalketa.

• Zelula oro aurretik baden beste zelula batetik sortzen da, zatiketaz.

Ariketak

  • 9. Erantzun galdera hauei:

    • a) Nola dute izena izaki bizidunon osagai diren substantzia kimikoek?

  • b) Nola dute izena substantzia horiek osatzen dituzten elementu kimikoek?

  • 10. Osatu bioelementuei buruzko taula hau:

Elementua

Ikurra

Karbonoa

 
 

H

Oxigenoa

 
 

N

 

P

 

S

  • 11. Lotu gezien bidez bi zutabe hauetan ageri diren elementuak: satu bioelementuei buruzko taula hau:

Biomolekula

izaki bizidunek soilik dituzte.

ez-organikoak

Biomolekula

materia bizidunean nahiz

organikoak

bizigabean daude.

  • 12. Osatu eskema hau, eta egin biomolekula organiko bakoitza irudikatzen duen marrazki bat:

Hauek dira biomolekula organiko motak Proteinak
Hauek dira biomolekula organiko
motak
Proteinak
Ariketak 9. Erantzun galdera hauei: a) Nola dute izena izaki bizidunon osagai diren substantzia kimikoek? b)
Ariketak 9. Erantzun galdera hauei: a) Nola dute izena izaki bizidunon osagai diren substantzia kimikoek? b)
Ariketak 9. Erantzun galdera hauei: a) Nola dute izena izaki bizidunon osagai diren substantzia kimikoek? b)
Ariketak 9. Erantzun galdera hauei: a) Nola dute izena izaki bizidunon osagai diren substantzia kimikoek? b)
  • 13. Erantzun galdera hauei:

    • a) Zein dira biomolekula ez-organiko nagusiak? Idatzi bien izenak.

1.

2.

  • b) Zein da biomolekula organiko bakoitzaren funtzioa? Idatzi.

1.

2.

3.

4.

  • c) Idatzi uraren ezaugarriak: • Izaki bizidun

• Zelulen eta odolaren

• Organismoko

•Gure organismoaren baitan

  • d) Zer osatzen dute gatz mineralek?

  • e) Zer funtziotan hartzen dute parte gatz mineralek?

  • 14. Osatu teoria zelularrari buruzko esaldi hauek.

    • 1. Izaki bizidun guztiak

  • 2. Zelula oro

  • 15. Pentsatu eta erantzun:

Zergatik diogu zelula bizia duen unitaterik txikiena dela?

BA AL ZENEKIEN?

Banakoen neurriak ez du inolako loturarik beren zelulen neurriarekin. Elefanteek, adibidez, ez dituzte saguek baino zelula handiagoak:

askoz ere zelula gehiago dituzte; horixe da kontua.

4

Nolakoak dira zelulak?

Zelula batzuk, esate baterako bakterioenak, oso bakunak dira. Beste batzuk, berriz, hala nola animalien zelulak, konplexuagoak dira.

Hainbat formatako zelulak daude: batzuk izar itxurakoak dira, adibidez nerbio-zelulak; beste batzuk luzangak dira, hala nola muskulu-zelulak; badira esfera formakoak ere, esate baterako globulu gorriak; eta abar.

Zelula gehienak mikroskopikoak dira neurriz, eta mikroskopioa erabiliz soilik ikus daitezke; baina begi hutsez ikusten direnak ere

badaude: hegaztien nahiz narrastien arrautzen gorringoa, adibidez.

 

Zelulen egitura

Zelula guztiek oinarrizko hiru egitura dituzte: mintz plasmatikoa, zitoplasma eta material genetikoa.

Mintz plasmatikoa. Zelula oso-osorik estaltzen eta babesten duen mintz mehea da.

Zitoplasma. Likido likatsua da. Bertan daude organuluak; hots, funtzio zelularrak betetzen dituzten egiturak.

Material genetikoa. Zelularen funtzionamendua kontrolatzeko eta erregulatzeko informazioa biltzen du. Material genetikoa non dagoen, bi zelula mota bereizten dira: zelula prokariotoak eta zelula eukariotoak.

5

Zelula prokariotoak

Zelula prokariotoak oso egituraketa bakuna duten zelula motak dira.

Material genetikoa Zitoplasma Erribosoma Mintz plasmatikoa Pareta
Material
genetikoa
Zitoplasma
Erribosoma
Mintz plasmatikoa
Pareta

Bakterioak organismo zelulabakar prokariotoak dira. Izaki bizidunik txi- kienak dira.

Egitura

Zelula prokariotoek ez dute nukleorik eta material genetikoa zitoplasman sakabanatuta dute. Zelula prokario- toek erribosomak dituzte. Erribosoma delako horiek proteinak sintetizatzen dituzten partikula oso txikiak dira.

Mintz plasmatikoa zelula babesten duen pareta batez inguratuta egoten da.

Ariketak

  • 16. Erantzun galdera hauei:

    • a) Zergatik behar dugu mikroskopio bat zelulak ikusi ahal izateko?

  • b) Zein zelula ikus ditzakegu begi hutsez?

  • 17. Osatu testua eta begiratu Interneten zelula bakoitzaren marrazkia egin ahal izateko. Hainbat formatako zelulak daude. Esate baterako, nerbio- zelulek,

dute; muskulu-zelulek

21. Esaldi hauek okerrak dira. Idatzi esaldiak zuzen beheko aldean:

• Zelula prokariotoak nukleoa duten zelulak dira. • Bakterioak izaki zelulaniztun prokariotoak dira. • Bakterioak munduko izaki bizidun handienak dira.

 

dute; eta

 
  • 22. Idatzi bakterioen atalen izenak.

 

esfera forma dute.

Ariketak 16. Erantzun galdera hauei: a) Zergatik behar dugu mikroskopio bat zelulak ikusi ahal izateko? b)
Ariketak 16. Erantzun galdera hauei: a) Zergatik behar dugu mikroskopio bat zelulak ikusi ahal izateko? b)
Ariketak 16. Erantzun galdera hauei: a) Zergatik behar dugu mikroskopio bat zelulak ikusi ahal izateko? b)

Nerbio-zelulak

Muskulu-zelulak

Globulu gorriak

  • 18. Osatu esaldi hauek:

    • a) Mintz plasmatikoa zelula oso-osorik

eta mehea da.

 

duen

  • b) Zitoplasma likido da. Bertan

 

daude.

  • c) Material genetikoak

 

funtzionamendua

 

eta

 

informazioa

 

du.

  • 19. Idatzi dagokion zelularen zatiaren izena:

    • a) Estali eta babestu egiten du:

  • b) Likido likatsua da:

  • c) Zelularen funtzionamendua kontrolatu eta erregulatzen du:

  • 20. Erantzun galdera hauei:

    • a) Zein motatakoak izan daitezke zelulak?

  • b) Zein dira izaki bizidun txikienak?

Ariketak 16. Erantzun galdera hauei: a) Zergatik behar dugu mikroskopio bat zelulak ikusi ahal izateko? b)
  • 23. Lotu gezien bidez bi zutabe hauetan ageri diren elementuak:

Erribosomek

zelula babesten du.

Paretak

proteinak sintetizatzen dituzte.

  • 24. Erantzun galdera hauei:

    • a) Non gordetzen dute material genetikoa zelula prokariotoek?

  • b) Zein da erribosomen egitekoa?

  • 25. Azaldu. Zein da bakterio baten mintz plasmatikoa inguratzen duen paretaren funtzioa?

6

Zelula eukariotoak

Zelula eukariotoak konplexuagoak dira zelula prokariotoak baino. Izaki zelulaniztunetan aurki ditzakegu. Animaliak eta landareak zelu- la eukariotoak dituzten izaki bizidunak dira.

Zelula eukariotoen egitura

Zelula eukariotoetan material genetikoa eta zitoplasma bereizita dau- de. Material genetikoa nukleo izeneko konpartimentuaren barruan bilduta dute. Hori da zelula eukariotoen ezaugarri nagusia. Gainera, zitoplasman hainbat organulu mota izaten dituzte.

Bi zelula eukarioto mota bereiz ditzakegu: animalia-zelulak eta landare-zelulak.

Animalia-zelula

Landare-zelula

Erribosomak. Proteinak sintetizatzen dituzte.
Erribosomak. Proteinak sintetizatzen
dituzte.

Erretikulu endoplasmatiko

izurtsua. Erribosometan sintetizatu diren proteinak gordetzen eta garraiatzen ditu.

Erretikulu endoplasmatiko leuna.

Lipidoak sintetizatzen, gordetzen eta garraiatzen esku hartzen du.

Zentrosoma. Zelula-zatiketan parte hartzen du.

Zelula-pareta
Zelula-pareta

Kloroplastoa. Haren baitan fotosintesia egiten da.

