Вы находитесь на странице: 1из 47

Racunarstvo i Informatika 1.

Historiski razvoj raunara


Raunar, sloeni je ureaj koji slui za izvravanje matematifkih operacija ili kontrolnih operacija koje se mogu izraziti u numerifkom ili logifkom obliku. Vaan korak naprijed u razvoju digitalnih raunala bilo je uvoenje binarnog sustava za unutranje numerifke procese. Razvoj rafunara podjeljen je u est generacija. Ako ne rafunamo razlifita rufna rafunska sredstva, poput razlifitih vrsta rafunaljki i abakusa koji su se javili jo u starom vijeku, moemo redi da je prvu rafunsku mainu napravio 1642. godine poznati francuski matematifar i fizifar Blez Paskal (Blaise Pascal, 1623-1662). Paskalova maina je bila u potpunosti mehanifka i koristila je zupfanike a pokretala se okretanjem rufice. Ta maina je moglada izvodi jedino operacije sabiranja i oduzimanja. Meutim, tridesetih godina kasnije slavni njemafki matematifar Lajbnic (1626-1716) napravio je rafunarsku mainu koja je, osim sabiranja i oduzimanja mogla da izvrava i operacije mnoenja i dijeljenja. Naravno da je i ova maina u potpunosti bila mehanifka i nije donjela nikakvu novinu u tehnologiji, ali ipak predstavlja ekvivalent kalkulatora 300 godina prije pojave kalkulatora kakve danas koristimo. arls Bebid, profesor na matematifkom fakultetu na univerzitetu Kembrid je izumio diferencijalnu mainu. Ova takoe mehanifka maina, je mogla samo da sabira i oduzima, a koristila se zaizrafunavanje tablica u pomorskoj navigaciji. Rezultati su upisivani na bakrenu plodu pomodu felidnih kalupa. Analitika maina se moe smatrati prvim mehanifkim programabilnim rafunarom iz razloga to je imala fetiri dijela:Ulaznu jedinicu, Jedinicu za izrafunavanje, Izlaznu jedinicu, Memoriju. Veliki napredak u odnosu na diferencijalnu mainu je bio u tome to je analitifka maina bila rafunar opte namjene. Prvi programer u svijetu je bila kferka Iorda Bajrona gospoa Ada. Prvi veliki korak u razvoju ovih maina nafinio je njemafki student Konrad Zuse. Atansovljeva maina je bila jako napredna za ono vrijeme. Koristila je binarnu aritmetiku i imala je kondenzatore kao memoriske elemente koji su se povremeno osvjeavali radi sprefavanja curenja naelektrisanja. Savremeni RAM fipovi rade upravo na ovom principu. Hovard Aiken, vredi sloena izrafunavanja u svom doktoratu na Harvardu, odlufio je da napravi mainu opte namjene na bazi releja umjesto mehanifkih zubfanika koje je koristio Bebid. Njegova prva maina, Mark I, zavrena je 1944. Godine na Harvardu. Upravo kada je Hovard zavrio svoju drugu mainu Mark II, elektromagnetni releji su bili prevazideni i pofela je era elektronike, era elektronskih digitalnih rafunara. Prva generacija Motiv za ubrzan rad na elektronskim rafunarima bio je Drugi svetski rat. Podatci o kretanju bili su slati iz Berlina putem radio veze. Naravno te poruke su se mogle prislukivati ali problem je bio to su bile ifrirane putem ureaja ENIGMA. Konstruktor ove maine je bio bivi presjednik Tomas Deferson. Proruke su bile ifrirane ureajem ENIGMA i kao takve su slane, medutim tu se javlja problem jer je za deifrovanje tih poruka bilo potrebno izvriti veliko izrafunavanje to dovodi i do novog izuma. Izum koji su koristili za deifriranje poruka zvao se COLOSSUS. U projektovanju ove maine ufestovao je i poznati engleski matematifar Alen Tjuring. Ova maina proradila je 1943. godine i fuvana je u strogoj tajnosti. COLOSSUS nije uticao na razvoj drugih rafunara ali je ipak to bio prvi elektronski rafunar. U SAD-eu 1943. Godine, Mokli i njegov postdiplomac Ekert su pofeli da rade na elektronskom rafunalu kojeg su nazvali ENIAC. Ova maina se sastojala od 1800 vakimskih cijevi i 1500 releja. ENIAC je bio teak 30 tona i zauzimao je velifinu odbojkakog igralita. Snaga maine bila je 140 kW. Za mnoenje dva broja bile su mu potrebne 3 ms. ENIAC je imao dvadeset registara, a

svaki je mogao da sadri desetorocifren broj i to tako sto je svaka cifra predstavljena sa po deset vakumskih cijevi. Programirao se sa postavljanjem 6000 multipozicionih prekidafa, a veze izmedzu komponenata bile su ifane. Maina je bila zavrena 1946. Godine kada je bilo prekasno da se primjeni u svrhe koje je bila nemjenjena. Prvi naredni rafunar koji je proradio 1949. godine bio je EDSAC izraden na Univerzitetu Kembrid u Velikoj Britaniji. Njegov konstruktor bio je Moris Vilks. Ovaj rafunar je znafajan iz razloga to je bio jedini rafunar sa zapamfenim programom. Slijedili su JOHNIAC napravljen u firni Rand Korporation, ILLIAC napravljen na Univerzitetu Ilinoisu, MANIAC iz Los Alamos Laboratory i WEIZAC sa Vajcmanovog instituta u Izraelu. Ekert i Mokli su pofeli da rade na narednom rafunaru EDVAC (Electronic Discrete Variable Automatic Computer), ali je taj projekat bio fatalno ugroen kada su njih dvojica napustila Univerzitet u Pensilvaniji. U meuvremenu, jedan od ufesnika ENIAC projekta, Don von Nojman (John von Neumann) je otiao na Prinstonov Institut za napredne studije da bi radio na sopstvenoj verziji EDVAC-a, koju je nazvao IAS maina. Fon Nojman je zakljufio da je programiranje rafunara pomodu velikog broja prekidafa i kablova sporo i teko, i da je bolje program predstaviti u digitalnom obliku u memoriji rafunara. Njegov arhitekturni princip, poznat kao fon Nojmanova maina, primjenjen je kod prvog rafunara sa zapamdenim programom EDSAC, i jo uvek je osnova za gotovo sve rafunare i do dananjih dana. Ova arhitektura, kao i IAS maina koju je fon Nojman izradio u saradnji sa Hermanom Goldtajnom (Herman Goldstine), imala je ogroman uticaj na dalji razvoj rafunara. Fon Nojmanova maina je imala pet osnovnih dijelova: memoriju, aritmetifko logifku jedinicu, jedinicu za upravljanje programom, ulaznu opremuizlaznu opremu. Druga generacija Godina 1948. donosi taj revolucionarni pomak. Naime, te godine su trojica strufnjaka, koji su radili za Bell Laboratories, Bardin (John Bardeen), Bretejn (Walter Brattain) i okli (William Shockley) izumeli tranzistor, za ta su 1956. godine dobili Nobelovu nagradu za fiziku. Za samo desetak godina tranzistori su napravili revoluciju u rafunarskoj industriji, tako da su do kraja pedesetih vakumske cijevi potpuno izbafene iz upotrebe, bar to se proizvodnje rafunara tife. Znafajno su smanjene dimenzije rafunara kao i potronja, dok su brzina i pouzdanost rada znatno povedane. Prvi tranzistori zvan rafunar napravljen je u Linkolnovoj laboratorijina MIT-u. To je bila 16-bitna maina poput Whirlwind I. Nazvan je TX-0 (Transistorized eXperimental computer 0) a namjenjen je bio samo kao ureaj za testiranje jafe maine TX-2. TX-2 nije predstavljao Bog zna ta, ali je jedan od inenjera koji je radio u laboratoriji, Kenet Olsen (KennethOlsen), 1957. godine formirao kasnije fuvenu kompaniju DEC i proizvodio komercijalne rafunare nalik na TX-0. PDP-1 se konafno pojavio 1961. godine i imao je 4k 18-bitnih rijefi i ciklus instrukcije od 5ms. Ove performanse su bile upola slabije od IBM 7090, tranzistorizovanog nasljednika maine IBM 709 i najbreg rafunara na svijetu toga doba. Meutim, PDP-1 je kotao 120,000$, dok je IBM 7090 kotao milione dolara. DEC je prodao vie desetina ovih rafunara i industrija mini rafunara je roena. Jedna od prvih je uvoenje CRT displeja i mogudnost da se upie tafka bilo gdje u okviru ekrana dimenzija 512512 tafkica. Nekoliko godina kasnije DEC je izbacio na trite PDP-8 koji je bio12-bitna maina ali je kotala svega 16,000$. IBM je, sa pojavom tranzistora, napravio mainu IBM 7090, a kasnije i 7094. 7094 je imao ciklus instrukcije od 2ms i 32k 36bitnih rijefi memorije sagraene od magnetnih jezgara. Godine 1964. je novoosnovana kompanija CDC proizvela mode l6600. Ova maina je skoro za red velifine bila bra od tada modnog IBM 7094. Tajna njegove brzine leala je u tome da je njegov

CPU bio visokoparalelizovan, a unutar rafunara se nalazilo i nekoliko malih rafunara koji su upravljali poslovima i ulazno/izlaznim operacijama. Vrijedi pomenuti jo jedan rafunar iz ove generacije, a to je Burroughs B5000. Dok su se svi ostali proizvoafi bavili samo hardverom, ovaj rafunar izraen je tako da olaka posao prevodioca za jezik ALGOL 60. Trea generacija Pronalazak integrisanih elektronskih kola 1964. godine donio je novi revolucionarni pomak u rafunarskoj industriji. U pofetku bila su to kola malog stepena integrisanosti (SSI - Small Scale of Integration) koju se dozvoljavala da nekoliko tranzistora bude na jednom fipu, a kasnije (1968.godine) su se pojavila MSI kola (Medium Scale of Integration) kod kojih je na jednom fipu smjetano vie destina tranzistora. Godine 1971. dolazi doproizvodnje integrisanih kola velikog stepena integrisanosti (LSI - LargeScale of Integration) sa vie stotina tranzistora na jednom fipu. Zahvaljujudi ovim pronalscima, rafunari su postajali manji, bri,pouzdaniji i jeftiniji. Do 1964. godine IBM je bio vodeda kompanija za proizvodnju rafunara. U to vrijeme pojavio im se veliki problem, jer dve uspjene maine, 7094 i 1401, nisu bile kompatibilne. Prvi rafunar je bila veoma brza maina za numerifka izrafunavanja koja je koristila paralelnu binarnu aritmetiku na 36-bitnim registrima, dok je drugi bio ulazno/izlazni procesor koji je koristio sekvencijalnu decimalnu aritmetiku nad memorijskim rijefima proizvoljne duine. Mnogi klijenti su eljeli da imaju obe maine, ali ne i posebne programerske timove koji ne bi mogli da sarauju. Kada je dolo vrijeme da se ova dva proslavljena rafunara zamijene novim proizvodom, IBM je preduzeo radikalan korak. Uveo je jedan tiprafunara IBM System/360, zasnovan na integrisanim kolima, koji je bio projektovan i za naufnu i za poslovnu primjenu. System/360 je sadrao mnogo inovacija. To je bila familija maina sa istim jezikom sve vedeg kapaciteta i modi. Ovu ideju su ubrzo prihvatili i ostali proizvoafi rafunara. Jo jedna velika novina bio je koncept multiprogramiranja, gde je istovremeno vie programa u memoriji i dok jedan obavlja ulazno/izlazne aktivnosti, drugi koristi CPU. Maina je imala 16 32-bitnih registara za binarnu aritmetiku, ali je memorija bila bajtovski orijentisana, kao kod 1401, a jo uvek su postojale sekvencijalne instrukcije za prenoenje zapisa promenljive duine po memoriji. Sljededa bitna karakteristika ovog rafunara bio je, za to vrijeme,ogroman adresni prostor od 224 bajtova, odnosno 16MB. Obzirom na cijenu meorijskih fipova toga vremena, ovaj kapacitet je praktifno znafio beskonafnu velifinu. Ved sredinom osamdesetih godina, ogranifenje od 16MB je postalo problem, pa je IBM morao djelimifno da odustane od kompatibilnosti da bi uveo 32bitno adresiranje, tj. adresni prostor od 232 bajtova.Takoe je nafinjen veliki napredak i u proizvodnji mini rafunara kada je DEC proizveo PDP-11, 16-bitnog nasljednika rafunara PDP-8. PDP-11 je bio bajtovski orijentisana maina sa registrima duine rijefi, a zbog izuzetno povoljnog odnosa cijena/performanse doivjeo je veliki uspjeh na tritu, anarofito su ga kupovali univerziteti. Uopte, ovu generaciju rafunara, osim pomenutog, karakteriu i pojave koncepta ke memorije i virtuelne memorije, kao i koncepta dijeljenja procesorskog vremena (time sharing). Osim toga, treba naglasiti da se u ovom razdoblju pojavio i prvi mikroprocesor (1971. godine), to de imati velikog znafaja za kasniji razvoj rafunarske tehnike. Takoe se javljaju iprvi vektorski i protofni rafunari. Pomenimo i prvi superrafunar Cray-1 iz1974. Godine. etvrta generacija Do osamdesetih godina napredak u tehnologiji integrisanih kola doveo je do stvarnja VLSI fipova (Very Large Scale of Integration) koji su mogli da sadre nekoliko desetina hiljada, a zatim i nekoliko stotina hiljada,pa fak i nekoliko miliona tranzistora na jednom fipu. Naravno da je to vodilo ka

manjim i brim rafunarima. Cijena rafunara je pala do te mjere da se otvorila mogudnost da svaki pojedinac ima sopstveni rafunar. Tada je i zapofela era personalnih rafunara. ananji rafunari se mogu grubo podeliti u pet kategorija koje se donekle preklapaju. Ova podela se zasniva na fizifkoj velifini, performansama i oblasti primjene. Najniu klasu fine personalni rafunari. To su maine zasnovane na mikroprocesorima, tj. procesorima izvedenim na jednom fipu, a obifno su namenjene samo jednoj osobi za koridenje u kancelariji,u edukaciji ili za kudnu upotrebu. Mini rafunari se naveliko koriste u aplikacijama u realnom vremenu, na primer za kontrolu vazdunog saobradaja ili automatizaciju fabrika. Teko je redi ta fini jedan mini rafunar, jer mnoge kompanije proizvodeove rafunare sa 16-bitnim ili 32-bitnim mikroprocesorima uz izvijesnu kolifinu memorije i ulazno/izlaznih fipova, gde je sve to smeteno na jednoj tampanoj plofi. Tradicionalni veliki rafunari su naslednici maina kao to su IBM 360i CDC 6600. Stvarna razlika izmeu supermini rafunara i velikog rafunara je u ulazno/izlaznim mogudnostima i aplikacijama za koje se koriste. Tipifni supermini moe da ima jedan ili dva diska reda velifine 1GB, dok veliki moe da ima i sto takvih. Supermini se koriste za ineteraktivne aplikacije,dok se vedina veliki rafunara koristi za velike pakete poslova ili obradu transakcija kao to su one u bankarstvu ili za rezervaciju avionskih karata, gde su potrebne ogromne baze podataka. Na vrhu se nalaze superrafunari. Ove maine su specijalno projektovane tako da se maksimizira broj FLOPS-ova (FLoating pointOperations Per Second). Sve to je ispod 1 gigaflops se ne moe smatrati superrafunarom. Superrafunari imaju jedinstvenu, visokoparalelnu arhitekturu radi postizanja tih brzina, a efikasni su samo kada se primjenjuju na mali opseg poslova. Za ovu generaciju rafunara karaktersitifan je i intenzivni razvoj rafunarskih mrea razlifitih opsega (LAN, WAN i dr.) Peta generacija Peta generacija rafunara je u povoju i razvija se tokom osamdesetih i devedesetih godina. Nju odlikuje masovni paralelizam, kao i proizvodnja rafunara koji su orijentisani odreeni problemima.Takoe je karakteristifna pojava RISC arhitektura (Reduced Instruction SetComputer). Ovi rafunari imaju mali broj instrukcija koje izvravaju jednostavnu obradu, ali se zato uglavnom sve izvravaju u toku jednog taktnog intervala, za razliku od uobifajenih CISC maina (ComplexInstruction Set Computer) koje imaju veliki broj instrukcije, od kojih su mnoge prilifno "modne" ali za svoje izvrenje zahtijevaju vedi broj taktnih intervala. Mada su RISC maine pofele svoj ivot na tritu, nije izvesno kada de ova generacija (i hode li u potpunosti) zameniti postojedu generaciju rafunara.

