You are on page 1of 318

CSWIPWeldingInspection

(WIS5)

TurkishRev.

Kaynak Kontrol
indekiler
Blm 1.0 2.0 3.0 4.0 5.0 6.0 7.0 8.0 9.0 10.0 11.0 12.0 13.0 14.0 15.0 16.0 17.0 18.0 19.0 20.0 21.0 22.0 23.0 24.0 25.0 26.0 Konu Kaynak Kontrolclerinin Tipik Grevleri Terimler ve Tanmlar Kaynaklama Kusurlar ve Malzemelerin Kontrol Tahribatl Test Tahribatsz Test WPS/ Kaynak Vasflar Malzemelerin Kontrol Kodlar ve Standartlar Kaynaklama Sembolleri Kaynaklama lemlerine Giri MMA Kayna TIG Kayna MIG/MAG Kayna Tozalt Ark Kayna Isl Kesme lemleri Kaynak Sarf Malzemeleri eliklerin Kaynaklanabilirlii Kaynak Tamirleri Artk Gerilme ve ekil Bozulmas Is lemi Ark Kayna Gvenlii Kalibrasyon n Istma Uygulamas ve Kontrol Pratik Grsel Kontrol Makro ve Mikro Grsel Kontrol Ekler

Rev 1 Ocak 2009

indekiler

Blm 1 Kaynak Kontrolrlerinin Tipik Grevleri

Genel
Kaynak kontrolrleri, kaynaklanan elemanlarn ngrlen koullar karlamalarn ve szkonusu uygulama iin uygun olmalarn salamak amacyla gereken kalite kontrol (QC) ilemlerinde yardmc olmak amacyla altrlrlar. lerine gvenen iverenler iin, Kaynak Kontrolrleri eitli KK prosedrlerini anlama/yorumlama becerisine ve ayrca kaynak teknolojisi konusunda salam bilgiye sahip olmaldrlar. Grsel kontrol, tahribatsz inceleme (NDE) disiplinlerinden biridir ve baz uygulamalar iin bunun tek yolu olabilir. Daha titiz hizmet koullar szkonusu olduunda, grsel muayeneyi genellikle bir veya birden fazla baka tahribatsz test (NDT) teknii izleyecektir (yzey atla tespiti ve aln kaynaklarnn hacimsel kontrol. Uygulama Standartlar/Kodlar genellikle kaynak kontrolne ilikin kabul kriterlerini ieren baka standartlar ngrrler (veya bunlara atfta bulunurlar) ve yzey atla tespiti ve hacimsel kontrol iin kullanlacak zel teknikler hakknda olduka ayrntl olabilirler; fakat grsel kontrolle ilgili temel gereklilikler konusunda genellikle herhangi bir ynlendirici bilgi iermezler. Grsel kontrole ilikin ynlendirici ve temel koullar aadaki standartta belirtilmektedir: BS EN 970 (Ergitme Kaynaklarnn Tahribatsz ncelemesi Grsel nceleme)

Grsel ncelemeye likin Temel Koullar (BS EN 970 standardna gre)


BS EN 970 standard aada belirtilenleri ngrmektedir: Kaynak kontrol personeline ilikin koullar. Grsel inceleme iin uygun koullara ilikin tavsiyeler. nceleme iin gerekebilecek/yardmc olabilecek masdarlar/incelemeye yardmc aralar. Kontrol kaytlarna dahil edilmesi gerekebilecek bilgilere ynelik rehberlik retim srasnda kontrole ne zaman gerek duyulabileceine ilikin rehberlik

Bu konularn her birine ilikin zet bilgiler aada verilmektedir.

Kaynak Kontrol Personeli


Belli bir szlemeyle ie balamadan nce, BS 970 Kaynak Kontrolrlerinin: Gerekletirilecek olan retim iiyle ilgili standartlar*, kurallar ve artnameler konusunda bilgi sahibi olmalar; Kullanlacak kaynak prosedr/prosedrleri konusunda bilgi sahibi olmalar Grme duygularnn iyi olmalar (EN 473e gre) ve 12 ayda bir gz kontrol yaptrmalar gerektiini ngrmektedir.

(* standartlar Ulusal veya Mteriye ait olabilir) BS EN 970, kaynaklarn grsel kontrolne ilikin bir resmi kalifikasyon vermemekte veya herhangi bir tavsiyede bulunmamaktadr. Ne var ki, kontrolrlerin kaynak kontrol konusunda pratik bilgiye ve ayrca Kaynak Kontrol konusunda tannm bir kalifikasyona (rn. CSWIP Kalifikasyonu) sahip olmalar genel endstri uygulamas durumuna gelmitir

Grsel Kontrol Koullar


Aydnlatma BS EN 970, minimum aydnlatmann 350 lx olacan belirtmekte, fakat minimum 500 lux* nermektedir. * normal maaza veya bro aydnlatmas Eriim Dorudan kontrol iin yzeye eriim gzn: kontrol edilen yzeyden 600mm mesafe dahilinde olmasn lik bir bak as konumunda olmasn salamaldr. en az 30

600mm (maks.) 30 (min.)

Grsel Kontrole Yardmc Aralar


Dorudan grsel kontrol iin eriimin kstl olduu durumda, genellikle szleme taraflar arasnda mutabakatla bir aynal boroskop veya fiber optik izleme sistemi seeneklerinden yararlanlabilir. Ayrca, yzey kusurlar ile zemin arasnda uygun kontrast ve rlyef etkisini yaratmak iin yardmc aydnlatma salanmas da gerekebilir. Grsel incelemeye kolaylatrmak iin uygun olabilecek dier aydnlatma elemanlar unlardr: Kaynak masdarlar (pah alarnn ve kaynak profilinin, dolgu boyutunun, kontrol edilmesi, dikialt derinliinin llmesi iin). zel kaynak boluu masdarlar ve dorusal hiza bozukluu (yksekalak) masdarlar. Dz masdarlar ve mezuralar. Byteler (eer grsel incelemeye yardmc olmas iin bir byte kullanlacaksa X2 ile X5 arasnda olmaldr).

BS 970 standard, eitli kaynak masdarlarnn emalarn ve ayrca bunlarn ne iin kullanlabileceine ve yaplabilecek lmlerin hassasiyetine ilikin ayrntlar ierir.

Kontrol Yaplmas Gerekebilecek Aamalar


BS EN 970 standard, incelemenin normalde kaynakland haliyle kaynaklar zerinde gerekletirilmesini ngrr. Bu, tamamlanm kaynan grsel kontrolnn bir minimum koul olduu anlamna gelir. Ne var ki, BS EN 970 standard ayn zamanda kontrol derecesinin ve baz kontrol ilemlerinin gerekli olduu aamalarn Uygulama Standard tarafndan veya mteri ile retici arasnda mutabakatla belirlenmesi gerektiini belirtir. Basnl kaplar ve boru sistemleri veya byk yaplar gibi yksek salamla sahip olmas gereken mamul elemanlarda, kontrol faaliyeti genellikle retim sreci boyunca gerekli olacak; rn: Kaynaktan nce Kaynak srasnda Kaynaktan sonra

retimin bu aamalarnn her birinde kontrol faaliyetleri, Kaynak Kontrolrnn Grevleri olarak grlebilir ve gerekli olabilecek tipik kontroller aada aklanmaktadr.

Bir Kaynak Kontrolrnn Tipik Grevleri


Bir yeni szlemenin banda bir Kaynak Kontrolrnn bilmesi gereken ilgili standartlar, kurallar ve artnameler, kontrolrn belli ayrntlar konusunda kararlar vermesi iin retim srasnda bavurmas gerekecek belgelerdir. Bavurulmas gerekebilecek tipik belgeler unlardr: Uygulama Standard (veya Kodu) (grsel kabul kriterleri iin aadaki nota baknz *) Kalite planlar veya inceleme kontrol listeleri (kontroln tipine ve derecesine gre) izimler (montaj/toplama ayrntlar ve boyutsal gereklilikler iin) QC prosedrleri (Belge kontrol, malzeme tama, elektrod muhafazas, WPSler vs. gibi irketin Kalite Kontrol/Kalite Gvence (QC/QA) prosedrleri

*Not: retilen elemana ilikin gerekliliklerin ounun Ulusal Standartlarda, Mteri Standartlarnda veya eitli QC Prosedrlerinde belirtilmesinin gerekmesine karn, baz zelliklerin kesin olarak tanmlanmas kolay deildir ve koul iyi iilik standard olarak verilebilir. Tam olarak tanmlamas zor olan gerekliliklere baz biim toleranslar, ekilde bozulmas, yzey hasar veya kaynak srama miktar rnek olarak verilebilir. yi iilik, bir kalifiye iinin belli bir alma ortamnda doru aralar kullandnda glk ekmeden salayabilecei standarttr. Uygulamada, mamul elemann uygulamas iyi iilik konusunda verilecek karar etkileyen ana faktr olacak veya ilgili mteri artnamesi makul iilik dzeyini saptayacaktr. Kaynak yzeyi bitii ve burun karm , kaynak kk profili ve zmparalamayla veya son ilemle dzeltilmesi gerekecek kaynaklar iin gerekli biti gibi ayrntlara ynelik kabul standardyla ilgili ynlendirici bilgi edinmek amacyla bazen referans numunelere gerek duyulur. Bir Kaynak Kontrolr ayrca gerek duyulacak kontrol yardmc aralarnn: iyi durumda olmalarn uygun ekilde/QC prosedrlerinin gerektirdii biimde kalibre edilmelerini de salamaldr.

Gvenlik bilinci btn alanlarn grevidir ve bir Kaynak Kontrolr: iyeriyle ilgili btn gvenlik ynetmelikleri konusunda bilgili olmal Gerekli olacak gvenlik cihazlarnn mevcut ve iyi durumda olmalarn salamaldr.

Kaynak ilemi ncesindeki grevler Eylem izim/WPSye gre Saptand ve bir test belgesine kadar izlenebiliyor (hasarl ve pis deil) WPSler onayland ve kaynaklar (ve kontrolrler) iin mevcut Kaynak ekipman yi durumda ve uygun ekilde kalibre edilmi Kaynak hazrlklar WPSye (ve/veya izimlere) uygun ekilde Kaynak vasflar Kullanlacak her WPS iin vasflara sahip kaynaklarn belirlenmesi. Btn kaynak kalifikasyon belgeleri geerli (gncel) Kaynak sarf Kullanlacak olanlar WPSlere gre belirlenmi ve QC prosedr tarafndan ngrld ekilde malzemeleri muhafaza/kontrol edilmi WPSye/izimlere uygun olarak, punto kaynaklar iyi iilik Ek birletirmeler standardna ve koda/WPSye uygun olacaktr. Kaynak yzleri Kusur, pislik ve hasar iermiyor. n stma (gerekliyse) Minimum scaklk WPSye uygun. Kaynak ilemi srasndaki grevler Kontrol Eylem antiye/saha kayna Hava koullarnn msait/Koda uygun olmasn salayn (koullar kaynak ilemini etkilememelidir) Kaynak ilemi WPSye uygun olarak n Istma (gerekliyse) Minimum scaklk, WPSye uygun ekilde muhafaza edilir. Pasolar aras Maksimum scaklk, WPSye uygun ekilde muhafaza edilir scaklk Kaynak sarf WPSye uygun ekilde ve Prosedr olarak kontrol ediliyor malzemeleri Kaynak parametreleri Akm, volt, gezinim hz WPSye uygun Grsel olarak Koda uygun (ek yerini doldurmadan nce) Kk ilemesi (tek tarafl kaynaklar iin) Oluk ama/ zmparalama Bir onaylanm yntemle ve iyi iilik standardna gre lem aras temizlik yi iilik standardna gre Kaynak Onay sicilinde yer alyor ve kullanlan WPS iin vasfl Kontrol Malzeme

Kaynak ilemi sonrasndaki grevler Kontrol Kaynak iaretleme Kaynak grnm Eylem Her kaynak kaynaknn iaretiyle iaretlenir ve izime/kaynak haritasna gre belirtilir Kaynaklarn btn NDT (profil, temizlik, vs.) iin uygun olmalarn salayn) Kaynaklar grsel olarak ve Koda uygun ekilde kontrol edin Boyutlar izimlere/Koda gre kontrol edin deiikliklerin uygulama izimlerine dahil edilmelerini salayn Btn NDTlerin tamamlanmasn ve kayda geirilmesi iin raporlarn hazrlanmasn salayn Prosedre uygun ekilde izleyin Prosedre uygunluunu izleyin (plan kaydn kontrol edin9 Test ekipmannn kalibre edilmesini salayn Prosedre/Koda uygunluu salamak iin testi izleyin. Raporlarn/kaytlarn mevcut olmasn salayn Btn raporlarn/kaytlarn tamamlanmasn ve gerekli ekilde derlenmelerini salayn

Boyutsal kontrol izimler NDT Onarmlar PWHT (gerekliyse) Basn/yk testi (gerekliyse) Belgelendirme kaytlar

nceleme Kaytlar
nceleme kaytlarna/kontrol raporlarna ilikin koul szlemeye ve retim tipine gre deiecektir ve genellikle bir resmi kayt koulu yoktur. Bir kontrol kayd gerektiinde, elemanlarn ngrlen aamalarda kontrol edildiini ve kabul kriterlerini karladklarn kantlamak gerekebilecektir. Bu kaydn ekli farkllk gsterecektir (bir nceleme Kontrol Listesi veya bir Kalite Plan zerinde bir faaliyetin karsna imza atlarak veya her eleman iin ayr ayr kontrol kayd dzenlenmek ekliyle olabilir) Ayr ayr kontrol raporlar szkonusu olduunda, BS EN 970 dahil edilecek tipik ayrntlar listelemektedir: malatnn/reticinin ad ncelenen elemann iareti Malzeme tipi ve kalnl Birletirme tipi Kaynak ilemi Kabul standard/kriterleri Kabul edilemez btn kusurlarn yerleri ve tipleri (ngrlyorsa, bir doru izimin veya fotorafn konulmas gerekebilir) nceleyen kiinin/kontrolrn ad ve inceleme tarihi

Blm 2 Terimler ve Tanmlar

Not: Aadaki tanmlar BS 499-1:1991 Kaynak terimleri ve sembolleri Kaynak, sert lehimleme ve sl kesme standardndan alnmtr. Sert Lehimleme Genellikle metallere uygulanan bir birletirme ilemi; bu ilemde, stma srasnda veya sonrasnda, erimii dolgu metali klcal ekim yoluyla birletirilecek paralarn yakn bitiik yzeyleri arasndaki yere ekilir veya orada tutulur. Genel olarak, dolgu metalinin erime noktas 450Cnin stndedir, fakat her zaman ana malzemenin erime scaklnn altndadr. Sert lehim kayna Ergitme kaynana benzer bir teknik ve ana metalinkinden daha dk bir erime scaklna sahip bir dolgu metali kullanlarak metallerin birletirilmesi; fakat sert lehimlemede olduu gibi klcal ilem veya ana metalin bilerek eritilmesi kullanlmaz. Balant Uygun ekilde hazrlanm ve toplanm ayr ayr bileenlerin kaynaklamayla veya sert lehimleme yoluyla birletirildii bir balant. Kaynak dikii Kaynaklama yoluyla yaplan metal paralarn birleimi. Kaynaklama ki veya daha fazla parann syla veya basnla veya her ikisiyle, bu paralar arasndaki metalin niteliinde bir sreklilik olacak ekilde birletirilmesi ilemi.. .

Ek tipi Aln balant

izim

Tanm Balant blgesinde birbiriyle 135 ile 180 arasnda bir a oluturan iki parann ular veya kenarlar arasnda bir balant Bir parann ucu veya kenar ile dier parann yz arasnda bir balant; paralar balant yerinde 5den 90ye kadar (90 dahil) bir a yaparlar Balant blgesinde 30den fazla, fakat 135den az bir a yapan iki parann ular veya kenarlar arasnda bir balant

T balant

Ke balan t

Kenar balant

Balant blgesinde birbiriyle 0 ile 30 (dahil) arasnda bir a yapan iki parann kenarlar arasnda bir balant

Ha balant

ki dz plakann veya iki ubuun dik ayla ve ayn eksen zerinde bir baka dz plakayla kaynakland bir balant

Bindirmeli balant

Kaynak dikii veya kaynak dikileri blgesinde birbiriyle 0 - 5 (dahil) arasnda bir a yapan iki rt en para arasnda ba lant

1
1.1

Kaynak Dikii Tipleri


Konfigrasyon bak asndan (1.2ye gre)

Aln kaynak dikii Bir aln balantsnda

Dolgu kaynak dikii

Aln

Bir T balantsnda

Bir ke balantsnda

Otojen kayna Dolgu metali olmadan yaplan bir ergitme kayna; TIG, plazma, elektron n, lazer veya oksijen yaktl gaz kaynaklama ilemiyle yaplabilir. Yark kayna Bir bileendeki bir deliin etrafnda bir dolgu kayna biriktirerek iki rten bileen arasnda yaplan bir balant; bylece delikten grnen dier bileenin yzeyine balanr.

Tka kaynak Bir iparasnn bir bileenindeki bir deliin dolgu metaliyle doldurulmas suretiyle yaplan bir kaynak; burada bileen delikten grnen bir rten bileenin yzeyiyle birletirilir (delik dairesel veya oval olabilir)

1.2

Penetrasyon bak asndan


Tam penetrasyonlu kaynak Kaynak metalinin balantya tam kk ergimesiyle nfus ettii bir kaynakl balant. ABDde, bunun iin tercih edilen terim tam balantl penetrasyon kaynadr (CJP) (bkz AWS D1.1.).

Ksmi penetrasyon kayna: Tam penetrasyonsuz bir kaynakl balant. ABDde tercih edilen terim ksmi balantl penetrasyon kaynadr (PJP).

Balant Tipleri (bkz. BS EN ISO 15607)


Homojen: Kaynak metalin ve ana malzemenin mekanik zellikler ve/veya kimyasal bileim nemli herhangi farklln olmad kaynakl balant. rnek: Bir eleen karbon elik elektrotla kaynaklanan iki karbon elik plaka. Heterojen: Kaynak metalin ve ana malzemenin mekanik zellikler ve/veya kimyasal bileim bakmndan nemli farkllklara sahip olduu kaynakl balant. rnek: Bir nikel bazl elektrodla gerekletirilen bir demir dkm elemann bir onarm kayna Benzemez: Ana malzemelerin mekanik zellikler ve/veya kimyasal bileim olarak nemli farkllklar gsterdii kaynakl balant. rnek:bir ostenit paslanmaz elik basn kab zerine kaynaklanan bir karbon elik kaldrma mapas.

Tamamlanm Kaynan zellikleri


Ana metal: Kaynaklama, sert lehim kaynaklamas veya sert lehimleme yoluyla balanacak veya yzeyi kaplanacak metal. Dolgu metali: Kaynaklama, sert lehim kaynaklama, sert lehimleme veya yzey kaplama srasnda eklenen metal. Kaynak metali: Bir kaynan yaplmas srasnda eritilen ve kaynak dikiinde tutulan btn metal. Isyla etkilenen blge (HAZ): Ana metalin metalrjik olarak kaynaklama veya sl kesme ssndan etkilenen, fakat erimeyen ksm. Ergitme izgisi: Bir ergitme kaynanda kaynak metali ile HAZ arasndaki snr. Bu, kaynak balants iin kullanlan standart olmayan bir terimdir. Kaynak blgesi: Kaynak metalini ve HAZyi ieren blge. Kaynak yz: Kaynan yapld tarafta grnen bir ergitme kaynann yzeyi. Kk: Kaynak yapann en uzandaki birinci ileme tarafndaki blge. Burun: Bir kaynak yz ile ana metal arasnda veya ilemeler arasndaki snr. Bu, bir kaynan ok nemli bir zelliidir; nk burunlar genellikle yksek stres konsantrasyon noktalardr ve ounlukla farkl tiplerde kaynaklarn balama noktalar niteliinedirler (rn. yorgunluk atlaklar, souk atlaklar). Stres konsantrasyonunu azaltmak iin, burunlarn ana metal yzeyiyle przsz bir ekilde kaynatrlmas gerekir. Kaynak metal fazlas: Burunlar birletiren dzlemin dnda kalan kaynak metal. Bu zellii ilikin dier standart olmayan terimler: Takviye, tamadr.

Kayn ak yz

Ana metal

Kayn ak blg esi

Bur un

Ana Metal

HAZ Kayn ak metal i Kk


Ergitme cizgisi

Kaynak metal Kaynak fazlas metal fazlas

Ana metal Kaynak metal fazlas Burun Ergitm e izgi si Kaynak blgesi

Kaynak yz

Kk

Kaynak metali

HAZ

Ana metal

Kaynak Hazrl
Uygun ekilde hazrlanm ve toplanm ayr ayr bileenlerin kaynaklamayla veya sert lehimlemeyle birletirildii bir balant yaplmasna ynelik bir hazrlk.

4.1

Kaynak hazrl zellikleri


Pah as Bir bileenin kenarnn bir kaynak yapmak iin hazrland a. Karbon elii plakalar zerinde bir MMA kayna iin, a yle olacaktr: bir V hazrl iin 25-30. o bir U hazrl iin 8-12 . o bir tekli pah hazrl iin 40-50 . o bir J hazrl iin 10-20 .

Dahili a Kaynaklanacak paralarn ergitme yzeylerinin dzlemleri arasndaki a. Tekli V veya U ve ift V veya U durumunda, bu a pah asnn iki katdr. Tek veya ift pah, tek veya ift J pah durumunda, dahil edilen a pah asna eittir. Kk yz Bir ergitme yznn pahlanmayan veya oyulmayan ksm. Bunun deeri kullanlan kaynaklama ilemine, kaynaklanacak ana malzemeye ve uygulamaya baldr; karbon elik plakalar zerine bir tam penetrasyon kayna iin, 1-2mm arasnda bir deere sahiptir (normal kaynaklama ilemleri iin). Boluk Birletirilecek kenarlar, ular veya yzeyler arasndaki herhangi bir kesitteki minimum mesafe. Bunun deeri kullanlan kaynaklama ilemine ve uygulamaya baldr: karbon elik plakalar zerinde bir tam penetrasyon kayna iin 1-4mm bir deere sahiptir. Kk yarap Bir tekli J veya U, ift J veya U kaynak iin hazrlanan bir bileende ergitme yzeyinin kavisli ksmnn yarap. Karbon elik plakalar zerinde MMA, MIG/MAG ve oksijen yaktl gaz kaynaklama durumunda, kk yarap tek ve ift U hazrlklar iin 6mm deere ve tek ve ift J hazrlklar iin 8mm deere sahiptir. Alan Bir kk yz ile bir J veya U hazrlnn kavisli ksm arasnda bir ergitme yznn dz ksm; 0 deerine sahip olabilir. Genellikle alminyum alamlarn MIG kaynaklamas iin kaynak hazrlklarnda bulunur.

4.2

Hazrlk tipleri

Ak kare aln hazrl Bu hazrlk, ya bir taraftan ya iki taraftan ince bileenlerin kaynaklanmas iin kullanlr. Eer kk boluu sfrsa (yani bileenler temas halindeyse), bu hazrlk bir kapal kare aln hazrlna dnr (penetrasyon olmamas sorunu nedeniyle tavsiye edilmez!)
Dahili a Pah as

Boluk

Kk yz

Tek V hazrl V hazrl, kaynaklama ilemlerinde en yaygn kullanlan hazrlklardan biridir; alevle veya plazma kesme sistemi (ucuz ve hzl) kullanlarak hazrlanabilir. Daha kaln plakalar szkonusu olduunda, bir ift V hazrl tercih edilir; nk bu, balantnn tamamlanmas iin daha az dolgu malzemesi gerektirir ve kalan stresler balantnn her iki tarafnda dengelenerek daha dk asal ekil bozukluu elde edilir.

ift V hazrl Hazrlk derinlii iki tarafta ayn olabilir (simetrik ift V hazrl) veya dier tarafa gre bir tarafta daha derin olabilir (asimetrik ift V hazrl). Genellikle, bu durumda, hazrln derinlii, plaka kalnlnn 2/3 birinci yzde ve kalan 1/3 arka yzde datlr. Bu asimetrik hazrlk, kkn ardan oyulmasyla bir dengeli kaynaklama ilemine olanak verir ve bunun sonucunda daha dk asal bozukluklar meydana gelir. Tek V hazrl bir taraftan kaynaklamaya olanak verirken, ift V hazrl iki taraftan eriim gerektirir (ayn ey btn ift tarafl hazrlklar iin geerlidir)
Dahili a Pal as

Kk yara p

Boluk Alan Tek U hazrl

Kk yz

U hazrl talal imalatla gerekletirilebilir (yava ve pahal). Ne var ki, bu durumda elde edilen daha sk toleranslar, V hazrlklarnda olduundan daha iyi bir birletirme salar. Balanty tamamlamak iin daha az malzeme gerektirdiinden tek V hazrlyla karlatrldnda daha kaln plakalar iin uygulanr ve sonu olarak daha dk artk streslere ve ekil bozukluklarna yol aar. V hazrlyla benzer ekilde, ok kaln kesitler szkonusu olduunda, bir ift U hazrl kullanlabilir.

ift U hazrl Genellikle bu tip hazrlk bir alan gerektirmez (istisna: alminyum alamlar).

Destekleme eridiyle tek V hazrl Destekleme eritleri, artan akm ve dolaysyla artan braknt oranlar/verimlilikle ve ieriden yakma tehlikesi olmayan tam penetrasyonlu kaynaklarn retilmesine olanak verir. Destekleme eritleri kalc veya geicidir. Kalc tipler, birletirilenle ayn malzemedendir ve yerlerine punto kayna yaplrlar. Bu tip kaynakla ilgili ana sorunlar bunlarn zayf yorgunluk direncine sahip olmalar ve ana metal ile destekleme eridi arasnda atlak yenimi olasl olmasdr. Ayrca, balant kknde dahili atlak nedeniyle NDT yntemiyle inceleme yaplmas da gtr. Geici tipler bakr eritleri, seramik karolar ve aklar ierebilirler.

Tek pah hazrl

ift pah hazrl

Tek J hazrl

ift J hazrl Btn bu hazrlklar (tek/ift pah ve J), T balantlar zerinde de kullanlabilirler. Kaln kesitler szkonusu olduunda ift hazrlklar tavsiye edilir. Bu hazrlklarn ana avantac, sadece bir bileenin hazrlanmasdr (ucuzdur, kk hiza bozukluklarn telafi edebilir). Kaynak hazrlklarna ilikin ek detaylar BS EN ISO 9692 Standardna baknz.

Aln Kaynaklarnn Boyutu


Tam penetrasyon aln kayna
Tasarm boaz kalnl

Fiili boaz kalnl

Ksm penetrasyon aln kayna

Fiili boaz kalnl

Tasarm boaz kalnl

Bir genel kural olarak: Fiili boaz kalnl = tasarm boaz kalnl + kaynak metal fazlas.

Tam penetrasyonlu aln kayna aln yaslama


Fiili boaz kalnl = tasarm boaz kalnl

Farkl kalnlklarda iki plaka arasnda aln kayna

Fiili boaz kalnl = balant iinde maksimum kalnl

Tasarm boaz kalnl = daha ince plakann kalnl

leme (paso): Bir elektrodun, alomann veya hamlacn bir geiinde eritilen veya braklan metal.

Tek pasolu kaynak

ok pasolu kaynak

Tabaka: Bir veya birden fazla paso ieren kaynak metal tabakas.

Aln kaynak tipleri (eriilebilirlik bak asndan):

Tek tarafl kaynak

ift tarafl kaynak

Dolgu Kayna
Enlemesine kesitte yaklak olarak gen olan ve bir aln, kenar veya ergitme punto kayna dnda bir ergitme kayna.

6.1

Dolgu kaynaklarnn boyutu


Aln kaynaklarndan farkl olarak, dolgu kaynaklar birka boyut kullanlarak tanmlanabilir: Fiili boaz kalnl: bir tanesi kaynak yznde teet ve dieri ise fzyon penetrasyonunun en uzak ucundan geen ve her biri d burunlar birletiren bir izgiye paralel iki izgi arasndaki dey mesafe. Tasarm boaz kalnl: Tasarm amacyla kullanlan boaz kalnlnn minimum boyutu. Efektif boaz kalnl olarak da bilinir. izimge a sembolyle gsterilir. Bacak uzunluu: Ergitme yz zerinden lldnde, ergitme yzlerinin ve bir dolgu kaynann burnunun fiili veya tahmini kesiiminden itibaren olan mesafe. izimde z sembolyle gsterilmektedir.

Fiili boaz kalnl

Bacak uzunl uu

tasarm boaz kalnl

Bacak uzunl uu

6.2

Dolgu kaynaklarnn biimi


ev dolgu kayna: Bacak uzunluklarnn mutabk kalnan tolerans dahilinde eit olduu bir dz yzl dolgu kayna. Bu kaynak tipinin kesit alan, bir tasarm boaz kalnl a ve bacak uzunluuyla z bir dik al ikizkenar gen oluturduu dnlebilir. Tasarm boaz kalnl ile bacak uzunluu arasndaki iliki yledir: a = 0.707 z . veya z = 1.41 a .

Dbkey dolgu kayna: Kaynak yznn dbkey olduu bir dolgu kayna. Yukarda ev dolgu kaynaklar iin yazlm olan bacak uzunluu ile tasarm boaz kalnl arasndaki ilikin bu kaynak tipi iin de geerlidir. Bu durumda kaynak metali fazlas oldu iin, fiili boaz kalnl tasarm boaz kalnlndan daha byktr.

Excess weld metal: kaynak metal fazlas a design throat: bir tasarm boaz

bkey dolgu kayna: Kaynak yznn ibkey olduu bir dolgu kayna. ev dolgu kaynaklar iin belirtilen bacak uzunluu ile tasarm boaz kalnl arasndaki ilikin bu kaynak tipi iin geerli deildir. Ayrca, boaz kalnl fiili boaz kalnlna eittir. Kaynak yz ile evreleyen ana malzeme arasnda przsz kaynama nedeniyle, kaynan burunlarndaki stres konsantrasyon etkisi nceki tiple karlatrldnda azalr. Bu nedenle, bu tip kaynak yorgunluk olgusunun bozulmann ana nedeni olabilecei evrimsel yklere tabi olan uygulamalarda olduka tercih edilir.

Asimetrik dolgu kayna: Dikey bacak uzunluunun yatay bacak uzunluuna eit olmad bir dolgu kayna. Bacak uzunluu ile tasarm boaz kalnl arasndaki iliki bu tip kaynak iin artk geerli deildir; nk kesit bir ikizkenar gen deildir.
Yatay bacak boyutu

Dikey bacak boyutu


Boaz boyutu

Derin penetrasyonlu dolgu kayna: Normalden daha derin bir dolgu kayna. Yksek s girdili kaynak ilemleri (rn. pskrtme transferle SAW veya MAG) kullanlarak retilir. Bu tip kaynak, gereken biriken metal miktarn azaltrken gerekli boaz kalnln elde etmek iin daha byk ark penetrasyonu avantajlarndan yararlanr ve bylece artk stres dzeyinde azalma olur. Bir tutarl ve srekli penetrasyon salamak iin, gezinme hznn yksek bir dzeyde sabit klnmaldr. Sonu olarak, bu tip kaynak genellikle mekanik veya otomatik kaynaklama ilemlerinden yararlanlarak retilir. Ayrca, yksek derinlik-genilik oran katlama orta izgi atlamas olasln artrr. Bu kaynak tipini nceki tiplerden ayrt etmek iin boaz kalnl a yerine s ile sembolize edilir.

6.3

Aln ve dolgu kaynaklarnn bileimi


Bu, farkl kalnlklara sahip iki plaka arasnda T balantlar iin kullanlan aln ve dolgu kaynaklarnn tam veya ksmi penetrasyonlu veya aln balantlaryla birleimidir. Oluk kaynaklarnn tepesine eklenen dolgu kaynaklar, kaynak yznn ana metal yzeyine doru kaynamasn iyiletirir ve kaynan burunlarndaki stres konsantrasyonunu azaltr.

ift pah bileim kayna

Kaynak Pozisyonu, Kaynak Eimi ve Kaynak Dn


Kaynaklama pozisyonu: alma pozisyonu, kaynak eilim ve kaynak dn olarak ifade edilen bir kaynan yn (dier ayrntlar iin ltfen ISO 6947ye baknz). Kaynak eimi: Matematiksel olarak pozitif ynde (yani saat ynnn tersine doru) llmek zere, kk izgi ile yatay referans dzlemin pozitif X ekseni arasndaki a.

Kaynak dn: Szkonusu kaynan enine kesit dzleminde matematiksel olarak pozitif ynde (yani saat ynnn tersine doru) llmek zere,kaynan merkez izgisi ile pozitif Z ekseni arasndaki a.

Kaynaklama poz.

ISO 6947ye gre tanm ve sembol izim Kaynaklama pozisyonunun yatay ve kaynan merkez izgisinin dikey olduu bir kaynaklama pozisyonu. PA. Kaynaklamann yatay olduu (dolgu kaynaklarnda geerlidir) bir kaynaklama pozisyonu. PB

Dz

Yataydikey

Kaynaklamann yatay ve kaynan merkez izgisinin yatay olduu bir kaynaklama pozisyonu. PC Yatay

Dikey-yukar

PG

Kaynaklamann yukar doru olduu bir kaynaklama pozisyonu.PF. Bir kaynaklamann aa olduu bir kaynaklama pozisyonu. PG

Dikey-aa

PF

Tepede

Yataytepede

Kaynan yatay ve tepeden ve kaynan merkez izgisinin dikey olduu bir kaynaklama pozisyonu. PE. Kaynaklamann yatay ve tepede oldugu bir kaynaklama pozisyonu (dolgu kaynaklarnda szkonusudur) PD.

Kaynaklama pozisyonlarna ilikin toleranslar

Dokuma
Bu, kaynak metalin brakm srasnda bir elektrodun veya aluma nozlnn enine osilasyonudur. Bu teknik, genellikle dikey-yukar kaynaklarda kullanlr.

Kiri boncuu: Az dokuma hareketiyle veya hi dokuma hareketi olmadan yaplan bir kaynak metal pasosu.

Blm 3 Kaynak Kusurlar ve Malzemelerin Kontrol

Tanmlar
Tanmlar: Kusur: Ayp: (bkz. BS EN ISO 6520-1) deal kaynaktan bir sapma. Bir kabul edilemez kusur.

BS EN ISO 6520-1ye gre kusurlarn snflandrlmas: Bu standart, ergitme kayna durumunda geometrik kusurlar snflandrr ve bunlar alt gruba ayrr: 1 2 3 4 5 6 atlaklar Oluklar Kat enklzyonlar Ergitme ve penetrasyon yoksunluu Kusurlu biim ve boyutlar Muhtelif kusurlar

Nedenin saptanmas ve bir daha meydana gelmesinin nlenmesi iin bir kusurun doru ekilde belirlenmesi nemlidir.

atlaklar
Tanm: Soumann veya streslerin etkisiyle ortaya kan, kat haldeki bir lokal kopmann yaratt bir kusur. atlaklar dier kusur tiplerinden daha nemlidirler; nk bunlarn geometrisi atlak ucunda ok byk stres konsantrasyonu yaratarak bunlarn kopmaya neden olmalar olasln artrr. atlak tipleri: Boylamasna. Enlemesine. Yaylan (bir ortak noktadan yaylan atlaklar). Krater. Dallanma (ortak bir atlaktan kaynaklanan bir balantl atlaklar grubu).

Bu atlaklar aadakilerde bulunabilir: Kaynak metali HAZ Ana metal

stisna: Krater atlarlar sadece kaynak metalinde bulunurlar. Bu atlaklar, niteliklerine bal olarak: Scak (rn. katlama atlaklar, svlama atlaklar) resipitasyon kaynakl (rn. yeniden stma atlaklar, snmeye direnli eliklerde mevcuttur)

Souk (rn. hidrojen kaynakl atlaklar). Katmanl yrtlma.

2.1

Scak atlaklar
Yerlerine ve meydana gelme ekillerine gre, scak atlaklar: Katlama atlaklar: Katlama srecinin bir sonucu olarak kaynak metalinde (genellikle kayna merkez izgisi boyunca) meydana gelir. Svlama atlaklar: Malzemenin, tane snrlarnda bulunan dk erime noktasna sahip bileenlerin svlamasn salayacak kadar yksek bir scakla stlmas sonucunda fzyon izgisinin civarnda kaba taneli HAZde meydana gelir.

2.2

Katlama atlaklar

Genellikle, katlama atlaklar aada belirtilen durumlarda meydana gelebilir: Kaynak metali bir yksek karbon veya yabanc madde (slfr, vs.) element ieriine sahip olduunda. Katlaan kaynak boncuunun derinlik-genilik oran byk (derin ve dar) olduunda. Is ak koulu kesilmesi meydana geldiinde; rn. durma/balama durumu.

atlaklar, geni ve bzlme boluklar gibi yzeye ak veya yzey altnda ve muhtemelen dar olabilir. Katlama atla, byk olaslkla bileimlerde meydana gelir ve geni donma scakl aralyla sonulanr. Bu, eliklerde genellikle normalin stnde karbon ile slfr ve fosfor gibi yabanc elementlerin varl neticesinde ortaya kar. Bu elementler katlama srasnda ayrlr ve bylece kaynan katlamasndan sonra taneleraras sv filmler kalr. Souma kaynak boncuunun sl bzlmesi bunlarn kopmasna ve bir atlak oluturmasna neden olabilir.

Kaynak yapann, pulla kapl olan veya ya veya gresle pislenmi metal yzeyler zerinde veya yaknnda kaynak yapmamas nemlidir. Pul bir yksek slfr ieriine sahip olabilir ve ya ile gres hem karbon hem slfr verebilir. Bakr, kalay, kurun ve inko gibi dk erime noktasna sahip metallerle pislenme olmasnn da engellenmesi gerekir.

2.3

Hidrojenden kaynaklanan atlaklar

Kk (dikialt) atla

Dip atla

Hidrojenden kaynaklanan atlama, genellikle HAZnin kaba taneli blgesinde meydana gelir ve ayn zamanda souk, gecikmeli veya dikialt/dip atlamas olarak da bilinir. Dikialt atlamas fzyon snrna paraleldir ve yolu genellikle bir taneleraras ve taneii atlamas bileimi eklindedir. Ana artk ekme gerilmesinin yn, dip atlamalar szkonusu olduunda, atlak yolunun kademeli olarak fzyon snrndan bir daha dk hassasiyete sahip blgeye ve hidrojen atlamasna doru bymesine neden olur. Bu meydana geldiinde, atlak byme hz azalr ve sonunda durur. HAZ hidrojen atlamasnn meydana gelmesi iin drt faktrn bir arada bulunmas gerekir: 1 Hidrojen dzeyi 2 Stres > biriken kaynak metalinin 15ml/100g > akma geriliminin 0.5i

3 Scaklk 4 Duyarl mikroyap

< 300 C > 400Hv sertlik

Eer herhangi bir faktr mevcut olmazsa atlama engellenir. Bu nedenle, bu faktrlerden birinin veya birden fazlasnn kontrol edilmesiyle atlama engellenebilir: n stma uygulayn (souma hzn yavalatmak ve bylece duyarl mikro yaplarn olumasn engellemek iin) Bir spesifik pasolar aras scakl muhafaza edin (n stmayla ayn etkiye sahiptir) Kaynaklama ileminin tamamlanmasndan sonra ard stma yapn (artk gerilmeyi azaltmak ve hassas mikro yaplar ortadan kaldrmak iin). Kaynak metal hidrojeni doru kaynaklama ilemi/sarf malzemesi seerek azaltn (rn. MMA yerine TIG kayna kullann; sellozlu olanlar yerine temel kaplamal elektrotlar kullann). Tek pasolu teknik yerine ok pasolu teknik kullann (kendinden tavlama etkisi yoluyla hassas mikro yaplar ortadan kaldrr, hidrojen ieriini azaltarak hidrojenin kaynak alanndan dar kmasn salar). Bir tavlama boncuu veya scak paso teknii kullann (yukardakiyle ayn etkiye sahiptir). Ostenitli veya nikel dolgu kullann (hassas mikro yap oluumunu engeller ve hidrojenin kritik alanlarn dna dalmasna olanak verir). Kuru koruma gazlar kullann (hidrojen ieriini azaltr). Balantdaki pas temizleyin (pasta bulunan nemden kaynaklanabilecek hidrojen pislenmesini engeller). Artk gerilimi azaltn. Kaynak profilini kaynatrn (kaynan diplerindeki stres konsantrasyonunu azaltr).

2.4

Katmanl yrtlma

Katmanl hrtmla sadece haddelenmi elik rnlerde (zellikle plakalarda) meydana gelir ve ana ayrtedici zellii atlamann bir taraal grnme sahip olmasdr. atlama, aada belirtilen durumlarn gerekletii balantlarda meydana gelir: elik plakann btn kalnl ynnde bir sl bzlme gerilmesi meydana geldiinde ok ince plakacklar eklinde ve ana dzlemleri plaka yzeyine paralel olan metal olmayan enklzyonlar mevcut olduunda Dzlemsel metal olmayan enklzyonlar zerinde bzlme gerilmesi kademeli ayrlmayla sonulanr ve atlamann yatay paralar durumunda kabaca dikdrtgen biiminde olan ve plaka yzeyine paralel delikler oluturur. Gerilme daha da arttnda, genellikle yumuak kesme atlamasyla dikey atlama oluur. Bu iki aama, bu atlaklara taraal grnm kazandrr. Katmanl yrtlmaya tabi olan kaynakl balantlarda sorunu kontrol etmek iin iki ana seenek mevcuttur: Garanti edilmi tam kalnlk zelliklerine sahip (Z derecesi) bir temiz elik kullann. atlama riskini en aza indirmek iin balant tasarm, kstlama kontrol ve kaynaklama sras kombinasyonu.

Oyuk

Gaz oyuu: skm gazla oluur

Bzlme oluu: katlama srasndaki bzlmeden kaynaklanr

Gaz gzenei Dengeli dalm gzeneklilik Kmelenmi (lokal) gzeneklilik Dorusal gzeneklilik Uzam oyuk Solucan delii Surface pore

Dallantlararas bzlme Krater boru Mikro yap

Dallantlararas mikro bzlme

Taneii mikro yap

3
3.1

Oyuklar
Gaz gzenei

Aklama Kaynak metal iinde skm temel olarak kresel biime sahip bir gaz oyuu Gaz oyuu eitli biimlerde olabilir: Ayrk Dengeli dalm gzeneklilik Kmelenmi (lokal) gzeneklilik Dorusal gzeneklilik Uzam oyuk Yzey gzenei

Nedenleri Engelleme Nemli aklar/paslanm elektrod yi durumda ve kuru elektrotlar kullann (MMA) Hazrlanm yzeyin gresle/ Hazrlanm yzeyi temizleyin hidro karbonla/suyla pislenmesi Gaz kalkannda hava kalmas (MIG/MAG, TIG) Elektrotta, dolgu veya ana metalde yanl/yetersiz oksijen giderici ok yksek bir ark gerilimi veya uzunluu Astar boyalardan/yzey ilem maddesinden gaz Bir koruyucu gaz ak hznn ok yksek olmas ve trblans yaratmas (MIG/MAG, TIG) Yorumlar Gzeneklilik btn kaynak metalinde lokal veya ince ekilde dalm boluklar olabilir. Hortum balantlarn kontrol edin Yeterli oksijen giderme etkisine sahip elektrod kullann Gerilimi ve ark uzunluunu drn Yzey ilem maddesi kullanmadan nce reaksiyon riskini saptayn Gaz ak hzn optimum ekilde ayarlayn

3.2

Solucan delikleri

Aklama Kaynak metalin katlamas srasnda skan gazn oluturduu uzun veya borumsu oyuklar; bunlar tek tek veya gruplar halinde olabilir. Nedenleri Hazrlama yzeyinin ciddi pislenmesi Lamine alma yzeyi Balant geometrisi nedeniyle alma yzeyinde yarklar Yorumlar Solucan delikleri, dairesel kesite sahip karakteristik uzam gzenekler yaratan katlaan metal kristaller (dallantlar) arasnda gazn kademeli olarak skmas sonucunda meydana gelirler. Bu uzam gzenekler, bir radyografi zerinde bir zikzak dizilim eklinde grnebilirler. Engellenmesi Kaynak ncesi temizleme prosedrlerini uygulayn Ana malzemeyi bir lamine olmayan parayla deitirin Yarklar yaratan balant biimlerini giderin

3.3

Yzey gzeneklilii

Aklama Kaynan yzeyini kran bir gaz gzenei. Nedenleri Nemli veya pislenmi yzey veya elektrod Dk ak faaliyeti (MIG/MAG) Slfrdioksit yaratan ar slfr (zellikle otomat elikleri) Uzun ark veya yksek esintiler nedeniyle koruma gaz eksiklii (MIG/MAG) Bir koruma gaz ak hznn ok yksek olmas nedeniyle trblans olumas (MIG/MAG, TIG) Yorumlar Yzey gzenekliliinin nedenleri, dengeli gzenekliliinkilere benzer. Engelleme Temiz yzey ve kuru elektrotlar Bir yksek aktiviteli ak kullann MnS yaratan yksek manganezli elektrod kullann; otomatik eliklerinin (yksek slfrl) normalde kaynaklanmamas gerekir. Cereyanlara kar korumay gelitirin ve ark uzunluunu drn Gaz ak hzn optimum dzeye getirin

3.4

Krater boru

Aklama Bir kaynak pasosunun sonundaki bir bzlme oyuu. Ana nedeni, katlama srasnda bzlmedir. Nedenleri lemlerin ok yksek bir akmla kullanlmas, kaynak yetersizlii e yaramayan krater dolgu (da eim) (TIG) Yorumlar Krater dolgu, dk s girdisi nedeniyle TIG kaynanda zel bir sorundur. Bu ilemde krateri doldurmak iin, ark snnceye kadar bir azalan admlar dizisi eklinde kaynak akmn azaltmak (eimlendirmek). Engelleme Kaynaky yeniden eitin Doru krater dolgu teknikleri kullann

Kat Enklzyonlar
Tanm Kaynak metalde skm kat yabanc maddeler.
Kat enklzyonlar

Cruf enklzyo nu

Ak enklzyo nu

Oksit enklzyo nu

Metal enklzyo nu Tungsten Bakr

Dorusal

Ayrk

Kmeli

Dier metal

4.1

Cruf enklzyonlar

Aklama Kaynaklama srasnda hapsolan cruf. Kusur, dzensiz bir biime sahiptir ve grnm olarak bir gaz gzeneinden farkldr. Nedenleri ok pasolu kaynan zemin yzeyinden eksik kaldrlmas Arkn nnde cruf ylmas. Engelleme Pasolar arasnda cruf kaldrma ilemini iyiletirin Cruf kontroln salamak iin ii konumlandrn. Kaynak, elektrod asn dzeltmelidir alma yzeyinde crufun hapsolmas alma yzeyini dzeltin/ przszletirin

Yorumlar Kaynak metal iinde, zellikle MMA ilemi kullanlmsa ince bir ekilde dalm enklzyonlar olabilir. Bunlar ancak byk veya keskin kenarl enklzyonlar olduunda bir sorun olutururlar.

4.2

Ak enklzyonlar
Aklama Kaynaklama srasnda hapsolan ak. Kusur, dzensiz bir biime sahiptir ve bu nedenle grnm olarak bir gaz gzeneinden farkldr. Sadece, akyla ilgili kaynaklama ilemlerinde (rn. MMA, SAW ve FCAW) grlr. Nedenleri Bozuk kaplama nedeniyle kaynamam ak Ak erimez ve kaynak iinde hapis kalr (SAW veya FCAW) Engelleme yi durumda elektrotlar kullann Aky/teli deitirin. Tatmin edici kaynak koullar yaratmak iin kaynak parametrelerini ayarlayn, rn. akm, gerilim, vs.

4.3

Oksit enklzyonlar
Aklama Kaynaklama srasnda hapsolan oksitler. Kusur bir dzensiz biime sahiptir ve bu nedenle grnm olarak bir gaz gzeneinden farkldr. Nedeni alma yzeyinde ar demir oksit katman/pas Yorumlar Bir zel oksit enklzyon tipi buruukluk yapyor. Bu kusur tipi bilhassa alminyum alamlarda meydana gelir. Atmosferik pislenmeye kar yetersiz koruma ve kaynak havuzunda trblans faktrlerinin bileimiyle ciddi oksit film katlanmas. Engelleme Kaynaklama ncesinde yzeyi zmparalayn

4.4

Tungsten enklzyonlar

Aklama TIG kayna srasnda tungsten paracklar gml kalabilir. Tungstenin evreleyen metalden daha youn olmas ve daha fazla miktard X-/gamma n emmesi nedeniyle bu kusur radyografilerde bir k alan olarak grnr. Nedenleri Elektrod ucunun kaynak havuzuyla temas Dolgu metalinin elektrodun scak ucuyla temas Elektrod ucunun kaynak havuzundan sramayla kirlenmesi Belli bir elektrod boyutuna veya tipine uygun akm limitinin almas Elektrodun kovandan normal mesafeden daha fazla kmas ve dolaysyla elektrodun ar snmas Kovann yetersiz sktrlmas Uygun olmayan koruma gaz ak hz veya ar hava cereyan nedeniyle elektrod ucunda oksitlenme Elektrotta yarlmalar veya atlaklar Uygun olmayan koruma gaz (rn. MAG kayna iin kullanlan argon-oksijen veya argon-karbon dioksit karmlar kullann) Engelleme Tungsteni kaynak havuzundan uzak tutun; HF start kullann Elektrod ile dolgu metalinin temas etmesini engelleyin Kaynak akmn azaltr; koruma gaz ak hzn ayarlayn Kaynak akmn azaltn; daha byk apl bir elektrod kullann Elektrod uzantsn ve/veya kaynak akmn drn Kovan sktrn Koruma gaz ak hzn ayarlayn; kaynak alann koruyun; arkn durdurulmasndan sonra ard gaz aknn en az 5 saniye devam etmesini salayn. Elektrodu deitirin; kullanlan kaynak akm iin doru boyutlu tungsten seilmesini salayn Doru gaz bileimine gein

5
5.1

Ergime ve Penetrasyon Eksiklii


Ergime eksiklii
Tanm Kaynak metali ve ana metal arasnda veya kaynak metalin ardk tabakalar arasnda birleme eksiklii.

Ergime eksiklii

Yan duvar ergime eksiklii

Pasolar aras ergime eksiklii

Kk ergime eksiklii

5.1.1

Yanduvar ergime eksiklii

Aklama Kaynan bir tarafnda veya iki tarafnda birden kaynak ile ana metal arasnda btnleme olmamas. Nedenleri Kaynaa dk s girdisi Arkn nnde erimi metal ylmas Kaynak hazrlama zerine oksit veya MAG daldrma transfer kaynanda ar endktans Engelleme Ark gerilimini ve/veya kaynak akmn artrn; gezinme hzn azaltn Elektrod asn ve alma konumunu iyiletirin; gezinme hzn artrn Kenar hazrlama prosedrn iyiletirin Sramay artrsa bile endktans azaltn

Yorumlar Kaynaklama srasnda, ana metalle ergime yaratmak iin kaynak havuzunun kenarnda yeterli snn mevcut olmas gerekir. 5.1.2 Pasolararas ergime eksiklii

Aklama Kaynak boncuklar arasnda, ergime izgisi boyunca btnleme olmamas. Nedenleri Dk ark akm ve dolaysyla kaynak havuzunda dk akclk ok yksek gezinme hz Yanl boncuk yerletirme Yorumlar Kaynak boncuklar arasnda yarklar yaratan ve crufun lokal olarak hapsolmasna neden olan pasolararas ergime eksiklii Engelleme Akm artrn Gezinme hzn drn Kaynaky yeniden eitin

5.1.3

Kk ergime eksiklii

Aklama Kaynak ile bir kaynan kkndeki ana metal arasnda btnleme olmamas. Nedenleri Dk s girdisi Engelleme Kaynak akmn ve/veya ark gerilimini artrn; gezinme hzn azaltn Ana metal kalnl iin doru MAG daldrma transfer endksiyon ayar kullann kaynanda ar endktans MMA elektrodu ok byk (dk Elektrod boyutunu drn akm younluu) Dikey aa kaynaklama Dikey yukar prosedrne gein kullanlmas Byk kk yz Kk yzn drn Kk Kk boluu Doru kk akl salayn Yanl a veya yanl Doru elektrod as kullann. elektrod kullanm Kaynakann tamamen kalifiye ve usta olmasn salayn Kkte ar hizaszlk Doru hizalama salayn

5.2

Penetrasyon yetersizlii
Penetrasyon yetersizlii

Eksik penetrasyon

Eksik kk penetrasyonu

5.2.1 Eksik penetrasyon

Aklama Fiili ve nominal penetrasyon arasnda fark. Nedenleri Ar kaln kk yz, yetersiz kk boluu veya bir arka oyma ilemi srasnda salam metale kadar kesme Dk s girdisi Engelleme Arka oyma tekniini iyiletirin ve kenar hazrlamann onaylanm WPSye gre olmasn salayn Kaynak akmn ve/veya ark gerilimini artrn; gezinme hzn drn Elektrik ayarlarn iyiletirin ve pskrtme ark transferine gein

MAG daldrma transfer kaynanda ar endktans, ark nnde havuz tamas MMA elektrodu ok byk (dk Elektrod boyutunu drn akm younluu) Dikey aa kaynak kullann Dikey yukar prosedrne gein Yorumlar

Eer kaynak balants kritik bir nitelie sahip deilse, yani gerekli uzunluk dkse ve alan yorulma atlamasna tabi deilse, bir ksmi penetrasyon kayna yaratmak mmkndr. Bu durumda, eksik kk penetrasyonu bu yapnn bir paras olarak dnlr ve bir kusur deildir (bu normalde, tasarmla veya standartta belirtilen koulla belirlenecektir).

5.2.2

Eksik kk penetrasyonu

Aklama Kkn bir veya her iki ergime yzleri erimez. Kk tarafndan izlendiinde, kk kenarlarnn bir tanesinin veya ikisinin birden erimediini aka grebilirsiniz. Nedenleri ve engelleme Kk ergime eksikliiyle ayn.

6
6.1

Kusurlu Biim ve Boyutlar


Alt Kesik

Aklama Kaynaklama nedeniyle ana metaldeki bir pasonun dibinde veya nceden birikmi kaynak metalinde bir dzensiz oluk. Derinlii, uzunluu ve keskinliiyle karakterize edilir. Alt kesik

Srekli alt kesik

Aralkl alt kesik

Pasolar aras alt kesik

Nedenleri Yksek kaynak akm (zellikle serbest kenarda) veya yksek gezinme hz nedeniyle st kenarn erimesi >9 mm bacak uzunluuyla yatay dikey (PB) pozisyonunda bir dolgu kayna giriimi Ar/yanl dokuma Yanl elektrod as Yanl koruma gaz seimi (MAG)

Engelleme zellikle ar snmann meydana gelebilecei bir serbest kenara yaklaarak enerji girdisini azaltn Dz pozisyonda kaynak yapn veya ok pasolu teknikler kullann Dokuma geniliini azaltn veya oklu pasolara gein Daha kaln elemana doru direkt ark Malzeme tipi ve kalnl (MAG) iin doru gaz karm salayn

Yorumlar Is girdisini kontrol etmek iin alt kesiin kaynak onarmlar srasnda dikkatli olmak gerekir. Eer bir onarm kaynann boncuu ok kkse, kaynaktan sonraki souma hz ar alacak ve ana metalde bir yksek sertlie sahip olabilecek ve kaynak hidrojen atlamasna hassas olabilecektir.