6 Zelula eukariotoak Zelula eukariotoak konplexuagoak dira zelula prokariotoak baino. Izaki zelulaniztunetan aurki ditzakegu. Animaliak eta
6 Zelula eukariotoak Zelula eukariotoak konplexuagoak dira zelula prokariotoak baino. Izaki zelulaniztunetan aurki ditzakegu. Animaliak eta
6 Zelula eukariotoak Zelula eukariotoak konplexuagoak dira zelula prokariotoak baino. Izaki zelulaniztunetan aurki ditzakegu. Animaliak eta

Golgiren aparatua. Bere funtzioetako bat substantziak zelulatik kanpora jariatzea da.

Lisosomak. Substantziak digeritzen dituzte.

Bakuoloak. Ura eta substantziak gordetzen dituzte.

Mitokondrioak. Bertan egiten da arnasketa zelularra.

Hauek dira animalia-zelulen ezaugarriak:

• Ez dute kloroplastorik, ez zelula-paretarik. • Ez dute bakuolorik. • Besikula txikiagoak dituzte. • Hainbat forma izaten dituzte.

Hauek dira landare-zelulen ezaugarriak:

Zelula-pareta zurruna dute, eta hari esker, zelula babestuta ego- teaz gain, forma berbera du beti.

• Poliedro forma izaten dute. • Kloroplastoak eta bakuoloak dituzte.

Ariketak

  • 26. Esaldi hauek okerrak dira. Idatzi esaldiak zuzen beheko aldean: • Zelula eukariotoak bakunagoak dira zelula prokariotoak baino.

• Zelula prokariotoak izaki zelulaniztunetan aurki ditzakegu.

• Animaliak eta landareak izaki bizidun prokariotoak dira.

  • 27. Idatzi dagokion zelula motaren izena: • Nukleoa duten zelulak:

• Nukleorik ez duten zelulak:

  • 28. Erantzun galdera hauei:

    • a) Zein la zelula eukariotoen ezaugarririk nagusiena?

  • b) Zein dira zelula eukarioto moten izenak:
    1.

2.

  • 29. Osatu taula hau:

 

Animalia-zelula

Landare-zelula

Zelula-pareta

   

Kloroplastoak

   

Bakuoloak

   
  • 30. Inguratu gorriz animalia-zelulei dagozkienak eta berdez landare-zelulei dagozkienak. • Zelula-pareta • Poliedro itxura

• Kloroplastoa • Itxura aniztasuna

  • 31. Erantzun. • Zer funtzio du landare-zeluletan aurki dezakegun zelula-paretak?

• Zer egiten da kloroplastoetan?

  • 32. Idatzi zelula eukariotoetan aurki ditzakegun organuluen izenak:

Ariketak 26. Esaldi hauek okerrak dira. Idatzi esaldiak zuzen beheko aldean: • Zelula eukariotoak bakunagoak dira

Erribosoma

Ariketak 26. Esaldi hauek okerrak dira. Idatzi esaldiak zuzen beheko aldean: • Zelula eukariotoak bakunagoak dira
Ariketak 26. Esaldi hauek okerrak dira. Idatzi esaldiak zuzen beheko aldean: • Zelula eukariotoak bakunagoak dira
Ariketak 26. Esaldi hauek okerrak dira. Idatzi esaldiak zuzen beheko aldean: • Zelula eukariotoak bakunagoak dira
Ariketak 26. Esaldi hauek okerrak dira. Idatzi esaldiak zuzen beheko aldean: • Zelula eukariotoak bakunagoak dira
Ariketak 26. Esaldi hauek okerrak dira. Idatzi esaldiak zuzen beheko aldean: • Zelula eukariotoak bakunagoak dira
Ariketak 26. Esaldi hauek okerrak dira. Idatzi esaldiak zuzen beheko aldean: • Zelula eukariotoak bakunagoak dira
Ariketak 26. Esaldi hauek okerrak dira. Idatzi esaldiak zuzen beheko aldean: • Zelula eukariotoak bakunagoak dira
  • 33. Idatzi organulu bakoitzaren funtzioa zein den: • Mitokondrioak:

• Erribosomak:

• Bakuoloak:

• Kloroplastoa:

• Zentrosoma:

• Erretikulu endoplasmatiko izurtsua:

7

Nutrizio zelularra

Nutrizio zelularra zelulek dagozkien bizi-funtzioak betetzeko beharrezkoak dituzten materia eta energia lortzeko prozesuen multzoa da.

Katabolismoa Substantzia organiko Energia konplexuak Substantzia bakunak
Katabolismoa
Substantzia
organiko
Energia
konplexuak
Substantzia
bakunak
Anabolismoa Substantzia Energia organiko konplexuak Substantzia bakunak
Anabolismoa
Substantzia
Energia
organiko
konplexuak
Substantzia
bakunak

Nutrizioari esker, zelulak:

• Energia lortzen du. • Egiturak eraiki eta berritzen ditu. • Hazteko beharrezko dituzten substantziak lortzen ditu.

Metabolismoa zelularen barnean gertatzen den prozesu kimikoa da. Bi metabolismo mota bereizten dira:

Katabolismoa. Substantzia organiko konplexuak konposatu txikiago eta bakunago bihurtzean datza. Katabolismoan energia lor tzen da.

Anabolismoa. Anabolismoan, substantzia txikiak eta bakunak substantzia organiko konplexu bihurtzen dira, eta horretarako, energia erabiltzen da.

Nutrizio autotrofoa eta heterotrofoa

Bi nutrizio mota bereizten dira:

Nutrizio autotrofoa Nutrizio heterotrofoa Oxigenoa Karbono Eguzki-argia Karbono Materia organiko dioxidoa dioxidoa bakuna Gatz mineralak Ura
Nutrizio autotrofoa
Nutrizio heterotrofoa
Oxigenoa
Karbono
Eguzki-argia
Karbono
Materia organiko
dioxidoa
dioxidoa
bakuna
Gatz
mineralak
Ura
Karbono
dioxidoa
Ura
Oxigenoa
Oxigenoa
Materia
Energia
organiko
Energia
bakuna
Beste funtzio
Materia organiko
batzuk
Beste funtzio
konplexua
Materia organiko konplexua
batzuk
Nutrizio autotrofoa duten zelulek ura, karbono dioxidoa eta gatz
mineralak hartzen dituzte kanpotik, eta materia organikoa sortzen
dute (mantenugaiak). Eraldaketa hori egiteko, zelula autotrofoek
eguzkiaren argitik lortzen dute energia. Prozesu horretan, oxigenoa
askatzen da, eta zelulatik kanpora botatzen da gero.
Nutrizio heterotrofoa duten zelulek beste organismo batzuek
egindako materia organikoa (mantenugaiak) hartzen dute kanpotik,
ezin baitituzte mantenugai organikoak beren kabuz sortu.
Oxigenoaren laguntzaz, mitokondrioetan energia, ura eta karbono
dioxidoa sortzen dira.
Izaki bizidunen artean, landareek, algek eta zenbait bakteriok
dituzte zelula autotrofoak.
Animaliek, onddoek, protozooek eta bakterio askok zelula
heterotrofoak dituzte.

Ariketak

  • 34. Erantzun galdera hauei:

a)

Zer lortzen du zelulak zelula-nutrizioa izeneko prozesuari esker?

 

b)

Zer da metabolismoa?

 
 

c)

Zein dira metabolismo motak?

 
 
  • 35. Lotu gezien bidez bi zutabe hauetan ageri diren elementuak:

Katabolismoa

 

Substantzia bakunak konplexuago bihurtzen dira.

Anabolismoa

Substantzia konplexuak bakunago bihurtzen dira.

  • 36. Erantzun galdera hauei:

 

a)

Zer erabiltzen da anabolismoan substantzia bakunak substantzia konplexu bihurtzeko?

 

b)

Zelulei dagokienez, zenbat nutrizio mota bereizten dira? Azaldu zertan datzan bi nutrizio mota horietako bakoitza.

 

c)

Zein zelulek dute nutrizio autotrofoa?

d)

Zer behar dute nutrizio autotrofoa duten zelulek materia organikoa (mantenugaiak) sortzeko?

 

e)

Nondik dator landareek bere mantenugaiak sortzeko ezinbesteko duten argia?

  • 37. Osatu nutrizio autotrofoa eta nutrizio heterotrofoa azaltzen duten eskema hauek, eta eman bakoitzari dagozkion azalpenak.

Oxigenoa Eguzki-argia Gatz mineralak Ura Materia organiko bakuna Beste funtzio batzuk
Oxigenoa
Eguzki-argia
Gatz
mineralak
Ura
Materia
organiko
bakuna
Beste funtzio
batzuk

Materia organiko konplexua

Nutrizio heterotrofoan

Materia organiko bakuna Materia organiko konplexua
Materia organiko
bakuna
Materia organiko
konplexua

Nutrizio autotrofoan

Karbono

dioxidoa Eguzki-energia Ura Oxigenoa Gatz Materia organikoa mineralak
dioxidoa
Eguzki-energia
Ura
Oxigenoa
Gatz
Materia organikoa
mineralak

BA AL ZENEKIEN?

Zelula batzuek batere oxigenorik erabili gabe egiten dute arnasketa zelularra. Zelula horiek hartziduraren bitartez lortzen dute behar duten energia guztia.