2. Brojni sistemi u raunarstvu


Jo u stara vremena Rimljani i Grci su imali svoje brojne sisteme u kojima su rafunali. Meutim, ti brojni sistemi bili su vrlo sloeni i nisu bili prikladni za izvoenje sloenijih matematifkih operacija. Pretpostavlja se da su tek Hindusi u Indiji prvi otkrili da se neki proizvoljni skup razlifitih stvari moe preslikati na jedan apstraktan ali ureen skup znakova. Ovaj referentni skup sastavljen je od deset razlifitih znakova koji se nazivaju cifre. Pri tome se cifre mogu dodavati jedna do druge i time dobivaju razlifite vrijednosti. Tako je nastao decimalni brojni sistem kojim se i danas sluimo. Ovaj sistem brojanja i rafunanja stigao je preko Bliskog Istoka u Italiju, a kasnije se proirio i u cijeloj Evropi tokom 11. i 12. vijeka. Meutim, decimalni brojni sistem nije i jedini sistem u kome se mogu izraziti brojevi. Postoji fitav niz drugih brojnih sistema koji imaju neke zajednifke karakteristike. Brojni sistemi - osnovne karakteristike Svaki brojni sistem definisan je slijededim velifinama: 1. Skupom cifara sa kojima se radi u datom brojnom sistemu, 2. bazom, koja je fiksna za jedan brojni sistem. Baza decimalnog brojnog sistema je 10, a osnovni skup cifara je; 0, 1, 2 , 3, ... 8 i 9. Pomodu navedenih cifara moe se predstaviti svaki broj. Obifno se taj broj pie u skradenom obliku, imajudi u vidu da je decimalni brojni sistem pozicioni. Bitno je spomenuti da se brojni sistemi dijele na: 1. Pozcijske brojne sisteme, 2. Nepozicijske brojne sisteme Nepozicijski brojni sistemi su oni kod kojih znafenje pojedini znakova ne ovisi o njezinu poloaju u zapisanom broju. Najpoznatiji nepozicioni brojni sistem, koji se i danas upotrebljava je sistem rimskih brojeva. On se sastoji od sljededih znakova: Znakovi vrijednost I 1 V 5 X 10 L 50 C 100 D 500 M 1000

Pravila za njihovo zapisivanje su: 1. Ako nekoliko jednakih znakova stoji jedan uz drugog onda im se vrijednosti sabiraju (npr. XXX znaci X + X + X, tj. time je zapisan broj 30), 2. ako su uzastopno zapisana dva razlifita znaka od kojih lijevo stoji ona s vedom vrijednodu, onda se njihove vrijednosti sabiraju (npr. XVI znaci X + V + I, tj. time je zapisan broj 16); 3. ako su uzastopno zapisane dva razlifita znaka od kojih lijevo stoji onaj s manjom vrijednodu, onda se njegova vrijednost oduzima od desno napisanog znaka (npr. XC znaci C - X, tj. time je zapisan broj 90).

U pozicijskim brojnim sistemima upotrebljava se ogranifeni broj znakova s tim da njihova vrijednost ovisi o poloaju u zapisanom broju. Otuda su ti sustavi dobili svoj naziv. Svaki pozicioni brojni sistem ima svoju bazu, znakove i najvedi element. Baza je broj razlifitih znakova u odreenom brojnom

sistemu. Najvedi element je najvedi znak sistema i iznosi baza-1. Baza pozicionog brojnog sistema moe biti bilo koji broj, ali uz decimalni najpoznatiji brojni sustavi su binarni, oktalni i heksadecimalni (zbog svoje primjene u informatici i vanosti za rad rafunara).

Brojni sistem Decimalni Binarni Oktalni Heksadecimalni Decimalni brojni sistem

Baza 10 2 8 16

Znakovi 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 0, 1 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, A, B, C, D, E, F

Najvedi element 9 1 7 F

Baza decimalnog sistema je broj 10, znakovi pomodu kojih zapisujemo brojeve su 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, i 9. To je sistem u kojem mi od davnih dana pa sve do danas rafunamo, a razlog je jednostavan fovjek je pofeo rafunati uz pomodu prstiju na rukama kojih je deset. Pojedina brojna mjesta mogu se oznafiti indeksima koji su jednaki eksponentima baze pa ih nazivamo: 1. od dec. take sa desne strane prema lijevoj - nulto, prvo, drugo, tree, ... 2. od dec. take sa lijeve strane prema desnoj - minus prvo, minus drugo, ... Poziciona vrijednost pojedinog znaka odreuje se produktom znaka sistema s odgovarajudom teinom. (U primjeru je poziciona vrijednost znaka 7 jednaka 7 100 = 700, a poziciona vrijednost znaka 5 jednaka 5 = 0,05.) Vrijednost broja odreuje se sabiranjem svih pozicionih vrijednosti. (Iz primjera: 1000 + 700 + 30 + 2 + 0,4 + 0,05 = 1732,45). Binarni brojni sistem Baza binarnog brojnog sistema je broj 2 to znafi da se u tom sustavu koriste samo dvija znaka: 0 i 1. To je sistem pomodu kojeg rade rafunala. Binarni sistem je pogodan za rad rafunara. U odreenom trenutku elektrifni krug moe biti aktivan ili ne; protok kruga moe biti ostvaren u jednom ili drugom smjeru; ureaj moe biti pod naponom ili ne; festica moe biti magnetizovana ili ne; laserska zraka se reflektuje ili ne. Brojna mjesta su jednaka eksponentima baze pa ih nazivamo: 1. od dec. tafke sa desne strane prema lijevoj - nulto, prvo, drugo, trede,... 2. od dec. tafke sa lijeve strane prema desnoj minus prvo, minus drugo,... Vrijednost broja odreuje se zbirom svih mjesnih vrijednosti. Primjer: (***) = 1 64 + 1 32 + 0 16 + 1 8 + 1 4 + 0 2 + 1 1 + 0 0,5 + 1 0,25 = = 64 + 32 + 8 + 4 + 1 + 0,25 = = 109,25 Ovo zapisujemo

Heksadecimalni brojni sistem Da bi se prevaziao problem sa duinom zapisa binarnog broja, uveden je heksadecimalni sistem. Zapis broja u ovom sistemu zahtjeva manje cifara nego u decimalnom sistemu i znatno manje cifara

nego u binarnoj predstavi, to je mnogo prihvatljivije za foveka. Iako rafunar operie nad binarnim brojevima, rezultati u binarnom obliku mogu se vrlo jednostavno prevesti u heksadecimalni oblik zahvaljajudi pogodnom odnosu osnova ova dva sistema ( = 16). Heksadecimalni brojni sistem je sistem u kome se za predstavljanje brojeva koristi 16 heksadecimalnih cifara: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, A, B, C, D, E i F. Poto se u svakom brojnom sistemu za oznafavanje jedne cifre mora koristiti samo jedan simbol, to su u heksadecimalnom sistemu za predstavljanje dvocifrenih brojeva usvojene oznake pofetnih slova abecede.

Oktalni brojni sistem Baza oktalnog sistema je broj 8, znakovi pomodu kojih zapisujemo brojeve su: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6 i 7. Kako za stastavljanje oktalnog broja na raspolaganju imamo 8 navedenih znakova, niz oktalnih brojeva izgleda ovako: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15... Primjer. Pretvaranje oktalnog broja 423 u decimalno bi izgledalo ovako: =4* +2* +3* = 4 * 64 + 2 * 8 + 3 * 1 =

Prevoenje prirodnih brojeva iz jednog u drugi zapis Prevoenje u decimalni (dekadski) zapis broja Postupak prevoenja binarnog (ili nekog drugog zapisa broja) u decimalni identifan je odreivanju vrijednosti broja. To moemo vidjeti na sljededim primjerima: 1. binarni decimalni = = 2. oktalni + + + + = 16 + 8 + 2 + 0, 5 + 0,25 =

decimalni =7* +3* +4* +0* +2* = 7 * 64 + 3 * 8 + 4 * 1 + 2 * 0,015625 = = =

3. heksadecimalni

decimalni =

1* + 10 * +3* + 14 * + 13 * = 4096 + 10256 + 316 + 141 + 130,0625 = =

Prevoenje u binarni zapis broja 1. decimalni = 77 : 2 = 38 38 : 2 = 19 19 : 2 = 9 9:2=4 4:2=2 2:2=1 1:2=0 1 0 1 1 0 0 1 binarni 77 38 19 9 4 2 1 0 1 0 1 1 0 0 1

Zaustavljamo se kad dobijemo 0 ovdje. Tako da je rjeenje: =

2. oktalni

binarni

Kod ovog prevoenja postupak je takav da svaki znak pretvorimo u binarni zapis, ali tako da je svaki znak napisan s tri bita (npr. broj 2 demo napisati kao 010). = 001 101 000 111, 010 = Suvine nule ispred i iza broja se mogu izbaciti. 3. heksadecimalni binarni

Kod ovo prevoenja postupak je slifan kao i kod predhodnog, samo sto sada svaki znak zapisujemo sa fetiri bita. Suvine nule ispred i iza broja se mogu izbaciti. = 1010 0001 0011 1101, 0000 0101 =

Sabiranje u binarnom sistemu provodi se na identifan nafin kao i sabiranje decimalnih brojeva, s tim da treba imati na umu tablicu sabiranja binarnih brojeva: 0+0=0 0+1=1 1+0=1 1 + 1 = 0 i 1 se prenosi dalje

Oduzimanje kao i sabiranje u binarnom sistemu provodi se na identifan nafin kao i sabiranje decimalnih brojeva, s tim da treba imati na umu tablicu oduzimanja binarnih brojeva: 00=0 10=1 11=0 0 1 = 1 i 1se prenosi dalje (oduzimamo ga u sljededoj koloni s desne strane) Mnoenje u binarnom sistemu svodi se na sabiranje binarnih brojeva. Provodi se na isti nafin kao u decimalnom sistemu, s tim da treba imati na umu tablicu mnoenja binarnih brojeva: 0*0=0 0*1=0 1*0=0 1*1=1 Dijeljenje u binarnom sistemu provodi se na identifan nafin, to znafi da ce se ono ustvari svesti na oduzimanje binarnih brojeva. Primjer: 1010001 : 1001 = 1001 -1001 0001001 1001 0000

Memorisanje brojeva u memoriju raunara Sve tipove podataka (cijele brojeve, racionalne brojeve, znakove) rafunar pohranjuje u binarnom obliku. U memoriji rafunara jedan znak moe zauzimati 1, 2, 4 ili fak 8 bajtova, ovisno o tipu. Cijeli brojevi najfede se pohranjuju u 2 bajta (16 bitova). Za prikaz samog broja koristi se 15 bitova, dok vodedi bit slui za kodiranje predznaka. Ako je u vodedem bitu 0, broj je pozitivan, a ako je 1, broj je negativan. Realni brojevi mogu se pohranjivati na dva nafina:

1. Prikaz s nepomifnim zarezom, 2. prikaz s pomifnim zarezom.


Kod prikaza s nepomifnim zarezom, tafno odreeni broj bitova koristi se za cijeli dio, a ostatak za decimalni dio broja. Meutim, na taj nafin nije mogude prikazati ba velik raspon brojeva i s odgovarajudom tofnodu. Zbog toga se fede koristi prikaz realnih brojeva s pomifnim zarezom. Svaki

realan broj mogude je zapisati u obliku eksponent. Kodiranje ASCII - American Standard Code for Information

gdje je -1 < M < 1. Pri tom se M naziva mantisa, a E karaktera

Osim brojeva, sva slova abecede (i velika i mala), interpunkcijski znakovi pa fak i znak za razmak te znak za prelazak u novi red mogu se zapisati uz pomod 0 i 1. To je zapravo i nuno jer rafunar pamti podatke samo u obliku 0 i 1. Danas se za kodiranje znakova najfede koristi kod poznat po svojoj kratici ASCII (skradeno od American Standard Code for Information Interchange). U podetku je to bio standard SAD-a, ali je kasnije utvren i kao meunarodni standard pod nazivom ISO-7. Brojka 7 znaci da se za kodiranje koristi 7 bitova, odnosno 1 byte s tim da je krajnji lijevi bit slobodan. U 7 bitova mogude je pohraniti =128 razlifitih znakova to je sasvim dovoljno da se pohrane svi znakovi s tastature. UNICODE standard Problem sa ASCII kodom je taj to razlifite zemlje koriste razlifite kodne stranice. ak i unutar jedne zemlje moemo naidi na vie kodnih stranica. Time je komunikacija i razmjena informacija oteana jer nije svaki znak kodiran istim brojem (osim prvih 128 znakova - oni su standardizirani za SVE kodne stranice!). Rjeenje tog problema se vidi u razvijanju i koritenju Unicode. Unicode obifno koristi 2 bajta, tj. 16 bitova, fime je mogude kodirati fak = 65536 razlifitih zakova.

3. Arhitektura raunara
Rafunarski sestem je elektronski ureaj koji se koristi za automatizaciju procesa prikupljanja , fuvanja, obrade i prenosa informacija pod kontrolom programa kojeg je razvio fovjek-programer. Arhitektura rafunara, poznata i kao rafunarska arhitektura, je teorija koja podrava izgradnju i organizaciju rafunara i rafunarskih sistema.Pod pojmom rafunarska arhitektura podrazumijevamo optu konfiguraciju njegovih osnovnih komponenti od kojih je safinjen, njihovih bitnih karakteristika i povezanosti.Najprostije refeno ona se bavi problemima upotrebe i pravljenja rafunara. Posmatrano sa stanovita arhitekture rafunara, upotreba rafunara se svodi na njegovo programiranje, jer je namena rafunara da izvrava programe. Nafin programiranja zavisi od osobina skupa naredbi rafunara. Ovim osobinama se bavi arhitektura naredbi. Cilj pravljenja rafunara je implementacija (ostvarenje) tih naredbi.Ostvarenje naredbi obuhvata organizaciju i izvedbu rafunara. Organizacija rafunara se bavi organizacionim komponentama koje obrazuju rafunar (njihovom namenom i funkcijom), kao i meusobnim odnosima ovih komponenti, dok izvedba rafunara se bavi pomenutim problemima proizvodnje komponenti. Pojam arhitektura rafunara obuhvata arhitekturu razlifitih naredbi i njenu implementaciju, odnosno organizaciju i izvedbu rafunara.Izmeu arhitekture naredbi i njene implementacije postoji meuzavisnost.Vano je istadi da rafunarski arhitekti moraju usklaivati svoju gradnju s ogranifenjima materijala i tehnika koje koristi za nju.