6.2

Ar kaynak metali

Aklama Kaynak metali fazlas, dolgu kaynaklarda ar dbkeylik ve aln kaynaklarda ana metal plakasndan daha byk bir kaynak kalnl yaratan fazla metal. Bir kaynan bu zellii, sadece kaynak metal fazlasnn ykseklii bir ngrlen snrdan daha byk olduunda bir kusur olarak grlr. Nedenleri Ark enerjisi fazlas (MAG, SAW) S kenar hazrl Kusurlu elektrod kullanm ve birikme ilemi Yanl elektrod boyutu ok yava gezinme hz Yanl elektrod as Yanl kutup kullanld (elektrod kutbu DC-VE (MMA, SAW) Yorumlar Kaynan bu zelliini belirtmek iin kullanlan takviye terimi yanltcdr; nk metal fazlas normal elikte bir aln balantsnda daha gl bir kaynak yaratmaz. Bu kusur bir sorun haline gelebilir; nk kaynak dibinin as keskin olabilir ve bu durum kaynan ve yorgunluk atlamasnn diplerinde stres konsantrasyonunun artmasna yol aabilir. Engelleme Is girdisinin azaltlmas Kenar hazrln derinletirin Kaynaknn becerisini gelitirin Elektrod boyutunu drn Doru gezinme hznn kullanlmasn salayn Doru elektrod as kullanlmasn salayn Doru kutupsallk salayn; rn. DC+VE Not: DIG iin DC-VE kullanlmaldr.

6.3

Ar penetrasyonu

Aklama Kk penetrasyon boncuunun bir ngrlen snrn tesine uzanmas lokal veya kesintisiz olabilir. Nedenleri Kaynak s girdisi ok yksek Yanl kaynak hazrlama; rn. ar kk boluu, ince kenar hazrl, destekleme Kaynaklama pozisyonuna uygun olmayan elektrod Kaynaknn becerikli olmamas Yorumlar Birrnek boyutlara sahip bir penetrasyon boncuunun bakm, zellikle boru aln kaynanda olduka byk beceri gerektirir. Eer kaynaa eriim kstlysa veya bir dar hazrlama szkonusuysa bu daha da gleebilir. Penetrasyon kontrolne yardmc olmas iin kalc veya geici destek ubuklar kullanlabilir. Engelleme Ark gerilimini ve/veya kaynak akmn drn; kaynak hzn artrn paras hazrln iyiletirin Pozisyon iin doru elektrod kullann Kaynaky yeniden eitin

6.4

rtme

Aklama Bir kaynan dibinde, metalin ana metal yzeyine onunla ergimeden akmas sonucunda meydana gelen bir kusur. Nedenleri Kt elektrod kullanm (MMA) Yksek s girdisinin/dk gezinme hznn dolgu kaynaklarnn yzey akna neden olur Kaynan yanl konumlandrlmas Yanl elektrod kaplama tipinin yaratt ok yksek bir akclk Engelleme Kaynaky yeniden eitin Tek pasolu dolgular iin s girdisini drn veya bacak boyutunu maks. 9mm ile snrlandrn Dz konuma gein Elektrod kaplama tipi olarak daha az akc olan daha uygun hzl donan tipi tercih edin

Yorumlar Bir dolgu kayna iin, rtme alt kesik ile balantldr; kaynak havuzu ok svym gibi, kaynan st akp gidecek ve tepede alt kesik ve tabanda rtme yaratacaktr. Eer bir dolgu kayna yatay-dikey (PB) pozisyonunda olduunda kaynak havuzunun hacmi ok bykse, kaynak metali yerekimi nedeniyle kecek ve iki kusura birden neden olacaktr (tepede alt kesik ve tabanda rtme); bu kusur sarkma olarak adlandrlr.

6.5

Dorusal hizaszlk

Aklama ki kaynaklanm para arasnda hizaszlk; burada yzey dzlemleri paralelken, gerekli ayn dzlemde deildirler. Nedenleri Montaj prosedrlerinde yanllklar veya dier kaynaklardan arpklk Scak haddelenmi plakalarda veya kesitlerde dzln ar sapmas Yorumlar Hizaszlk aslnda bir kaynak kusuru deil, bir yapsal hazrlama sorunudur. En kk bir hizaszlk bile bir balantda lokal kesme gerilimini artrarak bklme gerilimi yaratr. Engelleme Kaynak ncesinde hizann uygun ekilde kontrol edilmesi ve kelepelerin ve kamalarn kullanlmas Kaynaklama ncesinde haddelenmi ksmn doruluunu kontrol edin

6.6

Asal biim bozulmas

Aklama ki kaynaklanm para arasnda hizaszlk; burada paralarn yzey dzlemleri paralel veya gereken ada deildir. Nedenleri ve engelleme Dorusal hizaszlkla ayn.

6.7

Tam doldurulmam oluk

Aklama Kaynak dolgu metalinin yetersiz brakm nedeniyle bir kaynan yzeyinde bir kesintisiz veya kesintili kanal. Nedenleri Yetersiz kaynak metali Dzensiz kaynak boncuk yzeyi Yorumlar Bu kusur alt kesikten farkldr; bir kaynan yk tama kapasitesini azaltr, oysa alt kesik bir kaynan kenarnda bir keskin stresi artran entik yaratr. Engelleme Kaynak pasosunu artrn Kaynaky yeniden eitin

6.8

Dzensiz genilik

Aklama Kaynan geniliinde ar deikenlik. Nedenleri Ciddi ark flemesi Dzensiz kaynak boncuk yzeyi Yorumlar Bu kusur tamamlanm kaynan btnln etkilemese de, HAZnin geniliini etkileyebilir ve balantnn yk tama kapasitesini (ince taneli yap eliklerinde) drebilir veya korozyon direncini olumsuz etkileyebilir (duplex paslanmaz elikler szkonusu olduunda). Engelleme DCden ACye gein; ark uzunluunu mmkn olduu kadar ksa tutun Kaynaky yeniden eitin

6.9

Kk ibkeylii

Aklama Bir aln kaynann kkndeki bzlme nedeniyle meydana gelen bir s oluk. Nedenleri Pozitif boncuk yaratmak iin yetersiz ark gc Yanl hazrlama/birletirme Ar destek gaz basnc (TIG) Kaynaknn becerikli olmamas Destek ubuu oluunda cruf basmas Yorumlar Kk boncuu lsn kontrol etmek iin bir destek eridi kullanlabilir. Engelleme Ark enerjisini ykseltin WPSye gre al Gaz basncn drn Kaynaky yeniden eitin Cruf basmasn engellemek iin ii yatrn

6.10

e gme

Aklama Kaynak havuzunda kaynakta bir delikle sonulanacak bir kme. Nedenleri Yetersiz gezinme hz Ar kaynak akm Kaynaknn becerikli olmamas Kk yzn ar oyulmas Ar kk boluu Yorumlama Bu ciddi bir kusurdur; temel olarak kaynaknn beceriksizliinden kaynaklanr. Oluan boluun balantya kprlenmesiyle onarlabilir, fakat byk dikkat ister. Engelleme Gezinme hzn artrn Kaynak akmn azaltn Kaynaky yeniden eitin Daha fazla zen; kaynaky yeniden eitin Doru birletirme salayn

7
7.1

Muhtelif Kusurlar
Kaak ark

Aklama Arklanmadan veya kaynak oluun dnda ark arpmasndan kaynaklanan ve kaynan bitiiindeki ana metalin yzeyinde oluan lokal hasar. Bu, elektrodun, pensenin veya akm dn kelepesinin kazayla ie temas ettii yerlerde rastgele ergimi metal olumasna neden olur. Engelleme Eriimi iyiletirin (montaj srasn deitirin) Elektrod pensesi veya hamla Elektrod penseleri ve hamlalar iin zerinde eksik yaltm dzenli kontrol program balatn Kullanlmad zaman elektrod Bir yaltlm muhafaza yeri salayn pensesi veya hamla iin bir yaltlm muhafaza yerinin salanmamas Gevek akm dn kelepesi Akm dn kelepelerinin bakmn dzenli olarak yapn Kaynak akmn yaltmadan tel Kaynaky yeniden eitin beslemesinin (MAG kayna) ayarlanmas Yorumlar Bir ark arpmas, atlaklar ierebilecek bir sert HAZ yaratabilir. Bunlar, hizmet srasnda ciddi atlamaya yol aabilir. Kayna tamir etmek yerine zmparalama suretiyle bir ark arpmasnn giderilmesi daha iyi olacaktr. Nedenleri e kt eriim

7.2

Srama

Aklama Kaynak srasnda karlan ve katlam kaynak metalinin yzeyine yapan kaynak veya dolgu metal yuvarlar. Nedenleri Yksek ark akm Uzun ark uzunluu Manyetik ark flemesi GMAW ilemi iin yanl ayarlar Nemli elektrotlar Koruma gaznn yanl seilmesi (%100 Co2) Yorumlar Sramann kendisi bir kozmetik kusurdur ve kaynan btnln etkilemez. Ne var ki, genellikle bir ar kaynak akm yznden meydana geldiinden, kaynak koullarnn ideal olmadn gsterir ve bu nedenle genellikle yap iinde baka ilgili sorunlar vardr. Baz sramalar daima ak ark sarf elektrod kaynak ilemlerinden kaynaklanr. Yapmay drmek ana metal zerinde srama engelleyici bileikler kullanlabilir ve ardndan srama kaznabilir. Engelleme Ark akmn drn Ark uzunluunu drn Ark uzunluunu drn veya ACye gein Elektrik ayarlarn deitirin (fakat tam fzyonu muhafaza etmeye dikkat edin) Kuru elektrotlar kullann Mmknse argon ieriini artrn; fakat ok yksek bir %ye sahip olmas penetrasyon olmamasna yol aabilir

7.3

Yrtlm yzey
Aklama Krlma sonucunda geici kaynaklanm eklerin karlmasndan kaynaklanan yzey hasar. Blge zmparalanmal, ardndan bir boya nfusu veya manyetik parack incelemesine tabi tutulmal ve artndan bir kalifiye prosedr kullanlarak kaynaklama yoluyla orijinal biimine geri dndrlmelidir. NOT: Baz uygulamalar, ana malzemenin yzeyinde herhangi bir rtme kaynann varlna izin vermez.

7.4

Dier kusurlar
Zmparalama iareti Aklama Zmparalamadan kaynaklanan lokal hasar. Yontulma iareti Aklama Keski veya baka aletlerin kullanlmasndan kaynaklanan lokal hasar. ncelme Aklama Ar talama nedeniyle iparasnn kalnlktan yoksun olmas. Kart pasolarn hizaszl Aklama Kaynak balantsnn kart taraflarndan yaplan iki pasonun merkez izgileri arasnda farkllk. Tav rengi (grnr oksit film) Aklama Kaynak blgesinde hafif oksitlenmi yzey; genellikle paslanmaz eliklerde meydana gelir.

Kabul Standartlar
Kaynak kusurlar, bir kaynaklanm yapnn salamln ciddi ekilde azaltabilir. Bu nedenle, bir kaynakl balantnn kullanlmasndan nce, bunlarn yerlerinin NDE teknikleri kullanlarak bulunmas, nemlerinin deerlendirilmesi ve tekrar meydana gelmelerini engellemek iin nlem alnmas gerekir. Belli bir yap iin belli bir boyutun ve ayp tipinin kabul edilmesi, ayp kabul standard olarak ifade edilir. Buna, genellikle uygulama standartlarnda veya artnamelerinde yer verilir. Btn normal kaynak kusur kabul standartlar atlaklar tamamen reddeder. Ne var ki, istisnai durumlarda ve btn taraflarn kabulyle, eer atlaklarn sorun yaratmayaca phe uyandrmayacak ekilde kantlanrsa atlaklarn kalmasna izin verilebilir. Bunu saptamas g olabilir ve genellikle kopma mekanii lmleri ve hesaplamalar gerektirir. Kabul edilebilirlik dzelerinin farkl uygulamalarda deikenlik gsterdiini ve ou durumda ayn uygulama iin farkl standartlar arasnda farkllk olduunu belirtmek yerinde olacaktr. Dolaysyla, farkl ileri kontrol ederken, szlemede belirtilen geerli standard veya artnameyi kullanmak nemlidir. Kabul edilemez kaynak kusurlar saptandnda, bunlarn giderilmesi gerekir. Eer kaynak kusuru yzeydeyse, ilk deerlendirilecek ey bunun normalde yzeysel dzeltmeyle onarlabilecek kadar s olup olmaddr. Yzeysel olmas, aybn giderilmesinden sonra kalan malzeme kalnlnn ek kaynek metali eklenmesini gerektirmeyecek ekilde yeterli olmas anlamna gelir. Eer ayp ok derinse, giderilmesi ve bir minimum tasarm boaz kalnl salamak iin yeni kaynak metali eklenmesi gerekir. Kaldrlan metalin yerine metal konulmas veya kaynak onarm (bir ukurun doldurulmasnda veya bir kaynak balantsnn yeniden yaplmasnda olduu gibi), bir onaylanm prosedre uygun ekilde yaplmaldr. Bu prosedrn gerekletirilme ekli ie ilikin uygulama standardna dayanacaktr. Baz durumlarda, ister bir ukur doldurulsun ister bir komple balant yaplsn yeni balantlarn yaplmasna ilikin bir prosedrn kullanlmas makul olacaktr. Eer gereken gvence dzeyi daha yksekse, kalifikasyon kazlan ve sonra bir ngrlen yntemden yararlanlarak yeniden doldurulan bir kaynakl balantnn bir kesin simlasyonundan yararlanlarak yaplmaldr. ki durumda da, uygulama standardna uygun olarak kalifikasyon kontrol ve test gerekecektir.

Blm 4 Tahribatl Test

Giri
Avrupa Kaynak Standartlar, kaynak prosedr kalifikasyon teste iin yaplan test kuponlarnn tahribatsz ve sonra da tahribatl teste tabi tutulmalarn gerektirmektedir. Testler, tahribatl testler olarak adlandrlr; nk kaynakl balant, ondan eitli test paras tiplerinin alnmasndan sonra tahrip edilir. Tahribatl testler iki gruba ayrlabilir: Bir mekanik zellii lmek iin kullanlanlar nicel testler Balant kalitesini deerlendirmek iin kullanlanlar nitel testler

Mekanik testler niceldir; nk bir miktar llr ekme dayanm, sertlik veya arpma tokluu gibi bir mekanik zellik. Nitel testler, balantda ayp olmadn ve salam nitelie sahip olduklarn dorulamak iin kullanlr; bunlara eme testlerini, makroskopik inceleme ve krlma testlerini (dolgu krlmas ve entik krma) rnek olarak verebiliriz.

Test Tipleri, Test Paralar ve Test Amalar


Plakalarn, borularn, dvme paralarnn vs. belli kaliteler iin ngrlen minimum zellik deerlerine sahip olduklarnn dorulanmas iin malzeme imalatlar/tedarikiler tarafndan eitli mekanik test tipleri kullanlr. Tasar mhendisleri, belli malzeme kaliteleri iin listelenen minimum zellik deerlerini tasarm temeli olarak kullanrlar ve maliyet verimli tasarmlarn ou, kaynakl balantlarn taban metalinkinden daha kt olmayan zelliklere sahip olduu eklinde bir varsayma dayanrlar. Kaynak prosedr kalifikasyonu iin gerekletirilen nicel (mekanik) testler, balant zelliklerinin tasarm gerekliliklerini karladn kantlamaya yneliktir. Aada belirtilen blmlerde, kaynakl balantlarda yaygn ekilde kullanlan tahribatl testlere ve test yntemlerine odaklanlmaktadr.

2.1

Enine ekme testleri


Test amac Kaynak prosedr kalifikasyon testleri daima balant dayanmnn tasarm kriterini karladn gstermek iin enine ekme testleri yaplmasn gerektirirler. Test numuneleri Avrupa Kaynak Standartlar tarafndan ngrlen bir tipik enine ekme test paras aada gsterilmektedir. EN 895 gibi enine ekme test paralar iin boyutlar belirleyen standartlarn hepsi fazla kaynak metalinin alnmasn ve yzeyin iziksiz olmasn gerektirir.
Paralel uzunluk

Test paralar, balantnn tam kalnln temsil etmek zere tornalanabilir, fakat ok kaln balantlar szkonusu olduunda, tam kalnln test edilebilmesi birka enine ekme test numunesinin gerektirir. Test yntemi Test numuneleri, test ncesinde doru ekilde llrler. Daha sonra, numuneler bir ekme testi makinesinin eneleri arasnda taklr ve numune krlncaya kadar srekli olarak artrlan bir ekme kuvvetine tabi tutulurlar. ekme dayanm (Rm), maksimum ykn test ncesinde llmek zere test numunesinin kesit alanna blnmesiyle hesaplanr. Test balantnn ekme dayanmn lmeyi ve bununla tasarm iin temel olan taban metal zelliklerinin geerli kriter olarak kaldn gstermeyi amalar. Kabul kriterleri Eer test paras kaynak metalinde krlrsa, hesaplanan dayanmn, genellikle taban metal malzemesi kalitesi iin ngrlen minimum deer olan ngrlm minimum ekme dayanmndan az olmamas kaydyla kabul edilir.

ASME IX kodunda, eer test numunesi minimum taban metal dayanmnn %95inin stnde bir gerilimde kaynak veya ergime blgesi dnda krlrsa, test sonucu makuldr.

2.2

Kaynak ekme testleri


Test amac Kaynak metal dayanmnn kaynak prosedr kalifikasyonunun bir paras olarak llmesinin (zellikle yksek scaklk tasarmlar iin) gerektii durumlar olabilir. Test, ekme dayanmn ve ayrca snme (veya akma) dayanmn ve ekme snekliini lmek iin gerekletirilir. Kaynak ekme testleri ayrca elektrotlarn ve dolgu tellerinin sarf malzemelerinin onayland standart tarafndan ngrlen ekme zelliklerini karladklarn dorulamak amacyla kaynak sarf malzemesi imalatlar tarafndan da dzenli olarak gerekletirilirler. Test numuneleri sminden de anlalaca zere, test numuneleri uzunlamasna eksenleriyle paralel kaynaklardan ilenir ve numune masdar uzunluu %100 kaynak metal olmaldr.

Yuvarlak kesit

Bir kaynak prosedr kalifikasyon test parasndan alnan yuvarlak ekme numunesi

Bir elektrod klasifikasyon test parasndan alnan yuvarlak ekme numunesi

Test yntemi Numuneler, enine ekme numunelerinin testinde olduu gibi bir srekli olarak artrlan kuvvete tabi tutulurlar. Snme (Re) veya akma dayanm (Rp), numunenin paralel uzunluuna taklan ve yk artrlrken masdar uzunluunun genlemesini doru ekilde lebilen bir uzamaler yoluyla llr. Tipik yk uzama erileri ve bunlarn temel zellikleri aada gsterilmektedir:

Elastik snrda bir ayr akma noktasn gsteren bir elie ilikin yk uzama erisi

Bir ayr akma noktasn gstermeyen, bir elie (veya baka metale) ilikin ykuzama erisi; akma dayanm bir elastik snr lsdr

ekme sneklii iki ekilde llr: Masdar uzunluunun yzde uzamas Krlma noktasnda alann azalma yzdesi

Aadaki ekil bu iki sneklik lsn gstermektedir.

2.3

Darbe tokluu testleri


Test amac Charpy V entik testi paralar, bir darbe ykne tabi tutulan bir standart boyutlu bir keskin entikten bir atlak balatmak ve oaltmak iin enerjiyi lerek gevrek krlmaya kar direncin deerlendirilmesine ynelik uluslararas kabul grm yntem haline gelmilerdir. Tasarm mhendisleri, belli bir eleman iin kullanlan eliin tokluunun hizmet srasnda gevrek krlmay engellemeye yetecek kadar yksek olmasn salamak durumundadrlar ve bu nedenle darbe numuneleri, retilmi komponente ilikin tasarm scaklna gre bir scaklkta test edilirler. C-Mn ve dk alaml elikler gevrek krlmaya kar direnlerinde keskin bir deiiklik yaarlar; nk ortam scaklnda ok iyi toklua sahip olabilecek bir eliin sfrn altndaki scaklklarda ar gevreme gsterebilmeleri iin scaklklar azaltlr (aadaki resimde gsterildii gibi).

Scaklk aral

S llm S n ne ek kk kr r ma a 4 47 7J Ju ull

G Ge e ii a ar ra all

S S n ne ek k//G Ge ev vr re ek k Gei noktas 28 Jul E e n n e r jjii Em miill e ne e n e r

Gevrek krlma 40 0 - 30 - 20 - 1 10 0 0 - 50 -- 4 a Te s t s c ak l S Sa an nttiig gr r att D De er re ec ce e u m u n e o r m a llo ll a r a k e r c a k ll k tt a e s tte d ii ll ii r n n u m u n en n o r m a o a r a kh h e rs s c a k k att e s e d r

Gei scakl, st raf (maksimum tokluk) ile alt raf (tamamen gevrek) arasnda orta yer noktadaki scaklk olarak tanmlanr. Yukarda, gei scakl -20 Cdir. Test numuneleri Test numunelerine ilikin boyutlar uluslararas lekte standart olup bunlar tam boyutlu numuneler iin aada gsterilmektedir. Ayrca daha kk boyutlu numuneler iin de (rn. 10x7.5mm ve10x5mm) standart boyutlar vardr.

Tam boyutlu numuneler iin Charpy V entik test paras boyutlar

Numuneler, test koullarna uygun ekilde farkl pozisyonlarda bulunan, fakat tipik olarak kaynak metalinin ortasnda ve HAZn eninde pozisyonlarda (aada gsterildii gibi) bulunan entik pozisyonuna sahip kaynaklanm test plakalarndan yaplrlar.

ift V aln kaynaklarndan Charpy V entik test numuneleri iin tipik entik pozisyonlar

Test yntemi Numuneler, test scaklnda tutulan bir sv ieren bir yaltlm banyo iine daldrmak suretiyle ngrlen test scaklna kadar soutulurlar. Numune scaklnn birka dakika kararl hale gelmesini bekledikten sonra, hemen test makinesinin rsne aktarlr ve numune entiin arkasndan bir darbe yk alacak ekilde bir sarka eki abuk serbest braklr.

Bir darbe test makinesinin ana zellikleri aada gsterilmektedir.

Darbe test makinesi

Darbe noktasnda eki pozisyonunu gsteren rs zerindeki darbe numunesi.

Test ncesinde ve sonrasnda Charpy V entik test paralar

ekicin her test numunesinde arptnda emdii enerji, makinenin baremi zerindeki eki ibresinin konumuyla gsterilir. Enerji deerleri Jul olarak (veya ABD artnamelerinde ft-lbs) olarak verilir.

Darbe testi numuneleri kere alnr (her entik pozisyonu iin numune); nk sonularda, zellikle kaynakl paralar szkonusu olduunda bir lde dalma szkonusudur. Kabul kriterleri Her test sonucu kaydedilir ve her st testlik set iin bir ortalama deer hesaplanr. Bu deerler, uygulama standard veya mteri tarafndan ngrlenlerle karlatrlarak ngrlen koullarn salanp salanmad belirlenir. Darbe testinden sonra, test numunelerinin incelenmesi bunlarn tokluk zellikleri konusunda ek bilgi salar ve test raporuna eklenebilir: Kristallilik yzdesi gevreme krlmasn gsteren kristal grnme sahip olan krlma yznn yzdesi: %100 oran tamamen gevrek krlmay gsterir; Yanal genleme entiin arkasndaki numunenin arkasnn geniliinde art (resimde gsterildii gibi); deer ne kadar bykse, numune o kadar toktur.

Ar gevreme gsteren bir numune bir temiz krlma sergileyecektir, numunenin iki yars az yanal genleme gsteren veya hi yanal genleme gstermeyen tamamen dz krlma yzeyine sahip olacaktr. ok iyi tokluk gsteren bir numune, kk lde bir atlama uzamas gsterecek, krlma olmayacak ve yksek bir yanal genlemeye sahip olacaktr.

2.4

Sertlik testi
Test amac Bir metalin sertlii, onun plastik deformasyona kar direncidir. Bu, belli tipte bir izaarla ize kar direncinin llmesiyle tayin edilir.

Belli bir maksimum deerin stnde sertlie sahip bir elik kaynakl para retim veya kullanm srasnda atlamaya hassas olabilir; belli eliklere ve uygulamalara ilikin kaynak prosedr kalifikasyon testi, ngrlen maksimum sertlii aan hibir blge olmamasn salamak iin test kaynann sertlik bakmndan kontrol edilmesini gerektirir. Makroskopik inceleme iin hazrlanan numuneler, kaynakl parann eitli pozisyonlarnda sertlik lmlerinin alnmas iin de kullanlabilir; bu bir sertlik incelemesi olarak adlandrlr. Test yntemleri Sertlik testi iin yaygn kullanlan yntem vardr: Vickers sertlik testi bir kare tabanl elmas piramit izaar kullanlr. Rockwell sertlik testi bir elik konik izaar veya elik bilya kullanlr. Brinell sertlik testi bir bilya izaar kullanlr.

Sertlik deeri, bir standart yk altnda yaratlan izin boyutudur; iz ne kadar kkse, metal o kadar sert demektir.

Vickers test yntemi aada gsterilmektedir.

d=

d1 + d2 2

Hem Vickers hem Brinell yntemleri, kaynakl paralarn makroskopik incelemesi iin hazrlanan numuneler zerinde sertlik incelemelerinin gerekletirilmesi iin uygundurlar. Bir tipik sertlik incelemesinde, taban metaldeki (kaynan iki tarafnda), kaynak metalindeki ve HAZdeki (kaynan iki tarafnda) sertlii lmek iin izaardan yararlanr. Brinell yntemi, HAZnin belli blgelerindeki sertlii doru lemeyecek kadar byk bir iz yaratr ve genellikle taban metallerinin sertliini lmek iin kullanlr.

Bir tipik sertlik incelemesi (Vickers sertlik izaar kullanlarak) aada gsterilmektedir:

Sertlik deerleri, test raporlarnda bir numara ve bunu takiben test yntemini gsteren harfler olarak gsterilir; rnein: 240HV10 = sertlik 240, Vickers yntemi, 10kg izaar yk 22HRC = sertlik 22, Rockwell yntemi, elmas konik izaar (skala C)

238HBW = sertlik 238, Brinell yntemi, tungsten bilya izaar

2.5

atlak ucu alma kaymas (CTOD) testi


Test amac Charpy V entik testi, mhendislerin eliklerde meydana gelen gevreme krlmas riskleri hakknda yarglarda bulunmalarn salar, fakat bir CTOD testi bir malzeme zelliini, krlma tokluunu ler. Krlma tokluu verileri, mhendislerin aadaki gibi krlma mekanii analizleri gerekletirmelerini salar: Belli bir scaklkta ve belli gerilim koullarnda bir gevreme krlmas balatacak bir atlan boyutunun hesaplanmas Belli bir scaklkta bir gevreme krlmas yaratacak belli boyutta atlaa neden olacak gerilim.

Bu veri, kullanlmakta olan bir ekipmann kontrol srasnda bir atlak saptandnda uygun bir karar alnmas iin temeldir. Test numuneleri Aln kaynann eksenine enlemesine kesilmi bir dikdrtgen (kare) biimli ubuk eklinde bir CTOD numunesi hazrlanr. Bir V entii, test pozisyonuyla (kaynak metal veya HAZ) kesimek zere ubuun ortasnda yaplr. entiin dibinde bir s testere kesii yaplr ve daha sonra numune testere kesiinden balayan bir s yorgunluk atlamas oluuncaya kadar bir evrilme bkme yk balatacak olan bir makineye konulur.

Numuneler greceli olarak byktr; genellikle B x 2B kesite ve ~10B uzunl u u na s a h i pl e r di r (B = k a yn a n t am k a l nl ). Test paras ayrntlar aada gsterilmektedir.

Test yntemi CTOD numuneleri genellikle ortam scaklnn altnda bir scaklkta test edilirler ve numune scakl gerekli test scaklna kadar soutulmu bir sv banyosuna daldrma suretiyle kontrol edilir. Bklme yaratmak ve atlak ucunda bir konsantre gerilim balatmak iin numuneye bir yk tatbik edilir; ilenmi entiin aznda numuneye tutturulmu olan bir pens masdar, yk kademeli olarak artrldnda atlan genilinde meydana gelen art deerini verir. Her test koulu iin (entiin pozisyonu ve test scakl), bu testin gerekletirilmesi genel bir uygulamadr.

Aadaki ekiller, CTOD testinin ana zelliklerini gstermektedir.

Krlma tokluu, atlak ucunun bir gevreme atlamas balamadan alma mesafesi olarak ifade edilir. Pens masdar, tatbik edilen yke kar atlak aznn geniliindeki art gsteren bir grafik yaratlmasn salar ve buradan bir CTOD deeri hesaplanr. Kabul kriterleri Bir uygulama standard veya mteri, snek yrtlmay gsteren bir minimum CTOD deeri belirtebilir. Alternatif olarak, test, bir mhendislik kritik deerlendirmesi iin kullanlabilecek bilgiler elde etmeye ynelik de olabilir. ok tok bir elik kaynakl para, atlan aznn atlak ucundaki snek yrtlmayla geni almasna olanak verirken, ok gevrek bir kaynakl para ise tatbik edilen yk olduka dk olduunda atlak ucunda herhangi bir genileme olmadan krlma eilimi gsterecektir.

CTOD deerleri milimetre olarak ifade edilir; tipik deerler <<~0.1mm = gevreme davran; >~1mm = ok tok davran eklinde olabilir.

2.6

Bkme testi
Test amac Bkme testleri, rutin olarak kaynak prosedr kalifikasyon testi paralarndan ve bazen de kaynak kalifikasyon test paralarndan alnr. Numunelerin bkmeye tabi tutulmas, balantda nemli hibir kusur olmadn dorulamaya ynelik basit bir yntemdir. Bir lde sneklik de gsterilir. Sneklik fiili olarak llmez, fakat eer test numuneleri belli bir uzunluun tesinde krlma veya atlama gstermeden bklmeye dayanabiliyorlarsa tatmin edici dzeyde olduu anlalr. Test numuneleri Drt tip bkme numunesi vardr: Yz: Ekseni ~12mm kalnla kadar aln kaynak dikilerine dik olacak ekilde alnan ve kaynan yz bkmenin dnda (yz gerilim altnda) bklen numune. Kk: Ekseni ~12mm kalnla kadar aln kaynak dikilerine dik olacak ekilde alnan ve kaynan kk bkmenin dnda (kk gerilim altnda) bklen test numunesi. Yan: >~12mm aln kaynak dikilerinin tam kalnlndan enlemesine olarak bir dilim (~10mm) olarak alnan ve tam balant kalnl test edilecek ekilde bklen (yan gerilim altnda) test numunesi. Boylamasna bkme: Ekseni bir aln kaynak dikiinin boylamasna eksenine paralel olarak alnan test numunesi; numune kalnl ~12mdir ve kaynan yz veya kk gerilim altnda test edilebilir.

Test yntemi Kaynaklama prosedr ve kaynak kalifikasyonuna ynelik bkme testleri genellikle ynlendirmeli bkme testleridir. Buradaki ynlendirmeli kelimesi, numune zerine uygulanan zorlamann, belli bir apa sahip bir kalp etrafnda bklerek birrnek ekilde kontrol edilmesi anlamna gelir. Belli bir test iin kullanlan kalbn ap standartta belirtilmi olup test edilmekte olan malzeme tipine ve kaynaklama ve sonrasnda yaplan kaynak s ileminin (PWHT) ardndan beklenebilecek sneklie gre tayin edilir. Kalbn ap genellikle, numune kalnlnn (t) bir arpan eklinde ifade edilir; CMn elii iin genellikle 4tdir; fakat daha dk gerilme snekliine sahip malzemeler iin kalbn yarap 10tden byk olabilir. Test yntemini belirleyen standart, numunenin yaamas gereken minimum bklme asn belirtir ve bu genellikle 120-1800dur. Kabul kriterleri Bkme testlerinin paralar, bklen ksmn dnda atlamalar ve nemli yarkk veya oyuk belirtileri gstermeden tatmin edici salamlk gstermelidirler.

Baz standartlarda uzunluun yaklak 3mmnin altndaki kk belirtilere izin verilebilir.

2.7
2.7.1

Krlma testleri
Dolgu kaynak krlmalar Test amac Bir dolgu kaynan kalitesi/salaml test numunelerinin yarlmasyla ve yark yzeylerinin incelenmesiyle deerlendirilebilir. Dolgu kaynaklarnn kalitesini deerlendirmeye ynelik bu yntem, makroskopik incelemeye bir alternatif olarak uygulama standartlarnda belirtilebilir. Avrupa Standartlarna uygun olarak kaynaka kalifikasyon testi iin kullanlabilecek bir test yntemidir, fakat kaynaklama prosedr kalifikasyonu iin kullanlmaz. Test numuneleri Bir test kayna ksa uzunluklar eklinde (genellikle 50mm) kesilir ve aada gsterildii gibi numuneye bir boylamasna entik yaplr. entik profili kare, V veya U biimli olabilir.

Test yntemi Aada gsterildii gibi dinamik darbelerle (ekileme) veya sktrma yoluyla numunelerin boazndan krlma yaratlr. Kaynak standard veya uygulama standard test saysn (genellikle drt) belirtecektir.
eki darbesi Hareket eden pres

Kabul kriterleri Kaynak kalifikasyonu standard veya uygulama standard, balantnn kkne penetrasyonun olmamas, kat enklzyonlar ve krlma yzeylerinde grnen gzeneklilik gibi kusurlara ilikin kabul kriterlerini belirleyecektir. Test raporlar ayrca krlma grnmne ilikin bir aklama ve herhangi bir kusurun yerini de vereceklerdir. 2.7.2 Aln kayna krlmalar (entik krma testleri) Test amac Bu krlma testlerinin amac, dolgu krlma testlerininkiyle ayndr. Bu testler, radyografiye bir alternatif olarak Avrupa Standartlarna gre kaynak kalifikasyon testi iin ngrrler. Bunlar, kaynaklama prosedr kalifikasyon test iin kullanlmazlar. Test numuneleri Test numuneleri bir aln kaynak diki inden alnr ve krlma yolu kayna n orta blgesinde olacak ekilde entiklenir. Tipik test paras tipleri a a da gsterilmektedir.

Test yntemi Test paralar ekilemeyle veya noktadan bkmeyle krlmaya uratlr. Kabul kriterleri Kaynak kalifikasyonuna ilikin standart veya uygulama standard ergime olmamas, kat enklzyonlar ve krlma yzeyleri zerinde grlen gzeneklilik gibi kusurlara ilikin kabul kriterlerini belirtecektir. Test raporlar ayrca grnme ilikin bir aklamay ve herhangi bir kusurun yerini de iereceklerdir.

Makroskopik nceleme
Avrupa Standartlar, kaynaklama prosedr kalifikasyon testi iin aln ve dolgu kaynaklarndan enine kesitler alnmasn gerektirirler ve bunlar kaynaklarn kalitesini deerlendirmek iin baz kaynak kalifikasyon testleri iin de gerekebilir. Bu, bu kurs notlarnn ayr bir ksmnda ayrntl ekilde ele alnmaktadr.

3.1

Tahribatl test yntemlerine ilikin Avrupa Standartlar


Aadaki Standartlar, kaynaklama prosedr kalifikasyon testi kaynaklarnn tahribatl testi iin ve baz kaynak kalifikasyon test kaynaklar iin Avrupa Kaynak Standartlar tarafndan ngrlmektedir. Metal malzemelerdeki kaynaklar zerinde tahribatl testler Darbe testleri test numunesinin yeri, entik oryantasyonu ve incelemesi. Destructive tests on welds in metallic materials Impact EN 895 Metal malzemelerdeki kaynaklar zerinde tahribatl testler enine germe testi. Metal malzemelerdeki kaynaklar zerinde tahribatl EN 910 testler bkme testleri EN 1321 Metal malzemelerdeki kaynaklar zerinde tahribatl testler kaynaklarn makroskopik ve mikroskopik incelemeleri BS EN 10002 Metal malzemeler Germe testi. Blm 1: ortam scaklnda test yntemi BS EN 10002 Metal malzemelerin germe testi. Blm 5: Yksek scaklklarda test yntemi EN 875

Blm 5 Tahribatsz Test

Giri
Radyografik, ultrasonik, boya penetran ve manyetik parack yntemleri aada ksaca aklanmaktadr. Yntemlerin birbirine gre avantajlar ve snrllklar, kaynaklarn incelenmesine uygulanabilirlik bakmndan ele alnmaktadr.

Radyografik Yntemler
Btn durumlarda, kaynaklara uygulandklar ekliyle radyografik yntemler, test objesinden bir nfus eden nn geirilmesini ierir. letilen n bir tr sensr tarafndan toplanr; bu sensr, zerine arpan nfus edici nlarn greceli younluklarn lme becerisine sahiptir. Fakat ou durumda bu sensr radyografik film olacaktr; fakat, eitli elektronik cihazlarn kullanmnda da art grlmektedir. Bu cihazlar gerek zamanl radyografiyi kolaylatrmaktadr; bunun rneklerini hava alanlarndaki gvenlik kontrol noktalarnda grebilirsiniz. Dijital teknoloji, radyografilerin bilgisayarlar kullanlarak saklanmasn salamtr. Buradaki konumuz film radyografisiyle snrldr; nk bu hala kaynaklar iin uygulanan en yaygn yntem durumundadr.

1.1

Nfus eden radyasyon kaynaklar


Nfus eden radyasyon yksek enerjili elektron nlaryla (bu durumda, bunlar X nlar olarak adlandrlrlar) veya nkleer disintegrasyonlarla (atomik fizyon) (bu durumda gamma nlar olarak adlandrlrlar) yaratlabilir. Baka nfus edici radyasyon formlar da mevcuttur, fakat bunlar kaynak radyografisiyle snrl bir balantya sahiplerdir.

1.2

X Inlar
Kaynaklarn endstriyel radyografisinde kullanlan X nlar genellikle 30keVden 20MeVye kadar ulaan bir aralkta foton enerjilerine sahiplerdir. 400keVye kadar bunlar, ka bal olarak tanabilir veya sabit dzenekler iin uygun olabilecek konvansiyonel X n tpleri tarafndan yaratlrlar. Tanabilirlik, kilovoltaj ve radyasyon ktsnn artmasyla hzla der. 400keV stndeki X nlar, betatronlar ve linear hzlandrclar gibi cihazlar kullanlarak retilirler ve genellikle sabit dzenekler dnda kullanm iin uygun deildirler. Btn X n kaynaklar bir kesintisiz radyasyon tayf yaratrlar; bu, elektron n iinde elektronlarn kinetik enerjilerinin dalmn yanstr. Dk enerji radyasyonlar daha kolay emilirler ve X nn iinde dk enerjili radyasyonlarn varl daha iyi radyografik kontrast ve dolaysyla aada aklanan gamma nlaryla olan durumdan daha iyi bir radyografik hassasiyet yaratr. Konvansiyonel rntgen cihazlar 600 kalnla kadar elik zerinde yksek kaliteli radyografi gerekletirme yeteneine sahiplerdir; betatronlar ve linear hzlandrclarda bu deer 300mmden fazladr.

1.3

Gamma nlar
Endstriyel radyografide kullanlan gamma nlarnn ilk kaynaklar genellikle doal olarak meydana gelen radyomdan oluuyordu. Bu kaynaklarn aktivitesi ok yksek deildi; bu nedenle, orta derecede radyasyon klar iin bile modern standartlara gre fiziksel olarak byktler ve bunlarn yarattklar radyografiler ise yksek standarda sahip deildi. Ayrca radyum kaynaklar, fizyon reaksiyonunun bir rn olarak radyoaktif radon gaznn retilmesi nedeniyle kullanc asndan da son derece tehlikeliydi. Nkleer ala birlikte, doal olarak meydana gelenlere gre ok daha yksek zgl aktiviteye sahip olan ve tehlikeli fizyon rnleri yaratmayan izotoplarn yapay olarak retilmesi mmkn oldu. X n kaynaklarndan farkl olarak, gamma kaynaklar bir kesintisiz kuantum enerjileri dalm yaratmaz. Gamma kaynaklar, belli bir izotop iin benzersiz bir takm zgl kuantum enerjileri yaratrlar. Kaynaklarn radyografisinde genel olarak drt izotop kullanlmaktadr; bunlar ykselen radyasyon enerjisi srasna gre yledir: Tulyum 90, Yyterbium 169, ridyum 192 ve Kobal 60. elik szkonusu olduunda, Tulyum 90 7mm kalnla kadar faydaldr; enerjisi 90keV X nlarnkine benzer ve yksek zgl aktivitesi nedeniyle faydal kaynaklar 0.5mmden az fiziksel boyutlarla retilebilir. Ytterbium 169 sadece yakn zamanlarda endstriyel kullanma uygun bir izotop olarak mevcut hale gelmi tir; enerjisi 120keV X nlarnnkine benzer ve yaklak olarak 12mm kalnla kadar eliin radyografisi iin faydaldr. ridyum 192, muhtemelen kaynaklarn radyografik incelemesinde kullanlan en yaygn radyasyon izotop kaynadr; greceli olarak yksek zgl aktiviteye sahiptir; 2-3mm fiziksel boyutlara sahip yksek k kaynaklar yaygn ekilde kullanlmaktadr; enerjisi yaklak olarak 500keV X nlarnnkine eittir; bu greceli yksek enerjisi nedeniyle, uygun kaynak kaplar byk ve olduka ardr. Kobalt 60 kaynaklar, u nedenle, tamamen tanabilir deildirler. Bunlar, 40-150mm kalnlk aralndaki eliin radyografisi iin faydaldrlar. X nlarna gre izotop kaynaklarnn kullanlmasnn salad belli bal avantajlar unlardr: a) tanabilirliin artmas b) bir g kaynana ihtiya duymas; c) daha dk balang ekipman maliyetleri. Buna kar, gamma n teknikleriyle elde edilen radyografilerin nitelii X n teknikleriyle elde edilenlerden dktr; personel bakmndan tehlike artabilir (eer cihazn bakm dzgn yaplmazsa veya kullanan personel yeterli eitime sahip deilse) ve bunlarn snrl faydal mr nedeniyle, dzenli olarak yeni izotoplarn satn alnmas gerekir (bu nedenle, bir gamma n kaynann iletme masraflar bir X n kaynannkini aar).

1.4

Kaynaklarn radyografisi
Radyografik teknikler, kusurlu alanlarn belirlenmesi iin nn emilimindeki farkllklarn (yani test objesinin efektif kalnlndaki deiikliklerin) saptanmasna dayanr. Cruf enklzyonlar gibi volmetrik kaynak kusurlar (crufun, radyasyonu kaynak metalinden daha byk lde emdii baz zel durumlar haricinde) ve eitli gaz gzeneklilik formlar ana metal ile cruf veya gaz arasndaki byk negatif emilim farkll nedeniyle radyografi teknikleriyle kolayca saptanrlar. atlaklar veya yan duvar veya pasolararas fzyon eksiklii gibi dzlemsel kusurlarn radyografiyle saptanmalar ok daha dk bir olaslktr; nk bunlar nfus edilen kalnlkta az deiiklie neden olabilirler veya hi deiiklie neden olmayabilirler. Bu tip kusurlarn meydana gelmesi muhtemel olduunda, ultrasonik test gibi baka NDE teknikleri radyografiye tercih edilir. Dzlemsel kusurlara kar bu hassasiyetsizlik, radyografiyi uygun olmayan bir teknik durumuna getirir; bir kaynan kabul edilebilirlinin deerlendirilmesinde amaca uygunluk yaklam benimsenir. Buna karn, film radyografisi, kaynak durumuna ilikin bir kalc kayt yaratr ve bu kayt ileride bavurmak amacyla arivlenebilir; ayrca kaynaknn performansnn deerlendirilmesi iin de mkemmel bir ara salar; bu nedenlerle, genellikle yeni konstrksiyon iin hala tercih edilen yntem durumundadr.

X n (rntgen) cihaz

Gamma n cihaz.

Gzeneklilik gsteren bir kaynakl dikiin rntgen grnts.

1.5

Radyografik test
Avantajlar Kstlamalar Kalc kayt Sala zararl. Gvenlik (nemli) Dzlemsel olmayan kusurlarn/ Snflandrlm iiler, medikaller gerekir ayplarn giderilmesinde iyi Btn malzemelerde kullanlabilir Ayp oryantasyonuna kar hassastr Aybn/kusurlarn dorudan Dzlemsel kusuru saptamada iyi deil grnts Gerek zamanl grntleme nce atlaklarn saptanmasnda snrl ki tarafa da eriim gerekir Borunun iine yerletirilebilir (verimlilik) ok iyi kalnlk penetrasyonu Becerikli yorumlama gerekir Gamma ile enerji kaynana gerek Greceli olarak yava Yksek sermaye gideri ve iletme masraflar. zotoplar yar mre sahiptir

Ultrasonik Yntemler
Belli bir malzemedeki ultrason hz o malzeme iin bir sabittir ve ultrason nlar homojen malzemelerde dz izgiler halinde ilerler. Ultrason dalgalar belli bir malzemeden belli bir ses hzyla farkl hz krlmasna sahip bir ikinci malzemeye getiinde, iki malzeme arasnda bir ses n yansmas meydana gelecektir. Ik dalgalar iin geerli olan fizik yasalar ayn ekilde ultrason dalgalar iin de geerlidir. Ultrason dalgalar, farkl akustik zelliklere sahip iki malzeme arasndaki bir snrda krlrlar; bylece sesi belli herhangi bir ada (belli snrlar dahilinde) bir malzemeye nlayabilecek ekilde yaplabilirler. Ses, farkl akustik zelliklere sahip iki malzeme arasndaki bir snrda yanstldndan, ultrason kaynak ayplarnn tespit edilmesinde faydal bir aratr. Hz belli bir malzeme iin sabit olduundan ve ses dz bir izgi halinde hareket ettiinden (doru ekipmanda), ultrason belli bir reflektr hakknda doru konumsal bilgiler vermek iin de kullanlabilir. Ultrasonik sonda yukarda elde edilen konumsal bilgilerle hareket ettirildiinde belli bir reflektrn yansma kalbnn ve davrannn dikkatli incelenmesi sonucunda, komponent gemiine ilikin elde edilen bilgi deneyimli ultrason operatrnn cruf, fzyon eksiklii veya bir atlak gibi reflektr snflandrabilmesini salar.

2.1

Ultrason test ekipman


Manuel ultrason teste ilikin ekipman aada belirtilenlerden oluur: Bir kusur dedektr: - Puls reteci. - Bir ayarlanabilir gecikme kontrolne sahip ayarlanabilir zaman esasl rete. - Tamamen rektifiye edilmi ekranl katot n tp. - Bir derecelendirilmi kazanm kontrolne veya atenatre sahip kalibreli ykseltici Bir ultrason sondas: - Elektrik titreimlerini mekanik titreimlere evirebilen veya tersini yapabilen piezo-elektrik kristal eleman - Sonda pabucu; normalde, kristalin bir uygun yaptrc kullanlarak skc tutturulduu bir Perspex blou - Ar nlamay engellemeye ynelik elektrik ve/veya mekanik kristal snmlendirme aralar

Szkonusu ekipman hafif ve son derece tanabilir niteliktedir. Ultrason testine ynelik otomatik veya yar otomatik sistemler ayn temel ekipman kullanrlar; buna karn, genel olarak bu ok-kanall ekipman olacandan, daha kaba ve daha az tanabilir niteliktedir. Otomatik sistemlere ilikin sondalar diziler halinde ayarlanrlar ve sondalara ilikin konumsal bilgilerin bilgisayara beslenmesi iin bir tr maniplatre gerek duyulur. Otomatik sistemler ok byk miktarda veri retirler ve bilgisayar RAM belleinin byk olmasn gerektirirler. Otomatik UTde yakn tarihlerde kaydedilen ilerlemeler, belli bir kaynak uzunluu iin daha az verinin kaydedilmesine olanak vermitir. Basitletirilmi sonda dizileri, belli bir grevi yerine getirmek iin otomatik sistemin ayarlanmasndaki karmakl byk lde azaltmtr. Bugn otomatik UT sistemleri, ok sayda benzer incelemenin sistem gelitirme birim maliyetinin rekabeti bir dzeye azaltlmasna olanak verdii boru hatlar gibi konstrksiyonlarda radyografiye kar ciddi bir alternatif oluturmaktadr.

Ultrason cihaz.

Sktrma ve kesme dalgas sondas.

Bir kesme dalgas sondasyla tarama tekniine ilikin rnek

Bir kesme dalgas sondas kullanldnda tipik ekran grnts.

2.2

Ultrason testi
Avantajlar Tanabilir (ebeke elektriine gerek yoktur) batarya Kusurun yerinin dorudan tespiti (3 boyutlu) Karmak geometrik biimler Gvenli alma (baka birinin yannda yaplabilir) Annda sonu Yksek penetrasyon becerisi Sadece bir taraftan yaplabilir Dzlemsel ayplarn tespitinde iyidir Kstlamalar Kalc kayt yoktur Sadece demirli malzemeler (genel olarak) Yksek dzeyde operatr becerisi gerektirir Ekipmann kalibre edilmesi gerekir zel kalibrasyon bloklar gerekir Noktasal gzeneklilik iin iyi deil Yzey koullar nemlidir (temizleyerek przszletirin) Yzey ayplarn tespit etmeyecektir l blge nedeniyle malzeme kalnl >8mm

Manyetik Parack Testi


Ferromanyetik malzemelerde yzey krlmas veya ok yakn yzey sreksizlikleri, yksek dzeylerde manyetik ak tatbik edildiinde kaak alanlarna yol aar. Bu kaak alanlar, manyetik paralar (ince blnm manyetit) kendilerine ekecek ve bu durum bir gsterge olumasna yol aacaktr. Manyetik paracklar, alt tabakayla kontrast yaratmak iin grnr veya floresan olarak pigmentli olabilirler veya tersine olarak alt tabaka paracklarla kontrast oluturacak ekilde bir beyaz zemin cilasyla hafife kaplanabilir. Floresan manyetik paracklar en byk hassasiyeti salarlar. Paracklar normalde, genellikle pskrtmeyle tatbik edilen bir sv sspansiyon iindedirler. Belli durumlarda, hafif bir hava pskrtmesiyle kuru paracklar tatbik edilebilir. Teknik, sadece kri noktasnn (yaklak 650 C) altnda bir scaklktaki ferromanyetik malzemelere uygulanr. Kaak alan, manyetik alana dik ada yer alan dorusal sreksizlikler iin en byk boyutta olacaktr. Bu, bir kapsaml test szkonusu olduunda, manyetik alann normalde karlkl olarak dik gelecek ekilde iki ynde tatbik edilmesi gerektii anlamna gelir. Test, hem ekipman maiyetleri hem kontrol hzll bakmndan ekonomiktir. Gereken operatr eitim dzeyi nispeten dktr.

Bir boyunduruk kullanlarak manyetik parack kontrol.

Manyetik parack incelemesinden yararlanlarak bulunan atlak.

3.1

Manyetik parack testi


Avantajlar Ucuz ekipman Kusurun yerinin dorudan tespiti Kstlamalar Sadece manyetik malzemeler

Komponentlerin manyetikliinin giderilmesi gerekebilir Yzey koullar bakmndan kritiklik Boyunduruk nedeniyle eriim szkonusu deildir sorun yaratabilir Enerji olmadan uygulanabilir Bir boyunduruk kullanlmas enerji gerektirir Dk beceri dzeyi Kalc kayt yoktur Yzeyden 1-2mmdeki alt kusurlar Hzl, annda sonu Scak test (kuru toz kullanlarak) Karanlkta kullanlabilir (UV ) Ekipmann kalibrasyonu ki ynde test gereklidir yi aydnlatma gerektirir asgari 500 Lux

Boya Penetran Testi


yi slatma zelliklerine sahip herhangi bir sv bir penetran olarak ilev grecektir. Penetranlar, kapiler kuvvetler yoluyla yzey-krlmas sreksizliklerinin iine ekilirler. Bir dar sreksizliin iine giren penetran, fazla penetran alnsa bile orada kalacaktr. Bir uygun gelitiricinin uygulanmas, szkonusu sreksizliklerin iindeki penetran dar boalmaya tevik edecektir. Eer penetran ile gelitirici arasnda bir uygun kontrast varsa, gzle grlebilecek bir endikasyon oluacaktr. Bu kontrast ya grnr veya floresan boyalar yoluyla salanabilir.Floresan boyalarn kullanlmas tekniin hassasiyetini nemli lde artrr. Teknik u scaklk derecelerinde uygulanamaz; nk dk scaklklarda (5 Cnin altnda), penetran arac (normalde ya) ar viskoze olacak ve penetrasyon sresinde arta ve dolaysyla hassasiyette azalmaya yol aacaktr. Yksek scaklklarda ise 60 Cnin stnde), penetran kuruyacak ve teknik ie yaramayacaktr.

Boya penetran incelemesi srasnda krmz boya uygulama yntemleri.

Obya penetran incelemesi kullanlarak bulunan atlak.

4.1

Boya penetran
Kstlamalar Sadece yzeye ak ayplar saptayacaktr Tanabilir Yzeyin dikkatli hazrlanmasn gerektirir Karmak geometrie sahip kk Gzenekli yzeylerde kullanlamaz paralarda kullanlabilir Basit Scakla bamldr Ucuz Sresiz olarak yeniden test yapamaz Hassas Potansiyel olarak tehlikeli kimyasallar Greceli olarak dk beceri Kalc kayt yoktur dzeyi (yorumlamas kolay) Greceli olarak dk beceri Uygulama ile sonular arasnda dzeyi (yorumlamas kolay) zaman gemesi Danklk Avantajlar Btn malzemeler (gzeneksiz)

Yzey atlann Saptanmas (Manyetik Parack/Boya Penetran): Genel


NDE tekniklerinin greceli deeri dikkate alnrken, ciddi sorunlarn ounun bir komponentin yzeyinden baladnn unutulmamas gerekir; bu nedenle manyetik parack ve boya penetran tekniklerinin deeri azmsanmamaldr. Ultrason kontrol incelemesi yzeye yakn ayplar kolayca tespit edemez; nk gstergeler, komponent geometrisinden kaynaklanan ekolarla gizlenebilir ve bu nedenle maksimum test gvenilirli iin bir uygun yzey atla tespit tekniiyle desteklenmesi gerekir.

Blm 6 WPS/Kaynak Kalifikasyonlar

Genel
Yaplar ve basnl elemanlar kaynaklamayla retildiinde, btn kaynakl balantlarn salam olmalar ve uygulama iin uygun zellikler barndrmalar temeldir. Kaynak kontrol, kaynakl balantlarn gereken zelliklere sahip olmalarn salamak iin kullanlmas gereken kaynaklama koullar hakknda ayrntl yazl talimatlar veren Kaynaklama Prosedr artnameleri (WPSler) yoluyla gerekletirilir. WPSlerin kaynaklarn eitilmesine ynelik atlye belgeleri olmalarna karn, kontrolrler bunlar hakknda bilgi sahibi olmaldrlar; nk kaynaklarn ngrlen koullara uygun ekilde alp almadklarn kontrol ederken WPSlere bavurmalar gerekecektir. Kaynaklarn WPSleri anlamalar ve kusurlu olmayan kaynaklar yapabilme becerilerine sahip olmalar ve bu becerilerini retim kaynaklar yapmadan nce kantlamalar gerekir.

Kalifiye Kaynaklama Prosedr artnameleri


ou uygulama iin kalifipe WPSlerin kullanlmas endstri uygulamas durumundadr. Bir kaynaklama prosedr, genellikle balantnn zelliklerinin uygulama standard ve kullanc/nihai kullanc tarafndan ngrlen koullar saladn kantlamaya ynelik bir test kaynann yaplmas suretiyle deerlendirilir. Balantnn mekanik zelliklerinin kantlanmas kalifikasyon testlerinin ana amacdr, fakat bir aypsz kaynan retilebildiini gstermek de ok nemlidir. Bir test kayna iinkullanlanlara benzer kaynaklama koullarna uygun olarak yaplan retim kaynaklar benzer zelliklere sahip olmal ve dolaysyla planlanan amalarna uygun olmaldr. ekil 1, ngrlmesi gereken btn kaynak koullarnn ayrntlarn veren Avrupa Kaynak Standard formatna uygun olarak yazlm bir tipik WPS rneidir.

1.1

Prosedr kalifikasyonuna ilikin kaynaklama standartlar


Aada belirtilenler hakknda kapsaml ayrntlar vermek zere Avrupa ve Amerikan Standartlar gelitirilmitir: uropean and American Standards have been developed Balant zelliklerini gstermek iin bir kaynakl test parasnn nasl yaplmas gerekti i. Test amacnn nasl test edilmesi gerektii. Hangi kaynak ayrntlarnn bir WPSye dahil edilmesi gerektii. Belli bir kalifikasyon test kaynann olanak verdii retim kayna aral.

