Вы находитесь на странице: 1из 13

1

I Predavanje

PREDMET SOCIJALNE I POLITIČKE PSIHOLOGIJE

Tri osnovne komponente svake naučne discipline: Predmet, teorijske postavke i


metode istraživanja

Politička psihologija – primenjeno područje psiholoških istraživanja tako da se ne


može govoriti o njenom posebnom, teorijski određenom, posebnom predmetu
istraživanja, posebnim teorijama i metodama.
Zato, da bi se ona definisala oslanjamo se na saznanja socijalne psihologije. –
koja predstavlja širu naučnu osnovu političke psihologije. Određenju predmeta
političke psihologije zato mora da prethodi razmatranje razvoja utemeljenja
socijalne psihologije i njene šire društvene, pa i političke relevantnosti.

Predmet socijalne psihologije

Socijalna psihologija postaje samostalna naučna disciplina tek u 20. veku.

Mada je psihologija još ranije prešla sa filozofsko-reliigijskih spekulacija na


empirijsko izučavanje psihičkih pojava, još dugo posle toga psihički život ljudi
posmatrao se i proučavao kao život izolovanog pojedinca.

Za socijalnu psihologiju, kao i opštu psihologiju, može se primeniti Ebinghausova


misao: da je to nauka koja ima dugu prošlost, a kratku istoriju.

Naime, mada je davno uočeno da socijalna okolina ima značajnog uticaja na


razvoj čoveka, njegovo psihološko funkcionisanje i ponašanje, kao i da psihičke
osobine ljudi imaju uticaja na društvene pojave – sve to je odavno bilo predmet
filozofskih etičkih, religijskih, literarnih, a kasnije psiholoških rasprava – u
novoformiranoj empirijskoj psihologiji (u 19. veku) ova činjenica dugo nije
uvažavana, niti je ovaj međuuticaj socijalnih i psiholoških pojava bio posebno
izučavan.
Svoju emancipaciju u odnosu na filozofiju i religiju – psihologija je prvo
započela “bekstvom” pod okrilje biologije i fizike (koje je smatrala “egzaktnim”)
odlazeći tako u drugu krajnost. To je odražavalo aspiracije psihologa da njihovu
disciplinu posmatraju kao prirodnu, a ne društvenu nauku. Mnoge posebne grane
psihologije bile su zato oformljene davno pre socijalne psihologije.

Početak savremenog razvoja socijalne psihologije vezuje se za izdavanje dveju


knjiga, 1908. godine, pod istim naslovom “Socijalna psihologija”: jednu je objavio
psiholog McDugall, a drugu sociolog Ross – znači dva naučnika iz dve različite
oblasti društvenih nauka istovremeno su osetila i izrazila potrebu za novom
naučnom disciplinom koja bi na neki način međusobno povezala dva bazična
elementa ukupnog socijalnog života – pojedinca i društvo.
2

Nagli razvoj ove discipline započinje 20. godina 20. veka. Ovo doba je
upravo zahtevalo socijalnu psihologiju: to je vreme naglog razvoja društva koje
stavlja ljude u specifične situacije međusobne interakcije, od značaja za
proizvodnju i ekonomiju; to je, takođe, period jačanja građanskog društva,
parlamentarne demokratije, opštih izbora, itd. koje je isto tako nametalo potrebu
za razumevanjem osobina čoveka kao socijalnog bića – kao protagoniste
(subjekta i objekta) tih zbivanja. Od tada, u mnogim oblastima psiholoških
istraživanja – od psihijatrijske problematike, industrijskih (proizvodnih) situacija
do političkih sukoba – postoji pokušaj povezivanja čovekovih psiholoških osobina
sa socijalnom situacijom.

Problemi izučavanja

Pregled glavnih problema kojima se socijalna psihologija bavi (ne samo one koje
je do sada proučavala, nego i koji po svojoj prirodi pripadaju oblasti socijalne
psihologije) može da, na induktivan način, učini jasnijim šta je to njen predmet.

Mogu se razlikovati tri velike oblasti ili grupe problema (po Rotu) koji čine
predmet socijalne psihologije; njih, svaki pojedinačno, možemo rastaviti na
skupove pitanja za koje se ova nauka interesuje.

1. Proučavanje različitih vidova neposredne interakcije ljudi (neposredni


uzajamni odnos ljudi i neposredni uzjamni uticaj jedne osobe na drugu).