Izaki bizidun guztietan gertatzen da hartzidura; baina, batik bat, bakterio eta onddo zelulabakar (legamia) askotan. Hartzidura batzuei esker, elikagai ugari lortzen ditugu, hala nola, ogia, ardoa, jogurta, gazta eta abar.

Materia Oxigenoa organikoa Energia Ura Karbono dioxidoa
Materia
Oxigenoa
organikoa
Energia
Ura
Karbono dioxidoa

8

Fotosintesia

 

Fotosintesi deritzo landareek, algek eta zenbait bakteriok beren mantenugaiak lortzeko egiten duten prozesuari. Eguzkiaren argia erabiltzen dute energia-iturri gisa eta substantzia ez-organikoak, hala nola karbono dioxidoa, izaten dituzte abiapuntu.

Fotosintesi-prozesuko aldiak

Fotosintesia landare-zelulek soil-soilik duten organulu batean egiten da: kloroplastoan. Fotosintesia gertatzeko, ezinbestekoa da Eguzkiaren argia. Energia hori kloroplastoetan dagoen substantzia berde batek hartzen du:

klorofilak. Fotosintesian bi aldi bereizten dira: argitako aldia eta ilunpeko aldia.

Argitako aldia. Aldi horretan erreakzio kimikoak gertatzen dira Eguzkiaren argiaren eta klorofilaren bitartez. • Ilunpeko aldia. Aldi horretan materia ez-organikoa materia orga- niko bilakatzen da Eguzkiaren argirik gabe.

Fotosintesiaren garrantzia

Fotosintesia oso garrantzitsua da, arrazoi hauengatik:

Oxigenoa askatzen da. Oxigenoa oso garrantzitsua da, gure planetan biziak iraun dezan; izan ere, ia izaki bizidun guztiek behar-beharrezkoa dute arnasketa zelularra egiteko.

• Lurrean bizia izatea fotosintesiaren baitan dago. Gure planetako izaki bizidunek landareek sortzen dituzten substantzia organikoak

baliatzen dituzte.

9

Arnasketa zelularra

Arnasketa zelular deritzo materia organikoa energia bihurtzeari.

Arnasketa zelularra egin ahal izateko, zelula gehienek oxigenoa behar dute. Materia organikoa degradatu egiten da oxigenoaren bitartez, eta horrela, energia askatzen da.

Arnasketa zelularra deritzon prozesua mitokondrioetan gertatzen da.

Ariketak

  • 38. Erantzun galdera hauei:

    • a) Zer da fotosintesia?

  • b) Zelularen zein organulutan egiten da fotosintesia ?

  • c) Zein da ezinbesteko elementua fotosintesia gerta dadin?

  • d) Zer da klorofila?

  • e) Nola dute izena fotosintesian bereizten diren bi aldiek?

    • 1. eta 2.

39.

Idatzi fotosintesian bereizten diren bi aldien ezaugarri bana:

• Argitako aldia:

• Ilunpeko aldia:

  • 40. Osatu testua hitz hauek erabiliz:

izaki bizidun – behar-beharrezkoa – bizia – arnasketa garrantzitsua – oxigenoa

Fotosintesian

 

askatzen da. Oxigenoa

oso

da gure planetan

iraun dezan; izan ere, ia

 

guztiek

dute

zelularra egiteko.

  • 41. Azpimarratu gorriz esaldi okerrak, eta idatzi zuzen beheko aldean: • Fotosintesia oso garrantzitsua da. • Lurrean bizia izatea ez dago fotosintesiaren baitan. • Klorofila substantzia zuri bat da.

  • 42. Idatzi fotosintesia egiten duten lau izaki bizidunen izenak:
    1.

2.

3.

4.

  • 43. Erreparatu arnasketa zelularrari buruzko marrazkiari, eta osatu eskema hitz hauek erabiliz:

oxigenoa – energia – ura karbono dioxidoa – materia organikoa

Ariketak 38. Erantzun galdera hauei: a) Zer da fotosintesia? b) Zelularen zein organulutan egiten da fotosintesia

1

Ariketak 38. Erantzun galdera hauei: a) Zer da fotosintesia? b) Zelularen zein organulutan egiten da fotosintesia
Ariketak 38. Erantzun galdera hauei: a) Zer da fotosintesia? b) Zelularen zein organulutan egiten da fotosintesia
Ariketak 38. Erantzun galdera hauei: a) Zer da fotosintesia? b) Zelularen zein organulutan egiten da fotosintesia

1

Ariketak 38. Erantzun galdera hauei: a) Zer da fotosintesia? b) Zelularen zein organulutan egiten da fotosintesia

1

Ariketak 38. Erantzun galdera hauei: a) Zer da fotosintesia? b) Zelularen zein organulutan egiten da fotosintesia

44.

Erantzun. Zeri deritzo arnasketa zelularra?

  • 45. Osatu esaldi hauek: • Arnasketa zelularra egin ahal izateko, zelula gehienek behar dute. • Arnasketa zelularra deritzon prozesua

gertatzen da.

  • 46. Pentsatu eta erantzun. Zergatik lortzen dute zenbait zelulek energia hartzidurari esker?

  • 47. Bilatu informazioa, eta idatzi jogurtaren hartzidura- prozesua zertan datzan.

10

Zelula-ugalketa

Zelula-ugalketa deritzo zelula ama batek, zatitu ondoren, beste zelula batzuk edo zelula umeak sortzeko egiten duen prozesuari.

Organismo zelulabakarretan gurasoen berdin-berdinak diren banako berriak sortzen dira.

Organismo zelulaniztunetan banako berriek zelula handitu egi- ten dute edo hildako zelulak ordezkatzen dituzte.

Zelula-zatiketa motak

Lau zatiketa mota bereizten dira.

Erdibiketa

Askotariko zatiketa

Erdibiketa Askotariko zatiketa Zelula ama erdibitu eta bi zelula ume berdin-berdin sortzen dira. Zelula ama zatitu
Erdibiketa Askotariko zatiketa Zelula ama erdibitu eta bi zelula ume berdin-berdin sortzen dira. Zelula ama zatitu

Zelula ama erdibitu eta bi zelula ume berdin-berdin sortzen dira.

Zelula ama zatitu egiten da eta zelula ume asko sortzen dira.

Gemazioa

Esporulazioa

Erdibiketa Askotariko zatiketa Zelula ama erdibitu eta bi zelula ume berdin-berdin sortzen dira. Zelula ama zatitu
Erdibiketa Askotariko zatiketa Zelula ama erdibitu eta bi zelula ume berdin-berdin sortzen dira. Zelula ama zatitu

Euren artean desberdinak diren bi zelula ume sortzen dira.

Espora izeneko zenbait zelula ume sortzen dira.

10 Zelula-ugalketa Zelula-ugalketa deritzo zelula ama batek, zatitu ondoren, beste zelula batzuk edo zelula umeak sortzeko

Kromosomak zatitu egiten dira eta sortzen diren zelula umeek amaren informazio

genetikoa jasotzen dute. Giza zelula bakoitzak

  • 46 kromosoma ditu.

Material genetikoa eta mitosia

Zelulen material genetikoa azido nukleikoz, ADN, osatutako mole- kula luze-luzeetan dago; haiek kontrolatzen dute zelularen funtzio- namendua.

Zelula eukariotoen nukleoan, ADNa proteinekin lotuta dago, zuntz- nahaspila ederra eratuz: kromatina. Zelula zatitu aurretik, kromatina- zuntz horiek trinkotu egiten dira eta kromosoma izeneko egiturak eratzen dituzte.

Mitosian zelula ama zatitu eta beste bi zelula sortzen dira, haren umeak eta berdin-berdinak direnak; hots, informazio genetiko bera dutenak.

Mitosia amaitutakoan, zitoplasmaren zatiketa hasten da: zelula zati-

tu egiten da eta amaren berdin-berdinak diren umeak sortzen dira.

Ariketak

  • 48. Erantzun galdera hauei:

    • a) Zer da zelula-ugalketa?

  • b) Zer funtzio dute kromosomek?

  • c) Zenbat kromosoma ditu giza zelula bakoitzak?

  • 49. Idatzi zein organismori buruz ari den esaldi bakoitza: • Gurasoen berdin-berdinak diren banako berriak sortzen dira:

• Banako berriek zelula handitu egiten dute edo hildako zelulak ordezkatzen dituzte:

  • 50. Pentsatu eta erantzun.

• Zer dira izaki bizidun zelulabakarrak?

 
 

• Zer dira izaki bizidun zelulaniztunak?