Raunar osnovne komponent Raunar osnovne komponent

MEMORIJSKA ARHITEKTURA Osnovna definicija memorije gdje se kae da je to sposobnost nekog organizma da safuva, zadri te kasnije pozove informaciju se moe koristiti i kada govorimo o rafunarskoj memoriji. Memorija je predviena za fuvanje podataka i naredbi programa koje se izvravaju u procesoru.Postoji vie vrsta memorija rafunara odnosno memorija koje rafunar moe da koristi: 1. RAM memorija (memorija u koju se podaci mogu i upisivati i fitati te fijem sadraju se moe pristupiti po bilo kom redoslijedu) 2. ROM memorija (memorija iz koje se podaci mogu samo fitati) 3. Spoljne memorije (hard disk, optifki diskovi i fle memorija) RAM memorija je jedan od oblika pohranjivanja rafunarskih podataka fijem sadraju se moe pristupiti po bilo kojem redoslijedu.To je memorija sa proizvoljnim pristupom to znafi da svaki bajt memorije ima adresu i da se koritenjem adrese njegov sadraj moe profitati ali i izmjeniti.Kod ove vrste memorije podaci se mogu i zapisivati, a ne samo fitati.Ova memorija se festo naziva i operativna memorija te slui za pohranu podataka i dranje podataka i programskog koda.RAM memorija je energozavisna tj, prestankom napajanja elektrifnom energijom njen sadraj se gubi. U razvoju su razlifite vrste "stabilnih" RAM-ova koje mogu zadrati svoje podatke i kada im je prekinuto napajanje. ROM memorija slui za pohranu podataka na rafunar.Ova memorija se razlikuje od RAM memorije po tome to se upis informacija u ROM memoriju vri samo jedanput, nakon toga taj sadraj se moe samo fitati.Za razliku od RAM memorije sadraj ROM memorije se ne gubi prestankom napajanja elektrifnom energijom. Upis sadraja u ROM je onemoguden da bi se sprefilo slufajno ili namerno otedenje njegovog sadraja.U ROM-u se takoer nalazi i kompleks programa koji obrazuje bazni ulazno-izlazni sistem ili skradeno BIOS.U ROM-u se takoer nalazi i program koji je zaduen za pofetno punjenje OS (operativnog sistema). SPOLJNE MEMORIJE Tip memorije gdje procesor nema neposredan pristup.Program dok se nalazi u spoljnoj memoriji se ne moe izvravati i obraivati.Za razliku od operativnih memorija kod spoljnih

memorija podaci i programi se fuvaju u neradnom stanju, te da bi se mogli izvravati moraju se donijet u operativnu memoriju.Spoljne memorije su elektronezavisne, jer se informacije koje se nalaze u njoj nede izgubiti prestankom napajanja rafunara elektrifnom energijom.Za razliku od operativne memorije, spoljne memorije su znatno vedeg kapaciteta,Brzina razmjene podataka sa spoljnom memorijom je neuporedivo manja.Najfede spoljne memorije su: 1. Hard disk tvrdi disk, ureaj koji pie, fita, brie i trajno pamti podatke, izumeljen je 1950-tih i svaki rafunar ima bar jedan hard disk 2. CD Compact disk, koristi optifki zapis za snimanje podataka, prenosivi je medij na koji se podaci mogu samo upisivati mada postoji i CD-RV verzija koja omoguduje prepisivanje, odnosno daje mogudnost brisanja safuvanih podataka 3. DVD koristi tehniku optifkog zapisa podataka, ima znatno vedi kapacitet od CD-a 4. Flopi disk ureaj koji slui za pohranjivanje podataka, predstavlja prenosivi medij i sve je manje u upotrebi zbog izuzetno malog kapaciteta ali i pojavljivanja modernijih prenosivih medija 5. Blu-Ray disc nasljednik DVD-a sa znato vedim kapacitetom koji se moe poredit sa hard-diskom

PROCESOR Procesor je elektronifka komponenta napravljena od minijaturnih tranzistora na jednom fipu.To je najvaniji ureaj rafunara koji deifruje naredbe programa i zadaje akcije koje obezbjeuju njihovo izvravanje tako to iz memorije preuzima podatake koji se obrauju, nad njima realizuje aritmetifkologifke operacije i rezultat smeta na zadatu memorijsku adresu. CPU je srce svakog ralfunara, ali centralni nije jedini proces.Svaki proces izvana izgleda jako jednostavan, ali ustvari on je jako kompleksan i sloen u unutranjosti.Prvo proces je napravljen 1971. godine, mogao je samo sabirati i oduzimati, ali bio je pravo fudo jer su se prvi put na jedan fip uspjela smjestiti integralna kola i tranzistori. Procesor obrauje i izvrava jedino mainski kod, te razumije jedino mainski jezik.CPU se sastoji od 4 dijela a to su: Upravljafki organ tu se vri deifriranje i izvravanje naredbi Artimetifko-logifka jedinica (ALU) tu se obavljaju artimetifko-logifke operacije Radni registri u kojima se fuvaju meurezultati u toku izvoenja artimetifko -logifkih operacija Ke-memorija povedava brzinu procesora tako to pamti podatke koji de ubrzo biti obraeni

CPU radi tri stvari,a to su:

Izvodi osnovne matematifke operacije (sabiranje. Oduzimanje, mnoenje i dijeljenje) pomodi ALU, mada moderniji procesori izvravaju i kompleksnije operacije. Prebacuje podatke s jednog memorijskog mjesta na drugo. Moe skofiti na novi set instrukcija shodno zadanim naredbama.

Procesor i operativna memorija su povezani snopom provodnika koji se naziva magistrala. Dio magistrale gdje se prenose adrese bajtova ili ulazno-izlaznih ureaja se naziva adresalna magistrala.

MAGISTRALA U toku izvravanja programa procesor se stalno obraa operativnoj memoriji, uzima iz nje naredbe programa, podatke koje obrauje i u operativnu memoriju smjeta rezultate obrade.Procesor i operativna memorija su povezani snopom provodnika koji se naziva magistrala.Kroz raunar alju se tri vrste signala podaci, adrese i upravljaki (kontrolni) signali.Dio magistrale gdje se prenose adrese bajtova ili ulazno-izlaznih ureaja se naziva adresalna magistrala.Ona je jednosmjerna jer prenosi adrese od procesora ka ostalim ureajima raunara.Dio magistrale koji prenosi sadraj adresiranih bajtova zove se magistrala podataka.Kontrolna magistrala prenosi upravljake i kontrolne signale koji usklauju rad svih komponenti raunara.

Matina ploa, poznata kao i osnovna plofa je centralni dio stroja u rafunaru.Na njoj se razmjetaju sve do sad pomenute komponente rafunara.Zove se matifna zbog toga to se na nju nadovezuje osnovne komponente rafunara kao to su procesor, operativna memorija, itd. Prikljufna mjesta koja se nalaze na matifnoj plofi se zovu slotovi u koje se prikljufuju dodatni ureaji.Na njoj se nalazi i niz standardnih prikljufnih mjesta koje nazivamo portovi te se na njih prikljufuju drugi ureaji, npr. tastatura, printer i sl. Monitor je izlazni ureaj koji prikazuje tekst, brojfani podatak, sliku, grafike.To je ureaj bez kojeg bi rafunar bio skoro neupotrebljiv.Za prikazivanje grafike neophodna je grafifka kartica.Grafifka kartica je ureaj koji podatke uskladitene u rafunaru u digitalnom obliku pretvara u odgovarajude analogne signale. Printeri (tampafi) su ureaji koji slue za pravljenje tekstualnih i grafifkih dokumenata.Prvi printer na svijetu se pojavio u 19. st., a izumio ga je Charles Babbage. Tastatura je ulazni ureaj pomodu kojeg upravljamo rafunarom te unosimo tekst i znakove. Iako dananje tastature sadre 104 tipke, one mogu izvesti mnogo vie znakova i funkcija kombiniranjem postojedih da bi se dobio neki znak ili ostvarila neka naredba.

VON NEUMANNOVA ARHITEKTURA Dobila je naziv po matematifaru John Von Neumannu. Odlike ove arhitekture su: programi i podaci koriste jedinstvenu glavnu memoriju glavnoj se memoriji pristupa kao jednodimnezijonalnom nizu znafenje ili nafin primjene podataka nije spremljeno sa podacima

HARDVARSKA ARHITEKTURA Dobila je ime po amerifkom sveufilitu Hardvard prilikom izgradnje rafunara Hardvard Mark I.Osnovna odlike ove arhitekture je podjela glavne memorije na dvije

cjeline: jedna memorija je odvojena za izvrne instrukcije i dok je druga memorije predodreena za spremanje podataka RISC ARHITEKTURA RISC je kratica za Reduced Instruction Set Computer ili tip sredinje jedinice (procesora) sa smanjenim skupom naredaba. Filozofija RISC-a svodi se na: stvaranje procesora s manjim opsegom naredbi povedanje broja registara dostupnim CPU stavljanjem cache memorije na CPU koritenje tzv. pipelining-a koji omogudava izvravanje vie naredbi jednog otkucaja unutarnjeg sata CPU-a

CISC ARHITEKTURA CISC je engleska kratica za Complex Instruction Set Computer i ona oznafava rafunarsku arhitekturu fija je filozofija gradnje ta da uvrsti to je mogude vie naredbi na mikro razini - to jest na razini CPU.

4. Memorijske komponente racunara

Svi rafunari zahtevaju prostor za skladitenje i memoriju za pokretanje programa i skladitenje datoteka. Postoje razlifiti tipovi memorije i skladitenja i svaki ima sopstvenu svrhu. Vedina ljudi koristi kombinaciju slededih ureaja za skladitenje.Svaki rafunar ima jednu ili vie disk jedinicaureaja na kojima se skladite informacije na metalnim ili plastifnim diskovima. vrsti diskovi mogu

da uskladite veliku kolifinu informacijaNajjednostavniji nafin da dodate vie prostora na fvrsti disk jeste da prikljufite spoljni fvrsti disk. On moe dodati prostor za skladitenje na unutranji fvrsti disk rafunara, posebno ako unutranji fvrsti disk rafunara nema dovoljno prostora. USB (univerzalna serijska magistrala) fle disk jeste mali prenosni ureaj koji se prikljufuje na USB port rafunara. Poput fvrstog diska, USB fle disk skladiti informacije, ali obifno mnogo manje informacija u odnosu na vedinu fvrstih diskova. Lako ih moete nositi sa sobom, to ih fini veoma pogodnim za prenoenje informacija sa jednog rafunara na drugi. Danas su gotovo svi rafunari opremljeni CD ili DVD jedinicama koje se obifno nalaze na prednjoj strani sistemske jedinice. CD jedinice koriste lasere za fitanje (preuzimanje) podataka sa CD-a, a mnoge CD jedinice takoe mogu upisivati (snimati) podatke na CD-ove. DVD jedinice imaju iste mogudnosti kao CD jedinice, a uz to fitaju i DVD-ove. Fle memorijske kartice skladite informacije kao to su tekst, slike i muzika.Memorijske kartice moete brisati i ponovo ih koristiti. Adrese koje se generiu u programu zovu se virtuelne adrese, a adreseoperativne memorije realne adrese.Opseg adresa koje se generiu u programu se zove virtuelni adresni prostor, a opseg adresa operativne memorije realni adresni prostor. U ovim razmatranjima se uzima da se kompletan virtuelni adresni prostor dodeljuje svakom procesu. Kompletni programi i podaci svakog procesa nalaze se na disku, a samo njihovi delovi za kojima u odreenom trenutku postoji potreba dovlafe se sa diska i smetaju u neki dio operativne memorije. Kada je kompletna operativna memorija popunjena segmentima razlifitih procesa, jedan ili vie segmenata se vrada na disk da bi se u operativnoj memoriji oslobodio prostor dovoljan za smetanje segmenta koji se dovlafi. Postoje tri osnovne vrste organizacije virtuelnih memorija, i to: stranifna, segmentna i segmentno-stranina. Kod stranifne organizacije virtuelne memorije virtuelna adresa ima dva polja: broj stranice(page) duine p bita i adresa rijefii u stranici (word) duine w bita. Kod segmentne organizacije virtuelne memorije virtuelna adresa ima dva polja: broj segmenta (segm) duine s bita i adresa rijefi u segmentu (word) duine w bita. Kod segmentno-stranifne organizacije virtuelne memorije virtuelna adresa ima tri polja:broj segmenta (segm) duine s bita, broj stranice (page) duine p bita i adresa rijefi u stranici (word) duine w bita. Hardver predstavlja, dakle fizicke komponente koje je potrebno instalirati i ukljueiti da bi rafunar proradio.Softver se sastoji od podataka smetenih na magnetnim medijumima u elektronskim memorijama itd.Hardver i softver udrueni fine rafunarski sistem. Memorijska jedinica sluzi da se u nju upisuju i pamte (memoriu) i podaci i instrukcije od kojih se sastoji program. Da bi se neki program mogao izvriti mora se najprije smestiti u memoriju rafunara. Isto tako i podaci koji se obraduju smetaju se u memoriju rafunara

5. Ulazno izlazne komponente


Rafunar prihvata ulazne podatke putem ulaznih jedinica. Njihov zadatak je da prime podatke od korisnika, da ih pretvore u oblik prihvatljiv rafunaru (u nizu binarnih cifara) i proslijede u centralnu jedinicu na dalju obradu. U najfede koritene ureaje spadaju: tastatura, mi, komadna palica i skener.

Tastatura je najzastupljeniji ulazni ureaj pomodu kojeg upravljamo rafunarom,te njome unosimo znakove i tekst. Sve to se otkuca na tastaturi, odmah se ispisuje na ekranu, tako da korisnik moe pratiti tok svog rada. Dijelovi tastature su: alfanumerifki dio, koji slui za unos slova,znakova interpukcije i cifri, numerifka tastatura koja slui iskljufivo za unos brojeva, kursorske tipke koje slue za pokretanje kursora i funkcijske tipke koje slue za dodjeljivanje odreenih funkcija i njihovom lakem povezivanje. Mi je pokazivafki ureaj koji se pomjera po horizontalnoj podlozi, a na ekranu se pokazuje njegov trenutni poloaj. Mi je izum Douglasa Engelbarta i nastao je 1963g. U miu se nalaze dva valjka postavljena pod uglom od 90koji dodiruju kuglu i registruju pomjeranje. Jedan valjak registruje pomijeranje naprijed i nazad, a drugi lijevo i desno. cMi obifno ima dvije tipke: primarnu tipku( obifno lijeva ) i sekundarnu tipku. Mnogi mievi imaju i kotafid izmeu dvije tipke kojiomoguduje glatko pomicanje preko zaslona s podacima. Web kamera je kamera koja prenosi slike u stvarnom vremenu koristedi se World Wide Web-om ili nekim drugim video calling programom. Web kamera je vrsta video kamere koja se direktno spaja na rafunar u svrhe prenoenja video signala. Skener omogudava ufitavanje ispisanog materijala-tekstova, fotografija, crtea i sl. u slike koje rafunar raspoznaje i koje onda moe pohraniti. Tako ufitane slike moemo obraivati, moemo im mijenjati velifinu, moemo ih doraivati i ispisivati na tampafu. Mikrofon je ulazni ureaj koji slui za unos zvuka u rafunarski sistem. Umogudava snimanje glas i zvuka, ali i kao komunikaciju preko interneta. Kao izumitelj prvog mikrofona spominje se Emile Berliner, dok je prvi kvalitetniji mikrofon izumio Alexander Graham Bell. Izlazni uredaji: Podaci koji se dobijaju na izlaznim ureajima nazivaju se razultati obrade podataka. Uloga izlaznih ureaja je da rezultate obrade podataka ufine dostupnim korisniku i da ih trajno ili privremeno safuvaju za dalju obradu. Izlazni ureaji mogu se podijeliti na : ureaje sa trajnim zapisom i ureaje sa privremenim zapisom. Izlazne komponente rafunara su : monitori svjetlosni indikatori tampafi crtafi pisaf video projektor Svi rezultati radnji koje obavlja rafunar i komande koje zadaje korisnik ispisuju se na ekranu monitora. Slika na monitoru moe biti crno-bijela ili u bojama, zavisno od vrste monitora i grafifke kartice. Znafaj monitora je u tome to oni danas predstavljaju glavno sredstvo komunikacije izmeu fovjeka i rafunara. Monitori se razlikuju i prema dijagonalnoj velifini ekrana i mogu biti 14'', 15'', 17'', 20'', 21'' pa i vefi.

