You are on page 1of 16

akall Aireti emsi Ua Oyma * Zeynal Trkolu

A - AKALLI ARETNE GENEL BAKI


Yllarca sren Seluklu ve i!ans "er"inlii sonun#a yerini savaa $rakm% &'(& yln#a Seluklu ve i!ans or#ularnn Malazgirt)te ya* ol#uu savata i!ans or#usu yenilmi% Seluklu +km#ar Alparslan ka!an# $yk !a,erle Ana#olu)nun ka*larn Trklere amtru #.nem#e Trkistan)#aki ".e$e Trkmen airetleri #e #ou#a "elen /ool $asklar karsn#a +a!ar 0eni!i)nin $atsna #oru kaymaya $alamlar#- 1u!ey Suriye ve 2rak to*raklarna .nce#en ". etmi ve skk olarak yaamakta olan ".e$e Trkmen airetleri #e Ana#olu)nun ilerine #oru yaylyor#uSeluklu 3km#arlar% 42- ve 4222- y!yllar#a i!ans to*rana ya*lan Trkmen ".n artrmak iin Trkmen #ervilerin#en yararlanyor% 1onar5 ".er 6".e$e7 airetleri Ana#olu)#a u $.l"elere yerletiriyor#u- 8.e$e Trkmenlerin i!ans to*raklarna #almlar Trkmen #ervilerinin $al $ulun#uu Erdebil e3rin#e ki Safe i te!!esinde ya*lyor#u- u ne#enle Erdebil te!!esinin "c ve .3reti Trkmenler arasn#a 3er "een "n #a3a ok .nem ka!anmaktay# &&- y! yl#a ka*larn ".e$e Trklere aan Ana#olu% karklk ve kar"aa ierisin#ey#i- .l"e#e var olan sorunlar ".erlerle $irlikte oalarak .n alnama! 3al alrken !aman% !aman $a ".steren Seluklu 5 9yyu$i savalar ve at#a "elen +al se,erleri Trkmenlerle $era$er yerli 3alk #a !ora sokuyor#uTrkmen airetlerinin ounlukta ol#uu: A#yaman 6 Hsn- Mansur)% /ara% 9la! 6Harput7 1e$an% /alatya $.l"elerin#e yerleik 3alkla konar5".er Trkmenler arasn#aki yayla ve klak sorunlarnn yann#a yerlilerin yamalan* talan e#ilmeleri yllarca sr* "itmitir"# "$se%in Nedi& a''$se%in()l* % +Anad(l* K$lt$r M(zai)inden Bir Kesit, a#l eserin#e $u konu ile il"ili olarak u $il"ilere yer vermekte#ir: +&&;< yln#an .nce 8ney#ou Ana#olu .l"esin#e $yk $ir Trkmen ".% kn Suriye to*raklarn#a ya!n Ana#olu)#aki yaylaklara kmakta#rlar- Trkmenler ".erlik srasn#a "erek yerli 3alkla ve "erekse ekyalarla srekli atrlar- =nlerine kan k.yler yamalanr% evler yaklr% insanlar .l#rlr veya tutsak e#ilir#i8.er Trkmenlerin yolu /alatya ovasn#an "emekte#ir- 8.er Trkmenlerle /alatya 3alk arasn#a &&;> yln#a sava kar% /alatya 3alk $yk !arar ".rrTrkmenler $u atma#a etnik "ru*lar ve yerli 3alkn $yk $.lmn yok etmitir1onar5".er Trkmenlerin $ir $.lm ukurova)ya #oru "i#erek Trkmenleri ra3ats! e#en ve ekyalk ,aaliyetlerin#e $ulunan 9rmeniler#en yirmi alt $in kiiyi tutsak e#erek ?slam lkelerine k.le olarak satmlar#r- Ayrca /alatya evresin#e $ulunan $tn Sryani manastrlarn #a yamalamlar#r- 9tnik "ru*larn $ir $.lm $u savalar#an rkerek 1ayseri tara,na ekilmiler#ir- o kalan /alatya ovasna Trkmen airetleri yerlemiler#ir-, - . / *
&

a33seyinolu% +asan +seyin @e#im% Anadolu Kltr Mozaiinden Bir Kesit% say,aA B<

akall Aireti emsi Ua Oyma * Zeynal Trkolu

u yerleim#e $.l"eye% + 9tkin olarak #a At&al0 ve a!all0 a1iretleri yerlemeye $alamlar#r- Bal0%an a1iretinin ilk $.lm &CDBE&C<D yllar arasn#a $u $.l"eye "elmitir- Atmal ve akall airetleri #ank ve "s! #urum#a olan alyanlar ".er ol#uklar iin koruyu* kollamlar% u!un sre komuluk ya*mlar#rAna#olu Seluklu #evletinin ,iilen sona ermesinin ar#n#a% &D- y!yl#a /ara)n 9l$istan y.resin#e 0ulka#irolular eylii kurulur- Snrlarn "eniletmeye $alaru y.re#e $ulunan airetlerle atmaya "irer- .ylece At&al02 a!all02 Be%dili2 Kabalar a1iretleri ve $irok R01 an koluyla srekli atrlar- yk !arar ".ren ve "s!leen $u airetler yaylalara kama! olurlar-, -3/ * .l"e#e airetler ve $eylikler arasn#a var olan "er"inlikler yllarca sr* "i#erken: +Osmanl Fa#ia3% Yavu! Selim% &<&> yln#a 0ulka#irolularnn e"emenliine son verir- /alatya)y Osmanl)nn snrlar iine alr- /alatya ve 0oane3ir esni eyliine $alanr- eylikler ve #evletleraras el #eitirmekten kurtulan 0oane3ir% $u ke! #e konar5".er airetlerin sal#r ve yamasna urar- 1onar5".er airetlerin en $y olan R01 an Aireti)ne $al At&al0 ve a!all0 airetleri 0oane3ir ve y.resini yurtluk olarak kullanrlar-, - 4 /* Airetlerin yerletii 0oane3ir ve y.resin#e $irok yurtluk k.y ve me!ralar oluturulmutur- 1anuni Sultan Sleyman #.nemin#e% +&<>')#a ya*lan /alatya ta3ririn#e 6yazmnda7 0)l0! K5%$ a#yla $ir k.y "emekte#ir- u k.yn Atmal ve akall Airetlerinin klak yeri ol#uu% evre k.ylerle &G'' ylna ka#ar aralarn#a srtmeler ol#uu ".rlmtr- &;>' yln#an sonra 1el3alil k.y)n#e yerleenlerin $ir $.lm% Folat#eresi% 8ro$as% atro$as ve He!vero$as k.ylerine ".erler% ora#a yeni k.y kurarlar- u k.ylerin yerleim yerleri eski#en akall ve Atmal Airetlerinin yaylalk yerleriy#i- u airetlerle alyan Airetinin k.yleri arasn#a u!un sre srtmeler olur- &;(()#e 1ars y.resin#en "elen ".menler 0oane3ir)e yerletirilir.ylece akall ve Atmal airetleri ile alyan aireti arasn#aki srtmeler sona erer-, - 6 / * -Sayfa: 18 !arita:1 de) u"n esni $.l"esin#e yaayan akall airetinin ileri "elen ailelerin#en olan $oy $eylerin#en +ac Aann torunu /e3met Yl#rm: + yk #e#emin $oy $eylii #.nemin#e 0oane3ir yaylasna ya*trm ol#uu otann $i!im airetin o $.l"e#en ayrlmasn#an sonra yllarca yklma#an kal#n $yklerim#en #inle#im-, 0erkenFayamca k.yn#e /lla +seyin)in torunu Be!ta1 Taner: +Yllar .ncesin#e $i!im akra$alarm!#an $a!lar 0oane3ir ilesi lk k.yn#e #e#elerimi!#en kalan ara!ileri el#e etmek iin ok uratlar- 1a#astro almalarnn ya*l# #.nem#e 0oane3ir)in Sr" k.yn#eki akra$alarm!#an iki kiinin ara!isini ala$il#iini% "eriye kalan ara!ilerin $il"isi!lik ve $el"esi!lik ne#eniyle el#en karl#n $iliyorum-, 0iyerek% 3er iki a3sta +-+seyin @e#im a33seyinolu)nun 0oane3ir ilesi ve lk k.y ile ver#ii $il"ileri #orulamakta#rlar- "#eni$ %il&i 'Besni de (a)all A$ireti *yma)lar+ %,lmndedir-)