 
  • 51. Idatzi zer gertatzen den zelula-zatiketa mota bakoitzean: • Erdibiketa:

• Askotariko zatiketa:

• Gemazioa:

• Esporulazioa:

  • 52. Idatzi marrazki bakoitzaren azpian zer zelula-zatiketa mota irudikatzen duen:

Ariketak 48. Erantzun galdera hauei: a) Zer da zelula-ugalketa? b) Zer funtzio dute kromosomek? c) Zenbat
Ariketak 48. Erantzun galdera hauei: a) Zer da zelula-ugalketa? b) Zer funtzio dute kromosomek? c) Zenbat
Ariketak 48. Erantzun galdera hauei: a) Zer da zelula-ugalketa? b) Zer funtzio dute kromosomek? c) Zenbat
Ariketak 48. Erantzun galdera hauei: a) Zer da zelula-ugalketa? b) Zer funtzio dute kromosomek? c) Zenbat
  • 53. Azaldu kromatinaren eta kromosomaren arteko desberdintasuna.

  • 54. Erantzun. Zer da mitosia?

Laburpena

Laburpena IZAKI BIZIDUNEN BIZI FUNTZIOAK Hauek dira izaki bizidunen bizi-funtzioak: • . Hari esker, izaki bizidunok

IZAKI BIZIDUNEN BIZI FUNTZIOAK

Hauek dira izaki bizidunen bizi-funtzioak:

. Hari esker, izaki bizidunok hazteko eta bizitzeko

 

ezinbestekoak ditugun materia eta

 

lortzen ditugu.

 

. Hari esker, izaki bizidunok ingurunean

 

egokiak

gertatzen diren aldaketak hauteman eta lantzen ditugu.

 

. Haren bidez, izaki bizidunok gure berdinak

edo antzekoak diren sortzen ditugu. IZAKI BIZIDUNEN KONPOSIZIO KIMIKOA Izaki bizidun guztiok bi biomolekula motaz osatuta
edo antzekoak diren
sortzen ditugu.
IZAKI BIZIDUNEN KONPOSIZIO KIMIKOA
Izaki bizidun guztiok bi biomolekula motaz osatuta gaude:
• Ez-organikoak. Materia
nahiz
daude.
Hauek dira:
eta
.
• Organikoak. Materia
Hauek dira:
soilik daude.
,
eta
.
NOLAKOAK DIRA ZELULAK?
Zelula guztiek oinarrizko hiru egitura dituzte:
Bi zelula mota bereizten dira:
eta
.
NUTRIZIO ZELULARRA
Nutrizioa
Nutrizioa
Metabolismoa
da.
edo
izaten da.
da.

Bi metabolismo mota bereizten dira:

: substantzia organiko

 

konplexuak

bihurtzen dira.

: substantzia txiki eta bakunak

bihurtzen dira.

ZELULA-UGALKETA

Zelula-ugalketa deritzo

Polisacárido Monosacárido Grasa Ácido graso Glicerol Proteína Aminoácido Ácido nucleico Nucleótido
Polisacárido
Monosacárido
Grasa
Ácido
graso
Glicerol
Proteína
Aminoácido
Ácido nucleico
Nucleótido
Laburpena IZAKI BIZIDUNEN BIZI FUNTZIOAK Hauek dira izaki bizidunen bizi-funtzioak: • . Hari esker, izaki bizidunok
Laburpena IZAKI BIZIDUNEN BIZI FUNTZIOAK Hauek dira izaki bizidunen bizi-funtzioak: • . Hari esker, izaki bizidunok
Laburpena IZAKI BIZIDUNEN BIZI FUNTZIOAK Hauek dira izaki bizidunen bizi-funtzioak: • . Hari esker, izaki bizidunok
 

prozesuari.

Hauek dira zelula-zatiketa motak:

 
 

eta

 

,

,

.

Mitosian

sortzen dira.

Laburpena IZAKI BIZIDUNEN BIZI FUNTZIOAK Hauek dira izaki bizidunen bizi-funtzioak: • . Hari esker, izaki bizidunok

2

Nutrizioa

Unitate honetan ...

• Nutrizioa zer den ikasiko duzu. • Nutrizio motak bereiziko dituzu:

nutrizio autotrofoa eta heterotrofoa. • Nutrizioan parte hartzen duten prozesuak zein diren ikasiko duzu:

digestioa, arnasketa, zirkulazioa eta iraizketa. • Landareek elikagaiak nola sortzen dituzten ulertuko duzu.

Europako herri ugariren paisaiaren parte da zumarra, baina gaur egun gehienak desagertzen ari dira, eta guk, zoritxarrez,

ezer gutxi egin dezakegu horren aurka.

Zergatia gaitz bat da, grafiosi izenekoa eta gaitz grafikoa esan nahi duena. Izenaren zergatia zera da: zuhaitzen azalaren azpian marrazki bitxiak ageri dira.

Grafiosia onddo ñimiño batek eragiten du. Onddo horrek izerdiak zirkulatzeko erabiltzen dituen garraio-hodiak ixten ditu eta hark ezin izaten du behar bezala zirkulatu. Urik eta mantenugairik ezean, zuhaitza hilabete gutxiren buruan hiltzen da.

Badirudi XX. mendean trenbidearen eraikuntzan lan egitera etorritako txinatar immigratzaileek ekarri zutela gaitza eragiten duen onddoa Europara. Haien maletak zumarrez eginda zeuden, eta litekeena da onddoa bertan ekarri izana.

Belarjaleek landareak jaten dituzte. Haragijaleek animaliak jaten dituzte. Orojaleek landareak eta animaliak jaten dituzte. Sarraskijaleek animalia

Belarjaleek landareak jaten dituzte.

Belarjaleek landareak jaten dituzte. Haragijaleek animaliak jaten dituzte. Orojaleek landareak eta animaliak jaten dituzte. Sarraskijaleek animalia

Haragijaleek animaliak jaten dituzte.

Belarjaleek landareak jaten dituzte. Haragijaleek animaliak jaten dituzte. Orojaleek landareak eta animaliak jaten dituzte. Sarraskijaleek animalia

Orojaleek landareak eta animaliak jaten dituzte.

Belarjaleek landareak jaten dituzte. Haragijaleek animaliak jaten dituzte. Orojaleek landareak eta animaliak jaten dituzte. Sarraskijaleek animalia

Sarraskijaleek animalia hilak jaten dituzte.

Belarjaleek landareak jaten dituzte. Haragijaleek animaliak jaten dituzte. Orojaleek landareak eta animaliak jaten dituzte. Sarraskijaleek animalia

Landareak organismo autotrofoak dira: behar dituzten mantenugaiak sortzeko gai dira.

1

Nutrizio-funtzioa

Izaki bizidun guztiok energia asko behar dugu mugitzeko, arnasa hartzeko edo gorputzeko tenperaturari eusteko. Materia ere ezinbes­ tekoa dugu, hazteko eta gorputzeko zelula guztiei bere horretan eusteko. Energia eta materia horiek elikagaietatik lortzen ditugu.

Nutrizio-funtzioaren bitartez, izaki bizidunek beharrezko dituzten energia eta materia lortzen dituzte elikagaietatik.

Nutrizio motaren arabera, izaki bizidunak bi taldetan sailkatzen dira:

• Autotrofoak. Behar duten materia organikoa (mantenugaiak) sor­ tzeko gai dira. Landareak, algak eta zenbait bakterio autotrofoak dira.

• Heterotrofoak. Beste izaki bizidun batzuk jaten dituzte. Animaliak, protozooak, onddoak eta bakterio batzuk heterotrofoak dira.

Nutrizioaren baitako prozesuak

Izaki bizidunen zenbait atalek hartzen dute parte nutrizioan.

Animaliek prozesu hauek egiten dituzte:

Digestio-prozesua. Prozesu horretan elikagaiak substantzia bakunago bihurtzen dira, organismoak erabili ahal izan ditzan. Substantzia bakun horiek mantenugaiak dira. Prozesu honetan digestio-aparatuak hartzen du parte.

Arnasketa-prozesua. Organismoak oxigenoa hartu eta karbo­ no dioxidoa kanporatzen du. Prozesu honetan arnas aparatuak hartzen du parte.

Garraioa. Zirkulazio-aparatuak mantenugaiak eta oxigenoa ba­ natzen ditu organismoko zelula guztietara. Aldi berean, zelulek sortzen dituzten karbono dioxidoa eta hondakin­substantziak biltzen ditu haietatik.

Metabolismoa. Mantenugaiak eta oxigenoa zelula bakoitzean sartzen dira, energia eta materia sortzeko.

Iraizketa. Organismoarentzat kaltegarriak diren substantziak kanpo­ ratzea da. Prozesu honetan iraitz-aparatuak hartzen du parte.

Landareek prozesu hauek egiten dituzte:

Xurgatzea. Sustraiek ura eta gatz mineralak xurgatzen dituzte. – Fotosintesia. Prozesu horren bitartez, ura, karbono dioxidoa eta gatz mineralak substantzia organiko bihurtzen dira, Eguz­ kiaren argia erabiliz. – Garraioa. Garraio­hodien bitartez, substantzia organikoak lan­ dare guztira iristen dira. – Metabolismoa. Zelula bakoitzaren barnean, substantzia organikoak energia eta materia bihurtzen dira. – Kanporatzea. Hondakin­substantziak kanporatu egiten dira.