Svjeltosni indikatori: To su pokazivafki ureaji koji koriste binarni oblik prestavljanja podataka. Kada sijalica svijetli, vrijednost podataka je 1, a kada ne svijetli, onda je 0.

tampa je izlazni ureaj koji ispisuje podatke sa rafunala na neki materijal (najfede na papir, foliju). Uloga tampafa kao izlaznih ureaja je nezamjenjiva. Na temelju binarnih izlaznih podataka iz rafunara tampaf formira skup znakova i zapisuje ih na papir. Zvunici su ureaji koji se koriste za reprodu zvuka. Mogu biti ugraeni u sistemsku jedinicu ili spojeni kablovima. Zvafnici nam omogudavaju slusanje muzike i izvunih efekata koji su pohranjeni na naem rafunaru.

6. Printeri i skeneri
Od svih ulazni-izlaznih jedinica koje su se kroz prolost i sadanjost povezivale s rafunalima, pisafi su zasigurno najpristupafniji. im su rafunari zaivjeli u stvarnom svijetu i prve se informacije mogle ofitavati na zaslonima s katodnom cijevi, postalo je neophodno udovoljiti i potrebi da se one prenesu na papir i time ufine dostupnima i osoblju izvan rafunarskog centra. Tako su se jo u pofetku rafunarske ere pofeli razvijati printeri, to je danas opdeniti naziv klase koja okuplja tehnifki raznolike ureaje kojima je zajednifka osobina da tekstne i grafifke informacije s rafunara ispisuju na fizifkim medijima koji su za ljudsko oko fitljivi. Papir je stoljedima bio neizbjean element poslovanja te se njegova upotreba nije smanjila niti masovnim uvoenjem rafunala u poslovne procese. Papir ostaje prisutan jer se i danas mnogi digitalni dokumenti ispisuju na papir, faksiraju, kopiraju itd. S obzirom na sve te finjenice i na paralelnu uporabu papirnih i digitalnih dokumenata poslovne procese treba prilagoditi. Kako bi se papirnati dokumenti uklopili u automatizirane procese i digitalne poslovne sustave, mnoga poduzeda se odlufuju za skeniranje papirnih dokumenata te spremanje tih dokumenata u elektronifki sustav za upravljanje dokumentima. Printer Printer je ureaj kojim se podaci (slika, tekst ili oboje) ispisuju sa rafunara na papir. Brzina ranih prntera se mjerila u jedinici znakova u jednoj sekundi. Danas se brzina ispisivanja mjeri u stranicama u minuti. Vrste printera LASERSKI: Osnovna tehnologija rada laserskog printera je smiljena jo 1940. godine. Osnovni dio laserskog printera je bubanj koji se naelektrizira laserskom zrakom. Na taj nain se kreira posebna virtualna slika na bubnju koji je tada spreman za prolaz kraj tonera. Toner je inae kutija s bojom u prahu. Dok bubanj prelazi iznad tonera, elektrino nabijeni dijelovi bubnja privlae prah koji zatim pri temperaturi od 200 C prelazi u tekue stanje i uvruje se na papir koji se prethodno negativno nabije uz pomo ice koja se zove korona. Povrina bubnja je negativno nabijena. Kako je toner negativno nabijen, estice se nee prihvatiti za bubanj samo na onim mjestima gdje je on ostao negativno nabijen. Samo e ona mjesta koja su bila pod utjecajem laserske zrake i na kojima je neutraliziran negativan naboj prihvatiti estice tonera. Kada estice tonera na bubnju stvore pozitivnu sliku, potrebno ju je prenijeti na papir to se odvija uz pomo elektrinog naboja. Papir se prije dolaska do bubnja pozitivno nabija, tako da suprotno nabijene estice papira mogu prijei na papir. Kako se kod novijih laserskih printera koristi samo jedan laser, dolazi do odreenih nepravilnosti.

Laserska se zraka na svom putu od lasera do bubnja usmjerava pomou posebnog poligonalnog rotirajueg ogledala. Problem je zbog toga to se kut pod kojim laserska zraka dolazi na bubanj kontinuirano mijenja. Samo kada je strana poligonalnog ogledala paralelna s bubnjem postii e se najvea preciznost. Kako se kut navoenja poveava, tako se poveava i veliina take to bi moglo dovesti do vidljivih greaka na ispisu. Laserske printere je mogue podijeliti u mnogo skupina i podskupina: osobni, SOHO, uredski i grafiki. Osobni laserski printeri su ureaji koji se ne trebaju odlikovati nekom pretjeranom brzinom. SOHO laserski printeri ovaj printer je namijenjen korisniku koji nema posebne uredske prostorije, nego mu se cijelo preduzee svodi u vlastitom stanu ili kui. Takav korisnik ima potrebu za kvalitetnim ispisom teksta. Uredski laserski printeri ovi printeri moraju zadocoljavati kvalitetu tekstualnog ispisa, ali i dosta dobre grafike sposobnosti. Moraju zadovoljavatu dva uvjeta: brzina ispisa i koliini dokumenata koje je potrebno ispisati. Grafiki laserski printeri nazivaju se i profesionalni laserski printeri. Ti printeri prije svega moraju zadovoljavati zahtjev za izuzetno kvalitetnim ispisom i koristiti vrlo fin toner .

MLAZNI: printeri su vrsta kod koje ne dolazi do dodira papira s mehanizmom za ostvarenje otiska, ved mlazom gaa papir: u svakoj sekundi ispali oko 50.000 kapljica mastila.Pri dodiru s papirom mlaz se pretvara u obojenu tafku na papiru. Kod printera s mlazom tinte, treba obratiti panju na izbor papira kako se ne bi razlijevala tinta. MATRINI: printeri su vrsta gdje pomodu iglica, koje preko trake bojom udaraju u papir.Naziv im potife od finjenice da je svaki otisnuti znak sastavljen od tafaka koje su rasporeene u matrifni oblik i da se te tofke otiskuju uz pomod iglica smjetenih u glavi printera. Glava printera je pokretna i krede se vodoravno s jednog kraja papira na drugi. Izmeu papira i glave printera nalazi se traka navlaena bojom preko koje iglice udaraju u papir ostavljajudi trag u obliku obojenih tafaka.

Vrste printera prema tehnikoj izvedbi: -mehaniki printeri: printeri s bubnjem, printeri s lancem, printeri s iglicama,linijski printeri, printeri s lepezom - nemehaniki printeri: tintni ili kapljifni,terminalni,kristalni printeri,laserski printeri, printeri s termalnim prijenosom, magnetografski printeri Linijski printeri: Su kompjuterski izlazni ureaji koji u jednom ciklusu rada ispisuju jednu liniju teksta (od 80 do 160 znakova). Brzina pisanja linijskih printera je od 150 do 3000 linija u minuti. Serijski printeri: Piu znak po znak u redoslijedu. Ispis teksta moe biti s lijeva na desno i s desna na lijevo, fime se izbjegava nepotreban povrat glave printera na pofetak retka. SKENERI Skener je ulazni ureaj koji analizira neku fizifku sliku kao to je fotografija, tekst, rukopis, ili neki predmet te ga potom pretvara u digitalnu sliku. Prema principu skeniranja, dijele se na dvije vrste: Skener na principu refleksije; Skener na principu prosijavanja. Kao trajan i stabilan izvor bijelog svijetla obifno se koriste fluorescentne lampe, a za sam postupak pretvorbe zaduena je glava, najvaniji dio skenera, bogato opremljena sifusnim fotoosjetljivim elementima. U skenerima se redovno koriste CCD ili PMT sklopovi, a upotreba jednih ili drugih zavisi o vrsti i klasi skenera. CCD su elementi manjih dimenzija te neto slabije osjetljivosti i nie cijene to ih fini standardom za rufne, stolne i specijalizirane skenere za dijapozitive, dok se PMT delije koriste u visoko profesionalnim sistemima iznimne preciznosti. Skeniranje u boji predstavlja dodatni problem jer se u tom slufaju ne mjeri samo intezitet svijetlosti, vef i njezina nijansa. Postoje tri glavne vrste skenera: rufni, stolni s nepomifnim i stolni sa pomifnim papirom. Premda se u vedini slufajeva prenose podaci sa papira, pomodu skenera je mogude prenijeti u rafunar i sliku tvrdog predmeta, to je mogude pomodu 3D skenera. Najrairenija vrsta su stolni skeneri s nepomifnim papirom koji slife fotokopirnom stroju. RUNI SKENERI: su najjednostavniji i najjeftiniji te slue u primjenama na koje se postavljaju najmanji zahtjevi. Kretanje glave za skeniranje u ovom slufaju obavlja sam korisnik kotrljanjem skenera preko ablona. STOLNI SKENERI: su kategorija koja se najburnije razvijala u zadnjih nekoliko godina. Njihove su dananje mogufnosti sve blie rotacijskim skenerima uz bitno manju cijenu i vefu praktifnost. Ovi su skeneri obifno A4 ili A3 formata. ROTACIJSKI SKENERI: kvalitetno razlufivanje boja i visoke rezolucije. Rad sa dananjim rotacijskim skenerima velika je satisfakcija onima koji su to mogli priutiti, jer ovi ureaji festo sadre i bogate biblioteke postava parametara za najraznovrsnije ablone, klasificirane po dominantnoj boji itd., fime se minimizira troak vremena i mogufnost greke, a postiu impresivni rezultati.

Jednobojno skeniranje To je nafin rada u kojem skener za svaku analiziranu tafku odredi samo da li je crn ili bijel, a dobivena bitmapa sastoji se samo od crnih i bijelih poksela. Pohranjivanje slike zahtijeva 1 bit po svakom pikselu. Skeniranje u sivoj skali Svakom se pikselu dodjeljuje numerifka vrijednost u rasponu od 0 do 255 koja odgovara pojedinoj razini zacrnjenja. Nastalo je kao oblik neposrednog prijenosa polutonske (kako je obifno zovemo crnobijele) fotografije na rafunalo. Skeniranje u punoj boji Pikseli bitmape nastale ovakvim skeniranjem sadre numerifke iznose od 0 do 255 za svaku od osnovnih svjetlosnih komponenti: crvenu, zelenu i plavu. DIJELOVI SKENERA Poklopac, Kontrolna traka, Memorijska karta I mjesto za nju, USB prikljufak, Papir mjesto, mjesto odakle izlazi papir, Papir rotora, Printer izlaz, USB ureaj za konekciju sa PC,Napojni,Skener traka.Skener lampa, Toner.

7. Operativni sistemi
Pod pojmom operativnog sistema u klasifnom smislu podrazumijeva se "softver potreban za izvravanje (aplikativnih) programa i za koordinaciju aktivnosti rafunarskog sistema. Taj softver moe obuhvatiti procedure raspodjele resursa rafunarskog sistema, kontrole ulazno-izlaznih operacija, upravljanja memorijom, upravljanja podacima, prevoenja programskih jezika itd. Funkcijama operativnog sistema treba smatrati: funkcije upravljanja memorijom rafunara; funkcije upravljanja centralnim procesorom rafunara; funkcije upravljanja periferijskim ureajima; funkcije upravljanja podatcima, odnosno informacijama; procedure optimizacije kompleksa navedenih funkcija. Karakteristikama nekog OS : Istovremenost,paralelizam, Zajednifko koritenje, odnosno dijeljenje resursa, Pouzdanost, Sigurnost, Upotrebljivost i Djeljivost modularnost. Svrha kao opdi pojam se sastoji iz ciljeva koji imaju precizniju definiciju. Primarni cilj operativnog sistema jeste da rafunar ufini prikladnim i jednostavnim za upotrebu. A sekundarni cilj je da koristi hardver na to efikasniji nafin. Razvoj operacijskih sustava uvjetovan je razvojem rafunala pa svaka generacijama razvoja rafunala postavlja nove zahtjeve prema sistemskom softveru odreujudi razvoj operacijskih sustava. Operativne sisteme moemo podijeliti na osnovu razlifitih kriterija: prema broju korisnika i/ili procesa, prema nafinu obrade poslova, prema distribuciji procesorske snage i ostalih resursa, prema namjeni i funkcionalnim osobinama. Prema broju korisnika, OS se dijele na: jednokorisnifke i viekorisnifke. Prema namjeni, operativni sistemi se dijele na: OS opde namjene i OS specijalne namjene. Prema nafinu obrade poslova OS se dijele na: sistemi sa grupnom obradom, interaktivni sistemi, kombinirani sistemi. Prema funkcionalnim osobinama rafunarskog sistema za koji su namijenjeni, OS se dijele u sljedede kategorije: OS za velike rafunarske sisteme, OS za sisteme sa dijeljenim vremenom, OS za stone rafunare, OS za vieprocesorske sisteme, mreni operativni sistemi, distribuirani sistemi, OS za upravljanje u realnom vremenu. Karakteristikama nekog OS moemo nazvati njegove osobine koje koje ispoljava pri upotrebi. Iz niza osobina koje mogu posjedovati OS izdvojiti demo: Istovremenost - paralelizam (Concurrency) Zajednifko koritenje, odnosno dijeljenje resursa (Sharing)

Pouzdanost (Reliability) Sigurnost (Security) Upotrebljivost (Usability) i Djeljivost - modularnost (Modularity) Paralelizam u radu podrazumijeva usporedno odvijanje vie procesa u rafunarskom sistemu. Pouzdanost je karakteristika OS koja govori o ufestalosti greaka ili zastoja. Jasno je da pouzdanost sistema zavisi ne samo od operativnog sistema, ved i od spoljanjih dogaaja i zahteva poput reima koritenja, konfiguracije sistema, zahtijeva korisnika i slifno. Sigurnost sistema je osobina koja omogudava OS da zatiti od neovlatenog pristupa one dijelove u rafunarskom sistemu koje korisnik eli zatititi. Najfede se radi o zatiti podataka i programa. Operativni sistem mora zatititi i samog sebe od ostalih programa u sistemu. Upotrebljivost je karakteristika po kojoj se funkcije operativnog sistema moraju to jednostavnije koristiti. To se prije svega odnosi na komunikaciju izmeu OS i korisnika, odnosno na kontrolno upravljafki jezik. Modularnost je karakteristika koja ukazuje na na modularan pristup izgradnji samog operativnog sistema. Ova karakteristika omogudava proizvoafu da ga modifikuje u dijelovima koje treba ili eli da promeni, a da se pri tom ne mijenja fitav sistem, a takoe i samom korisniku da ga nadograuje. Funkcije operativnih sistema. Za razliku od karakteristika, koje su poeljna svojstva, funkcije sistema su zadaci koje sistem mora da realizuje. Kako je svaki zadatak mogude algoritamski rijeiti na vie nafina, postoji mnogo razlifitih OS koji na razlifite nafine rijeavaju iste zadatke. Razlifita rijeenja uslovljena su i hardverom na kojem se izvravaju moduli OS. Kaemo moduli, jer su savremeni OS napravljeni tako da predstavljaju skup modula.Za nae potrebe proufavanja operativnih sistema navesti demo samo globalne funkcije koje moraju biti rijeene u svakom OS. Uz upravljanje rafunarskim resursima - procesorima, operativnom memorijom, perifernim ureajima i podatcima, OS treba da obezbijede interpretiranje i izvoenje kontrolno upravljafkih komandi i programa, upravljanje poslovima, zatitu, a festo i podrku daljinske obrade i rada u mrei. Upravljanje procesorima moemo ilustrirati slijededim pitanjima: kojem procesu dodijeliti procesor za izvravanje, koliko dugo smije proces drati procesor, koliko procesa moe konkurisati za procesor i sl. Upravljanje memorijom ima svrhu rijeavanja problema oko efikasnog koritenja operativne memorije. Ono je neraskidivo vezano sa dodijelom procesora i upravljanjem perifernim ureajima. Upravljanje perifernim ureajima odnosi se na cijelokupan rad oko ulaznih, odnosno izlaznih ureaja od njihovog dodjeljivanja do izvravanja zahtijeva sa pojedinim ulazno/izlaznim operacijama. Upravljanje podatcima odnosi se na rukovanje podatcima na spoljanjim memorijama, dakle na nafin smetanja na eksterne memorije, pristupe podatcima, upisivanje i fitanje podataka iz datoteka, kreiranje, odravanje i brisanje datoteka, upravljanje eksternim memorijama i drugo. Ono to je zajednifko za module koji upravljaju svakim od navedenih resursa rafunarskog sistema je da moraju da obezbijede:voenje evidencije o resursu,donoenje odluke o dodijeli resursa,alokaciju resursa i dealokaciju resursa. Svrha operativnih sistema je da osiguraju okruenje u kojima korisnici mogu izvravati svoje programe. Svrha kao opdi pojam se sastoji iz ciljeva koji imaju precizniju definiciju. Primarni cilj operativnog sistema jeste da rafunar ufini prikladnim i jednostavnim za upotrebu. A sekundarni cilj je da koristi hardver na to efikasniji nafin. Ova dva cilja prikladnost i efikasnost su festo meusobno suprotstavljena. U prolosti se veda panja poklanjala efikasnosti negoli prikladnosti i komforu samog koritenja rafunara, da bi se kasnije pofelo vie panje poklanjati samom korisniku rafunara.