Bu gereklilikleri ngrn ana Avrupa Standartlar unlardr: EN ISO 15614 Metal malzemelere ynelik kaynaklama prosedrleri artnamesi ve kalifikasyonu Kaynaklama prosedr testi Blm 1: eliklerin ark ve gaz kaynaklamas ve nikel ve nikel alamlarn ark kaynaklamas Blm 2: Alminyum ve alminyum alamlarnn ark kaynaklamas Prosedr kalifikasyonu iin ana Amerikan Standartlar unlardr: ASME Blm IX AWS D1.1 AWS D1.2 Basnl sistemler (kaplar ve boru sistemleri) eliklerin yapsal kaynaklamas Alminyumun yapsal kaynaklamas

1.2

Kaynaklama prosedrlerine ilikin kalifikasyon ilemi


Kalifiye WPSlerin genelde kaynak balant zelliklerini gstermek iin yaplm olan test kaynaklarna dayanmalarna karn, kaynaklama standartlar ayn zamanda kalifiye WPSlerin baka verilere (baz uygulamalar iin) dayal olarak yazlmasna da olanak verirler. Baz uygulamalar iin kalifiye WPSler yazlmas iin kullanlabilen baz alternatif yollar unlardr: Bir standart kaynaklama prosedrnn benimsenmesi yoluyla kalifikasyon baka imalatlar tarafndan nceden kalifiye edilen ve belgelendirilen test kaynaklar. nceki kaynaklama tecrbesine dayanan kalifikasyon tekrar tekrar yaplan ve servis kaytlaryla uygun zelliklere sahip olduklar kantlanan kaynak balantlar.

Bir test kayna yoluyla Avrupa Standartlarna uygun prosedr kalifikasyonu (ASME Blm IX ve AWS ile ayn ekilde), Tablo 1de gsterildii gibi tipletirilen bir dizi ilemi gerektirir: Bir baarl prosedr kalifikasyon testi, bir rnei ekil 2de gsterilen bir Kaynaklama Prosedr Kalifikasyon Kaydnn (WPQR) dzenlenmesiyle tamamlanr.

1.3

Bir WPQR ve bir WPS arasndaki iliki


Bir WPQRnin dzenlenmesinden sonra, kaynak mhendisi yaplmas gereken eitli retim kaynak balantlar iin kalifiye WPSler yazabilir. Bir kalifiye WPS zerine yazlmasna izin verilen kaynaklama koullar kalifikasyon aral olarak belirtilir ve bu aralk test paras iin kullanlan kaynaklama koullarna (iletildii-ekliyle ayrntlar) dayanr ve WPQRnin bir parasn oluturur. Kaynaklama koullar Avrupa ve Amerikan Kaynaklama Standartlar tarafndan kaynaklama deikenleri olarak adlandrlr ve ya temel ya da temel olmayan deikenler eklinde snflandrlr. Bu deikenler aada belirtildii gibi tanmlanabilir: Temel deiken: Kaynakl parann mekanik zellikleri zerinde bir etkiye sahip olan bir deiken (standart tarafndan ngrlen snrlar aacak ekilde deimesi durumu WPSnin yeniden kalifiye edilmesini gerektirecektir). Temel olmayan deiken: Bir WPS zerinde ngrlmesi gereken, fakat kaynakl parann mekanik zellikleri zerinde nemli bir etkiye sahip olmayan bir deiken (yeniden kalifikasyona gerek olmadan deitirilebilir, fakat bir yeni WPSnin yazlmasn gerektirecektir).

Temel deikenlerin mekanik zellikler zerinde nemli bir etkiye sahip olmalar nedeniyle bunlar kalifikasyon araln belirleyen ve bir WPSye nelerin yazlabileceini tayin eden kontrol edici deikenlerdir. Eer bir kaynak belli bir WPSde verilen kalifikasyon aral dndaki koullardan yararlanarak bir retim kayna yaparsa, kaynakl balantnn gerekli zelliklere sahip olmamas tehlikesi vardr; bu nedenle iki seenek mevcuttur: 1 Etkilenen kaynak iin kullanlanlara benzeyen kaynak koullar kullanlarak baka bir test kaynann yaplmas ve zelliklerin hala ngrlen koullar karladn kantlamak iin ilgili WPQR iin kullanlanlarla ayn testlere tabi tutulmas. 2 Etkilenen kaynan kaldrlmas ve szkonusu WPSye kesinlikle uygun ekilde balantnn yeniden kaynaklanmas. Temel olarak snflandrlan kaynaklama deikenlerinin ou hem Avrupa hem Amerikan Kaynaklama Standartlarnda ayndr, fakat kalifikasyon aralklar farkl olabilir. Baz uygulama standartlar kendi temel deikenlerini belirtirler ve prosedrler kalifiye edilirken ve WPSler yazlrken bunlarn dikkate alnmasn salamak gerekir.

Temel deikenlere ilikin rnekler (Avrupa Kaynaklama Standartlarna gre) Tablo 2de verilmektedir.

Kaynak Kalifikasyonu
Kalifiye WPSlerin kullanm, retim kaynann kontrol edilmesine ynelik kabul edilmi yntemdir; fakat bu ancak kaynaklarn bunlar anlayabilmeleri ve bunlara uygun olarak alabilmeleri durumunda baarl olacaklardr. Kaynaklar ayrca salam (aypsz) kaynaklar srekli olarak retebilme becerisine de sahip olmaldrlar. Kaynaklama Standartlar, kaynaklarn belli malzemelerle belli retim kaynaklarn yapma becerilerine sahip olduklarn gstermek iin hangi test kaynaklarnn gerekli olduuna ilikin ynlendirici bilgi vermek zere gelitirilmilerdir.

2.1

Kaynak kalifikasyonuna ilikin kaynaklama standartlar


Koullar ngren temel Avrupa Standartlar unlardr: EN 287-1 EN ISO 9606-2 Kaynaklarn kalifikasyon testi Ergitme kayna Blm 1: elikler Kaynaklarn kalifikasyon testi Ergitme kayna Blm 2: Alminyum ve alminyum alamlar Kaynak personeli Ergitme kayna iin kaynak operatrlerinin onay testi ve metal malzemelerin tamamen mekanik ve otomatik kaynaklamas iin direnli kaynak belirleyicileri ilikin koullar belirleyen ana Amerikan

EN 1418

Kaynak kalifikasyonuna Standartlar:

ASME Blm IX Basnl sistemler (kaplar ve boru sistemleri) AWS D1.1 AWS D1.2 eliklerin yapsal kaynaklamas Alminyumun yapsal kaynaklamas

2.2

Kaynaklar iin kalifikasyon ilemi


Avrupa Standartlarna gre kaynaklarn kalifikasyon testi, test kaynaklarnn yaplmasn ve kaynaknn WPSyi anladn ve bir salam kaynak retebildiini kantlamak iin ngrlen testlere tabi tutulmalarn gerektirir. Manuel ve yar otomatik kaynaklama iin, testlerde vurgulanan husus elektrod veya kaynak hamlacn kullanma becerisini kantlamak olacaktr.

Mekanik ve otomatik kaynaklama iin, vurgulanan husus kaynaklama operatrlerinin belli kaynak ekipman tiplerini kontrol etme yeteneine sahip olduklarnn kantlanmasdr. Amerikan Standartlar, kaynaklarn birinci retim kaynan NDTye tabi tutarak salam kaynaklar retebildiklerini kantlamalarna olanak verirler. Tablo 3te, Avrupa Standartlarna uygun olarak kaynaklarn kalifikasyonunu belirlemek iin gereken admlar gsterilmektedir. ekil 3te, Avrupa Standartlarna uygun olarak bir tipik Kaynak Kalifikasyon Sertifikas gsterilmektedir.

2.3

Kaynak kalifikasyonu ve izin verilen retim kayna


Kaynaknn, Kaynak Kalifikasyon Sertifikasnda gsterilen kalifikasyon aral iinde retim kaynaklar yapmasna izin verilir. Kalifikasyon aral, aada tanmland gibi kaynak kalifikasyonu temel deikenleri iin Kaynak Standard tarafndan ngrlen limitlere dayanr: Kaynak Standard tarafndan ngrlen snrlar aacak kadar deitirildiinde, test kaynayla kantlanandan daha byk beceri gerektirebilecek bir deiken. Kaynak kalifikasyonu iin temel olarak snflandrlan baz kaynaklama deikenleri, kaynak prosedr kalifikasyonu iin temel olarak snflandrlanlarla ayn tiplerdedir, fakat kalifikasyon aral nemli lde daha geni olabilir. Baz temel deikenler kaynak kalifikasyonu iin zeldir. Kaynak kalifikasyonu verilmektedir. deikenlerine ilikin rnekler Tablo 4de

2.4

Bir kaynak kalifikasyon sertifikasnn geerlilik sresi


Bir kaynaknn kalifikasyonu, test parasnn kaynaklanma tarihinden itibaren balar. Avrupa Standard, bir kalifikasyon sertifikasnn iki yl sreyle geerli kalmasna izin verir; yalnz u artla ki: Kaynak koordinatr veya baka sorumlu kii, kaynaknn kalifikasyon balang aral dahilinde altn teyit edebilmelidir. Balang kalifikasyon aral dahiline alma alt ayda bir teyit edilir.

2.5

Kaynak kalifikasyonunun uzatlmas


Bir kaynaknn kalifikasyon sertifikas bir incelemeci/inceleme organ tarafndan iki ylda bir uzatlabilir, fakat uzatma ncesinde belli koullarn yerine getirilmesi gerekir: Kaynakya ve retim kayna iin kullanlan WPSlere ilikin kaytlarn/ kantlarn mevcut olmas. Destekleyici kantlar, uzatma tarihinden nceki alt ay iinde yaplm iki kaynak zerinde kaynaknn retim kaynaklarnn (T veya UT) hacimsel incelenmesiyle ilgili olmaldr. Destekleyici kant kaynaklar, Avrupa kaynak standard tarafndan ngrlen kusurlara ilikin kabul dzeylerine uygun olmal ve orijinal test kaynayla ayn koullar altnda yaplm olmaldr.

Tablo 1 Bir test kayna yoluyla kaynak prosedr kalifikasyonuna ilikin tipik ilem sras Bir kaynak mhendisi, kaynaklanacak her test kuponu iin bir n Kaynak Prosedr artnamesi (pWPS) yazar.

Bir kaynak, pWPSye uygun ekilde test kuponunu yapar. Bir kaynak kontrolr, test kuponunu yapmak iin kullanlan btn kaynaklama koullarn kaydeder (ilem koullar). Prosedr kalifikasyonunu izlemek iin bir bamsz incelemeci/inceleme organ/nc kii kontrolre gerek duyulabilir. . Test kuponu, Standart tarafndan ngrlen yntemlere uygun ekilde NDTye tabi tutulur grsel kontrol, MT veya PT ve RT veya UT.

Test kuponu tahribatl teste tabi tutulur (ekme, bkme, makro testler). Kod/uygulama standard ve mteri, malzemeye ve uygulamaya bal olarak sertlik, darbe veya korozyon testleri gibi ek testleri gerekli grebilirler.

Aadaki ayrntlar ierecek ekilde kaynak mhendisi tarafndan bir Kaynak Prosedr Kalifikasyon Kayd (WPQR) hazrlanr: Uygulama kaynak koullar NDT sonular Tahribatl testlerin sonular retim kayna iin izin verilen kaynaklama koullar Eer bir nc kii kontrolr szkonusuysa, WPQRyi testin gerek kayd olarak imzalamas istenecektir.

Tablo 2 Avrupa Kaynak Standartlarna gre WPS temel deikenlerine ilikin tipik rnekler Deiken Kaynaklama ilemi PWHT Prosedr kalifikasyon aral Hibir aralk yoktur kalifiye edilen ilem retimde kullanlmaldr. Balantlar PWHT sonrasnda test edilir ve ancak PWHT retim balantlar kalifiye edilir Kaynakland-gibi test edilen balantlar, kaynakland-gibi retim balantlarn kalifiye ederler. Benzer bileime ve mekanik zelliklere sahip ana malzemelere ayn Malzeme Grup Numaras verilir; kalifikasyon sadece ayn Grup Numarasna sahip malzemelerin retim kaynana izin verir. retim kaynana ilikin sarf malzemeleri, bir genel kural olarak ayn Avrupa belirtecine sahip olmaldrlar. Test kuponu kalnlnn altnda ve stnde bir kalnlk aralna izin verilir Test iin kullanlan n s scakl, tatbik edilmesi gereken minimumdur. Testte ulalan en yksek pasolararas scaklk izin verilen maksimum scaklktr. Darbe gereklilikleri geerli olduunda, izin verilen maksimum HI test HIsnn %25 stndedir. Sertlik koullar geerli olduunda, izin verilen minimum HI test HIsnn %25 altndadr.

Ana malzeme tipi

Kaynak sarf malzemeleri Malzeme kalnl n stma scakl

Pasolararas scaklk Is girdisi (HI)

Tablo 3 Bir kaynaknn kalifikasyonuna ilikin aamalar Kaynak mhendisi, kaynak kalifikasyon test paras iin bir WPS yazar.

Kaynak, test kaynan WPSye uygun olarak yapar. Bir kaynak kontrolr, kaynaknn WPSye uygun olarak almasn salamak iin kaynak ilemini izler.

Bir bamsz incelemeciden/inceleme organndan/nc kii kontrolrden testi izlemesi istenebilir.

Test kuponu, Standart tarafndan ngrlen yntemlere (grsel muayene, MT veya PT ve RT veya UT) uygun olarak NDTye tabi tutulur. Belli malzemeler ve kaynak ilemleri iin, baz tahribatl testler (bkme veya makro testleri) gerekebilir.

Test paras iin kullanlan kaynaklama koullarn gsteren bir Kaynak Sertifikas hazrlanr. Eer bir nc kii szkonusuysa, Kalifikasyon Sertifikas testin gerek kayd olarak onaylanacaktr.

Tablo 4 Avrupa Kaynak Standartlarna uygun kaynak kalifikasyonu temel deikenlerine iliin tipik rnekler Deiken Kaynaklama ilemi Kaynak tipi Kaynak kalifikasyonuna ilikin aralk Hibir aralk yoktur kalifiye edilen ilem, bir kaynaknn retimde kullanabilecei ilemdir Aln kaynaklar dal kaynaklar haricinde her tr balanty kapsarlar. Dolgu kaynaklar sadece dolgularn kalifikasyonu iindir. Benzer bileime ve mekanik zelliklere sahip ana malzemelere ayn Malzeme Grup Numaras verilir; kalifikasyon sadece ayn Grup Numarasna sahip malzemelerin retim kaynana izin verir; fakat Gruplar, prosedr Gruplarndan ok daha geni bileim aralklarna izin verirler. retim kayna iin elektrotlar ve dolgu telleri test ile ayn formda olmaldr (kat tel, ak-zl, vs.); MMA kaplama tipi temeldir. Bir kalnlk aralna izin verilir; 12mm zerindeki test paralar iin 5mmye izin verin Kk aplar iin temeldir ve ok kstldr. 25mm zerindeki test paralar 0.5 ap (minimum 25mm) kullanlmasna olanak verirler. Kaynaklama pozisyonu ok nemlidir; H-L045 btn pozisyonlara izin verir (PG haricinde).

Ana malzeme tipi

Dolgu malzemesi

Malzeme kalnl Boru ap

Kaynaklama pozisyonlar

Blm 7 Malzemelerin Kontrol

Genel
Grsel/Kaynak Kontrolrnn grevlerinden biri malzemelerin kontroln gerekletirmektir; kontrolrn malzemeleri kontrol etmesini gerektiren bir takm durumlar vardr: Plaka veya boru fabrikasnda. Malzemenin retimi veya yapm srasnda. Malzemenin montaj srasnda; genellikle bir planlanm bakm program, geici retim molas veya retimin durdurulmas srasnda. retimde ve kaynaklamada kullanlabilen ok eitli malzemeler mevcuttur. Bunlar aadakileri iermekte, fakat bunlarla snrl kalmamaktadr: elikler Paslanmaz elikler Alminyum ve alamlar Nikel ve alamlar Bakr ve alamlar Titanyum ve alamlar Demir dkm

Bu malzemelerin hepsi, eitli uygulamalar ve endstri sektrlerinin koullarn karlamak iin retimde, kaynak ve yapmda yaygn ekilde kullanlmaktadr. Malzemenin kontrolyle ilgili olarak Kontrolrn dikkate almas gereken temel husus vardr: 1 Malzeme tipi ve kaynaklanabilirlik 2 Malzemenin izlenebilirlii 3 Malzeme koulu ve boyutlar.

Malzeme Tipleri ve Kaynaklanabilirlik


Bir Kaynak Kontrolr, ilgili standart belgelerine uygunluu kontrol etmek iin malzeme tipini anlayabilmeli ve yorumlanmaldr. rnein, BS EN, API, ASTM gibi malzeme standartlar, kaynak prosedr artnamesi (WPS), satnalma siparii, retim izimleri, kalite plan/szleme artnamesi ve mteri koullar. elik tipine ilikin genel olarak kullanlan malzeme standard BS EN 10025 Scak haddelenmi alamsz yap elikleri rnleri.

Rev 1 Ocak 2009 Malzeme Kontrol Telif TWI Ltd 2009

Bu standarda, S355J2G3, ilikin bir tipik elik tipi aada belirtildii gibi snflandrlacaktr: S Yap elii 355 Minimum akma dayanm: t 16mmde N/mm J2 Boyuna Charpy, 27Joules 6-20 C G3 Normalletirilmi veya normalletirilmi haddelenmi Malzeme tipi ve kaynaklanabilirlik bakmndan, genel olarak kullanlan malzemeler ve bu malzemelerin ou alam eitli kaynak ilemleri kullanlarak geni bir kalnlk ve duruma gre ap aralnda ergitme yoluyla kaynaklanabilir. ISO 15608 Kaynaklama Bir metal malzeme gruplama sistemine ilikin genel kurallar gibi baka standartlara,elik reticisinin ve kaynak sarf malzemesi veri kitaplarna bavurulmas, Kontrolre bir malzemenin veya sarf malzemesi tipinin belli bir uygulama iin uygunluuna ilikin ynlendirici bilgiler salayacaktr.

Alam Yapan Elementler ve Bunlarn Etkileri


Demir Karbon Manganez Silikon Alminyum Krom Molibdenum Vanadyum Nikel Bakr Slfr Fosfor titanyum Fe C Mn Si Al Cr Mo V Ni Cu S P Ti Dayanm Tokluk < %0.3 oksit giderici Tane rafine edici, <0.008% oksit giderici + tokluk Korozyon direnci Snme direnci iin %1dir Dayanm Dk scaklk uygulamalar Hava koullarna maruz kalan elikler iin kullanlr (Corten) Artk element (scak gevreklie neden olabilir) Artk element Tane rafine edici, bir mikro-alam yapc element olarak kullanlr (dayanm ve tokluk) Tane rafine edici, bir mikro-alam yapc element olarak kullanlr (dayanm ve tokluk)

Niyobyum

Nb

Rev 1 Ocak 2009 Malzeme Kontrol Telif TWI Ltd 2009

Malzeme zlenebilirlii
zlenebilirlik, deerlendirilen eyin gemiini, uygulamasn ve yerini takim etme yetenei olarak tanmlanr. Bir kaynakl rn szkonusu olduunda, izlenebilirlik kontrolrn aada belirtilenleri deerlendirmesini gerektirebilir: Malzemelerin kayna hem ana hem dolgu malzemesi. lem tarihi rn. PWHT ncesinde veya sonrasnda. rnn yeri bu genellikle belli bir paraya veya alt tertibat yneliktir. Malzemenin gemiini izlemek iin, kontrol belgelerine bavurulmaldr. BS EN 10204 Metal rnler Kontrol belgelerinin trleri, bu belge tiplerine ilikin ynlendirici belgeler salayan standart. BS EN 10204 standard erevesinde, kontrol belgeleri iki tiptedir: a) Spesifik olmayan kontrol Ayn rn artnamesi tarafndan tanmlanan ve ayn imalat ilemiyle yaplan rnlerin sipariin koullarna uygun olup olmadn deerlendirmek iin imalat tarafndan kendi prosedrlerine gre gerekletirilen kontrol. 2.1 tipi belgelerde, imalat temin edilen rnlerin test sonular dahil edilmeden sipariin koullarna uygun olduunu beyan eder. 2.2 tipi belgelerde, imalat temin edilen rnlerin sipariin koullarna uygun olduunu beyan ettii ve spesifik olmayan kontrole dayal test sonular sunulur. b) Spesifik kontrol Temin edilecek rnler zerinde veya temin edilen rnlerin bir parasn oluturduu test niteleri zerinde bu rnlerin sipariin koullarna uygun olduklarn dorulamak amacyla rn artnamesine uygun olarak teslimat ncesinde gerekletirilen kontrol. 3.1 tipi belgelerde, imalat temin edilen rnlerin sipariin koullarna uygun olduklarn beyan eder ve test sonular sunulur. 3.2 tipi belgeler, imalatnn departmanndan bamsz olarak imalatnn yetkili kontrol temsilcisi tarafndan ve alcnn yetkili temsilcisi veya resmi ynetmeliklerle belirlenen kontrolr tarafndan hazrlanr ve burada temin edilen rnlerin sipariin koullarna uygun olduunu beyan ederler ve test sonular sunulur.

Rev 1 Ocak 2009 Malzeme Kontrol Telif TWI Ltd 2009

Belli bir malzemenin uygulamas veya yerinin tespit edilmesi Kaynak Prosedr artnamesinin (WPS) retim izimleri, kalite plan yoluyla veya malzemenin kullanm noktasnda fiziksel kontrolyle gerekletirilebilir. Belli durumlarda, kontrolrn dkm numaralarnn orijinal plakadan retimde kullanlacak paralara transferine tanklk etmesi gerekebilir. Boru hatt ilerinde, kontrolrn boru hattndaki her paraya ilikin btn ilgili bilgileri kaydetmesi bir gerekliliktir. Byk apl borularda, bu bilgi genellikle borunun iine ablonlanr. Daha kk apl borularda, bilgi borunun dna boylamasna ablonlanr.

Rev 1 Ocak 2009 Malzeme Kontrol Telif TWI Ltd 2009

BS EN 10204: Metal malzemeler Kontrol belgesi tipleri zeti

a) Spesifik olmayan kontrol* *

Kontrol belgesi Tip 2.1


Siparie uygunluk beyan Siparie uygunluk bildirisi. . malat tarafndan dorulanr.

Kontrol belgesi Tip 2.2


Test raporu Siparie uygunluk bildirisi ve spesifik olmayan kontrol sonularnn gsterilmesi. malat tarafndan dorulanr

a) Spesifik olmayan kontroln yerini, eer malzeme standardnda veya siparite ngrlyorsa spesifik kontrol alabilir.

b) Spesifik kontrol

Kontrol belgesi Tip 3.1


Siparie uygunluun bildirisi ve spesifik kontrol sonularnn gsterilmesi malat departmanndan bamsz olarak imalatnn yetkili kontrol temsilcisi tarafndan dorulanr. .

Kontrol belgesi Tip 3.2

Siparie uygunluun bildirisi ve spesifik kontrol sonularnn gsterilmesi. malatnn imalat departmanndan bamsz yetkilendirilmi kontrol temsilcisi tarafndan ve alcnn yetkili kontrol temsilcisi veya resmi ynetmeliklerle belirlenen kontrolr tarafndan dorulanr.

b) Topluluk iinde tesis edilmi bir ehliyetli organ tarafndan ve bir spesifik malzeme deerlendirmesinden geen malzeme imalatsnn kalite ynetim sistemi
Rev 1 Ocak 2009 Malzeme Kontrol Telif TWI Ltd 2009

Malzeme Koulu ve Boyutlar


Malzemenin koulu, komponentin hizmet mr zerinde bir olumsuz etkiye sahip olabilir; bu nedenle nemli bir kontrol noktasdr. Kontrol noktalar unlar ierebilir: Genel kontrol. Grnr kusurlar. Boyutlar. Yzey koulu.

Genel kontrol Bu kontrol tipi depolama koullarn, tama yntemlerini, plakalarn veya borularn saysn ve biim bozulmas toleranslarn dikkate alr. Grnr kusurlar Tipik grnr kusurlar, genellikle imalat ilemine atfedilebilir ve plakann kenarnda grldklerinde yzeyi veya laminasyonlar kran souk etekler. Malzemenin gvdesinde olabilecek laminasyonlar iin, bir sktrma sondas kullanan ultrason testine gerek duyulabilir.

Souk etek

Plaka laminasyonu

Boyutlar Bu, plakalar szkonusu olduunda uzunluu, genilii ve kalnl ierecektir. Bu, borular szkonusu olduunda, sadece uzunluu ve eper kalnln deil, ayn zamanda apn ve ovalliin kontroln de ierecektir. Bu kontrol aamasnda, malzeme dkm ve s numaras da malzeme sertifikasna dorulama iin kaydedilebilir. Yzey koulu Malzemenin yzey koulu nemlidir; ar haddehane pulu veya tozu gstermemeli, kt ekilde ukurlama olmamal veya kabul edilemez mekanik hasara sahip olmamaldr. Kontrolrn dikkate almak zorunda olabilecei drt paslanma derecesi vardr:

Rev 1 Ocak 2009 Malzeme Kontrol Telif TWI Ltd 2009

A Derecesi Paslanma: Pasn az olduu veya hi olmad yapm demir oksit katmanyla geni bir ekilde kaplanm olduu elik yzey.

B Paslanma Derecesi: Paslanmaya balam olan ve demir oksit katmannn pullanmaya balad elik yzey

C Paslanma Derecesi: zerindeki demir oksidin paslanp dkld veya kaznarak karlabildi i elik yzey. Normal vizyon altnda grnr hafif ukurla ma.

D Paslanma Derecesi: zerindeki demir oksit katmannn paslanarak uzaklat elik yzey. Normal grle grlen genel ukurlama.

Rev 1 Ocak 2009 Malzeme Kontrol Telif TWI Ltd 2009

zet
Malzeme kontrol, kontrolrn grevlerinin nemli bir parasdr ve szkonusu belgelerin anlalmas baarnn anahtardr. Malzeme dorulamas ve izlenebilirliin baarlabilmesi iin malzeme kontrolne mantksal ve kesin bir ekilde yaklalmas gerekir. Bu g olabilir; eer malzemeye kolay eriilemiyorsa, malzeme kontrolnn gerekletirilebilmesi iin eriimin salanmas, gvenlik nlemlerinin gzetilmesi ve izin alnmas gerekebilir. Kalite planna bavurularak gerekli kontrol dzeyini ve kontroln hangi noktada gerekletii belirlenebilmelidir. Bir retim izimine baklmas, malzemenin tipine ve yerine ilikin bilgi salamaldr. Eer malzeme tipi mevcut kontrol belgelerine baklarak saptanamyorsa veya eer kontrol belgesi eksikse, malzemenin tespit edilmesine ilikin baka yntemlerin de kullanlmas gerekebilir. Bu yntemler unlar iermekte, fakat bunlarla snrl kalmamaktadr: kvlcm testi, spektroskopik analiz, kimyasal analiz, skleroskop sertlik testi, vs. Bu test tipleri normalde bir onaylanm test irketi tarafndan, fakat bazen yerinde gerekletirilir ve satnalma sipariine veya uygun standarda/standartlara uygunluu dorulamak iin bu testlere kontrolrn tanklk etmesi gerekli grlebilir. * EN ISO 9000 Kalite ynetim sistemleri Temeller ve szlk

Rev 1 Ocak 2009 Malzeme Kontrol Telif TWI Ltd 2009

Blm 8 Kodlar ve Standartlar

Genel
Kontrolr, grevlerini yerine getirirken birok kodu ve standard tamak zorunda deildir. Normalde artname veya daha kesin belirtmek gerekirse szleme artnamesi gerekli tek belgedir. Ne var ki, szleme artnamesi destekleyici kodlara ve standartlara atfta bulunabilir ve Kontrolr bu normatif belgeleri nerede bulacan bilmelidir. Aada, Kontrolrn kontrol grevlerini yerine getirirken karlaabilecei kodlara ve standartlara ilikin tanmlarn bir listesi verilmektedir.

Tanmlar
Normatif belge: Faaliyetler veya bunlarn sonular ile ilgili kurallar, genel kurallar veya zellikleri ieren bir belgedir. Normatif belge terimi genel bir terimdir ve standartlar, teknik artnameler, uygulama kodlar ve ynetmelikler gibi belgeleri kapsar.* Standart: Fikir birliiyle oluturulan ve bir tannm organ tarafndan onaylanan bir belgedir. Bir standart, genel ve tekrarl kullanmlar iin, belli bir balamda optimum sipari derecesinin salanmas amacyla faaliyetler veya bunlarn sonular ile ilgili genel kurallar, kurallar ve zellikleri ierir. Uyumlulatrlm standartlar: Farkl standartlatrma organlar tarafndan onaylanan ve rnlerin birbirinin yerine kullanlabilirliini, ilemleri ve hizmetleri saptayan veya bu standartlara uygun olarak salanan test sonularnn veya bilgilerin karlkl olarak anlalmasn salayan ayn konuya ilikin standartlardr. Uygulama kodu: Ekipmann, yaplarn veya rnlerin tasarmna, imalatna, montajna, bakmna ve kullanmna ilikin uygulamalar veya prosedrleri tavsiye eden bir belgedir. Bir uygulama kodu bir standart, bir standardn paras veya bir standarttan bamsz olabilir. Ynetmelik: bir otorite tarafndan benimsenmi olan balayc yasal kurallar ieren bir belgedir.* Otorite: Yasal yetkilere ve haklara sahip (standartlardan ve ynetmeliklerden sorumlu) bir organ veya zel grevleri ve yeleri olan bir idari varlktr.* Dzenleyici otorite: Ynetmeliklerin benimsenmesinden sorumlu otorite.* hazrlanmasndan veya

Uygulama otoritesi: Ynetmeliklerin uygulatlmasndan sorumlu otorite.* artname: Gereklilikleri belirten belge. Genel olarak zmni veya zorunlu olarak belirtilen gereklilikleri veya beklentileri belirten anlaml veriler ve bunlar destekleyici aralar.**

Rev 1 Ocak 2009 Kodlar ve Standartlar Telif TWI Ltd 2009

Prosedr: Bir faaliyeti veya bir ilemi gerekletirmenin ngrlen yolu.* Genellikle, bir teknik bir saptanm standart, kod veya artname takip edilerek belli bir uygulamaya tatbik edilirken bal kalnacak olan btn temel parametrelere ve nlemlere ilikin bir yazl aklamadr. Talimat: Bir oturtulmu prosedre, standarda, koda veya artnameye dayal olarak izlenecek kesin admlara ilikin bir yazl aklama. Kalite plan: Hangi prosedrlerin ve ilgili kaynaklarn bir spesifik projeye, rne, ileme veya szlemeye kim tarafndan ve ne zaman tatbik edileceini belirten bir belge.
* ISO IEC Klavuz 2 Standartlatrma ve ilgili faaliyetler Genel szlk ** EN ISO 9000 2000 Kalite ynetim sistemleri Temeller ve szlk

zet
Uygulama standartlar ve uygulama kodlar, bir yapnn veya komponentin bir kabul edilir kalite dzeyine sahip olmasn ve planlanan amaca uygunluunu salar. Bir standardn, uygulama kodunun veya artnamenin gerekliliklerinin uygulanmas deneyimsiz kontrolr iin bir sorun olabilir. Bu belgelerin birinin veya hepsinin gerekliliklerinin uygulanmasna ancak belli bir sre kullanmdan sonra gven duyulacaktr. Eer kontrolr kuku duyursa, daima herhangi bir karkla ve potansiyel sorunlara yol amamak iin daha st bir otoriteye bavurmaldr.

Rev 1 Ocak 2009 Kodlar ve Standartlar Telif TWI Ltd 2009

BS numaras
BS 499: Blm 1 BS 709 BS 1113 BS 1453 BS 1821 BS 2493 BS 2633 BS 2640 BS 2654 BS 2901: Blm 3 BS 2926 BS 3019 BS 3604 BS 3605 BS 4515 BS 4570 BS 4677 BS 4872 Blm 1: BS 4872 Blm 2: BS 6323 BS 6693 BS 6990 BS 7191 BS 7570

Balk
Kaynak terimleri szl Tahribatl test yntemleri; elikte ergitme kaynakl balantlar ve kaynak metali. Su borulu buhar retme tesisinin tasarmna ve imalatna ilikin artname Gaz kaynana ilikin dolgu malzemeleri artnamesi Svlarn tanmasna ynelik ferrit elik borularn Snf I oksiasetilen kaynaklamasna ilikin artname MMA kayna iin dk alaml elik elektrodlar Svlarn tanmas iin ferrit elik borularn Snf I ark kaynaklamasna ilikin artname Svlarn tanmas iin karbon elik borularn Snf II oksiasetilen kaynaklamasna ilikin artname Petrol endstrisi iin aln kaynakl muhafazalara sahip dey elik kaynakl soutmasz depolama tanklarnn imalatna ilikin artname Bakr ve bakr alamlar iin dolgu ubuklar ve telleri. MMA iin krom ve krom-nikel elik elektrodlara ilikin artname. TIG kayna. Basn amalar dorultusunda elik borular ve tpler; basn amalar dorultusunda ngrlm yksek scaklk zelliklerine sahip ferrit Dikisiz tplere ilikin artname. Karada ve denizde kullanma ynelik elik boru hatlarnn kaynaklanmasna ilikinkaynaklamasna artname. elik dkmlerin ergitme ilikin artname. Svlarn tanmasna ynelik ostenitik paslanmaz elik borulara ilikin artname. Prosedr onayna gerek olmadnda kaynaklarn onaylama testi. eliin ergitme kaynaklamas. Alminyum ve alamlarnn TIG veya MIG kaynaklamas Otomobil mekanik ve genel mhendislik amalar dorultusunda dikisiz ve kaynakl elik tplere ilikin artname. Kaynak metalinde yaylabilir hidrojenin tayin yntemi. lem svlarn veya bunlarn kalntlarn ieren elik borular zerinde kaynaklama uygulama kodu. Sabit deniz yaplar iin kaynaklanabilir yap eliklerine ilikin artname. Ark kaynak ekipmannn dorulanmasna ilikin uygulama kodu.

Rev 1 Ocak 2009 Kodlar ve Standartlar Telif TWI Ltd 2009

BS EN Numaras Balk BS EN 287 Blm Kaynaklarn kalifikasyon testi Ergitme kayna elikler. 1: BS EN 440 Alamsz ve ince taneli eliklerin koruyucu gaz metal ark kaynana ilikin tel elektrodlar ve tortular BS EN 499 Alamsz ve ince taneli eliklerin elle metal ark kaynana ilikin kaplamal elektrodlar BS EN 3834 Metal malzemelerin ergitme kaynaklamasna ilikin kalite gereklilikleri Blmler 1-5 BS EN 756 Alamsz ve ince taneli eliklerin tozalt ark kaynaklamasna ilikin tel elektrodlar ve zl tel kombinasyonlar. BS EN 760 Tozalt ark kayna iin aklar. BS EN 910 Metal malzemelerdeki kaynaklar zerinde tahribatl testler Bkme testleri. kaynaklarnn tahribatsz incelemesi grsel Ergitme BS EN 970 inceleme. BS EN 12072 Paslanmaz elikler iin dolgu ubuklar ve telleri Alminyum ve alminyum alamlar ve magnezyum alamlar Nikel ve BS EN ISO nikel alamlar 18274 Not: Kontrolr, kaln harflerle yazlm olan standartlar bilmek zorundadr. BS EN Balk Numaraskzzzzz Metal malzemelerin kaynaklamas iin kaynaklama tavsiyeleri BS EN 1011 Blm Ark kayna iin genel kurallar 1, Ferriti eliklerin ark kaynaklamas Blm Paslanmaz eliklerin ark kaynaklamas. 2, Alminyum ve alminyum alamlarnn ark kaynaklamas. EN 1320 Metal malzemelerdeki kaynaklar zerinde tahribatl testler EN 1435 Kaynaklarn tahribatsz incelemesi kaynakl balantlarn radyografik incelemesi. BS EN 10002 Metal malzemelerin ekme testi. BS EN 10020 elik kalitelerinin tanmlanmas ve snflandrlmas BS EN 10027 elikler iin belirte sistemleri. BS EN 10045 Metal malzemeler zerinde Charpy darbe testleri. BS EN 10204 Metal rnler Kontrol belgesi tipleri. BS EN 22553 Kaynaklanm, sert lehimlenmi ve lehimlenmi balantlar izimler zerinde sembolik iaretleme. Metalin kaynaklamas, sert lehimlemesi, lehimlemesi ve sert lehim BS EN 24063 kaynaklamas. izimler zerinde sembolik gsterime ilikin ilemlerin ve referans numaralarnn nomenklatr BS EN 25817 elikte ark kaynakl balantlar. Kusurlara ilikin kalite dzeyleriyle ilgili klavuz bilgiler. Metal ergitme kaynaklarnda kusurlarn snflandrlmas ve BS EN 26520 aklamalar. BS EN 26848 Asal gazla korumal ark kaynaklamas iin ve plazmal kesme ve kaynaklama iin tungsten elektrodlarna ilikin artname
Rev 1 Ocak 2009 Kodlar ve Standartlar Telif TWI Ltd 2009

ISO Numaras: ISO 857 - 1 ISO 6947 ISO 9606 - 2 ISO 15607 ISO 15608 ISO 15609 - 1 ISO 15610 ISO 15611 ISO 15613

Balk Kaynaklama ve ilgili ilemler Szlk Blm 1 Metal kaynaklama ilemleri. Kaynaklar alma pozisyonlar Eim ve dndrme alarnn tanmlar Kaynaklarn kalifikasyon testi Ergitme kaynaklamas. Blm 2 Alminyum ve alminyum alamlar. Metal malzemeler iin kaynak prosedrlerinin artnamesi ve kalifikasyonu Genel kurallar Kaynaklama Bir metal malzeme gruplandrma sistemine ilikin genel kurallar Metal malzemelere ilikin kaynaklama prosedrlerinin artnamesi ve kalifikasyonu Kaynak prosedr artnamesi Blm 1: Ark kaynaklamas. Metal malzemeler iin kaynaklama prosedrlerine ilikin artname ve kalifikasyon. Test edilmi kaynaklama sarf malzemelerine dayal kalifikasyon. Metal malzemeler iin kaynaklama prosedrlerine ilikin artname ve kalifikasyon. nceki kaynaklama deneyimine dayal kalifikasyon. Metal malzemeler iin kaynaklama prosedrlerine ilikin artname ve kalifikasyon. retim ncesi kaynaklama testine dayal kalifikasyon. Metal malzemelere ilikin kaynaklama prosedrleri artnamesi ve kalifikasyonu. Kaynaklama prosedr testi. eliklerin ark ve gaz kaynaklamas ile nikel ve nikel alamlarnn ark kaynaklamas Alminyum ve alamlarnn ark kaynaklamas.* Dkm demirlerin ark kaynaklamasna ilikin kaynaklama prosedr testleri Alminyum dkmlerin biti kaynaklamas.* Titanyum, zirkonyum ve bunlarn alamlarnn ark kaynaklamas. Bakr ve bakr alamlar.* Kullanlmyor. Tplerin tp plaka balantlarna kaynaklamas. Su alt hiperbarik slak kaynaklama.* Hiberbarik kuru kaynaklama.* Elektron ve lazer n kaynaklamas. Punto, diki ve projeksiyon kaynaklamas.* Direnli aln ve yakma aln kaynaklamas.*

ISO 15614 Blm Blm Blm Blm Blm Blm Blm Blm Blm Blm Blm Blm Blm 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13

Not: Kontrolr, kaln harflerle yazlm olan standartlar bilmek zorundadr. *nerilir

Rev 1 Ocak 2009 Kodlar ve Standartlar Telif TWI Ltd 2009

Blm 9 Kaynak Sembolleri

Bir kaynak balants, bir mhendislik izimi zerinde, balant hazrlnn her ayrntsn ve boyutunu (aada gsterildii gibi) gsteren bir ayrntl emayla gsterilebilir. 8-12

R6 1-3mm

1-4mm
Tek U hazrl

Bu gsterim ynteminin kapsaml bilgi vermesine karn, zaman alc olabilir ve izime fazla yk getirebilir. Bir alternatif yntem, ayn balant detay iin aada gsterildii gibi, gerekli bilgileri gstermek iin bir sembolik ifade kullanmaktr.

Sembolik ifade aada belirtilen avantajlara sahiptir: izime yerletirilmesi basit ve abuktur. izime yk getirmez. Bir ek grnme gerek yoktur btn kaynak sembolleri ana montaj izimine konulabilir. Sembolik ifade aada belirtilen dezavantajlara sahiptir: Sadece standart balantlar iin kullanlabilir (rn. BS EN ISO 9692). Balant detaylar iin kesin boyutlar belirtmenin yolu yoktur. Sembolleri doru yorumlamak iin biraz eitime gerek duyulur.

Rev 1 Ocak 2009 Kaynak Sembolleri Telif TWI Ltd 2009

izimler zerinde Kaynaklanm Balantlarn Sembolik Gsterimine likin Standartlar


Kaynak sembolleri iin kullanlan iki ana standart vardr: Avrupa Standard EN 22553 Kaynaklanm, sert lehimlenmi ve lehimlenmi balantlar izimler zerinde sembolik gsterim Amerikan Standard AWS A2.4 Kaynaklama, Sert Lehimleme iin Standart Semboller ve Tahribatsz nceleme Bu standartlar birok bakmdan ok benzerlik gsterirler, fakat yanl yorumlamadan kanmak iin anlalmas gereken baz nemli farkllklar vardr. Avrupa Standardnn detaylar, aadaki alt blmlerde verilmekte fakat Amerikan Standardnn Avrupa Standardndan fark konusunda sadece ksa bilgi verilmektedir. Temel kaynak sembolleri eitli kaynak balant tipleri, yaplacak kaynan biimine benzetmeyle yorumu kolaylatrmay amalayan bir semboller gsterilirler. EN 22553 tarafndan kullanlan sembollere rnekler aadaki sayfalarda gsterilmektedir.

Rev 1 Ocak 2009 Kaynak Sembolleri Telif TWI Ltd 2009

Temel Kaynak Sembolleri


Belirte Kare aln kaynak Kaynak hazrl resmi Sembol

Tek V aln kaynak Tek ev aln kaynak Kaba kk yzle tek V aln kaynak Kaba kk yzl tek ev aln kaynak

Tek U aln kaynak

Tek J aln kaynak

Dolgu kaynak

Yzey kaplama (giydirme) Destek pasosu (arka veya arka destek kayna)

Destek ubuu

Rev 1 Ocak 2009 Kaynak Sembolleri Telif TWI Ltd 2009

Temel Sembollerin Kombinasyonu


ki taraftan yaplan simetrik kaynaklar iin, geerli temel semboller kombine edilir (aada gsterildii gibi). Belirte ift V aln kayna (X kaynak) ift ev aln kayna (K kayna) Balant hazrl resmi Sembol

ift U aln kayna

ift J aln kayna

Rev 1 Ocak 2009 Kaynak Sembolleri Telif TWI Ltd 2009

Ek Semboller
Kaynak sembolleri, kaynan gerekli biimini gstermek iin bir sembolle tamamlanabilir. Ek sembollere ilikin rnekler ve nasl kullanldklar aada gsterilmektedir. Belirte Dz (hizal) tek V aln kayna Balant hazrl resmi Sembol

Dbkey ift V aln kayna

bkey dolgu kayna

Dz (hizal) tek V aln kayna, dz (hizal) destek pasolu

Kaba kk yzl ve destek pasolu tek V aln kayna

ki dibin przsz ekilde kaynatrld dolgu kaynak Not: Eer kaynak sembole bir ek sembole sahip deilse, o zaman kaynak yzeyi biiminin tam bir ekilde gsterilmesine gerek yoktur.

Rev 1 Ocak 2009 Kaynak Sembolleri Telif TWI Ltd 2009

Sembollerin izimler zerindeki Konumu


Kaynak balantlarna ilikin kapsaml detaylar sunmak iin, kaynak balantsnn iki tarafnn ayrt edilmesi gerekir. Bu, EN 22553 standardna gre aa belirtildii gibi yaplr: Bir oklu izgiyle Bir kesintisiz ve bir kesikli izgiden oluan bir ift referans izgi Aadaki resim, gsterim yntemini gstermektedir.
2a 1 3 1 = Oklu izgi 2a = Referans izgi (kesintisiz izgi) 2b = Tanmlama izgisi (kesikli izgi) 3 = Kaynak sembol (tek V balant)

2b

Balant izgisi

Rev 1 Ocak 2009 Kaynak Sembolleri Telif TWI Ltd 2009

Oklu izgi ile Balant izgisi Arasndaki liki


Balant izgisinin bir ucu oklu taraf ve dier ucu ise dier taraf olarak adlandrlr. Oklu taraf, daima oklu izginin gsterdii (ve temas ettii) balant izgisinin ucudur Balant izgisinin iki cundan birinde olabilir ve hangi tarafn oklu taraf olacana teknik ressam karar verir. Aadaki resim bu ilkeleri gstermektedir.
oklu taraf Oklu izgi dier taraf

dier taraf Oklu taraf Oklu izgi

dier taraf

oklu taraf

oklu taraf Ok izgisi oklu izgi

dier taraf

Oklu izgiyle ilgili baz kurallar vardr: Balant izgisinin bir ucuna temas etmelidir. Kesintisiz referans izginin bir ucuyla birleir. Bir tek ev balants gibi bir simetrik olmayan balant durumunda, oklu izgi, zerinde kaynak hazrl konulacak olan balant elemanna doru iaret etmelidir (aada gsterildii gibi) Bir tek ev aln balantsnn nasl gsterilmesi gerektiine ilikin bir rnek.

Rev 1 Ocak 2009 Kaynak Sembolleri Telif TWI Ltd 2009

Referans izgisinin ve Kaynak Sembolnn Konumu


Referans izgisi, mmkn olan her durumda izimin alt kenarna (veya ona dik olarak) izilmelidir. Bir simetrik olmayan kaynak iin, kaynan oklu taraf ile dier tarafnn birbirinden ayrt edilmesi temeldir. Bunu yapmann yolu yledir: oklu tarafta gerekli olan kaynak ayrntlarna ilikin semboller kesintisiz izgi zerinde yerletirilmelidir. Dier taraftaki kaynak ayrntlarna ilikin semboller kesikli izgi zerine yerletirilmelidir.

Rev 1 Ocak 2009 Kaynak Sembolleri Telif TWI Ltd 2009

Kesintisiz ve Kesikli izgilerin Konumlar


EN 22553, kesikli izginin kesintisiz izginin yukarsnda veya aasnda olmasna izin verir (aada gsterildii gibi).

veya
Eer kaynak simetrik kaynaksa, o zaman iki tara arasnda ayrm yaplmas gerekmez; EN 22553 standard, kesikli izginin olmamasn ngrr. Bylece, bir destek pasolu bir tek V aln kayna aada gsterilen drt sembolik gsterimden herhangi biriyle gsterilebilir.

Destek pasolu tek V kaynak

Oklu taraf

Dier taraf

Dier taraf

Oklu taraf

Oklu taraf

Dier taraf

Dier taraf

Oklu taraf

Not: Kesintisiz ve kesikli izgilerin konumunun bu esneklii, eski izimlerin (rn. eski BS 499 Blm 2ye uygun olanlarn) EN standard gsterim yntemini gstermek zere kolayca evrilebilmesine olanak vermek iin bir ara nlem niteliindedir.

Rev 1 Ocak 2009 Kaynak Sembolleri Telif TWI Ltd 2009

Kaynak Boyutlarnn Belirtilmesi


Genel kurallar Baz kaynak tipleri iin boyutlarn gsterilmesi gerekebilir ve EN 22553 buna ilikin bir konvansiyonu ngrr: Kayna kesitine ilikin boyutlar, semboln sol tarafna yazlr. Kaynan uzunluk boyutlar semboln sa tarafna yazlr. Tersine ynelik herhangi bir iaret yoksa, btn aln kaynaklar tam penetrasyon kaynaklardr.

9.1

Kesit boyutlarnn sembolleri


Boyutlar gstermek iin aadaki harfler kullanlr: a Z s Dolgu kaynak boaz kalnl. Dolgu kaynak bacak uzunluu. Penetrasyon derinlii. (ksm penetrasyon aln kaynaklar ve derin penetrasyonlu dolgular iin geerlidir).

Bu sembollerin nasl kullanldklarna ilikin baz rnekler aada gsterilmektedir:


s10 10mm
Ksmi penetration Partial penetrasyonlu tek single-V butt weld V aln kayna s10

8mm bacakl Fillet weld with dolgu 8mm leg kaynak

Z8 Z8

8mm

Rev 1 Ocak 2009 Kaynak Sembolleri Telif TWI Ltd 2009

dolgu kaynak 6mmweld baazl Fillet with 6mm throat

a6 a6

6mm

9.2

Uzunluk boyutlar iin semboller


Kaynak uzunluk boyutlarn ve kesintili kaynaklar iin ayr ayr kaynak uzunluklarn (kaynak elemanlar) belirtmek iin aadaki harfler kullanlr: l kaynan uzunluu (e) bitiik kaynak elemanlar arasndaki mesafe n kaynak elemanlarnn says Bu harflerin kullanm, kesintili ift tarafl dolgu kayna iin aada gsterilmektedir.
100mm

150mm

Plan grnm PLAN VIEW

U grnm END VIEW

z z
z z n l n l (e) (e)

n l (e) n l (e)
z z

Z8 Z8
n l n l ( e) ( e)

3 150 (100) 3 150 (100)

Not: Bir dashed simetrik kaynak olduu iin kesikli izgiye gerek yoktur. Note: line not required because it is a symmetrical weld

Rev 1 Ocak 2009 Kaynak Sembolleri Telif TWI Ltd 2009

Eer bir kesintili ift tarafl dolgu kaynak posta posta yaplacaksa, bunu ifade etmenin yolu aada gsterilmektedir.
l (e)

Plan grnm PLAN VIEW

U grnm END VIEW

z z

n l
n l

(e) (e)

9.3

Tamamlayc ifadeler
Tamamlayc ifadelere, kaynaklarn dier kaynak zelliklerini belirtmek iin gerek duyulabilir; rn: Saha veya antiye kaynaklar bir bayrakla gsterilir

bir parann epeevre saran bir periferal kaynak bir daireyle gsterilir

Rev 1 Ocak 2009 Kaynak Sembolleri Telif TWI Ltd 2009

10

Kaynak leminin Gsterilmesi


Eer gerekirse, kaynak ilemi, referans izgisinin ucundaki bir ataln iki kolu arasnda yazlan bir rakamla sembolize edilir. Baz kaynak ilemi belirteleri 111 = MMA 111
121 = SAW 131 = MIG 135 = MAG

11

Referans izgisinin Kuyruundaki Dier Bilgiler


Kaynak ileminin belirtilmesine ek olarak, NDT kabul dzeyi, alma pozisyonu ve dolgu metal tipi gibi baka bilgiler bir ak kuyrua (yukarda gsterildii gibi) eklenebilir; EN 22553 standard, bu bilgi iin kullanlmas gereken sray tanmlamaktadr. ine bir zel talimatn eklenebilecei bir kapal kuyruk da kullanlabilir.

WPS 014

12

AWS 2.4ye Gre Kaynak Sembolleri


EN 22553 tarafndan ngrlen sembollerin ve konvansiyonlarn birou AWS tarafndan kullanlanlarla ayndr. Ana farklar unlardr: Sadece bir referans izgi kullanlr (bir kesintisiz izgi) Ok tarafnda kaynak ayrntlarna ilikin semboller, referans izgisinin altna gelir. Dier taraftaki kaynak ayrntlarna ilikin semboller, referans izgisinin stne gelir.

Rev 1 Ocak 2009 Kaynak Sembolleri Telif TWI Ltd 2009

Bu farklar, aadaki rnekle gsterilmektedir:

Ok taraf

Dier taraf

Rev 1 Ocak 2009 Kaynak Sembolleri Telif TWI Ltd 2009

Kaynak pozisyonlar
PA PB PC 1G / 1F 2F 2G Dz/aa Yatay-dikey Yatay

PD

4F

Yatay-dikey (tepeden)

PE

4G

Tepeden

PF

3G / 5G

Dikey-yukar

PG

3G / 5G

Dikey-aa

H-L045

6G

Eimli boru (yukar doru)

J-L045

6G

Eimli boru (aa doru)

Rev 1 Ocak 2009 Kaynak Sembolleri Telif TWI Ltd 2009

Blm 10 Kaynaklama lemlerine Giri

Genel
Drt ana ark kaynaklama ileminin (MMA, TIG, MIG/MAG ve SAW) ortak zellikleri unlardr: Bir elektrod ile ana metal arasndaki bolukta bir elektrik boalmas meydana geldiinde bir ark yaratlr. Boalma, bir kvlcm olumasna ve dolaysyla evreleyen gazn iyonize olmasna neden olur. yonize olan gaz, elektrod ile taban metali arasnda bir akmn akmasn salar ve bylece bir ark yaratr. Ark, taban metalinin ergimesi iin s yaratr. TIG kaynaklamas hari, arkn yaratt s ayn zamanda elektrod yzeyinin erimesine neden olur ve erimi damlacklar kaynak havuzuna transfer olarak bir kaynak boncuu veya paso yaratr. Ergitme blgesine s girdisi gerilime, ark akmna ve kaynak/gezinme hzna baldr.

Verimlilik
Kaynaklama ilemlerinin ounda, PA (dz veya 1G) pozisyonunda kaynaklama en byk kaynak metal brakm hzyla ve dolaysyla en yksek verimlilikle sonulanacaktr. Tketilen elektrod kaynaklama ilemleri szkonusu olduunda, erimi metalin kaynak havuzuna transfer hz dorudan doruya kaynak akm younluyla bantldr (akmn elektrod apna oran). TIG kayna szkonusu olduunda, akm ne kadar yksekse ergitme iin o kadar fazla enerji vardr; bylece dolgu telinin kaynak havuzuna eklenme hz da daha yksek olur.

Rev 1 Ocak 2009 Kaynaklama lemlerine Giri Telif TWI Ltd 2009

Is Girdisi
Ark enerjisi, kaynan birim uzunluu bana kaynak arknda yaratlan s miktardr ve genellikle kaynan milimetre uzunluu bana kilojul olarak ifade edilir. Ark kaynaklamas iin s girdisi (HI) aadaki formlle hesaplanr: Volt Amp Gezinim hz (mm / san.) 1000

Ark enerji (kJ/mm)

Is girdisi, kaynak ark tarafndan iparasna salanan enerjidir ve ark enerjisi x sl verimlilik faktr olarak ifade edilir. Isl verimlilik faktr, kaynak arkna beslenen s enerjisinin ark tarafndan tketilen elektrik enerjisine orandr. eitli ilemler iin kaynaa beslenen s girdi deerleri, aadaki sl verimlilik faktrleriyle arplarak ark enerjisinden hesaplanabilir: SAW (tel elektrod) MMA (kaplama elektrod) MIG/MAG FCAW (gaz korumal veya korumasz) TIG Plazma rnek MAG kaynaklama ilemi kullanlarak bir kaynak yaplr ve aadaki kaynaklama koullar kaydedildi: Volt: 24 Amp: 240 Gezinme hz: 300mm/dakika Ark enerjisi (kJ/mm) = Volt Amp Gezinme hz (mm / san) 1000 24 240 60 300 1000 345,600 300,000 1.152 veya 1.2kJ/mm 1.0 0.8 0.8 0.8 0.6 0.6

= Ark enerjisi =

Rev 1 Ocak 2009 Kaynaklama lemlerine Giri Telif TWI Ltd 2009

HI (kJ/mm)

Volt Amp 60 k Gezinme hz (mm / san.) 1000 24 240 60 0.8 300 1000 276,480 300,000 9.9216kJ/mm

= =

Formln birimleri: Gezinme hz, mm/saniye Is girdisi kJ/mm olarak verilir. Is girdisi genel olarak gezinme hzndan etkilenir. Kaynaklama pozisyonu ve ilemi, kullanlabilecek gezinme hz zerinde nemli bir etkiye sahiptir. Manuel ve yar otomatik kaynaklama iin aadaki genel ilkeler geerlidir: Dikey-yukar ilerleme en yksek s girdisini verme eilimi gsterir; nk uygun profili elde etmek iin bir rgye gerek vardr ve ileri gezinme hz nispeten yavatr. Kullanlabilecek hzl gezinme hz nedeniyle dikey-aa kaynaklama, en dk s girdisini verme eilimi gsterir. Yatay-dikey kaynaklama greceli olarak dk s girdili kaynaklama pozisyonudur; nk kaynak bu konumda rg yapamaz. Dk akm ve greceli olarak hzl gezinme hz kullanmak gerektiinden tepeden kaynaklama dk s girdisi verme eilimi gsterir. Dz pozisyonda (aa) kaynaklama bir dk veya yksek s girdisi pozisyonu olabilir; nk kaynak kullanlabilecek gezinme hz konusunda daha fazla esneklie sahiptir. Ark kaynaklama ilemleri arasnda, SAW en yksek s girdisini ve en yksek brakm oranlarn verme potansiyeline sahiptir; TIG ve MIG/MAG ok dk s girdisi verebilir. Kontroll s girdisi kaynaklamas iin tipik s girdisi deerleri ~1.0 ile ~3.5kJ/mm aralnda olma eilimi gsterecektir.