C B D

a33seyinolu% +asan +seyin @e#im% Anadolu Kltr Mozaiinden Bir Kesit say,aA B> a33seyinolu% +asan +seyin @e#im% a-&-e-% say,aA &>5&( a33seyinolu% +asan +seyin @e#im % a-&-e-% say,aA B(

akall Aireti emsi Ua Oyma * Zeynal Trkolu

7r(f# 8r# Refet 9inan: e 8(:# 8r# M# Elib$%$! tara,n#an tercme e#ilmi olan Ta*u 1a#astro 8enel /#rl arivin#eki &DC numaral /alatya Ta3rir 0e,teri ve &'& numaral /ara Ta3rir 0e,terin#e akall aireti 3akkn#a $il"iler yer almakta#rKan*ni 8e ri Malat%a Ta'rir 8efteri -.;<=/ >ara! (Yaprak) -3</ Nani%e-i Kasaba der Li ?-i Malat%a Mezra-i "a:( a2 der nezd-i &ezra-i Ke!a1*d tabi-i & 'ass-0 1a'si# +Isl% maa resm5i yatak% $er vec35i maktu #er u3#e5i /e3me# $in ?$ra3im ve #ier /e3me# in ?$ra3im% an karye5i arm! ve /erak an cemaat5i akallu% ,i seneA C'' " Malatya ili mer)ez )asa%a Ke)a$ud. Ha/o0a mezralaryla. (armz 0e Mera) ),ylerinde)i 1adi$a! arazisinde )ona)layan 0e 0er&i ,deyen (a)all 2emaatinden olanlar. 344 seneyi a$an %ir sreden %eri %urada oturma)tadrlar-) - ; / * u kayta ".re: /alatya yaknn#a $ulunan arm!% /erak k.ylerin#e ve +aova% 1ekau# me!ralarn#a $ulunan *a#ia3 ara!isin#e konaklam olan akall cemaatinin aileleri konakla#klar yerler iin konaklama ver"isi .#emekte#irlerMara1 Ta'rir 8efteri -.;<4/ %apra! 3.;@de !a%0tl0 b*l*nan G$ erAinli! na'i%esinde!iB Mezra-i A)Ae Ta12 nezd-i a!al2 tabi@-i & Ce&aat-i a!all* ziraat ider n0sf-0 g0lal a!f-0 Ali A)a e n0sf-0 a'er &aa r$s*& t0&ar# " A5ata$ (iftlii (a)al yan %alar %urada (a)all 5emaati /ift/ili) yapma)tadr- Ali Aa %,l&esi &eliri. 0a)f !issesi 0e 0er&ileri-) "6ot: Bu 0a)f arazisi !aritaya &,re 7sl8!iye 0eya Sey!an 7l/esi 5i0arndadr-) Sayfa: 19 Harita 3 de
+Isl ":lde edilen rn) +nta "Buday) kymet a)ir "Arpa) kymet Jesmi #.nm ";,nm 0er&isi) Jesm5i $ostan ve *iya! "Bostan 0er&isi 0e soan) Jesm5i ta*u ve #et$ani "<apu 0e )r %e)/isi 0er&ileri) Jesm5i otlak /in3a "Kesintiler) +isse5i vak,% ns,5 3u$u$at "Hu%u%atlardan alnan 0a)f !issesi) +isse5i timar% ns,5 3u$u$at maa rsum 6Hu%u%atlardan alnan 0er&i 0e tmar %edeli) GD< <'' BD< << '< C< C' DC< <C<
- </*

7r(f#8r# D&er L$tfi Bar!an: ?stan$ul Kak,lar Ta3rir 0e,teri a#l eserin#e
6 +icriA G<B L mila#iA &<D>7 Ki!e kur$n#e akallu 6(a)all7 k.ynn $ulun#uunu $u

k.y#e ?sken#er Faa Kak,)na ait $ir mesci#in yer al#n $elirtmekte#ir- =ize il/esi $imdi Kr)lareli iline %aldr- (a)allu ),ynn $imdi)i ad (a)ll dr -- E / * - F / * akall k.ynn &>- y!yln $an#a alkanlar#a yer almas akall Airetinin Ana#olu)ya #alm ol#uunun $ir ".ster"esi#ir-

< >

Yinan% 0o- 0r- Je,et5 9li$yk /e3met% Kanuni ;,nemi Malatya <a!rir ;efteri "1>?4)% saADD Yinan% Fro,- 0r- Je,et 5 9li$yk% Yr#- 0o- /e3met% Mara$ <a!rir ;efteri "1>?@)% say,aA BDG ( arkan% Fro,- 0r- =mer Mt,i 5 +- Ayver#i% 7stan%ul =a)flar <a!rir ;efteri "9>@A1>B?)%sa- CCC ; K,ylerimiz 1938 C @@

akall Aireti emsi Ua Oyma * Zeynal Trkolu

Kan*ni 8e ri Malat%a Ta'rir 8efteri -.;<=/2 Li ?-i Malat%a Kaza-i A!:ada) na'i%e-i S*badra Kar%e-i 0)l0!2 tabi-i S*badra2 'ass -0 1a's-i >ara! 3GG (Malatya ili A)/ada )azas Su%adra C ;oan$e!ir 6a!iyesine %al %ulunan (l) ),ynde 1adi$a! arazisinde oturanlarn 0er&ileri- Dapra) 399/ @e,eran ":r)e)ler) +ane i,t ";e0lete itaat edere) arazisinin 0er&isini 0eren !al)) @im i,t ";e0lete itaat edere) yar 0er&i 0eren !al) ennak "Adna i$lettii topra olmayanlar) /cerret "7$ 0e )azan/ elde ede%ile5e) ya$ta olan %e)8r er)e)ler) +Isl5 ksm min el 3umus "Be$te %ir )smm !8sl) +nta keyl "Buday ,l/e) olara)) a)ir keyl "Arpa ,l/e) olara)) 03n keyl "dar ,l/e) olara)) Jesm5i i,t 6 ir i,t ara!i#en alnan ver"i7 Jesm5i mim i,t "Darm /ift araziden alnan 0er&i) Jesm5i $ennak "<opra olmayan e0li !al)tan alnan 0er&i) Jesm5i mcerret "7$ 0e )azan/ sa!i%i ola5a) ya$ta %e)8r er)e)lerden alnan) Jesm5i ta*u ve #et$ani "7$di&al edilmi$ de0let arazisi 0e )r %e)/isi 0er&isi) Bad-i 'a a res&-i ar*s (Havadan gelen, gerdek vergisi)
- G/*

BB C< B &' &C ; &-D'G <'EC<' >'E&;' &C'EB'' &'C C'' &DD D; C' .<;

Kan*ni 8e ri Malat%a Ta'rir 8efteri -.;<=/ Na'i%e-i 9eni l Li ?-i Malat%a ->ara! .4FH.4G/ "Malatya ili Deni il na!iyesinde %uday e)ere) 0er&i 0eren (a)all 2emaati mezralar)@otA Deni7l na!iyesi Si0as ile Kan&al Kazas arasndadr Sa:34.!arita @

DDC 5 /e!ra5i +aremi ayr% #er ne!#5i akallu% ta$i5i m +IslA 3nta 6%uday7 DDB 5 /e!ra5i U!un ayr% #er ne!#5i akallu% ta$i5i m +IslA 3nta D<B 5 /e!ra5i akallu% #er ne!#5i ele$i Kiran% ta$i5i m +IslA 3nta D>' 5 /e!ra5i Almal +an #er ne!#5i akallu% ta$i5i Yeni ?l +IslA 3nta