Ariketak

  • 1. Osatu testu hau:

  • 7. Idatzi animalien nutrizioan gertatzen diren bost

prozesuen izenak. Izaki bizidun guztiok asko behar dugu , edo • eusteko. • ere ezinbestekoa dugu
prozesuen izenak.
Izaki bizidun guztiok
asko behar dugu
,
edo
eusteko.
ere ezinbestekoa dugu
edo
bere
horretan eusteko. Energia eta materia horiek
lortzen ditugu.
  • 2. Definitu hitz hauek: • Autotrofoak:

• Heterotrofoak:

  • 3. Biribildu hitz hauekin zerikusia duten hitzak:

• Mantenugaiak

 

a)

Gorpua

b) Elikagaiak

c) Bitxilorea

• Materia

 

a)

Fisika

b) Hizkuntza

c) Hazkuntza

• Energia

 

a)

Funtzionamendua

b) Elektrizitatea c) Ura

  • 4. Erantzun galdera hauei:

    • a) Zer funtzio betetzen du nutrizioak?

  • b) Zer nutrizio mota dute landareek?

  • 5. Erantzun eta argudiatu zure erantzuna. Gizakiok nutrizio autotrofoa al dugu?

  • 6. Osatu eskema hitz hauek erabiliz: heterotrofoa-nutrizioa-mantenugaiak sortzen dituzte- beste izaki bizidun batzuk jaten dituzte-autotrofoa.

Ariketak 1. Osatu testu hau: 7. Idatzi animalien nutrizioan gertatzen diren bost prozesuen izenak. Izaki bizidun
  • 8. Idatzi definizio bakoitzari dagokion prozesuaren izena. •

Prozesu honen bitartez, ura, karbono dioxidoa eta gatz mineralak landareentzako substantzia organiko

 

bihurtzen dira, Eguzkiaren argia erabiliz.

Hondakin-substantziak kanporatu egiten dira.

Sustraiek ura eta gatz mineralak xurgatzen dituzte.

Zelula bakoitzaren barnean substantzia organikoak energia eta materia bihurtzen dira.

Garraio-hodien bitartez substantzia organikoak landare guztira iristen dira.

  • 9. Bilatu animalia hauei buruzko informazioa, eta osatu taula.

Animalia

Zer jaten du

Nutrizio mota

Igela

Intsektuak

Haragijalea

Zaldia

   

Arrabioa

   

Txakurra

   

Izokina

   

Arranoa

   

Erlea

   

Oiloa

   

Zerria

   

Ahuntza

   
  • 10. Idatzi bina adibide: • Animalia belarjaleak:

• Animalia haragijaleak:

• Animalia orojaleak:

• Animalia sarraskijaleak:

• Izaki bizidun autotrofoak:

Poroak Belakiak digestio-hodirik ez duten animaliak dira. Uretan disolbatuta dagoen landare- planktona belakiaren poroetatik sartzen da,

Poroak

Belakiak digestio-hodirik ez duten animaliak dira. Uretan disolbatuta dagoen landare- planktona belakiaren poroetatik sartzen da, eta ondoren, zelula-barneko digestioa egingo duten zeluletara iristen da.

Poroak Belakiak digestio-hodirik ez duten animaliak dira. Uretan disolbatuta dagoen landare- planktona belakiaren poroetatik sartzen da,
Poroak Belakiak digestio-hodirik ez duten animaliak dira. Uretan disolbatuta dagoen landare- planktona belakiaren poroetatik sartzen da,
Poroak Belakiak digestio-hodirik ez duten animaliak dira. Uretan disolbatuta dagoen landare- planktona belakiaren poroetatik sartzen da,

Barrunbe

gastrobaskularra

Garroak

Marmokak animalia-planktonaz eta krustazeo txikiz elikatzen dira, eta bere barrunbe gastrikoan digeritzen ditu.

2

Digestio-prozesua,

animalietan

Animaliek beste izaki bizidun batzuk jaten dituzte, bizirauteko behar duten energia eta materia lortzeko.

Digestio-prozesuan animaliek elikagaiak hartzen dituzte, eta ondoren, mantenugai bihurtzen dituzte.

Digestio­prozesuak lau fase ditu:

• Irenstea. Barazkiak, haragia edo uretan esekita dauden elikagaiak hartzean egiten da. Animalia gehienek ahoa erabiltzen dute irensteko.

• Digestioa. Elikagaiak mantenugai bihurtzea da. Mantenugaiak elikagaiak baino substantzia txikiagoak eta bakunagoak dira.

• Xurgatzea. Mantenugaiak digestio­aparatutik odolera igarotzea da. Gero, odolak organismoko zeluletako bakoitzaren barrura era­ maten ditu.

• Egestioa. Digeritu ez diren elikagai­hondakin guztiak digestio­ aparatutik kanpora botatzea da. Elikagai­hondakin horiek gorotz

bihurtuta kanporatzen dira.

Digestio-aparatu motak

Animaliak beren digestio­aparatuaren arabera sailka ditzakegu:

• Digestio-aparaturik ez duten animaliak. Elikagaiak zuzenean iris­ ten dira organismoko zelula batzuetara, eta bertan, zelula­barneko digestioa egiten da. Prozesu mota hau egiten dute, besteak beste, belakiek.

• Barrunbe gastrikoa duten animaliak. Elikagaiak ahoarena nahiz uzkiarena egiten duen zulo bakar batetik iristen dira barrunbe gastrikora. Marmokek, anemonek eta koralek digestio­aparatu mota hau dute.

Ahoa Heste meharra Faringea Hestegorria Urdaila Heste lodia
Ahoa
Heste
meharra
Faringea
Hestegorria
Urdaila
Heste lodia

Ugaztunek, hegaztiek, arrainek, anfibioek eta narrastiek digestio-hodia dute.

• Digestio-hodia duten animaliak. Elikagaiak ahotik sartzen dira, digestio­hodi luze batetik igarotzen dira, eta amaitzeko, hondaki­ nak uzkitik kanporatzen dira. Animalia ornodunen kasuan, diges­ tio­aparatuak organo hauek ditu:

Ahoa. Bertan, elikagaiak birrintzen dira, eta listuarekin nahas­ ten.

Faringea eta hestegorria. Elikagaiak urdailera arte eramaten dituzten hodiak dira.

Urdaila. Poltsa moduko organoa da. Bertan, elikagaiak mante­ nugai bihurtzen dira.

Heste meharra. Bertan digestioa amaitzen da, eta odolera iris­ ten diren mantenugaiak xurgatzen dira.

Heste lodia. Uzkitik kanporatzen diren gorotzak sortzen dira heste lodian.

Ariketak

  • 11. Erantzun galdera hauei:

  • 15. Definitu digestio-prozesuaren faseetako bakoitza.

• Zertarako elikatzen dira izaki bizidunak? • Irenstea: • Zertan datza digestio-prozesua? • Digestioa: 12. Idatzi
• Zertarako elikatzen dira izaki bizidunak?
• Irenstea:
• Zertan datza digestio-prozesua?
• Digestioa:
12.
Idatzi zer motako digestio-aparatua duten
irudietan ageri diren izaki bizidunek.
• Xurgatzea:
• Egestioa:
Ariketak 11. Erantzun galdera hauei: 15. Definitu digestio-prozesuaren faseetako bakoitza. • Zertarako elikatzen dira izaki bizidunak?
Ariketak 11. Erantzun galdera hauei: 15. Definitu digestio-prozesuaren faseetako bakoitza. • Zertarako elikatzen dira izaki bizidunak?
  • 16. Lotu geziak erabiliz. Irenstea • Digestioa • Xurgatzea •

Egestioa •

• Gorotzak • Mantenugai bihurtu • Jan

• Mantenugaiak odolera iritsi

Ariketak 11. Erantzun galdera hauei: 15. Definitu digestio-prozesuaren faseetako bakoitza. • Zertarako elikatzen dira izaki bizidunak?
  • 13. Osatu eskema.

Ariketak 11. Erantzun galdera hauei: 15. Definitu digestio-prozesuaren faseetako bakoitza. • Zertarako elikatzen dira izaki bizidunak?
Digestio-aparatu motak Adibidez: Adibidez: Adibidez:
Digestio-aparatu motak
Adibidez:
Adibidez:
Adibidez:
  • 14. Idatzi elikagai batek digestio-hodia duen animalia baten gorputzean egiten duen bidea, ahotik sartzen denetik uzkitik ateratzen den arte.

ahoa-

-

-

-

 

-

- uzkia.

  • 17. Bilatu letra-zopan ugaztunen digestioan parte hartzen duten bost organoren izenak.

U

G

G

I

E

S

E

I

U

O

Z

E

A

H

O

A

G

N

R

F

K

F

S

G

I

O

N

F

D

A

I

S

A

A

A

F

I

A

A

O

A

A

N

F

K

O

P

R

I

I

N

S

G

O

O

O

R

I

L

E

K

I

G

S

K

A

E

N

A

S

A

N

T

E

G

T

I

G

O

S

E

A

E

K

O

S

A

E

O

T

O

E

H

E

S

T

E

A

K

O

  • 18. Idatzi dagokien lekuan: ahoa, faringea, hestegorria, urdaila, hesteak, uzkia.