Kaynaklama Parametreleri
Ark gerilimi Ark gerilimi ark uzunluuyla bantldr. Ark geriliminin g kayna tarafndan kontrol edildii (SAW, MIG/MAG v e FCAW) ve akmdan bamsz olarak deitirilebildii ilemlerde, gerilim ayar kaynan profilini etkileyecektir.

Rev 1 Ocak 2009 Kaynaklama lemlerine Giri Telif TWI Ltd 2009

Kaynak akm artrldnda, gerilimin de kaynak metaline yaylmas ve daha geni ve daha dz braknd yaratmak iin artrlmas gerekir. MIG/MAG szkonusu olduunda, ark gerilimi arkta damlack transferi zerinde nemli bir etkiye sahiptir. Kaynak akm Kaynak akm, taban metaline ergitme/penetrasyon derinlii ve bitiik kaynak pasolar zerinde nemli bir etkiye sahiptir Genel kural olarak, akm ne kadar yksekse penetrasyon derinlii o kadar fazladr. Penetrasyon derinlii, ana metal tarafndan kaynak brakntsnn seyreltilmesini etkiler ve benzemez metaller birletirildiinde bunun kontrol edilmesi bilhassa nemlidir. Kutupsallk Kutupsallk, ark enerjisinin (s) byk ksmnn elektrod yzeyinde mi yoksa ana malzeme yzeyinde mi konsantre olacan belirler. Kutupsallk bakmndan snn yeri btn ilemlerde ayn deildir; ana ark kaynaklama ilemlerinin her birine ilikin etkiler/seenekler/avantajlar aada zetlenmektedir:
Kutupsallk lem MMA DC +ve En iyi penetrasyo n Tungstenin ar snmas nedeniyle ender kullanlr Btn metaller ve aa yukar btn durumlar iin kullanlr En yaygn DC -ve Daha az penetrasyon, fakat daha yksek braknt hz (kk pasolar ve kaynak kaplama iin kullanlr) Btn metaller iin kullanlr AI0A alamlar (ve Mg/Mg alamlar hari) Ender kullanlr AC Baz elektrodlar iin uygun deildir. Ark flemesini en aza indirir. AI/AI alamlarnn refrakter oksit filmini krmak iin gerekir. Kullanlmaz

TIG

GMAW kat teller (MIG/MAG)

FCAW/MCAW gaz korumal ve kendinden korumal zl teller

SAW

En iyi penetrasyo n

Baz konumsal temel zl Kullanlmaz teller ve zerinde alacak ekilde tasarlanrlar; baz metal zl teller ayn zamanda bilhassa konumsal kaynaklama iin ve zerinde de kullanlabilir Daha az penetrasyon, fakat Bilhassa oklu-elektrod daha yksek braknt hz sistemleri iin ark (kk pasolar ve kaplama iin flemesinden kanmak kullanlr) zere kullanlr

Rev 1 Ocak 2009 Kaynaklama lemlerine Giri Telif TWI Ltd 2009

G Kayna zellikleri
Bir ark akmak iin, elektrod ile taban metal arasnda bir kvlcm yaratmak iin greceli olarak yksek gerilime gerek duyulur. Bu, ak devre gerilimi (OCV) olarak bilinir ve genellikle ~50 ile ~90V aral arasndadr. Bir arkn aklmasndan ve kararlla ulamasndan sonra, g kaynann elektriksel zelliklerine bal olarak ark gerilimi ile kaynak devresinden geen akm arasnda bir iliki vardr. Bu iliki, g kayna statik zellii olarak bilinir ve g kaynaklar bir sabit akm veya bir sabit gerilim zellii verecek ekilde imal edilirler.

5.1

Sabit akm g kayna


Bu, manuel kaynaklama (MMA ve manuel TIG) iin tercih edilen g kayna tipidir. Bir sabit akm g kayna iin Volt-Amp ilikisi ekil 1de gsterilmektedir. Bu, akm yok konumunu gsterir (OCV) ve bu noktadan g kaynandaki eitli akm ayarlarna bal olarak ark gerilimi/akm erileri vardr. Manuel kaynaklama (MMA ve manuel TIG) iin, kaynak g kayna zerinde gereken akm ayarlar, fakat ark gerilimi kaynaknn kulland ark uzunluuyla kontrol edilir. Bir kaynak, belli bir akm ayar iin ark uzunluunun olduka dar bir aral iinde almak zorundadr eer ok uzunsa ark snecektir ve eer ok ksaysa elektrod kaynak havuzuna arpacak ve ark snecektir. Bu tip g kaynann alma ilkesi iin ekil 1e baknz. Kaynak, ayarlanm olan akm (Y) iin olduka sabit bir ark uzunluunu (ekil 1de B) muhafaza etmeye alr. Ne var ki, ark uzunluunu sabit tutamaz ve kaynaklama srasnda normal el hareketi nedeniyle kk bir alma aralnda (ekil 1de A ile C aras) deikenlik gsterecektir. G kayna, normal kaynaklama srasnda ark gerilimindeki bu kk deiikliklerin akmda sadece kk deiiklikler (X ile Z arasnda) vermesini salayacak ekilde tasarlanr. Bu nedenle, akmn temel olarak sabit olduu dnlebilir ve bu durum kaynaknn ergitme kontroln muhafaza edebilmesini salar. Volt-Amp erilerinin sarkma biimi, bir sarkma zellii olarak anlan sabit akml g kaynaklarna yol amtr.

Rev 1 Ocak 2009 Kaynaklama lemlerine Giri Telif TWI Ltd 2009

100

OCV Gerilim (V) 50 Arc voltage variation A B C

Akm (A)

XYZ
Akmda kkdeiiklik

ekil 1 Bir sabit akml g kaynana ilikin tipik Volt-Amp erileri.

5.2

Sabit gerilimli g kayna


Bu, bir tel besleyicisine sahip olan kaynaklama ilemleri (MIG/MAG, FCAW ve SAW) iin tercih edilen g kayna tipidir. Tel besleme hz ve akm dorudan doruya ilintilidir; yle ki, akm artrldnda, besleme hz ardr ve ark uzunluu/gerilimi muhafaza etmek iin yanma orannda buna karlk gelen bir art olur. Bu g kayna tipinin alma ilkesi ekil 2de gsterilmektedir. Bir kaynak B gerilimini ve Y akmn g kayna zerinde ayarlar. Eer ark uzunluu Cye drlrse (kaynak profilindeki bir deime nedeniyle veya kaynaknn eli yar otomatik kaynaklamada yukar aa hareket ettii iin), kaynaklama akmnda Zye doru anlk bir art olacaktr. Z akm ne kadar yksekse, yanma oran da o kadar yksek olacak ve bu durum ark uzunluunu (ve ark gerilimini) tekrar nceden ayarlanm deere geri dndrr.

Rev 1 Ocak 2009 Kaynaklama lemlerine Giri Telif TWI Ltd 2009

Benzer ekilde, eer ark uzunluu artarsa, akm hzla Xe der ve yanma oran drlr ve bylece ark uzunluu tekrar nceden ayarlanm B dzeyine geri dndrlr. Bylece, ark geriliminin kaynaklama srasnda az deimesine karn, gerilimi nceden ayarlanm deere geri dndren akmdaki deiiklikler son derece hzl meydana gelir ve bu nedenle gerilimin sabit kald dnlebilir. Gerilim ile akm arasndaki dz iliki, greceli olarak dk gradyan, bu g kayna tipinin genellikle dz karakteristik olarak adlandrlmasnn nedenidir.

Ark gerilim deiimi voltage

Gerilim (V)

Akm (A)

Akmda byk (anlk) deiim


ekil 2 Bir sabit gerilimli g kaynana ilikin tipik Volt-Amp erileri.

Rev 1 Ocak 2009 Kaynaklama lemlerine Giri Telif TWI Ltd 2009

Blm 11 MMA Kayna

Manuel Metal Ark- Korunmal Metal Ark Kayna


(MMA/SMAW)
Manuel metal ark kayna (MMA), 1888de Rusyada bulundu. Bir koruyucu gaz kalkan yaratmak iin aksz bir plak metal u kullanlyordu. Kaplamal elektrodlarn ancak 1900l yllarn banda gerekleti; Kjelberg ilemi svete bulundu ve yar ark yntemi ilk defa ngilterede uyguland. Kaynaklama ilemleri arasnda en ok ynl olan niteliindeki MMA kaynaklama ok geni bir kalnlk aralndaki demirli ve demirsiz metallerin kaynaklanmas iin uygundur. Btn pozisyonlarda kullanlabilir; greceli olarak kullanm kolaylna sahiptir ve greceli olarak ekonomiktir. Son kaynak kalitesi, byk lde kaynaknn becerisine baldr. Kaplamal elektrod ile iparas arasnda bir ark akldnda, hem elektrod hem iparas yzeyi eriyerek bir kaynak havuzu oluturur. Arkn ortalama scakl yaklak olarak 6000 Cdir ve bu deer ana metali, tkenebilir zl teli ve ak kaplamasn ayn anda eritmeye yeterlidir. Ak gaz ve cruf oluturur ve bunlar kaynak havuzunu evre atmosferdeki oksijenden ve nitrojenden korur. Erimi cruf katlar ve sour ve kaynak almas tamamlandnda (veya sonraki kaynak pasosu braklmadan nce) kaynak boncuundan yontularak alnmaldr. lem, bir yeni elektrodun pensin iine yerletirilmesinden nce sadece ok ksa uzunluklarda kaynak retilmesine olanak verir.
Elektrod as yataya 75-80o Tketilen elektrod Dolgu metal z Ak kaplama Elektrod gezinme yn Katlam cruf Ark

Gaz halinde kalkan Erimi kaynak havuzu

Ana metal Kaynak metali

Manuel metal ark kaynaklama ilemi.

Rev 1 Ocak 2009 MMA Kayna Telif TWI Ltd 2009

Manuel Metal Ark Kaynaklama Temel Ekipman Gereklilikleri


1

10

3 4

1) 2) 3) 4) 5) 6) 7) 8) 9)

G kayna transformatr/redresr (sabit akm tipi) Muhafaza frn (150Cye kadar scaklklarda tutar) nverter g kayna (daha kompakt ve tanabilir) Elektrod pensi (bir uygun amper deerinde) G kablosu (uygun amper deerinde) Kaynak vizr (amper/ilem iin doru deerde) G dn kablosu (uygun amper deerinde) Elektrodlar (uygun tipte ve amper deerinde) Elektrod frn (elektrodlar 350 Cye kadar piirir)

10) Kontrol paneli (ama/kapama/amper/kutupsallk/OCV)

Rev 1 Ocak 2009 MMA Kayna Telif TWI Ltd 2009

G Gereklilikleri
Manuel metal ark kaynaklamas, ya doru (DC) ya da alternatif (AC) akm kullanlarak gerekletirilebilir. DC kaynak akmnda, ya pozitif (+ve) ya da negatif (-ve) kutupsallk kullanlabilir; bylece akm bir ynde akar. AC akm kayna negatiften pozitife doru akar ve iki ynldr. MMA kaynaklamas iin g kaynaklar ya transformatrler (ebeke AC akmn kaynaklamaya uygun AC akmna dntrr), transformatrler-redresrler (ACyi DCye evirir), dizel veya benzinli jeneratrler (antiye almas iin tercih edilirler) ya da inverterlerdir (kaynaklama g kaynaklar arasna yakn tarihlerde katlmtr). MMA kaynaklamas iin, bir sabit akml (sarkan) ktsna sahip bir g kayna kullanlmaldr. G kayna aadakiler salamaldr: 50 ve 90v arasnda ark balatmak iin bir ak devre gerilimi (OCV). Kaynaklama srasnda ark 20 ile 30v arasnda tutmak iin kaynaklama gerilimi Genellikle 30-350 amp arasnda uygun akm aral Bir kararl ark-hzl ark kazanm veya ani akm olmadan arkn yeniden atelenmesi Bir sabit kaynaklama akm. Ark uzunluu, kaynaklama srasnda deiebilir, fakat kaynaklama srasnda tutarl elektrod yanma orannn ve kaynak penetrasyon zelliklerinin muhafaza edilmesi gerekir.

Kaynaklama Deikenleri
MMA kaynann nihai kalitesini etkileyen dier faktrler veya kaynaklama deikenleri unlardr: Akm (amper) Gerilim Gezinme hz Kutupsallk Elektrod tipi Is girdisini etkiler

MMA kaynaklama ilemine rnekler


Rev 1 Ocak 2009 MMA Kayna Telif TWI Ltd 2009

4.1

Akm (amper)
Elektronlarn devreden ak kaynaklama akmdr ve Amperle (I) llr. Amper yanma orann ve penetrasyon derinliini kontrol eder. Kaynaklama akm dzeyi, elektrod boyutu tarafndan belirlenir imalatlar normal alma araln ve akmn tavsiye ederler. MMA kullanrken yanl amper ayarlar aada belirtilenlere katkda bulunabilir. ok dk amper: Kt ergitme veya penetrasyon, dzensiz kaynak boncuk biimi, cruf enklzyonu, kararsz ark, ark tkezlemesi, gzeneklilik, potansiyel ark akmalar. ok yksek amper: Ar penetrasyon, iten yanma, alt kesik, srama, gzeneklilik, kraterler, ar snmadan kaynaklanan elektrod hasar, konumsal kaynaklamaya gletiren yksek brakm.

4.2

Gerilim
Akmn devreden akmas iin gereken kaynaklama potansiyeli yada basnc gerilimdir (U). MMA kayna szkonusu olduunda, ark balatmak iin gereken gerilim OCVdir; bu, kaynaklama devresinden geen hibir akm olmadnda g kaynann k terminalleri arasnda llen gerilimdir. Gvenlik gerekesiyle, OCV 100Vyi amamaldr ve genellikle 50-90V arasndadr. Ark gerilimi, kaynaklama srasnda ark muhafaza etmek iin gereken gerilimdir ve genellikle 20-40V arasndadr. Ark gerilimi, ark uzunluunun bir fonksiyonudur. MMAda, kaynak ark uzunluunu ve dolaysyla ark gerilimini kontrol eder. Ark gerilimi, kaynak havuzu akkanln kontrol eder. Yanl ark gerilimine sahip olmann etkileri unlar olabilir: ok dk ark gerilimi: Kt penetrasyon, elektrod snmesi, ergime eksiklii ayplar, ark arpma potansiyeli, cruf enklzyonu, kararsz ark durumu, dzensiz kaynak boncuu biimi. ok yksek ark gerilimi: Ar srama, gzeneklilik, ark dolanmas, dzensiz kaynak boncuu biimi, cruf enklzyonlar, konumsal kaynaklamay gletiren sv kaynak havuzu.

Rev 1 Ocak 2009 MMA Kayna Telif TWI Ltd 2009

OCV 100V

Normal ark gerilim aral

Normal ark uzunluu

Kaynak amper deeri


Sabit akm (sarkma) k karakteristii

Ark geriliminde byk deiiklik = kaynaklama amperinde kk deiiklik 10v = 5 amp

4.3

Gezinme hz
Gezinme hz, kaynak ilerleme orandr; s girdisini ve dolaysyla metalrjik ve mekanik koullar etkileyen nc faktrdr. MMA kaynaklama ilemleri kullanlrken yanl kaynaklama hzlaryla ilgili potansiyel kusurlar unlardr: ok hzl gezinme hz: Dar ince kaynak boncuu, hzl souma, cruf enklzyonlar, alt kesik, kt ergime/penetrasyon. ok yava gezinme hz: Souk katlant, ar kaynak birikimi, dzensiz boncuk biimi, alt kesik

4.4

Kutupsallk (akm tipi)


Kutupsallk, kaynaklama arknda s enerjisinin dalmn belirleyecektir. MMA sisteminin tercih edilen kutupsall, ncelikle kullanlan elektroda ve kaynan arzu edilen zelliklerine dayanr. Doru akm (DC) Doru akm, akmn bir ynde akdr. MMA kaynanda, elektrodun kutupsalln belirtir.

Rev 1 Ocak 2009 MMA Kayna Telif TWI Ltd 2009

Doru akm /elektrod pozitif (DCEP/DC+). Elektrod kaynaklama devresinin pozitif kutbunda olduunda, dolaysyla iparas negatif kutup olur. Elektron ak yn, iparasndan elektroda dorudur. Elektrod pozitif olarak arj edildiinde (DCEP) ve iparas negatif olarak arj edildiinde, bu elektrodun ucunda mevcut s enerjisinin te ikisini yaratma etkisine sahiptir ve te biri ana malzemede yaratlr; bu, kaynak penetrasyonunun derinliinde bir artla sonulanacaktr. Dorudan akm/elektrod negatif (DCEN/DC-) Elektrod kaynaklama devresinin negatif kutbu zerinde olduunda, iparas pozitif kutup haline gelir. Elektron ak yn elektrodtan iparasna dorudur. imdi, enerji dalm ters evrilebilir. Mevcut s enerjisinin te biri elektrodun ucunda yaratlr, geri kalan te iki ana malzemede yaratlr. Bir negatif olarak arj edilen elektrodla (DCEN) doru akm elektroda s birikmesine neden olur ve elektrodun erime hzn artrr ve kaynak penetrasyonunun derinliini azaltr. Doru akm kullanlrken kaynaklama ark ark flemesinden etkilenebilir. Manyetik gler nedeniyle normal yolundan arkn sapmas. Alternatif akm (AC) Kaynaklama devresindeki akm dnmldr; nce bir ynde sonra dier ynde akar. Alternatif akmda, akm yn saniyede 100-120 defa, saniyede 5060 evrim (cps) deiir. Alternatif akm, akmn iki ynde akmasdr. Bu nedenle, arkta s enerjinin dalm eittir; elektrodta %50, iparas %50de.

Rev 1 Ocak 2009 MMA Kayna Telif TWI Ltd 2009

4.5

Tketilen elektrod tipi

MMA kayna iin, aadakiler dahil olmak zere genel tip vardr: Rutil elektrodlar, kaplamada yksek oranda titanyum oksit (rutil) ierirler. Titanyum oksit kolay ark tutumasn, przsz ark almasn ve dk sramay tevik eder. Bu elektrodlar, iyi kaynaklama zelliklerine sahip genel amal elektrodlardr. Bunlar, AC ve DC g kaynaklaryla ve btn pozisyonlarda kullanlabilir. Elektrodlar, bilhassa yatay/dikey (HV) konumda kaynaklama dolgu balantlar iin uygundurlar. zellikleri: Orta kaynak metali mekanik zellikleri Viskoze cruf yoluyla retilen iyi boncuk profili Bir sv crufla (florr ierir) ile konumsal kaynaklama mmkndr Kolayca alnabilen cruf

Temel elektrodlar kaplamada yksek oranda kalsiyum karbonat (kireta) ve kalsiyum (fluorspat) ierir. Bu, cruf kaplamasn rutil kaplamalardan daha sv hale getirir bu ayn zamanda hzl donar ve dikey ve tepe konumda kaynaklamaya yardm eder. Daha yksek kaynak kalitesinin, iyi mekanik zeliklerin ve atlamaya kar direncin (yksek kstlama nedeniyle) gerekli olduu durumda bu elektrodlar kaynaklama arac ve ar kesit retimleri iin kullanlrlar. zellikleri: Dk hidrojen kaynak metali Yksek kaynaklama akmlar/hzlar gerektirir Kt boncuk profili (dbkey ve kaba yzey profili) Cruf kaldrmann gl

Sellozik elektrodlar kaplamada yksek bir oranda selloz ierir ve bir derin nfus eden arkla ve yksek kaynaklama hzlar veren bir hzl yanma oranyla karakterize edilir. Kaynak brakm kaba alabilir ve sv cruf nedeniyle crufun giderilmesi g alabilir. Bu elektronlarn herhangi bir pozisyonda kullanm kolaydr ve soba borusu kaynaklama tekniinde kullanmlaryla dikkati ekerler. zellikler: Btn pozisyonlarda derin penetrasyon Dikey-aa kaynaklama iin uygundur Makul ekilde iyi mekanik zelliklere sahiptir Yksek dzeyde hidrojen retilir syla etkilenen blgede (HAZ) atlama riski

Bu genel grup iinde, geni yelpazede elektrod seimi salayan kaplama elektrod alt gruplar olduunu belirtmek gerekir.

Rev 1 Ocak 2009 MMA Kayna Telif TWI Ltd 2009

MMA elektrodlar, alternatif akm (AC) ve doru akm (DC) g kaynaklaryla kullanlacak ekilde tasarlanrlar. AC elektrodlarnn DC zerinde kullanlabilmesine karn, DC elektrodlarnn hepsi AC g kaynaklaryla kullanlamayabilir. *alma faktr: (O/F) Veril bir zaman diliminde zamannda arkn yzdesi (%). Yar otomatik kaynaklama ilemleriyle karlatrldnda MMA yaklak olarak %30luk bir dk O/Fye sahiptir. Manuel yar otomatik MIG/MAG O/F, %90lk O/F blgesinde tamamen otomatik olarak yaklak %60dr. Bir kaynak ilemi OF, dorudan doruya verimlilikle ilintilendirilebilir. alma faktr, bir iletkenin bir akm tayabilecei zamann yzdesi (%) olarak verilen bir gvenlik deeri olan grev evrimi ifadesiyle kartrlmamaldr; 10 dakikann %60 ve %100nde bir spesifik akm olarak verilir; rn. 350A %60 ve 300A %100.

MMA/SMAWnn zeti
Ekipman gereklilikleri Bir transformatr/redresr, jeneratr, inverter (sabit amper tipi) Bir g ve g dn kablosu (uygun amper deerinde) Elektrod pensi (bir uygun amper deerinde) Elektrodlar (bir uygun tipti ve amper deerinde) Doru vizr/cam, gvenlik giysileri ve doru ekstraksiyon

Parametreler ve kontrol noktalar Amper Ak devre gerilim (OCV) AC/DC ve kutupsallk Gezinme hz Elektrod tipi ve ap Grev evrimleri Elektrod koulu Balantlar Yaltm/ekstraksiyon zel herhangi bir elektrod ilemi

Tipik kaynaklama kusurlar Cruf enklzyonlar, kt kaynaklama tekniinden veya yetersiz alma aras temizlikten kaynaklanr. Gzeneklilik; nemli veya hasarl elektrodlar kullanldnda veya pislenmi veya temiz olmayan malzeme kaynaklandnda meydana gelir. Kk ergimesinin veya penetrasyonun olmamas, yanl amp, kk bolu veya yz genilii ayarlarndan kaynaklanr.

Rev 1 Ocak 2009 MMA Kayna Telif TWI Ltd 2009

Blm 12 TIG Kayna

lem zellikleri
ABDde,TIG ilemi ayn zamanda gaz tungsten ark kayna (GTAW) olarak da adlandrlr. TIG kayna, erimenin bir tketilmeyen tungsten elektrod ile iparas arasnda aklan bir arkla stmayla gerekletii bir ilemdir. Tungsten elektrodun oksidasyonunu ve kaynak ile scak dolgu telinin atmosferik kirlenmesini engellemek iin elektrodu ve kaynak blgesini korumak amacyla bir soy gaz kullanlr.

Manuel TIG kayna

Tungsten kullanlr; nk 3370 Clik bir erime noktasna sahiptir ve bu deer dier baka herhangi bir metalin ok stndedir.

lem Deikenleri
TIG kaynann ana deikenleri unlardr: Kaynak akm Akm tipi ve kutupsallk Gezinme hz Tungsten elektrod ucunun biimi ve verteks a Koruyucu gaz ak hz Elektrod uzamas.

Bu deikenlerin her biri aadaki alt blmlerde daha ayrntl olarak ele alnmaktadr.

Rev 1 Ocak 2009 TIG Kayna Telif TWI Ltd 2009

2.1

Kaynak akm
Kaynak penetrasyonu dorudan doruya kaynak akmyla ilintilidir. Eer kaynak akm ok dkse, elektrod ucu uygun ekilde stlmayacak ve bir kararsz ark meydana gelebilecektir. Eer kaynak akm ok yksekse, elektrod ucu ar snabilir ve eriyebilir ve bylece tungsten enklzyonlarna yol aar.

2.2

Akm tipi ve kutupsallk


En iyi kaynaklama sonular genellikle DC elektrod negatifle elde edilir. Alminyum veya magnezyum oksitleri gibi refrakter oksitler fzyonu engelleyebilirler, fakat bunlar AC veya DC elektrod pozitif kullanlarak uzaklatrabilir. Bir DC pozitif olarak bal elektrodda, s elektrod ucunda younlar ve bu nedenle tungstenin fazla snmasndan kanlacaksa, elektrodun DC negatif kullanld zamankinden daha byk bir apa sahip olmas gerekir. Eer DC pozitif kullanlyorsa bir suyla soutulmu hamla tavsiye edilir. Bir DC pozitif elektrodun akm tama kapasitesi, bir negatif elektrodunkinin yaklak olarak onda biridir ve bu nedenle kaynaklama ksmlaryla snrldr.

yonlar

Elektronlar

yonlar

Elektronlar yonlar

Elektronlar

Akm tipi/kutupsallk

DCEN almada %70 Elektrodta %30 Derin, dar Mkemmel (3.2mm/400A)

AC almada %50 Elektrodta %50 Orta Evet- her yarm evrimde bir yi (3.2mm/225A)

DCEP almada %30 Elektrodta %70 S, geni Evet Kt (6.4mm/120A)

Is dengesi

Kaynak profili Temizleme ilemi Hayr Elektrod kapasites

2.3

Gezinme hz
Gezinme hz hem kaynak geniliini hem penetrasyonu etkiler, fakat genilik zerindeki etkisi daha belirgindir. Gezinme hznn artrlmas penetrasyonu ve genilii azaltr Gezinme hznn azaltlmas penetrasyonu ve genilii artrr

Rev 1 Ocak 2009 TIG Kayna Telif TWI Ltd 2009

2.4

Tungsten elektrod tipleri


Farkl uygulamalar iin farkl tiplerde tungsten elektrodlar kullanlabilir: Saf tungsten elektrodlar, bir temiz bilyal ucu muhafaza etmek yetenei nedeniyle AC ile hafif metallerin kaynaklanmasnda kullanlrlar. Ne var ki, bunlar, dier tiplerle karlatrldnda AC modunda kt ark balatma ve ark kararllna sahiptir. Toryumlu elektrodlar, ark balatmasn iyiletirmek iin toryum oksitle (torya) ile alamlanrlar. Bunlar, sa tungsten elektrodlardan daha yksek akm tama kapasitesine sahiplerdir ve bir keskin ucu daha uzun sre muhafaza ederler. Ne yazk ki, torya hafif radyoaktifter (emme ve ma) ve u zmparalama srasnda ortaya kan tozun yutulmamas gerekir. Toryumlu tungsten zmparalama iin kullanlan elektrod zmparalama makinelerine bir toz ekstraksiyon sisteminin taklmas gerekir. Seryum dioksitli ve lantanitli elektrodlar toryumlu elektrodlarla ayn nedenler yznden seryum ve lantan oksitlerile alamlanrlar. Bunlar DC veya AC ile baarl ekilde alrlar, fakat seryum ve lantanum radyoaktif olmadklar iin, bu tipler toryumlu elektrodlarn yerine kullanlmaktadrlar. Zirkonyal elektrodlar, zirkonyum oksitle alamlanrlar. Bu elektrodlarn alma zellikleri, toryumlu tipler ile saf tungsten arasndadr. Ne var ki, bunlar kaynaklama srasnda bir bilyal ucu muhafaza edebildikleri iin, AC kaynaklama iin tavsiye edilirler. Ayrca pislenmeye kar yksek dirence sahip olduklarndan tungsten enklzyonlarndan kanlmasnn gerektii durumlarda yksek btnlkl kaynaklar iin kullanlrlar.

2.5

Tungsten elektrod ucunun biimi


DC elektrod negatifle, toryumlu, seryal veya lantanl tungsten elektrodlar ucu belli bir aya zmparalanm ekilde kullanlrlar (elektrod ucu veya verteks a aada gsterilmektedir). Genel kural olarak, elektrodun ucunun zmparalanm ksmnn uzunluu, elektrod apnn yaklak olarak 2 ile 2.5 katna denk bir uzunlua sahip olmaldr. Elektrodun ucu, ark balatldnda veya kaynaklama srasnda krlma riskini en aza indirmek iin dz zmparalanr (aada gsterilmektedir). Eer verteks a drlrse, boncuk genilii artar; AC kayna iin saf veya zirkonyal tungsten elektrodlar kullanlr. Bunlar, bir hemisferik (bilyal) ula kullanlrlar (aada gsterilmektedir). Bir bilyal u yaratmak iin elektrod zmparalanr; bir ark balatlr ve elektrodun ucunu eritinceye kadar akm artrlr.

Rev 1 Ocak 2009 TIG Kayna Telif TWI Ltd 2009

Elektrod ucu as (veya verteks as)

Dz ulu elektrod ucu

Bir bilya ulu elektrod ucu

2.6

Koruma gazlar
TIG kayna iin koruma gazlar olarak aadaki soy gazlar kullanlabilir: Argon Helyum Argon ve helyum karmlar Not: Ostenitli elikler ve baz kupro-nikel alamlar iin, ~5% hidrojene kadar argon kullanlarak penetrasyon artrlabilir ve gzeneklilik azaltlabilir.
Argon Helyumla olduundan daha az; ince kesitler kaynaklanrken faydal olabilir. Ark uzunluunda deiiklikler olduunda ark geriliminde daha az deiiklik. Helyumla olduundan aha dk; bu durum dk penetrasyon salar. Argon havadan daha ardr; bu nedenle dz ve yatay konumlarda korumak iin daha az gaz gerektirir. Ayrca hava cereyanna direnci daha iyidir. Svlatrlm havann ayrlmasyla atmosferden elde edilir daha dk maliyet ve daha fazla mevcudiyet. Performans esi Ark gerilimi Helyum Argonla olduundan daha yksek. Ark daha scaktr ve bu durum kaln kesitlerin ve viskoze metallerin kaynaklanmasna yardmc olur (rn. nikel) Yksek; bu durum, yksek sl iletkenlie sahip metaller ve kaln malzemeler kaynaklanrken avantaj salayabilir. Helyum havadan daha hafiftir ve kayna uygun ekilde korumak iin daha fazla gaz gerektirir. stisna: tepeden kaynaklama. Doal gazdan ayrmayla elde edilir daha dk mevcudiyet ve daha yksek maliyet

Arkn stma gc

Kaynan korunmas

Mevcudiyet ve maliyet

TIG kayna iin argon ve helyum koruma gazlarnn zellikleri


Rev 1 Ocak 2009 TIG Kayna Telif TWI Ltd 2009

2.6.1

Koruma gaz ak hz Eer gaz ak hz ok dkse, koruma gaz kaynak alanndaki havay uzaklatramaz ve bu durum gzeneklilikle ve kirlilikle sonulanabilir. Eer gaz ak hz ok yksekse, koruma gaz kolonunun tabannda trblans meydana gelir. Hava, evre atmosferi tarafndan emilme eilimi gsterir ve bu durum da gzeneklilie ve pislenmeye yol aabilir. Koruyucu gaz ak hzlar genellikle ~10 ile ~12 l/dak. Arasndadr. rate too low

Ak hz ok dk

Ak hz ok yksek

2.6.2

Geri temizleme TIG kayna srasnda kaynan arkasn ar oksidasyondan korumak gerekir ve bu durum bir temizleme gaz (genellikle saf argon) kullanlarak salanr. Boru kaynaklamas iin, boru azn temizlemek nispeten kolaydr, fakat plaka/levha kaynaklamas szkonusu olduunda, bir temizleme kanal kullanmak gerekir veya bazen baka bir operatr kaynaklama ilerlerken bir arka temizleme nozln konumlandrr ve hareket ettirir. Geri temizlemenin balang aamas, kaynan arkasndaki btn havay karmaktr; bunun iin yeterli zamana izin verildiinde, ak hz kayna balatmadan nce drlmeli ve bylece pozitif ak salanmaldr (genel olarak ~4l/dak.). Geri temizleme, kaynan iki veya daha fazla kaynak tabakas birikinceye kadar devam etmelidir. C ve C-MN elikleri iin, bir geri temizleme olmadan tatmin edici kaynaklar yapmak mmkndr.

2.7

Elektrod uzants
Elektrod uzants, kontakt tpnden tungsten ucuna kadar olan mesafedir. Kontakt tp gaz nozlnn iine gml olduundan, bu parametre dar kan uzunluk llerek dolayl olarak kontrol edilebilir (aada gsterildii gibi).

Rev 1 Ocak 2009 TIG Kayna Telif TWI Ltd 2009

Elektrod uzants

knt

Eer elektrod uzants ok ksaysa, elektrod ucu yeterince snmayacak ve bir kararsz arkla sonulanacaktr. Eer elektrod uzants ok uzunsa, elektrod ucu ar snarak erimeye ve tungsten enklzyonlarna yol aar. Genel kural olarak, knt uzunluu elektrod apnn 2 3 kat olmaldr.

Dolgu Telleri
Ana metalle benzer bileime sahip dolgu tellerinin kullanlmas genel uygulamadr; fakat bunlar mevcut oksijenle ve nitrojenle birleecek kk element katklar ierebilirler.

Tungsten Enklzyonlar
Bir kaynaa giren kk tungsten paracklar, bu metalin greceli olarak yksek younluu nedeniyle daima radyografilerde grneceklerdir ve ou uygulama iin kabul edilir deildir. Kk paracklarn kaynak havuzuna girmesine neden olan tungstene sl ok, tungsten enklzyonlarnn genel nedenidir ve modern g kaynaklarnn bu riski en aza indirmek iin bir akm karma cihazna sahip olmalarnn nedeni budur. Bu cihaz, akmn ksa bir srede ayarlanm deere ykselmesini salar ve bylece tungsten daha yava ve hafif ekilde stlr.

Rev 1 Ocak 2009 TIG Kayna Telif TWI Ltd 2009

Krater atlamas
Krater atlamas, katlama atlamasnn bir eklidir ve baz dolgu metalleri buna hassas olabilir. Modern g kaynaklar bir akm karma cihazna sahiplerdir; bylece bir kaynan sonunda kaynak akm kapadnda kademeli olarak der ve kaynak havuzu giderek klr ve slar. Bu, kaynak havuzu katlatnda daha olumlu bir biime sahip olmas ve krater atlamasndan kanlabilmesi anlamna gelir.

TIG leminin Genel Uygulamalar


Bunlar ince eperli borularda ve tplerde, paslanmaz elikte ve dier alamlarda, srekli biimlendirme haddehanelerinde uzunlamasna dikilerin otojenz kaynaklamasn ierirler. Dolgu telleri kullanlarak, kimya, petrol ve enerji retim endstrilerinde, TIG daha ar geyli boruda ve tp sistemlerinde yksek kaliteli balantlar yaplmas iin kullanlr. Ayrca uak gvdeleri ve roket motoru kasalar gibi eler iin uzay endstrisinde de kullanlr.

TIG ileminin avantajlar


ok dk dzeylerde dalabilir hidrojenle stn kalitede kaynaklar retir; bu nedenle souk atlama tehlikesi daha azdr. Kaynak sramas veya cruf enklzyonlar vermez ve bu nedenle yksek derecede temizlilik gerektiren uygulamalar iin bilhassa uygundur (rn. gda ve iecek endstrisi iin boru sistemleri, yar iletkenlerin imalat, vs.). Dolgu metaliyle ve dolgusuz olarak ince kesitler zerinde kullanlabilir; greceli olarak yksek hzda kaynaklar retebilir. Kaynak deikenlerinin doru ekilde kontrol edilmelerini salar ve bilhassa btn kaynaklama konumlarnda kaynak kk penetrasyonunun kontrol edilmesinde iyidir. Benzemez balantlar dahil olmak zere hemen hemen btn kaynaklanabilir metalleri kaynaklayabilir, fakat genellikle kurun ve kalay gibi dk erime noktasna sahip metaller iin kullanlmaz. Yntem zellikle alminyum, magnezyum, titanyum ve zirkonyum gibi ok kararl oksitlere sahip reaktif metallerin kaynaklanmasnda faydaldr. Is kayna ve dolgu metal eklemeleri bamsz olarak kontrol edilir ve bu nedenle ince taban metallerinin birletirilmesinde ok iyidir.

Rev 1 Ocak 2009 TIG Kayna Telif TWI Ltd 2009

TIG ileminin dezavantajlar


Baka ark kaynaklama ilemleriyle karlatrldnda dk brakm oranlar verir. MIG/MAG veya MMA kaynayla karlatrldnda daha yksek beceri ve kaynak koordinasyonu gerektirir. ~10mmden kaln kesitler iin MMA veya MIG/MAGden daha az ekonomiktir. Hava cereyannn olduu koullarda kaynak blgesini tamamen korumak gtr ve bu nedenle antiyede/sahada kaynaklama iin uygun olmayabilir. Eer elektrodun kaynak havuzuyla temas etmesine izin verilirse tungsten enklzyonlar meydana gelebilir. lem herhangi bir temizleme aksiyonuna sahip deildir ve bu nedenle dolgu ve taban metalleri zerindeki pisleticiler iin dk toleransa sahiptir.

Rev 1 Ocak 2009 TIG Kayna Telif TWI Ltd 2009

Blm 13 MIG/MAG Kayna

lem
AMDde gazl metal ark kayna (GMAW) olarak bilinen MIG/MAG kaynaklama ilemi ou metal malzemelerde hem ince kesitli hem kaln kesitli komponentler iin ok ynl bir tekniktir. Bir tel elektrodunun ucu ile iparas arasnda bir ark aktrlr; ikisi de eritilerek bir kaynak havuzu meydana gelir ve tel s kayna olarak (tel ucunda ark yoluyla) ve dolgu metal ise balant olarak ilev grr. Tel, kaynak akmn tele ileten bir bakr kontak tpyle (bir kontakt ucu olarak da adlandrlr) beslenir. Kaynak havuzu, teli evreleyen bir nozl yoluyla beslenen bir koruyucu gazla evre atmosferden korunur. Koruyucu gaz seimi, kaynaklanan malzemeye ve uygulamaya baldr. Tel, bir motor tahriiyle bir bobinden beslenir ve kaynaka veya mekanik kaynak tabancasn veya hamlac balant izgisi boyunca hareket ettirir. lem yksek verimlilik salar ve tketilebilen telin srekli beslenmesi nedeniyle ekonomiktir. leme ilikin ema ekil 1de gsterilmektedir.

ekil 1 MIG/MAG kayna .

MIG/MAG ilemi yar otomatik, mekanik veya otomatik ekipman kullanr. Yar otomatik kaynaklamada, tel besleme hz ve ark uzunluu otomatik olarak kontrol edilir, fakat gezinme hz ve tel pozisyonu manuel kontrol altndadr. Mekanik kaynaklamada, btn parametreler otomatik kontrol altndadr, fakat bunlar kaynaklama srasnda manuel olarak deitirilebilir; rnein kaynak kafasnn ynlendirilmesi ve tel besleme hznn ve ark geriliminin ayarlanmas. Otomatik ekipmanda, kaynaklama srasnda hibir manuel mdahale yoktur. ekil 2de MIG/MAG ilemi iin gerekli ekipman gsterilmektedir.

Rev 1 Ocak 2009 MIG/MAG Kayna Telif TWI Ltd 2009

ekil 2 MIG/MAG kaynak ekipman.

MIG/MAG ileminin avantajlar: Srekli tel beslemesi Ark uzunluunun otomatik olarak kendiliinden dzenlenmesi Yksek tketilebilirlik randman 0.1-2.0kJ/mm aralnda s girdileri Dk hidrojen potansiyel ilemi Kaynaknn kaynak havuzunu ve balant izgisini iyi grmesi Kaynak sonras temizliin az olmas veya hi olmamas Btn pozisyonlarda kullanlabilir (daldrma transferi) i ilem kontrol olanaklar Geni yelpazede uygulama olanaklar

Dezavantajlar: Dolgu eklemenin bamsz kontrolnn olmamas Srama dzelerini en aza indirmek iin optimum parametreleri ayarlama zorluu Daha kaln kaynakl paralar zerinde daldrma transfer kullanldnda fzyon olmamas riski Yksek dzeyde ekipman bakm Daha dk s girdisi yksek sertlik deerlerine yol aabilir MMA kaynandan daha yksek ekipman maliyeti antiyede kaynaklama, gaz korumasn bozabilecek hava cereyanlarn ortadan kaldrmak iin zel nlemler gerektirir Balant ve para eriimi MMA kayna veya TIG kaynandaki gibi iyi deildir Taban metal-cruf ilemlerinin temizlilii daha byk pislenmeyi tolere edebilir.
Rev 1 Ocak 2009 MIG/MAG Kayna Telif TWI Ltd 2009

lem Deikenleri
MIG/MAG kayna ndaki ana de i kenler unlardr: Kaynak akm/tel besleme hz Gerilim Gazlar Gezinme hz ve elektrod oryantasyonu Endktans Kontakt ucu i mesafesi Nozl i mesafesi Koruyucu gaz nozl Metal transfer tipi

2.1

Tel besleme hz
Tel besleme hznn otomatik olarak artrlmas teldeki akm artrr. Teller genellikle 0.6, 0.8, 1.0, 1.2, 1.4 ve 1.6mm apnda retilir.

2.2

Gerilim
Gerilim ayar, pskrtme transferde en nemli ayardr, nk ark uzunluunu kontrol eder. Daldrma transferde, akmn artmasn ve kaynan iine genel s girdisini etkiler. Hem tel besleme hznn/akmnn hem de gerilimin artrlmas s girdisini artracaktr. Salamlk iin kaynak balantlarnn kontrol edilmesi gerekir; nk gevek balant direnle sonulanacak ve devrede gerilimin dmesine yol aacak ve kaynak arknn zelliini etkileyecektir. Gerilim, gerekletirilebilir transfer tipini etkileyecektir, fakat ayn zamanda kullanlan gaz tipine de son derece bamldr.

Ark geriliminin artrlmas Azalan penetrasyon, artan genilik Ar gerilim gzeneklilie, sramaya ve alt kesie neden olabilir.
ekil 3 Ark geriliminin etkisi.

Rev 1 Ocak 2009 MIG/MAG Kayna Telif TWI Ltd 2009

2.3

Gazlar
Ar Ar-He He CO2

ekil 4 Gaz bileiminin kaynak boncuk profili zerindeki etkisi.

Demir d metaller ve bunlarn alamlar (Al, Ni ve Cu gibi) szkonusu olduunda, bir soy koruyucu gaz kullanlmaldr. Bu genellikle, ya saf argon ya da bir helyum katkl argon zengin gazdr. Tamamen soy gaz kullanlmas, srecin MIG (metal soy gaz) olarak adlandrlmasnn nedenidir; terminolojinin daha kesin kullanlmas iin, bu adn sadece demir d metallerin kaynaklanmas iin kullanlmalar gerekir. Argona bir miktar helyum eklenmesi, ark plazmasyla daha dengeli s konsantrasyonu verir ve bu durum kaynak boncuk profilinin biimini etkiler. Argon-helyum karmlar etkili ekilde daha scak bir ark verir ve bu nedenle daha kaln taban malzemelerinin, daha yksek sl iletkenlie sahip malzemelerin (rn. bakr ve alminyum) kaynaklanmasnda yararldr. eliklerin (paslanmaz elikler hari btn kaliteler) kaynaklanmas szkonusu olduunda, bir kararl ark yaratmak ve iyi damlack kaynaklamas vermek iin kontroll olarak oksijen veya karbondioksit eklenmesi gerekir. Fakat bu eklemeler ergimi metalle reaksiyona girerler ve bunlar aktif gazlar olarak belirtilirler; bu nedenle MAG kayna (metal aktif gaz), eliklerin kaynaklanmasndan sz edilirken kullanlan teknik bir terimdir. 100%CO2 CO2 gaz pskrtme transferini srdremez, nk gazn iyonlama potansiyeli ok yksektir. Bu yksek iyonlama potansiyeli nedeniyle, ok iyi penetrasyon verir, fakat yuvars damlac tevik eder, ayrca ok kararsz ark ve ok miktarda srama transfer eder. Argon +%15 - 20CO2 Karbondioksitin (CO2) veya oksijenin yzdesi, kaynaklanan elik tipine ve kullanlan metal transfer moduna baldr. Argon ok dk iyonlama potansiyeline sahiptir ve pskrtme transferini 24 kaynak voltunun stnde tutabilir. Argon ok kararl bir ark ve az srama yaratr, fakat CO2 den daha dk penetrasyona sahiptir. Argonda %5-20 CO2 arasnda karmlarda hem argon hem CO2 gaz iki gazn da avantajlarndan yararlanlmasn salar; yani bir kararl arkla iyi penetrasyon salanr ve ok kk srama olur. CO2 gaz argondan veya onun karmlarndan ok daha ucuzdur ve karbon ve baz dk alaml elikler iin yaygn ekilde kullanlr.
Rev 1 Ocak 2009 MIG/MAG Kayna Telif TWI Ltd 2009

Argon +%1 ile 5CO2 Paslanmaz elikler ve baz dk alaml elikler iin yaygn kullanlr.

ekil 5 Karbon, karbon-manganez ve dk alaml eliklerin MAG kaynaklamas iin aktif koruyucu gaz karmlar (Mavi daha souk bir gaz karmdr; krmz daha scak bir karmdr)

Gaz karmlar argon yerine helyum daha scak bir ark, daha sv kaynak havuzu ve daha iyi kaynak profili verir. Bu kuaterner karmlar daha yksek kaynaklama hzlarna olanak verirler, fakat ince kesitler iin uygun olmayabilirler.

Rev 1 Ocak 2009 MIG/MAG Kayna Telif TWI Ltd 2009

Paslanmaz elikler Ostenitik paslanmaz elikler, genellikle pskrtme transfer iin argon -CO2/O2 karmlaryla ve btn transfer modlar iin argon-helyum- -CO2 karmlaryla kaynaklanrlar. Karmlarn oksitlendirme potansiyeli, ark kararl klmak iin bir minimum deerde ( 2 - 2 . 5 ) maksimum CO2 ierii) tutulur. Ostenitik elikler yksek sl iletkenlie sahip olduklar iin, helyum katlmas fzyon eksiklii ayplarndan kanlmasna ve malzemeye yksek s dalmnn stesinden gelinmesine yardmc olur. Karbon ve dk alaml elikler iin kullanlan ~%25 deeriyle karlatrldnda helyum katklar %85e kadar varr. Potansiyel karbon toplamasn ortadan kaldrmak iin bazen CO2-ieren karmlardan kanlr.

ekil 6 Paslanmaz eliklerin MAG kayna iin aktif koruyucu gaz karmlar (Mavi daha souk bir gaz karmdr; krmz daha scak bir gaz karmdr)

Martensitik ve dupleks paslanmaz elikler szkonusu olduunda, uzman tavsiyesi alnmaldr. Duplex paslanmaz eliklerin kaynaklanmas iin %2.5N2ye kadar ieren baz Ar-He karmlar mevcuttur. Hafif alamlar (alminyum, magnezyum, titanyum, bakr ve nikel ve bunlarn alamlar) Soy gazlar hafif alamlar ve oksidasyona hassas olanlar iin kullanlr. yi kaynak kalitesi salamak iin ticari saflktan ziyade kaynaklama kalitesinde soy gazlar satn alnmas gerekir. Argon Argon alminyum iin kullanlabilir, nk ark stabilize edecek yeterince yzey oksit mevcuttur. Titanyum ve nikel alamlar gibi oksijene hassas olan malzemeler szkonusu olduu zaman, baz uygulamalarda soy gazlarla ark kararllna ulamak g olabilir. Argonun younluu, havannkinin yaklak olarak 1.4 katdr. Bu nedenle, aa konumda, greceli olarak ar argon, havann yerinden edilmesinde ok etkilidir. Bunun bir dezavantaj, snrl alanlarda allrken, argonun tehlikeli dzeylere kadar birikmesi ve kaynaknn havaszlktan boulmas tehlikesi vardr.

Rev 1 Ocak 2009 MIG/MAG Kayna Telif TWI Ltd 2009

Argon-helyum karmlar Argon, hafif alamlarn MIG kaynaklamasnda en yaygn ekilde kullanlan gazdr; fakat helyum ve argon-helyum karmlarnn kullanlmasyla avantaj salanabilir. Helyum, argondan daha yksek sl iletkenlie sahiptir. Daha scak kaynak havuzu, gelimimi penetrasyon ve/veya kaynak hznda bir art salar. Yksek helyum ierikleri, bir derin penetrasyon profili verir, fakat yksek srama dzeyleri yaratr. %80den az argonda, bir gerek pskrtme transferi mmkn deildir. Yuvars tip transferde, kaynak sramay en aza indirmek iin bir gml ark kullanmaldr. Ark kararll helyum ve argonhelyum karmlarnda sorunlu olabilir; nk helyum ark gerilimini artrr ve bu nedenle ark uzunluu bakmndan ark geriliminde daha byk bir deiim gerekleir. Helyum karmlar, ayn gaz korumasn salamak iin argon korumasndan daha yksek ak hzlar gerektirirler. Bilhassa kaln kesitli alminyum zerinde argon-helyum karmlar kullanrken fzyon eksiklii kusurlar riskinde azalma olur. Ar-He gaz karmlar, malzemedeki yksek s dalmn yaklak olarak 3mm kalnlkta dengeleyecektir.

ekil 7 Alminyum, magnezyum, titanyum, nikel ve bakr alamlarnn MIG kayna iin soy gaz koruyucu gaz karmlar (Mavi daha souk bir gaz karmdr; krmz daha scak bir karmdr)

Rev 1 Ocak 2009 MIG/MAG Kayna Telif TWI Ltd 2009

Farkl taban malzemeleri iin kullanlan koruyucu gazlarn ve karmlarn zet tablosu aada verilmektedir.
MIG/MAG kayna iin koruyucu gaz karmlarnn zeti
Koruyucu gaz Argon-CO2 Reaksiyon davran Hafif oksitlendir ici

Metal Karbon elii

zellikleri CO2 ieriinin artrlmas daha scak ark, gelimi ark kararll, daha derin penetrasyon, parmak tipinden anak tipi penetrasyon profiline gei, iyi kaynaklamayla birlikte daha dz kaynak boncuu veren daha sv kaynak havuzu, artan srama dzeyleri, CO2den daha iyi tokluk verir. Eksenel pskrtme transferi iin minimum %80 argon. Genel amal karm: Argon-10-15 CO2 Ar-CO2 karmlarndan daha inat ark, alt kesmeyi en aza indirir, pskrtme transferi moduna uygundur, Ar-CO2 karmlarndan daha dk penetrasyon, yksek akm dzeylerinde parmak tipi kaynak boncuu penetrasyonu. Genel amal karm: Argon-%2 CO2 Argon yerine helyum kullanlmas durumunda, ArCO2 karmlaryla karlatrldnda, daha scak ark, daha yksek ark gerilimi, daha sv kaynak havuzu, daha dz boncuk profili, daha anak biimli ve daha derin penetrasyon profili ve daha yksek kaynak hzlar verir.

Argon-O2

Hafif oksitlendir ici

Ar-He-CO2

Hafif oksitlendir ici

CO2

Oksitlendirici Ark gerilimleri Ar-CO2den karmlarndan 2-3V daha yksektir, en iyi penetrasyon, daha yksek kaynak hzlar, daldrma sadece daldrma transfer veya gml ark teknii, dar alma aral, yksek srama dzeyleri, dk maliyet szkonusudur. Hafif oksitlendir ici Korozyon direnci zerinde minimum etkiyle (karbon kapma) iyi ark kararll, daldrma transfer iin tasarlanm daha yksek helyum ierikleri, puls ve pskrtme transfer iin tasarlanm daha dk helyum ierikleri. Genel amal gaz: He-Ar-%2

Paslanma z elikler

He-Ar-CO2

CO2
Argon-O2 Alminyum, bakr, nikel, titanyum alamlar Argon Hafif oksitlendir ici Soy gaz Sadece pskrtme transfer, daha ar kesitlerde alt kesmeyi en aza indirir, iyi boncuk profili. yi ark kararll, dk srama ve genel amal gaz. Titanyum alamlar soy gaz hava pislenmesini engellemek iin soy gaz destei ve izleme kalkanlar gerektirir. Daha yksek s girdisi kaln kesitler zerinde yksek s dalmn dengeler, ergime eksiklii kusurlar bakmndan daha dk risk, daha yksek srama, argondan daha maliyetli.

Argon-helyum

Soy gaz

Rev 1 Ocak 2009 MIG/MAG Kayna Telif TWI Ltd 2009

2.4

Gezinme hz ve elektrod oryantasyonu


Gezinme hz ne kadar hzlysa, penetrasyon o kadar daha az, boncuk genilii daha dar ve alt kesme riski daha yksektir.

Gezinme hznn artrlmas Azalm penetrasyon ve genilik, alt kesme

ekil 8 Gezinme hznn etkisi

Penetrasyon Derin Orta S Kaynak metal fazlas Maksimum Orta Minimum

ekil 9 Hamla asnn etkisi

2.5

Kontak ucu iparas mesafesinin (CTWD) etkisi


CTWD, elektrod uzantsnda direnli stma nedeniyle kaynak akm zerinde bir etkiye sahiptir (bkz. ekil 10). CTWD artnca, elektrodu gerekli hzda (tel besleme hzna e decek ekilde) eritmek iin gereken kaynak akm azalr. Uzun elektrod uzantlar, rnein dar boluk balantlarnda veya kaynak tabancsnn kt kullanlmas durumunda penetrasyon eksikliine neden olabilir. Tersine olarak, CTWD azaldnda, kaynak akm artar. Bu, deneyimle kaynakya kaynaklama srasnda akm kontrol etme yolu salar, fakat bir sabit gerilimli g kayna olduunda manuel kaynaklamada deiken penetrasyonla sonulanabilir.

Rev 1 Ocak 2009 MIG/MAG Kayna Telif TWI Ltd 2009

Elektrod uzants arttka, artan direnli stma nedeniyle belli bir kaynak akm iin yanma oran artar. Bu nedenle, rnein mekanik uygulamalarda, elektrod uzantsnn artrlmas braknt oranlarn artrmann bir yntemidir; nk gerekli kaynak akmn muhafaza etmek iin tel besleme hz artrlr. Direnli stma elektrodun direnliliine, elektrod uzantsnn uzunluuna ve tel apna baldr. Bu nedenle, etkisi elikler gibi yksek direnlilie sahip kaynak malzemelerinde daha belirgindir. Telde ar stmay engellemek ve bunun sonucunda oluan kt boncuk biiminden saknmak iin kk apl teller kullanldnda elektrod uzantsnn kk tutulmas gerekir.