U okviru ove grupe problema razlikuju se uže skupine problema:


a. Izučavanje opažanja i ocenjivanja drugih osoba i njihovih osobina
b. Proučavanje javljanja naklonosti i nenaklonosti među osobama (tzv.
interpersonalne privlačnosti)
c. Proučavanje ponašanja ljudi u grupi (formiranje grupe, nastajanje grupnih
normi, grupna struktura, problemi vođe i rukovođenja, dinamika grupe i sl.
d. Proučavanje ponašanja ljudi u masi i u izuzetnim situacijama (panika,
masovne pojave agresije i sl.)

2. Proučavanje socijalizacije – delovanja različitih socijalnih faktora na


opažanje, mišljenje, motivaciju i celokupnu ličnost. Socijalni faktori koji utiču
na psihičke funkcije i ponašanje ljudi nazivaju se agensi, činioci ili prenosioci
socijalizacije (porodica, škola, mediji, prijatelji). Promene koje u osobinama i
ponašanju ljudi nastaju pod delovanjem »agensa« socijalizacije – jesu efekti
socijalizacije.

U okviru ove grupe problema socijalne psihologije možemo razlikovati više


podgrupa problema:
a. Proučavanje procesa socijalnog učenja – načina na koji se socijalizacija
ostvaruje, na koji dete ili odrastao čovek usvaja ili prihvata određene oblike
socijalnog ponašanja i formira se kao ličnost.
3

b. Proučavanje delovanja »agensa« socijalizacije – društvenih faktora koji utiču


na promene u ponašanju, koji su izvori socijalnog učenja.
c. Proučavanje posledica (efekata) delovanja ovih socijalnih faktora na psihičke
funkcije čoveka i njegovu ličnost u celini.
d. Proučavanje socijalne motivacije ljudi izvora i prorode motiva koji pokreću
ljude na socijalno ponašanje (a koji su i sami proizvod socijalizacije)
e. Proučavanje formiranja, menjanja i delovanja socijalnih stavova.

3. Proučavanje uloge pojedinih psihičkih funkcija i posebno ličnosti i njenih


osobina na društvene pojave i društvena zbivanja (politički život,
međunarodne odnose, ekonomske odnose, socijalnu patologiju). Najmanje
izučavana grupa problema. Upravo u okviru ove grupe problema, sve do
skora malo izučavanih, razvija se oblast političke psihologije – proučavanje
političkih stavova, vrednosti, ponašanja i uticaja karakteristika ličnosti, tj.
psihičkih osobina koje utiču na opredeljivanje i zalaganje za određene oblike
političkog uređenja.

Navedene tri velike grupe problema nisu strogo međusobom odvojeni problemi,
niti je time iscrpena lista svih problema kojma se socijalna psihologija bavi.

Određenja (definicije) socijalne psihologije

Ovaj zaobilazni put određenja predmeta socijalne psihologije (preko navođenja


problema kojima se bavi ili bi trebalo da se bavi) – predstavlja simptom
određenog stanja u ovoj nauci – ukazuje na teškoće određenja i definisanja
njenog predmeta – zato što ne postoji puna saglasnost o tome šta sve socijalna
psihologija treba da proučava (pošto postoji više naučnih disciplina koje se
interesuju za iste pojave, mada sa drugim ciljem).

Ovakva taksonomska podela predstavlja osnov samo za neku opisnu


(deskriptivnu) definiciju socijalne psihologije. Činjenica je da su gotovo sve
definicije u okviru ove društvene nauke pretežno deskriptivne – one daju
određenja ne na nivou nekog opšteg teorijskog postulata, već navođenjem
konkretnih predmeta i problema njihovih istraživanja. Naglasak je uvek na
konkretnim psihološkim sadržajima i njihovim pojavnim oblicima, načinima na koji
se formiraju, menjaju i vrše određeni uticaj u kontekstu socijalnih odnosa.

Stoga i postoje velike razlike u definicijama različitih autora.

Primer opisne definicije (Rot):


»Naučna disciplina koja proučava uticaj socijalnih činilaca na
ponašanje pojedinca, njihovo ponašanje kada su u neposrednoj socijalnoj
interakciji, kao i ulogu psiholoških karakteristika ljudi u društvenim
zbivanjima«.
4

Razmatrajući jedan broj različitih određenja Rot (1972) i Zvonarević (1976)


- dva istaknuta socijalna psihologa sa ovih prostora, jedan iz Beograda, drugi iz
Zagreba, od kojih je svaki napisao obimne udžbenike Socijalne psihologije -
pokušavaju da ponude definicije socijalne psihologije koje bi prevazišle
deskriptivni nivo, koje bi bile supstancijalne.