8.Historija operativnog sistema Windows


1975-1981: poetak rada korporacije Microsoft Godine su 1970-e. Na poslu se oslanjamo na pisade maine. Ako nam je potrebno da kopiramo dokument, vjerovatno demo koristiti apirograf ili indigo papir. Malo ko je fuo za mikrorafunare, ali dvojica rafunarskih entuzijasta, Bil Gejts i Pol Alen, shvataju da je rad na lifnom rafunaru staza koja vodi u bududnost. Godine 1975. Gejts i Alen osnivaju partnerstvo pod imenom Microsoft. Kao i u vedini pofetaka, Microsoft je pofeo kao malo preduzede, ali imao je veliku viziju rafunar na svakom radnom stolu i u svakom domu. Tokom narednih godina, Microsoft pofinje da mjenja na nafin rada. Osvit programa MS-DOS U junu 1980. Gejts i Alen angauju Gejtsovog biveg kolegu sa Harvarda, Stiva Bolmera, kako bi im pomogao u voenju preduzeda. Sljededeg mjeseca IBM prilazi preduzedu Microsoft u vezi sa projektom pod ifrovanim imenom ah. Microsoft se odgovara fokusom na novi operativni sistem softver koji upravlja hardverom rafunara ili ga pokrede i pri tom slui za premodavanje jaza izmeu hardvera rafunara i programa, na primjer, softvera za obradu teksta. To je osnova na kojoj se mogu pokretati rafunarski programi. Svoj novi operativni si stem nazvali su MS-DOS. Kada se IBM rafunar koji radi pod sistemom MS-DOS pojavio 1981, predstavio je javnosti jedan potpuno nov jezik. Kucanje komande C: i raznih zagonetnih komandi postepeno je postalo deo svakodnevnog rada. Ljudi su otkrili taster kosa crta (\). MS-DOS je efikasan, ali se pokazalo da je velikom broju ljudi teak za razumevanje. Mora da postoji bolji nafin da se napravi operativni sistem. MS-DOS je skradenica za Microsoft Disk Operating System. 1982-1985: predstavljanje operativnog sistema Windows 1.0 Microsoft radi na prvoj verziji operativnog sistema. ifrovano ime je Interface Manager i smatra se konafnim imenom, ali izbor ipak pada na ime Windows zato to najbolje opisuje okvire ili rafunarske prozore koji predstavljaju temelj novog sistema. Windows je najavljen 1983, ali je bilo potrebno neko vrijeme za projektovanje. Skeptici su ga nazivali prodavanjem magle. Dvije godine posle prve objave, 20. novembra 1985, Microsoft isporufuje Windows 1.0. Umjesto da kucate MS-DOS komande, sada jednostavno pomjerate mia kako biste se putem pokazivafa i kliktanja kretali kroz ekrane odnosno prozore. Bil Gejts kae: To je jedinstveni softver dizajniran za ozbiljnog korisnika PC rafunara On sadri padajude menije, trake za pomjeranje, ikone i dijaloge koji olakavaju ufenje i koridenje programa. Imate mogudnost da preete sa jednog programa na drugi bez potrebe da ih pre toga zatvorite. Windows 1.0 dolazi uz nekoliko programa, ukljufujudi MS-DOS upravljanje datotekama, programe Bojanka, Windows Writer, Biljenica, Kalkulator i kalendar, datoteku kartice i sat koji vam pomau da upravljate svakodnevnim aktivnostima. ak postoji i igra Reversi. 1987-1992: Windows 2.02.11 vie prozora, veda brzina Dana 9. decembra 1987. Microsoft objavljuje Windows 2.0 sa ikonama radne povrine i proirenom memorijom. Pomodu poboljane grafifke podrke sada moete preklapati prozore, kontrolisati raspored na ekranu i koristiti tasterske prefice kako biste ubrzali rad. Neki projektanti softvera za ovo izdanje piu svoje prve programe zasnovane na operativnom sistemu Windows. Windows 2.0 je dizajniran za procesor Intel 286. Godine 1988. Microsoft postaje najvede preduzede za softver za PC rafunare na svijetu na osnovu prodaje. 1990-1994: Windows 3.0Windows NT uvoenje grafike

Dana 22. maja 1990. Microsoft objavljuje Windows 3.0, posle kojeg ubrzo slijedi Windows 3.1 1992. Ova dva sistema zajedno prodaju se u 10 miliona kopija tokom prve 2 godine, fime ova verzija postaje najrasprostranjeniji Windows operativni sistem do tada. Razmjere ovog uspjeha navode Microsoft da revidira prijanje planove. Virtuelna memorija poboljava vizuelnu grafiku. Godine 1990. Windows dobija izgleda predstojedih verzija. Windows sada ima znatno bolje performanse, naprednu grafiku sa 16 boja i poboljane ikone. Novi talas 386 lifnih rafunara dodatno podstife popularnost operativnog sistema Windows 3.0. Uz punu podrku za procesor Intel 386 programi se pokredu primjetno bre. U operativni sistem Windows 3.0 stiu programi Program Manager, File Manager i Print Manager. Windows NT Kada je Windows NT objavljen 27. jula 1993, Microsoft je stigao do vane prekretnice: dovravanja projekta koji je zapofet krajem 1980-ih izrade naprednog novog operativnog sistema ni iz fega. Windows NT predstavlja nita manje do korjenitu promjenu u nafinu na koji preduzeda mogu odgovoriti na zahtjeve poslovnog koridenja rafunara, kae Bil Gejts prilikom objavljivanja ovog sistema. Meutim, za razliku od operativnog sistema Windows 3.1, Windows NT 3.1 predstavlja 32bitni operativni sistem, to ga fini stratekom poslovnom platformom koja podrava savremeni inenjering i naufne programe. Grupa koja je projektovala Windows NT prvenstveno se zvala tim za prenosne sisteme. 1995-2001: Windows 95 PC postaje omladinac (a ne zaboravite ni Internet) Dana 24. avgusta 1995. Microsoft objavljuje Windows 95 koji postavlja rekord prodajom 7 miliona kopija tokom prvih pet sedmica. To je najbolje reklamirano lansiranje koje je Microsoft ikada preduzeo. Televizijske reklame predstavljaju bend Rolling Stones koji peva Start Me Up pradenu slikama novog dugmeta Start. Saoptenje za tampu pofinje jednostavnim refima: Stigao je. Windows 95 ima ugraenu podrku za Internet, pozivno umreavanje i nove Plug and Play mogudnosti koje olakavaju instaliranje hardvera i softvera. 32-bitni operativni sistema takoe nudi unapreene mogudnosti multimedije, modnije funkcije za prenosni rad na rafunaru i integrisano umreavanje. Windows 95 uvodi prvo pojavljivanje menija Start, trake zadataka i dugmadi za umanjivanje, uvedavanje i zatvaranje na svakom prozoru. Hvatanje Internet talasa Tokom ranih 1990-ih insajderi iz svijeta tehnike govore o Internetu mrei svih mrea koja ima mod da povee rafunare irom sveta. Tokom 1995. Bil Gejts objavljuje biljeku pod naslovom Plimski talas Interneta i izjavljuje da je Internet najvanije razvide od pojave lifnog rafunara. U ljeto 1995. objavljuje se prva verzija programa Internet Explorer. Pregledaf se pridruuje onima koji se ved takmife za prostor na World Wide Web mrei. Godine 1996. Microsoft objavljuje Flight Simulator za Windows 95 tokom njegove 14-godinje istorije to je prvi put da je dostupan zaWindows. 1998-2000: Windows 98, Windows 2000, Windows Me Objavljen 25. juna 1998, Windows 98 je prva verzija operativnog sistema Windows dizajnirana posebno za korisnike. Lifni rafunari su uobifajena stvar na poslu i kod kude, a pojavljuju se i Internet kafidi u kojima se moete povezati sa mreom. Windows 98 je opisan kao operativni sistem koji bolje radi i bolje igra. Pomodu operativnog sistema Windows 98 jednostavnije moete pronadi informacije

na rafunaru, kao i na Internetu. Druga poboljanja obuhvataju mogudnost breg otvaranja i zatvaranja programa i podrku za fitanje DVD diskova i ureaja univerzalne serijske magistrale (USB). Jo jedna stvar koja se prvi put pojavljuje jeste traka za brzo pokretanje koja vam omogudava da pokredete programe bez potrebe da ih traite u Start meniju ili na radnoj povrini. Windows 98 je poslednja verzija zasnovana na operativnom sistemu MS-DOS. Windows Me Dizajniran za kudnu upotrebu rafunara, Windows Me u poreenju sa prethodnim verzijama nudi brojna poboljanja muzike, video sadraja i kudnog umreavanja, kao i poboljanu bezbjednosti. Tehnifki govoredi, Windows Me je bio poslednji Microsoft operativni sistem zasnovan na bazi kodova operativnog sistema Windows 95. Microsoft je objavio da de svi naredni proizvodi operativnih sistema biti zasnovani na jezgru operativnih sistema Windows NT i Windows 2000. Windows 2000 Professional Vie od puke nadogradnje na Windows NT Workstation 4.0, Windows 2000 Professional dizajniran je sa namjerom da zamjeni Windows 95, Windows 98 i Windows NTWorkstation 4.0 na svim poslovnim desktop i laptop rafunarima. Napravljen na osnovu provjerene Windows NT Workstation 4.0 baze kodova, Windows 2000 dodaje znafajna poboljanja u pogledu pouzdanosti, jednostavnosti upotrebe, kompatibilnosti sa Internetom i podrke za rad na prenosnim rafunarima. Izmeu ostalih poboljanja, Windows 2000 Professional pojednostavljuje instalaciju hardvera dodavanjem podrke za veliki broj novog Plug and Play hardvera, ukljufujudi napredno umreavanje i beifne proizvode, USB i infracrvene ureaje. 2001-2005: Windows XP stabilan, upotrebljiv i brz Dana 25. oktobra 2001. objavljen je Windows XP sa redizajniranim izgledom i doivljajem koji je usmeren na upotrebljivost i centar za objedinjene usluge pomodi i podrke. Dostupan je na 25 jezika. Od sredine 1970-ih do objavljivanja operativnog sistemaWindows XP, irom svjeta je isporufeno oko milijardu PC rafunara. Za Microsoft operativni sistem Windows XP postade jedan od najprodavanijih proizvoda tokom godina koje de usljediti. Sistem je brz i stabilan. Raste svjest o rafunarskim virusima i hakerima, ali strah se u izvjesnoj meri ublaava isporukom bezbjednosnih ispravki na mrei. Korisnici pofinju da razumiju upozorenja o sumnjivim prilozima i virusima. Vedi naglasak se stavlja na pomod i podrku. Kljufna poboljanja za korisnike prenosnih rafunara ukljufuju podrku za beifno 802.1x umreavanje, Windows Messenger i daljinsku pomod. Windows XP je imao nekoliko izdanja tokom narednih godina:

Windows XP 64-bitno izdanje (2001) predstavlja prvi Microsoft operativni sistem za 64-bitne procesore dizajniran za rad sa velikom kolifinom memorije i projektima kao to su specijalni efekti za filmove, 3D animacije, inenjering i naufni programi. Windows XP Media Center Edition (2002) napravljen je za kudni rad na rafunaru i zabavu. Moete pregledati Internet, gledati televizijski program uivo, uivati u digitalnim kolekcijama muzike i video zapisa i gledati DVD-ove.

Windows XP Tablet PC Edition (2002) ostvaruje viziju rada na rafunaru zasnovanog na olovci. Tablet rafunari ukljufuju digitalnu olovku za prepoznavanje rukopisa, a takoe moete koristiti i mi ili tastaturu.

Windows XP je sastavljen od 45 miliona redova kda. 2006-2008: Windows Vista pametan u pogledu bezbjednosti Windows Vista objavljen je 2006. godine sa najjafim bezbjednosnim sistemom do tada. Kontrola korisnifkog naloga sprjefava potencijalno tetan softver u izvravanju promjena na rafunaru. Vie od 1,5 miliona ureaja kompatibilno je sa operativnim sistemom Windows Vista pri njegovom pokretanju. 2009: Windows 7 je donio nove nafine u radu sa prozorima kao to su funkcije kafenje, Peek i Shake koje su unaprjedile funkcionalnost, ali i unjele zabavu u rad sa interfejsom. On je oznafio i pofetak Windows tehnologije kontrole dodirom koja omogudava korisnicima ureaja sa osetljivim ekranima da dodirom prstiju pregledaju web, listaju fotografije i otvaraju datoteke i fascikle na rafunaru. Procenjuje se da je Windows 7 imao 8 miliona beta korisnika koji su ga testirali irom svjeta prije nego to je objavljen. 2012: Windows 8 je Windows koji je potpuno redizajniran: od fipseta do korisnifkog utiska pri radu. Moe da se koristi i za zabavu na tabletu i za PC rafunare sa svim funkcijama za obav ljanje poslova. On donosi potpuno nov interfejs koji beumno radi i na ekranima osetljivim na dodir i preko mia i tastature. Windows 8 sadri i poboljanja poznate Windows radne povrine, kao to su nova traka zadataka i pojednostavljeno upravljanje datotekama Uz Windows 8, Microsoft je objavio i Windows RT koji radi na odreenim tabletima i PC rafunarima. Windows RT je dizajniran za elegantne ureaje sa dugim trajanjem baterije i pokrede samo aplikacije iz Windows prodavnice. On se dobija i sa ugraenom verzijom sistema Office koja je optimizovana za ekrane osetljive na dodir.