Kontak ucu

Gaz nozl Kontak ucu ayar Nozl-i (duru) mesafesi Elektrod uzants Ark uzunluu Kontak ucu-i mesafesi

paras

ekil 10 Kontak ucu-iparas mesafesi; elektrod uzants ve nozl-iparas mesafesi

Kararl durum
Ark uzunluu L = 6,4mm Ark gerilimi = 24V Kaynak akm = 250A

Tabanca pozisyonunda ani deiiklik


Ark uzunluu L = 12,7mm Ark gerilimi = artar Kaynak akm = azalr

19mm

25mm

ekil 11 Kontak ucu iparas mesafesini artrmann etkisi

Rev 1 Ocak 2009 MIG/MAG Kayna Telif TWI Ltd 2009

Artrlan uzant

ekil 12 Elektrod uzantsn artrmann etkisi

Ksa CTWDlerde, kaynak havuzundan yaylan s kontakt borusunun ve kaynak hamlacnn fazla snmasna neden olabilir. Bu, srama yapmasna ve kontak borusu ypranmasnn artmasna neden olabilir. Kaynak koullarn ayarlarken ve bir yeni kontak borusu takarken elektrod uzants kontrol edilmelidir. Normalde kontak borusundan iparasna kadar llmek zere (ekil 13) ana metal transfer modlar iin tavsiye edilen CTWDler unlardr: Metal transfer modu Daldrma Pskrtme Puls CWTD, mm 10-15 20-25 15-20

Kontak ucu uzants (03.2mm)

Elektrod uzants 6-13mm

Geri ekilmi u (3-5mm)

Elektrod uzants 19-25mm

Set up for Dip transfer

Pskrtme transferi iin dzenek

ekil 13 Tavsiye edilen kontak ucu i mesafesi

Rev 1 Ocak 2009 MIG/MAG Kayna Telif TWI Ltd 2009

2.6

Nozl i mesafesinin etkisi


Nozl i mesafesi (bkz. ekil 13),gaz koruyucu verimlilii zerinde nemli bir etkiye sahiptir; azaltma, kolonu pekitirme etkisine sahiptir. Nozl i mesafesi genellikle 12-15mmdir. Ne var ki, eer CT D ayn anda azaltlrsa, belli bir akmda brakm hz azalr; grnrlk ve eriebilirlik etkilenir; bu nedenle, uygulamada bir dn verilmesi gerekir. Aada, kullanlan metal transfer moduna ilikin tavsiye edilen ayarlar verilmektedir. Metal transfer modu Daldrma Pskrtme Pskrtme (alminyum) Nozla gre kontak ucu pozisyonu 2mm ieriden 2mm kntya 4-8mm ieriden 6-10mm ieriden

2.7

Koruyucu gaz nozl


Koruyucu gaz nozlnn amac, kaynak havuzunu atmosferik pislenmeye kar korumak iin bir laminar gaz ak yaratmaktr. Nozl boyutlar, 13 22mm arasnda apa sahiplerdir. Nozl ap, kaynak havuzunun boyutuna gre artrlmaldr. Bu nedenle, yksek akm, pskrtme transfer uygulamas iin daha byk apl nozllar ve daldrma transferi iin daha kk apl nozllar kullanlmaldr. Ak hz da, yeterli kaynak havuzu kapsamasnn salanmas iin nozl apna ve koruyucu gaz tipine gre ayarlanmaldr. Daldrma transfer kayna iin gaz nozllar, nozln knda giderek incelme eilimi gsterirler. Gerekli gaz nozln ve ak hzn seerken balant seimi ve tipi de dikkate alnmaldr. ok kk bir nozln kullanlmas srama tarafndan daha hzl ekilde tkanmasna neden olabilir ve eer tel kontak borusundan karken bklrse, koruyucu zarf ve ark yeri rtmeyebilir.

2.8

Metal transfer tipleri

ekil 14 Ark karakteristik erisi

Rev 1 Ocak 2009 MIG/MAG Kayna Telif TWI Ltd 2009

Daldrma transferi Ana zellikleri: Telin kaynak havuzuna daldrlmasyla veya ksa devre yapmasyla metal transferi Greceli olarak dk s girdisi ilemi Dk kaynak havuzu akkanl 08mmnin stnde ve genellikle 3.2mmnin altnda ince metal levha iin kullanldnda, daha kaln kesitin konumsal kaynaklamas ve ak aln balantlarnda kk pasolar lem kararll ve srama kt ayarlama durumunda bir sorun olabilir Kt dzenlenmesi ve uygulanmas durumunda ergime eksiklii riski Demirsiz metaller ve alamlar iin kullanlmaz Daldrma transferde, tel 5200 kere/saniye arasnda ksa devre yapar. Bu tip transfer normalde CO2 veya CO2 karmlaryla ve argon gaz + dk amper ve kaynaklama voltu <24v ile salanr.

ekil 15 Dip transfer

Pskrtme transferi Ana zellikleri Serbest uulu metal transferi Yksek s girdisi Yksek brakm hz Przsz, kararl ark 6mmden kaln eliklerde ve 3mmden kaln alminyum alamlarda kullanlr.

Rev 1 Ocak 2009 MIG/MAG Kayna Telif TWI Ltd 2009

Pskrtme transferi, yksek akmlarda ve gerilimlerde meydana gelir. Gei akmnn stnde, metal transferi ince kk damlacklar pskrtmesi eklindedir ve bunlar dk srama dzeyleriyle arka doru yanstlr. Yksek kaynak akm, damlacn yasslamasn destekleyen erimi filaman yaratan gl elektromanyetik kuvvetler (sktrma etkisi olarak bilinir) yaratr. Damlacklar telin ucundan ayrlr ve ark boluunda hzlanrlar. Damlacklarn ayrlma skl akmn artmasyla art gsterir. Damlack boyutu, eik dzeyde tel apna eittir, fakat kaynak akm arttka nemli lde der. ok yksek akmlarda (tel besleme hzlar), erimi damlacklar dnmeye (dnme transferi) balayabilirler. Ark akm damlann ayrld btn sre boyunca akar ve bunun sonucunda maksimum penetrasyon ve bir yksek s girii gerekleir. Pskrtme transferi vermek iin doru ark gerilimi kullanldnda ark ksadr ve telin ucu plaka yzeyinden 1-3mm mesafededir. elikler szkonusu olduunda, sadece aa alnlarda ve H/V dolgu kaynaklarnda kullanlabilir, fakat kesintisiz ark stmas nedeniyle daldrma transferiyle karlatrldnda daha yksek brakm hz, penetrasyon ve ergime verir. Genellikle >3mm kalnlklarda elik plaka iin kullanlr, fakat szkonusu potansiyel olarak byk kaynak havuzu nedeniyle konumsal kaynaklama iin snrl kullanma sahiptir.

ekil 16 Pskrtme transfer

Pulslu transfer Ana zellikleri Btn alma alan zerinde ksa devre olmakszn serbest uulu damlack transferi ok dk srama Pskrtme transferinden daha dk k girdisi Daldrma transferiyle karlatrldnda daha dk ergime eksiklii riski lem kontrol/esneklii Daha ince plakalarda daha byk apl, daha ucuz tellerin kullanlmasn salar, daha kolay beslenir (bilhassa alminyum kaynaklamada avantajdr)

Rev 1 Ocak 2009 MIG/MAG Kayna Telif TWI Ltd 2009

Kaynak akmnn pulslanmas, pskrtme transferi ileminin araln daldrmadan pskrtme transferine doal geiin ok altnda geniletir. Bu ise gei dzeyinin altnda ortalama akmlarda przsz, spramasz pskrtme transferi elde edilmesini salar; rn. 50-150Ada ve daha dk s girdilerinde. Pulslama, balangta dnml olarak yksek ve dm akmlar uygulanmas suretiyle ark sistemi zerinde yapan evrimle ilemle metal transferin kontrol iin gerekletirilir. Bir tipik puls dalga formu ve ana puls kaynak deikenleri ekil 17de gsterilmektedir. Ark muhafaza etmek, tel ucunu erimi durumda tutmak, kararl anod ve katod kkleri vermek ve evrim srasnda ortalama akm muhafaza etmek iin bir kk ard akm (genellikle 20-80A) verilir. Gei akm dzeyinin stndeki akm dzeylerinde bir yksek akm pulsu srasnda damlack ayrlmas meydana gelir. Akm pulsu ok yksek elektromanyetik kuvvetler yaratr ve bu kuvvetler damlac destekleyen metal filaman zerinde bir gl sktrma etkisi yaratr; damlack ayrlr ve ark boluuna doru ynlendirilir. Puls akm ve akm younluu, pskrtme transferinin (yuvars deil) her zaman meydana gelmesini ve bylece konumsal kaynaklamann kullanlabilmesini salayacak kadar yksek olmaldr. Puls transferi, 50-300 pulslik bir frekansta ark boluunda bir tek metal yuvarn atelemek iin akm pulslarn kullanr. Puls transferi, pskrtme transferinin geliimidir ve elikler iin konumsal kaynaklama becerisi ve kontroll s girdisiyle birletiinde iyi fzyon ve yksek verimlilik verir. >1mm kalnlktaki btn elik levhalar iin kullanlabilir, fakat genellikle >6mm genilikteki eliklerin konumsal kaynaklamas iin kullanlr.

ekil 17 Pulslu kaynaklama dalga formu ve parametreleri

Rev 1 Ocak 2009 MIG/MAG Kayna Telif TWI Ltd 2009

Yuvars transfer Ana zellikleri Dzensiz metal transferi Orta s girdisi Orta brakm hz Srama riski ngilterede yaygn ekilde kullanlmaz; dz (PA) konumda orta kalnlkta eliklerin (genellikle 3-6mm) mekanik kaynaklamas iin kullanlabilir.

Yuvars transfer, serbest uu ve tamamen ksa devre yapan transfer arasnda ark gerilimi gei araln igal eder. Dzensiz damlack transferi ve ark kararszl, zellikle gei eiinin yaknnda alrken ikin bir zelliktir. Yuvars transferde, elektrod apnn birka katndaki bir erimi damlack tel ucunda oluur. Yerekimi, yzey gerilme kuvvetlerini bastrdnda yuvar ayrr ve transfer genellikle ar sramayla meydana gelir. Transfer meydana gelmeden nce, ark gezinir ve konisi bir geni alan kaplayarak enerji yayar. Damlack erimi havuzla temas ettiinde, bir ksa sreli ksa devre vardr; fakat damlack transferine neden olmaktan ziyade, bunun bir sonucu olarak meydana gelir. Ksa devrenin ok ksa sreli olmasna karn, sramay drmek iin biraz endktansa gerek duyulur; buna karn operatr ksa devreleri fark etmez ve ark bir serbest uu tipi grnmne sahiptir. Srama dzeylerin daha da azaltmak iin, genellikle ok ksa bir ark uzunluuyla allr ve baz durumlarda bir gml ark teknii benimsenir. Yuvar transferi sadece dz konumda kullanlabilir ve dzensiz transfer ve ark dolamas eilimi nedeniyle genellikle penetrasyon eksikliiyle, fzyon kusurlaryla ve dengesiz kaynak boncuklaryla zdeletirilir.

Rev 1 Ocak 2009 MIG/MAG Kayna Telif TWI Ltd 2009

2.9

Endktans
Endktans ne yapar? Daldrma transfer modunda MIG kayna yapldnda, kaynak elektrodu kaynak havuzuna temas ederek bir ksa devre yaratr. Ksa devre srasnda, ark gerilimi hemen hemen sfrdr. Eer sabit gerilimli g kayna annda yant verirse, ok yksek akm derhal kaynak akm iinden akmaya balayacaktr. Akmda yksek bir deere hzla ykselme ksa devre yapm elektrodu patlayc kuvvet olmadan eritecek, kaynak metalini datacak ve nemli sramaya neden olacaktr. Endktans, elektrik devresinde, akm artma hzn yavalatan zelliktir (ekil 18). Bir endktans bobininden geen akm bir manyetik alan yaratr. Bu manyetik alan, kaynak akmnn tersine doru kaynak devresinde bir akm yaratr. Endktansn artrlmas ayn zamanda ark sresini de artracak ve ksa devreleme frekansn azaltacaktr.

ekil 18 Endktans ile akm artmas arasndaki iliki.

Her elektrod besleme hz iin bir optimum endktans deeri vardr. ok kk endktans ar sramayla sonulanr; eer ok fazlaysa, akm yeterince hzl artmayacak ve elektrodun erimi ucu yeterince snmayarak elektrodun taban metal iine dalmasna neden olacaktr. Modern elektronik g kaynaklar, endktans otomatik olarak ayarlayarak bir przsz ark ve metal transferi yaratrlar.

Rev 1 Ocak 2009 MIG/MAG Kayna Telif TWI Ltd 2009

Metal Soy Gaz Kaynaklamas - Temel Ekipman Gereklilikleri


10 1

3 7 4

1) 2) 3) 4) 5) 6) 7) 8) 9)

G kayna-transformatr/redresr (sabit gerilim tipi) nverter g kayna G hortum tertibat (gmlek, g kablosu, su hortumu, gaz hortumu) Gmlek Yedek kontak ular Hamla kafas tertibat G dn kablosu ve kelepesi 15kg tel makara (bakr kapl ve kaplamasz teller) G kontrol paneli

10) D tel besleme nitesi

Rev 1 Ocak 2009 MIG/MAG Kayna Telif TWI Ltd 2009

MIG/MAG tel tahrik tertibat 1) Bir dahili tel tahrik sistemi 1

1) a-Dz normal st tahrik merdanesi 1

2 2) Yarm oluklu alt tahrik merdanesi

3 3) Tel klavuzu

Rev 1 Ocak 2009 MIG/MAG Kayna Telif TWI Ltd 2009

MIG hamla kafas tertibat

2 3 7

1) 2) 3) 4) 5) 6) 7)

Hamla gvdesi Ama/kapama veya mandallama svici Punto kaynak ara para ataman Kontak ular Gaz difzr Yedek klflar Hamla kafas tertibat (klfsz)

Rev 1 Ocak 2009 MIG/MAG Kayna Telif TWI Ltd 2009

4
4.1

MIG/MAG Kaynaklamasnda nemli Kontrol Noktalar/Kontroller


Kaynak ekipman
Kaynak ekipmannn iyi durumda olmasn salamak iin bir grsel kontrol yaplmas gerekir.

4.2

Elektrod teli
Telin ap, spesifikasyonu ve kalitesi ana kontrol balklardr. Telin deoksidasyonu tek, ift ve l deoksitlenmi teller mevcut olduunda nemli bir faktrdr. Teldeki deoksidanlarn dzeyi ne kadar yksekse, kaynakta gzeneklilik meydana gelmesi olasl o kadar dktk. Tel sargsnn, bakr kaplamann ve tavlamann kalitesi de tel besleme sorunlarnn en aza indirilmesinde nemli faktrlerdir. Tel sarglarn kalitesi ve artan maliyetler (a) Rastgele sarml. (b) Tabaka sarml. (c) Hassas tabaka sarml

4.3

Tahrik valsleri ve layner


Tahrik valslerinin tel iin uygun boyutta olduklarndan ve basncn sadece elle sktrlm veya teli tahrik etmeye yetecek kadar olduundan emin olun. Ar basn teli deforme ederek yumurta ekli almasna neden olarak telin gmlekten tahrik edilmesini ok gletirecek ve bunun sonucunda kontak ucunda arklanma ve kontak ucu ile layner arasnda arklanma olacaktr. Laynerin, tel iin doru tipte ve boyutta olduundan emin olun. Bir layner boyutu genellikle 2 tel boyutuna uyar; yani 0.6 ve 0.8, 1.0 ve 1.2, 1.4 ve 1.6mm ap. elik teller iin elik laynerler ve alminyum teller iin Teflon laynerler kullanlmaldr.

4.4

Kontak ucu
Kontak ucunun tahrik edilen tel iin doru boyutta olduundan emin olun ve ypranma miktarn sk sk kontrol edin. Tel ile kontak ucu arasnda herhangi bir kontak kayb akm kapma verimliliini azaltacaktr. elik tellerin ou, kontak ucundaki iki bakr yzey arasndaki temasla akm transferini en st dzeye karmak iin bakrla kaplanrlar, fakat bu durum ayn zamanda korozyonu engeller. Kontak ucu dzenli olarak deitirilmelidir.

Rev 1 Ocak 2009 MIG/MAG Kayna Telif TWI Ltd 2009

4.5

Balantlar
MIG/MAG kaynanda elektrik arknn uzunluu, ekipman iindeki bir sabit gerilim volt/amp zellii kullanlarak gerilim ayarlaryla kontrol edilir. Kaynak devresindeki kt bir balant elektrik arkann niteliini ve kararlln etkileyecektir ve bu nedenle nemli bir kontrol noktasdr.

4.6

Gaz ve gaz ak hz
Kullanlan gaz tipi, MIG/MAG kaynaklamas iin son derece nemlidir, ayrca silindirden gelen ak hz da nemlidir ve oksidasyonu ve gzeneklilii engellemek iin katlaan ve erimi metal zerinde iyi bir kaplama yaratmaya yeterli olmaldr.

4.7

Dier deiken kaynak parametreleri


Doru tel besleme hz, gerilim, gezinme hz ve onaylanm kaynak prosedrnde verilen ilemin btn dier temel deikenleri kontrol edilmelidir.

4.8

Gvenlik kontrolleri
Ekipmann akm tama kapasitesine veya grev evrimine ve elektrik yaltmna ilikin kontroller yaplmaldr. Ozona ve dumanlara maruziyeti engellemek iin doru ekstraksiyon sistemleri kullanlmaldr. Kaynaknn kullanlmakta olan prosedre gre kaynak yapmak zere kalifiye edilmesini salamak zere daima bir kontrol gerekletirilmesi gerekir. Tipik kaynaklama kusurlar: Silika enklzyonlar (sadece ferrit elikler zerinde) kt pasolararas temizlemeden kaynaklann Yan duvar ergime eksiklii kaln kesiti dikey olarak aa kaynaklamada daldrma transferi srasnda Gzeneklilik gaz kalkan olmamasndan ve kirleticilere kar dk toleranstan kaynaklanr ten yanma metal levha zerinde yanl metal transfer modunun kullanlmasndan kaynaklanr.

zl Ark Kayna
1980li yllarn ortasnda, kendinden ve gaz korumal FCAWnin gelitirilmesi yerinde yar-otomatik kaynaklamann baarl ekilde uygulanmasnda nemli bir admd ve ok daha geni yelpazede malzemelerin kaynaklanabilmesine olanak salad. zl tel, bir tanecikli ak ieren bir metal klf ierir. Bu ak, normal olarak MMA elektrodlarnda kullanlacak olan elementleri ierebilir; bu nedenle olduka yaygn bir uygulama kapsamna sahiptir.

Rev 1 Ocak 2009 MIG/MAG Kayna Telif TWI Ltd 2009

Ayrca, akya gaz reten elementler ve bileikler eklenebilir ve bylece ilem birok saha uygulamasnda geleneksel MIG/MAG kaynann uygulanmasn kstlayan bir ayr gaz kalkanndan bamsz olabilir. Tellerin ou, eitli balant formlaryla mekanik ve hermetik olarak yaltlabilir. Telin balant verimlilii, zl telin bir kontrol noktasn oluturur nk nem bir hasarl veya zayf dikiten ieri kolayca girebilir. Genel olarak kullanlan tel tipleri unlardr: Rutil, iyi konumsal beceriler salar. Bazik ayn zamanda konumsaldr, fakat kirli malzeme zerinde iyidir zl metal daha yksek verimlilie sahiptir, bazlar mkemmel kk paso becerilerine sahiptir. Kendinden korumal hibir harici gaza ihtiya duyulmaz. zl tellerin frnlamas etkisizdir ve bir tel iindeki pislenmi bir aknn durumunun eski haline getirilmesine hibir katkda bulunmayacaktr. MMA elektrodlarndan farkl olarak, rutil tellerle yaplan kaynaklarn potansiyel hidrojen dzeyleri ve mekanik zellikleri bazik tiplerinkiyle ayn olabilir.

Kat Tel MIG/MAG GMAW zeti


Ekipman gereklilikleri Transformatr/redresr (sabit gerilim tipi) G ve g dn kablosu Soy gaz, aktif veya karma koruyucu gaz (argon veya CO2). Gaz hortumu, akler ve gaz reglatr. MIG hamlac; hortum, layner, difzr, kontak ucu ve nozlla birlikte. Doru tahrik valsleriyle tel besleme nitesi Doru spesifikasyona ve apa uygun elektrod teli Doru vizr/pencere, btn gvenlik giysileri ve iyi havalandrma

Parametreler ve kontrol noktalar Tel besleme hz/amper Ak devre ve kaynak gerilimi. Tel tipi ve ap. Gaz tipi ve ak hz. Kontak ucu boyutu ve durumu. Makara tipi, boyutu ve basnc. Layner boyutu. Endktans ayarlar. Yaltm/ekstraksiyon

Rev 1 Ocak 2009 MIG/MAG Kayna Telif TWI Ltd 2009

Balantlar (gerilim dmeleri) Gezinme hz, yn ve alar Tipik kaynaklama kusurlar Silika enklzyonlar. Ergime eksiklii (daldrma transferi) Yzey gzeneklilii Avantajlar ve dezavantajlar Avantajlar Yksek verimlilik Kolayca otomatikletirilir Tamamen konumsal (daldrma, puls ve FCAW) Malzeme kalnlk aral Kesintisiz elektrod Dezavantajlar Ergime eksiklii (daldrma transferi) Az sarf malzemeleri antiyede alma iin koruma Kompleks ekipman Yksek ozon dzeyleri

Rev 1 Ocak 2009 MIG/MAG Kayna Telif TWI Ltd 2009

Blm 14 Tozalt Ark Kayna

lem
Tozalt ark kayna (SAW), bir kesintisiz plak tel ile ana plaka arasnda bir arkn aktrld bir kaynaklama ilemidir. Ark, elektrot ucu ve erimi havuz bir ym veya kaynam toz halinde ak iine daldrlr ve ark ssna tabi tutulduunda alt tabakalarnda bir gaza ve crufa dner ve bylece kayna pislenmeye kar korur. Tel elektrot, motorla tahrik edilen valslerden oluan ve genellikle bir sabit uzunlukta ark salamak iin gerilimi kontrol edilen bir besleme nitesi tarafndan kesintisiz olarak beslenir. Ak, kaynak kafasna sabitlenmi bir huniden beslenir ve huniden gelen bir boru aky planlanan kaynak izgisi boyunca arkn nnde ylm bir kesintisiz uzam ve ark tamamen daldracak bir yn halinde yayar; bylece hibir srama olmaz, kaynak atmosferden korunur ve hibir ultraviyole veya enfraruj radyasyon etkisi olmaz (aaya baknz). Erimeyen ak, yeniden kullanlabilir hale getirilebilir. Toz halinde ak kullanm, ilemi dz ve yatay-dikey kaynak pozisyonlaryla snrlandrr.

Tozalt ark kayna, aknn zellikleri ve fonksiyonlar nedeniyle yksek kaynak akmlar kullanma becerisiyle kendini gsterir. Byle akmlar derin penetrasyon ve yksek brakm oranlar verir. Genellikle, yaklak olarak 1000Ayakadar bir DC elektrot pozitif kutupsallk kullanr, nk bu derin penetrasyon salar. Baz uygulamalarda (rn. giydirme almalarnda), penetrasyonu ve seyrelmeyi azaltmak iin DC elektrot negatife ihtiya duyuru. Daha yksek akmlarda veya oklu elektrot sistemleri szkonusu olduu zaman, ark flemesi sorunundan kanmak iin genellikle AC tercih edilir (oklu elektrot sistemleriyle kullanldnda, kurun ark iin DC elektrot pozitif ve iz ark iin AC kullanlr).

Rev 1 Ocak2009 TOZALTI Ark Kayna Telif TWI Ltd 2009

Bazen aknn engelleyici etkisi nedeniyle kaynan nceden belirlenmi bir izgiyle uyumluluunun salanmasnda glkler ortaya kar. Mmkn olan durumda, balant hazrlnda ileyecek bir klavuz ark kaynak kafasnn ve ak hunilerinin nne yerletirilir. Tozalt ark kayna gemilerin, basnl kaplarn, hat borularnn, vagonlarn yapmnda ve uzun kaynaklara ihtiya duyulan her yerde yaygn ekle kullanlr. 1.5mmden byk kaynak kalnlklar iin kullanlabilir. Birletirilen paralar Karbon eliklerinin kaynaklanmas. Dk alaml eliklerin kaynaklanmas (rn. ince taneli ve snme direnli). Paslanmaz eliklerin kaynaklanmas. Nikel alamlarn kaynaklanmas. Anma ve korozyon direncini iyiletirmek iin taban metallerinin giydirilmesi.

Aklar
Ak, eitli formlasyonlara kartrlan tanecikli mineral bileenleri olarak tanmlanabilir.
Kaynaklama zellikleri (daha kararl ark, iyilemi kaynak grnm, crufun daha kolay kaldrlmas, daha yksek kaynaklama hzlar) Kaynak metal mekanik zellikleri (YS, UTS ve CVN) Mn ve Si miktar Asit Ntr Bazik Son derece bazik

Ak tipleri

Kaynam

Ym

Bileen eler kuru kartrldnda ve bir elektrik frnnda eritilip ardndan erimi karmn suyun iine veya bir buz blounun zerine dklerek taneciklendirildiinde kaynam aklar retilmi olur. Daha sonra, bu paracklar ezilip elekten geirilerek birrnek ve cam benzeri bir rn elde edilir. Kaynam aklarn avantajlar yi kimyasal homojenlik. Daha az higroskopiktir, bu nedenle tanmas ve depolamas daha kolaydr.
Rev 1 Ocak2009 TOZALTI Ark Kayna Telif TWI Ltd 2009

Bileimde herhangi bir deiiklik olmadan ince unsurlarn (ince tozlar) uzaklatrlmasna olanak verir. Bunlar, parack boyutunda veya bileimde nemli deiiklik olmakszn sistem yoluyla kolayca geri dntrlebilir. Kaynam aklarn dezavantajlar Bazik karbonatlar gibi baz bileenler erime ilemine dayanamayacaklar iin bileimde kstlamalar. Oksit gidericilerin ve demir alamlarn eklenmesi gtr (segregasyon veya son derece yksek kayp nedeniyle). Ym aklar szkonusu olduunda, bileenler kuru bileenlerin potasyumla veya sodyum silikatla kartrlmas suretiyle balanabilirler. Daha sonra bu slak karm topaklatrlr, kurutulur, ezilir ve boyuta gre elekten geirilir. Ym aklarn avantajlar Oksijen gidericiler ve alam yapc elementler, kaynak metal bileimini ayarlamak iin akya kolayca eklenebilirler Kaynaklama yaparken daha kaln bir ak tabakas elde edilebilir. Renk kodlamasyla iaretlenebilir. Ym aklarn dezavantajlar Genellikle daha higroskopiktir (yeniden frnlama uygulamada zordur) Eritilirken cruftan gaz oluarak gzeneklilie yol aabilir. Tanecikli aknn mekanik olarak ellelenmesinin yaratt ince paracklarn segregasyonundan kaynak metal kimyasal bileimde deiiklikler olabilir.

Rev 1 Ocak2009 TOZALTI Ark Kayna Telif TWI Ltd 2009

lem Deikenleri
Deitirildiklerinde kaynak grnmnde ve mekanik zellikler zerinde bir etki yaratabilecek bir takm deikenler vardr: Kaynak akm. Ak tipi ve parack dalm. Ark gerilimi. Gezinme hz. Elektrot boyutu Elektrot uzants. Elektrot tipi. Ak tabakasnn genilii ve derinlii. Elektrot as (nc, izleyici) Kutupsallk Tek, ift veya oklu tel sistemi.

3.1

Kaynaklama akm

Akmn artrlmas penetrasyonu ve tel erime orann artrr

350A

500A

650A

Kaynaklama akmnn kaynak profili zerindeki etkisi (2.4mm elektrot ap, 35V ark gerilimi ve 61cm/dakika gezinme hz)

Ar yksek akm, bir derin penetrasyonlu ark ve yanmaya, alt kesie kar bir eilim veya katlama atlamasna eilimli bir yksek, dar boncuk yaratr. Son derece dk akm bir kararsz ark, penetrasyon eksiklii ve muhtemelen bir ergime eksiklii yaratr.

3.2

Ark gerilimi
Ark gerilim ayar, elektrot ile erimi kaynak metal arasndaki ark uzunluunu deitirir. Eer ark gerilimi artarsa, ark uzunluu artar; ark gerilim azaldnda, arz uzunluu azalr. Gerilim temel olarak kaynak boncuk kesitinin biimini ve harici grnmn belirler.

Rev 1 Ocak2009 TOZALTI Ark Kayna Telif TWI Ltd 2009

25V

35V

45V

Ark geriliminin kaynak profil zerindeki etkisi (2.4mm elektrot ap, 500A kaynaklama akm ve 61cm/dakika gezinme hz)

Sabit akmla ve gezinme hzyla ark gerilimin artrlmas: daha dz ve daha geni bir boncuk yaratacak; Ak tketimini artracak; elik zerindeki paslanmann veya pullanmann neden olduu gzeneklilii azaltma eilimi gsterecek; Birletirme kt olduunda ar kk akln kprlendirmeye yardmc olacak; Akda mevcut olan alam yapan elementlerin toplanmasn artracaktr. Ar yksek ark gerilimi: katlama atlamasna tabi bir geni boncuk biimi yaratacak; Oluk kaynaklarda crufun uzaklatrlmasn gletirecek; atlamaya urayabilecek ibkey biimli bir dolgu kaynak yaratacak, Dolgu kaynaklarn kenarnda/kenarlarnda alt kesii artracak; Ak yoluyla kaynak metalini ar alamlandracaktr

Sabit akmla ve gezinme hznda ark geriliminin azaltlmas: Bir derin kaynak oluunda penetrasyonu iyiletiren ve ark flemesine diren gsteren daha direngen bir ark yaratacaktr. Ar dk ark gerilimi: bir yksek, dar boncuk yaratacak; kaynak dipleri boyunca crufun uzaklatrlmasn gletirecektir.

3.3

Gezinme hz
Eer gezinme hz artrlrsa: Kaynan birim arl bana s girdisi azalr; Kaynan birim uzunluu iin daha az dolgu metal uygulanr ve dolaysyla daha az kaynak metal fazlas olur; Penetrasyon azalr ve bylece kaynak bilas daha kk hale gelir.

Rev 1 Ocak2009 TOZALTI Ark Kayna Telif TWI Ltd 2009

30.5 cm/min

61cm/min

122cm/min

Gezinme hznn kaynak profili zerindeki etkisi (2.4mm elektrot ap, 500A kaynak akm ve 35A ark gerilimi)

3.4

Elektrot boyutu
Elektrot boyutu unlar etkiler. belli bir akmda kaynak boncuk biimi ve penetrasyon derinlii: bir yksek akm younluu, taban metale nfus eden bir direngen ark yaratr. Bunun tersine olarak, ayn boyutta elektrotta daha dk bir akm younluu, daha az nfus eden bir yumuak ark yaratr. Brakm oran: Belli bir amper ayarnda, kk apl elektrot, daha yksek apl bir elektrotla karlatrldnda, daha yksek bir akm younluuna ve erimi metal brakm oranna sahip olacaktr. Ne var ki, daha byk apl elektrot, daha kk apl olana gre daha fazla akm tar; bu nedenle, daha byk elektrot daha yksek amperde nihai olarak daha yksek bir brakm oran yaratabilir.

3.2mm

4.0mm

5.0mm

Elektrot boyutunun kaynak profil zerindeki etkisi (600A kaynaklama akm, 30V ark gerilimi ve 76cm/dakika gezinme hz)

3.5

Elektrot uzants
Elektrot uzants, kesintisiz elektrodun kontak ucundan yapt kntnn mesafesidir. Yksek akm younluklarnda, kontak u ile ark arasndaki elektrodun direnli stmas kullanlarak elektrodun erime hz (%25-50 kadar) artrlabilir. Uzant ne kadar uzunsa, snma miktar o kadar byk ve erime hz o kadar yksek olacaktr (aaya baknz).

Rev 1 Ocak2009 TOZALTI Ark Kayna Telif TWI Ltd 2009

3.6

Elektrot tipi
Paslanmaz elik gibi bir dk elektrik iletkenliine sahip bir elektrot, bir normal elektrod uzantsnda, daha byk direnli stma yaayabilir. Bu nedenle, ayn boyutta elektrot ve akm iin, bir paslanmaz elik elektrodun erime hz bir karbon elik elektrodunkinden daha yksek olacaktr.

3.7

Aknn genilii ve derinlii


Tanecikli ak tabakasnn genilii ve derinlii, tamamlanm kaynan grnmn ve salamln ve ayrca kaynaklama ilemini etkiler. Eer tanecikli tabaka ok derinse, ark ok kstl olacak ve muhtemelen bir halat benzeri grnme sahip kaba bir kaynak oluacak ve ayrca yzey zerinde genellikle gaz dzlkleri olarak adlandrlan lokal dz alanlar da yaratabilecektir. Kaynaklama srasnda yaratlan gazlar kolayca kaamazlar ve erimi kaynak metalin yzeyi dzensiz ekilde deforme olur. Eer tanecikli tabaka ok s ise, ark aknn iine tamamen daldrlmayacaktr. Parlama ve srama meydana gelecektir. Kaynak kt bir grnme sahip olacak ve gzeneklilik gsterebilecektir.

Sarf Malzemelerinin Depolanmas ve Bakm


SAW iin temin edilen aklara dikkat edilmesi gerekir; bunlar, ambalajlandklarnda kuru olsalar bile depolama srasnda yksek neme maruz kalabilirler. Byle durumlarda, bunlarn kullanlmadan nce imalatnn tavsiyelerine uygun ekilde kurutulmalar gerekir; aksi taktirde, gzeneklilik veya atlama meydana gelebilir. Kesintisiz besleme elektrotlar olarak temin edilen ferro tel bobinleri genellikle bakr kapldr. Bu bir korozyon direnci verir, iyi elektrik kontaklar salar ve przsz beslemeye yardmc olur. Byle rnlerde pastan ve mekanik hasardan saknlmas gerekir; nk bunlar elektrodun przsz beslenmesini kesintiye uratabilirler. Pas genel olarak kaynak kalitesi iin zararldr; nk bir higroskopik malzemedir (nem ierebilir veya emebilir) ve bu nedenle hidrojenden kaynaklanan atlamaya yol aabilir. Ya, gres, boya ve ekme yalayclar gibi karbon ieren malzemelerle pislenme genellikle demirle metaller iin zararldr. Kaynak metalde karbon artmas zelliklerde bir belirgin ve genellikle arzu edilmeyen deiiklik yaratabilir. Byle kirleticiler, kaynak havuzunda hidrojenin emilmesiyle de sonulanabilir. Kaynaklar, sarf malzemelerinin depolanmasna ve tanmasna ilikin olarak daima imalatnn tavsiyelerine uygun hareket etmelidir.

Rev 1 Ocak2009 TOZALTI Ark Kayna Telif TWI Ltd 2009

Blm 15 Isl Kesme lemleri

Oksijen Yaktl Kesme


Oksijen yaktl kesme ileminde, oksijenin yksek scaklklarda metalle kimyasal reaksiyonu yoluyla metal kesilir veya karlr. Gerekli scaklk bir gaz aleviyle salanr; bu, n stma salar ve malzemeyi yanma scaklna ( yaklak olarak 850oC) getirir. Bu scakla ulaldnda, bir oksijen ak salverilir ve bu ak metalin byk ksmn hzla oksitlendirir ve fiili kesme ilemi gerekletirir. Erimi metalle birlikte metal oksitler, oksijen aknn kinetik enerjisiyle kesikten uzaklatrr. Hamlacn iparas zerinde hareket ettirilmesi bir srekli kesme eylemi yaratr.
Oksijen

Yakt gaz ve oksijen

Istma alevi

Cruf pskrts

Oksijen yaktl kesme

Bir malzemenin oksijen yaktl kesme ilemiyle kesilebilmesi iin ayn anda iki koula sahip olmas gerekmektedir: Yanma scakl, ana metal erime noktasnn altnda olmaldr. Kesme ilemi srasnda oluan oksitlerin erime scakl, ana malzemenin erime noktasnn altnda olmaldr.

Bu iki koul, karbon elikleri ve baz dk alaml elikler tarafndan salanr. Ne var ki, alminyum ve krom gibi eliklerde alam yapc elementlerin ounun oksitleri, demir oksitlerinkinden daha yksek erime noktalarna sahiptir. Bu yksek erime noktal oksitler (doal olarak refrakter niteliktedirler), kesilmi paradaki malzemeyi siperleyebilir ve bylece taze demir kesici oksijen akna srekli olarak maruz kalmaz ve bunun sonucunda kesme hznda bir azalma ve nihayetinde bir kararsz ilem gerekleir. Uygulamada, ilem efektif olarak <%0.25C, <%5Cr, <%5%Mo, <%5Mn ve <%9Ni ieren dk alam elikleriyle snrldr.
Rev 1 Ocak 2009 Isl Kesme lemleri Telif TWI Ltd 2009

Oksijen yaktl kesmenin avantajlar elikler, ou talal imalat ynteminden daha hzl ekilde kesilebilirler. Mekanik yollarla retmesi g kesit biimleri ve kalnlklar oksijen yaktl kesme ilemiyle ekonomik ekilde kesilebilir. Temel ekipman maliyetleri, takm tezgahlaryla karlatrldnda dktr. Manuel ekipman olduka portatiftir ve antiyede kullanlabilir. Kesme n, bir kk yarapta hzl bir ekilde deitirilebilir. Byk plakalar, plaka yerine hamlacn hareket ettirilmesi suretiyle yerinde hzl ekilde kesilebilirler. Plaka kenar hazrlamada ekonomik bir yntemdir.

Oksijen yaktl kesme ileminin dezavantajlar Boyutsal toleranslar, takm tezgah nitelikleriyle karlatrldnda nemli lde daha ktdr. lem, temel olarak karbon ve dk alam eliklerinin kesilmesiyle snrldr. n stma alevi ve karlan krmz scak cruf fabrika ve personel bakmndan yangn ve yanma tehlikesi yaratr. Yakt sarfiyat ve metalin oksidasyonu uygun duman kontrol ve yeterli havalandrma gerektirir. Sertletirilebilir elikler, kesik kenarlarnn metalurjik yaplarn ve mekanik zelliklerini kontrol etmek iin kesik kenarlarnn bitiiinde n ve/veya ard stma gerektirebilir. Yksek alam eliklerin ve dkme demirlerin kesilmesi iin baz zel ilem deiikliklerine ihtiya duyulur (rn. demir tozu veya ak ilavesi). Bir sl ilem olduundan, kesme srasnda ve sonrasnda komponentlerin genlemesi ve bzlmesi dikkate alnmaldr.

1.1

Gazlarla ilgili gereklilikler


Kesme ilemleri iin kullanlan oksijen, %99.5 veya stnde bir safla sahip olmaldr. Daha dk oranda saflk, kesme hznn azalmasna ve kesme oksijeni sarfiyatnn artmasna yol aacak ve bylece ilem randmann drecektir. %95in altnda oksijen safl olduunda, kesme ilemi bir erime ve ykama eylemi haline dnr ve bu durum genellikle kabul edilemez. n stma alevi, kesme ileminde aadaki fonksiyonlara sahiptir: eliin scakln tutuma noktasna ykseltir. Kesme reaksiyonunu muhafaza etmek iin ie s enerjisi katar. Kesme oksijeni ak ile atmosfer arasnda bir koruyucu kalkan yaratr. eliin st yzeyindeki kesme ileminin normal ilerlemesini durduran veya geciktiren pas, pullar, boyay veya baka yabanc maddeleri uzaklatrr.

Rev 1 Ocak 2009 Isl Kesme lemleri Telif TWI Ltd 2009

Bir yakt gaz seerken dikkate alnmas gereken faktrler arasnda unlar vardr: Kesme ilemine balarken n stma iin gereken zaman. Kesme hz ve verimlilik zerindeki etki. Maliyet ve bulunabilirlik. Bir ntr alev elde etmek iin yakt gaz birim hacmi bana gereken oksijen hacmi. Nakliyede ve tamada gvenlik.

Daha yaygn olarak kullanlan yakt gazlar arasnda asetilen, doal gaz (metan), propan, propilen ve metilasetilen propadien (MAPP) gaz yer almaktadr. Yakt gaz zellikleri ve bunlarn uygulamalar: Yakt gaz Asetilen Ana zellikleri Olduka odaklanm, yksek scaklkta alev Hzl n stma ve delme Dk oksijen ihtiyac Dk scaklkta alev, yksek s ierii Dk n stma ve delme Yksek oksijen ihtiyac Orta scaklkta alev Orta scaklkta alev Dk scaklkta alev Uygulamalar nce plakalarn kesilmesi Eimli kesimler Ksa, ok-delgili kesimler Daha kaln kesitlerin (100-300mm) kesilmesi, uzun kesimler Su altnda kesim Daha kaln kesitlerin kesilmesi Daha kaln kesitlerin kesilmesi

Propan

MAPP Propilen Metan

1.2

Oksijen yaktl gazl kesme kalitesi


Genellikle, oksijen yaktl kesimler aada belirtilenlerle karakterize edilir: Byk kesik (<2mm) Dk kabalk deerleri (Ra<50m) Kt kenar gnyelilii (>0.7mm) Geni HAZ (>1mm)

Rev 1 Ocak 2009 Isl Kesme lemleri Telif TWI Ltd 2009

Bir tatmin edici kesim yz bir keskin st kenara, ince ve dengeli dreglayna, az okside ve bir keskin alt kenara sahiptir. Altta cruf yoktur.

Bir tatmin edici kesim ortada gsterilmektedir. Eer kesim ok yavasa (solda), st kenar erir ve yzn alt ksmnda derin oyuklar oluur. Pullanma fazladr ve alt kenar kaba olabilir ve yapkan cruf oluur. Eer kesim ok hzlysa (sada), benzer grnm olur ve dzensiz kesim kenar szkonusudur. Plaka kalnl 12mm.

Rev 1 Ocak 2009 Isl Kesme lemleri Telif TWI Ltd 2009

ok hzl bir gezinme hznda, dreglaynlar kabadr ve yzeye a oluturur; dolaysyla kesimin dibine yetersiz oksijen ulat oksijen jet izlemesi nedeniyle plakann alt kenarna yapan cruf miktar fazladr ve yzeye aldr.

Yine tatmin edici kesim ortada gsteriliyor. Eer n stma alevi ok dkse (solda), kesim kenar zerindeki en belirgi etkin, kesim yzeyinin alt ksmndaki derin oluklardr. Eer n stma alevi ok yksekse (sada), st ksm erir, kesim dzensizdir ve bir ar yapkan cruf vardr. Plaka kalnl 12mm.

Rev 1 Ocak 2009 Isl Kesme lemleri Telif TWI Ltd 2009

Yukardaki gibi, tatmin edici kesim ortada gsterilmektedir. Eer aloma nozl iin ok yukarsndaysa (solda), fazla oksitle st kenar ar erir. Eer hamla gezinme hz dzensizse (sada), dreglaynlar arasnda dengesiz mesafe ve ayrca bir dzensiz alt yzey ve yapkan oksit gzlemlenir. Plaka kalnl 12mm.

Plazma Arkl Kesim


Plazma arkl kesim, bir dar delikten verilen yksek hzda iyonlam gaz pskrtsyle erimi metali uzaklatran bir daraltlm arkn kullanld kesim ilemidir. nce, tungsten elektrot ile su soutmal nozl arasnda bir pilot ark aktrlr. Ark daha sonra iparasna transfer edilir; bylece elektrodun delik aa ak tarafndan sktrlr. Plazma gaz bu arktan geerken, hzl bir ekilde yksek bir dereceye kadar stlr, genleir ve sktrc delikten iparasna doru geerken hzlandrlr. Delik, sper stlm plazma akn elektrotdan iparasna doru ynlendirir. Ark iparasn erittiinde, yksek hzl jet erimi metali fleyerek uzaklatrr. Kesme ark iparasna tutunur veya transfer olur. Bu, transfer edilen ark yntemi olarak bilinir. Ne var ki, malzemelerin elektriksel olmayan iletkenler olmalar durumunda, transfer edilmeyen ark olarak bilinen bir yntem vardr; burada pozitif ve negatif kutuplar hamla gvdesi iinde tutulur ve ark yaratlr ve plazma pskrme ak iparasna doru hareket eder. Plazma arkl kesmenin avantajlar Sadece elektriksel iletkenlerle snrl deildir; sonu olarak, her tip paslanmaz eliin, demird malzemelerin ve elektriksel olmayan iletken malzemelerin kesilmesi iin yaygn ekilde kullanlr. Oksijen yaktl kesmeyle karlatrldnda ok daha yksek enerji dzeyinde alr ve dolaysyla hzl kesim hz gerekleir. Annda balatma, kesintiye uratlm kesim ilemi iin bilhassa avantajldr; bu, ayrca n stma olmadan kesim ilemini olanak verir.

Rev 1 Ocak 2009 Isl Kesme lemleri Telif TWI Ltd 2009

Plazma arkl kesme ileminin dezavantajlar Boyutsal toleranslar, takm tezgah becerilerine gre ok daha ktdr. Yangn, elektrik arpmas (yksek OCV nedeniyle), youn k, dumanlar, gazlar ve dier ilemlerde olmayabilecek grnt dzeyleri gibi olumsuzluklar ierir. Ne var ki, su altnda kesme ilemi durumunda, duman dzeyi, UV nm ve grlt dk bir dzeye iner. Oksijen yaktl kesmeyle karlatrldnda, plazma arkl kesme ekipman daha pahaldr ve olduka byk miktarda elektrik enerjisi gerektirir. Bir sl ilem olduundan, kesme srasnda ve sonrasnda komponentlerin genlemesi ve bzlmesi dikkate alnmaldr. Kesim kenarlar hafif koniktir.

Transfer edilen ark Plazma arkl kesim

Transfer edilmeyen ark

Rev 1 Ocak 2009 Isl Kesme lemleri Telif TWI Ltd 2009

Ark-Hava Oyma
Ark hava kesme ilemi srasnda, oyulacak veya kesilecek metal bir elektrik arkyla eritilir ve bir yksek hzda sktrlm hava pskrtsyle frlerek uzaklatrlr. Bir zel hamla, sktrlm hava akn elektrot boyunca ve altnda ynlendirir. Hamla bir ark kaynak makinesine ve yaklak olarak 690mkPa (100psi) sktrlm hava veren herhangi bir sktrlm hava hattna balanr. Basn kritik olmad iin bir reglatre gerek yoktur. Elektrot grafitten yaplr ve akp toplamay ve alma mrn artrmak iin bakrla kaplanr. Bu ilem genellikle oyma ve yiv ama iin kullanlr ve U ve J hazrlklar yaratabilir. Ayrca hem demirli hem demirsiz malzemeler iin kullanlabilir.

Ark-hava oyma

Ark-hava oymann avantajlar Hzl tala almadan yaklak olarak 5 kat daha hzldr. Kolay kontrol edilebilir, kusurlar hassas ekilde giderir. Kusurlar net bir ekilde grnr ve kolayca izlenebilir. Kesim derinlii kolayca dzenlenebilir ve cruf kesme eylemini saptrmaz veya engellemez. Dk ekipman maliyeti antiye haricinde gaz tplerine veya reglatrlerine gerek duyulmaz. letmesi ekonomiktir oksijene veya yakt gazna ihtiya duyulmaz. Kaynaknn ayn zamanda oyma yapmas gerekebilir (bu ilem iin hibir kalifikasyon gereklilii yoktur). Kullanmas kolaydr hamla ve hava besleme hortumu haricinde ekipman MMA ekipmanna benzer. Kompakttr hamla, bir MMA elektrod pensinden ok daha byk deildir; bu yzden dar alanlarda allabilir. ok ilevlidir Otomatikletirilebilir.

Rev 1 Ocak 2009 Isl Kesme lemleri Telif TWI Ltd 2009

Ark-hava oymann dezavantajlar Dier kesme ilemleri genellikle daha iyi ve daha abuk kesme salarlar. Byk miktarda sktrlm hava gerektirir. Karbon ieriini artrr ve bylece dkme demir ve sertletirilebilir metaller durumunda sertlii artrr. Paslanmaz eliklerde, karbr keltisine ve hassaslamasna yol aabilir. Bu nedenle, genellikle ark-hava oymann ardndan karbonla birleme tabakasnn talanmas yaplr. Yangn (kvlcmlarn ve erimi metalin tahliyesi nedeniyle), dumanlar grlt ve youn k gibi tehlikeler yaratr.

Rev 1 Ocak 2009 Isl Kesme lemleri Telif TWI Ltd 2009

Manuel Metal Ark Oyma lemi


Ark, elektrodun ucu ile iparas arasnda oluturulur. Bir gl ark kuvveti ve gaz ak yaratmak iin kaln ak kaplamalarna sahip zel amal elektrotlar gerektirir. Bir kararl kaynak havuzunun muhafaza edilmesinin gerektii MMA kaynandan farkl olarak, bu ilem erimi metali ark blgesinden uzaklatrarak temiz bir kesme yzeyi yaratr . Oyma ilemi, erimi metali atmak iin yaratlan byk miktarda gazla karakterize edilir. Ne var ki, ark/gaz ak bir gaz veya bir ayr hava jeti kadar gl olmad iin, oyma yzeyi oksijen yaktl oyma veya hava karbon ark oymasnda olduu gibi przsz deildir.

Manuel metal ark oyma

DCENnin tercih edilmesine karn, bir AC sabit akml g kayna da kullanlabilir. MMAF oyma lokal oyma ilemleri, rnein kusurlarn giderilmesi iin ve ayrca bir kaynak elektrodundan zel ekipman kullanlmas yerine bir oyma elektroduna geilmesinin daha kullanl olduu durumlarda kullanlr. Alternatif oyma ilemleriyle karlatrldnda, metal giderme hzlar dktr ve oyulmu yzeyin kalitesi daha dktr. Doru uygulandnda, MMA oyma greceli olarak temiz oyulmu yzeyler yaratabilir. Genel uygulamalar szkonusu olduunda, kaynak ilemi talamayla dzeltme ilemine gerek olmadan gerekletirilebilir. Ne var ki, paslanmaz elii oyarken, daha yksek karbon ierikli bir ince tabaka oluacaktr; bunun talamayla uzaklatrlmas gerekir.

Rev 1 Ocak 2009 Isl Kesme lemleri Telif TWI Ltd 2009

Blm 16 Kaynak Sarf Malzemeleri

Kaynak sarf malzemeleri, bir kayna retimi srasnda kullanlan her ey eklinde tanmlanmaktadr. Bu liste, bir kaynan retiminde kullanlan her eyi ierebilir; ne var ki, biz kaynak sarf malzemelerini belli bir kaynaklama ileminde kullanlan kalemler olarak veriyoruz. Elektrotlar Teller Aklar Gazlar

SAW ERGM ak

antiyeye ulaan kaynak sarf malzemeleri kontrol edilirken, bunlarn aada belirtildii ekilde kontrol edilmeleri nemlidir: Boyut. Tip veya zellik. Koul. Depolama.

Btn sarf malzemeleri iin uygun depolama koullarnn kaynak kontrolrnn grevlerinin kritik bir parasdr.

Rev 1 Ocak 2009 Kaynak Sarf Malzemeleri Telif TWI Ltd 2009

MMA Kaynann Sarf Malzemeleri


MMA iin kaynak sarf malzemeleri, genellikle 350 ile 450mm aras uzunlukta ve 2.5-6mm apta bir zl telden oluur. Dier uzunluklar ve aplar mevcuttur. Tel, bir ekstrde ak kaplamasyla kaplanr. zl tel genellikle dk kalite rimming eliktir; nk kaynak bir dkm olarak deerlendirilebilir ve bu nedenle kaynak ak kaplamasnn iine temizleme veya rafine etme maddelerinin ilave edilmesiyle rafine edilebilir. Ak kaplamas, kaynaklama srasnda ok eitli ilevlere sahip olacak birok element ve bileik ierir. Oksijen giderici madde olarak genellikle silikon (ferro-silikat eklinde) eklenir; bu, oksit silika oluturarak oksijeni kaynak metalden uzaklatrr. %1.6ya kadar manganez ilaveleri eliin dayanmn ve tokluunu artracaktr. Birok fonksiyona sahip baka metal veya metal olmayan bileikler eklenir; bu ilevlerden bazlar unlardr: Ark atelemesine yardmc olur. Ark stabilizasyonunu iyiletirir. Ark kolonunu korumak iin bir koruyucu gaz retir. Katlaan kaynak metali rafine eder ve temizler. Katlaan kaynak metali koruyan bir cruf oluturur. Alam yapc elementler katar. Kaynak metalin hidrojen ieriini kontrol eder. Elektrodun ucunda, ark ynlendiren bir koni oluturur.

MMA/SMAW iin elektrodlar, ak kaplamasndaki ana elemanlara dayal olarak gruplandrlr; bu, dolaysyla, kaynak zellikleri ve kullanm kolayl zerinde nemli bir etkiye sahiptir. Genel gruplar yledir: Grup
Rutil Bazik Sellozik

Eleman
Titanya Kalsiyum bileikleri Selloz

Koruyucu gaz
Genellikle CO2 Genellikle CO2 Hidrojen + CO2

Kullanm
Genel amal Yksek kalite Boru kk pasolar

AWS A 5.1
E 6013 E 7018 E 6010

Baz bazik elektrotlarda, ark atelemesini kolaylatran bir karbon bileikli u bulunabilir.

Rev 1 Ocak 2009 Kaynak Sarf Malzemeleri Telif TWI Ltd 2009

EN ISO 2560 2005 (BS EN 499 1994 standardnn yerine) Alamsz ve nce Taneli eliklerin Manuel Metal Ark (111) ile Kaynaklanmas iin Kaplanm Elektrotlara ilikin Kaynak Sarf Malzemelerinin Snflandrlmas
Bu standart, aada gsterildii gibi A veya B yntemleri kullanlarak elektrotlarn snflandrlmasna ynelik bir dual yaklam gzetir. Bir tamamen kaynak metal numunenin elektrot mekanik zelliklerinin snflandrlmas:

Yntem A: 47Jde snme dayanm ve ortalama darbe enerjisi


rnek ISO 2560 A E XX X XXX X X X HX

Zorunlu belirte:
47J + snme dayanmnda etkiler iin snflandrlmtr Kaplanm elektrot Minimum Snme dayanm Charpy V entik minimum test scakl C Kimyasal bileim Elektrot kaplama

stee bal belirte:


Kaynak metal kazanm ve akm tipi Konumsal belirte Dalabilir hidrojen ml/100g weld metal

Tipik rnek:
Rev 1 Ocak 2009 Kaynak Sarf Malzemeleri Telif TWI Ltd 2009

ISO 2560 A E 43 2 1Ni RR 6 3 H15

Yntem B: 27Jde ekme dayanm ve ortalama darbe enerjisi


rnek ISO 2560 B E XX XX XXX X X HX

Zorunlu belirte:
27J + ekme dayanmnda darbeler iin snflandrlm Kaplanm elektrot Minimum ekme dayanm Elektrot kaplamas Kimyasal bileim Is ilem koulu

stee bal belirte:


27J testi iin verilen test scaklnda 47Jde istee bal ek darbe testi Dalabilir hidrojen ml/100g kaynak metal

Tipik rnek: ISO 2560 B E 55 16 N7 A U H5

Rev 1 Ocak 2009 Kaynak Sarf Malzemeleri Telif TWI Ltd 2009

ekme zelliklerinin snflandrlmas


Yntem A Minimum snme ekme Minimum E% b, Simge a, N/mm2 dayanm, N/mm2 N/mm2 35 355 440 570 22 38 380 470 600 20 42 420 500 640 20 46 460 530 680 20 50 500 560 720 18 a b Daha dk snme Rel kullanlacaktr. ler uzunluu = 5 x Yntem B Simge 43 49 55 57 Minimum ekme dayanm, N/mm2 430 490 550 570

Dier ekme zellikleri (yani snme dayanm ve uzama % ), bu standartta bir tablo eklinde (Tablo 8B) ve ekme dayanmnn, elektrot kaplamasnn ve alam yapc elementlerin snflandrlmasyla belirlenirler (yani E 55 16-N7). Darbe zelliklerinin snflandrlmas Yntem A Simge Z A 0 2 3 4 5 6 Yntem B Yntem Bde 27J scaklkta darbe veya Charpy V entik test scakl yine ekme dayanmnn, elektrot kaplamasnn ve alam yapc elementlerin snflandrlmas yoluyla saptanmaktadr (Tablo 8B) (E 55 16-N7); 75oCde 27Jye ulamaldr. 47Jnin minimum ortalama darbe enerjisi iin scaklk Hibir gereklilik yok +20 0 -20 -30 -40 -50 -60

Rev 1 Ocak 2009 Kaynak Sarf Malzemeleri Telif TWI Ltd 2009

Elektrot zelliklerinin ve elektrik gerekliliklerinin snflandrlmas, A ve B snflandrma yntemleri arasnda aada belirtildii gibi farkllk gsterir: Yntem A Bu yntem, aada listelenen tablolarda gsterildii gibi bir alfa/saysal belirte ynteminden yararlanr.