- .= /*

9l#e e#ilen ta3rir kaytlar $i!e akall oymaklarn#an !iraat takmnn to*raktan "elir el#e etmenin yann#a to*raa $alanarak yerleik #!ene "eme y.nn#e a$a 3arca#klarn #a ".stermekte#ir- Ayrca ta3rir kaytlarn#a klak yerleri ile akall aireti oymak ve o$alarnn $ulun#uu $.l"eler#en $a!larnn net $ir ekil#e ortaya konmas kaynak kiilerin vermi ol#uu $il"ileri #orulamalar $akmn#an ayr $ir .nem tamakta#rCengiz Ir'(nl*% Osmanl ?m*aratorluu)n#a Airetlerin ?skIn a#l eserin#e +Yeni ?l Trkmenleri% Nsk#ar)#aki Kali#e Sultan evka,nn reayas i#iler $u se$e*ten kaytlar#a $a!en Nsk#ar Trkmeni veya Nsk#ar evi eklin#e "emekte#ir- Sivas)n "neyin#e $u"nk 1an"al ka!asnn $ulun#uu yerleri ka*lyorlar#- Yellce% /ancnk% Alaca3an% Yeni5ilin en me3ur yerleriy#i-, 0emekte#ir- -../*
G

Yinan% 0o- 0r- Je,et 5 9li$yk% /% Kanuni ;e0ri Malatya <a!rir ;efteri "1>?4)% sa- <'CE<'B Yinan% 0o- 0r- Je,et 5 9li$yk% /% Kanuni ;e0ri Malatya <a!rir ;efteri "1>?47% s- CB< E CB( && Or3onlu% Fro,- 0r- Hen"i!% *smanl 7mparatorluu nda A$iretlerin 7s)8n% say,aA &>
&'

akall Aireti emsi Ua Oyma * Zeynal Trkolu

C# Ir'(nl*2 #i* notun#a ++ale* Trkmenleri ve Yeni ?l +aslarna ta$i $ulunan oymaklar% ya!n Ara*"ir% Hanik 6Samsun)% 0ivrii% o!ok% orum% Amasya ve Sivas sancaklarn#a yaylay* kn am tara,larna ".erek klak ya*arlar#-, #emekte-- .3 /* Ana#olu)#a yaayan Trk airetleri 3akkn#a 0ivan +mayun /3mime #e,ter kaytlarn#a mila#i &<<GE&(;> 6+icri G>>E&C''7 yllar aras mukayyet 3kmlerini inceleyen A3met Je,ik% OAna#olu Trk airetleriP a#l eserin#e: San#kl ve Uak tara,larna "i#en Yeni ?l Trkmenlerinin ken#i yerlerine ".n#erilmesine #air ya!lm olan $ir ,ermana yer vermekte#ir-

+A%d0n e Sar*'an &*'ass0l0 (l*p e1!i%a def@ine &e&*r Nas*' 7a1a@ %a '$!$& !i;
K(nar-g5:er 9eni lJ T$r!&an0ndan Ca@berJ e Ba@lebe!liJ e a!all0J e baz0 ta a%ifi T$r!&an Ae&aatleri bir !a: seneden ber* !adi&i (ld*!lar0 &a'alden !al!*p gel$p Sand0!l*J e K1a!J e E1&eJ e Mender '(%raJ e Ala1eirJ e $'*dJ Kazalar0nda e (l 'a alide a!i !asabat e !*rada gez$p s$!!an0 ila%et e sair !end$ 'alinde i!a&et $zere L . M T$r!&an Ae&aatlerine isali &azarat e fesad$ 1e!a et ?deti &$ste&irreleri (ld*)0 ila& (l*n&a)la sen!i &iri &iran0 &*&ali%e'sin 8ani1&entl$J T$r!&an0 Ae&aat0i is!?n0na &e@&*r (lan derg?'0 &*all?& !ap*A* ba1lar0dan e1&i si%a' M*stafaJ 8a&e &eAdi'* &$ba1eretile zi!r(l*nan Ca@berJ e Ba@lebe!liJ e a!all0J e anlara tabi (lan Ae&aatlerin ala e%%i 'alin zi!r(l*nan !azalardan i'ra: e ib@ad e !adi&i (ld*!lar0 %erlere irsal e%le%esin de%*, ya!mtrQi evast5L &&&B 6/ila#i &('&7 - .4 /* 66ot: R & S olan) Yukar#aki ,erman akall airetinin yerleim yerlerin#en $irisinin #e Yeni ?l $.l"esi ol#uunu ".stererek: /alatya ta3rir #e,terini% Hen"i! Or3onlu ve +-+seyin @e#im a33seyinolu)nu #orularken% a!all0 a1iretinin T$r!&en (ld*)*2 Is&anl0 padi1a'0 taraf0ndan b* fer&anla te%it edil&e!tedir1aynaklar $i!e akall oymak ve o$alarnn Jvanl)#an kurtulma ,rsat $ul#uka Ana#olu)ya #alma a$asn#a ol#uklarn #a ".stermekte#ir- Ana#olu)nun ilerine #alm $ulunan akall oymak ve o$alar% ya*lan ikIyetler sonun#a eski yerlerine ".n#erilmiler#ir- 1imliklerini "i!leyerek% $aka airetlerin kimliine $rnerek veya $aka o$a ve oymaklara kararak "ittikleri yerler#e kalma ,rsat $ulan oymak ve o$alar say olarak ol#uka ,a!la#r- 6Deni 7l 6a!iyesi Sayfa:34 Harita @ de) Ce det T$r!a%% Osmanl 0evleti)nin snrlar iin#eki konar5".er airetleri ver"iye $alamak ve yerleik #!ene sokmak iin ya*m ol#uu almalarla il"ili ya!m ve $el"eleri inceleyerek ya!# +Is&anl0 &parat(rl*)*nda I%&a! A1iret e Ce&aatler, a#l eserinin NAiretler@ $.lmn#e a!all0 a1iretiniB a!al2 a!all02 a!all*2 a!allar olarak $elirterek $unlarA Ju3a 6Ur,a7% esni% +sn5 /ansur 6A#yaman7% /alatya% /anisa5Saru3an% 1ocaeli51an#ra% /ara% /usul ve +ami# sanca y.relerin#e $ulunan konar5".er Trkmen tai,esi olarak $elirtmitir- .6 / *

&C &B

Or3onlu% Fro,- 0r- Hen"i!% *smanl 7mparatorluu nda A$iretlerin 7s)8n. say,aA &> Je,ik% A3met% Anadolu <r) A$iretleri% say,aA &CG &D Trkay% Hev#et% *smanl 7mparatorluu nda *yma). A$iret 0e 2emaatler% say,aA ('

akall Aireti emsi Ua Oyma * Zeynal Trkolu

C# T$r!a%% ayn eserin Hemaatler) $.lmn#e: a!all0 a1iretiniB a!allar2 a!all0 -a!all*/ a!al T$r!&an0 (lara! adland0r0ld0!lar0n0 e !(nar - g5:er T$r!&an 95r$!an0 Taifesinden (ld*!lar0n0 belirtip da)0ld0!lar0 %5releri 15%le s0rala&01t0rO Ju3a 6Ur,a7 sanca% +sn5 /ansur ka!as ve esni ka!as 6/alatya sanca7% /ara% /usul% Ay#n% ?el% 1ara3isar5 arki% Aynta$ 6Ante*7% A#ana sancaklar% Zlka#riye ka!as 6/ara 9yIleti7% Siverek ka!as 60iyar$ekir eyIleti7% ?ne".l 1a!as 6+u#aven#i"ar Sanca"7% +ami# sanca% 9ri#ir 1a!as 6+amit sanca7% Or#u 1a!as 61ara3isar5 arki sanca7% 1ara3isar5 Teke 1a!as 6Teke sanca7% Antakya ka!as 6+ale* sanca7% 1ta3ya sanca% 8mlcne ka!as 6Faa sanca7% 1araman 9yIleti% +ale* eyIleti% /anisa ka!as 6Saru3an sanca7% /anav"at ka!as% Alaiye 6Alanya7 ka!as% 1avak ka!as% Hakik 6Hanik7 sanca% Simav ka!as 61ta3ya sanca7% +aymana ka!as 6Ankara sanca7% 1ara3isar5 Sa3i$ sanca 60iyar$ekir eyIleti7 -.; / * Ce det T$r!a%% a# "een eserinin NM*!ataal0 -olay yaratan/ A1iret Ce&aatlar@ b5l$&$nde a!all0 a1ireti de %er al&a!tad0r# - .< /* e