Ariketak 11. Erantzun galdera hauei: 15. Definitu digestio-prozesuaren faseetako bakoitza. • Zertarako elikatzen dira izaki bizidunak?

GOGORATU

 

Arnasketan:

 
 

O 2 hartzen dugu

GOGORATU Arnasketan: O hartzen dugu Izaki biziduna CO botatzen dugu

Izaki biziduna

 
GOGORATU Arnasketan: O hartzen dugu Izaki biziduna CO botatzen dugu

CO 2 botatzen dugu

GOGORATU Arnasketan: O hartzen dugu Izaki biziduna CO botatzen dugu Lur-zizareek oso larruazal mehea eta hezea
Lur-zizareek oso larruazal mehea eta hezea dute, eta haren bitartez hartzen dute arnasa. Zakatzak Oxigenoa Karbono
Lur-zizareek oso larruazal mehea eta hezea
dute, eta haren bitartez hartzen dute arnasa.
Zakatzak
Oxigenoa
Karbono
dioxidoa

Arrainek zakatzen bidez hartzen dute arnasa.

Trakeak
Trakeak

Intsektuek, ahal nola matxinsaltoak, trakeen bidez hartzen dute arnasa.

3

 

Arnasketa, animalietan

 

Izaki bizidunen zelula bakoitzak oxigenoa behar du, mantenugaieta­ tik energia lortu ahal izateko.

 

Mantenugaiak + O 2

Mantenugaiak + O energia + CO

energia + CO 2

 
 

Arnasketa organismo batean oxigenoa hartu eta hark sortzen

duen karbono dioxidoa botatzea ahalbidetzen duen prozesua da.

 

4

 

Arnasketa motak, animalietan

 

Animalia guztiek ez dute arnasa modu berdinean hartzen. Arnasketa mota desberdinak dituzte.

• Arnas aparaturik gabeko animaliak. Oso animalia bakunak dira, esate baterako, belakiak eta marmokak. Oxigenoak gorpu­ tzaren gainazala gainditzen du, eta zuzenean iristen da zeluletara.

• Larruazal-arnasketa. Larruazal mehea eta hezea duten animaliek dute, besteak beste, lur­zizareek eta igelek. Oxigenoa larruazala­ ren bitartez iristen da odolera.

• Brankia-arnasketa. Uretako animaliek dute brankia­arnasketa, hala nola, arrainek, moluskuek eta krustazeoek. Brankien bidez egiten da; buruaren bi aldetan dituzten lamina mehe gorrixken bidez.

• Trakea-arnasketa. Lehorreko artropodoek (intsektuek, arakni­ doek eta miriapodoek) trakea­arnasketa egiten dute. Arnasketa trakea izeneko hodi txiki batzuen bidez egiten da. Trakeek zuze­ nean eramaten dute kanpoko airea gorputzeko zelula guztietara.

• Birika-arnasketa.

Zenbait

ornodunek

dute

birika­arnasketa:

anfibioek, hegaztiek, narrastiek eta ugaztunek.

1.

Oxigenodun airea ahotik eta sudur- hobietatik sartzen da. 2. Ondoren, airea faringetik igarotzen da. Gero, laringera,
Oxigenodun airea
ahotik eta sudur-
hobietatik sartzen da.
2.
Ondoren, airea faringetik
igarotzen da. Gero,
laringera, trakeara eta
bronkioetara iristen da.
Trakea
Laringea
3.
Bronkioak
Amaitzeko, airea
biriketara iristen da.
Bertan, oxigenoa askatu
eta karbono dioxidoa
biltzen da, kanpora
botatzeko.

Gizakia biriken bitartez arnasa hartzen duen animalia ugaztuna da.

Ariketak

19. Definitu termino hauek: 25. Idatzi irudietan ageri diren animalien izenak eta zer arnasketa mota duen
19.
Definitu termino hauek:
25.
Idatzi irudietan ageri diren animalien izenak eta zer
arnasketa mota duen bakoitzak.
a)
Arnasketa:
b)
Brankiak:
c)
Birikak:
d)
Trakeak
26.
Osatu testua.
Arnas aparaturik gabeko animaliak oso animalia
20.
Osatu eskema, arnasketan parte hartzen duten
gasen izenak idatziz.
dira, esate baterako, .
gorputzaren gainazala gainditzen du,
hartu
bota
Izaki biziduna
eta zuzenean iristen da
.
21.
Idatzi hiru izen:
27.
Lotu gezien bidez bi zutabe hauetan ageri diren
elementuak:
• Moluskuak.
• Krustazeoak.
Trakea bidez •
Brankia bidez•
Birika bidez •
Lur-zizareak •
• Larruazalaren bitartez
• Uretako animaliak
• Hodi txikiak
• Ugaztunak
• Arrainak.
28.
Idatzi arnas aparatuaren zatiak, bakoitzari dagokion
lekuan:
22.
Erantzun: Zer antzekotasun dituzte aurreko ariketan
ageri diren animaliek?
23.
Bilatu hiztegian artropodo hitzaren esanahia,
eta idatzi talde horretako kide diren bost animaliaren
izenak.
Artropodo:
29.
Erantzun galdera hauei:
Adibideak:
a) Zer gas behar dute zelulek mantenugaiak energia
bihurtzeko?
.
  • 24. Idatzi ugaztun baten sudurretik sartzen den oxigenodun aireak egiten duen bidea, organismora sartzen denetik, biriketara iristen den arte.

Sudur-hobiak,

 

,

,

,

eta birikak.

  • b) Zelulek energia lortzean sortzen duten zer gas kanporatu behar da organismotik?

  • c) Zein arnasketa mota dute ornodunek?

5

Substantzien garraioa, animalietan

Elikagaietatik hartutako oxigenoak eta mantenugaiek organismoko zelula guztietara iritsi behar dute.

Zirkulazio-aparatuak mantenugaiak eta oxigenoa zelula guztietara eramaten ditu, eta gainera, zelulek sortzen dituzten hondakin-substantziak eta karbono dioxidoa biltzen ditu.

Bihotza
Bihotza

Matxinsaltoak zirkulazio-aparatu irekia du.

Zirkulazio­aparatuak elementu hauek ditu:

• Garraiorako likidoa. Animalia ornodunetan odola du izena eta bertatik zirkulatzen dute mantenugaiek, oxigenoak, hondakin­ substantziek eta karbono dioxidoak.

• Hodiak. Garraiorako likidoak zeharkatzen dituen konduktuak dira. Hiru odol­hodi mota daude: zainak, arteriak eta kapilarrak.

• Bihotza. Odola ponpatzen duen organoa da, gorputz guztira hel dadin.

Bihotza

Odol-hodiak
Odol-hodiak

Ugaztunek zirkulazio-aparatu itxia dute.

6

Zirkulazio-aparatu motak, animalietan

Bi zirkulazio­aparatu mota bereizten dira.

• Zirkulazio-aparatu irekia. Bihotzak ponpatzen duen garraiorako liki­ doa hodietatik kanpora irteten da, eta zenbait barrunbe bustitzen ditu; zelulak barrunbe horiek ukituz daude, eta horrela, haietan gertatzen da gas­ eta mantenugai­trukea. Molusku (muskuilua, barraskiloa…) eta artropodo (eulia, matxinsaltoa…) askok dute horrelakoa.

• Zirkulazio-aparatu itxia. Odolak hodien barnealdean zehar zirku­ latzen du, beti. Ornodunek eta beste animalia batzuk dute horre­ lako zirkulazio­aparatua, esate baterako, zizareek eta olagarroek.

GOGORATU Animalien sailkapena Ornogabeak Poriferoak, zelenteratuak Zizareak Moluskuak Ekinodermoak Artropodoak Ornodunak Arrainak Anfibioak Narrastiak Hegaztiak Ugaztunak
GOGORATU
Animalien sailkapena
Ornogabeak
Poriferoak, zelenteratuak
Zizareak
Moluskuak
Ekinodermoak
Artropodoak
Ornodunak
Arrainak
Anfibioak
Narrastiak
Hegaztiak
Ugaztunak

Ariketak

  • 30. Erantzun galdera hauei:

    • a) Zein da zirkulazio-aparatuaren funtzioa?

  • b) Zein zirkulazio-aparatu mota dugu gizakiok?

  • 31. Azpimarratu esaldi zuzenak:

    • a) Olagarroek zirkulazio-aparatu irekia dute.

    • b) Odolak gasak garraiatzen ditu, hala nola, oxigenoa eta karbono dioxidoa.

    • c) Zirkulazio-aparatuaren funtzio nagusia substantziak garraiatzea da.

    • d) Bihotza odolak zeharkatzen duen hodia da.

  • 32. Idatzi zirkulazio-aparatuaren hiru elementuen izenak. • • •

    • 33. Ordenatu letrak, odolak garraiatzen dituen substantzien izenak lortzeko.