Simge A C R RR RC RA RB B Yntem B

Elektrot kaplama tipi Asit Sellozik Rutil Rutil kaln kaplama Rutil/sellozik Rutil/asit Rutil/bazik Bazik

Simge
1 2 3 4 5 6 7

Verimlilik, %
< 105 <105 >105-<125 >105-<125 >125-<160 >125-<160 >160

Akm tipi
AC veya DC DC AC veya DC DC AC veya DC DC AC veya DC

>160

DC

Bu yntem, aada tabloda listelendii gibi bir saysal belirteden yararlanr. Kaplama tipi Konumlar Akm tipi b Hepsi Rutil/bazik AC ve DC +/Sellozik Hepsi DC + Sellozik Hepsi AC ve DC + b Hepsi Rutil AC ve DC Hepsib Rutil AC ve DC +/Hepsib Rutil + Fe toz AC ve DC +/b Hepsi Bazik DC + Hepsib Bazik AC ve DC + Hepsib Bazik + Fe toz AC ve DC + b Hepsi Rutil + Fe oksit AC ve DC +/(Ilmenit) 20 Fe oksit PA/PB AC ve DC 24 Rutil + Fe toz PA/PB AC ve DC +/Fe oksit + Fe 27 Sadece AC ve DC PA/PB toz 28 Bazik + Fe toz PA/PB/PC AC ve DC + 40 Belirtilmedi malatnn tavsiyelerine gre 48 Bazik hepsi AC ve DC + b Btn konumlar, dikey-aa kayna iermeyebilir Ayrca ak tipine ve uygulamalara ilikin ek bilgiler Ek B ve Cdeki standartta belirtilmektedir. Simge 03 10 11 12 13 14 15 16 18 19

Rev 1 Ocak 2009 Kaynak Sarf Malzemeleri Telif TWI Ltd 2009

Hidrojen lleri
Dalabilir hidrojen iki yntemde de ayn ekilde gsterilir; burada, hidrojen miktarnn piirilmesinden sonra ml/100g kaynak metal olarak verilir rn. H 5 = 5ml/100g kaynak metali.

Rev 1 Ocak 2009 Kaynak Sarf Malzemeleri Telif TWI Ltd 2009

AWS A 5.1- ve AWS 5.5Bir tipik AWS A5.1 ve A5.5 Spesifikasyonu E 80 1 8 G Referans harfle yaplr: A) B) C) (D Sadece A5.5 iin)
A) ekme + snme dayanm ve E% Kod Min snme Min ekme PSI x 1000 PSI x 1000 Genel E 60xx 48,000 60,000 E 70xx E 80xx E 100xx 57,000 68-80,000 87,000 70,000 80,000 100,000
B) Kaynak konumu

Min E % 2 min 17-22 17-22 19-22 13-16

1 2 3

Tamamen konumsal Dz aln&H/V dolgu kayn. Sadece dz

Not: Kategori 1 elektrotlarnn hepsi dikey aa konumda kaynak yapmayabilir. V entik darbe Izod testi (ft.lbs) 20 ft.lbs 20Fde 20 ft.lbs 20Fde Gerekmiyor Gerekmiyor Gerekmiyor Gerekmiyor 20 ft.lbs 20Fde Gerekmiyor 20 ft.lbs 20Fde 20 ft.lbs 20Fde 20 ft.lbs 20Fde Gerekmiyor 20 ft.lbs - 0Fde Radyografi standard Kalite 2 Kalite 2 Gerekmiyor Kalite 2 Kalite 1 Gerekmiyor Kalite 2 Kalite 2 Kalite 1 Kalite 1 Kalite 1 Kalite 2 Kalite 2

E 60xx ve 70xx iin zel elektrot bilgileri E 6010 48,000 60,000 E 6011 E 6012 E 6013 E 6020 E 6022 E 6027 E E E E 7014 7015 7016 7018 48,000 48,000 48,000 48,000 Gerekmiyor 48,000 58,000 58,000 58,000 58,000 58,000 58,000 60,000 60,000 60,000 60,000 60,000 60,000 70,000 70,000 70,000 70,000 70,000 70,000

22 22 17 17 22 Gerekmiyor 22 17 22 22 22 17 20

E 7024 E 7028

c) Elektrot kaplama ve elektriksel zellik


Kod Exx10 Exx11 Exx12 Exx13 E xx14 E xx15 E xx16 xx18 xx20 xx24 E xx27 xx28 Kaplama Sellozik/organik Sellozik/organik Rutile Rutil + 30% Fe toz Rutile Bazik Bazik Bazik + %25 Fe toz Yksek Fe oksit ierii Rutil + 50% Fe toz Mineral + 50% Fe toz Bazik + 50% Fe toz Akm tipi DC + sadece AC veya DC+ AC veya DCAC veya DC+/AC or DC+/DC + only AC or DC+ E AC or DC+ E AC or DC+/- E AC or DC+/AC or DC+/- E AC or DC+

D) AWS A5.5 dk alam elikleri Simge Yaklak alam brakm A1 0.5%Mo 0.5%Cr + 0.5%Mo B2 B1 1.25%Cr + 0.5%Mo B3 2.25%Cr + 1.0%Mo B4 2.0%Cr+ 0.5%Mo B5 0.5%Cr + 1.0%Mo C1 %2.5Ni C2 %3.25Ni C3 %1Ni + %0.35Mo + %0.15Cr D1/2 %0.25-0.45Mo + %0.15Cr G %0.5Ni v e ya / v e %0.3Cr veya/ve %0.2Mo veya/ve 0.1%V G iin sadece 1 element gerekir

Rev 1 Ocak 2009 Kaynak Sarf Malzemeleri Telif TWI Ltd 2009

MMA Sarf Malzemeleri in Kontrol Noktalar


Boyut Tel ap ve uzunluu

Koul atlaklar, yongalar ve emerkezlilik

Korozyon etkisi belirtileri gsteren btn elektrotlar skartaya karlmaldr. Tip (spesifikasyon) Doru spesifikasyon/kod
E 46 3 B

Depolama Uygun ekilde kuru ve scak (tercihen 0% nemlilik) Bazik elektrotlarn kullanm ncesi prosedrnden tamamen geirilmesi iin kontrollerin yaplmas da salanmaldr. 1 saat sresince doru scakla (tipik olarak 300-350oC) piirilmesinden ve bir muhafaza frnnda (150C maksimum) tutulmasndan sonra, bazik elektrotlar kaynaklara stlm klflar iinde verilirler. Elektrot ak kaplamalarnn ou hzl bir ekilde bozulacaktr; bunlarn uygun ekilde kuru olmalarn ve btn elektrotlarn kontroll nem ortamlarnda saklanmalarn salamak iin depolama tesislerinde nem ve dier koullarn incelenmesi gerekir.

Rev 1 Ocak 2009 Kaynak Sarf Malzemeleri Telif TWI Ltd 2009

Vakum ambalajl elektrotlar, eer vakum muhafaza edilmise dorudan doruya ambalajdan alnarak kullanlabilir. Hidrojen kontrolne ilikin talimatlar daima ambalaj zerinde yazldr ve bunlara kesinlikle uyulmas gerekir: her elektrodun maliyeti, herhangi bir tamirat maliyetiyle karlatrldnda nemsizdir; bu yzden gnlk vardiyadan sonra stlm klf iinde braklan bazik elektrotlar potansiyel olarak yeniden piirilebilir, fakat H2 kaynakl sorunlar riskinden kanmak iin normal olarak skartaya karlacaktr.

Rev 1 Ocak 2009 Kaynak Sarf Malzemeleri Telif TWI Ltd 2009

TIG/GTA Kayna (GTAW) Sarf Malzemeleri


TIG/GTAW iin sarf malzemeleri bir telden ve gazdan oluur; fakat tungsten elektrotlar da bunun iinde gruplandrlabilir. Bir tketilmeyen elektrot ilemi olarak dnlmesine karn, elektrot arkta erozyonla ve talamayla ve yanl kaynaklama tekniiyle tketilir. Normal olarak kaynaya herhangi bir ekstra temizleme eleman eklenemeyecei iin telin ok yksek kalite olmas gerekir. Tel, orijinal dkm aamasnda ok yksek kaliteye kadar rafine edilir; burada, daha sonra, haddelenir ve nihai olarak doru boyutuna ekilir. Daha sonra bakrla kaplanr ve 1m uzunluklarda kesilir; telin zerine kimyasal bileiminin doru anlalmas iin imalatnn veya ulusal olarak kabul edilmi numara vurulur. Bir bileimler tablosunda bir tel kalitesi seilir ve teller ounlukla korozyon etkilerini engelleyen bakr kaplamaldr. TIG/GTAW iin gazlar genellikle soydur; TIG kayna iin saf argon veya helyum gazlar kullanlr. Gazlar svlatrma yoluyla havadan karlr; burada, argon havadaki en yaygn gaz olduundan genelde helyumdan daha ucuzdur. ABDde helyum doal olarak meydana gelir; bu nedenle, daha sk kullanlan gazdr. Helyum gaz, argona gre daha derin nfus eden ark yaratr, fakat havadan daha dk younluu sahiptir (daha hafiftir) ve a kaynaklama srasnda kaynak alann yeterince rtmek iin gereken argon ak hznn 2-3 katn gerektirir. Dier yandan, argon havadan daha youndur (daha ardr) ve bu nedenle gazn aa pozisyonda kullanlmas gerekir. Argon ve helyum karmlar genellikle ark zelliklerini ve gazn koruyucu kaplamla becerisini dengelemek iin kullanlr. TIG/GTAW iin gazlarn en yksek saflkta (%99.99) olmas gerekir. Gaz hortumlarnn temizlenmesine ve durumuna zellikle dikkat edilmesi ve kontrol gerekletirilmesi gerekir; bir yrtk veya bozulmu hortum nedeniyle koruyucu gazn pislenmesi olasl olduka yksektir. TIG kaynaklama iin tungsten elektrotlar genellikle toz dvme teknolojisiyle retilirler. Elektrotlar, iletkenliklerini ve elektron emisyonunu artrmak iin baka oksitler ierirler ve ayrca arkn zelliklerini etkilerler. Tungsten elektrotlar, 1.610mm apnda raftan salanrlar. Seramik kalkanlar, bir sarf kalemi olarak da dnlebilir; nk bunlar kolayca krlrlar, seramiin boyutu ve biimi byk lde balant tasarmnn tipine ve tungstenin apna baldr. Borularn TIG kayna srasnda kullanlabilecek zel bir sarf kalemi de, bunu ilk gelitiren Electric Boat Co of USA adndan yknlerek genellikle EB ara paras olarak adlandrlan bir ergiyebilir ara paradr.
Kaynak ncesinde Araya sokulmu

Kaynak sonras

Ergimi

Rev 1 Ocak 2009 Kaynak Sarf Malzemeleri Telif TWI Ltd 2009

MIG/MAG Kayna Sarf Malzemeleri


MIG/MAG kayna iin sarf malzemeleri bir telden ve gazdan oluur. TIG iin kullanlan tel spesifikasyonlar ayn zamanda MIG/MAG kayna iin de kullanlr; nk telde benzer kalite dzeyine ihtiya duyulur. elik MIG/MAG kaynak telinin bakr kaplamasnn ana amac, kontak ucunda akm toplamasn en st dzeye karmak ve laynerde srtnme katsays dzeyini drerek bir ikincil fonksiyon olarak korozyonun etkilerine kar koruma salamaktr. Bakr kaplama olmayan teller mevcuttur; nk laynerde bakrn pullanmasnn etkileri birok tel besleme sorununa yol aabilir. Bu teller, yine akm toplamay artran ve laynerde srtnmeyi azaltan bir grafit bileile kaplanabilir. Birok zl tel dahil olmak zere baz teller nikel kapldr. 0.6-1.6mm arasnda aplara sahip teller mevcuttur; daha ince teller 1kg bobin zerinde mevcuttur; buna karn, tellerin ou 15kglik bobinlere sarl olarak temin edilmektedir. MIG/MAG kayna iin yaygn kullanlan gazlar ve karmlar arasnda unlar yer almaktadr: Gaz tipi
Saf argon

lem
MIG

Kullanm
Alminyum alamlarn pskrtme veya puls kaynaklamas eliklerin daldrma transfer kaynaklamas eliklerin daldrma pskrtme veya puls kaynaklamas Sadece ostenitik veya ferrit paslanmaz eliklerin pskrtme veya puls kaynaklamas

zellii
Kt penetrasyonla ve dk srama dzeyleriyle ok kararl ark. yi penetrasyon, Kararsz ark ve yksek dzeylerde srama. yi penetrasyon, kararl ark ve dk dzeylerde srama.

Saf CO2 Argon + %520 CO2 Argon + %1-2 O2 veya CO2

MAG

MAG

MAG

Aktif katk erimi paslanmaza iyi akclk verir ve dip karmn iyiletirir.

Rev 1 Ocak 2009 Kaynak Sarf Malzemeleri Telif TWI Ltd 2009

SAW Kayna in Sarf Malzemeleri


SAW iin sarf malzemeleri bir elektrot telinden ve akdan oluur. Elektrot telleri normalde yksek kalitelidir ve C-Mn eliklerinin kaynaklanmas iin genellikle deoksidasyonun karbon ve manganez ierik dzeyini artrmalarna gre derecelendirilirler. Dier alam eliklerinin kaynaklanmasna ynelik elektrot telleri genellikle, MIG ve TIG elektrot telleriyle benzer ekilde bir tabloda kimyasal bileime gre derecelendirilirler. SAW iin aklar, bunlarn imalatna ve bileimine gre derecelendirilir. Kaynam ve ym olarak adlandrlmak zere iki normal imalat yntemi vardr.

Kaynam aklar
Kaynam aklar birbirleriyle kartrlr ve ok yksek bir scaklkta (>1,000C); burada, btn komponentler birbiriyle kaynatrlr. Soutulduunda, ortaya kan ktle bir renkli cam tabakaya benzer ve daha sonra pulvarize edilerek kk paracklara dntrlr. Bu paracklar sert, reflektif, dzensiz biimlidirler ve elle ezilemezler. Ferromanganez gibi belli alam yapan bileiklerin ak iine katlmas mmkn deildir; nk bunlar imalat ileminin yksek derecelerinde tahrip olurlar. Kaynam aklar, asidik tipte olma eilimi gsterirler ve kt yzey koullar konusunda olduka toleransldrlar; fakat ekme dayanm ve tokluk mekanik zellikleri bakmndan karlatrldnda dk kalitede kaynak metal yaratrlar. Bunlar kullanmas kolaydr ve kolayca ayrlabilir crufla iyi bir kaynak konturu verirler.

Rev 1 Ocak 2009 Kaynak Sarf Malzemeleri Telif TWI Ltd 2009

Ym aklar Ym aklar, ok daha dk bir scaklk derecesinde piirilen bir bileikler karmdr ve temel olarak balama maddeleriyle kk paracklar eklinde birlikte balanrlar. Bu ak tiplerini tanmas kolaydr; bunlar mattrlar, genel olarak ufalanabilen (kolayca ezilebilen) yuvarlak tanecikler eklindedirler ve ayrca renkli de olabilirler. Kaynam aklardan farkl olarak imalat srasnda birok madde ve bileik eklenebilir. Ym aklar bazik tipte olma eilimi gsterirler ve dayanm ile tokluk bakmndan iyi kalitede kaynak metali verirler; fakat bu kullanlabilirlik asndan zayflama grlr, nk bu aklar kt yzey koullarna ok daha az toleransldrlar ve genellikle ayrlmas ve uzaklatrlmas ok daha g bir cruf verirler.

Tel/ak kombinasyonu ve kaynaklama sras. Grlecei zere kaynak metal zellikler, zel bir akyla, zel bir tel kullanlarak zel bir kaynak ilemi kullanlmasyla elde edilir ve bu nedenle SAW sarf maddelerinin derecelendirilmesi bir tel/ak kombinasyonunun ve kaynaklama ileminin bir fonksiyonu olarak belirtilir. ekme dayanm. Uzama, %. Tokluk, Jul. Tokluk test scakl. SAW iin btn sarf malzemeleri (teller ve aklar) kuru ve nemsiz bir ortamda depolanmaldr. Herhangi bir nem kapmasn en aza indirmek iin ak imalatsnn tama/depolama talimatlarna/koullarn ok sk bir ekilde uygun hareket edilmesi gerekir. Aklarn yeniden kullanlmas, tamamen geerli standartta belirtilen maddelere baldr. Hibir durumda farkl tiplerde aklarn birbiriyle kartrlmamaldr.

Rev 1 Ocak 2009 Kaynak Sarf Malzemeleri Telif TWI Ltd 2009

Altrmalar
MMA kaynak sarf malzemelerinin drt ana kontrol noktasn listeleyin/aklayn: 1. Boyun: Tel ap ve elektrotlarn uzunluu
2. 3. 4.

Aadaki genel bilgiler tablosunu doldurun. Grup Rutil Bileik Kalsiyum bileikleri Hidrojen + CO2 BS EN 2560a gre aadaki elektrot zerinde verilen ana bilgileri gsterin Koruyucu gaz Kullanm Yksek kalite AWS A 5.1 E 6013

ISO 2560 A E 43 2 1Ni RR 6 3 H15 A 43 2 RR 3 47Jde snme ve darbe E 2 1Ni 6 H15

Rev 1 Ocak 2009 Kaynak Sarf Malzemeleri Telif TWI Ltd 2009

Bir kaynam/ym SAW aksnn olumlu bilinen noktasn belirtin? Kaynam: 1. C Aadaki bilgi tablosunu MIG/MAG kaynak gazlar iin doldurun
Argon + 5-20% CO2 eliklerin daldrma pskrtme veya puls kaynaklamas MAG Erimi paslanmaza akkanlk vererek kaynak dip karmn iyiletirir

Ym: 1.

Rev 1 Ocak 2009 Kaynak Sarf Malzemeleri Telif TWI Ltd 2009

Blm 17 eliklerin Kaynaklanabilirlii

Giri
Kaynaklanabilirlik terimi basit olarak kaynaklanabilme yetenei anlamna gelir; birok uygulama iin kaynaklanabilen ok eitli tiplerde elik gelitirilmitir. Ne var ki, eliklerin iyi veya kt kaynaklanabilir olarak deerlendirilmesini belirleyen ey uygun zelliklere sahip ve kusurlar iermeyen bir kaynak yapmann kolay veya zor olmasdr. Eer belli tipte bir kusurdan kanmak iin zel nlemler alnmas gerekiyorsa szkonusu eliin kt kaynaklanabilirlie sahip olduu sylenir. Kt kaynaklanabilirliin bir baka nedeni de, balant iin gereken zellikleri salamak ok dar parametreler dahilinde kaynaklama yapma ihtiyacdr.

Kaynaklanabilirlii Etkileyen Faktrler


Bir eliin iyi veya kt kaynaklanabilirlie sahip olup olmadn belirlemenin bir takm birbiriyle ilintili faktr vardr. Bunlar: Fiili kimyasal bileim. Kaynak balant konfigrasyonu. Kullanlacak kaynaklama ilemi. Kaynakl paradan istenen zellikler.

Kt kaynaklanabilirlie sahip elikler szkonusu olduunda, bilhassa aada belirtilenlerin salanmas gerekir: WPSler atlamaya yol amayan kaynak koullar yaratacaklar, fakat ngrlen zellikleri salayacaklardr. Kaynaklar, ngrlen kaynak koullarna sk skya bal kalarak almaldrlar. Kaynak kontrolrleri kaynaklar dzenli olarak izleyerek WPSlere kesinlikle uygun ekilde almalarn salarlar.

elik kaynakl paralardaki kusurlarn zelliklerinin, nedenlerinin ve bunlardan kanma yollarnn iyi anlalmas, kaynak kontrolrlerinin kt kaynaklanabilirlie sahip elikler kullanldnda en etkili kaynak parametreleri zerinde younlamalarn salayacaktr.

Rev 1 Ocak 2009 eliklerin Kaynaklanabilirlii Telif 2008 TWI Ltd

Hidrojen atla
Kaynakla retim srasnda, baz elik tiplerinde, hidrojenin varl nedeniyle atlamalar meydana gelebilir. Bu tip atlamann teknik ad hidrojen nedeniyle souk atlama (HICC) eklindedir, fakat genellikle hidrojen atlaklarnn e itli zelliklerini aklamak iin ba ka adlarla da belirtilir: atlaklar, kaynak souduunda meydana gelir. atlaklar, genellikle HAZde olma eilim gsterirler atlamalar, kaynan tamamlanmasndan bir sre sonra meydana gelir (yaklak 72 saate kadar) Dikialt atla atlaklar, bir kaynak boncuunun altnda HAZde meydana gelir. Hidrojen atlaklarnn ounun HAZde meydana gelmesine karn, kaynak metalinde meydana geldikleri durumlar da vardr. Souk atlama HAZ atlamas Gecikmi atlama

Resim 1 Hidrojen nedeniyle souk atlaklarn tipik yerlerini gsteren ema.

Rev 1 Ocak 2009 eliklerin Kaynaklanabilirlii Telif 2008 TWI Ltd

Resim 2 Bir dolgu kaynann dibindeki HAZde balayan bir hidrojen nedeniyle souk atlama

3.1

Hidrojen atlamasna hassasiyeti etkileyen faktrler cracking


Drt koul ayn anda mevcut olduunda bir eliin HAZsinde hidrojen atlamas meydana gelir: Hidrojen dzeyi Gerilme Scaklk Hassas mikroyap > braklan kaynak metalin 15ml/100gsi > snme gerilmesinin 0.5i < 300C > 400HV sertlik

Bu drt koul (faktr) karlkl olarak birbirine baldr; yle ki, bir koulun etkisi (onun aktif dzeyi) dier faktrn nasl aktif olduuna baldr.

Rev 1 Ocak 2009 eliklerin Kaynaklanabilirlii Telif 2008 TWI Ltd

3.2

atlama mekanizmas
Hidrojen ieren molekller kaynak arknda H atomlarna ayrldklarnda hidrojen (H) ergimi kaynak metaline girebilir. H atomlar ok kk olduundan, bunlar kat elik iinde hareket edebilirler (dalabilirler) ve kaynak metal scakken, kaynak yzeyine dalabilir ve atmosfere kaabilirler. Ne var ki, daha dk scaklklarda, H bu kadar kolay dalamaz ve eer kaynakl para hzl bir ekilde souyarak ortam scaklna derse, H, genellikle HAZde hapsolacaktr. Eer HAZ hassas bir mikroyapya sahipse (bu durum greceli olarak sert ve gevrek olmasyla kendisini gsterir) ve kaynakl parada greceli olarak yksek ekme gerilmeleri varsa, o zaman H atlamas meydana gelebilir. atlaklarn olumasna neden olan hassas mekanizma karmaktr, fakat Hnin HAZ blgelerinde gevremeye neden olduuna ve bylece yksek lokalize olmu gerilmelerin plastik deformasyondan ziyade atlamaya neden olduuna inanlr.

Rev 1 Ocak 2009 eliklerin Kaynaklanabilirlii Telif 2008 TWI Ltd

3.3

HAZ hidrojen atlamasndan kanma


atlamaya neden olan faktrlerin birbirine baml olmas ve her birinin ayn anda aktif bir dzeyde olmasnn gerekmesi nedeniyle, drt faktrden en az bir tanesinin kaynak srasnda aktif olmamas salanarak atlamadan kanlabilir. Drt faktrn her birinin etkisini en aza indirmek iin kullanlabilecek yntemler aadaki alt blmlerde ele alnmaktadr. Hidrojen Hidrojenin ana kayna nemdir (H2O) ve nemin ana kayna ise kaynak aksdr. Baz aklar selloz ierirler ve bu hidrojenin olduka aktif bir kayna olabilir. Ak gerektirmeyen kaynak ilemleri dk hidrojen ilemleri olarak grlebilir. Dier hidrojen kaynaklar pas veya demir oksitde, yalarda ve greslerde (hidrokarbonlar) mevcuttur. Hidrojenin etkisini aada belirtilen ekillerde azaltmak mmkndr: Kaynaklama balatldnda aklarn (kaplanm elektrotlar, zl teller ve SAW aklar) H olarak dk olmalar salanarak. Dk H elektrotlar ya frnlanmal ve sonra bir scak muhafaza frnnda saklanmal ya da vakumlu kapatlm ambalajlarda temin edilmelidir. Bazik ym SAW aklar, temin edildikleri halleriyle, dk nemde ve iyi durumda kalmalarn muhafaza etmek iin kullanlmadan nce bir stlm siloda tutulmaldrlar. Kaynak metalin dalabilir hidrojen ierii kontrol edilmelidir (bu bazen test belgesinde ngrlr). Aklarn atmosferden nem kapmalarn engellemek iin kaynaklama boyunca bir dk H koulunun muhafaza edilmesi salanr. Dk hidrojen elektrotlar kk miktarlarda sunulmal ve maruz kalma sresi kstl tutulmaldr; stlm klflar bu kontrol kolaylatrr. Dikisiz olmayan zl tel makaralar kullanlmadklar zaman rtlmeli veya bir uygun depolama kouluna geri dndrlmelidir. Bazik ym SAWaklar, kaynaklama ilemi srekli olmadnda stlm siloya geri konulmaldr. koruyucu gazda mevcut olan nemin miktar ilenme noktasnn kontrol edilmesiyle belirlenmelidir (-60Cnin altnda olmaldr). Kaynak blgesinin kuru olmas ve pas/demir oksit katman ve ya/gres iermemesi salanmaldr.

ekme gerilmesi Her zaman kaynaklama nedeniyle artk gerilmeler mevcut olduundan daima bir kaynak zerinde etkiyen ekme gerilmeleri vardr.

Rev 1 Ocak 2009 eliklerin Kaynaklanabilirlii Telif 2008 TWI Ltd

ekme gerilmelerinin bykl genel olarak balantdaki eliin kalnlnda, s girdisine, balant tipine ve kaynaklanan komponentlerin boyutuna ve arlna baldr. Olduka bastrlm balantlardaki ekme gerilmeleri eliin snme dayanm kadar yksek olabilir ve bu durum genellikle kaln balantlara sahip byk komponentlerde szkonusu olur ve kolayca kontrol edilebilen bir faktr deildir. Artk gerilmelerin etkisini azaltmann yegane yollar: Kt birlemeden kaynaklanan gerilme konsantrasyonlarndan kanlmas, Kt kaynak profilinden (keskin kaynak dipleri) kanlmas, Kaynaklama sonrasnda bir gerilme giderici s ileminin gerekletirilmesi, Is girdisini azaltmak iin gezinme hznn uygulamada mmkn olduu kadar artrlmas, Kaynak metal hacminin mmkn olduu kadar dk bir dzeyde tutulmas.

Bu nlemler, hidrojen atlamasna bilhassa hassas olan baz dk alaml eliklerin kaynaklanmasnda zellikle nemlidir. Hassas HAZ mikroyaps Bir hassas HAZ mikroyaps, greceli olarak yksek oranda elik sert gevreme fazlar (zellikle martensit) ierir. HAZ sertlii, hassasiyetin iyi bir gstergesidir; belli bir deeri atanda, szkonusu eliin hassas olduu dnlr. C ve C-Mn elikleri szkonusu olduunda bu sertlek deeri ~350HVdir ve sertlik bu deerin stne ktnda H atlamasna kar hassasiyet artar. Bir HAZnin maksimum sertlii aada belirtilen durumlardan etkilenir: eliin kimyasal bileimi. Her kaynak pasosunun yaplmasndan sonra HAZnin souma oran.

C ve C-Mn elikleri iin, kimyasal bileimin nemli HAZ sertlemesine eilimi nasl etkileyeceine ilikin bir forml gelitirilmitir karbon denklik deeri (CEV) forml. En yaygn kullanlan (ve IIW tarafndan benimsenen) CEV forml yledir: CEViiw = %C + %Mn + %Cr + %CR+%Mo+%V + %Ni+%Cu 6 5 15 Bir eliin CEVsi, kimyasal bileim iin gsterilen malzeme test belgesi deerlerinin formle katlmasyla hesaplanr. CEV deeri ne kadar yksekse, onun HAZ sertlemesine hassasiyeti ve dolaysyla H atlamasna hassasiyeti o kadar byktr.
Rev 1 Ocak 2009 eliklerin Kaynaklanabilirlii Telif 2008 TWI Ltd

HZ sertlii zerinde en fazla etkiye sahip olan element karbondur. Her kaynak pasosundan sonra HAZ souma oran ne kadar hzlysa, sertleme eilimi o kadar fazladr. Soutma oran: Is girdisi azaldka (daha dk enerji girdisi); Balant kalnl arttka (daha byk s giderici) artma eilimi gsterir.

Bir hassas HAZ mikroyapsndan (C ve C-MN elikleri iin) kanmak unlar gerektirir: elie, elik kalitesine ait araln alt ucunda bir CEVnin salanmas (snrl verimlilik kapsam). Kaynan abuk soumamas (ve HAZ sertleme vermemesi) iin orta kaynak s girdisi kullanlmas. HAZnin daha yava soumas(ve nemli HAZ sertlemesi gstermemesi) iin n stma uygulanmas; ok-pasolu kaynaklarda, bir spesifik pasolar aras scakl muhafaza edin. Dk alam eliklerinde, Cr, Mo ve V gibi elementlerinin ilave edilmesi durumlarnda CEV forml geerli deildir ve bu nedenle sertlemeye hassasiyet konusunda karar vermek iin kullanlmamaldr. Bu eliklerin HAZsi, s girdisi ve n stma ne olursa olsun greceli olarak sert olma eilimi gstereceklerdir; bu nedenle, bu, H atlamas riskini azaltmak iin etkili ekilde kontrol edilemeyen bir faktrdr. Bu nedenle, baz dk alam elikleri, HAZ sertliinin kontrol edilmesine olanak veren kaynaklanabilir C ve C-Mn eliklerine gre hidrojen atlamasna daha byk eilim gsterirler. Dk scaklkta kaynakl para Kaynakl para scakl, genel olarak Hnin kaynak ve HAZ iinde hareket edebilecei (dalabilecei) orann etkilenmesi suretiyle atlamaya kar hassasiyet zerinde nemli bir etkiye sahiptir. Bir kaynak greceli olarak scak olduunda (>~300oC); H hapsolmak ve gevremeye yol amaktan ziyade olduka abuk dalacak ve atmosfere kaacaktr. Dk kaynakl para scaklnn etkisinin (ve Hnin kaynakl parada hapsolma riskinin) azaltlmas aada belirtildii ekilde gerekletirilebilir: Bir uygun n stma scaklnn uygulanmas (genel olarak 50 - ~250 C arasnda). Kaynaklama srasnda n stmann ve spesifik pasaloraras scakln muhafaza edilmesi suretiyle kaynan her pasodan sonra abuk soumasnn engellenmesi. Kaynaklama ilemi sona erdiinde n s scaklnn muhafaza edilmesi (veya ~250 Cye karlmas) ve Hnin kamasn kolaylatrmak iin balantnn birka saat (en az iki saat) bu scaklkta tutulmas (ard s olarak adlandrlr) Ard s. ~600 Clik bir scaklk derecesinde PWHT ile kartrlmamaldr.

Rev 1 Ocak 2009 eliklerin Kaynaklanabilirlii Telif 2008 TWI Ltd

3.4

Kaynak metalinde hidrojen atlamas


Hidrojen atlamalar belli koullar altnda elik kaynak metalinde oluabilir. atlama mekanizmas ve btn etkileyen faktrlerin belirlenmesi HAZ atlamas kadar net anlalabilir deildir; fakat kaynaklama koullar Hnin HAZden ziyade kaynak metali iinde hapsolmasna neden olduu durumlarda meydana gelebilir. Ne var ki, daha yksek dayanml malzemelerde, daha kaln kesitlerde kaynaklar ve byk boncuklarn kullanlmas bu sorunlarn ortaya kt en yaygn durumlardr. Kaynak metalindeki hidrojen atlaklar genellikle kaynak metalindeki ana ekme gerilmesi ynne 45o adadr ve bu genellikle kaynan uzunlamasna eksenidir (ekil 3). Baz durumlarda, atlaklar bir V eklindedir; bu nedenle alternatif olarak zik-zak atlama olarak adlandrlr.

Rev 1 Ocak 2009 eliklerin Kaynaklanabilirlii Telif 2008 TWI Ltd

Enine atlaklar

Y a)

atlaklarn X-Y eksenine 45 olduu kaynak tabakalar

b)
Resim 3: a) alt yzey enine atlaklar gsteren bir plaka aln kaynann stten grnm o b) Enine atlaklarn yzeye nasl 45 olduunu gsteren yukardaki kaynan uzunlamasna X-Y kesiti. Bunlar bir bamsz kaynak pasosu iinde kalma eilimi gsterirler ve kaynan birka tabakasnda olabilirler.

Bu oryantasyondaki grnmleri nedeniyle zikzak atlaklar (ok biimli atlaklar) olarak adlandrlmlardr. Kaynak metal hidrojen atlaklarndan kanlmas iin aada belirtilenler dnda iyi tanmlanm kurallar yoktur: Bir dk hidrojen kaynaklama ilemi kullanlmasn salayn.

Rev 1 Ocak 2009 eliklerin Kaynaklanabilirlii Telif 2008 TWI Ltd

n stma uygulayn ve bir spesifik pasolar aras scakl muhafaza edin.

BS EN 1011-2 Kaynaklama Metal malzemelerin kaynaklanmasna ilikin tavsiyeler Blm 2: Ferit eliklerin ark kaynaklamas standardnn Ek Csinde H atlandan nasl kanlacana ilikin genel bilgiler vardr. Uygulamadaki kontroller genel olarak n s uygulamasna ve kaynaklama ilemiyle ilgili potansiyel Hnin kontrol edilmesine dayanr.

Rev 1 Ocak 2009 eliklerin Kaynaklanabilirlii Telif 2008 TWI Ltd

Katlama atlamas
Kaynak metali katlamas srasnda oluan atlarlar iin teknik olarak doru isim katlama atlaklardr, fakat bazen baka isimler de kullanlmaktadr: Scak atlama: Bunlar kaynak scakken yksek scaklklarda meydana gelir. Merkez izgi atlamas: atlaklar, kaynak boncuunun (dikiinin) merkez izgisinin aasnda grnebilir. Krater atlamas: Kaynak kraterlerindeki kk atlaklar katlama atlaklardr.

Bir kaynak Metelinin bilhassa katlama atlamasna hassas olabilecei iin, scak ksalk gsterecei sylenebilir; nk scakken sneklik eksikliine sahiptir ve bu nedenle atlama eilimi gsterir. ekil 4, bir tipik merkez izgisi katlama atlamasnn olduu bir kaynan enine kesitini gstermektedir.

Resim 4: a) Havusu dentritlerin biraz daha dk erime noktas svsn hapsettikleri kaynak boncuu merkezindeki katlama atla; b) Kaynak boncuu bir ideal biime sahip deildir, fakat dentritler ba baa bulumadan katlat bir ideal biime sahip deildir ve daha dk erime noktasna sahip svy hapseder ve bylece katlama atlamasna diren gsterir.

b)

4.1

Katlama atlamasna hassasiyeti etkileyen faktrler


Katlama atlamas, koul ayn anda mevcut olduunda meydana gelir. Kaynak metal, bir hassas kimyasal bileime sahip olmas. Kullanlan kaynaklama koullar bir olumsuz boncuk biimi vermesi. Kaynak blgesinde yksek dzeyde bask veya ekme gerilelerinin olmas.

Rev 1 Ocak 2009 eliklerin Kaynaklanabilirlii Telif 2008 TWI Ltd

4.2

atlama mekanizmas
Btn kaynak metaller bir scaklk aral iinde katlarlar ve katlamann kaynak havuzunun merkez izgisine doru ergime izgisinde balamas nedeniyle, kaynak boncuu katlamasnn son aamalar srasnda, boncuun merkezinde bir kaynak blgesi oluturmaya yeterli sv olabilir. Bu sv tabaka, katlama cephesinin nne itilmekte olan dk erime noktasna sahip bileenlerden kaynaklanr. Katlama srasnda, kaynak boncuunun kat paralarnn bzlmesi nedeniyle ekme gerilmeleri olumaya balayabilir; kaynak boncuunun kopmasna neden olabilecek ey bu gerilmelerdir. Bu koullar, boncuk braklr braklmaz oluabilecek bir merkez izgi atla gsteren bir kaynak boncuuyla sonulanr. Merkez izgi katlama atlaklar, uzunluklar boyunca bir noktada yzeyi krma eilimi gsterirler ve greceli olarak geni atlaklar olma eiliminde olduklarndan grsel kontrol srasnda kolayca grlebilirler.

Rev 1 Ocak 2009 eliklerin Kaynaklanabilirlii Telif 2008 TWI Ltd

4.3

Katlama atlamasndan kanma


Katlama atlamasndan kanma, bundan sorumlu faktrlerin etkisinin aktif olmayan bir dzeye indirilmesini gerektirir. Kaynak metal bileimi Modern elik imalat yntemleriyle yaplan C ve C-MN elik kaynak metalleri, katlama atlamasna bilhassa hassas kimyasal bileimlere sahip deildirler. Ne var ki, bu kaynak metalleri, eer kaynak metalinde greceli olarak dk erime noktas filmleri reten elementlerle veya bileiklerle kirlenirlerse hassas hale gelebilirler. Slfr ve bakr, kaynakta greceli olarak yksek dzeyde bulunmalar durumunda, elik kaynak metalini katlama atlamasna hassas klan elementlerdir. Slfr pislenmesi, boncuk ~980 C kadar dk bir dereceye soutulduunda sv olarak kalan demir slfrlerin oluumuna yol aabilir, buna karn boncuk katlamas 1400 Cde balar. Slflr kayna yadan veya gresten kirlenebilir veya kaynaa dilsyon yoluyla, kaynaklanmakta olan daha az rafine ana elikten kaplabilir. Kaynak metalde bakr pislenmesi benzer ekilde zararl olabilir; nk elikte Cde hala eriyik durumunda olan dk znrle sahiptir ve ~1100 filmler oluturabilir. Normalde hassas olmayan kaynak metalinin katlama atlamasndan kanma, aada belirtilen ekillerde potansiyel olarak zararl malzemelerle kirlenmeden kanmakla olur: Kaynak balantlarnn kaynaklama ncesinde tamamen temizlenmesi Bakr ieren kaynaklama aksesuarlarnn uygun/uygun durumda olmas gerekir (GMAW, FCAW ve SAW iin arka destek ubuklar ve kontak ular.

Olumsuz kaynaklama koullar Olumsuz kaynaklama koullar, kaynak boncuklarnn (dikilerinin) katlamasn tevik ederek dk erime noktasna sahip filmlerin bir katlaan kaynak boncuunun ortasnda hapsolmasna ve kolay atlak oluumu iin zayf blgeler haline gelmesine yol aan koullardr. ekil 5de, merkez izgi katlama atlamasyla bantl olumsuz kaynak koullar sonucunda katlaan bir kaynak boncuunu gsterilmektedir.

Rev 1 Ocak 2009 eliklerin Kaynaklanabilirlii Telif 2008 TWI Ltd

W/D < 2

D Gezinme yn

Resim 5 Bir olumsuz genilik-derinlik oranna sahip bir kaynak boncuu. Bu, havusu dentritlerin ne ilerlemesi ve kopma gsteren zayf blge haline gelmesiyle boncuun merkezine doru itilen sv metalden kaynaklanr.

Kaynak boncuu olduka derin ve dar bir kesite sahiptir (genilik-derinlik oran <~2) ve katlaan dentritler daha dk erime noktasna sahip olan svy boncuun ortasna itip orada hapsolmasna neden olmutur. evreleyen malzeme souma sonucunda bzldnden, bu film tabakas ekme gerilmesine tabi olacak ve atlamaya yol aacaktr.

Rev 1 Ocak 2009 eliklerin Kaynaklanabilirlii Telif 2008 TWI Ltd

Tersine olarak, ekil 6 >>2 olan bir genilik-derinlik oranna sahip bir boncuk gsterir. Bu boncuk biimi, katlaan dentritlerin nne itilen daha dk erime noktasna sahip olan svy gstermektedir, fakat boncuk merkezinde hapsolmaz. Bu nedenle, soumadan kaynaklanan ekme gerilmeleri altnda bile, bu film tabakas kendi kendine dzelir ve atlama olumaz.

W/D > ~2

D G e zi nm e yn

Resim 6 Bir olumlu genilik-derinlik oranna sahip bir kaynak boncuu. Dentritler, en dk erime noktasna sahip metali boncuk merkezinin ortasnda yzeye doru iter ve bylece bir zayf merkezi blge oluturmaz.

SAW ve pskrtme transferi GMAWnin, dier ark kaynaklama ilemleriyle karlatrldnda, bir olumsuz genilik-derinlik oranna sahip kaynak boncuklar yaratmas daha muhtemeldir. Ayrca, elektron n ve lazer kaynaklama ilemleri, ortaya kan derin ve dar boncuklarn bir sonucu olarak bu tip atlamaya son derece hassastrlar. Hassas bileimlere sahip merkez izgisi katlamasna yol aan olumsuz kaynak koullarndan kanlmas, aada belirtilenlerin drlmesi gibi belli kaynak parametrelerinde nemli deiiklikler yaplmasn gerektirirler: Kaynak akm (daha s bir boncuk yaratmak iin). Kaynaklama hz (daha geni bir kaynak boncuu yaratmak iin).

Bir hassas kaynak metalinin krater atlamasna yol aan olumsuz kaynaklama koullarndan kanlmas, ark sndrldnde, bir kaynan sonunda kullanlan teknikte aadaki gibi deiiklikler yaplmasn gerektirir: TIG kayna szkonusu olduunda, akmn ve akm havuzu derinliinin kaynak snmeden kademeli olarak dmesini salayan bir akm kademeli drme cihaz kullann (bu, daha olumlu kaynak boncuu genilik-derinlik oran verir). Ayrca, ark kesmeden nce boncuu hafife geriye dndrmek veya krater atlaklarndan kanmak iin ark kademeli olarak uzatmak da yaygn bir uygulamadr. TIG kayna szkonusu olduunda, katlama neredeyse tamamlanncaya kadar havuzun iinde dolgu teli besleyerek bir ibkey kraterden kanmak zere kaynak havuzu katlama modunu deitirin.

Rev 1 Ocak 2009 eliklerin Kaynaklanabilirlii Telif 2008 TWI Ltd

MMA kayna szkonusu olduunda, kraterin dolmas iin kaynak pasosunun sonunda gezinme ynn tersine evirerek kaynak havuzu katlama modunu deitirin.

Yapraks Yrtlma
Yapraks yrtlma, sadece bir kaynan altndaki elik plakada veya baka haddelenmi rnlerde meydana gelen bir atlak tipidir. Yapraks yrtlmann zellikleri unlardr: atlamalar sadece haddelenmi rnlerde meydana gelir; rn. plaka ve kesitler. En yaygn ekilde C-Mn eliklerinde meydana gelir. atlaklar genellikle HAZye yakn veya hemen dnda oluur. atlaklar malzemenin (ve kaynan ergime snrnn) yzeyine paralel olma eilimi gsterirler ve bir basamakl grnme sahiplerdir.

Ergime snr HAZ

a)

Ayrlma enklzyon iplikleri arasndaki balarn yrtlmasyla atlak yaylmas Enklzyon ipliklerinin ayrlmas

Kaynaklamann yaratt tam kalnlk artk gerilmeleri

Enklzyon iplik

b)
Resim 7: a) Grnr HAZnin hemen dndaki tipik yapraks yrtk b) Bir yapraks yrtn zellii olan basamak benzeri atlak
Rev 1 Ocak 2009 eliklerin Kaynaklanabilirlii Telif 2008 TWI Ltd

5.1

Yapraks yrtlmaya hassasiyeti etkileyen faktrler


Yapraks yrtlma, iki koul ayn anda mevcut olduunda meydana gelir: Bir kaynak balants yapmak iin bir hassas haddelenmi plaka kullanldnda. Yksek gerilmeler, hassas malzemenin tam kalnlk ynnde etki yaptnda (ksa-enine yn olarak da adlandrlr).

Hassas haddelenmi plaka Yapraks yrtlmaya hassas bir malzeme, tam kalnlk ynnde (ksa-enine yn) ok dk sneklie sahiptir ve sadece plastik deformasyondan ziyade yrtlmayla kaynaklamann yaratt artk gerilmelere kar koyabilir. Haddelenmi rnlerdeki dk tam kalnlk sneklii, uzam iplikler eklindeki saysz metal olmayan enklzyonlarn varlndan kaynaklanr. Enklzyonlar klede oluur, fakat malzemenin scak haddelenmesi srasnda dzletirilir ve uzatlr. Yapraks yrtlmayla balantl metal manganez slfrler ve silikatlardr. Yksek tam kalnlk gerilmesi T, K ve ye konfigrasyonlar olan kaynak balantlar, tam kalnlk ynnde bir ekme artk gerilmeli komponentle sonulanrlar. Tam kalnlk gerilmesinin bykl, balantnn dizginlemesi (rijitlii) arttka art gsterir. Kaynan kesit kalnl ve boyutu ana etkileyici faktrlerdir ve yapraks yrtlmann kaln kesitli, tam penetrasyonlu T, K ve Y balantlarnda meydana gelmesi daha muhtemeldir. olmayan enklzyonlar genellikle

5.2

atlama mekanizmas
Kaynaklama artk gerilmeleri olarak mevcut olan tam kalnlk ynndeki yksek gerilmeler, enklzyon ipliklerinin almasna (ayrlmasna) neden olurlar ve ayr ayr ayrlan enklzyonlar arasndaki ince balar yrtlr ve bir basamakl atlak yaratrlar.

5.3

Yapraks yrtlmadan kanma


Bu faktrlerin birinin veya ikisinin birden etkisinin azaltlmasyla yapraks yrtlmadan kanlabilir. Hassas haddelenmi plaka EN 10164 (rn yzeyine dik gelimi deformasyon zelliklerine sahip elik rnler Teknik teslimat koullar) standardnda, yapraks yrtlmaya direnmek iin plakann teminine ilikin genel bilgiler verilmektedir.

Rev 1 Ocak 2009 eliklerin Kaynaklanabilirlii Telif 2008 TWI Ltd

Yapraks yrtlmaya kar diren, eksenleri plaka yzeyine dik olarak (tam kalnlk yn) alnan ekme testi paralar yoluyla deerlendirilebilir. Tam kalnlk sneklii, ekme testi parasnn krlma noktasnda blgenin % olarak azalmasyla (Ann %Rsi) llr (ekil 8).

Plaka yzeyi
Tam kalnlk ekme testi paras

Kopma noktasnda ap azalmas

Plaka yzeyi
Resim 8 Ann %Rsini lmek ve plakalarn yapraks yrtlmaya direncini deerlendirmek iin ekseni ksa-enine ynde (plakann tam kalnl) olacak ekilde alnan yuvarlak ekme testi paras.

llen Rnn %R deeri ne kadar yksekse, yapraks yrtlmaya diren o kadar fazladr. ~%20yi aan deerler, olduka zorlanm balantlarda bile iyi diren gsterirler. Haddelenmi plakann yapraks yrtlmaya hassasiyetinin drlmesi, aada belirtilen ekilde iyi tam kalnlk snekliine sahip olmas salanarak gerekletirilebilir: Dk slfr ieriine (<%0.015) sahip olan ve dolaysyla greceli olarak az Enklzyonlar olan temiz elik kullanlmas. yi tam kalnlk snekliini kantlamak iin tam kalnlk ekme testine tabi tutulmu elik plakalarn temini (EN 10164).

Rev 1 Ocak 2009 eliklerin Kaynaklanabilirlii Telif 2008 TWI Ltd

Tam kalnlk gerilmesi T, K ve Y balantlarnda tam kalnlk gerilmesi genel olarak kaynaklamann yaratt artk gerilmedir, buna kar baka servis gerilmelerinin de bir lde etkisi olabilir. Belli bir kaynak balants iin tam kalnlk gerilmelerinin byklnn drlmesi, balantda bir ekilde deiiklik yaplmasn gerektirir ve tasarm gerekliliklerinin yerine getirilmesi gerektiinden bu nedenle her zaman pratik olmayabilir: ne var ki, dnlecek yntemler arasnda unlar sayabiliriz: Tam penetrasyonlu yerine bir ksm penetrasyonlu aln kayna kullanlmas Bir tam veya ksm penetrasyonlu aln kayna yerine dolgu kaynaklarnn kullanlmas (ekil 9)

Hassas plaka

Hassas plaka

Resim 9 Bir kaynan efektif boyutunun azaltlmas, hassas plaka zerindeki tam kalnlk gerilmesini azaltacak ve yapraks yrtlma riskini azaltmaya yeterli olabilecektir.

Bir hassas plaka yzeyine bir kaynak metali yalama tabakasnn uygulayarak; bylece en yksek tam kalnlk zorlamas hassas plakada deil kaynak metalde olur (ekil 10).

hassas plaka ekstrzyon profil

Resim 10 Balant tasarm deitirilerek yapraks yrtlmadan kanlabilir.


Rev 1 Ocak 2009 eliklerin Kaynaklanabilirlii Telif 2008 TWI Ltd

Blm 18 Kaynak Tamirleri

Kaynak tamirleri iki blme ayrlabilir: 1 retim 2 Hizmet ii Bir tamirin yaplmasnn gerekeleri ok ve eitli olabilir; bunlar imalat srasnda meydana gelen kaynak kusurlarnn giderilmesinden retim tesisinin bir elemannda hzl ve geici ekilde alr durumda tamire kadar uzanr. Bu bakmdan, kaynaklama tamirleri konusu olduka geni ve eitlidir ve genellikle almann programlanabildii bakm ve elden geirme ilemleriyle kartrlr. Planlanm bakm ve elden geirme ilemlerinde, retim basks olmadan grevlerin tamamlanabilmesine yetecek sre vardr. Bunun aksine, tamirler genellikle planlanmazlar ve retim programnn devam etmesini salamak iin baz kestirme ilemlerin yaplmasn gerektirirler. Dolaysyla, imalatnn tamirlere ilikin bir politika tesis etmesi ve yerinde tamir yntemlerine ve prosedrlerine sahip olmas tavsiye edilir. Bilhassa bir lokal onarmda veya yerinde gerekletirilecek bir onarm durumunda manuel olarak kontrol edilen kaynaklama ilemleri en kolay uygulama olacaktr. Bu ilemlerin muhtemelen en sk kullanlan MMAdr; nk ok ynl, portatiftir ve hazr alnabilen sarf malzemelerinin geni lde olmas nedeniyle birok alam iin kolayca uygulanabilir. Tamirler, ilk defa yaplan kaynaklarla karlatrldnda, hemen hemen her zaman daha yksek artk gerilmelerle ve ekil bozukluunun artmasyla sonulanr. C-Mn ve dkorta alam elikleri olduunda, n stma ve kaynak ard stma ilemlerinin uygulanmas gerekebilir. Herhangi bir onarm gerekletimenin nce dikkate alnmas gereken bir takm ana faktrler vardr. Bunlarn en nemlisi, szkonusu ilemin maliyet bakmndan uygun olup olmayacadr. Bu karar vermeden nce, imalat aadaki sorular yantlamak durumundadr: Eer para tamir edilirse yapsal salamlk elde edilebilir mi? Kaynaklamaya kar herhangi bir alternatif var m? Kusura neden olan ey nedir ve bir daha meydana gelme ihtimali var m? Kusur nasl giderilecek ve hangi kaynaklama ilemi kullanlacak? Kusurun tamamen ortadan kaldrlmasn salamak iin hangi NDT yntemi gerekiyor? Kaynaklama ilemleri onay/yeniden onay gerektirecek mi? Kaynaklama deformasyonunun ve artk gerilmenin etkisi ne olacaktr? Is ilemine gerek duyulacak m? Hangi NDTye gerek duyuluyor ve onarmn kabul edilebilirlii nasl kantlanacak? Onarmn onaylanmasna gerek olacak m olacaksa nasl ve kim tarafndan onaylanacak?

Rev 1 Ocak 2009 Kaynak Tamirleri Telif TWI Ltd 2009

Bir kaynak tamirinin greceli olarak dorudan bir faaliyet olmasna karn, ou durumda olduka karmak olabilir ve bir baarl sonu almak iin iin iine eitli mhendislik disiplinleri girebilir. Kusur tiplerinin meydana gelme nedenlerini (malzeme/ilem veya beceriyle ilgili) saptamak amacyla Kalite Kontrol departmannn bunlarla ilgili olarak srekli analiz gerekletirmesi tavsiye edilir. Genel olarak, bir kaynaklama tamiri unlar ierir: Kusurun boyutunu saptamaya ynelik bir ayrntl deerlendirme. Bu, bir yzey veya yzey alt NDT ynteminin kullanlmasn gerektirebilir. Tamir alannn temizlenmesi (boyann, gresin vs. uzaklatrlmas) Saptandktan sonra, kaz alan belirgin ekilde belirtilmeli ve iaretlenmelidir. Bir kaz prosedrne gerek duyulabilir (kullanlan yntem, rn. talama, ark/hava oyma, n stma gereklilikleri vs.) Kusurun yerini saptamak ve giderildiini teyit etmek iin NDT. Uygun* kaynaklama ilemi, sarf malzemesi, teknik, kontrol s girdisi ve pasolararas scaklk dereceleri vs. ile birlikte bir kaynak tamir prosedrnn/ynteminin onaylanmas gerekecektir. Onaylanm kaynaklarn kullanlmas. Kaynan dzeltilmesi ve nihai grsel kontrol. Kusurun baarl ekilde giderilmesini ve tamir edilmesini salamak iin hazrlanan ve gerekletirilen NDT prosedr/teknii. Tamir sonras s ilemi gereklilikleri. Hazrlanan ve s ilemi gerekliliklerinden sonra gerekletirilen nihai NDT prosedr/teknii. Koruyucu ilemlerin uygulanmas (gerektii ekilde boyama vs.) *Uygun terimi, tamir edilen alamlar iin uygun anlamna gelir ve belli durumlarda uygulanmayabilir.

Rev 1 Ocak 2009 Kaynak Tamirleri Telif TWI Ltd 2009

retim tamirleri Tamirler genellikle retim kontrol srasnda tanmlanrlar. Raporlarn deerlendirilmesi Kaynak Kontrolr veya NDT operatr tarafndan gerekletirilir. Kaynaklardaki sreksizlikler sadece uygulanan kodun veya standardn izin verdii kapsam dnda kaldklarnda kusur olarak snflandrlrlar. Tamirin balayabilmesi iin bir takm unsurlarn yerine getirilmesi gerekir. Analiz Bu kusur yzeyi krdndan ve ergime yznde meydana geldiinden, sorun atlama veya yan duvar ergime eksiklii olabilir. Eer kusurun atlama olduu saptanrsa, bunun nedeni malzemeyle veya kaynaklama prosedryle ilgili olabilir; buna karn, eer kusur yan duvar ergime eksikliiyse, bu durum kaynakann beceri eksikliiyle ilgilidir. Deerlendirme Bu durumda kusur yzeye ak olduundan kusurun uzunluunu lmek iin manyetik para kontrol (MPI) veya boya penetran kontrol (DPI) ve derinlii lmek iin ultrason testi (UT) gerekletirilebilir. Bir tipik kusur aada gsterilmektedir:

Kusurun stten grnm

Rev 1 Ocak 2009 Kaynak Tamirleri Telif TWI Ltd 2009

Kaz Eer bir sl kaz yntemi kullanlacaksa (ark/hava oymas), yaratlan s metalurjik yap zerinde etki yaratarak kaynakta veya ana malzemede atlama riski yaratabilecei iin szkonusu niteliksel olarak deerlendirilmesi gerekebilir.

atlamay engellemek iin bir n stma uygulanmas gerekebilir. Derinlik-genilik oran 1(derinlik) 1 (genilik oranndan daha az olmayacaktr; ideal olarak 1 (derinlik) 1.5 (genilik) oran tavsiye edilecektir. (Oran: derinlik 1 genilik 1.5)
Hafif yzey alt kusuru iin kaznn yandan grnm W D

Derin kusur iin kaznn yandan grnm W D

Tam kk tamiri iin kaznn yandan grnm W

Rev 1 Ocak 2009 Kaynak Tamirleri Telif TWI Ltd 2009

Kaznn temizlenmesi Bu aamada, karbonun kaynak metalin/ana malzemenin iine emprenye olmas riski nedeniyle tamir blgesinin talanmas nemlidir. Genel olarak parlak metale 3-4mmye kadar geri talama yaplmaldr.