Rot (1972) polazi od Šerifove definicije, po kojoj je predmet socijalne


psihologije »naučni studij neposrednog iskustva i ponašanja ljudi u odnosu na
socijalnu situaciju«
On smatra da je ovakvo određenje pogodno zato što se na ovaj način:
a. ističe da socijalno psihološka proučavanja uključuju ne samo
ponašanje ljudi nego i ono što oni doživljavaju;
b. ne ograničava se samo na proučavanje neposredne interakcije ljudi,
već ponašanja i iskustva u odnosu na socijalnu situaciju – koja se
može veoma široko odrediti -»socijalnu draž« mogu predstavljati
pojedinci, grupe, proizvodi materijalne (tehnološka sredstva) i
nematerijalne kulture (shvatanja i vrednosti);
c. formulacija »u odnosu na socijalnu situaciju« dozvoljava tumačenje da
je predmet socijalne psihologije pored neposredne interakcije ljudi i
proučavanje uticaja socijalnih faktora na ponašanje pojedinca, kao i
proučavanje uticaja ljudi i njihovih psihičkih karakteristika na društvene
pojave i društvena zbivanja.

Rot daje svoju definiciju u kojoj želi da istakne da je socijalna psihologija


psihološka disciplina, koja, za razliku od nekih drugih nauka koje takođe kao svoj
predmet određuju ponašanje ljudi (antropologija, sociologija), izučava ponašanje
čoveka s obzirom na psihički život.

»Socijalna psihologija je naučno proučavanje psihičkih pojava i njihovih


manifestacija u vezi sa socijalnom situacijom«

Dva momenta su ovde važna: da se proučavaju psihološke pojave (intelektualni,


emocionalni, konativni procesi i osobine čoveka); da se proučavaju uvek u vezi
sa socijalnim i društvenim pojavama (bilo da je reč o neposrednoj socijalnoj
interakciji, uticaju socijalnih pojava na psihičke ili psihičkih na socijalne).

Definicija koju daje Zvonarević (1976) (a usvaja Šiber, 1998): »Socijalna


psihologija je grana psihologije koja proučava psihološke aspekte
socijalnih pojava i socijalne aspekte psiholoških pojava«

Oba autora, donekle različitim putevima, dolaze do zaključka da svako od


različitih određenja socijalne psihologije koja postoje stavlja težište bilo na
psihološki bilo na sociološki aspekt posmatranja te discipline. Na taj način oni
uočavaju i u svojim definicijama ističu svojevrstan paralelizam psihološkog i
sociološkog aspekta u okviru ove naučne discipline.
5

Ovaj paralelizam ili dualizam socijalne psihologije istaknut je u savremenoj


literaturi, pa se govori o postojanju dve socijalne psihologije, dva pristupa:
psihološkoj socijalnoj psihologiji i sociološkoj socijalnoj psihologiji, od
kojih je svaka usredsređena primarno bilo na psihološki, bilo na socijalni aspekat.
Ni jedan od ovih pristupa u socijalnoj psihologiji ne zanemaruje u
potpunosti važnost onog drugog aspekta posmatranja socijalno-psiholoških
problema: tako, psihološka socijalna psihologija ne zanemaruje važnost grupa i
društva kao odrednica individualnog ponašanja, niti sociološka socijalna
psihologija zanemaruje važnost pojedinca i njegovih psiholoških osobina. Ipak,
one se znatno razlikuju u primarnom usmerenju, razlozima njihovog nastanka
kao pristupa u okviru socijalne psihologije i metodološkoj usmerenosti.

Prva, psihološka (inidividualistička) socijalna psihologija – usmerena


je na analizu pojedinca u okviru socijalne sredine, tj. onoga što se dešava unutar
pojedinca kao rezultat posebnih socijalnih uslova (njegove stavove, motive,
osećanja, učenje, doživljaje, na analizu procesa oblikovanja njegove ličnosti od
strane društva,itd.) To je klasičan pristup koji je utemeljio McDugall, a najbolje je
izražen kroz sintagmu »pojedinac u društvu« (Krech, Crutchfield i Ballachey,
1962). Najveći deo, posebno američke socijalne psihologije (sa izuzetkom K.
Lewina), posebno od 50-tih godina 20. veka i dalje, bavio se ovim aspektom
socijalne psihologije.