9.Linux operativni sistem

Linux je kompletan operativni sistem koji je potpuno besplatan. Mnogi ga smatraju alternativnim operativnim sistemom, naspram mainstream Microsoftovim Windowsima. Istina je da Linux razvijaju entuzijasti irom svijeta, ali isto tako ga koristi i promovie IBM, Oracle i slifni. Prvi Linux kernel je 1991.g razvio finski student rafunarstva Linus Torvalds. Linus je ustvari stvorio Linux kao poboljani Minix, mali UNIXoidni sistem. Na pofetku je zamiljen kao neambiciozni projekat, namijenjen vrlo uskom krugu ljudi. Suprotno njegovim ofekivanjima Linux se razvio u modan operativni sistem. Za razliku od komercijalnih programa, Linux ne razvija neka kompanija nego veliki broj programera koji to rade iz hobija, u slobodno vrijeme. Razlika izmeu distribucija je verzija, broj programskih paketa, sigurnost, brzina, stabilnost, jednostavnost instaliranja... Raznim potrebama odgovaraju razne distribucije Linuxa, ali i dalje se u svim distribucijama radi o istom operativnom sistemu. Neke od popularnijih distribucija su: Mandrake, RedHat, Debian, SuSE, Knoppix, Slackware, Caldera. Postoji i jedna distribucija na hrvatskom jeziku, HRID. Linux operativni sistem sastoji se od kernela, sistemskog softvera, korisnifkih aplikacija, programskih prevodioaca i njihovih odgovarajudih

biblioteka i dokumentacije. Sadraj konkretne Linux distribucije definisan je sadrajem instalacionih medijuma, koji u slufaju nekih Linux sistema ukljufuju razne sajtove irom svijeta. Kernel je jezgro operativnog sistema - on omogudava izvravanje procesa, dodjeljuje im memoriju i druge resurse i obezbjeuje mehanizam za ostvarivanje usluga operativnog sistema. Kernel titi korisnifke procese od direktnog pristupa hardveru - procesi pristupaju hardveru koritenjem sistemskih poziva kernela, fime se obezbjeuje jedna vrsta zatite izmeu samih korisnika. Sistemski programi koriste kernel u cilju implementacije razlifitih servisa operativnog sistema. Osnovne karakteristike - Linux je case sensitive, tj. razlikuje velika i mala slova, pa su tako datoteke Primjer i primjer razlifite datoteke, - Nazivi datoteka u Linuxu nemaju ekstenzija, tj. ukoliko se neka datoteka zove npr. primjer.txt, dio .txt nije nastavak nego samo dio imena. Posljedica toga je da npr. Windows oznaka za sve datoteke *.* pod Linuxom zapravo znafi sve datoteke koje u svom imenu sadre tafku (u Linuxu je oznaka za sve datoteke samo *), - Linux svoj datotefni sistem ne dijeli prema fizifkoj (ili logifkoj) podjeli, nego sve direktorije dodaje na osnovni s oznakom /. Prilikom logovanja na rafunar sa Linux operativnim sistemom, korisnik de se nadi u svome home direktoriju, - Ovaj OS ima neke karakteristifne direktorije, npr. podaci na disketi ili CD-u nalaziti de se u direktoriju /mnt/floppy odnosno /mnt/cdrom, itd., - /dev Linux operativi sisstemi koriste oznake datotefnog sistema (file system) za oznafavanje ureaja prikljufenih na rafunar (npr. CD-ROM-ovi, hard diskovi, tastatura, mi...). Te oznake se nalaze u direktoriju /dev, - /dev/ttyS0 - ttySn su ekvivalenti COM1 do COMn portovima, - /dev/psaux je ekvivalent PS2 miu - hda oznafava da je va disk spojen kao primary master, tj. na prvom IDE kanalu. Po analogiji hdb oznafava primary slave, hdc secondary master itd., - Deamon-i su programi koji rade u pozadini operativnog sistema i fekaju da budu pozvani, a onda se (prilikom poziva) aktiviraju i izvravaju funkciju za koju su namijenjeni, - Vie o nafinu koritenja pojedine naredbe moe se saznati ukucavanjem naredba --help ili man <ime_naredbe>, - Programi se pokredu ukucavanjem ./ prije imena programa. Sve distribucije u terminalskom prozoru, izvrne datoteke oznafavaju zelenom bojom. Ukoliko direktoriji, datoteke, paketi,... nisu oznafeni razlifitim bojama to se moe postidi ukucavanjem naredbe ls --color, - Kako se ne bi moralo uvijek ukucavati ./ prije naredbe u trenutnom direktoriju ili zvati naredbu sa punim path-om (stazom) recimo /usr/X11R6/bin/xterm, postoji environment varijabla PATH koja sadri direktorije u kojim se nalaze izvrni programi. Za razliku od nekih drugih operacijskih sistema, Linux (i Unix opdenito) dre veliku vedinu programa u direktorijima /bin, /usr/bin, te /usr/local/bin, na istim putanjama mogu se nalaziti i /sbin direktoriji, ali u njima su vedinom naredbe koje pokredu u pozadini neki proces ili slue root account-u za administraciju. - Rafunar se ne gasi samo prekidafem ili iskljufivanjem iz struje, ved se koristi naredbu halt u konzoli ili npr. u Mandrake distribuciji prvo se stisne Logoff, a poslije se odabere Shutdown. Prije pofetka rada na rafunaru, korisnik se mora ulogovati (na nekim sistemima se moe definisati i automatsko logovanje, pri femu se nakon paljenja rafunara i podizanja sistema automatski prijavljuje default korisnik). To je proces prijave rada nekog korisnika operacijskom sistemu. Svaki korisnik ima

svoje korisnifko ime (eng. login, user name, user login) i ifru (eng. password), s kojima se prijavljuje na rafunar. Telnet i ssh klijenti su programi koji komuniciraju sa telnet, odnosno ssh, posluiteljskim programom na lifnom rafunaru. Osnovna razlika izmedu telnet i ssh nafina komunikacije je to telnet sve podatke alje u fistom tekstualnom (nekriptiranom) obliku, dok ssh koristi kriptiranje. Ssh je iz tog razloga, po pitanju sigurnosti, mnogo pogodniji za koritenje, jer pri koritenju telnet-a, zlodudni korisnici, jednostavnim sluanjem prometa na mrei mogu dodi do podataka o korisnifkim iframa i svih drugih povjerljivih podataka. Opta svojstva KDE (desktop) je svojim izgledom i rasporedom elemenata vrlo slifno MS Windows grafifkom dizajnu. Ikone se na radnu povrinu postavljaju pritiskom na desni klik mia, a sve aplikacije se pokredu iz Starta koji se nalazi u donjem lijevom uglu i oznafen je velikim slovom K. Ikone za pokretanje aplikacija u Startu razvrstane su u odgovarajude grupe: - Amusement - igre i ostali programi namijenjeni za zabavu, - Applications - vanije aplikacije za upravljanje datotekama, tekst editori, alati za kompresiju, komunikaciju itd., - Configuration - sve aplikacije za konfiguraciju sistema, - Documentation - pomod i upute za rad s programima, - Multimedia - multimedijalne aplikacije (slika, zvuk i video), - Networking - mreni klijenti (web, mail, news grupe), - Office - uredski alati, - Terminals - terminali. Tri osnovne verzije Linux kernela su pofetna verzija, verzija 1.x i verzija 2.x. Pofetna verzija 0.01, koju je 1991. Godine kreirao Linus Torvalds, podravala je samo Intel 80386 kompatibilne procesore, mali broj hardverskih ureaja i Minix sistem datoteka. Mreni servisi nisu imali kernelsku podrku. Verzija 1.0, nastala u martu 1994. Godine, ukljufivala je podrku za standardne TCP/IP mrene protokole. Ova verzija je dodatno podravala ext i ext2 sisteme datoteka, iroku klasu SCSI disk kontrolera, kao i brojne hardverske ureaje. Verzija 1.2 (mart 1995) je posljednja verzija Linux kernela namijenjena iskljufivo PC arhitekturi. U verziji 2.0 (juni 1996) uvedena je podrka za vie arhitektura (Motorola i Intel procesori, Sun Sparc i PowerMac sistemi), kao i podrka za vieprocesorsku arhitekturu (SMP). Osnovu Linux sistema fine kernel, sistemske biblioteke i sistemski programi. Kernel je odgovoran za najznafajnije funkcije operativnog sistema. Dvije osnovne karakteristike kernela su: - kernel kod se izvrava u kernelskom modu u kome je jedino mogude pristupati svim komponentama hardvera; - kompletan kernel kod i sve kernel strukture podataka fuvaju se u istom adresnom prostoru. Kod vedine UNIX sistema aplikacije se preko sistemskog poziva direktno obradaju kernelu, kao to je prikazano na slici 2.

Linux koristi standardni UNIX proces mehanizam (fork) koji razdvaja kreiranje procesa i njegovo izvrenje u dvije razlifite operacije: - sistemski poziv fork, koji kreira novi proces, - sistemski poziv exec, koji izvrava program u resursima novostvorenog procesa. Pod UNIX sistemom sve informacije koje operativni sistem mora fuvati da bi kontrolisao jedan proces predstavljaju kontekst tog procesa. Pod Linux operativnim sistemom, svaki proces je u potpunosti opisan identitetom, okolinom, i kontekstom. Identitet procesa obuhvata sljedede informacije: - Identifikator procesa (Process ID PID), pomodu kojeg Linux kontrolie proces; - Akreditivi (Credentials). Svaki proces pripada jednom korisniku koji ima svoj user ID i jedan ili vie grupnih Idova koji odreuju prava pristupa procesu u radu sa datotekama; - Lifnost (Personality). Ova informacija se ne koristi kod drugih UNIX sistema, a Linux svakom procesu dodjeljuje lifni identifikator koji moe imati uticaja za neke sistemske pozive. Upravljanje memorijom obuhvata upravljanje operativnom (RAM) memorijom i upravljanje virtuelnom memorijom. Upravljanje operativnom, odnosno fizifkom memorijom obuhvata dodjeljivanje i oslobaanje stranica (pages, normal extent), grupe stranica (large extent) i malih memorijskih blokova (small extent). Fizfkom memorijom se upravlja po sistemu drugova (Buddy heap). Cijela fizifka memorija se dijeli na udruene blokove fije su velifine stepeni broja 2. Blokovi se prema potrebi alokacije dalje razbijaju na manje blokove ili se parovi udruuju u vede cjeline. Linux podrava brojne formate za punjenje i izvravanje programa. Meu njima svakako treba istadi stari UNIX format a.out i novi elf format koji je maksimalno prilagoen konceptu virtuelne memorije. Zaglavlje ELF formata opisuje sekcije programa. Sekcije programa su po velifini prilagoene velifini stanice virtuelne memorije. Program kod kog su funkcije iz sistemske biblioteke direktno ugraene u kod programa je program sa statifkim povezivanjem. Glavni nedostatak ovakvog nafina povezivanja je povedanje velifine koda, jer svaki poziv funkcije iz biblioteke kopira cijelu funkciju u kod. Takoe, sa velifinom koda raste i kolifina memorije koja je potrebna za njegovo izvravanje. Linux dijeli ureaje u tri klase: blok ureaje (poput diskova i CD-ROM ureaja), karakter ureaje (poput

tampafa) i mrene ureaje. Svaki ureaj je predstavljen specijalnom datotekom (device node, device file) koja se nalazi u direktorijumu /dev root sistema datoteka. Kada korisnik upisuje podatke u datoteku koja predstavlja neki ureaj ili fita iz te datoteke, vri se neka ulazno-izlazna operacija, odnosno sistem alje ili prima podatke sa ureaja koji je predstavljen tom datotekom. Time se ukida potreba za postojanjem posebnih programa (a samim tim i posebnom metodologijom programiranja ulazno izlaznih operacija) neophodnih za rad sa ureajima.

10.Programiranje
Tri najfede koritene savremene metode programiranja su struktuirano programiranje, kompjuterski potpomognuto programiranje i korisnifko programiranje. Struktuirano programiranje je programska metodologija zasnovana na softverskom ininjeringu, koji podrazumjeva sistematifan dizajn i razvoj softvera i upravljanje procesom razvoja softvera. Programski jezik je jezik za pisanje koje rafunalo zna i moe izvriti. Mikroprocesor i drugi logifki sklopovi rafunala imaju svoj vlastiti programski jezik koji se naziva strojni jezik, a sastoji se od nizovi binarnih rijefi koje predstavljaju instrukcije logifkim sklopovima i podatke koje treba obraditi. Program napisan u strojnom jeziku nazivamo izvrni program ili izvrni kod bududi da ga rafunalo moe neposredno izvriti. Strojni jezi je odreen arhitekturom rafunala, a definira ga proizvoaf hardwarea. Izvrni program je strojno zavisan, to znafi da se kod napisan na jednom rafunalu moe izvravati jedino na rafunalima istog tipa. Pisanje instrukcija u binarnom kodu je posve nepraktifno pa su razvijeni simbolifki jezici u kojima su binarne instrukcije zamijenjene mnemonifkim oznakama. Program unosi program napisan u mnemonifkim oznakama u tekstualnu datoteku pomodu editora teksta i zatim poziva program koji mnemonif ke oznake prevodi u binarne instrukcije strojnog jezika. Program koji vri konverziju naziva se asembler a sam se program naziva asemblerski jezik ili jednostavno asembler. Program napisan u asemblerskom jeziku nazivamo izvorni program. Osnovna podjela je na nie ( strojne jezike ) i vie ( orijentirane ljudima ). Vii jezici pak mogu biti : Sekvencijalni, Proceduralni ( Pascal, C ), Funkcijski ( Lisp, Erlang, ML ), Objektno orijentirani ( Java, C++ ). Sve je pofelo sa strojnim jezicima (asemblerima), koji su se brzo izvravali, ali sporo pisali, te se danas samo kritifni dijelovi operativnih sustava piu na taj nafin. 1. 1954. pojavio se Fortran, razvio ga je John Backus u IBM-u. 2. iza Fortrana prvi se pojavio Algol, u kasnim 1950-im. 3. bili su to jezici nezgrapne sintakse, zato su doli Cobol 1960. i Basic 1964. godine sa svojom sintaksom koja slifi na engleski jezik. 4. dolazi vrijeme za razvoj "pravih" programskih jezika: Pascal Niklausa Wirtha i C Kena Thompsona i Dennisa Ritchie-a. 5. 1974. za potrebe vojske SADa razvijena je Ada. 6. OOP kuca na vrata: 1980. tu je Smalltalk-80, a 1985. pojavila se prva implementacija C++ koji je zamislio Bjarne Stroustrup. 7. 1987. Larry Wall je stvorio Perl. 8. 1990. Guido van Rossum je izbacio konkurenciju Perlu, Python. 9. 1994. pojavio se PHP Rasmusa Lerdorfa, koji je prvenstveno namijenjen kreiranju web aplikacija, (neto poput JSPa i ASP-a za Javu i VisualBasic, respektivno).