Hev#et Trkay)n vermi ol#uu $il"iler #e akal airetinin Trkmen ol#uunu is*atlamakla $irlikte% oymaklarnn ounluunun yur#un eitli $.l"elerine #al#n net $ir ekil#e ortaya koymakta#r- 0oane3ir ve esni y.resin#e $ulunan akall ailelerinin yllarca Jvanl ile $irlikte 3areket ettii% ver"ilerini Jvan voyvo#alarna .#e#ikleri #ier $el"e ve kaynaklar#a $elirtilmitiB*r'an K(Aada)% +0ou#a Airetler% 1rtler ve Aleviler, a#l kita$n#a A3met Je,ik)in +Osmanl 0evrin#e Ja,i!ilik ve ektailik , a#l eserin#en alm ol#uu O/alatya)#a a3 ?smail 6Hatayi7 nam ile ortaya kan a3sa sa#aka ".n#erenlerin ce!alan#rlmasna #air P aa#aki ,ermana yer vermitir-

Malat%a Be%ine;
Li ?n0za ba)l02 z(ll*2 R01 an2 E1!anl02 S(la!l02 a' "$se%inli2 Ada!l02 S(%danl02 E)ir b$!l$2 Kala:a!l0 61olu Akl72 Bez!i2 a!all02 Mi'ri&an2 Karasaz2 e K5&$rl$ adlar0nda!i Ae&aatlerin 6Airetlerin7 a' s&ail ad0nda (rta%a :0!an 1a!i%e 6"na3kar 3ay#ut7 nezir 6a#ak7 g5nderip &*tabat 6kulluk7 et&i1lerdir2 di%ere! bize !adar gelip 1i!a%et eden Me'&et@e a%n0 1e!ilde %az0l0 fer&an0&0z erilere! g5nderil&i1tir# Ad0 ge:en Me'&et fer&an0&0zla birli!te (ra%a ar0r ar&az geAi!tir&eden %*!ar0da adlar0 belirtilen Ae&aatlerin 6Airetlerin/ i:lerinden Raf0zP (l*p &ar*f 1a!i%e 6a3 ?smail)e7 ba)lan0p nezir 6a#ak7 erenler !i&ler ise ta&a&en a:0)a :0!ard0!tan s(nra %a!alatara! Aezaland0r0l&alar0 e %az0l0 siAillerinin bize g5nderil&esi fer&an0& (l&*1t*r., Qi- C-Jece* G;> 6mila#i &<(; 7 222- /ura# - .E / *

&< &>

Trkay% Hev#et% a-&-e- say,aA CDBECDD Trkay% Hev#et% s *smanl 7mparatorluu nda *yma). A$iret 0e 2emaatler% Say,aA >(( &( 1oca#a% ur3an% ;ou da A$iretler. Krtler. Ale0iler% say,aA &DCE&DB

akall Aireti emsi Ua Oyma * Zeynal Trkolu

Ana#olu Alevi)sinin a3)a olan "ven ve $alln +Sa,evi 0evleti)nin 1uruluu ve 8elimesin#e Trklerin Jol , a#l kita$n#a aklayan Qar*! S$&erA 222- /ura#)n yukar#aki ,ermann #orularcasna% Trk airetlerinin a3)a ma##i ve manevi #esteklerini esir"eme#en sr#r#klerini% a3 uruna .lm ".!e al#klarn $elirterek% +Safe i 8e leti@nin ba10 ran@da2 g5 desi Anad(l*@dad0r , #emekte#ir-- .F 7 * &>- y! yln 3alk airlerin#en Fir Sultan A$#al 6 Bozkrn tezenesi7 #a Ana#olu)#a Alevi 3alkn skntlarn ve a3)a olan .!lemlerini #eyilerin#e #ile "etirmitir-

Hzr pa$a %izi %erdar etmeden


A/ln )aplar Ea! a &idelim Siyaset &nleri &elip /atmadan A/ln )aplar Ea! a &idelim

Her nereye &itsem yolum dumandr Bizi %,yle )lan a!d- amandr Fin5ir %oynum s)t !alim yamandr A/ln )aplar Ea! a &idelim - .G / *

Yukar#a a# "een ,erman#an% Qaruk Smer)in tes*itin#en ve Fir Sultan A$#al)n #eyilerin#en anlalaca !ere: inanlarn yaama konusun#a skntl olan Ana#olu 3alknn 1!l$a 6Ale0i7 kesimi% inanlarn "venle yaamalarnn ancak Erdebil e%'@lerinin kuraca Trkmen #evleti iin#e mmkn olaca inancyla $u ey3lere ma##i #estekte $ulunmutur- Ayrca $u uur#a airetler#en ?ran)a ". e#enler#e olmutur- akall airetinin #e ne!ir 6yardm7 ya*an airetler arasn#a yer almas% alevi inancna sa3i* ol#uunun ak ve net i,a#esin#en $aka $ir ey #eil#ir=!etle: ya!l kaynak ve $el"elere ".re akall aireti% &C- y!yl#a Ana#olu)#a $ulunmakta#r- Ana#olu)ya "el#iin#e "l $ir Trkmen to*luluu#ur "Konar-&,/er <r)men a$ireti)- Airetin o$a ve oymaklar srlerini kn /ara% +ale*% esni ve Amik ovalarna ".trerek klatrlar% $a3ar "elince #e o$a ve oymaklar ile $irlikte Sivas% /alatya% /ara% Tokat% Samsun% Amasya% orum% 1re3ir ve o!ok illerin#e $ulunan yaylalara karlarm1.kenleri 0oane3ir ve esni)#e olanlar Jvan Qe#erasyonuna $al olu*% ver"ilerini Jvan Koyvo#asna #!enli $ir ekil#e .#emiler#ir- 6 B)z- G$0anl %,lm7- &<(; tari3li 222- /urat)n ,ermanna ".re 1!l$a 6 Ale0i7 ol#uklar ve a3 ?smail)e 6Ea! Hatayi7 ".nl $a ile $al ol#uklar aikIr#r # Ana#olu)#a yaanan $ask% !ulm ve asimile etme a$alar !aman !aman airetin y.nn Erdebil te!!esine #.nmesine yol aan en $yk etkenler#en $irisi olmutur0ikkat eken konular#an $irisi #e $ask ve !ulmlerin akall airetinin asrlarca "i!li olarak yaaya "el#ii i$a#et #ilini yok e#ememi olmas#r- Okunan "l$enkler% +ak Iklar ile 3alk Iklarnn al* r# #eyi% #uvI!imam% miralama ve sema3lar Trke s.ylenmitirKerani% a3 +atayi -a' s&ail/2 1ay"usu! A$#al% Fir Sultan -K(Aa "a%dar/% 1ul +mme#% +asan 0e#e% Yunus 9mre% 0ertli% 9mra3% 1ul Keli ve #a3a nice +ak ann &C- ve &>- y!yllar#a Trke olarak s.yle#ikleri #eyi% sema3 ve #uvI! imamlar $u"n #e ayn #uyarllkla okunmakta% aln* s.ylenmekte#ir-

&;

&G

Smer% Fro,-0r- Qaruk% Safe0i ;e0letinin Kurulu$unda <r)lerin Gol% say,aA &EDC =!telli% Ha3it% 1ir Sultan A%dal% say,aA &(