Ovaj pristup je nastao kao izraz aspiracija psihologa da zasnuju


psihologiju prema standardima prirodih nauka. To je bila svojevrsna reakcija na
spekulativne tendencije u psihologiji koje su preovladavale krajem 19. i početkom
20 veka, a koje su je udaljavale od prirodnih nauka.
a. reakcija na introspektivnu psihologiju (stavljanje težišta na vidove
ponašanja koji su dostupni neposrednom posmatranju i merenju) =
poznati pravac u psihologiji - bihejviorizam. Ukratko, važnije je šta
ljudi čine (jer se to može posmatrati) nego šta misle, osećaju ili kažu
(jer se ne može objektivno proveravati);
b. reakcija i suprotstavljanje instinktivističkim teorijama motivacije i
psihoanalitičkim tumačenjima – traganje za neposrednim vezama
između organskih stanja i motiva, a zanemarivanje socijalne
motivacije koja se razvija u odnosima pojedinca i društva;
c. suprotstavljanje teorijama grupne svesti (Le Bon) koja postoji kao
neka svest izvan i iznad pojedinca. To je dovelo do istraživanja
atomizovanog pojedinca, čak i kada se pokušava proučavati šira
društvena grupa.
6

Koje su karakteristike ovakvog pristupa?


Uska povezanost sa opštom psihologijom i pokušaj da se opšte
zakonitosti čovekovog psihološkog funkcionisanja nekritički »prevedu« i primene
na njegovo socijalno funkcionisanje. Pod uticajem naučne klime tog doba –
favorizovanje pozitivizma i traganje za opštim (univerzalnim) zakonima socijalnog
ponašanja koji su nezavisni od socijalne realnosti. Usmerenost na izučavanje
pojedinca, interpersonalnih odnosa i malih grupa u eksperimentalnim
(laboratorijskim) uslovima: laboratorijski eksperiment je posmatran kao metod
par excelance, a laboratorijski rezultati kao jedini arbitar validnosti neke teorije.
Stoga su važne oblasti socijalnog ponašanja, koje nisu mogle da budu
podvrgnute eksperimentisanju bile zanemarene. Laboratorijska istraživanja
postala su sve više van socijalnog konteksta i a-istorijska i ograničena na
izučavanje neposrednih kratkoročnih efekata. Primarna usmerenost na otkrivanje
i demonstraciju procesa, a ne na njihovu ulogu u svakodnevnom životu. Za
mnoge socijalne psihologe laboratorija je sve više predstavljala odgovarajuću
repliku (kopiju) svakodnevnog života, ako ne i sam svakodnevni život.

Na neki način, ovakav pristup je isterao pojedinca iz društva i proučavao


ga u »u socijalnom vakuumu«, u neposrednoj interakciji i izvan konteksta širih
društvenih zbivanja, šire društvene okoline, date kulture i institucija. »Polje« u
kojem se odigrava ljudsko socijalno ponašanje ostalo je van vidika. Ovaj
nedostatak može da se ilustruje jednom analogijom iz istorije umetnosti.

Ilustracija: Ernest Gombrich, čuveni istoričar umetnosti, pokazao je na


televiziji jednom prilikom čuvenu sliku Frans Hala –»Vitez koji se smeje« i
dokazao da je izraz humora u očima lika na slici, suprotno onome što su ljudi do
tada mislili, pre posledica odnosa između očiju i kontura lica, nego samog
načina na koji su oči nacrtane.

Drugi pristup, sociološka ili societalna socijalna psihologija –


usmerena je na grupu kao jedinicu analize i na proučavanje onoga što se dešava
između ljudi u širem socijalnom, institucionalnom i kulturnom kontekstu. Izraz
»societalna« se više koristi jer se smatra da izraz »sociološka« može implicirati
da je psihološko proučavanje socijalnog života primarno vezano za neku drugu,
»tuđu« naučnu disciplinu, a ne psihologiju.
7

Utemeljivačem ovakvog pristupa smatra se pomenuti sociolog Ross. Ona


je, takođe, reakcija na instiktivističke teorije i teorije o »grupnom umu« - ali i na
rigidan bihejviorizam. Razvija se prvobitno u okviru proučavanja tzv. »primitivnih
kultura« koja ukazuju na važnost uticaja kulturne okoline na socijalno ponašanje.
Posle II svetskog rata razvija svoju teorijsku platformu u okviru »teorija uloga«. U
američkoj socijalnoj psihologiji najistaknutiji predstavnik ovog pristupa bio je
Lewin, sa svojom teorijom polja (geštalta). Mada su i neki drugi istaknuti američki
autori negovali societalni pristup, u savremenoj socijalnoj psihologiji prvi su se
izučavanju societalnih problema, iz istorijskih i kulturnih razloga, okrenuli
evropski socijalni psiholozi: među njima ističem H. Tajfela (teorija socijalnog
identiteta i međugrupnih odnosa) i S. Moscovicija (teorije socijalnih promena i
manjinskog uticaja i obuhvatna teorija socijalnih reprezentacija kao nosioca
kulture i njihovog uticaja na socijalni život) – o kojima će na ovim predavanjima
kasnije biti više reči.