    • 36. Jarri X dagokion lekuan.

     

    Zirkulazio-

    Zirkulazio-

    Animalia

    aparatu

    aparatu

    irekia

    itxia

    Gaizkata

       

    Txirla

       

    Labezomorroa

       

    Elefantea

       
    • 37. Osatu animalia ornogabeei buruzko eskema hau:

    Taldeak Artropodoa Eulia
    Taldeak
    Artropodoa
    Eulia
    • 38. Idatzi talde bakoitzeko animalia ornodunen hiru izen. Hegaztiak:

    • XOAEINOG:

    Arrainak:

    • GMNENUAAIAKT:

     

    Anfibioak:

    • NDHAOINK-TUBTAISAZSNK:

     

    Narrastiak:

     

    • BANORKO XIDIDOAO:

     

    Ugaztunak:

     
    • 34. Gogoratu eta erantzun. Animalia ornogabeek ez dute barne-eskeletorik edo endoeskeletorik; hots, ez dute bizkarrezurrik.

    Idatzi bost animalia ornogaberen izenak.

    • 35. Adierazi non dagoen bihotza, eta non odol-hodiak.

    Ariketak 30. Erantzun galdera hauei: a) Zein da zirkulazio-aparatuaren funtzioa? b) Zein zirkulazio-aparatu mota dugu gizakiok?
    • 39. Idatzi argazki bakoitzaren azpian animalia ornoduna edo ornogabea den, eta zein taldetakoa den.

    Ariketak 30. Erantzun galdera hauei: a) Zein da zirkulazio-aparatuaren funtzioa? b) Zein zirkulazio-aparatu mota dugu gizakiok?
    Ariketak 30. Erantzun galdera hauei: a) Zein da zirkulazio-aparatuaren funtzioa? b) Zein zirkulazio-aparatu mota dugu gizakiok?
    Ariketak 30. Erantzun galdera hauei: a) Zein da zirkulazio-aparatuaren funtzioa? b) Zein zirkulazio-aparatu mota dugu gizakiok?

    Ornoduna

    Anfibioa

    Ariketak 30. Erantzun galdera hauei: a) Zein da zirkulazio-aparatuaren funtzioa? b) Zein zirkulazio-aparatu mota dugu gizakiok?
    Ariketak 30. Erantzun galdera hauei: a) Zein da zirkulazio-aparatuaren funtzioa? b) Zein zirkulazio-aparatu mota dugu gizakiok?
    Ariketak 30. Erantzun galdera hauei: a) Zein da zirkulazio-aparatuaren funtzioa? b) Zein zirkulazio-aparatu mota dugu gizakiok?
    Ariketak 30. Erantzun galdera hauei: a) Zein da zirkulazio-aparatuaren funtzioa? b) Zein zirkulazio-aparatu mota dugu gizakiok?

    7

    Iraizketa, animalietan

    Zelulek organismotik kanpora bota behar diren hondakin­substan­ tziak sortzen dituzte, kanporatu ezean kaltegarriak izan daitezkee­ nak. Hauek dira substantzia horietako batzuk: karbono dioxidoa, urea eta amoniakoa.

    Digestio-hodia Malpighiren hodixkak
    Digestio-hodia
    Malpighiren
    hodixkak

    Intsektuen iraitz-aparatua.

    Guruin berdea
    Guruin berdea

    Krustazeoen iraitz-aparatua.

    Iraizketa deritzo hondakin-substantziak organismotik kanpora botatzeko prozesuari.

    Iraitz-aparatu motak

    Animalien artean iraitz­aparatu mota hauek bereizten dira:

    • Iraitz-aparaturik gabeko animaliak. Animalia batzuek, hala nola, belakiek, koralek eta marmokek, ez dute iraitz­aparaturik eta hondakin­substantziak zuzenean isurtzen dituzte kanpora, gorputzeko gainazalean zehar.

    • Malpighiren hodixkak. Gorputzeko hondakin­substantziak bildu eta digestio­aparatura eramaten dituzten hodi meheak dira. Hon­ dakinak digestio­aparatutik kanporatzen dira. Intsektu guztiek dituzte hodixka horiek, esate baterako, matxinsaltoek eta euliek.

    • Guruin berdeak. Buruaren alde banatan, antenen oinaldetik hur­ bil dauden bi guruin dira. Guruin horietan metatzen dira hon­ dakinak, kanporatu baino lehen. Krustazeoek dituzte, adibidez, zigalek eta otarrainek.

    • Ornodunen iraitz-aparatua. Ornodunek hondakin­substantzia bat baino gehiago sortzen dituzte. Hori dela eta, zenbait organo ari tzen dira iraizketa­prozesuan.

    Giltzurrunak. Gernua, uraren eta hainbat hondakin­substan­ tziaren nahasketa dena, giltzurrunetan sortzen da. Urarekin nahasten diren substantzia horiek urea eta amoniakoa izaten dira. Gernua giltzurrunetatik gernu­maskurira iristen da, urete­ rretatik barrena, eta uretratik kanporatzen da.

    Ureterra Giltzurruna Uretra Gernu- maskuria
    Ureterra
    Giltzurruna
    Uretra
    Gernu-
    maskuria

    Ornodunen iraitz-aparatua

    Birikak. Haien funtzioa zelulek sortutako karbono dioxidoa kanporatzea da.

    Izerdi-guruinak. Ugaztunek dituzten guruin horiek larruazalaren azpian daude, eta hondakinak izerdi gisara kanporatzen dituzte.

    Gibela. Organo honek organismoarentzat kaltegarriak izan dai­ tezkeen hondakin­substantziak isur tzen ditu hesteetara, handik kanporatzeko.

    Gatza jariatzeko guruinak. Animalia batzuek, hala nola kaioek eta dortokek, itsasoko animaliak jaten dituzte eta, ondorioz, gatz gehiegi metatzen dute organismoan. Hegaztiek mokoaren gainean dituzten zulo batzuetatik kanporatzen dute gatza, eta dortokek, berriz, begien alboan dituzten zulo batzuetatik.

    Ariketak

    • 40. Definitu iraizketa-prozesua. Iraizketa deritzo

    • 47. Idatzi iraitz-aparatu mota hauetako bakoitza duten bi animaliaren izenak.

     

    Iraitz aparaturik gabeak:

     
       
     

    Malpighiren hodixkak:

     
    • 41. Bilatu hiztegian hondakin hitzaren esanahia, eta idatzi

    Guruin berdeak:

     

    haren definizioa.

    Gatza jariatzeko guruinak:

     
    • 42. Idatzi organismoaren hiru hondakin-substantzia. K

    , a

    eta u

    • 43. Zuzendu ondorengo esaldi hauek:

    Zirkulazioari esker, hondakin-substantziak gure organismotik kanpora ditzakegu.

    Oxigenoa, urea eta amoniakoa hondakin-substantziak dira.

    Belakiek guruin berdeak dituzte, eta bertan pilatzen dituzte hondakinak.

    Biriken funtzioa odola iragaztea da.

    • 44. Biribildu hondakina kontzeptuarekin zerikusia duten bi hitz.

    • Guruin

    • Oxigeno

    • Hondar

    • Belarjale

    • Urdail

    • Toxiko

    • 45. Osatu ornodunen iraizketan parte hartzen duten organoei buruzko eskema hau:

    Organoak Gibela
    Organoak
    Gibela
    • 46. Lotu geziak erabiliz iraitz-organoak haiei dagozkien animaliekin.

    Malpighiren hodixkak •

    • Otarrainxka

    Iraitz-aparatu gabeak •

    • Belakiak

    Izerdi-guruinak •

    Erlea

    Gatz-guruinak •

    • Dortoka

    Guruin berdeak •

    • Orangutana

    Giltzurruna:

    • 48. Idatzi irudien azpian animalia hauetako bakoitzak duen iraitz-aparatuaren izena.

    Ariketak 40. Definitu iraizketa-prozesua. Iraizketa deritzo 47. Idatzi iraitz-aparatu mota hauetako bakoitza duten bi animaliaren izenak.
    Ariketak 40. Definitu iraizketa-prozesua. Iraizketa deritzo 47. Idatzi iraitz-aparatu mota hauetako bakoitza duten bi animaliaren izenak.
    Ariketak 40. Definitu iraizketa-prozesua. Iraizketa deritzo 47. Idatzi iraitz-aparatu mota hauetako bakoitza duten bi animaliaren izenak.
    Ariketak 40. Definitu iraizketa-prozesua. Iraizketa deritzo 47. Idatzi iraitz-aparatu mota hauetako bakoitza duten bi animaliaren izenak.
    Ariketak 40. Definitu iraizketa-prozesua. Iraizketa deritzo 47. Idatzi iraitz-aparatu mota hauetako bakoitza duten bi animaliaren izenak.
    Ariketak 40. Definitu iraizketa-prozesua. Iraizketa deritzo 47. Idatzi iraitz-aparatu mota hauetako bakoitza duten bi animaliaren izenak.
    • 49. Idatzi pertsonen iraitz-aparatuaren zatiak bakoitzari dagokion lekuan: giltzurrunak, ureterra, gernu-maskuria eta uretra.