akall Aireti emsi Ua Oyma * Zeynal Trkolu

Ana#olu)#a yllarca #evam e#en var olma mca#eleleri sonucun#a ura#klar $asklar ne#eniyle airetin#en ve o$asn#an ayrlan $a! Trkmenler $aka yerlere ". e#erlerken kimliklerini saklam% ou kere "i#ecekleri yer#eki airetin kimlii ile ". etmiler#ir- u ne#enler#en#ir ki kaynak ve $el"eler#e ayn olan kimliklerle $u"n yaayanlarn kimlikleri "enellikle *ek ok yer#e ,arkllamakta#rYa!l kaynak ve $el"eler#e airetin konar5".er Trkmen Y.r tai,esin#en olmas 1!l$a 6Ale0i7 ortak noktas $ulunmasna ramen% airetin Ana#olu)ya #alm $ulunan o$a ve oymaklarn #eiik inan ve kimlikler#e ".rmek 3i #e artc "elmemeli#ir- akall Airetinin ilk yerleim yerlerin#en $iri olan esni k.ylerin#e $ile $u ,ark ilk an#a ".rmek mmkn#r- Ayn airetin insanlarn#an ken#isini a! #a olsa 1rt olarak $ilenlerin yann#a% Trkmen 9krI#) "<r)men Krd) ol#uklarn s.yleyenlerin says #a ol#uka okturesni ilesin#e akall Torunlar 6A))uyu7 k.yn#e oy eyi ailesin#en +ac Aa)nn torunlarn#an /e3met Yl#rm ve Ara$an ?lesi 8.ke*ayam k.yn#en /lla +seyin)in torunu ekta Taner: O0e#elerimi! aslen Trkmen ve Alevi#ir- Orta Asya)#an +orasan yoluyla /alatya)nn 0oane3ir ilesine ".e$e olarak "el#iklerini $yklerimi!#en #inle#ikP #erken% y.re#e konumalarn 1rte ve Trke olarak sa#e $ir #ille ya*an 3alkn 1rteyi Ana#olu)#a .ren#iini $elirterek ya!l $el"e ve kaynaklar #orulamakta#rlarAyrca $u kiiler Jvan ailesini tanmakla $irlikte akall airetinin Jvanl ,e#erasyonu ile olan ilikileri 3akkn#a yeterli $il"iye #e sa3i* #eiller- "B)z- Besni de)i (a)all oyma)lar) +Ur,a)nn merke! ile% 2s.ren% 1onuke!en% Tlmen ve 9semkulu k.yleri akall airetin#en olu* 1urman 6Krt/e7 konumakta ve +ane,i inancna sa3i*tirler-, - 3= / * u k.yler#e $ulunanlarn% akall airetinin klakta yerlei* kalan veya Jakka sr"nn#en "eri #.nmeyen oymaklarn#an ol#uklar sanlmakta#rSamsun ili 1avak ve Ke!irk.*r ilelerin#eki akall torunlar Trk)tr- Osmanck ve orum)#a $ulunanlar $u y.reye "el#iklerin#e "enel#e 1rte konuuyor olmalarna ramen im#i 1rtlkleri sa#ece isim#e yaamakta#r- a! k.yler#e (' yan stn#e olan kiiler#en 1rte $ilenler a! #a olsa var#r1araaa k.yn#en Se,er To*u! 6&G&;7: + i! e$eyi ec#attan $eri Aleviyi!: #e#em% e$em 1rte konuurlarm- i! 1rte konuma#k% $ilmeyi! #e-, #emitiorum)#a $ulunan akall aireti emsi Ua oymann yallarn#an $a!lar so3$etleri esnasn#a Jvan)l ve Jvan 1rtn#en s.! e#erler#i- Ancak Jvan airetleri 3akkn#a yeterli $il"ileri #e yoktuSonu olarakB akall aireti #e Ana#olu)#a cereyan e#en 3er trl olayn etkisini $ir ekil#e yaamtr- Ana#olu)nun $in yllk tari3i "emiin#e $irok #ini ve etnik ya* i ie olu* kaynamtr- Asrlarca sren $irlikte yaamln Ana#olu kltrnn !en"inlik ve "!ellikleri ol#uunu ".rerek% 3er kii ve to*lumun yaam $iiminin #oal karlanmas $ilinciyle "elecee etnik kimliklerin !en"inletir#ii milli kimlikle $akmak an "erei #avran olmakla $irlikte Ana#olu 3alknn yurtseverlik ".revi olmal#rC'

A$iretler Gaporu% say,aA B&>

akall Aireti emsi Ua Oyma * Zeynal Trkolu

B - RI>ANLI e RI>AN QE8ERAS9INK


@ec#et Sakaolu +1.se Faa +ane#an, a#l eserin#e: +0ou Ana#olu)nun en naml ailelerin#en olan Jvan !a#eler% Jvan 1on,e#erasyonu !erin#e mukataa voyvo#as: /ara% /alatya ve esni malikIneleri mutasarr, "yneticisi) olarak iki y! yl akn sre ken#i $.l"elerin#e mutlak s.! sa3i$i ol#ular- Trkmen asll $u Ocaktan &><'E&;<' yllar arasn#a ou miri miran "si0il rt%eli) +alil Faa% =mer Faa% /e3met Faa% Sleyman Faa% A$#urra3man Faa% =mer Faa 622-7 ve A$#urra3man Faa 6227- 8i$i tannm #ere$eyi *aalar "eli* "eti- 0evlet $u 3ane#ann n,u! alanna #ar#an y.netici ".n#eremeyecek #erece#e ekin"en #avranmay !ulm ve taknlklarn kulak ar# etmeyi semiti-, #emekte#ir- - 3. /* Jvanl)nn n,us alanna "iren yerler ".e$elerin en youn ol#uklar $.l"e olmakla $irlikte klak ve yayla yollarnn ounluu $u $.l"e#en "emekte#ir- Zaten verimli yaylalarn $yk ksm /alatya ve /ara)ta yer alyor#u- Jvan)l ayn !aman#a $.l"esin#e mukataa voyvo#as i#i- "A iretlerden vergileri toplayan !"rk#en A$as) 1laklar: 8ney#ou Ana#olu% +ale*% Amik ovalar olan% ya!lar: Orta Ana#olu *latolarn#a 0ivrii% Yama 0a% iek 0a ve U!un yayla)ya kan $u konar5".erlere "enel a#la +R01 an A1iretleri, #eniru konar5".erler% +T$r!&en taifesindenB Jey3anl% arakl% 1arae3li% ?l$eyli% 1u!u"#enli% /amal% A,arl% +oranl ve /a3manl airetleri 2 T$r!&en 95r$)$ taifesindenB akall% 1aralar% 1ara +asanlar airetleri2 T$r!&en E!r?d0 (!"rk#en %"rd") taifesindenB /illi% Hi3an$eyli% 1ll% Jvan ve ?!ollu airetleri% E!r?d taifesindenB Umranlu% e,aatl% Atmal ve 1eleorlu airetleri% 95r$! taifesindenB Sineminli airetin#en olumakta#r- Yukar#a a# "een airetlerin ve irili u,akl $irok kolun $irlemesiyle mey#ana "elen "eni konar5 ".er to*luluuna O R01 an Qederas%(n*, #enilmekte#ir- - 33 /* - 34 /* Jvanl $.l"esin#e $ulunan yerli ve konar5".er T$r!&en E!r?d0 (!"rk#en %"rd") tai,esine R01 an K$rd$% Jvan to*luluun#an ayrlmayan /ara 9yaleti)n#e yerlemi $ulunan akall Y.rklerine R01 an a!all0s0 #enilmekte#ir- Jvan akalllar konar5".er T$r!&en K$rd$ olarak #a $ilinmekte#irler# - 36 /* N(tO Hal) arasnda Krtle$mi$ <r)menlere Belle#e %"rt denir- "(orum )rd 0e G$0an Krd &i%i7 Malatya *0as nda 0e ;oan$e!ir yaylalarnda yz yllar5a (a)all a$iretiyle %irli)te )alm$ olan Atmal a$iretini 2e0det <r)ay n eserinde +%onar& g'er (kr)d, olara) &,stermesine )ar$l). Hasan Hseyin- 6edim Ea!!seyinolu Atmal a$iretinin <r)men olduunu a/)lam$tr- Atmal 0e Sinemilli "Sineminli) a$iretlerinin <r)men olduunu ileri sren ara$trma5lar da %ulunma)tadrC& CC