Karakteristike societalnog pristupa u socijalnoj psihologiji:


a. Ljudska bića moraju da se proučavaju u širem sociokulturnom
kontekstu: ljudi su rođeni u već gotovoj kulturi i socijalizuju se da
funkcionišu unutar nje. Ona se ne ponašaju samo prema nekim
univerzalnim zakonima ljudskog psihološkog funkcionisanja, već i
prema pravilima koja im specifična kultura nameće. Različite kulture
razvijaju sisteme vrednosti i praksu socijalizacije koja je primerena
njihovim istorijskim i ekonomskim oklnostima. Sa stanovišta socijalnog
psihologa interes je u tome da se otkrije kako su specifičan socijalni i
kulturni kontekst i institucije, običaji, norme i vrednosti -sadržaji kulture-
povezani sa načinima na koji ljudi misle, osećaju i ponašaju se. Ovde
se, međutim, implicira da će nalazi biti ograničeni na određeno društvo
i često na određen period u istoriji tog društva.

Primer: pripisivanje uzročnosti nekim događajima, na primer uzoci


nezaposlenosti (tzv. atribucije)
Neke individualne karakteristike (spoljašnji-unutrašnji lokus kontrole) utiču na to
kako će se tumačiti uzroci nezaposlenosti (sudbinom ili lenjošću) ali i društveni
kontekst, određena politička kultura ili uticaj ideologija raširenih u tom društvu ili
kulturi, takođe utiču na to i nezavisno od individualnih osobina: levičarske
ideologije uobičajeno tumače činjenicu nezaposlenosti spoljašnjim (bolesno
društvo) a desničarske unutrašnjim razlozima (lenjost, nesposobnost). U
laboratorijskim interpersonalnim uslovima ili malim »lice-u lice« grupama (ako ne
uzmemo u obzir širi socijalni i kulturni kontekst) ne možemo razlučiti šta je po
sredi i možemo izvesti pogrešne zaključke.
8

U našim uslovima: uzroci nacionalizma – autoritarnost. Autoritarne ličnosti


mrze druge, posebno manjinske grupe. Ali koliko treba da se okupi pojedinačnih
autoritaraca da bi se stvorio jedan nacionalistički pokret koji će progoniti
pripadnike drugih grupa. Da bi se nečije socijalno ponašanje razumelo mora da
se uzme u obzir širi socijalni kontekst, to da se ljudi u većini socijalnih situacija
ponašanju ne kao pojedinci, već kao pripadnici svoje grupe (svog socijalnog
identiteta); njegovo socijalno ponašanje određeno je vladajućim sistemom
vrednosti i odnosima između grupe kojoj pojedinac pripada i drugih grupa u
društvenoj stvarnosti i usvojenim društvenim pravilima (normama i vrednostima)
ponašanja prema drugim grupama, a ne samo ličnim osobinama. Napad nekog
pojedinca na pripadnika neke etničke manjine koju on ne voli ostala bi samo
izolovana epizoda ako to nije zbog činjenice da se on ponaša u skladu sa
ponašanjem drugih (iz njegove grupe ili društva) koji dele iste norme, stereotipe i
osećanja koja značajno utiču na njegovu odluku ili smelost da napadne
pripadnika manjine.

Primer iz novina: lovci na glave

Ostale karakteristike societalnog pristupa: »meke« metode istraživanja (anketa)


umesto eksperimenta; traganje za obrascima i modelima u teorijskim
generalizacijama umesto univerzalnih zakonitosti; teorijski pluralizam (teorijski
uvidi iz drugih nauka); naglašavanje istorijske perspektive i promene, umesto
jednom otkrivenog nepromenljivog procesa; shvatanje da je neophodna
»razmena« između societalnog pristupa u socijalnoj psihologiji i razvojnih
psiholoških teorija, teorija ličnosti, itd.