Kaznn teyit edilmesi Bu aamada, kusurun blgeden tamamen kazldn teyit etmek iin NDT kullanlmaldr.

Rev 1 Ocak 2009 Kaynak Tamirleri Telif TWI Ltd 2009

Kaznn yeniden kaynaklanmas Kaznn yeniden kaynaklanmasndan nce, prosedr/yntem bildirisi onaylanacaktr. bir ayrntl tamir kaynak

Kaynak tamirinin tipik yandan grnm

Baarl tamirin NDT yntemiyle onaylanmas Kaznn doldurulmasndan sonra, kaynakl para balangta tamirin saptamak kullanlm olanla ayn NDT teknikleri kullanlarak tamamen tekrar test edilmelidir. Bu ilem, tamir kaynak ileminin yaratabilecei baka kusurlarn szkonusu olmamasn salamak iin gerekletirilir. Herhangi bir ek kaynak sonras s ileminin gerekletirilmesinden sonra da NDTye gerek duyulabilir.

Rev 1 Ocak 2009 Kaynak Tamirleri Telif TWI Ltd 2009

Hizmet ii tamirler
Hizmet ii tamirlerin ou ok kompleks nitelikte olabilir; nk komponent byk ihtimalle retim srasnda olduundan farkl bir kaynaklama konumunda ve durumunda olacaktr. Ayrca zehirleyici veya yant svlarla temas etmi olabilir; bu nedenle herhangi bir alma gerekletirilmeden nce bir alma izninin alnmas gerekecektir. Tamir kaynak prosedr, bu unsurlardaki deiiklikler nedeniyle orijinal retim prosedrne gre ok farkl grnebilir. Ayrca snn komponenti evreleyen ve tamir ileminden hasar grebilecek elektrik komponentleri veya malzemeleri gibi alanlar zerinde etkisi gibi baka faktrlerin de dikkate alnmas gerekebilir. Bu, gerekli kaynak ncesi ve sonras s ilemlerinin gerekletirilmesindeki glk veya tamir edilecek blgeye eriimin kstl olmas olasln ierebilir. Daha byk yaplar szkonusu olduunda, almalar sekteye uratlmadan tamirin yerinde yaplmasnn gerekmesi durumu da muhtemeldir ve bu durum baka faktrlerin dikkate alnmasn gerektirecektir. Hizmet ii kusurlarn tamiri bunlarn ve baka birok faktrn dikkate alnmasn gerektirebilir ve byle olduundan genellikle retim tamirlerinden ok daha komplike olarak grlrler. Genellikle, birletirme teknolojileri yaplarn tamirinde ve bakmnda nemli rol oynarlar. Paralar tamir edilebilir, anm veya paslanm paralar glendirilebilir ve atlaklar tamir edilebilir. Bir tamir gerektiinde iki eyi belirlemek nemlidir. Birincisi, bozukluun nedeni ve ikincisi komponent tamir edilebilir mi? kinci husus, malzeme tipinin bilindii karmnda bulunur. Metaller, zellikle kaynaklanacak metaller szkonusu olduunda, kimyasal bileim son derece nemlidir. Kusur modlar genellikle, bir salam tamir yapmak iin gereken yaklam gsterir. Neden-sonu analizi basit olsa bile takip edilmediinde, genellikle tamir emniyetsiz ve bazen hayal krc olabilir. ou durumda, yapy tasarlamak iin kullanlan Standart veya Kod, gerekletirilebilecek tamir tipini tanmlayacak ve ayn zamanda takip edilecek yntemlere ilikin bilgi verecektir. Standartlar, bir yeni rn tasarlanrken veya tamir edilirken, bir bakm programnn ve tamir prosedrlerinin deerlendirilmesinin nemli olduunu belirtirler. malat srasnda tamirlere gerek duyulabilir ve bu durumunda dikkate alnmas gerekir. Normalde, bir tamiri gerekletirmenin birden fazla yolu vardr. rnein, demir dkmdeki atlaklar pimleme, cvatalama, perinleme, kaynaklama veya sert lehimleme yoluyla bir arada tutulabilir veya tamir edilebilir. Seilen yntem kusurun nedeni, malzeme bileimi ve temizlilii, evre, komponentin boyutu ve ekli gibi faktrlere dayanacaktr. Tamir ve onarm kaynann basit veya dorudan faaliyetler olarak grlmemesi ok nemlidir. ou durumda, bir tamir zorlu grnmeyebilir, fakat bunlarn kt yaplmasnn sonular felaket niteliinde olabilir.
Rev 1 Ocak 2009 Kaynak Tamirleri Telif TWI Ltd 2009

Kaynaklama en iyi tamir yntemi mi? Bir komponentin bir lokal dzensizlie veya bir s ayba sahip olmas nedeniyle tamir gerekli grlrse, ayplarn talanarak giderilmesi ve bir przsz kontur salayacak ekilde kaynatrlmas da kabul edilebilir. Eer elik kt kaynaklanabilirlie sahipse veya yorgunluk yk ciddi dzeydeyse bu kesinlikle tercih edilecektir. Genellikle, bir gevrek malzemede ayplarn, gerilme konsantrasyonlarnn ve artk gerilmelerin olmasna gre gvenlik faktrnn biraz drlmesi daha iyi olacaktr. Aslnda gevrek malzemeler (bunlar baz elikleri (zellikle kaln profilleri) ve demir dkmleri ierebilirler), ar kaynak tamirlerinin yarataca artk gerilmelere, zellikle ayplarn tamamen giderilmemesi ve atlak balatacak dzeyde gerilme konsantrasyonlar brakmalar halinde dayanamayabilirler Tamir nceki tamirlere benziyor mu? Bir tr tamir ilemleri senelerdir yaplyor olabilir; fakat yine de sonraki tamirin ince bir fark gsterip gstermediini kontrol etmek nemlidir. rnein, kesit kalnl daha byk olabilir; tamir edilecek elik farkl ve daha az kaynaklanabilir veya zorlama daha yksek olabilir. Kuku duyulmas halinde, aadaki sorular yantlayn. Taban metalin bileimi ve kaynaklanabilirlii nedir? Orijinal izimler genellikle szkonusu elik hakknda bir fikir verecektir; buna karn spesifikasyon limitleri o zaman daha az sk olabilir ve spesifikasyon yardmc olabilecek yeterlilikte bileimli ilgili ayrntlar belirtmeyebilir. Eer slfr tayan kolay ilenir elikler szkonusuysa, kaynaklama srasnda scak atlama sorunlar ortaya kabilir. Eer bileim konusunda kuku duyuluyarsa, bir kimyasal analiz gerekletirilmelidir. Kaynaklanabilirlii etkileyebilecek btn elementlerin (Ni, Cr, Mo, Cu, V, Nb ve B) ve ayrca genellikle ngrlenlerin (C, S, P, Si ve Mn) analiz edilmesi nemlidir. Analize harcanacak kk bir mebla, deerli bir komponentin yanl tamir sonucunda zarar grmesini engelleyebilir veya eer bileim beklenenden daha inceyse n stmay azaltarak veya ortadan kaldrarak tasarruf salayabilir. Bileim bilindiinde, bir kaynaklama ilemine karar verilebilir. Tamirden nasl bir dayanm beklenir? Tamir kaynak metilinin snme dayanm ne kadar yksekse, kaynan tamamlanmasndan sonraki artk gerilme dzeyi, atlama riski ve deformasyondan kanmak iin mengeneleme gerei o kadar yksek ve kaynaklama prosedrnn formlasyonu o kadar g olacaktr. Her halkarda, konvansiyonel elik kaynak metallerinin snme dayanm yaklak olarak 1000N/mm2dir.

Rev 1 Ocak 2009 Kaynak Tamirleri Telif TWI Ltd 2009

n stma tolere edilebilir mi? Yksek dzeyde n stma sadece kaynak iin koullar gletirmekle kalmaz; eer ana elik dk scaklkta tavlandysa zarar grebilir. Dier durumlarda ise, tamir edilmekte olan elik ar snmadan zarar grebilecek eler ierebilir. n stma dzeyleri, son derece dk hidrojen ieriine sahip sarf malzemeleri veya ferrit olmayan kaynak metaller kullanlarak azaltlabilir. Bunlar arasnda, ostenitik elektrotlar biraz n s gerektirebilirler, fakat daha pahal nikel alamlar genellikle n s gerektirmezler. Ne var ki, nikel alamlar, kaynak metali katlmalar durumunda ana elikteki yksek slfr ve fosfor ieriklerine hassas olabilirler. HAZnin yumuamas veya sertlemesi tolere edilebilir mi? HAZnin yumuamas muhtemelen ok yksek dayanml eliklerde ve bilhassa eer dk scaklk derecelerinde tavlanmlarsa meydana gelir. Szkonusu yumuamadan kanlamaz, fakat bunun boyutu en aza indirilebilir. Sert HAZler bilhassa hizmet koullarnn gerilme korozyonuna yol at durumlarda daha naziktirler. H2S (hidrojen slfr) ieren solsyonlar (248HV (22HRC) altnda sertlik gerektirebilirler, buna karn taze havalandrlm deniz suyunun yaklak 450HVye kadar otele edebildii grlmektedir. Bu nedenle, ar sert HAZler PWHTnin bunlar yumuatmasn gerektirebilirler, fakat atlamadan kanlmas gerekir. PWHT pratik mi? Arzu edilir olmasna karn, n stmada olanla ayn nedenler yznden PWHT mmkn olmayabilir. Byk yaplar szkonusu olduunda, lokal PWHT mmkn olabilir, fakat ilgili kodlara bal kalmaya zen gsterilmesi gerekir; nk yanl yrtlen PWHT sonucunda yeni artk gerilmelerin szkonusu olmas ok kolaydr. PWHT gerekiyor mu? PWHTye baz nedenlerle ihtiya duyulabilir; kanlp kanlamayacan deerlendirmeden nce nedenin bilinmesi gerekir. Tamirin yorgunluk direnci yeterli olacak m? Eer tamir, yorgunluk nedeniyle yksek gerilme altnda olan bir blgedeyse ve bilhassa eer kalklan tamir bir yorgunluk atla ise, tamir yzeyi talanp przsz hale getirilmedike ve yzeydeki btn kusurlar giderilmedike daha dk dzeyde yorgunluk mr beklenebilir. Kkn talanarak przszletirilemedii dolgu kaynaklar, yksek yorgunluk gerilmesi alanlarnda tolere edilemezler. Tamir ortama dayanacak m? Korozyonun yansra, gerilme korozyonu, korozyon yorgunluu, sl yorgunluk ve hizmet ii oksidasyon olaslklarnn da dikkate alnmas nemlidir. Korozyon ve oksidasyon direnci genellikle dolgu metal bileiminin en azndan ana metal kadar soylu veya oksidasyona direnli olmasn gerektirir. Korozyon yorgunluu direnci iin, tamir kaynak profilinin przszletirilmesi gerekir.
Rev 1 Ocak 2009 Kaynak Tamirleri Telif TWI Ltd 2009

Gerilme korozyonuna kar koymak iin, doru mikroyapy tekrar tesis etmek, sertlii ve tamir sonucunda kalan artk gerilmeyi azaltmak iin PWHTye gerek duyulabilir. Tamir kontrol ve test edilebilir mi? Ar hizmet durumlarnda, genellikle radyografi ve/veya ultrason inceleme arzu edilir, fakat eer paslanmaz elik veya nikel alam dolgu kullanlyorsa sorunlar kmas muhtemeldir; ayrca, szkonusu tamirler MPI tarafndan deerlendirilemez. Byle durumlarda, atlama riskinin ve kaynaknn neden olabilecei kusurlar riskinin olmamas iin tamirlere ilikin prosedr testlerinin ok dikkatli gerekletirilmesi bilhassa nemlidir. Aslnda, btn tamir kaynaklarnda, kaynaklarn uygun ekilde motive edilmelerinin ve dikkatlice denetlenmelerinin salanmas nemlidir. Kaynakl tamirler Hi kukusuz, PWHTsiz tamir, orijinal kaynan s ilemi grmediin durumlarda normaldir; fakat baz alam elikleri ve birok kaln kesitli komponent makul dzeyde tokluu, korozyon direncini vs. muhafaza etmek iin PWHT gerektirir. Ne var ki, hizmet iinde komponentlerin PWHTsi her zaman kolay ve hatta mmkn olmayabilir ve yerel PWHT basit yaplar haricinde zm getirmekten ziyade probleme neden olabilir.

Rev 1 Ocak 2009 Kaynak Tamirleri Telif TWI Ltd 2009

Blm 19 Artk Gerilme ve ekil Bozulmas

ekil Bozulmasnn Nedenleri Nelerdir?


Kaynaklama malzemenin ergitilmesi iin balant kenarlarnn son derece lokal stlmasn gerektirdii iin, stlan malzemenin genlemesinden ve bzlmesinden dolay komponentte birrnek olmayan gerilmeler oluur. Balangta, kaynak havuzuna bitiik scak metalin (HAZ) sl genlemesi nedeniyle kaynak havuzu olutuunda evreleyen souk ana metalde basma gerilmeleri oluur. Fakat kaynak metalin bzlmesine ve dorudan HAZye souk ana metal hacmi tarafndan diren gsterildiinde soumada ekme gerilmeleri meydana gelir. Malzemenin iine ileyen sl gerilmelerin bykl, katlamada ve daha sonra oda scaklna souma durumunda kaynak alanda hacimsel deiiklikle grlebilir. rnein, C-MN eliini kaynaklarken, erimi kaynak metal hacmi katlama durumunda yaklak olarak %3 azalacak ve katlam kaynak metal/HAZnin hacmi ise scakl eliin erime scaklndan oda scaklna dtnde ayrca %7 azalacaktr. Eer sl genlemeden/bzlmeden kaynaklanan gerilmeler ana metalin snme dayanmn aarsa, metalde lokal plastik deformasyon meydana gelir. Plastik deformasyon, komponent boyutlarnda kalc azalma yaratr ve yapy bozar.

Ana ekil Bozulmas Tipleri Nelerdir?


ekil bozulmas birka ekilde meydana gelir: Boylamasna ekme. Enlemesine ekme. Asal ekil bozulmas. Eilme ve anaklama. Buruma. Souma durumunda kaynak alannn bzlmesi hem enine hem boylamasna olarak ekmeyle sonulanr. Birrnek olmayan bzlme (kalnlkta), asal ekil bozulmas ve ayn zamanda boylamasna ve enine ekme yaratr. rnein, bir tek V aln kaynanda, birinci kaynak pasosu boylamasna ve enlemesine ekme ve dnme yaratr. kinci paso, plakalarn birinci kaynak brakmn bir dayanak olarak kullanarak dnmelerine neden olur. Bu nedenle, bir ift tarafl V aln kayna balantsnda dengelenmi kaynaklama kullanlarak birrnek bzlme yaratlabilir ve asal ekil bozulmas engellenebilir.

Rev 1 Ocak 2009 Artk Gerilme ve ekil Bozulmas Telif TWI Ltd 2009

Benzer ekilde, bir tek-tarafl dolgu kaynakta, birrnek olmayan bzlme dik bacakta asal ekil bozukluu yaratacaktr. Bu nedenle, dik dolguda ekil bozulmasn kontrol etmek iin ift-tarafl kaynaklar kullanlabilir, fakat kaynak sadece taban plakasnn bir tarafnda biriktii iin, imdi plakada asal ekil bozukluu meydana gelecektir. Kaynak merkezi kesitin ntr ekseniyle kesimiyorsa ve bylece kaynaklardaki boylamasna ekme kesiti bir kavisli biim oluturacak ekilde bktnde kaynaklanm plakalarda boylamasna eilme meydana gelir. Giydirilmi plaka, giydirmenin boylamasna ve enine ekmesi nedeniyle iki ynde eilme yapma eilimi gsterir. Bu, bir anak biimi yaratr. anaklama ayrca berkitilmi plakada da meydana gelir. Plakalar genellikle berkitici ataman kaynaklarndaki asal ekil bozulmas nedeniyle berkiticiler arasnda ieriye doru anaklarlar. Plakada, uzun boyutlu basma gerilmeleri ince plakalarda elastik belverme yaratr ve bunun sonucunda anaklama, eilme veya dalgalanma meydana gelir. bkz. ekil 1.

ekil 1 ekil bozulmas rnekleri

Bilhassa dolgu kaynaklarnn bacak uzunluunun artrlmas ekmeyi artracaktr.

ekil Bozulmasn Etkileyen Faktrler Nelerdir?


Eer bir metal birrnek ekilde stlr ve soutulursa, hemen hemen hibir ekil bozulmas olmayacaktr. Ne var ki, malzeme evreleyen souk metal tarafndan lokal olarak stld ve kstland iin, malzemenin snme gerilmesinden daha byk gerilmeler ortaya kar ve bylece kalc ekil bozukluu meydana gelir. ekil bozukluu tipini ve derecesini etkileyen ana faktrler unlardr: Ana malzeme zellikleri Kstlama miktar. Balant tasarm.

Rev 1 Ocak 2009 Artk Gerilme ve ekil Bozulmas Telif TWI Ltd 2009

Para birletirme Kaynaklama prosedr

3.1

Ana malzeme zellikleri


ekil bozulmasn etkileyen ana malzeme zellikleri sl genlemenin, sl iletkenliin ve daha dk bir dzeyde de snme gerilmesinin ve Young modlnn katsaysdr. ekil bozulmas malzemenin genlemesiyle ve bzlmesiyle belirlendii iin, malzemenin sl genleme katsays kaynaklama srasnda yaratlan gerilmelerin taynnda ve dolaysyla ekil bozulmasnn derecesinde nemli bir rol oynar. rnein, paslanmaz elik, normal karbon elikle karlatrldnda daha yksek bir genleme katsaysna ve daha dk sl iletkenlie sahip olduu iin, genellikle ok daha ciddi ekil bozulmasna urar.

3.2

Kstlama
Eer bir bileen herhangi bir d kstlama olmadan kaynaklanrsa, kaynaklama gerilmelerini serbest brakacak ekilde ekil bozulmasna urar. Bylece, aln kaynaklarnda gl-arkalklar gibi kstlama yntemleri hareketi engeller ve ekil bozulmasn azaltr. Kstlama malzemede daha yksek dzeylerde artk gerilme yaratt iin, zellikle atlamaya hassas malzemelerde kaynak metalde ve HAZde daha byk bir atlama riski szkonusudur.

3.3

Balant tasarm
Hem aln hem dolgu balantlar ekil bozulmasna eilimlidirler. Plaka kalnl yoluyla sl gerilmeleri dengeleyen bir balant tipi benimsenerek aln balantlarnda en aza indirilebilir. rnein, bir tek-tarafl kaynak yerine bir ifttarafl kaynan tercih edilmesi. ift-tarafl dolgu kaynaklar, bilhassa eer iki kaynak ayn anda braklyorsa, dik elemanda asal ekil bozulmasn ortadan kaldracaklardr.

3.4

Para birleimi
Para birleimi, ngrlebilir ve tutarl bir ekme yaratacak ekilde dengeli olmaldr. Ar balant boluu, balanty doldurmak iin gereken kaynak metal miktarn azaltarak ekil bozulmas derecesini artrabilir. Balantlar, kaynaklama srasnda paralar arasndaki greceli hareketi engellemek iin uygun ekilde atlmaldr.

3.5

Kaynaklama prosedr
Bu, genel olarak s girdisi zerindeki etkisi yoluyla ekil bozulmas derecesini etkiler. Kaynaklama prosedrleri genellikle kalite ve verimlilik nedenlerine dayal olarak seildiklerinden, kaynak ekil bozulmasn azaltma bakmndan snrl olanaa sahiptir. Genel kural olarak, kaynak hacmi minimum tutulmaldr. Ayrca, kaynaklama ilem sras ve teknii, komponentin ntr ekseni etrafndaki sl olarak yaratlan gerilmeleri dengelemeyi amalamaldr.

Rev 1 Ocak 2009 Artk Gerilme ve ekil Bozulmas Telif TWI Ltd 2009

ekil Bozulmas n Ayarlama, n Bkme yoluyla veya Kstlama Yoluyla Engelleme


ekil bozulmas genellikle tasarm aamasnda, rnein, kaynaklar ntr eksen etrafna yerletirerek, kaynaklama miktarn azaltarak ve kaynak metalini bir dengeli kaynaklama teknii kullanarak biriktirmek suretiyle engellenebilir. Bunun mmkn olmad tasarmlarda, ekil bozulmas aada belirtilen yntemlerden biriyle engellenebilir: Paralarn n ayar. Paralarn n bklmesi. Kstlama kullanlmas. Seilen teknik, komponentin veya tertibatn boyutundan ve kompleks oluundan, kstlama ekipmannn maliyetinden ve artk gerilmeleri snrlandrma ihtiyacndan etkilenecektir.

ekil 2 Kaynaklama sonrasnda doru hizalama salamak iin paralarn nceden ayarlanmas: a) Asal ekil bozulmasn engellemek iin dolgu balants b) Asal ekil bozulmasn engellemek iin aln balants

4.1

Paralarn nceden ayarlanmas

Paralar nceden ayarlanr ve kaynaklama srasnda hareket etmek zere serbest braklr; bkz. ekil 2. Uygulamada, paralar, kaynaklama srasnda meydana gelen ekil bozulmasnn genel hizalamay ve boyutsal kontrol salamak amacyla kullanlmas iin nceden belirlenmi bir miktarda nceden ayarlanrlar. Kstlayc kullanmyla karlatrldna ana avantajlar, pahal hibir ekipmann gerekmemesi ve yapda daha dk artk gerilme olmasdr. Maalesef, bzlmeyi karlamak iin gereken n ayarlama miktarn tahmin etmek g olduu iin, birka deneme kaynann yaplmas gerekir. rnein, MMA veya MIG/MAG kaynaklamas aln balantlar szkonusu olduunda, balant boluu normalde kaynan nnde kapanacaktr, SAW szkonusu olduunda, balant kaynaklama ncesinde alabilir. Deneme kaynaklar gerekletirirken, uygulamada meydana gelmesi muhtemel ekil bozulmas dzeyini yaratmak iin test yapsnn tam boyutlu yapy makul ekilde temsil etmesi de temeldir. Bu nedenlerle, n ayarlama basit komponentler iin daha uygun bir tekniktir.
Rev 1 Ocak 2009 Artk Gerilme ve ekil Bozulmas Telif TWI Ltd 2009

ekil 3 nce plakalarda asal ekil bozulmasn telafi etmek iin gl arkalklar ve kaynaklar kullanlarak nceden bkme.

4.2

Paralarn nceden Bklmesi


Kaynaklama ncesinde paralarn nceden bklmesi veya nceden esnetilmesi, kaynaklama srasnda bzlmeye kar koymak iin dzenekte n gerilme yaratmak amacyla kullanlan bir tekniktir. ekil 3te gsterildii gibi, gl arkalklar ve kaynaklar yoluyla n bkme ilemi, asal ekil bozulmasn telafi etmek iin kaynaklama ncesinde bir dikiin n ayarn yapmak zere kullanlabilir. Kaynaklama sonrasnda kaynaklarn alnmas, paralarn geriye doru hareket ederek hizalanmasn salayacaktr. Ana fotoraf, komponenti deil, aparat nceden bkmek kullanlan diyagonal kuaklar ve orta krikoyu gstermektedir. Bu, dengesiz kaynaklamann yaratt ekil bozulmasna kar koyar.

4.3

Kstlama kullanm
n ayarlamann ve n bkmenin uygulanmasndaki glk nedeniyle, kstlama daha yaygn olarak kullanlan bir tekniktir. Temel ilke, paralarn konumlarna yerletirilmesi ve kaynaklama srasnda herhangi bir hareketi en aza indirmek iin kstlama altnda tutulmasdr. Komponenti kstlama ekipmanndan karrken, hapsolmu gerilmeler nedeniyle az miktarda hareket olacaktr. Bu durum, kstlama elemannn karlmasndan nce ya az miktarda n ayarlama ya da gerilmenin alnmas suretiyle giderilebilir. Dzeneklerin kaynaklanmas srasnda, btn komponent paralar, kaynaklama ve ekil bozulmasn en aza indirmek iin uygun ekilde dengelenmi imalat ilemi tamamlanncaya kadar doru konumda tutulmaldrlar. Kstlama kullanlarak yaplan kaynak, kaynakta ek artk gerilmeler yaratacak ve atlamaya neden olabilecektir. Hassas malzemelerin kaynaklamas yaplrken, uygun bir kaynaklama ilemi ve n stmann kullanlmas bu riski azaltacaktr. Kstlama, kaynaklama srasnda paralar tutmak iin mengenelerin, klavuzlarn ve balant dzeneklerinin kullanlmas suretiyle greceli olarak basit bir ekilde uygulanr.

4.3.1

Kaynaklama klavuzlar ve balant dzenekleri Klavuzlar ve balant dzenekleri paralar yerletirmek ve kaynaklama srasnda boyutsal doruluun muhafaza edilmesi iin kullanlrlar. Bunlar ekil 4ada gsterildii gibi greceli olarak basit bir yapya sahip olabilirler, fakat kaynak mhendisi bitmi mamuln kaynaklana sonrasnda kolayca karlabilmesini salamak durumunda olacaktr.

Rev 1 Ocak 2009 Artk Gerilme ve ekil Bozulmas Telif TWI Ltd 2009

4.3.2

Esnek mengeneler Bir esnek mengene (ekil 4b) sadece kstlama uygulanmasnda deil, ayn zamanda balant boluunun ayarlanmasnda ve muhafaza edilmesinde de etkili olabilir (ayrca ok geni olan bir boluu kapatmak iin de kullanlabilir). Bunun bir dezavantaj olarak, mengenedeki kstlayc kuvvetler, mengeneler karldnda balantya aktarlaca iin, balantdaki artk gerilme dzeyi olduka yksek olabilir.

a)

b)

c)

d)

ekil 4 ekil bozulmasn engellemeye ynelik kstlama teknikleri: a) Kaynaklama klavuzu; b) Esnek mengeneler; c) Kaynakl gl arkalklar; d) Tamamen kaynaklanm gl arkalklar.

4.3.3

Gl arkalklar (ve kaynaklar) Gl arkalklar, bilhassa yerinde alma iin popler bir kstlama uygulama aracdrlar. Kaynakl gl arkalklar (ekil 4c) plakadaki asal ekil bozulmasn engelleyecek ve silindirik kaplamalarn kaynaklanmasnda gbeklenmeyi engellemeye yardmc olacaklardr. Bu tip gl arkalklar enine bzlmeye izin verecek ve atlama riski, tamamen kaynakl gl arkalklarla karlatrldnda nemli lde azalacaktr. Tamamen kaynakl gl arkalklar (balantnn iki yanna kaynaklanm olarak) (ekil 4d) hem asal ekil bozulmasn hem enine bzlmeyi en aza indireceklerdir. Kaynakta atlamaya kar eilimi artracak ekilde nemli gerilmeler yaratlabileceinden, bu tip gl arkaln kullanlmasna zen gsterilmelidir.

Rev 1 Ocak 2009 Artk Gerilme ve ekil Bozulmas Telif TWI Ltd 2009

4.4

En iyi uygulama
Aada belirtilen montaj tekniklerinin benimsenmesi, ekil bozukluunu kontrol etmeye yardmc olacaktr: Kaynak ekil bozulmasnn minimum artk gerilmeyle genel hizalama ve boyutsal kontrol salayaca ekilde paralar nceden ayarlayn. ekil bozulmasna kar koymak ve minimum artk gerilmeyle hizalamay ve boyutsal kontrol salamak iin balant kenarlarn nceden bkn. Klavuzlar ve balant donanmlar, esnek mengeneler, gl arkalklar ve punto kayna kullanarak kaynaklama srasnda kstlama uygulayn, fakat bilhassa tam kaynaklanm gl arkalklar szkonusu olduunda, nemli lde olabilecek atlama riskini dikkate aln. Komponent yzeyinde kusurlar olumasndan kanmak amacyla n stma gerektirebilecek kstlama teknikleri iin kaynaklama ve kaynaklarn alnmasna ilikin bir onaylanm prosedr kullann.

ekil Bozulmas Tasarmla Engelleme


Tasarm ilkeleri Tasarm aamasnda, kaynak ekil bozulmas genellikle aada belirtilenler dikkate alnarak engellenebilir veya en azndan kstlanabilir: Kaynaklamann eliminasyonu Kaynak yerletirme. Kaynak metal hacminin azaltlmas. Paso saysnn azaltlmas. Dengeli kaynaklama kullanm.

5.1

Kaynaklamann eliminasyonu
ekil bozulmas ve ekme bzlmenin kanlmaz bir sonucu olduundan, iyi tasarm sadece kaynaklama miktarnn minimum dzeyde tutulmasn deil, ayn zamanda en az miktarda kaynak metali braklmasn da gerektirir. Kaynaklama, ekil 5te gsterildii gibi, genellikle plakaya form verilmesi veya bir standart haddelenmi kesit kullanlmas suretiyle elemine edilebilir

ekil 5 Aada belirtilenler yoluyla kaynaklarn eliminasyonu: a) Plakaya form verilmesi; b) Haddelenmi veya ekilmi kesit kullanlmas.
Rev 1 Ocak 2009 Artk Gerilme ve ekil Bozulmas Telif TWI Ltd 2009

Eer mmknse, tasarm, kaynaklama miktarn azaltmak iin bir kesintisiz paso yerine kesintili kaynaklar kullanmaldr. rnein, berkitici plakalar takarak genellikle uygun dayanm muhafaza edilirken kaynaklama miktarnda da nemli bir azalma salanabilir.

5.2

Kaynak yerletirme
Kaynaklarn yerletirilmesi ve dengelenmesi, minimum ekil bozulmas iin tasarmda nemlidir. Bir kaynak bir rnn ntr eksenine ne kadar yakn konumlandrlrsa, bzlme kuvvetlerinin kaldrma etkisi ve nihai ekil bozulmas da o kadar az olacaktr. Kt ve iyi tasarmlara ilikin rnekler aada gsterilmektedir (ekil 6).

ekil 6 Ntr eksenin etrafna kaynaklar yerletirilerek ekil bozulmas azaltlabilir.

Kaynaklarn ou ntr eksenin uzanda birikeceklerinden, ekil bozulmas, bir bamsz kaynan bzlme kuvvetlerinin ntr eksenin kar tarafna baka bir kaynak yerletirilerek dengelenecei ekilde retimin tasarlanmas yoluyla en aza indirilebilir. Mmkn olan her durumda, kaynaklama nce bir tarafn tamamlanmas yerine, kart taraflarda dnml olarak gerekletirilmelidir. Byk yaplarda, eer ekil bozulmas bir tarafta meydana geliyorsa, rnein genel ekil bozulmasn kontrol etmek iin dier taraftaki kaynaklamay artrmak suretiyle engelleyici nlem alnmas mmkndr.

5.3

Kaynak metali hacminin azaltlmas


ekil bozulmasn en aza indirmek ve ayn zamanda tasarruf amacyla, kaynak metalinin hacmi tasarm gereklilikleriyle snrl olmaldr. Tek-tarafl bir balant szkonusu olduunda, kaynan kesiti ekil 7de gsterildii gibi asal ekil bozulmas dzeyini azaltmak iin mmkn olduunda kk tutulmaldr.

ekil 7 Asal ekil bozulmas ve yanal bzlme miktarnn azaltlmas.

Rev 1 Ocak 2009 Artk Gerilme ve ekil Bozulmas Telif TWI Ltd 2009

Asal ekil bozulmasn ve yanal bzlmeyi azaltmann yollar: Kaynak metali hacminin azaltlmas. Tek pasolu kaynak kullanlmas. Dolgu kaynaklarnn ar boyutlu olmamasnn salanmas. Balant hazrl as ve kk boluu, kaynan tatmin edici ekilde yaplmas kaydyla en aza indirilmelidir. Eriimi kolaylatrmak iin, daha byk bir kk boluu ve daha kk hazrlk as ngrmek mmkn olabilir. Kaynan kknde ve yznde kaynak metali miktarndaki fark azaltmak suretiyle, asal ekil bozulmas derecesi buna karlk olarak azaltlacaktr. Derin penetrasyon kullanarak bir tek pasoda yaplan aln balantlar, bilhassa eer bir kapal aln balants kaynaklanabiliyorsa az asal ekil bozulmasna sahip olacaktr (ekil 7). rnein, plazma ve lazer kaynak ilemleri kullanlarak ince kesitli malzeme kaynaklanabilir ve elektrogaz ve elektro cruf ilemleri kullanlarak dikey konumda kaln kesit kaynaklanabilir. Asal ekil bozulmasnn ortadan kaldrlabilmesine karn, yine de boylamasna ve enlemesine bzlme olacaktr. Kaln kesitli malzemede, bir ift V balant hazrlnn kesit alan genellikle bir tek Vninkinin sadece yars kadar olacandan, braklacak kaynak metalinin hacmi nemli lde azaltlabilir. ift V balant hazrl ayn zamanda asal ekil bozulmasn ortadan kaldrmak iin balantnn yaklak olarak ortasnda dengeli kaynaklamaya olanak verir. Kaynak bzlmesi kaynak metali miktarna orantl olduundan, hem kt balant birletirme hem fazla kaynaklama ekil bozulmas miktarn artracaktr. Dolgu kaynaklarndaki asal ekil bozulmas bilhassa fazla kaynaklamadan etkilenir. Tasarm dayanm boaz kalnlna dayandndan, bir dbkey kaynak boncuu yaratmak iin fazla kaynaklama, msaade edilen tasarm dayanmn artrmaz, fakat bzlmeyi ve ekil bozulmasn artrr.

5.4

Pasolarn saysnn azaltlmas


Az sayda byk kaynak pasolar veya ok sayda kk pasolar kullanlarak belli bir hacimde kaynak metali biriktirilmesi durumunun hangisinin daha iyi oluuna ilikin elikili grler mevcuttur. Yaanan tecrbeler, tek-tarafl bir aln balants veya dolgu kayna szkonusu olduunda, bir byk ve tek kaynak brakntsnn, kaynan fazla miktarda pasoyla yaplmasna gre daha az asal ekil bozulmas yarattn gstermektedir. Genellikle, bir kstlanmam balantda, asal ekil bozulmasnn derecesi aa yukar pasolarn saysyla orantldr. Balantnn az sayda byk kaynak brakntsyla tamamlanmas, ok sayda kk pasolarla tamamlanan bir kaynaa gre daha fazla boylamasna ve enlemesine bzlmeyle sonulanacaktr. Bir ok-pasolu kaynakta, nceden braklan kaynak metali kstlama yaratr; bylece her paso bana asal ekil bozulmas, kaynak biriktike azalr. Byk brakntlar, ayn zamanda, bilhassa ince kesitli plakada elastik belverme riskini artrr.

Rev 1 Ocak 2009 Artk Gerilme ve ekil Bozulmas Telif TWI Ltd 2009

5.5

Dengelenmi kaynaklamann kullanm


Dengelenmi kaynaklama, asal ekil bozulmasnn srekli olarak dzeltilmesini ve kaynaklama srasnda birikmemesini salamak iin kaynaklama ileminin dzenlenmesi suretiyle bir ok-pasolu aln kaynanda asal ekil bozulmasn kontrol etmenin etkili bir yoludur. Dengelenmi kaynaklamann ve nce balantnn bir tarafnda kaynaklamann yaratt asal ekil bozukluunun karlatrmal miktarlar bu resimde gsterilmektedir. Dengelenmi kaynaklama teknii, dolgu balantlarna da uygulanabilir.

ekil 8 Asal ekil bozukluu miktarn azaltmaya ynelik dengelenmi kaynaklama

Eer balantnn iki yannda dnml olarak kaynaklama yaplmas mmkn deilse veya eer nce bir tarafn tamamlanmas gerekiyorsa, ikinci tarafta daa fazla kaynak metali braklmas suretiyle bir asimetrik balant hazrlndan yararlanlabilir. kinci tarafa kaynak metalinin braklmasndan kaynaklanan daha byk bzlme, birinci taraftaki ekil bozulmasn dengelemeye yardmc olacaktr.

5.6

En iyi uygulama
Aadaki tasarm ilkeleri ekil bozulmasn kontrol edebilir: Plakaya form vererek ve haddelenmi veya ekstrde kesitler kullanarak kaynaklama ilemini ortadan kaldrn; Kaynak metali miktarn en aza indirin. Ar kaynak yapmayn. Kesintisiz bir kaynak pasosu yerine kesikli kaynaklama kullann. Ntr eksen etrafna kaynaklar koyun. Bir tek V balantsnn yerine bir ift V balants kullanarak kaynaklamay balantnn ortas civarnda dengeleyin.

Rev 1 Ocak 2009 Artk Gerilme ve ekil Bozulmas Telif TWI Ltd 2009

En iyi uygulamalarn benimsenmesi artc maliyet avantajlar salayabilir. rnein, 6mmlik bir tasarm dolgu baca uzunluu iin, bir 8mm bacak uzunluunun braklmas %57lik bir ek kaynak metalinin braklmasyla sonulanacaktr. Kaynak metalinin braklmasnn getirdii ekstra maliyetin ve ekil bozulmas riskinin artmasnn yansra, bu ekstra kaynak metalinin daha sonra uzaklatrlmas da maliyetlidir. Ne var ki, ekil bozulmas kontrolnn tasarlanmas ek retim maliyetleri yaratabilir. rnein, bir ift V balant hazrlnn kullanlmas kaynak hacmini azaltmann ve ekil bozulmasn kontrol etmenin mkemmel bir yoludur, fakat kaynaknn ters tarafa erimesi iin i parasnn kullanlmas retimde ekstra maliyetler yaratabilir.

Rev 1 Ocak 2009 Artk Gerilme ve ekil Bozulmas Telif TWI Ltd 2009

6
6.1

ekil bozulmas retim Teknikleriyle Engelleme


Montaj teknikleri
Genel olarak, kaynak kaynaklama prosedrnn seimi zerinde az etkiye sahiptir, fakat montaj teknikleri ekil bozulmasnn en aza indirilmesinde genellikle nemli olabilir. Ana montaj teknikleri unlardr: Punto kaynaklama. Arka-arkaya montaj. Berkitme.

6.1.1

Punto kayna Punto kaynaklar balant boluunun ayarlanmasnda ve muhafaza edilmesinde idealdir, fakat ayn zamanda enine bzlmeye mukavemet etmek iin de kullanlabilir. Etkili olmas iin, punto kaynaklarnn saysna, bunlarn uzunluuna ve aralarndaki mesafeye dikkat edilmesi gerekir. Az sayda olmas halinde, kaynaklama ilerledike balantnn kademeli olarak kapanmas riski vardr. Uzun bir dikite, MMA veya MIG/MAG kullanldnda, balant kenarlarnn rtmesi bile mmkndr. Tozalt kayna kullanldnda, eer uygun ekilde puntolandnda balantnn alabileceini belirtmek gerekir. Punto kaynaklama ilemi, balantnn uzunluu boyunca bir birrnek kk boluunu muhafaza etmek iin nemlidir. alternatif punto kaynaklama ilemi gsterilmektedir: Balantnn ucuna doru dorudan (ekil 9a). Puntolama srasnda balant boluunu muhafaza etmek iin plakalar mengelemek veya kamalar kullanmak gerekir. Bir ucu ve sonra balantnn geri kalannn puntolanmas iin bir geri basamaklama teknii kullann (ekil 9.). Geri basamaklama yoluyla punto kaynan ortalayn ve tamamlayn (ekil 9c).

ekil 9 Enine bzlmeyi engellemek iin punto kaynaklamas iin kullanlan alternatif prosedrler

Ynsel puntolama, rnein ok geni olan (veya ok geni duruma gelen) bir balant boluunun kapatlmas iin, balant hareketinin kontrol edilmesi bakmndan nemli bir tekniktir.
Rev 1 Ocak 2009 Artk Gerilme ve ekil Bozulmas Telif TWI Ltd 2009

Punto kaynanda, ana kaynaa kaynatrlacak puntolarn uygun kalifiye kaynaklar kullanlarak bir onaylanm prosedre gre retilmeleri nemlidir. Prosedr n stmay ve ana kaynak iin ngrlm bir onaylanm sarf malzemesi gerektirebilir. Puntolarn karlmas ayn zamanda komponent yzeyinde ayplar meydana gelmesini engellemek iin dikkatli kontrol de gerektirir. 6.1.2 Arka-arkaya montaj ki zde komponentin arka-arkaya punto kaynaklanmas veya mengelenmesi suretiyle, iki komponentin kaynaklanmas kombine tertibatn ntr ekseni etrafnda iki komonentin kaynaklanmas dengelenebilir (bkz. ekil 10a). Komponentlerin ayrlmasndan nce tertibatn gerilmeden kurtarlmas tavsiye edilir. Eer stresin serbest braklmas yaplmazsa, komponentler arasna kamalar yerletirilmesi (ekil 10b) gerekebilir; daha sonra kamalar kartldnda, paralar tekrar doru biime veya hizaya geri dneceklerdir.

ekil 10 ki zde komponenti kaynaklarken ekil bozulmasn kontrol etmek iin arka arkaya montaj: a) Kaynaklama ncesinde birbiriyle birletirilen donanmlar b) Kaynaklama sonrasnda ayrma durumunda ekil bozulmasna urayan komponentler iin kamalarn kullanlmas.

6.1.3

Berkitme

ekil 11 Boylamasna berkiticiler, aln kaynakl ince plaka balantlarnda eilmeyi engelleyecektir.

Rev 1 Ocak 2009 Artk Gerilme ve ekil Bozulmas Telif TWI Ltd 2009

Aln kaynakl dikilerde boylamasna bzlme, bilhassa ince plaka yaplarnn retiminde genellikle eilmeyle sonulanr. Dz veya kebentler biiminde boylamasna berkiticiler, dikiin her bir taraf boyunca kaynaklandklarnda (ekil 11), boylamasna eilmenin engellenmesinde etkilidir. Bir taraftan kaynaklanm bir balantnn ters tarafnda olmad srece berkitici yeri nemlidir; bunlar kaynaklamaya mdahale etmeyecek ekilde balantdan yeterli bir uzaklkta yerletirilmelidir.

Rev 1 Ocak 2009 Artk Gerilme ve ekil Bozulmas Telif TWI Ltd 2009

6.2

Kaynaklama prosedr

Bir uygun kaynaklama prosedr, genellikle, ekil bozulmasn kontrol etme ihtiyac yerine verimlilik ve kalite gereklilikleriyle belirlenir. Buna karn, kaynaklama ilemi, teknii ve sras ekil bozulmas dzeyini etkilemez. Kaynaklama ilemi Asal ekil bozulmasn engellemek iin bir kaynaklama ileminin seilmesine ynelik genel kurallar unlardr: Kaynak metalinin mmkn olduunca abuk braklmas. Balanty doldurmak iin en az sayda paso kullann. Maalesef, bu kurallara dayal olarak bir uygun kaynaklama ileminin seilmesi, eilmeyle ve belvermeyle sonulanabilecek ekilde boylamasna bzlmeyi artrabilir. Manuel kaynaklamada, MMA yerine bir yksek braknt hz ilemi, MIG/MAG tercih edilir. Kaynak metali, en byk apl elektrot (MMA) veya en yksek akm dzeyi (MIG/MAG) kullanlarak, fzyon eksikliinden kaynaklanan kusurlara yol almadan braklmaldr. Istma ok daha yava veya daha yaygn olduu iin, gaz kaynaklamas normalde ark ilemlerinden daha fazla asal ekil bozulmas yaratr. Yksek braknt hzlarn ve yksek kaynaklama hzlarn birletiren mekanize teknikler, ekil bozulmasn engelleme bakmndan en byk potansiyele sahiplerdir. ekil bozulmas daha tutarl olduu iin, n ayarlama gibi basit teknikler asal ekil bozulmasnn kontrol edilmesinde daha etkilidir. Kaynaklama teknii ekil bozulmasn engellemeye ynelik genel kurallar unlardr: Kayna (dolguyu) ngrlen minimum boyutta tutun. Ntr eksen etrafnda dengelenmi kaynaklama kullann. Pasolar arasndaki sreyi minimum tutun.

ekil 12 Dolgu kaynaktaki paso saysyla tayin edilen balant asal ekil bozulmas.
Rev 1 Ocak 2009 Artk Gerilme ve ekil Bozulmas Telif TWI Ltd 2009

Kstlama olmadnda, hem dolgu hem aln balantlarndaki asal ekil bozulmas balant geometrisinin, kaynak boyutunun ve verili kesit iin paso saysnn bir fonksiyonu olacaktr. 100mmlik bir bacak uzunluuna sahip dolgu kayna iin paso saysnn bir fonksiyonu olarak asal ekil bozulmas (derece olarak llm ekilde) resimde gsterilmektedir. Eer mmknse, ntr eksen etrafnda dengelenmi kaynaklama, rnein, ayn anda kaynak yapan iki kii tarafndan ift-tarafl dolgu balantlar zerinde yaplmaldr. Aln balantlarnda, dengelenmi kaynan, asal ekil bozulmas gelitike dzeltilebilmesi iin kullanlabildiinden paso dzeni nemli olabilir.

a) Arka-kademe kayna

b) Duraklamal kaynak

ekil 13 ekil bozulmasn kontrol etmek iin kaynaklama ynnn kullanlmas

Kaynaklama yn Kaynaklamann sras veya yn nemlidir ve balantnn serbest ucuna doru olmaldr. Uzun kaynaklar szkonusu olduunda, kaynan tamam bir ynde tamamlanmaz. rnein, ters dolgu veya duraklamal kaynak teknii kullanlarak ksa pasolar yaplmas ekil bozulmas kontrolnde olduka verimlidir (ekil 13). Ters dolgu kaynaklamas, genel ilerleme ynnn tersi ynnde ksa bitiik kaynak uzunluklarnn braklmasn ierir (ekil 13a). Duraklamal kaynak nceden belirlenmi, eit aralkl olarak diki boyunca ksa kaynak uzunluklarnn dzenlenmesi eklindedir (ekil 13b). Kaynak uzunluklar ve bunlarn aralarndaki mesafe, genellikle bir elektrodun doal tkenme uzunluuna eittir. Her elektrot iin braknd yn ayndr, fakat kaynaklama ynnn genel ilerleme ynnn tersi ynde olmas gerekli deildir.

6.3

En iyi uygulama
Aadaki retim teknikleri ekil bozulmasn kontrol etmek iin kullanlmaktadr: Balant boluunu dzenlemek ve muhafaza etmek iin punto kaynaklarnn kullanlmas Arka-arkaya kaynaklanan zde komponentler; bylece kaynaklama ntr eksen etrafnda dengelenebilmektedir. nce plaka yaplarnn aln kaynaklarnda boylamasna eilmeyi engellemek iin boylamasna berkiticilerin taklmas.

Rev 1 Ocak 2009 Artk Gerilme ve ekil Bozulmas Telif TWI Ltd 2009

Bir kaynaklama prosedr seenei olduunda, ilem ve teknik kaynak metalini mmkn olduunca abuk brakmaldr; MMA yerine MIG/MAG ve manuel kaynaklama yerine gaz kaynaklamas ve mekanik. Uzun pasolarda, tm kaynak bir ynde tamamlanmaldr; geri basamakl veya duraklamal kaynak teknikleri kullanlmaldr.

ekil Bozulmas Dzeltici Teknikler


Tasarm aamasnda ve uygun retim prosedrleri kullanlarak ekil bozulmasndan kanmak iin her trl aba gsterilmelidir. retim srasnda ekil bozulmasndan kanmak her zaman mmkn olmad iin, bir takm oturmu dzeltici teknikler kullanlabilir. Ne var ki, ekil bozulmasn dzeltmeye ynelik yeniden alma hafife alnmamaldr, nk masrafldr ve komponentin hasar grmemesinden kanmak iin nemli beceri gerektirir.

7.1

Mekanik teknikler
Temel mekanik teknikler ekileme ve preslemedir; ekileme yzey hasarna ve iin sertlemesine neden olabilir. Eilme veya asal ekil bozulmas durumlarnda, btn komponent genellikle bir pres zerinde dzeltilerek ekilemenin dezavantajlarndan kanlabilir. Komponent ile presin bask levhalar arasna dolgu paralar yerletirilir. Fazla dzeltme yaratmak iin yeterli deformasyon uygulanmas nemlidir; bylece normal elastik geri esneme komponentin doru biimini kazanmasn salayacaktr.

ekil 14 T aln kayna balantsnda eilmeyi dzeltmek iin pres kullanm.

Uzun komponentlerde flanl plakadaki eilmeyi dzeltmeye ynelik preslemede, ekil bozulmas bir dizi artrml preslemeyle kademeli olarak giderilir, her biri ksa bir uzunluk zerinde etkime yaratr. Flanl plaka szkonusu olduunda, yk noktalarnda gvdenin lokal hasar grmesini engellemek iin ykn flan zerinde etkimesi gerekir. Artrml nokta yklemesi sadece yaklak olarak dz bir komponent yarataca iin, bir dz komponent elde etmek veya bir przsz eim yaratmak iin bir ncekinin kullanlmas daha iyidir.

Rev 1 Ocak 2009 Artk Gerilme ve ekil Bozulmas Telif TWI Ltd 2009

7.1.1

Mekanik dzeltmeye ilikin en iyi uygulama ekil bozulmasn gidermek iin presleme teknikleri kullanlrken aada belirtilenlerin benimsenmesi gerekir: ekil bozulmasn ar dzeltecek dolgu paralar kullann; bylece geri esneme komponenti doru ekline geri dndrecektir. Komponentin presleme srasnda belverme engellenecek ekilde uygun desteklendiini kontrol edin. bir dz komponent elde etmek veya bir eim yaratmak iin bir biimlendirici (veya haddeleme) kullann. Emniyete almam dolgu paralar presten frlayabilecei iin, aadaki gvenlik uygulamalarnn benimsenmesi gerekir: - Paralar bask levhasna cvatalayn; - Mermiyle kesimeyi salayacak yeterlikte kalnla sahip bir metal plaka yerletirin. - Personelin tehlikeli alann dnda olmasn salayn.

7.2

Isl teknikler
Isl tekniklerin arkasnda yatan temel ilke, yeterli ekilde yksek lokal gerilmeler yaratmaktr; bylece, souma durumunda, komponent tekrar biimine geri ekilir.

ekil 15 ekil bozulmasn dzeltmeye ynelik lokal stma

Bu, malzemenin plastik deformasyonun meydana gelecei bir scakla kadar lokal olarak stlmasyla salanr, bu noktada scak, dk snme dayanml malzeme evreleyen souk, daha yksek snme dayanml malzemeye doru genlemeye alr. Oda scaklna soutma durumunda, stlm olan alan stma ncesindekinden daha kk bir boyuta bzlmeye alacaktr. Bu ekilde ortaya kan gerilmeler, komponentin gerekli ekle ekilmesini salayacaktr (ekil 15). Bu nedenle, lokal stma greceli olarak basittir; fakat kaynaklama ekil bozulmasn dzeltmenin etkili bir yoludur. Bzlme dzeyi stlan blgelerin boyutuna, saysna, yerine ve scaklna gre belirlenir. Kalnlk ve plaka boyutu, stlan blgenin alann belirler. Istma blgelerinin says ve yeri byk lde deneyime dayanr. Yeni iler iin, bzlmenin dzeyini belirlemek iin genellikle testler yaplmas gerekecektir. Nokta, izgi veya kama biimli stma teknikleri ekil bozulmasnn sl olarak dzeltilmesinde kullanlabilir.
Rev 1 Ocak 2009 Artk Gerilme ve ekil Bozulmas Telif TWI Ltd 2009

7.2.1

Nokta stma

ekil 16 belvermenin dzeltilmesine ilikin nokta stma

Nokta stma (ekil 16) belvermeyi gidermek iin kullanlr; rnein, bir greceli olarak ince levha bir sert ereveye kaynaklanaca zaman. ekil bozulmas dbkey tarafta nokta stma yoluyla dzeltilir. Eer belverme dzenliyse, noktalar bel vermenin ortasndan balayarak darya doru allarak simetrik ekilde dzenlenebilir. 7.2.2 izgi stma

ekil 17 Bir dolgu kaynandaki asal ekil bozulmasn dzeltmeye ynelik izgi stma.

Dz izgiler halinde stma, rnei dolgu kaynaklarnda genel olarak asal ekil bozulmasn dzeltmek iin kullanlr. Komponent, kaynakl balant izgisi boyunca, fakat kaynan kar tarafnda stlr; bylece endklenen gerilmeler flan dz ekecektir. 7.2.3 Kama biimli stma Daha byk kompleks rnlerde ekil bozulmasn dzeltmek iin, izgi stmann kullanlmasnn yansra btn alanlarn stlmas gerekebilir. Burada, malzemeyi tekrar eski ekline geri ekmek iin rnn bir parasnn bzlmesi amalanr.

Rev 1 Ocak 2009 Artk Gerilme ve ekil Bozulmas Telif TWI Ltd 2009

ekil 18 Plakay dzletirmek iin kama biimli stmann kullanlmas

nce plakalarn nokta stmasndan ayr olarak, tabandan tepe noktasna kadar bir kama biimli stma blgesi kullanlmal (ekil 18) ve scaklk profili btn plaka kalnl boyunca birrnek olmaldr. Daha kaln kesitli malzeme szkonusu olduunda plakann iki tarafnda birer tane olmak zere iki hamla kullanlmas gerekebilir. Bir genel klavuz olarak, bir eimli plakay dzletirmek iin kama boyutlar yle olmaldr: Kamann uzunluu plaka geniliinin te ikisi. Kamann genilii (taban) uzunluunun altda biri (tabandan tepe noktasna). Dzeltme derecesi genel olarak 3m uzunluktaki plakada 5mm olacaktr. Kama biimli stma, eitli durumlarda ekil bozulmasn dzeltmek iin kullanlabilir (bkz. ekil 19): ki dzlemde dzeltme gerektiren standart haddelenmi ksm (ekil 19a). Haddelemeye alternatif olarak plakann kenarnda belverme (ekil 19.b) Dzlemden kacak ekilde ekil bozulmas olan kutu kesitli rn (ekil 19c).

Rev 1 Ocak 2009 Artk Gerilme ve ekil Bozulmas Telif TWI Ltd 2009

a)

b)

c) ekil 19 ekil bozulmasn dzeltmek iin kama biimli stma: a) Standart haddelenmi elik kesit; b) Plakann belveren kenar; c) Kutu retim.

7.2.4

Genel nlemler Isl dzeltme teknikerinin kullanlmasndaki tehlikeler, ok geni bir alann ar bzlmesi riski ve ok yksek bir scakla stma sonucunda metalurjik deiikliklerin meydana gelmesidir. Genel kural olarak, eliklerde ekil bozulmasn dzeltirken, blgenin scakl yaklak olarak 60-650 C ile snrlandrlmaldr mat krmz s. Eer stma kesintiye uratlrsa veya s kayb olursa, operatr metalin soumasn beklemeli ve sonra tekrar balamaldr.

7.2.5

Isl stmayla ekil bozulmasn dzeltmenin en iyi uygulama ekil bozulmasn gidermek iin sl teknikler kullanrken aadakilerin benimsenmesi gerekir: nce kesitli yaplarda belvermeyi ortadan kaldrmak iin nokta stma kullann. nce panellerin nokta stmas dnda, bir kama biimle stma teknii kullann. Plakadaki asal ekil bozulmasn dzeltmek iin izgi stmas kullann. Komponentin ar bzlmesini engellemek iin stma alann kstlayn. metalurjik hasar engellemek iin eliklerde scakl 60-650 C ile snrlandrn (mat krmz s). Kama stmada, kamann tabanndan tepe noktasna kadar s btn plaka kalnl boyunca dengeli ekilde nfus edecek ve bir dengeli scaklk muhafaza edilecektir.