Sakaolu% @ec#et% K,se 1a$a Hanedan% say,aA ( Trkay% Hev#et. *smanl 7mparatorluu nda *yma). A$iret 0e 2emaatler% 6al,a$etik srasn#a) CB Sakaolu% @ec#et% K,se 1a$a !anedan. say,aA B; CD Trkay% Hev#et. a-&-e-. say,aA <D&5<DC

akall Aireti emsi Ua Oyma * Zeynal Trkolu

Bu ara$trma5lardan %azlar 0e eserleri: *. ;o/- Me!met :r,zH +;ou Anadolu Ha))nda Sosyo Kltrel Bir Ara$trma , adl eserinde 1a!arck y,resinde ya$ayan Atmallarn )endilerinin <r) oldu)larn s,yledi)lerini yazma)tadr- - 3; / * +- H- #- =on Molte)e '<r)iye Me)tuplar+ adl eserinde ;o/-Me!met :r,z dorular5asna. *smanl ;e0leti tarafndan a$iretlerin %a$na &elenleri detaylaryla anlatt)tan sonraH +1azar5) ta <r)men )a%ilelerindenH Sineminli. Atmal 0e Kl/l a$iretleri /adrlaryla )ona)lam$tr, deme)tedir- - 3< / * ,. Bur!an Ko5ada +;ou da A$iretler. Krtler. Ale0iler, adl eserindeH ;ounun dier a$iretlerini sralar)en Mara$ n 1azar5) 7l/esinde &eni$ yer tutan +Atmal a$ireti adndan da anla$ld &i%i <r)men ),)enli %ir a$iret olup Ale0i inan5na sa!iptir- D,resinde Sinemilli a$ireti ile ya)n ili$)iler i/indedir, deme)tedir- - 3E / * E!r?dO .5A- ?- 61rt -7 1rtler 6 yk Osmanlca Trke s.!lk say,a &;;7 E!r?dO 3-- ?- 6Osm- Ar-7 1r#n olu 6Okyanus Ansiklo*e#ik s.!lk Hilt C sa->;> E!r?dO 4- Ce det T$r!a%B, Osmanl arivin#e $a! $el"e ve #e,terler#e OTrkmen 9krI#, #eyimi "eiyor- unun $u"nk konuma #ilimi!#e anlam% +T$r!&en K$rtleridirP-P #emekte#ir- - 3F / * Baz )ayna)lar Arap larn &,/e%e /o%an anlamnda )ulland)lar ' (%-A!+ s,z5nH 8- 0e 14- yzyllarda <r)lere )ar$ ya%an5 anlamnda )ulland)larn yazma)tadrlar- *smanl %u s,z5 <r)menler i/in. +!"rk#en (kr)d, "<r)men Krd) olara) )ullanm$tr- Kayna)lara &,reH tari!in a)$ i/erisinde Krtle$mi$ <r)menlere !"rk#en %"rd" denilme)tedir%onar&g'er (.'e/e) 0 Hay0an5l)la &e/inen. srleriyle yazn yaylaya /)an. )$lar en&in )$la)lara d,nen. /adrlarda ya$ayan a$iretler ya da oyma) 0e o%alarn topluluudurYr"k0 Dryen yer dei$tiren o%a 0e oyma)lardr . Hal)H Daz aylarnda !ay0anlar ile yaylaya /)ara) /adrda ya$ayan. )$ aylarnda es)i )$lana ya da ),yne d,nen o%alara yr) deme)tedir- D,r)lerH &,/e%e ")onar- &,/er) a$iretlerden )opara) yerle$i) dzene &e/mi$ oldu)lar !alde es)i &elene)lerini )smen ya$atrlar+- +seyin @e#im a33seyinolu Ana#olu 1ltr /o!aiin#en ir 1esit a#l eserin#e: +Osmanl% or#unun sava "i#erlerinin ve sarayn masra,larnn karlanmas iin &>;>E&>;( tari3lerin#e &dad0 Seferi%e a# altn#a 3alktan *ara to*lanmaya $alar- .ylece or#unun: 3ayvan% yiyecek% "iyecek ve sila3 "i#erleri 3alkn srtn#an salanyor#u- u ne#enlerle 3alkn .#eme "c#e kalmamtOsmanl 0evleti ekonomik $unalm .nlemek ve 3a!ineye "elir salamak iin .nlemler #nr- &>G&)#e $ir ,erman karlr% 1onar5 ".er airetlerin yerleik #uruma "etirilmesi istenilir- .ylece ".er airetlerin sal#rlar .nlenmi% $o ara!iler ilenmi ve #evletin ver"i "elirleri artrlm olacaktC<

:r,z. 0o-0r- /e3met% ;ou Anadolu Ha))nda SosyoloIi) Bir Ara$trma% say,aA DCE D; Kon% /oltke +- % <r)iye Me)tuplar% say,aA &<> C( Ko5ada. ur3an% ;ou da A$iretler. Krtler. Ale0iler% say,aA C&C
C> C;

Trkay% Hev#et% *smanl 7mparatorluu nda *yma). A$iret 0e 2emaatler% say,aA CC

akall Aireti emsi Ua Oyma * Zeynal Trkolu

A#yaman)#a ey#ili ve o!ulus Trkmen airetleriyle $irlikte $aka yerler#en "etirilen $irok Trkmen ".er airetleri 8a!iante* ve Ur,a y.resine yerletirilmek istenir- 8.er airetler ise yerleik #uruma "elmek isteme!ler8ney#e ve 0ou Ana#olu)#a konar5".er airetlerin $yklerin#e $irisi#e - van A ireti #ir- u airetin% 1a$alar% 1aralar% 1ara3asanlar% /a3manl% +oranl% akall% Atmal ve ?!ollu "i$i $irok kollar var#- unlar ,erman #inleme!ler% ".erliklerini sr#rmek isterler- 1n A#ana% Ur,a% Amik ovas% Suriye% /ara ve 8a!iante* tara,larna ".erler% ilk$a3ar#a $ir kolu esni% 8.l$a% 0oane3ir% Aka#a ve /alatya yoluyla +ekim3an)#an "eerek Yama 0a)na% iek Yaylas)na ve 0ivrii $.l"esine "eerler#i- 0ier $ir kolu #a 9l$istan yoluyla U!un Yayla)ya ".erler#iJvan airetleri ol#uka kala$alk on $inlerce n,us ve $u n,usun $arn#klar a#rlar#an oluuyor#u, #emekte#ir- - 3G / * Jvan airetler to*luluunun $yk $ir kesimi Jakka $.l"esine yerletirilmek istenir- Ancak $u kala$alk airetler to*luluu O .yle ss! ve yaylms! yer#e oturulma!P #iyerek Jakka $.l"esine "itmeyi*% Fa#ia3 22- A3met)in &>G&)#e kartm ol#uu ,ermana kar "elerek ver"ilerini .#ememiler- Ar#n#an 3ayvanlarn $a$o olarak ara!ilere salm% ken#ileri yol kesmeye $alamlar#rFa#ia3n emriyle Qrat Suyu)nun iki yann#a ka yollarn sk $ir ekil#e tutmu olan A3met Faa)ya ramen yaya "eitlerin#en "i!lice "een $e y! ev ve on $e $in ka#ar kii#en oluan Trkmen ve 1rt to*luluu ukurova)ya "eli*% Ana#olu)ya #almaya $alamlar#rA3met Je,ik% OAna#olu)#a Trk airetleriP a#l eserin#e: Jakka $.l"esin#en kaan% Jvan 3assna #I3il olan Trkmenlerin yerlerine ".n#ermelerine #air aa#aki *a#ia3 ,ermanna yer vermekte#ir-

+Ra!!a >alisi "$se%in 7a1a%a "$!$& !iB


B*ndan a!de& Ra!!a 'a alisinde is!?nlar0 fer&an0& (lan T$r!&an taifesinden baz0lar0 i!a&etleri fer&en0& (lan &a'aladen firar e alde& s*ltan da&et is&et$'an0n &*tasarr0fa (ld*!lar0 R01 an 'ass0 Ae&aatlerinin aralar0na ar*p te at*n e is!?n !ab*l e%le&edi!leri ila& (l*n&a)la '*s* &ezb*r i:$n derga'0 &*alla& !ap*A* ba1lar0ndan Ali da&e &eAdi'* &$b1ir ta%in (l*n&ag0n sen!i eziri &$1ar$nile%'in &*tasarr0fa (ld*!lar0 R01 an 'ass0 i:inde b*l*nanlar0 !ald*r*p i!a&etleri fer&en0& (lan &a'alde i% a e is!anlar0%:$n sana tesli& (l*n&a! bab0nda de%* %az0l&01t0r-, Qi eve3iri &&&B 6/ila#i &>G(7 - 4= / * u ,erman#a Jakka .l"esi)n#en kaan Jvanl $oylar Kali#e Sultan +aslarnn arasna "i!lenerek Ana#olu)ya #alma ve yerleme a$asn#a#r- 1aan oymaklarn tes*it e#ilerek tekrar Jakka)ya ".n#erilmeleri emre#ilmekte#irCG B'