Mada su nalazi psihološke socijalne psihologije »pouzdaniji« pitanje se postavlja


da li su i relevantniji.
9

O predmetu političke psihologije

Od početka razmišljanja o politici bilo je neosporno da psihologija može


mnogo da doprinese razumevanju političkog ponašanja ljudi. Posebno periodi
revolucija, protesta, ali i razvoj parlamentarne demokratije, međunarodni sukobi –
doveli su do sve većeg interesovanja za ulogu, ljudske prirode i ljudske psihe u
tim društvenim procesima. Ne samo teorijski interes za “homo politicusa” već
praktična potreba za usmeravanjem političkih stavova i ponašanja u interesu
zadobijanja političke vlasti. Mada je razmišljanje o ljudskoj prirodi u politici
davnašnje (Platon, Makijaveli, Le Bon, Wallas, Frojd, Rajh, From, Adorno),
politička psihologija je utemeljena kao posebna disciplina relativno skoro.
Uviđajući važnost psiholoških objašnjenja u poltikologiji, posebno u
američkoj politikologiji, sve se više prelazi sa analiza političkih insitucija i procesa
na analizu ponašanja pojedinca u političkim situacijama (tzv. bihevioralna
revolucija u politikologiji).

Razvoj političke psihologije povezan sa burnijim periodima političke


istorije. Od kraja šezdesetih nov zamah (studentski nemiri, rat u Vijetnamu,
češko proleće), a zatim krajem osamdesetih (pad komunizma, rat na Balkanu).
Od 1969 – časopisi “Politička psihologija”, izdanje Internacionalnog
društva za političku psihologiju; “Politika i pojedinac”. Hyman, “Politička
socijalizacija”, 1959. N. Knutson, 1973 .- zbornik “Politička psihologija”.

Teško je pružiti celovit prikaz predmeta političke psihologije, s određenim


metodološkim pristupom i teorijskom koncepcijom. Postoje mnoge dileme, pre
svega, o pristupu fenomenu političkog. Problem zasnivanja opšte teorrije
političkog ponašanja započinje već problemima vezanim za jasno
razgraničavanje sfere političkog u društvenom životu – za precizno
utvrđivanje odnosa između političkog i društvenog ponašanja uopšte.

Za pojam politike, inače, kažu da “ni jedan termin nije bivao učestalije a sa manje
saglasnosti definisan kao što je to slučaj sa politikom” (Adler i Harington, 1970).

Generalno određenje: Politika je proizvod i izraz antagonizama i borbe


različitih društvenih grupa, oko kompetencija upravljanja, regulacije i
usmeravanja društvenih procesa, posredstvom aparata javne vlasti, a u
cilju ostvarivanja specifičnih grupnih interesa.

Postoje, zato, velike ideološke razlike u određivanju toga šta je političko. Granice
političkog u društvenom se stalno menjaju i pomeraju zavisno od određenog tipa
društva i prirode odnosa između grupa unitar njega, date epohe i istorijskog
perioda.
10

Postoji, zato, pluralizam značenja političkog. Teško je naći potpunu i


opšteprihvaćenu definiciju politike. Ali, preterano je i tvrđenje da svaki autor ima
svoju posebnu, često “ad hoc”, definiciju.

Pokušavajući, ipak, da nađe neki zajednički imenitelj među različitim modernim


shvatanjima politike M. Đurić (1972) ukazuje na to da postoji jedan kontinuum
među definicijama: između minimalnog, na jednom kraju i maksimalnog
određenja politike, na drugom kraju.

Minimalno određenje politike (filozofsko-antropološko i folozofsko-istorijsko)


polazi od tvdnji da politika odgovara najdubljoj onotološkoj strukturi čoveka, da
spada u red univerzalnih pojava ljudske istorije. U ovakvom određenju – “u svom
najelementarnijem vidu politika obughvava onaj deo čovekovog delovanja u
društvu koji se sastoji u svesnom i slobodnom odlučivanju za jednu od više
mogućih alternativa u uslovima stalno promenljivog, uvek drugačijeg i nikada do
kraja predvidljivog rasporeda društvenih snaga koje teže suprotnim ciljevima,
dakle u uslovima društvenog razdora, sukoba i borbe.” (ključni pojmovi = moć,
sukob, borba).
Ovakva definicija politike ne omogućava jasno razgraničenje političkog od
ostalih oblika društvenog ponašanja. Elementi moći, sukoba, borbe – prisutni su
u svim oblastima društvenog života, tako da se na ovaj način politika
poistovećuje sa celokupnom ljudskom praksom.