10. 1996. pojavila se Java tvrtke Sun Microsystems. 11. krajem 1999. godine pojavio se D, koji je zanimljiva mjeavina programskih jezika C, C++ i Jave. Programski jezik BASIC je jezik opde namjene, osmiljen za poduku i obrazovanje programera, a najiru uporabu je naao kod osobnih rafunala. Njegova svrha je pravljenje jednostavnih programa i simulacija, a do danas postoji veliki broj verzija razlifitih proizvoafa kao to su Microsoft, Borland i dr. Raznolike verzije su implementirane gotovo na svim rafunalnim sustavima,a najvie se rabi verzija Microsoft BASIC-a. Prva osobna rafunala imala su BASIC u ROM memoriji, dok jo nije bilo operativnih sistema, a za trajno pohranjivanje podataka nisu se koristili diskovi, nego audio kasete i magnetne trake.BASIC je programski jezik nastao davne 1963. godine u SAD-u, a naziv je skradenica od engleske rijefi Beginner`s All Purpose Symbolic Instruction Code. Orginalna vezija BASIC programskog jezika je Darthmouth BASIC, a naziv je dobio po Darthmouth sveufilitu, gdje je nastao kao prvi programski jezik za interaktivnu uporabu, kao dio DTSS-a (Darthmund Time Sharing Sistem). Dizajnirali su ga dva studenta: John George Kemeny i Thomas Eugene Kurtz. Funkcioniranje BASIC-a se najbolje objanjava pojmom varijabli. Varijable su promjenjive vrijednosti i slue nam za olakavanje kodiranja programa, svaka varijabla ima svoje ime i vrijednost. Dakle kada elimo upotrijebiti neku rijef vie puta tijekom rada u programu, ne moramo pisati tu rijef, ved joj moemo dodjeliti ime te svaki puta kada upotrijebimo dodjljeno ime, na ekranu de nam se ispisati rijef. QBASIC je akronim za Quick Beginner`s All-Purpose Symbolic Instruction Code. Jedna od inafica BASIC-aje QBASIC, a bazira se na QuickBASICU. Potrebno je razlikovati QBASIC od QB (QuickBASIC-a). QB ili QuickBasic je inafica BASIC-a, kojeg je razvila tvrtka Microsoft za MS-DOS operacijski sustav te je bila osnova za popularni VisualBASIC.QBASIC je doivio brojna poboljsnja i verzije od kojih je najslabija verzija QBASIC 1.0, a najbolja 4.5 pod nazivom QuickBASIC. Poput BASICA I QBASIC-ovo funkcioniranje moemo najbolje objasniti pojmom varijable. Tri su osnovne naredbe: CLS, INPUT i PRINT. CLS je skradenica od Clear Screen, a koristimo ju kako bismo obrisali sav prijanji tekst s ekrana, a zatim slijedi INPUT naredba za unos podataka te PRINT naredba ispisuje tekst na ekran. 10 CLS 20 PRINT "Kako se zove?" 30 INPUT A$ 40 PRINT "Drago mi je";A$ 50 END C programski jezik spada u proceduralne programske jezike koji je razvijen u ranim 70-im godinama 20. stoljeda. Autor ovog programskog jezika je Dennis Ritchie, no znafajan doprinos nastanku C-a dali su Ken Thompson kao autor programskog jezika B i Martin Richards, autor programskog jezika BCPL. Dennis Ritchie je stvorio ovaj programski jezik za rjeavanje praktifnih problema kodiranja sistemskih programa i jezgre operativnog sistema UNIX, koji je praktifki u cijelosti napisan u C-u. Kao jedan od najvanijih jezika u povijesti komercijalne rafunarske industrije, C je do danas ostao jedini programski jezik prilagoen za sve rafunarske platforme, od malih sistema pa do mrenih super-rafunara. Programi napisani u njemu vrlo su bliski nafinu rada hardvera te u nafelu zahtijevaju od programera dobro razumijevanje rada procesora, memorije, ulazno-izlaznih sklopova itd. Osnovne karakteristike programskog jezika C: VELIINA Programski jezik C karakterizira vrlo mali broj kljufnih rijefi (32). Kljufne rijefi su dijelovi programskog koda. BRZINA Programi napisani u programskom jeziku C su bre izvode od programa koji su pisani u drugim programskim jezicima. Programski jezici su umjetni jezici koji nam omogudavaju manipuliranje rafunalom i izvravanje zadada pomodu rafunala (npr. C, VB, ASP.NET). NAREDBE ZA KONTROLU TOKA - Programski jezik C raspolae naredbama koje kontroliraju tok izvravanja programa, a to su: petlja for, petlja while, switch (case) funkcija te naredba if-else.

BITWISE KONTROLA - Za direktno pristupanje bitovima i bajtovima. POKAZIVAI (POINTERI) - Pokazivafi su varijable koje sadre memorijsku lokaciju neke druge varijable, tj. oni su 'pokazivafi' na adrese drugih varijabli. Programski jezik C omogudava manipuliranje adresama varijabli. OPA NAMJENA - U programskom jeziku C se rjeavaju problemi iz svih podrufja. Svi C-programi sastoje se od funkcija i varijabli. Funkcije sadre instrukcije koje odreuju koje de operacije biti izvrene, a varijable slue memoriranju podataka. Izvravanje programa pofinje izvravanjem funkcije main koja mora biti prisutna u svakom programu. Funkcija main svoju zadadu obavlja opdenito pozivanjem drugih funkcija. 8 Programski jezik C++ je programski jezik opde namjene i srednje razine s podrkom za objektno orijentirano programiranje. Prvotno je razvijan u Bell Labs (laboratoriju telekomunikacijske tvrtke Bell) pod rukovodstvom Bjarnea Stroustrupa tokom 1980-ih, i to kao proirenje programskom jeziku C pa mu je originalno ime bilo "C with classes" (engl. C s klasama). Zbog velike potranje za o bjektno orijentiranim jezicima te izrazitim sposobnostima istih, specifikacija programskog jezika C++ ratificirana je 1998. kao standard ISO/IEC 14882. U slufaju kada elimo sami napisati funkciju, moramo paziti da nam se ime varijable ne poklapa sa nekom od kljufnih rijefiu C++, jer bi u tom slufaju kompajler pomijeao sa standardnim kljufnim rijefima. asm, auto, bool, break, case, catch, char, class,..itd. Java je objektno orijentirani programski jezik koji su razvili James Gosling, Patrick Naughton i drugi inenjeri u tvrtci Sun Microsystems. Razvoj je pofeo 1991, kao dio projekta Green, a objavljen je u studenom 1995. Firma Sun posjeduje trademark na ime Java, ali samo okruenje je mogude bez pladanja skinuti sa Sunovih internet posluitelja. Velika prednost u odnosu na vedinu dotadanjih programskih jezika je to to se programi pisani u Javi mogu izvoditi bez preinaka na svim operativnim sustavima za koje postoji JVM (Java Virtual Machine), dok je klasifne programe pisane primjerice u C-u potrebno prilagoavati platformi(operacijskom sustavu) na kojem se izvode. Time i bogatim skupom klasa za rad s mrenim komunikacijama u jednom trenutku je Java bila najbolji izbor za iroku lepezu mogudih aplikacija. Microsoft je stoga razvio svoj C# i .NET platformu kao odgovor na open source alternative. Java je jedan od najkoritenijih programskih jezika. Procjene i izvjeda o broju korisnika kredu se od gotovo 7 do preko 10 milijuna.

11.SOFTVERI I SOFTVERSKE LICENCE


Svaki savremeni elektronski raunar, pored svoje fizike konstrukcije-hadvera posjeduje i sistem programa-softver.Softver je niz naredbi koji je smjeten u memoriji raunara, izvrava se na nekom hardveru i neophodan je za svrsihodno djelovanje jednog raunarskog sistema. Prvu teoriju o softveru osmislio je Alan Turing 1935. u svom eseju Computable numbers with an application to the Entscheidungsproblem (Decision problem).Pojam softver prvi je iskoristio John W. Tukey 1957. godine.Pojam je nastao kao analogija pojmu hardver.Na engleskom rije hardver oznaava vrste, opipljive dijelove raunara, dok je softver dobio naziv od engleske rijei soft -meko.Dakle, softver moe da se definie kao sveoubhvatni zbir informatikih programa, procesa, pravila, dokumentacije i datoteka u vezi, koji ine dio operacija jednog informatikog sistema

2. POJAM I KLASIFIKACIJA SOFTVERA Bez softvera hardver informacionih sistema je praktino neupotrebljiv.Osnovna karakteristika raunarskog sistema je integralna povezanost mainske i programske podrke, odnosno hardvera i softvera. Iz tog razloga je razvoj hardvera pratio razvoj softvera. Softver obuhvata sve nematerijalne, logike komponenet koje su neophodne za pravilan i kvalitetan rad i koristenje raunara. Softver ine programi koji sa jedne strane kontroliu funkcionisanje raunara i ostalih dijelova informacionog sistema, a sa druge strane vre obradu podataka.Na hardveru (kao to je hard disk, CD,DVD, flash memorija) se nalazi softver ( kao to je operativni sistem i drugi). Softver upravlja hardverom. Obino, softver sa hard diska se uitava na RAM memoriju odakle se proslijeuje procesoru koji izvrava naredbe koje sadri neki program (softver). Najnii nivo softvera je mainski kod (binarni kod), najjednostavniji oblik programa koji je obino teko promijeniti. Softver se zato ee pie u programskim jezicima vieg nivoa koje ljudi mnogo bolje razumije nego nule i jedinice.Za prevoenj e programskih naredbi se koristi kompajler koji ponovo prevodi taj kod u najnii, mainski kod koji raunar razumije (nule i jedinice). Sve to raunar radi, rezultat je sekvenci ekstremno jednostavnih aritmetikih i logikih operacija izvrenih velikom brzinom. Zadatak programera je da razvije instrukcije koje objedinjavaju ove operacije na upotrebljiv i odgovarajui nain koji raunar prepoznaje. Algoritam je set procedura koje se izvravaju korak po korak u cilju obavljanja nekog zadatka.Raunarski program poinje sa nekim algoritmom napisanim na prirodnom jeziku, a zadatak programer je da algoritam prevede u program. Na osnovu funkcija koje izvrava, softveri se dijele na slijedee grupe : a) Sistemski softver b) Aplikativni softver

3.SISTEMSKI SOFTVER Sistemski softver se sastoji od raunarskih programa koji kontroliu i podravaju rad raunarskog sistema i njegove aktivnosti na obradi podataka. To je skup programa i rutina odgovornih za kontrolu i upravljanje ureajima i raunarskim komponentama kao i za obavljanje osnovnih sistemskih radnji. Raunar se ne moe pokrenuti niti, moe uraditi bilo kakav zadatak bez sistemskog softvera.Osnovna svrha sistemskog softvera je da omogui normalan rad raunara. Tu se podrazumijeva upravljanje memorijom i centralnim procesorom, upravljanje i komunikacija sa perifernim ureajima, kao i pokretanje osnovnih funkcija sistema u svrhu izvoenja aplikativnog softvera. Svi ostali zadaci su preputeni aplikativnom softveru.Uobiajno se isporuuje zajedno sa raunarom.1 Razlikuju se tri vrste sistemskog softvera: a) Operativni sistemi b) Drajveri c) Utility ili usluni programi

3.1 Operativni sistem Operativni sistem (OS) je najvaniji dio sistemskog softvera i predstavlja skup programa koji upravljaju radom raunara.Svaki raunar funkcionie pod kontrolom operativnog sistema. Operativnim sistemima se obezbjeuje izvravanje poslova raunara uz optimalno koritenje njegovih resursa.Njegov primarni zadatak je da ostvari sponu izmeu raunara i korisnika. Operativni sistem radi slijedee: a) Upravlja programima, podacima i dijelovima od kojih se raunar sastoji (procesor, kontroleri, radna memorija), s ciljem da oni budu to cjelishodnije upotrebljeni b) Obezbjeuje pristupano radno okruenje za krajnjeg korisnika raunara Prva funkcija OS je upravljanje resursima raunara (resource management). Pod pojmom resurs podrazumijevamo sve to je programu potrebno za rad. Resursi mogu biti hardverski (procesor, memorija, I/O uredaji) i softverski (programi, podaci datoteke). Zadatak OS je da vodi rauna o resursima raunara tj. da zadovolji potrebe programa, da prati koji program koristi koje resurse itd.Postoje brojne podjele OS-a na osnovu razliitih kriterijuma: prema broju korisnika i/ili procesa, prema nainu obrade poslova, prema distribuciji procesorske snage i ostalih resursa, prema namjeni i funkcionalnim osobinama.Prema broju korisnika, operativni sistemi se djele na: 1. jednokorisnike (singleuser) 2. viekorisnike (multiuser) Jednokorisniki sistemi obezbjeuju virtuelnu mainu za samo jednog korisnika. To su raunarski sistemi prilagoeni za jednu funkciju ili je rije o slabijim i jeftinim konfiguracijama tipa mikroraunara.Uglavnom ih karakterie jeftin hardver, solidna pratea programska podrka, jednostavan sistem datoteka, jednostavan U/I sistem. Viekorisniki sistemi su kvalitetni OS koji zahtevaju jae hardverske konfiguracije. Tipian viekorisniki OS je UNIX, koji obezbjeuje simultani pristup za vie korisnika istovremeno, pri emu korisnici pristupaju sistemu preko posebnih terminala. Prema broju simultanih aktivnosti tj. prema broju procesa koji se mogu izvravati paralelno ili kvaziparalelno, operativni sistemi se mogu podeliti na jednoprocesne i vieprocesne. Najpoznatiji operativni sistemi su : MS Windows, Unix, GNU/Linux, MAC

Veznici (drajveri) To su programi koji povezuju operativni sistem sa hardverskim komponentama i omoguavaju koritenje razliitih perifernih jedinica i drugih ureaja. Bez drajvera raunar ne bi mogao raditi.Windows dolazi sa velikom bazom osnovnih drajvera koji omoguavaju komunikaciju izmeu softvera i hardvera. Drajver moemo nazvati posrednikom izmeu hardvera i softveraSvaki ureaj koji se prikljui na raunar mora imati odgovarajui program koji se zove veznik (drajver). Usluni programi Usluni programi obavljaju standardne poslove za kojima se esto ukazuje potreba mnogim korisnicima raunara. Jedan od najvanijih uslunih programa su ureivai datoteka koji omoguavaju pripremu i mjenjanje sadraja datoteka. Sadraj takve datoteke moe biti tekst (ili dokument) , tekst

program ili podaci za program. Realizacije ureivaa datoteka se mogu veoma razlikovati od jednog do drugog operativnog sistema ali svi oni nude odreen broj standardnih funkcija : Unoenje sadraja datoteke, kucanjem preko tastature raunara ili terminala. Sadraj se unosi na poziciji kursora Lociranje na neku poziciju unutar datoteke koje se moe obaviti na vie naina Promjena sadraja datoteke izbacivanjem ili umetanjem

Primjer ovakvih programa su program edit pod operativnim sistemom DOS, i program Notepad pod operativnim sistemom Windows. Meu uslune programe spadaju i programi za rukovanje datotekama, kakvi su, na primjer, bili programi PCTools ili Northon za operativni sistem DOS i programi MyComputer i Microsoft Explorer za operativni sistem WINDOWS. Ovi programi olakavaju niz poslova rukovanja datotekama kakvi su: pregledanje sadraja kataloga, kreiranje i izbacivanje kataloga, brisanje, preimenovanje, kopiranje, premjetanje datoteka, pronalaenje datoteka u odreenom katalogu i na odreenom ureaju prema razliitim kriterijumima. Nain na koji se ovi poslovi obavljaju zavisi u velikoj mjeri od okruenja koje obezbjeuje operativni sistem. Grupu neizbjenih uslunih programa ine programi za detekciju i uklanjanje virusa. Sredinom 80-tih godina prolog vijeka raunarski hardver, softver i podaci postali su meta zlobnih aktivnosti. Ono to se deava je da raunarski program, koji se naziva virus, izvri invaziju na raunarski sistem tako to se prikai na neki drugi esto koriteni program, koji postaje nosilac virusa. Kada se nosilac virusa napuni u unutranju memoriju raunara, virus se trajno instalira na raunarskom sistemu. Jednom instaliran, virus moe da prikazuje neeljene poruke, brie podatke ili ak da izazove aktivnosti koje unitavaju softver raunara.Da bi se zatitio od virusa i drugih destruktivnih programa, korisnik bi trebalo da na svom raunaru instalira neki anti-virus program i da vodi rauna da taj program bude uvijek auran, jer samo aurni anti-virus programi prepoznaju nove vrste virusa. Mnogi anti-virus programi mogu ne samo da detektuju viruse, ve ih i unitavaju i popravljaju nainjenu tetu. Ponekad popravak nije mogu, naroito ako je oteen nulti-sektor diskete ili diska na kome je smjeten FAT2.Rad anti-virus programa se moe tako podesiti da se svaka disketa prilikom stavljanja u disketni ureaj a prije itanja sa nje ili pisanja na nju pregleda, i to je preporuljiva praksa. Poznati p rogrami za detekciju i unitavanje virusa su NORTHON ANTIVIRUS i KASPERSKY. SOFTVERSKE LICENCE Veina softverskih proizvoda se ne prodaje, ve proizvoai korisnicima prodaju pravo na koritenje.Kupac kupuje pravo na koritenje softvera za odreeni vremenski period, koji moe biti i neogranien.Dakle, softverska licenca je pravni instrument koji odreuje nain koritenja i distribucije softvera.Softverska licenca omoguava krajnjem korisniku dozvolu da koristi jednu ili vie kopija nekog softvera na takav nain da titi sva prava autora Sav softver je zatien kopirajtom osim onoga koji je u javnom domenu.Softver, takoer moe biti i u formi slobodnog softvera, i u shareware formi. Opis prava i nain koritenja softvera nalaze se u Sporazumu o licenci sa krajnjim korisnikom (EULAEnd-user Licence Agreement) koji korisnik najee mora prihvatiti prije instalacije softvera. Najee proizvoa zadrava vlasnitvo nad softverom, dok korisnik iskljuivo kupuje pravo na koritenje tog

softvera. Softverske licence se mogu podijeliti na : vlasnike licence, i licence slobodnog i otvorenog koda.