    Ariketak 40. Definitu iraizketa-prozesua. Iraizketa deritzo 47. Idatzi iraitz-aparatu mota hauetako bakoitza duten bi animaliaren izenak.
    • 50. Idatzi animalia bakoitzaren iraitz-aparatuaren eta taldearen izenak.

    Animalia

    Iraitz-aparatua

    Taldea

    Gizakia

       

    Dortoka

       

    Karramarroa

       

    Tximeleta

       

    8

    Nutrizioa, landareetan

    Eguzki-argia CO 2 Izerdi landuaren garraioa O 2 Izerdi landugabearen Uraren garraioa lurruna Mantenugaien xurgatzea
    Eguzki-argia
    CO 2
    Izerdi landuaren
    garraioa
    O 2
    Izerdi
    landugabearen
    Uraren
    garraioa
    lurruna
    Mantenugaien
    xurgatzea

    EZ NAHASI

    Fotosintesia egitean, landareek CO 2 hartu eta O 2 botatzen dute.

    Arnastean landareek O 2 hartu eta CO 2 botatzen dute.

    Landareak organismo autotrofoak dira; hau da, gai dira behar dituzten elikagaiak sortzeko.

    Beren elikagaiak sortzeko, landareek ura, gatz mineralak, karbono dioxidoa eta Eguzkiaren argia behar dituzte.

    Landareen nutrizio­prozesua bi motatakoa izan daiteke:

    • Algen eta goroldioen nutrizioa. Uretan edo ingurune hezeetan bizi dira eta mantenugaiak gainazal osoaren bidez hartzen dituzte.

    • Goi-mailako landareen nutrizioa. Nutriziorako zenbait organo berezitu dituzte. Hauek dira organo horiek:

    Sustraiak: ura eta gatz mineralak xurgatzen dituzte. – Zurtoina: landareari eusten dio. – Hostoak: fotosintesia egiten dute.

    9

    Landareen nutrizioan parte hartzen duten prozesuak

    Landareetan hainbat prozesu gertatzen dira elikagaiak sortzeko eta,

    elikagai horiek erabiliz, materia eta energia lortu ahal izateko.

    Hauek dira landareen nutrizioan parte hartzen duten prozesuak:

    Estoma

    8 Nutrizioa, landareetan Eguzki-argia CO 2 Izerdi landuaren garraioa O 2 Izerdi landugabearen Uraren garraioa lurruna

    Mantenugaien xurgatzea. Sustraiek iletxo mehe batzuk dituzte: ile xurgatzaileak. Landareek ile horien bitartez hartzen dituzte ura eta gatz mineralak lurretik. Nahasketa hori izerdi landugabea da.

    Izerdi landugabearen garraioa. Izerdi landugabea xilema izene­

    ko garraio­hodietatik iristen da hostoetara.

    Fotosintesia. Hostoetan gertatzen da, eta Eguzki­argiaren bitar­ tez, izerdi landugabea eta karbono dioxidoa elikagai bihurtzean datza. Fotosintesian oxigeno asko sortzen da.

    Izerdi landugabea + CO 2 + argia

    Izerdi landugabea + CO + argia elikagaiak + O

    elikagaiak + O 2

    Gas-trukea. Hostoek estoma izeneko zulo txikiak dituzte. Zulo

    BA AL ZENEKIEN?

    Landareak oso garrantzitsuak dira gure planetan bizia egon dadin. Animalia askoren elikagaia dira, eta horrez gain, fotosintesiari esker, arnasten dugun oxigenoa sortzen dute.

    horietatik karbono dioxidoa sartzen da, eta sortutako oxigenoa askatzen.

    Izerdi landuaren garraioa. Landarearen elikagaia, izerdi landua, floema izeneko garraio­hodietatik hedatzen da landare guztian zehar. Horrela, izerdi landua landarearen zelula guztietara iristen da.

    Metabolismoa. Zeluletan gertatzen da, izerdi landutik materia eta

    energia ateratzeko.

    Ariketak

    • 51. Definitu termino hauek:

    • 57. Lotu gezien bidez bi zutabeetako terminoak.

    a) Autotrofo: b) Fotosintesi: Xilema • Ile xurgatzaileak • Floema • Hostoak • • Sustraiak •
    a)
    Autotrofo:
    b)
    Fotosintesi:
    Xilema •
    Ile xurgatzaileak •
    Floema •
    Hostoak •
    • Sustraiak
    • Izerdi landugabea
    • Fotosintesia
    • Izerdi landua
    52.
    Kopiatu eta osatu eskema hau:
    58.
    Idatzi gas hauetako bakoitzari dagokion sinbolo
    kimikoa:
    Landareek behar dute
    Landareek sortzen dute
    • Oxigenoa:
    Karbono dioxidoa:
    59.
    Zuzendu azpimarratutako hitzak, eta osatu esaldi
    zuzenak.
    Fotosintesia sustraietan gertatzen da.
    53.
    Erantzun galdera hauei:
    Izerdi landugabea landarearen elikagaia da.
    Izerdi landua urak eta gatz mineralek osatzen dute.
    Fotosintesian landareek CO 2 kanporatzen dute.
    Landareek karbono dioxidoa hartzen dute arnastean.
    Gai al dira landareak argirik gabe bizitzeko?
    60.
    Jarri ordenan landareen nutrizioan parte hartzen duten
    Bizi al daitezke animaliak landarerik gabe?
    prozesu hauek:

    Fotosintesia - mantenugaien xurgatzea - izerdi landuaren garraioa - izerdi landugabearen garraioa

    54. Jarri izen bakoitza dagokion lekuan: hostoa, estoma, izerdi landugabea eta izerdi landua. 1. 2. 3.
    54.
    Jarri izen bakoitza dagokion lekuan: hostoa, estoma,
    izerdi landugabea eta izerdi landua.
    1.
    2.
    3.
    4.
    61.
    Irakurri berriz unitate honen hasierako testua, eta
    erantzun galdera honi:
    • Landareen zein atali eragiten dio grafiosiaren
    erantzule den onddoak?
    • 55. Idatzi zein den landarearen organoen egiteko nagusia: Sustraiak.

    Zurtoina.

    Hostoak.

    • 56. Azaldu nola egiten duten nutrizio-prozesua algek eta goroldioek.

    • 62. Idatzi laukietan fotosintesi-prozesuan parte hartzen duten gasen izenak.

    Ariketak 51. Definitu termino hauek: 57. Lotu gezien bidez bi zutabeetako terminoak. a) Autotrofo: b) Fotosintesi:
    Ariketak 51. Definitu termino hauek: 57. Lotu gezien bidez bi zutabeetako terminoak. a) Autotrofo: b) Fotosintesi:
    Ariketak 51. Definitu termino hauek: 57. Lotu gezien bidez bi zutabeetako terminoak. a) Autotrofo: b) Fotosintesi:
    Ariketak 51. Definitu termino hauek: 57. Lotu gezien bidez bi zutabeetako terminoak. a) Autotrofo: b) Fotosintesi:

    Laburpena

    Laburpena NUTRIZIO-FUNTZIOA Nutrizio-funtzioaren bitartez, beharrezko dituzten eta lortzen dituzte elikagaietatik. NUTRIZIOA, ANIMALIETAN Nutrizio heterotrofoan hainbat prozesu

    NUTRIZIO-FUNTZIOA

    Nutrizio-funtzioaren bitartez,

    beharrezko dituzten

    eta

    lortzen dituzte elikagaietatik.

    NUTRIZIOA, ANIMALIETAN

    Nutrizio heterotrofoan hainbat prozesu egiten dituzte animaliek:

    Digestio-prozesua.

    da.

    Arnasketa-prozesua. Inguruneko

    hartu eta organismoko

    • kanporatzean datza. Hainbat mota daude:

    – Arnas aparaturik gabea. Animalia hauek egiten dute:

    -arnasketa. Lur-zizareek egiten dute.

    – Brankia-

    . Animalia hauek egiten dute:

    – Birika-arnasketa. Animalia hauek egiten dute:

    Garraioa.

    -aparatuak mantenugaiak,

    ,

    eta zirkulazio-aparatu mota bereizten dira:

    -substantziak garraiatzen ditu. Bi

    Zirkulazio-aparatu barnealdean zehar zirkulatzen. – Zirkulazio-aparatu itxia. Odolak

    . Odolak ez du

    zirkulatzen du.

    Metabolismoa. Zelulen barnealdean gertatzen da, materia eta

    lortzen diren lekuan bertan.

    Iraizketa. Iraitz-aparatu motak:

    ahalbidetzen duen prozesua da.

    : belakiek ez dute iraitz-aparaturik.

    hodixkak. Animalia hauek dituzte:

    Guruin

    . Animalia hauek dituzte:

     

    – Ornodunen kasuan, hauek dira iraitz-aparatua osatzen duten organoak:

     

    giltzurrunak,