Maksimalna definicija politike – potpuna i opšte prihvaćena – tek je


neostvareni ideal. Đurić navodi ipak dve primarne osobenosti koje ovu oblast
ponašanja izdvajaju od svih ostalih:
1. Ona je uvek “javna stvar”, nešto opšte i zajedničko članovima društva
(političko delanje u pravom smislu reči bilo bi samo ono delanje koje se
usredsređuje na društvena pitanja za koja su neposredno zainteresovani svi
članovi jednog društva”;
2. Sledstveno tome, politika je uvek i nužno povezana sa sferom države i
državnog života: “o politici može biti reči samo ukoliko je u pitanju delanje
koje neposredno ili posredno zadire u oblast države, tj. delanje koje utiče ili
teži da utiče na raspodelu društvene moći, bilo između različitih država, bilo
između različitih društvenih grupa u okviru jedne države”.

Ovo su dileme u okviru političko-filozofskih i socioloških rasprava.

Ukoliko se posmatra problem odnosa društvenog i političkog na nivou


individualnog delanja takođe ne postoji saglasnost. Da li je to odnos opšteg i
posebnog ili je političko ponašanje sui generis? Na osnovu kojih kriterijuma ih je
moguće razlikovati? Pitanje je na primer, šta je to moguće zajedničko između
tako raznorodnih oblika ponašanja kao što su glasanje na izborima i štrajk glađu,
ili koja je razlika između tako sličnih vidova ponašanja kao što su štrajk glađu i
dijeta?
11

Razlike u shvatanjima u ovom pogledu postoje ne samo između različitih


autora, već i generalno između teorijskog i empirijskog pristupa problemu.
Gotovo sva empirijska istraživanja političkog ponašanja, istina prećutno, tretiraju
političko ponašanje samo kao poseban oblik opšteg socijalnog ponašanja. Time
se ogromno proširuje opseg ponašanja koje je moguće tretirati kao političko i
istraživati. Mada se na ovaj način izbegava metodološko sužavanje polja
istraživanja samo na institucionalizovane oblike političkog ponašanja, ostaje
otvoreno pitanje, koje kriterijume istraživači slede kada nekoma ne nekom
drugom vidu ponašanja pripisuju karakter političkog?
Pokušavajući da ovaj problem razreše na teorijskom nivou, neki autori
polaze od stanovišta da je političko ponašanje nezavisna i svojevrsna forma
ponašanja i pokušava da utvrdi neke kriterijume na osnovu kojih bi se napravila
razlika.

Mogući kriterijum političkog delovanja, prema nekim autorima, jeste


subjektivna izjava nekog aktera da je njegovo ponašanje politički motivisano –
znači, političko ponašanje se manifestuje kao i svako drugo socijalno ponašanje,
a razlika je samo u motivacionoj osnovi, odnosno izjavi (jezičkoj konvenciji) da je
ono “političko”. To znači svođenje “političkog” na subjektivni svesni momenat
(motivaciju), što dovodi do opšte konfuzije. Različiti vidovi ponašanja mogu voditi
istom političkom cilju i bez namere (motivacije) aktera; pojedinac može da shvati
neki oblik socijalnog ponašanja kao političko mada to nije slučaj; kriterijum
samoiskaza svodi političko ponašanje samo na oblast racionalnog, svesnog i
svrsishodnog, itd. Ovaj kriterijum pretpostavlja postojanje ličnog sveta politike,
nezavisnog od političkih institucija (minimalna definicija politike). Ipak, cilja na
“kompetencije upravljanja i aktivnog odlučivanja”.

Drugi kriterijum – političko ponašanje je samo ono koje se dešava u okviru


institucionalizovanih uloga normama utvrđenog političkog procesa. Pojedinac
deluje politički ukoliko učestvuje u ulozi u okviru institucionalizovanog sveta
politike i političkih procesa. Neučestvovanje u institucionalizovanom političkom
procesu (mada pojedinac mož imati političke definisane stavove) nije političko –
svrstava se među nepolitičko ili čak politički apatično ponašanje. To znači,
međutim, sužavanje i zanemarivanje velikog dela realnosti. Ovim se zanemaruju
ne samo unutrašnji aspekti političkog (postaju nedostupni istraživanju) već i sve
uloge koje ne odgovaraju normama nekog političkog sistema, tako i da veliki deo
otvorenog političkog ponašanja ostaje izvan dometa interesovanja.

Cela ova rasprava ima za cilj da pokaže kako je teško odrediti predmet političke
psihologije i razlučiti je od predmeta psihologije i socijalne psihologije. Da li se
politička psihologija može izdvojiti kao samostalna disciplina?