a33seyinolu% +asan +seyin @e#im% Anadolu Kltr Mozaiinden Bir Kesit% say,aA D'ED&

Je,ik% A3met. Anadolu <r) A$iretleri% say,aA &C

akall Aireti emsi Ua Oyma * Zeynal Trkolu

+seyin Faa $u iin stesin#en "elemeyince Jakka Kalilii ve $.l"esi)nin y.netimi Ana#olu /,ettii olan Yusu, Faa)ya #evre#ilmitir- Fa#ia3 22- /usta,a ( +a!iran &>G( tari3li ,ermanyla Ana#olu /,ettii Yusu, Faa)nn Jvan Qe#erasyonu !erine "itmesini salamtr+Yusu, Faa Jvan $oylarna 3a$er salarak% ver"ilerinin tamamn .#emelerini ve ".sterilen yere "itmelerini ister- u ara#a $o #urma!% Ante* ile irecik arasna iki $in $e y! atl ve krk $ayrak yaya yerletirir- 0ulka#irli Koyvo#as Sleyman ey ve #ier konar5".erler#en temin ettii askerlerini 3a!rlar- ?skIn#an kaan airetlere: ken#i 3i!metin#e olan 1ll oyma Jeisi ekta ey)in olu vastasyla yerlerine "i#erlerse ken#ilerine $ir ey ya*lmayacan% aksi 3al#e kltan "eirileceklerine #air ,erman "el#iini $il#irir- Onlar ceva* olarak ora#a i3tiyalarn karlayacak ka#ar yiyecek iecek $ulunma#n% ktlkta $inlerce 3ayvann tele, ol#uunu $u ne#enle Jakka)ya "itmeyeceklerini: ancak /en$i)e "i#ilmesine msaa#e e#ilmesini , isterlerJvan airetlerinin $u istekleri Yusu, Faa tara,n#an ka$ul e#ilmemitir- - 4. / *

++ale* Trkmenleri ile Yeni ?l +as ve oymaklarn#an oluan $u to*luluun kala$alk olanlar 1u!ey Suriye)ye "Ga))a. Men5% %,l&esine). a!nlkta olanlar #a +asan ele$i ve 1an"al arasna yerletirilecekti- u ne#enle &>G()#e 1an"al y.resin#e AlaAa 'an 8erbendi tekil e#ilmiti- 8Ivur #alar etra,n#a to*lanan on $inlerce kii srleri ile Jakka)ya "itmeye #irenirler- Yusu, Faa $o #urmayarak $.l"e#e $ulunan #ier airetlerle Jvanllar em$ere almaya alrken $tn yollar kestirirSrtn 8Ivur 0a)na veren airetler to*luluu Yusu, Faa)nn yaklatn ".rnce sal#rya "eerler- Yusu, Faa ve #estekisi airetlerle ar*malar A!tepe@de "nlerce #evam etmitir- Sonun#a Jvan to*luluun#aki airetlerin yiyecekleri kalma!% $itkin #erler- ?nsanlarn ot yemekten ".!leri imitir yalvarrlar% Yusu, Faa B' ?l$ey)inin kellesini alr% yerlerine yeni ?l$eyleri tayin e#er-, - 43 / * u olayla Jvan Airetlerinin isyan ac $ir ekil#e $astrlm olurAnadolu da ya$anan olaylar !al) ozanlar dizelerinde yllar5a seslendirmi$ olup. %unlardan Af$ar A$iretinden olan ;adalolu $,yle seslenme)tedir-

Kal)t &,/ eyledi Af$ar illeri


Ar ar &iden iller %izimdir Arap atlar ya)n eder ra D5e dadan a$an yollar %izimdir

Belimizde )l5mz )irman <a$ deler mzramz termeni Ha))mzda de0let 0ermi$ ferman Jerman padi$a!n dalar %izimdir

;adalolu %ir &n )aza )urulur Kter tfe) da0lum%azlar 0urulur 6i5e Ko/yiitler yere serilir Klen ,lr )alan salar %izimdir

B& BC

Or3onlu% Fro,- 0r- Hen"i!% *smanl 7mparatorluu nda A$iretlerin 7s)8n% say,aA G&EGC
Sakaolu% @ec#et. K,se 1a$a Hanedan% say,aA B(EBG

akall Aireti emsi Ua Oyma * Zeynal Trkolu

Akte*e yenil"isinin arkasn#an Jvan eyi $o #urma!- Qe#erasyona " ka!an#rman iin Ara$an ile esni arasn#a $ulunan e*ni ve iil oymaklarn #a ilerine alr- Ancak 8Ivur 0a olayn#an sonra Jvan to*luluun#an kaarak ayrlan oymaklar #a var#r- Trkmen ve 1rt oymaklarnn #almasn .nleyen esni eyleri (R01 an IAa)0) $o #urmayarak a#amlarn esni)#en% /alatya ve Sivas $.l"elerine salm% oralar#aki yerleik 3alk a!nlkta olan konar5".erlerin tamamn sin#irmeye almtrJvanlya kar koyanlar yerlerin#en yurtlarn#an e#ilmiler% ayrca Jvan Qe#erasyonuna katlmayan airetler yaylalarna ve klaklarna "i#eme! olmular#ru olay $i!e Ana#olu)#a $ulunan konar5".erlerin ou kere *aalarn ve $eylerin #men suyuna "itmek !orun#a $rakl#klarn #a ".stermekte#irJvan Koyvo#alar airetlerin#en to*la# ver"iler#en sarayn *ayna #eni ".n#ermeyi*% ken#isine 3arcamlar#r- Jvan !a#e A$#urra3man Faa% to*lanm olan senelik y! yirmi $in kuru ver"i#en saraya 3i .#eme ya*mamtrYama% soy"un% a#am karma ve kayrma olaylarnn ar# arkas kesilmemi% yerleik olanlar ektii ekinleri $ieme! olmular#r- esni ve Sivas arasn#a ayr $ir saltanat ".rnm ka!anm olan Jvanl% #ar#a !or $ir #.nem#en 6&(<'E&(('7 "emekte olan Osmanl y.netimini ite #e ok !ora sokmaktaymu #.nem#e $a! ikIyetlerin #uyma!#an% $a! olaylarn ".rme!#en "elinmi olmasna karn sonun#a Fa#ia3 22- /usta,a% Jvanl !erine asker karmak !orun#a kalmtr- /alatya)nn 0oane3ir ilesin#e $alayan ar*malarn 0)l0! !5%$ .nn#e i##etlenmesiyle $irlikte Osmanl or#usu to* mermisi kullanmak !orun#a kalmtr- 1anl ar*malar sonun#a Jvanl yenilerek &((' yln#a esni)ye #.nm% Jvan airetleri #e #alara ekilmitir- 1.yller $u olay#an sonra ra3at $ir ne,es alarak% k.ylerine "eri #.nmler#ir"# "$se%in Nedi& a''$se%in()l*: +Osmanl 0evletinin askeri $irlii% lk)ta konakla# yer#e $ulunan $ir kme aaca +M*rat A)aA0, a# verilir% kutsal saylrJvan Airetlerinin $asks orta#an kalknca% #a $alarn#a% #ere ve orman ilerin#e saklanan 3alk yeni#en ovaya inmeye ekim ya*maya y.nelirler- 8erek Jvan Airetlerinin "erekse $u airete $al 7ir "a&z0!2 At&al0 e a!all0 airetlerinin ya*t ykm ve olaylar 3alen canllyla anlatlmakta#r#, 0emekte#ir- - 44 /*