Rev 1 Ocak 2009 Artk Gerilme ve ekil Bozulmas Telif TWI Ltd 2009

Blm 20 Is lemi

Giri
elik imalats/tedarikisi tarafndan belli bir elik kalitesinde gerekletirilen s ilemi, malzeme test sertifikasnda gsterilmeli ve tedarik koulu olarak belirtilmelidir. Kaynak kontrolrleri malzeme test sertifikalarna bakmaldrlar; kullanlan terminolojiyle tank olmalar ve baz en yaygn kullanlan s ilemlerinin ilkeleri konusunda bilgi sahibi olmalar uygun olacaktr. Kaynakl balantlarn kaynaklama (PWHT) sonrasnda s ilemine tabi tutulmalar gerekebilir ve sl evrimi izleme ve s ilem kaytlarnn kontrol edilmesi grevleri genellikle kaynak kontrolrlerine havale edilir.

eliin Is lemi
Kaynaklanabilir eliklerin ana temin koullar unlardr: Haddelenmi olarak, scak rulo ve scak haddelenmi Plaka mamul boyutuna scak haddelenir ve havayla soumas beklenir; haddelenen mamullerin plakadan plakaya deiebildii ve bylece dayanm ve tokluk zelliklerinin deitii scaklk deikenlik gsterir ve optimize edilmez. Uygulama rnleri Nispeten ince, daha dk dayanml C-elik Isl-mekanik kontroll ileme (TMCP, kontrol haddeli, sl-mekanik haddeli) Dikkatli ekilde kontrol edilen scaklk aralklar dahilinde scak haddeleme srasnda hassas ekilde kontrol edilen kalnlk azaltmalar verilen elik plaka; nihai haddeleme scaklnn da dikkatli ekilde kontrol edilmesi gerekir. Uygulama rnleri Nispeten ince, yksek dayanml dk alaml HSLA elikleri ve dk scaklklarda iyi toklua sahip baz elikler; rn. sfralt elikleri Normalletirilmi elii boyutuna getirmek iin altktan (haddeleme veya dvme) sonra, yaklak olarak 900oCye stlr ve sonra havayla ortam scaklna kadar soumas beklenir; bu ilem dayanm ve toklua optimize eder ve belli bir elik kalitesi iin eler arasnda birrnek zellikler kazandrr (ekil 1). Uygulama rnleri C-MN elikleri ve baz dk alaml elikler.

Rev 1 Ocak 2009 Is lemi Telif TWI Ltd 2009

Normalletirme Daldrma scaklna kadar hzl stma (%100 ostenit) Scaklkta ksa daldrma sresi Havayla ortam scaklna soutma

~ 900 C Scaklk, C

Time

ekil 1 C-Mn ve baz dk alaml eliklere uygulanan tipik normalletirici s ilemi

Su verilmi ve tavlanm elii boyutuna getirmek iin alldktan (haddeleme veya dvme) sonra, yaklak olarak 900oCye kadar stlr ve daha sonra suda veya yada snmlendirme suretiyle mmkn olduu kadar hzl bir ekilde soutulur; su verme ileminden sonra, su verilmi eliin snekliini iyiletirmek iin eliin tavlanmas (yumuatlmas) gerekir (ekil 2). Uygulama rnleri Baz dk alaml elikler daha yksek dayanm veya tokluk veya anma direnci vereceklerdir.
Su verme ve tavlama Temperature, C Daldrma scaklna hzl stma (%100 ostenit) Scaklkta ksa daldrma sresi Suda veya yada snmlendirmeyle hzl soutma Tavlama scaklna yeniden stma, daldrma ve havayla soutma

~ 900 C

>~
Su verme evrimi Tavlama evrimi

Zaman
ekil 2 Baz dk alaml eliklere uygulanan bir tipik su verme ve tavlama s ilemi.

Rev 1 Ocak 2009 Is lemi Telif TWI Ltd 2009

Tavlanm solsyon Boyutuna kadar scak veya sout alma, daha sonra eliin ~1100 Cye stlmas.
Dilim stma scakl > ~ 1050C Ostenit ()

Scaklk (C)

~ 900C Ostenit + ferrit ( + )

~
Ferrit + pearlit () + demir karbr) Haddelenmi veya scak haddelenmi Kontroll haddelenmi veya TMCP

ekil 3 Kontroll haddelenmi (TMCP) ve haddelenmi (=scak haddeleme) koullarnn karlatrlmas

Is ilemi grm solsyon Karbrlerin veya baka fazlarn olumasn engellemek iin su iinde snmlendirme yoluyla hzla sndrlm (ekil 4). Uygulama rnleri 304 ve 316 kaliteleri gibi ostenitik paslanmaz elikler Tavlanm elii boyutuna getirmek iin altktan (presleme veya dvme, vs.) sonra, ~900 Cye kadar stlr ve daha sonra frn iinde ortam scaklna soumas beklenir; bu ilem dayanm ve tokluu azaltr, fakat sneklii iyiletirir (ekil 5). Uygulama rnleri C-Mn elikleri ve baz alam elikleri 1-5 arasndaki Resimler ana temin koullar iin sl evrimleri ve eliklere uygulanabilecek sonraki s ilemini gstermektedir.

Rev 1 Ocak 2009 Is lemi Telif TWI Ltd 2009

Solsyon s ilemi Daldrma scaklna kadar hzl stma (%100 ostenit) Scaklkta ksa daldrma sresi Suda veya yada snmlendirmeyle hzl soutma

> ~ 1050C Scaklk, C

Zaman

ekil 4 Ostenitik paslanmaz eliklere uygulanan bir tipik solsyon s ilemi (solsyonda tavlama)

Tavlama Daldrma scaklna hzl stma (%100 ostenit) Scaklkta ksa daldrma sresi Frnda ortam scaklna yava soutma

~ 900C Scaklk, C

Time

ekil 5 C-Mn ve baz dk alaml eliklere uygulanan bir tipik tavlama s ilemi

Rev 1 Ocak 2009 Is lemi Telif TWI Ltd 2009

Kaynak Sonras Is lemi (PWTH)


Kaynakl parann zelliklerinin amalanan uygulamalar iin uygun olmasn salamak amacyla baz kaynaklanm eliklere kaynak sonras s ilemi uygulanmaldr. PWTHnin gerekletirildii scaklk genellikle faz deiikliklerinin meydana gelebilecei scakln ok altnda (Not 1), fakat artk gerilmelerin abuk salverilmesi ve HAZde sert blgeleri yumuatmaya (tavlama) yetecek yksekliktedir. Artk gerilmenin azaltlmasnn ve HAZ sertliinin belli hizmet uygulamalar bakmndan elikler iin ok yksek olmamasn salamann belli bal avantajlar vardr: Balantnn gevreme krlmasna direncini iyiletirir. Balantnn gerilme korozyonu atlamasna kar direncini iyiletirir. Kaynaklanm balantlarn doru boyutsal toleranslara ilenmesini salar.

PWTH iin ana gerekenin (faydasnn) artk gerilmeleri azaltmak olmas nedeniyle, PWTH genellikle gerilme giderme olarak adlandrlr. Not 1: Bir kaynaklanm balantnn HAZ tokluunu geri kazandrmak amacyla normalletirilmesinin gerekebildii durumlar vardr. Ne var ki, bunlar greceli olarak ender durumlardr ve normalletirme kaynak metali dayanmn nemli lde azaltaca iin kaynak sarf malzemelerinin dikkatlice seilmesini salamak gerekir.

PWHT Isl evrimi


Uygulama Standard/Kodu, yukardaki 1 ve 2 numaral faydalar salamak iin ne zaman PWTHye gerek olacan belirtecek ve ayrca kullanlmas gereken sl evrim hakknda ynlendirici bilgi verecektir. Bir PWHT evriminin belli bir Koda uygun olarak gerekletirilmesini salamak iin, bir PWHT prosedrnn hazrlanmas ve aada belirtilen parametrelerin belirtilmesi temeldir: Maksimum stma oran. Daldrma scakl aral. Daldrma scaklnda minimum sre (daldrma sresi) Maksimum soutma oran.

4.1

Istma oran
retilen e iinde byk scaklk farkllklarndan kanmak iin bunun kontrol edilmesi gerekir. Scaklktaki byk farkllklar (byk sl gradyanlar) byk gerilmeler yaratacaktr ve bunlar ekil bozulmasna (veya hatta atlamaya) neden olacak ykseklikte olabilir.

Rev 1 Ocak 2009 Is lemi Telif TWI Ltd 2009

Uygulama Standartlar, enin scakl 300 Cnin stnde olduunda maksimum stma orannn kontrol edilmesini gerektirirler. Bunun nedeni, eliklerin bu scakln stnde nemli dayanm kayb gstermeye balamalar ve eer byk termal gradyanlar varsa ekil bozulmasna daha hassas olmalardr. retilen enin scakl, enin kalnlk araln temsil eden bir takm yerlerde yzeye taklan termokupllar yoluyla sl evrim srasnda izlenmelidir. Frnn ve e scaklklarnn izlenmesi suretiyle, snma oran kontrol edilerek e iindeki bzn pozisyonlarda Kod gerekliliklerine uygunluk salanr. C-MN elii iin ngrlen maksimum stma oranlar, enin kalnlna baldr, fakat ~60 ile ~200C/saat aralnda olma eilimi gsterir.

4.2

Daldrma scakl
Kod tarafndan ngrlen daldrma scakl eliin tipine ve dolaysyla artk gerilmeleri dk dzeye indirmek iin gereken scaklk aralna baldr. C ve C-Mn elikleri ~600 Clik bir daldrma scakl gerektirirken, dk alaml elikler (yksek scaklkta hizmet iin kullanlan Cr-Mo elikleri gibi) C arasnda). daha yksek scaklklar gerektirirler (genel olarak~700 - 760 Daldrma scakl, bir WPQR iin bir temel deikendir. Bu nedenle, ngrlm olan limitler iinde kontrol edilmesi nemlidir; aksi taktirde, enin zelliklerini dorulamak iin bir yeni WPQ testi gerekletirilmesi gerekebilir ve en kt durumda ise amaca uygun olmayabilir.

4.3

Daldrma sresi
Btn kaynaklanm balantlarn tam balant kalnl boyunca ngrlm olan scakl yaamas iin zaman tannmas gerekir. Scaklk, yzey temasl termokupllar tarafndan izlenir ve scaklk eitlemesi iin gereken minimum sreyi yneten retimin en kaln balantsdr. Tipik ngrlen daldrma sreleri 25mm kalnlk iin 1 saattir.

4.4

Soutma oran
Is orannn kontrol edilmesinin gerekli olmas (sl gradyanlarndan yksek gerilmeler nedeniyle) nedeniyle soutma orannn PWHT scaklndan kontrol etmek gerekir. Kodlar genellikle ~300 Cye kadar kontroll soutma gerektirir. Bu scakln altnda, e bir frndan geri alnabilir ve havada soumas beklenmelidir; nk elik greceli olarak gldr ve geliebilecek scaklk gradyanlaryla plastik ekil deitirmesine uramas muhtemel deildir.

Rev 1 Ocak 2009 Is lemi Telif TWI Ltd 2009

ekil 6, bir tipik PWHT sl evrimi gsterir.

PWHT (C-Mn elikler) Scaklk C 300 Cden daldrma scaklna kontroll stma oran Scaklkta minimum daldrma sresi ~ 300 Cye kadar kontroll soutma

~ 600C Kontroll stma ve soutma ~ Dald rma sres i


Havayla soutma

Sre

ekil 6 C-MN eliklerine uygulananbir tipik PWHT.

Is lem Frnlar
PWHT iin kullanlan ya ve gaz yaktl frnlarn rnle alev temasna izin vermemeleri nemlidir; nk bu byk sl gradyanlar yaratabilir. Ayrca yaktn (zellikle ya yaktl frnlarda) yksek dzeylerde potansiyel olarak tehlikeli saf olmayan maddeler (slfr gibi) iermemeleri de nemlidir.

Lokal PWHT
Bir boru hatt veya boru makaras szkonusu olduunda, lokal s uygulamas yoluyla ayr ayr kaynaklara PWHT uygulanmas gerekir. Bunun iin, bir PWHT prosedr sl evrimin kontrol edilmesine ynelik olarak nceden aklanm parametreleri ngrmelidir, fakat ayn zamanda aada belirtilenlerin ngrlmesi de gerekir: Istlm bandn genilii (daldrma scakl aralnda olmas gerekir). Scaklk bozulma bandnn genilii (daldrma scaklndan ~300Cye).

Rev 1 Ocak 2009 Is lemi Telif TWI Ltd 2009

Dier hususlar unlardr: Istlm band genilii ve bozulma band dahilinde termokupllarn konumu. Harekete olanak vermek/ekil bozulmasndan kanmak iin enin belli bir ekilde desteklenmesinin gerekip gerekmedii. Lokal PWHT iin en genel stma yntemi, kaynaa balanm olan yaltlm elektrik elemanlar (elektrik matlar) yoluyla gerekletirilir. Gaz yaktl, radyan, stma elemanlar da kullanlabilir. ekil 7, bir boru aln kaynann lokal PWHTsi iin tipik kontrol blgelerini gstermektedir. Kaynak dikii
S c . S c . S c . Bozulma band S Sc c. . B o lll m a B oz a B zu u m b n d ba n d a n d

I Is st tllm m b ba an nd d

ekil 7 Bir boru kuak dikiinin lokal PWHTsi.

Rev 1 Ocak 2009 Is lemi Telif TWI Ltd 2009

Blm 21 Ark Kayna Gvenlii

Genel
Atlyede veya antiyede, gvenli ekilde alma herhangi bir kaynak ileminde nemli bir husustur. Sadece kendi gvenlikleri iin deil, baka insanlarn gvenlii iin de sorumluluk kiilere dayanmaktadr. Grsel/Kaynak Kontrolr, gvenli alma ynetmeliklerinin mevcut olmasnda ve gvenli alma uygulamalarnn gerekletirilmesinin salanmasnda nemli bir ileve sahiptir. Kontrolrn kaynaklama ncesinde kaynak cihazlarnn alma koullarna uygun olarak risk deerlendirmesini/yetkilendirmesini yapmas ve kaynaklama srasnda belli bir grev iin gvenli alma ilemlerinin izlemesi gerekebilir. Kontrolrn rehber olmas iin bavurabilecei bir takm belgeler vardr: Resmi mevzuat yerinde Salk ve Gvenlik Yasas. Salk ve Gvenlik Ynetimi COSHH Ynetmelikleri, Yasal Enstrmanlar alma veya iyeri talimatlar alma izinleri, risk deerlendirme belgeleri, vs. Yerel Ynetimin koullar.

Grsel/Kaynak Kontrolrnn dikkate almas gereken drt ark kaynak gvenlii hususu vardr: Elektrik arpmas Is ve k. Dumanlar ve gazlar. Grlt

Elektrik arpmas
Elektrik arpmas tehlikesi , kaynak ileminde personelin kar karya kald en ciddi ve dolaysz risklerden biridir. Elektriksel olarak scak metal paralarla temas, arpmann vcut zerindeki etkisi nedeniyle veya ayrca elektrie arplma reaksiyonuyla dme nedeniyle yaralanmaya veya lme neden olabilir. Ark kaynayla ilgili elektrik arpmas tehlikesini iki kategoriye ayrabiliriz: Primer gerilim arpmas 230 veya 460V Sekonder gerilim arpmas 60 - 100V

Primer gerilim arpmas ok tehlikelidir; nk kaynak ekipmannn sekonder geriliminden ok daha yksektir. Primer (giri) geriliminden kaynaklanan elektrik arpmas, kaynaknn cihaz akken vcudunu veya elini kaynak cihaznn klfna veya baka topraklanm metali temas ettirmesi srasnda kaynak ekipmannn iindeki bir kabloya temas edilmesi sonucunda meydana gelebilir. Yeterli kapasiteye sahip devre kesicilere balanm olan artk devre cihazlar (RCDler), kaynaky ve dier personeli primer elektrik arpmas tehlikesinden korumaya yardmc olacaktr.
Rev 1 Ocak 2009 ArK Kayna Gvenlii Telif TWI Ltd 2009

Sekonder gerilim arpmas, elektrot devresinin bir parasna dokunulduunda meydana gelir; bu para muhtemelen elektrot kablosu zerindeki hasarl bir blge olabilir ve vcudun bir blm ayn zamanda kaynak devresinin (elektrot ve i veya kaynak topra) iki yanna temas ettiinde meydana gelir. Kaynaklama ekipmanlarnn ounun 100Vlik OCVleri amalar muhtemel deildir. Bu dzeyde elektrik arpmas bile ciddi olabilir; bu nedenle kaynaklama devresine potansiyel sekonder elektrik arpmasn en aza indirmek iin dk gerilim koruyucu cihazlar taklmaldr. Kablo balants doru yaplm bir kaynak devre tel ierir: Kaynaklama teli, g kaynann bir terminalinden elektrot pensine veya kaynak hamlacna gider. Kaynak dn teli devreyi tamamlamak iin iten g kaynann dier terminaline gider. Toprak teli, iten bir toprak noktasna gider. G kaynann da topraklanmas gerekir.

Bu telin hepsi gerekli en yksek kaynaklama akmn tama yeteneine sahip olmaldr. Herhangi bir akm tama ekipman parasnn ii yapmaya uygun olup olmadn tespit etmek iin, Grsel/Kaynak Kontrolr ekipmann grev evrimine bakabilir. Btn akm tayan kaynaklama ekipmanlar aadaki gibi belirtilir: Grev evrimi Btn akm tayan iletkenler, bunlardan kaynak akm getiinde snrlar. Grev evrimi, temel olarak, kaynaklama sresinin toplam sreye oran olarak kaynaklama ekipmannn yetkinliinin bir lsdr; aadaki gibi ifade edilebilir:
Grev evrim

Kaynak sresi 100 Toplam sre

Bu orana uyulduunda, akm tayan iletkenler anma scaklklarnn stnde stlmayacaklardr. Grev evrimleri, toplam 10 dakikalk bir sreye dayanrlar. rnein: Bir g kayna %60 grev evriminde 350Alk bir anma kna sahiptir. Bu, bu g kaynann ar snmadan her on dakikada alt dakika sresince 350A (nominal k) verecei anlamna gelir.

Rev 1 Ocak 2009 ArK Kayna Gvenlii Telif TWI Ltd 2009

Bir ekipmann grev evrimine dikkatlice uyulmamas parada ar gerilme yaratabilir ve kaynak ekipman szkonusu olduunda ar snmaya yol aarak kararszlk ve elektrik arpmas olasl yaratr.

3
3.1

Is ve Ik
Is
Ark kaynanda, elektrik enerjisi s ve k enerjilerine evrilir; bunlarn ikisi de ciddi salk tehlikeleri yaratabilirler. Kaynak ark kvlcmlar yaratr bunlar, kaynaklama alannn yaknndaki yanc malzemeleri tututurma ve yangn karma potansiyeline sahiptirler. Kaynaklama alannda yanc hibir malzeme bulunmamas gerekir ve Kontrolrn en yakn yangn sndrclerinin nerede bulunduunu ve bir yangn kmas halinde doru yangn sndrc tipinin ne olduunu bilmesi iyi bir uygulama olacaktr. Kaynak kvlcmlar ciddi yanklara neden olabilirler; bu nedenle kaynak eldiveni, aleve dayankl tulum ve lastik elemanlar gibi koruyucu giysilerin herhangi bir kaynak almas srasnda giyilerek sya ve kvlcmlara kar korunma salanmas gerekir.

3.2

Ik
Ik yaylm, ana aralk iinde kaynak ark tarafndan yaratlr: Tip Enfraruj (s) Grnr k Ultraviyole nm Dalga uzunluu, nanometre >700 400-700 <400

3.2.1

Ultraviyole nm (UV) Btn ark ilemleri UV yaratr ve buna ar ekilde maruz kalnmas cilt yangsna ve hatta muhtemelen cilt kanserine veya kalc gz bozukluuna yol aar. Ne var ki, kaynaklarn ve kontrolrlerin karlat ana risk genel olarak ark gz veya fla olarak adlandrlan korneann ve konjonktivin iltihaplanmasdr. Ark gz, UV radyasyonundan kaynaklanr ve korneada hcrelerin en d koruyucu tabakasna zarar verir. Zarar gren hcreler kademeli olarak lr ve korneadan derek altta yatan korenadaki son derece hassas sinirlerin gzkapann greceli olarak kaba i ksmna maruz kalmasna neden olur. Bu, genellikle gzde kum varm hissi verecek ekilde youn ac yaratr. Eer gz parlak a maruz kalrsa ac daha da akut hale gelir. Ark gz birka saat maruz kalma sonrasnda geliir ve bazen fark edilmeyebilir. Gzde kum semptomu ve ar genellikle 12-24 saat srer, fakat daha ciddi vakalarda daha uzun da srebilir. Neyse ki, ark gz neredeyse her

Rev 1 Ocak 2009 ArK Kayna Gvenlii Telif TWI Ltd 2009

zaman geici bir durumdur. Uzun ve sk sk tekrarlanan maruz kalma durumlarnda, pek muhtemel olmas da kalc bozukluk meydana gelebilir. Ark gznn tedavisi basittir: bir karanlk odada dinlenmek. Bir kalifiye kii veya hastane kaza departman, neredeyse ary hemen dindirebilecek eitli anestetik gz damlas uygulayabilir. nleme tedaviden daha iyidir; yan siperleri olan gvenlik gzlkleri bu riski nemli lde azaltacaktr. 3.2.2 Cilt zerindeki ultraviyole etkileri Ark ilemlerinden kaynaklanan UV, gne yanmasnn esmerletirici etkisini yaratmaz; fakat yzeydeki kk damarlardaki deiiklikler nedeniyle krmzlama ve tahrile sonulanr. Ciddi durumlarda, ciltte ciddi yanklar olabilir ve kabarcklar oluabilir. Krmzlaan lebilir ve bir-iki gn iinde dklebilir. Youn olarak uzun sre veya sk maruz kalma durumunda, cilt kanserleri oluabilir. 3.2.3 Grnr k zellikle UV veya mavi k dalga uzunluklarna yaklaan youn grnr k, kornea tabakasndan ve mercekten geer ve kamama yaratabilir ve ar durumlarda, retina zerindeki optik olarak hassas sinir alarna zarar verir. Enfraruja yaklaan grnr k dalga uzunluklar hafif farkl etkilere sahiptirler, fakat benzeri semptomlar yaratabilirler. Etkileri maruz kalma sresine ve younluuna ve bir lde de kiinin ktan kanmak iin gzn kapatmaya ynelik doal refleksine baldr. Normalde bu kamama uzun sreli bir etki yaratmaz. 3.2.4 Enfraruj n Enfraruj n grnr k frekanslarndan daha uzun dalga uzunluuna sahiptir ve s olarak alglanr. Gzlerle ilgili ana tehlike, uzun sre maruz kalma (senelerce) durumu gz merceinde kademeli, fakat geri dn olmayan opaklamadr. Neyse ki, normal kaynak arklarnn yaratt enfraruj n sadece arktan nispeten ksa bir mesafe dahilinde hasar yaratr. Ark ssna maruz kalnma durumunda gzleri evreleyen ciltte annda bir yanma duygusu yaratr. Doal insan reaksiyonu hareket etmek veya cilt snmasn engellemek iin rtmek eklindedir; bu durum gzn maruz kalmasn azaltacaktr. BS EN169 standard, farkl akmlarda farkl ilemler tarafndan yaylan radyasyona maruz kalmay snrlandrmak iin optik younluu kademeli olarak artrmaya ynelik bir takm kalc filtre tonlarnn kullanlmasn gerektirmektedir. Ayrca, standartta belirtilen ton numaralar ve buna karlk gelen akm aralklar da sadece ynlendirme amaldr.

Rev 1 Ocak 2009 ArK Kayna Gvenlii Telif TWI Ltd 2009

4
4.1

Dumanlar ve Gazlar
Dumanlar
Ark kaynandan ve ilgili ilemlerden (kaynak ilemi ve elektrot, taban metal, taban metal zerindeki kaplamalar ve havadaki dier olas kirleticiler) kaynaklanan duman oluumunda var olan deikenler nedeniyle, kaynak dumannn tehlikeleri genel bir ekilde deerlendirilebilir. Salkla ilgili hususlarn dumann bileim tipine ve kiisel reaksiyonlara gre deikenlik gstermelerine karn, aada belirtilenler ou kaynak duman iin geerlidir. Duman dalm sarf malzemelerinden, taban metalden ve taban metal kaplamasndan kaynaklanan kat paracklar ierir. Bu dumanlara maruz kalma uzunluuna bal olarak, ou akut etki geicidir ve gzlerin ve cildin yanmas, ba dnmesi, mide bulants ve ate gibi semptomlar ierir. rnein, inko dumanlar metal duman ateine, gribe benzer bir geici rahatszla neden olabilir. Kaynak dumanlarna kronik ve uzun sre maruz kalnmas sideroza (cierlerde demir kalntlar) neden olabilir ve solunum fonksiyonunu etkileyebilir. Ne var ki, kadmiyum baka niteliktedir. Bu zehirli metal, bir kaplama olarak elikte veya gm lehimde bulunabilir. Kadmiyum dumanlar, ksa sre maruz kalndnda bile lmcl tehlike ierirler; semptomlarn ou metal duman ateine benzer. Bunlarn birbiriyle kartrlmamas gerekir. Kadmiyumun varlnda yirmi dakika kaynak yaplmas lmcl vakalara yol almas iin yeterli olabilir; semptomlar bir saat iinde grnr ve be gn sonra lme yol aabilir.

4.2

Gazlar
Ark kaynandan kaynaklanan gazlar ayn zamanda bir potansiyel tehlike de yaratrlar. Koruyucu gazlarn ou (argon, helyum ve karbondioksit) salverildiklerinde zehirleyici deildirler; ne var ki, bu gazlar solunan havada oksijenin uzaklatrr ve ba dnmesi, bilin kayb ve beyne uzun sre oksijen gitmemesi durumunda lm gerekleir. Trikloretilen ve perkloretilen gibi baz ya giderici bileikler, s ve ultraviyole nm nedeniyle ayrarak zehirli gazlar yaratabilirler. UV nm havaya arptnda ozon ve nitrojen oksitler ortaya kar ve bunun sonucunda baars, gs ars, gzlerde tahri ve burunda ve boazda kant oluur. Tehlikeli dumanlarn ve gazlarn riskini azaltmak iin, kafanz duman kolonunun dnda tutun. Bundan da anlalaca gibi, dumanlarn ve gazlarn konsantrasyonu duman kolonunun iinde en youn dzeydedir. Ayrca, duman kolonunun yznzden uzaa ynlendirilmesi iin mekanik havalandrma veya lokal tahliye uygulamalar gerekletirin. Eer bu yeterli olmazsa, genel blgedeki duman kolonunu ekmek iin bir sabit veya seyyar tahliye davlumbazlar kullann. Son olarak, eer yeterli havalandrma salanamazsa, bir onaylanm solunum cihaznn kullanlmas gerekebilir.

Rev 1 Ocak 2009 ArK Kayna Gvenlii Telif TWI Ltd 2009

Pratik kural olarak, eer hava grnr ekilde netse ve kaynak kendini rahat hissediyorsa, havalandrma muhtemelen yeterlidir. Tehlikeli maddeleri saptamak iin, ncelikle rnn kullanm neticesinde makul ekilde hangi dumanlarn olumasnn beklendiini anlamak iin sarf malzemesine ait malzeme gvenlik bilgi formunu okuyun. Salkl bir yetikinin herhangi bir maddeye maruz kalabilecei maksimum konsantrasyonlar veren COSHHdeki Mesleki Maruz Kalma Snrna (OEL) bakn. kincisi, taban metalini renin ve bir boyann veya kaplamann zehirleyici dumanlar veya gazlar yaratp yaratmayacan saptayn. Bilhassa, kapal ve dar alanlarda kaynaklama yaparken boulma tehlikesine dikkat edilmesi gerekir. Risk deerlendirmesi, alma izinleri ve gaz testi btn personelin gvenliini salamak iin gereken nlemlerden bazlardr.

Grlt
Yksek grltye maruz kalnmas iime kayb yaratabilir, strese yol aabilir ve tansiyonu karabilir. Uzun sre grltl bir ortamda allmas yorgunluk, sinirlilik ve asabiyet durumlarn artrabilir. 8 saat sresince ortalama olarak 85 desibelin zerinde bir grltye baruz kalnmas halinde, kulak koruyucu kullanlmas ve ylda bir defa iitme testi yaptrlmas gerekir. Normal kaynak almalar, iki istisna haricinde grlt dzeyi sorunlar yaratmazlar: Plazma ark kayna ve hava karbon ark kesme ilemi. Eer bu iki almadan biri gerekletirilecekse, bu durumda kulak koruyucular kullanlmas gerekir. Kaynakla ilgili grlt genellikle yontma, zmparalama ve ekileme gibi yan ilemlerden kaynaklanr. Bu ilemleri gerekletirirken veya bunlarn yaknnda allrken iitme koruyucularnn kullanlmas gerekir.

zet
Kaynaklamayla ilgili ynetmenin en iyi yolu, risk ynetim programlarnn uygulanmasdr. Risk ynetimi tehlikelerin saptanmasn, risklerin deerlendirilmesini ve riski makul bir dzeye indirmek iin uygun kontrollerin uygulanmasn gerektirir. Bir risk ynetim programn deerlendirmek ve gzden geirmek temeldir. Deerlendirme, kontrol nlemlerinin riskleri ortadan kaldrmasnn ve azaltmasnn ve srecin tehlikeleri etkili ekilde belirlemeye ve riskleri ynetmeye yaradn kontrol etmek amacyla gzden geirme ilemlerinin gerekletirilmesini salamaldr. Grsel/Kaynak Kontrolrnn grevlerinin bir paras olarak kaynaklamayla ilgili riskleri ynetme greviyle uramas da olduka muhtemeldir.

Rev 1 Ocak 2009 ArK Kayna Gvenlii Telif TWI Ltd 2009

Blm 22 Kalibrasyon

Giri
BS 7570 Ark kayna cihaznn dorulanmasna ilikin uygulama standard aada belirtilen kiilere ynlendirici bilgi salayan bir standarttr: Kaynak akmn, gerilimini vs. gstermek iin kaynak ekipmanna taklan k sayalaryla ilgili doruluk konusunda imalatlar; k sayalarnn doru deerler vermesini salamas gereken nihai kullanclar.

Standart, iki ekipman kalitesiyle ilgilidir standart ve hassas kalite. Standart kalite ekipman manuel ve yar otomatik kaynaklama sreleri iin uygundur. Hassas kalite ekipman ise mekanik veya otomatik kaynaklamaya yneliktir; nk genellikle btn kaynak deikenleri konusunda daha fazla hassasiyete gerek duyulur ve ayrca ekipmann daha yksek grev evrimi kaynaklamas iin kullanlmas beklenir.

Terminoloji
BS 7570 standard, metinde kullanlan terimleri tanmlar: Kalibrasyon Bir lm cihaznn hatalarnn bykln saptama amacna ynelik ilemler. Dorulama Bir kaynak ekipman elemannn veya bir kaynaklama sisteminin szkonusu ekipmana veya sisteme ilikin iletme artnamesine uygunluunu kantlamaya ynelik ilemler. Doruluk Bir gzlemlenmi miktarn tanmlanm veya gerek deere yaknl. Bu nedenle, kaynak ekipman szkonusu olduunda, kaynak parametreleri (akm, gerilim, gezinme hz, vs.) iin k sayalarna sahip olanlar, sayacn daha hassas bir lm cihazyla kontrol edilmesi ve deerlerin uygun ekilde ayarlanmas suretiyle kalibre edilebilir. k sayalar olmayan ekipman (MMA, MIG/MAG iin baz g kaynaklar) kalibre edilemezler, fakat dorulanabilirler; bir baka deyile, kontrollerin uygun ekilde ilev grdklerini anlamak iin kontrol edilebilirler.

Kalibrasyon Skl
BS 7570 standard aada belirtilen sklklarda yeniden kalibrasyon/dorulama yaplmasn tavsiye eder: Standart kalite ekipman iin ylda bir defa ( ayda bir yaplan bir n tutarllk testinin ardndan). Hassas kalite ekipman iin alt ayda bir.

Rev 1 Ocak 2009 Kalibrasyon Telif TWI Ltd 2009

Ne var ki, Standart ayrca yeniden kalibrasyonun/dorulamann daha sk gerekebilecei ynnde de tavsiyede bulunmaktadr. Dikkate alnmas gereken faktrler unlardr: Ekipman imalatsnn tavsiyeleri. Kullancnn gereklilikleri. Eer ekipman tamir edilmise, yeniden kalibrasyon ilemi daima gerekletirilmelidir. Ekipmann performansnn ktletiinin dnlmesine yol aan bir gereke olduunda.

Kalibrasyon cihazlar
Kalibrasyon iin kullanlan cihazlar: bir kalifiye kalibratr tarafndan, bir ulusal standart dikkate alnarak standartlara uygun ekilde gerekletirilmelidir; ekipman kalitesine ilikin doruluk dzeyine gre en az iki ve tercihen be kat daha doru olmaldr; Hassas kalite ekipman szkonusu olduunda, k sayalarnn kontrol edilmesi iin ok daha fazla hassasiyete sahip cihazlarn kullanlmas gerekecektir.

Kalibrasyon Yntemleri
Standart g kayna tiplerinin zelliklerine, her parametre iin ka deerin alnmas gerektiine ve gerekebilecek nlemlere ilikin ynlendirici bilgilerle ilgili ayrntlar ierir. Ana kaynaklama parametreleriyle ilgili olarak Standartta verilen tavsiyeler yledir: Akm Cihaz gerekliliklerine ve darbeli akmn nasl lleceine ilikin ayrntlar belirtilir, fakat devre akmnn neresinde lmlerin yaplmas gerektiine ilikin koullar belirtilir, ngrlr veya tavsiyelerde bulunulur. Akmn devrede herhangi bir konumda llebilecei (deer ayn olmaldr) belirtilir. Gerilim Standart, gerilimin nceden ayarland (sabit gerilimli g kaynaklarnda) ilemlerde, g kaynanda yer alan gerilim ler iin kullanlan balant noktalarnn nemli parametre olan ark geriliminde farkl olabilecei vurgulanr. Ark gerilimine ilikin doru bir lm gerekletirmek iin, gerilim lerin uygulamada mmkn olduunca arka yakn konumlandrlmas gerekir.

Rev 1 Ocak 2009 Kalibrasyon Telif TWI Ltd 2009

Bu durum ekil 1de gsterilmektedir; burada g kayna gerilim ler cihaz 1 ve 7 numaral noktalarda balantldr.

G kayna

2 Kablo besleyici

4
Ark gerilimi

ekil 1 Bir kaynak devresi (MIG/MAG iin)

Rev 1 Ocak 2009 Kalibrasyon Telif TWI Ltd 2009

Ne var ki, 1-2, 3-4 ve 6-7 ksmlarnda devreye ekstra diren getiren balant noktalar nedeniyle bir gerilim dmesi olacandan, g kayna zerindeki gerilim ler deeri gerek ark geriliminden daha yksek bir deer verme eilimi gsterecektir. G kayna gerilimleri 3 ve 7 noktalarnda balansa bile (ki olabilir), llen deer dn kablosundaki nemli gerilim melerini hesaba katmayacaktr Ksm 6-7. Kaynak devresindeki herhangi bir gerilim dmesinin bykl kablo apna, uzunluuna ve scakla bal olacaktr; Standart aadakileri vurguluyor: Gerek ark geriliminin 4-5 noktalar arasnda llmesi arzu edilir; fakat baz kaynaklama ilemlerinde, ark kaynana ok yakn ark gerilimini lmek pratik deildir. MMA szkonusu olduunda, arktan ~2m kadar yakn bir mesafeden kablo klf iinden voltmetrenin bir terminalinin balanmas suretiyle arka greceli olarak yakn bir mesafeden bir gerilim deeri almak ve dier terminali iparasna (veya topraa) balamak mmkndr. MIG/MAG szkonusu olduunda, pratikte en yakn balant noktalar 3-5 olmaldr, fakat bir hava soutmaldan su soutmal hamlaca geildiinde veya tersi olduunda llen gerilim zerinde nemli bir etki szkonusu olabilir. Eer 6 noktasnda dn kablosunun balants iyiyse, 5-6 noktalar arasndaki gerilim dmeleri nemli olmayacaktr.

Standart, aada belirtilenlerin salanmas suretiyle hat gerilimindeki herhangi bir dn en aza indirilmesi konusunda ynlendirici bilgi vermektedir: Akm dn kablosu mmkn oluunda ksa, ar, dk direnli bir kablo olmaldr; Akm/dn konektr uygun deere sahip olmal ve yksek diren nedeniyle ar snmayacak ekilde skca tutturulmaldr.

Standart akma, kablo kesitine ve uzunluuna (hem bakr hem alminyum kablolar iin) gre hat gerilim dmelerine (DC gerilimi) ilikin veriler ierir. Tel besleme hz MIG/MAG gibi sabit gerilimli (kendinden ayarlanr ark) ilemleri szkonusu olduunda, standart, tel besleyicinin kalibrasyonuna genellikle ihtiya olmadn, nk akma bal olduunu belirtir. Eer kalibrasyon gerekirse, teslim edilecek yaklak 1 metrelik kablo iin zamann (saniye olarak) bir kronometreyle veya bir elektronik taymrla llmesi tavsiye edilmektedir.

Rev 1 Ocak 2009 Kalibrasyon Telif TWI Ltd 2009

Daha sonra (bir elik cetvelle) 1 mm hassasiyette olmak zere telin uzunluunun llmesi ve besleme hznn hesaplanmas gerekir. Gezinme hz Rotatrler ve robot maniplatrler gibi kaynaklama maniplatrleri ve ayrca daha konvansiyonel dorusal gezinim tayclar bir kaynan s giriini ve dier zelliklerini etkilerler ve aralkl olarak kontrol edilmeleri gerekir. Standart cihazlarn ou bir kronometre ve cetvel kullanlarak kontrol edilebilir; fakat bir tako-jeneratr gibi daha incelikle cihazlar da uygun olacaktr.

Rev 1 Ocak 2009 Kalibrasyon Telif TWI Ltd 2009

Blm 23 n Istma Uygulamas ve Kontrol

Genel
n stma, kaynaktan hemen nce bir balantya s uygulanmasdr ve baka yntemlerin de kullanlabilmesine karn genellikle ya bir gaz hamlacyla ya da endksiyon sistemiyle uygulanr. n stma, eliklerin kayna yaplrken bir takm nedenlerle kullanlr ve ncelikle neden genellikle ngrldnn anlalmasna yardmc olur; bu, kaynaktaki hidrojenin uzaklatrlmasna yardmc olan ana etkenlerden biridir elik yaplar ve boru ileri iin n stma scaklklar karbon denginin (CEV) ve malzeme kalnlnn ve kaynaklama ileminin ark enerjisinin veya s girdisinin (kJ/mm) dikkate alnmasyla hesaplanr. BS EN 1011 gibi standartlarda unlar belirtilir: CEVye, malzeme kalnlna, ark enerjisine/s girdisine ve gerekli en dk yaylabilir hidrojen dzeyine dayal olarak n stma scakl aralklarnn seilmesine ilikin rehber bilgiler vermeye ynelik olarak metal malzemelerin kaynaklanmasna ilikin tavsiyeler. Grsel/Kaynak Kontrolr, normalde belli bir uygulamaya ilikin n stma scakln ilgili WPSde bulacaktr. Genel olarak, daha kaln malzemeler daha yksek n stma scaklklar gerektirirler; fakat verili bir CEV ve ark enerjisi/s girdisi iin, bunlarn yakak olarak 20mmye kadar eper kalnl iin ayn kalmas mmkndr.

Tanmlar
n stma scakl Herhangi bir kaynak almasndan (punto kayna dahil!) hemen nce kaynak blgesindeki iparasnn scakl. Normalde minimum deer olarak gsterilir; fakat bir deer aral eklinde de belirtilebilir.

Pasolar aras scaklk Kaynaklama srasnda ve ok pasolu bir kaynakta pasolar ile bitiik ana metal arasnda kaynan sonraki paso uygulamasndan hemen nceki scakldr. Normalde maksimum deer olarak gsterilir; fakat minimum n stma scaklnn altna dmemelidir.

n stma muhafaza scakl Kaynaklamann kesintiye uratlmas durumunda kaynak blgesinde muhafaza edilmesi gereken minimum scaklk derecesi. Kesinti srasnda izlenmesi gerekir.

Rev 1 Ocak 2009 n Istma Uygulamas ve Kontrol Telif TWI Ltd 2009

n Is Uygulamas
Lokal
Daha az enerji gerekir Birrnek olmamasndan kaynaklanan gerilmeler
n stma

Global Daha fazla enerji gerekir


Birrnek stma ek gerilmeler yoktur

Gaz/elektrik frn

Direnli stma elemanlar

HF stma elemanlar

Alev uygulamal n stma

Rev 1 Ocak 2009 n Istma Uygulamas ve Kontrol Telif TWI Ltd 2009

Gaz/elektrik frnlar Genellikle PWHT iin kullanlr; fakat bir kontroll ve birrnek n stma vermek iin malzemenin byk blmleri iin kullanlabilir. Direnli stma elemanlar Diren bobinlerinden akan elektrik akm kullanlarak stma. Yksek frekans stma elemanlar Istma etkisi elektrostatik olarak salanr; malzeme ktlesinin tamamnda birrnek stma elde edilir. Istma, malzemedeki molekllerin bir yksek frekans alanna tabi tutulduunda ajitasyonu suretiyle elde edilir. Alev uygulamal n stma Hamlalar veya brlrler kullanlarak n stma gerekletirmenin belki de en yaygn yntemidir. Oksijen, n stma alevinin en temel parasdr, nk yanmay destekler; fakat yakt gazlar asetilen, propan veya metan (doal gaz) olabilir. Alev uygulamal n stmada, scakln kaynaklanacak komponentlerin btn kalnlnda dengeli olmas iin yeterli sre beklemek gerekir; aksi taktirde, sadece yzey scakl llecektir. Geen sre, artname gerekliliklerine bal olarak farkllk gsterecektir.

Rev 1 Ocak 2009 n Istma Uygulamas ve Kontrol Telif TWI Ltd 2009

n Istma Kontrol ve Pasolar Aras Scaklk


Ne zaman? Arkn gemesinden hemen nce. Nerede paras kalnl (t)

t 50mm A = 4 x t fakat maks. 50mm. Scaklk, iin kaynakya bakan yzeyi zerinden llecektir. elder.

t > 50mm A = minimum 75mm Uygulamada mmkn olduunda, scaklk yzn stlan yzn kar tarafndaki yz zerinden llr. Scaklk dengelenmesi iin ana metal kalnlnn her 25 mmsi iin 2 dakika bekleyin.

Pasolar aras scaklk, kaynak metal zerinden veya hemen bitiikteki ana metalden llr.

Rev 1 Ocak 2009 n Istma Uygulamas ve Kontrol Telif TWI Ltd 2009

Neden? n stmann uygulanmas aadaki avantajlar salar: Kaynan ve HAZnn souma hzn yavalatr; sertlemi mikro yaplar olumas riskini azaltr; emilen hidrojenin dalmasna daha fazla frsat tanr ve bylece atlama potansiyelini azaltr. Kaynak hazrl blgesindeki nemi uzaklatrr. Kaynaklama srasnda genel ergime zelliklerini iyiletirir. Daha birrnek genleme ve bzlme salar; kaynak ile ana malzeme arasndaki gerilmeleri azaltr.

ki boyutlu s ak

boyutl s ak

Scaklk gsterme/lme ekipman.


Rev 1 Ocak 2009 n Istma Uygulamas ve Kontrol Telif TWI Ltd 2009

4.1

Scakla hassas malzemeler


Belli bir scaklkta eriyen (Tempilstik) veya kalc ekilde renk deitiren (Thermochrome) zel bir mumdan yaplr. Ucuzdur, kullanm kolaydr. Fiili scakl lmez.

Mum boyalar ve pasteli gsteren scaklk rnekleri

4.2

Temas termometresi
Bir metal erit veya termistr kullanabilir (direnci scaklkla ters orantl olarak deien scakla hassas bir diren). Dorudur, fiili scakl verir. Kalibrasyon gerektirir. Orta scaklk dereceleri iin (350Cye kadar) kullanlr.

Bir temas termometresi rnekleri

4.3

Termokupl
Bir scak balant (kaynak zerinde) ile bir souk balant (referans balant) arasndaki termoelektrik potansiyel farkn llmesine dayanr. Geni deer aralnda scaklklar ler. Dorudur, fiili scakl verir. Kesintisiz izleme iin de kullanlabilir. Kalibrasyon gerektirir.

Rev 1 Ocak 2009 n Istma Uygulamas ve Kontrol Telif TWI Ltd 2009

Termokupl rnekleri

4.4

Temassz lme ynelik optik veya elektrikli cihazlar


Enfraruj veya optik pirometreler olabilir. Scak gvdenin yayd radyan enerjiyi ler. Uzaktan lmler yapmak iin kullanlabilir. ok kompleks ve pahal bir ekipmandr. Normalde yksek scaklklarn llmesi iin kullanlr.

Temassz scaklk lme ekipman rnei.

Rev 1 Ocak 2009 n Istma Uygulamas ve Kontrol Telif TWI Ltd 2009

zet
Grsel/Kaynak Kontrolr, hem n stma hem pasolar aras scaklk gereklilikleri iin WPSye bakmaldr. Scaklk lmlerinin nerede alnmas konusunda bir kuku duyulduunda, Kdemli Kaynak Kontrolrne ve Kaynak Mhendisine danlmas gerekir. Gevrek mikro yaplarn (rn. martensit) olumasndan kanmak ve bylece souk atlamay engellemek iin kaynaklama srasnda souma hzn yavalamak amacyla hem n stma hem pasolar aras scaklk dereceleri uygulanr. eitli standartlarda (rn. BS EN 1011-2, AWS D1.1, vs.) aklanan farkl yntemler kullanlarak n stma scaklk dereceleri hesaplanabilir ve kaynaklama prosedrnn kalifikasyonu srasnda dorulanr. BS EN ISO 15614 ve ASME IXa uygun olarak, hem n stma hem pasolar aras scaklk dereceleri temel deikenler olarak grlr; bu nedenle kalifikasyon aral dndaki herhangi bir deiiklik bir yeni prosedr kalifikasyonu gerektirir.

Rev 1 Ocak 2009 n Istma Uygulamas ve Kontrol Telif TWI Ltd 2009

Blm 24 Pratik Grsel Kontrol

AWS-CSWIP incelemesinin kategorilerden olumaktadr:

pratikte

grsel

kontrol

ksm

aadaki

AWS-CSWIP 3.1 Kaynak Kontrolr


nceleme: Verilen zaman Pratik aln kaynakl boru (spesifikasyon verilmi olarak) 1 saat 45 dakika *1 makronun pratik olarak deerlendirilmesi (kodu verilmi olarak) 20 dakika Bu incelemelerin pratik kontrol unsurlarn baarl ekilde gerekletirmek iin, kontrolr bir takm nemli aralara ihtiya duyacaktr: 1 2 3 4 yi bir gze sahip olmal. zel lme cihazlar El aletler; rn. byte, el feneri, ayna, dereceli lek, vs. Kurunkalem/tkenmez kalem, rapor formlar, kabul kriterleri ve bir saat.

yi bir gz Bir CSWIP kalifiye Kaynak Kontrolr olarak iinizi verimli ekilde gerekletirmek iin, yakn gr iin bir geerli gz raporuna sahip olmanz ve renk krl testi yaptrmanz nemlidir. Bunlar, CSWIP-WI-6-92 belgesi uyarnca CSWIP Kaynak Kontrol incelemeniz ncesinde sunulmaldr. CSWIP incelemelerine ilikin btn adaylarn bir kalifiye gz doktoru tarafndan test edilmelidir. CSWIP Kaynak Kontrol belgelerinin sahipleri, gzlerini profesyonel anlamda ylda iki defa kontrol ettirmek iin ellerinden geleni yapmaldrlar. yi grme dzeyinin muhafaza edilmesi nemlidir. Not: Yakn grme yeteneiniz zamanla bozulabilir.

Rev 1 Ocak 2009 Pratik Grsel Kontrol Telif TWI Ltd 2009

Uzman lme cihazlar


Bir kaynakl retimde llmesi gereken eitli elemanlar lmek iin aadakiler de dahil olmak zere bir takm uzman lme cihazlar mevcuttur: Hilo lerler uyumsuzluklarn ve kk boluunun llmesi iin. Dolgu metal profil lerler dolgu kaynak yz profilinin ve boyutlarn llmesi iin. A lerler kaynak hazrl alarnn llmesi iin. ok ilevli kaynak lerler birok farkl kaynak lmlerinin yaplmas iin.

Hi-lo ler dorusal hizaszl lmek iin kullanlr

Hi-lo ler kk boluunu lmek iin de kullanlabilir.

Rev 1 Ocak 2009 Pratik Grsel Kontrol Telif TWI Ltd 2009

Ayarlanabilir dolgu ler 3-25mmden (-1 in) dolgu kaynaklarn 0.8mm (1/32 in) dorulukla ler. Dolgu kaynak uzunluu lmlerini yapmak iin 45 yatan bir ofset koluna sahiptir. Bu ler, ayn zamanda 1.5mm (1/16 in) boaz kalnlna kadar lm yapar.

Dolgu kayna ler 3mmden 3mm ( in) 25mmye (1 in) kadar kaynak boyutlarn ler.

ok amal kaynak ler Paslanmaz elikten yaplma bu dayankl ler, kaynak hazrlklarnn ve tamamlanm aln ve dolgu kaynaklarnn nemli boyutlarn lecektir Genel retim almasna yneliktir ve hazrlk asn, kaynak metal fazlasn, dolgu kaynak bacak uzunluunu ve boaz boyutunu ve hizaszl hem metrik olarak hem ngiliz birimiyle hzl bir ekilde ler.

Dijital ok amal kaynak ler Bu dijital ler, kaynak hazrlklarnn ve tamamlanm aln ve dolgu kaynaklarnn nemli boyutlarn lecektir. Genel retim almasna yneliktir ve hazrlk asn, kaynak metal fazlasn, dolgu kaynak bacak uzunluunu ve boaz boyutunu hem metrik olarak hem ngiliz birimiyle hzl ekilde ler.

Rev 1 Ocak 2009 Pratik Grsel Kontrol Telif TWI Ltd 2009

TWI Cambridge ok amal kaynak ler


Hazrlk as Bu ler 5olik admlarla 0 ile 60o arasn okur. A, plakann veya borunun pahl kenarndan llr.

Dorusal hizaszlk ler, lerin kenarnn alt eleman zerine yerletirilmesi ve bu ksmn sivri parmak st elemana temas edinceye kadar dndrlmesi suretiyle elemanlarn hizaszln lmek iin kullanlr.

Kaynak metal fazlas/kk penetrasyonu lerin kenarnn plaka zerine yerletirilmesi ve bu ksmn sivri parmak en st noktasnda kaynak metali fazlasna veya kk boncuuna temas edinceye kadar dndrlmesi suretiyle tek-tarafl aln kaynaklarnn kaynak metal fazlas yksekliini veya kk penetrasyon boncuk yksekliini lmek iin kullanlr.

Karncalanma/mekanik hasar vs. ler, lerin kenarnn plaka zerine yerletirilmesi ve bu ksmn sivri parmak en dk derinlie temas edinceye kadar dndrlmesi suretiyle kusurlar lmek iin kullanlabilir. Deer, sfr iaretinin solunda cetvel zerinde mm veya in olarak alnr.
Rev 1 Ocak 2009 Pratik Grsel Kontrol Telif TWI Ltd 2009

Dolgu kaynak fiili boaz kalnl Kk kayar ibre 20mmye ( in) kadar okur. Boaz lerken, dolgu kaynan bir nominal tasarm boazna sahip olduu varsaylr; nk bu ekilde bir efektif tasarm boaz llemez.

Dolgu kayna bacak uzunluu ler, solda gsterildii gibi 25mmye (1 in) kadar dolgu kayna bacak uzunluklarn lmek iin kullanlabilir.

Kaynak metali fazlas, bacak uzunluu llerek ve bu deer 0.7 ile arplarak kolayca hesaplanabilir. Daha sonra, bu deer llen boaz kalnlndan karlr = kaynak metal fazlas. rnek: Bir lmle 10mmlik bacak uzunluu ve 8mmlik bir boaz kalnl iin, 10 x 0.7 = 7 (boaz kalnl 8) - 7 = 1mm kaynak metali fazlas.

Rev 1 Ocak 2009 Pratik Grsel Kontrol Telif TWI Ltd 2009

SADECE ETM AMACIYLA Plaka ve Dolgu Kabul Standard TWI 1


Ksaltmalar: L = uzunluk. D = kusurun derinlii veya ykseklii. W = kusurun genilii (Sadece enklzyonlar iin geerlidir)
No. 1 2 3 4 5 6 7 Kusurun ad atlaklar Gzeneklilik, gaz gzenekleri, uzun gaz kaviteleri (solucan delikleri) borular rtme Yan duvar fzyonu eksiklii Kk fzyonu eksiklii Penetrasyon eksiklii Aklamalar Herhangi bir alann veya tek tek elerin maksimum boyutu (duruma gre) ki kusur iin toplam 20mmyi amayacaktr ki kusur iin toplam 20mmyi amayacaktr. zin verilen maks. zin verilmez 1mm Kaynak yz uzunluu olarak 20mm Kaynak kk uzunluu olarak 20mm Ayr ayr maksimum L<12mm. W<3mm Bir maksimum D 1mmye kadar %10t Maksimum D 1mm zin verilmez

Enklzyonlar (cruf/silis, vs.) Birlikte toplam, kaynak uzunluu olarak 15mm toplam Lyi amayacaktr. Alt kesik

9 10

Kk ibkeylii Eksik dolgu/tam doldurulmam oluk/dolgu eksiklii Dorusal hizaszlk Ark apmalar/kaak ark Mekanik hasar Asal hizaszlk Metal kaynak fazlas *

11 12 13 14 15

Derinlie ve karma bal Przsz gei gerekir/Btn pasolar przsz birleecektir. Pasolar aras fzyon eksiklii almayacaktr

Maksimum D <10mm t 1.0mm >10mm t 1.5mm zin verilmez Tavsiye aln Kabul 2mm D maksimum

16

Ar penetrasyon *

1.5mm D maksimum

*Dorusal hizaszlk olduunda, aadakiler uygulanacaktr. Kaynak metal fazlas Maksimum ykseklik, kaynakl paradan geirilen en dk plakadan gelen bir doru izgisinden llecektir. Ar penetrasyon En dk plakadan itibaren llecek maksimum ykseklik

Rev 1 Ocak 2009 Pratik Grsel Kontrol Telif TWI Ltd 2009

Rev 1 Ocak 2009 Pratik Grsel Kontrol Telif TWI Ltd 2009
M EASURE F ROM THIS D ATUM E DGE

Sayfa 1 - 3

RNEK PLAKA RAPORU


mza:

sim: [B.harfle] STUART DENT Kullanlan Kod/Spes.: TWI 09-09-02 Kaynak pozisyonu: Flat /PA

S DENT
MMA/SMAW

Test parc. kimlii: Bala.tipi: Tek V Aln Tarih 8 Kas. 2001

001

Kaynak ilemi:

Plaka uzunluu ve kalnl: 300mm x 10 mm

KAYNAK YZ
Alt kesik przs. 1.5 maks. 236 30

Yan duvar fzyon eksiklii 87 22

Gaz gzene. 1.5 230

51

153

40 Yetersiz dolgu 241

Ark arpmas

Cruf enklzyonu

Kaynak metal fazlas ykseklii : 4mm. Kaynak genilii: 12-14mm dip kar m: Zayf Dorusal hizaszlk: 2mm Kaynak uzunluu boyunca srama

Rev 1 Ocak 2009 Pratik Grsel Kontrol Telif TWI Ltd 2009 Sayfa 2 / 3

RNEK PLAKA RAPORU

KAYNAK KK

BU Kk ibkeylii 2 deep 23 10 10 Cluster gzeneklilii <1.0mm 113 247 20 Fzyon eksiklii 128 Penetrasyon eksiklii 50 Penetrasyon ykseklii:4mm maks. Penetrasyon genilii: 3 6mm Dip karm: przszlk Dorusal hizaszlk: 2mm

REFERANS KENARDAN LN