Šiberovo (1998) određenje političke psihologije. On smatra da ona ne predstavlja


zasebnu naučnu disciplinu u okviru psihologije, već da je to primenjeno područje,
slično industrijskoj ili školskoj psihologiji.
12

Ovakav pristup on sažima u definiciji: politička psihologija je primenjeno


područje psihologije koje proučava psihološke aspekte političkih
fenomena, kao i politikološke aspekte psiholoških fenomena.

Po njemu psihološki pristup politici može biti dvojak:


a. mogu se razmatrati sve osobine ličnosti u užem smislu koje su na bilo koji
način povezane s političkom aktivnošću (psihologistički pristup – jer je težište
na pojedincu). Osobine su, na primer: Introvertnost- ekstrovertnost,
agresivnost, dominantnost, rigidnost, autoritarnost, itd. koje utiču na političko
ponašanje; to je individualno-psihološki nivo.
b. može se staviti težište na političku akciju i proučavati one osobine ličnosti
koje određuju vrstu i pravac akcije – to je po njemu pravi predmet političke
psihologije. Kod ovog pristupa u prvom planu je proučavanje stavova,
relativno trajnih struktura koje su socijalno uslovljene i utiču na ponašanje.
Osim stavova moraju se izučavati i potrebe koje pojedinac tim ponašanjem
treba da zadovolji.

Laswelova definicija političke nauke: “empirijska disciplina koja proučava


oblikovanje i raspodelu moći, a politički akt (političko ponašanja) je onaj koji se
čini u cilju zadobijanja moći”
U skladu sa ovom definicijom političke nauke (koja je u osnovi bihejvioristička)
Šiber izdvaja moć kao osnovnu kategoriju političkih odnosa i određuje političko
ponašanje kao svako ono ponašanje koje je usmereno ka zadržavanju ili
menjenju postojeće strukture moći. U okviru toga treba i prikazati predmet
izučavanja političke psihologije.

Pojedinac na osnovu interakcije sa okolinom formira svoje stavove i stiče


određenu strukturu zadovoljavanja svojih potreba. Stavovi i potrebe određuju
vrstu i pravac ackije (ponašanja) čiji je rezultat zadržavanje ili menjanje postojeće
raspodele moći. Zadržavanje ili menjanje postojeće distribucije moći nije ništa
drugo nego zadržavanje ili menjanje postojeće okoline u kojoj se pojedinac nalazi
i iz koje proizilaze i njegove osobine (stavovi i potrebe) koje determiniraju politički
relaanto ponašanje. Tako ovaj proces ima povratni, dinamički karakter.

Šiber predmet političke psihologije prikazuje sledećim modelom (videti iz


zbornika tekstova):

Potrebe

Okolina Percepcije Ponašanje Distribucija moći

Stavovi

Politička psihologija zaokupljena je problemima kako se opaža politički


relevantna okolina, koje potrebe nisu zadovoljene, kakvi stavovi prema njoj
postoje i kakvo ponašanje iz svega toga proizilazi. To nisu međusobno odvojeni
13

već povezani procesi, koji deluju jedan na drugog i posreduju između čoveka i
njegove okoline.

U savremenom pregledu područja političke psihologije M. Herman ukazuje na pet


temeljnih polazišta političke psihologije:

1. Usredsređenost na interakciju političkih i psiholoških pojava


2. Relevantnost političke psihologije za mnoge societalne probleme
3. Politička psihologija uvek proučava pojedinca i grupe u određenom
socijalnom i kulturnom kontekstu
4. Politička psihologija se služi različitim metodama prikupljanja podataka
(multidisciplinarnost)

Ove osobenosti ukazuju da je u pitanju područje societalne socijalne psihologije.

Literatura:

N. Rot: Osnovi socijalne psihologije, Zavod za udžbenike i nastavna sredstva,


Beograd, 1972.(Predmet socijalne psihologije – s. 7-13.)

Šiber, I. Osnovi političke psihologije, Politička kultura, Zagreb, 1998.


(McDougall i Ross – dvije socijalne psihologije – s. 15-20; O predmetu političke
psihologije – s. 20-29.)

Eventualno:

Knutson, J.N (1973): Handbook of Political Psychology, Jossey-Bass Publ. San


Francisco (Davies, J. C.: “Where from an Where to?” p. 1-27).
Đurić, M (1972): Stihija savremenosti: društveno-filosofska razmatranja, Srpska
književna zadruga, Beograd.
Enciklopedija političke kulture (M. Matić, red.) Savremena administracija, 1993.
(S. Samardžić: “Politika” – 872-884).