" D,re !al) )me aa/larn altnda )ona)lam$ olan *smanl as)erlerinin G$0anl topluluunu datmas sonu5unda !uzura )a0u$turuldu)lar i/in %u )me aa/laraH +M*rat A)aA0, demi$lerdir-) NeAdet Sa!a()l*%+1.se Faa +ane#an, a#l eserin#e .!etle unlar ya!makta#r+Osmanl y.netiminin i ve # sorunlara k yollar ara# $ir #.nem#e% 0ivrii)#e oturan 1.se Faa)nn olu Keli% rvetle ve!irlik el#e etmitir- Keli)nin ve!irlii 1.se Faa Ailesi)ni ve $ir o ka#ar #a akra$alk $a $ulunan Jvanl ailesini sevin#irmitirKeli Faa &;'B)te Sivas Kaliliine% ar#n#an B 1asm &;'B)te Jakka 6 Lrfa) Kaliliine atanmtrBB

a33seyinolu% +asan +seyin @e#im% Anadolu Kltr Mozaiinden Bir Kesit% say,aA DCEDB

akall Aireti emsi Ua Oyma * Zeynal Trkolu

0ivrii)#e oturan Keli Faa)nn valilii #.nemin#e: 1emaliye 69in7% Aka#a% 0ivrii% +ekim3an% 0aren#e y.relerin#e $askn ve soy"un olaylar art ".stermitirakilerle $a! airetlerin cretkIr #avranlarnn arkasn#an 3e* Keli Faa kmtrSultan 22- /a3mut)un Ana#olu)nun ortasn#a cereyan e#en $u olaylara son vermek iin 3arekete "emesiyle $irlikte ".rev#en alnacan anlayan Keli Faa &;&&)#e isyan etmitirAka#a% 9in% 0ivrii% +ekim3an ve 0aren#e $.l"esin#e #evam e#en isyana o #.nemin asilerin#enA Sa)0nAal0 >eli2 SanAa!l0()l* S$le%&an2 AAe&()l* A'&et2 T(p*z()l*2 T(!at:0!l0 S$le%&an2 Gel$r "asan A)a2 K0ll0()l* D&er2 K$:$! Ali()l*2 Qetta'()l* A)Aa Be%2 B*l*t!apan2 8a)de iren()l*2 e'bender()l*2 7az andar()l*2 Kara(s&an()l*2 T*zA*()l* Me&i1 ve #a3a niceleri kk #e olsa isyanlar $alatarak Keli *aaya #estek vermiler#irNlkenin 3assas $ir #.nem#en "emesi ne#eniyle yirmi iki ay sessi! se#as! sren isyan &;&B)te Keli Faa)nn Aka#a)n 1aval#akl 6Baro) Hotozlu7 k.yn#e $ir airet a#rn#a uyurken airet ka#nlar tara,n#an .l#rlmesiyle son $ulmutur-, - 46 /* Keli Faa)nn .lmn#en sonra y.re#e $arnma imkInlar kalmayan yan#alar areyi Ana#olu)ya #alarak yerleik #!ene "emekte $ulmular#r- 9limi!#e kesin $ir $el"e olmasa #a yaanan olaylarla il"ili olarak kaynak kiilerin ver#ii $il"ilere ".re% Keli Faa #.nemin#e ken#in#en s.! e#ilen To*u!olu)nun akall airetin#e a# "een To*u!olu olmas kuvvetle mu3temel#irAncak To*u!olunu 0ersim#e alyan airetin#eki To*u! Ua ile kartrmamak "erekir- nk o #.nemler#e /alatya $.l"esin#e ok #ank $ulunan alyanlar: Atmal% akall% Fir +am!k ve #ier Jvan kollarnn $.l"e#en ayrlmalarn#an sonra to*arlanmlar#r"#"$se%in Nedi& a''$se%in()l* +/alatya)#aki alyanlar #ank ve !ay,tlar% Atmal ve akall airetleri ou !aman onlar kollamlar#r , #emekte#ir-- 4; / * lk yenil"isin#en sonra Jvan !a#e *aalar $ir sre #a3a esni)#eki yerlerini koruya$ilmilerse #e "i#erek etkinliklerini yitirmiler#ir- &;<' yln#a aalk ve $eylik saltanatlar son $ulmu% $u sonlanma ile Jvan eyi)ne $al olan airetler 3u!ura kavumular ve tamam yerleik #!ene "emiler#irAsrlarca Ana#olu)#a konar5".er olarak yaamakta olan akall airetinin o$a ve oymaklar artlarn elver#ii .l#e uy"un alanlara yerlemenin "erekliliine inanm olmallar ki Ana#olu)ya #almaya $alamlar#r- 8ittikleri yerler#e kurmu ol#uklar k.ylere% me!ralara ken#i o$a% oymak ve airetlerinin a#n vermeyi 3i$ir !aman i3mal etmemiler#ir- +atralarn "ittikleri yerlere tam oralar#a yaatmlar#r- a! y.netimler#en "elen mitler $ir sonraki y.netim tara,n#an kesili* yaamlar $askyla !ulmle !orlam olsa #a 3ayat #evam etmitir-

BD B<

Sakaolu% @ec#et. K,se 1a$a Hanedan say,aA &(BEC'C a33seyinolu% +asan +seyin @e#im% Anadolu Kltr Mozaiinden Bir Kesit% say,aA B>

akall Aireti emsi Ua Oyma * Zeynal Trkolu

C - 8AR 8ERKLKLER
Sali' San O+er akm#an esniP a#l keserin#e esni)#e $ulunan k.y ve me!ralar sralarken Oa!all0 A1ireti e&si K1a)0P a#na #a yer vermitir- Ayrca esni @,us /#rlnn .G#..#3==4 Tari' e 3F;6 sayl ya!sn#a emsi Ua Oymann Akkuyu k.y n,us kaytlar iin#e yer al#n $elirtmesi% kaynaklarn akall aireti ile emsi Ua oyma 3akkn#a vermi ol#uu $il"ilerin $el"elerle .rtmesi $akmn#an ayr $ir .nem tamakta#r- -BelgeO ./** - 4< /* 8.rme ya*tm kiilerin $yk $ir $.lmnn ver#ii $il"ilere% ya!l kaynak ve $el"elerin tamamna ".re Trkmen olan akall aireti% yur#un eitli $.l"elerine #alm% onlarca k.y ve me!ra tekil etmitirQeo#al ya*#an milli #evlet ya*sna "emek iin ya*lan uy"ulamalar esnasn#a k.ylerin i#ari merke!leri #eitirilirken $a! k.ylerin isimleri #e #eitirilmi% $a! k.ylerse C'- y!yl ortalarna ka#ar% kimliklerini korumular#r- 6 Anadolu ya dalm$ olan. (a)all a$ireti oyma) 0e o%alarnn )ayna)lara 0e %el&elere &,re tespiti yaplan ),ylerin listesi %,lm 3. sayfa: M@ de dir- ) el"eler#e ve kaynaklar#a #a ".rl# "i$i akall Airetinin Ana#olu)#aki ilk yerleim yerleri 8()an1e'ir ve Besni)#ir- 0oane3ir% i#ari y.n#en #aima /alatya)ya $al kalrken esni u!un yllar esni eylii olarak kalm% esni eylii)nin sona er#irilmesiyle 6&<&>7 /alatya sancana $alanmtr- 0a3a ok /alatya)ya $al kalmakla $irlikte 0iyar$akr% 9la! sancaklarna ve Zeytun eyaletine #e $alanm olan esni &GC> ve&GBB yllar arasn#a 8a!iante*)in ka!as olmu% &GBB yln#a tekrar /alatya sancana $alanmtr- &G<D yln#a A#yaman)n il olmasnn ar#n#an ile olarak A#yaman)a $alanmtr- -BelgeO 3/** - 4E /* - 4F /* emsi Ua oymann Osmanck ve orum)a ". ettii #.nem#e esni% ka!a olarak /alatya sancana $alym- orum)#aki akall aireti k.ylerin#e yaayanlar Besni)yi #evaml olarak /alatya)nn ka!as olarak $ilmekte#irler- +alk% esni)nin i#ari olarak $aka sancaklara $alanmas 3akkn#a $il"i sa3i$i #eil#ir- 0e#elerini! orum)a nere#en "elmiler sorusuna 3erkesten alacan! ceva*: /alatya esni)#en olacaktrorum u!un yllar sancak $eylii olarak kalm% $ir #.nem ka!a merke!i olarak Ankara eyaletine $alanm% &;B< yln#a tekrar sancak $eylii verilerek Sivas eyaletine $alanm% ar#n#an ka!a ya*larak srayla Amasya ve Yo!"at sancaklarna $alanmtr- &;GC yln#a orum)a tekrar sancak $eylii verilmi% Hum3uriyet)in kurulmasn#an sonra il olmutur- -BelgeO 3 H E/** - 4G /*
B> B( B; BG

San% Sali3% Her Ba)mdan Ksa5a Besni% say,aA B'EB&


Adyaman 7l Dll 19?M Malatya 7l Dll 19M@ (orum 7l Dll 19?M

akall Aireti emsi Ua Oyma * Zeynal Trkolu