Vlasnike licence Glavna karakteristika ove licence je da proizvoa softvera daje korisniku pravo da koristi jednu ili vie kopija softvera, dok proizvoa zadrava pravo vlasnitva nad svakom kopijom softvera (otuda i dolazi naziv "vlasnika licenca").Praktino sva prava u vezi softvera su rezervisana za proizvoaa. Samo mali dio strogo definisanih prava daje se korisniku i tipino za ovu vrstu licence je da je u njoj navedeno puno uslova pod kojima je koritenje softvera zabranjeno.Bez prihvatanja uslova iz licence krajnji korisnik ne smije uopte da koristi softver. Vlasnik ovakve vrste softvera najee ograniava broj kompjutera na koji se softver moe instalirati. Ova restriktivna mjera se najee uvodi kroz neku od sljedeih tehnikih mjera: uvoenja neophodnosti aktivacije softvera prije prvog korienja na odreenoj maini, uvoenja serijskog broja, hardverskog kljua ili neke od postojeih vrsta zatite od kopiranja. Vlasnik jo i moe da distribuira verzije programa kojima nedostaju funkcionalnosti ili grupe funkcionalnosti, ili verzije u kojima su aktivna samo odreena polja. Ovakve verzije softvera se najee distribuiraju za nekomercijalnu i neprofitnu upotrebu ili za koritenje u edukativne svrhe. Restriktivne mjere variraju u zavisnosti od licence. Na primjer : Windows Vista- starter verzija je ogranien na pokretanej maksimalno tri aplikacije Windows XP-se moe instalirati na jednom kompjuteru, i ograniava broj konekcija za dijeljenje fajlova kroz mreu na 10.Home verzija ovog operativnog sistema onesposobljava neke od naprednijih mogunosti profesonalne verzije Mnoge aplikacije kompanije Adobe su ograniene na jednog korisnika ali dozvoljavaju instaliranje po jedne kopije na desktop i laptop raunara.

Licence slobodnog i otvorenog koda Glavna posljedica forme licenciranja slobodnog softvera je da prihvatanje uslova licence nije obavezno u svim sluajevima. Krajnji korisnik moe da koristi, prouava i mijenja softver bez prihvatanja uslova licence. Meutim, ukoliko korisnik eli da distribuira softver, mora da prihvati, i obavezan je da potuje, softversku licencu. Licence slobodnog i otvorenog koda se mogu svrstati u dvije kategorije: one koje sadre minimum zahtjeva vezanih za redistribuciju softvera (doputajue licence) i one koje ele da ouvaju slobode date korisnicima tako to e osigurati da svi dalji korisnici dobiju ta prava ( kopileft licence). Primjer kopileft3 licence je GNU-ova opta javna licenca. Ova licenca daje svim korisnicima neogranienu slobodu da koriste, prouavaju softver i prave izmjene na njemu, a onima koji prihvate uslove GNU, i slobodu da redistribuiraju softver ili bilo koju njegovu promenjenu verziju. Na primjer, sve izmjene napravljene i redistribuirane od strane krajnjeg korisnika moraju da sadre izvorni kod i njihove licence ne smiju da dodaju bilo koja nova ogranienja preko onih koje GNU dozvoljava. Primjeri doputajuih licenci slobodnog softvera su BSD licence i MIT licenca, koje krajnem korisniku softvera daju neogranienu slobodu da koristi, prouava i mijenja softver i sadre minimalne

zahtjeve vezane za redistibuciju ovog softvera. Ovakve licence daju korisniku mogun ost da njihov izvorni kod koriste kao dio softvera zatvorenog koda ili softvera zatienog vlasnikom softverskom licencom.

GNU opta javna licenca GNU-ova opta javna licenca (engl. GNU General Public License) je jedna od najkoritenijih softverskih licenca. Stvorena je od strane Riarda Stolmana4za potrebe GNU pokreta. Ova licenca koristi linuks jezgro. GNU opta javna licenca je najpopularniji i najpoznatiji primjer jake ( kopileft ) licence koja, u svojoj sutini zahteva da izvedena djela budu dostupna pod istom licencom (kopileftom). Na osnovu ove filozofije, GNU opta javna licenca primaocu raunarskog programa daje prava iz definicije slobodnog softvera i koristi pravila kopilefta da bi osigurala ouvanje tih sloboda, ak i u sluajevima kada je djelo izmenjeno na bilo koji nain. U tome se razlikuje od popustljivih licenca za slobodni softver, na primjer od BSD licence. Postoje tri verzije ove licence. BSD licence BSD licence pripadaju porodici licenci otvorenog koda. Originalna BSD licenca je bila koritena za BSD varijantu operativnog sistema Juniks (engl. UNIX) koja je razvijana ranih 1970-ih godina na univerzitetu Berkli, po emu je i dobila ime. Originalni vlasnik ove licence je bio upravni odbor Univerziteta u Kaliforniji, jer je BSD bio napisan na Berkli-ju, koji je dio tog univerziteta. Obzirom da je licenca otvorenog koda, BSD licenca prua minimalne restriktivne mjere koje se odnose na koritenje softvera, nasuprot poznatim kopileft licencama. Postoji nekoliko formi ove licence: MIT licenca MIT licenca svoje porijeklo vue iz Masausetskog instituta tehnologije (MIT) kome i duguje svoje ime. Ova licenca je licenca otvorenog koda, i kao takva dozvoljava ponovno koritenje sopstvenog softvera dokle god sve kopije licenciranog softvera sadre pun tekst i sve uslove ove licence. Licenca je kompatibilna i moe se koristiti u kombinaciji sa GNU optom javnom licencom.MIT licenca je slina varijanti BSD licence sa tri klauzule, sa tim izuzetkom da BSD licenca sadri zabranu koritenja imena nosioca prava kopiranja u promociji softvera. ak i gore pomenuta klauzula o reklamiranju postoji u pojedinim verzijama MIT licence. Shareware licenca Shareware je tip licence gdje korisnik moe softver upotrebljavati odreeno vrijeme, odreeni broj puta ili u djeliminom obliku-sa svrhom upoznavanja sa softverom.U sluaju da korisnik softvera eli upotrijebiti u punom obliku oekuje se da kupi komercijalnu licencu.Nakon to je probni vremenski period proao softver se vie ne moe upotrebljavati. Programi licencirani kao shareware su veinom distribuirani preko downloada s website-a proizvoaa ime se olakava distribucija i olakava dostupnost krajnjem korisniku. Meu poznatijim shareware proizvodima se nalaze WinZip te mnogi antivirusni programi kao Eset Nod32.

Freeware licenca Freeware licenca omoguuje korisniku u potpunosti besplatno koritenje softvera, ali esto pod nekim uvjetima-najee je to upotreba u nekomercijalne svrhe i za kunu upotrebu.Prizvoai softvera znaju postaviti manje funkcionalne verzije svoga softvera kao freeware-pokazuju dio mogunosti svoga glavnog proizvoda.Primjeri freeware programa su antivirusni programi: AVG free edition i Avast home. KVALITETA I PUZDANOST SOFTVERA Kvaliteta softvera veoma je bitna, posebno za komercijalni i sistemski softver, npr. Microsoft Office, Microsoft Windows i Linux. Ako je softver pun bugova (greaka u kodu) odnosno buggovit, moe izbrisati korisnikov rad, sruiti kompjuter te raditi ostale neoekivane stvari. Veina bugova se otkriva i eliminira softverskim testiranjem. Ipak, softversko testiranje rijetko kada eliminira svaki bug.Sve velike softverske kompanije, primjerice Microsoft, Novell i Sun Microsystems imaju svoje odjele za testiranje s specifinim ciljem. Postoje razne metode testiranja, poput unit testing 5.Testiranje se provodi "runo" ili jo ee automatski, jer koliina koda potrebna za testiranje zna biti dosta velika.

12. Aplikativni softver


Pod aplikativnim softverom podrazumjevamo set programa namijenjenih rjeavanju konkretnih poslovnih problema preduzea. To znai da oni treba da podre sve funkcije i podfunkcije organizacije. Aplikativni softver korisnik moe realizovati na jedan od sljedeih naina: kupovinom aplikativnog softvera i sopstvenim razvojem.

Za kompanije koje posjeduju vlastiti kadrovski potencijal, obuen i dokazan, karakteristino je da pristupaju samostalnom razvoju u implementaciji aplikativnog softvera za sopstvene potrebe, ali i za trite. Najee korisnik kupuje gotove softverske pakete od afirmisanih proizvoaa koji obezbjeuju odgovarajuu podrku, to podrazumijeva obuku kadrova, literaturu i odravanje aplikacije. Aplikativni softver se moe grupisati u sljedee programske pakete: Finansijsko-raunovodstveni paketi ( potpuno automatizuju procese voenja finansija, raunovodstva i voenja poslovnih knjiga ) Industrijski paketi ( upravljaju procesima u industrijskom poslovanju; najznaajniji paketi ovog domena su CAD, CAM, CIM ) Statistiki paketi ( razvijeni su za sve hardverske platforme od mini i mikro do velikih raunarskih sistema )

Sistemi za podrku odluivanju ( ili DSS pomau pri donoenju odluke ) Ekspertni sistemi ( predstavljaju predvodnicu tehnologije vjetake inteligencije ) Procesni sistemi ( vre neophodne obrade i prosleuju upravljake komande u proizvodni proces) Grafiki softver ( najpoznatiji grafiki softver je Microsoft Windows ) Procesori teksta ( obrada teksta uz pomo raunara ) Radne tabele ( predstavljaju jedan od naina da se podaci smeste u dvodimenzionalne tabele i za to postoji vie programa )

Aplikativni prozor je pravougaono podruje na ekranu u kome se prikazuje sam aplikativni program. On sadri obraivane podatke, toolbar-ove, menije, pomone prozore, panele i sl.

Aplikativni program se mogu podijeliti na razne naine. Najea podjela j e prema oblasto primjene. Moemo razlikovati: Tekst procesore Radne tabele Sisteme za upravljanje bazama podataka Grafike programe Igre i slino

2.1.Pokretanje programa Korisnik pokree program nekom akcijom (klikom na ikonu, komandom sa komandne linije ,..). Svaka akcija korisnika je komanda operativnom sistemu i on pokuava da je izvri. Ako je komanda uspjeno izvrena, pokree se odreeni program i njemu se stavljaju potrebni resursi raunara na raspolaganje (memorija, ,procesorsko vrijeme,..). U suprotnom, pojavljuje se upozorenje o nastalom problem. U pozadini je uvijek prisutan operativni sistem jer je najvieg prioriteta. Izvravanje programa moe se prekinuti iz operativnog sistema. Nakon uspjenog okonenja programa, operativni sistem preuzima komandu nad svim resursima raunara. Ono to karakterie softverske proizvode za razliku od drugih proizvoda je: Dokumentacija Upgrading (nadogradnja) Kompatibilnost Odricanje Licenciranje Distribucija

2.1.1.Aplikativni softver. Dokumentacija Dokumentaciju ine tampana dokumenta (instalaciju, upustva,..). Meutim mnoge softverske kompanije su zamjenile tampana dokumenta drugim upustvima kao to su:

Tutorial manual- specifina upustva ili program koji pomau u koritenju proizvoda, voenjem korisnika kroz odreen broj koraka Reference manual Help fajlovi On- line helpovi

Veina programa se lako koristi(unaprijed utvreni standardi). Postoje i naprednije karakteristike advanced features koje zahtjevaju dodatna upustva.

2.1.2.Aplikativni softver. Upgrading (nadogradnja) Proizvoai popravljaju svoje proizvode, uklanjaju bagove i dodaju nove mogunosti(features). Korisnici mogu transformisati dati program u novu verziju (upgrade) plaanjem odgovarajue takes proizvoau datog softvera. Manje izmjene se oznaavaju decimalnom takom, dok se vee izmjene oznaavaju sljedeim brojem. Meutim postoje i nestandardne oznake npr. Kod windows OS ( npr.Windows XP).

2.1.3.Aplikativni softver. Kompatibilnost Obezbjeuje da softver korektno radi na datom hardveru, operativnom sistemu i periferijama. Program napisano za jednu vrstu rauna mogu da ne rade na drugom tipu braunara.

2.1.4.Aplikativni softver. Odricanje Proizvoai softvera ne preuzimaju odgovornost za mogue problem u funkcionisanju softvera, prodajui ga kao to jeste.

2.1.5.Aplikativni softver. Licenciranje Komercijalni softver je po pravilu zatien autorskim pravima usljed ega se zabranjuje nelegalno kopiranje u cilju dalje distribucije. Ne kupuje se program nego softverska licenca.

2.1.6.Aplikativni softver. Distribucija Softver se distribuira putem direktne prodaje, maloprodajnih prodavnica, putem katalokih porudbina potom, demo verzija, veb sajtova itd.

2.2.Aplikativni program Dakle, aplikativni program su programi koji korisniku omoguavaju da njihovom primjenom na raunaru rjeava razliite probleme. Drugim reima, to je veina programa koje upotrebljavaju korisnici raunara, a nazivaju se i korisniki softver. Ove programe osim proizvoaa raunara i specijalizovanih softverskih kua piu i korisnici. U aplikativne programe spadaju programi za:

obradu teksta, rad sa tabelama , crtanje, rad sa bazama podataka, obradu slika i animacija, komponovanje i obradu zvunih zapisa, proraune u nauci i tehnici i statistiku, igre i dr.

2.2.1.Programi za obradu teksta Programi za obradu teksta slue za: unoenje teksta u raunar, modifikaciju unetog teksta i oblikovanje teksta za tampanje.

Unoenje teksta je poetno smiljanje i ukucavanje dokumenta. Modifikacija ili editovanje je mjenjanje sadraja dokumenta; na primer: ispravljenje greaka, dodavanje, brisanje, zamjena rijei i reenica ili veih delova dokumenta. Oblikovanje ili formatiranje je priprema dokumenta da lijepo izgleda kad bude otampan. Bitna osobina obrade teksta jeste razdvajanje pisanja dokumenta od njegovig ispisivanja na papir. Nekada su se programi za pisanje teksta dijelili na: editore procesore teksta i formatere teksta.

Editori su programi koji omoguavaju unoenje, ispravljanje, uvanje i tampanje teksta. Oni su obino dio operativnog sistema raunara, ali ima i editora koje su napisali korisnici. Oni imaju razliite dodatne mogunosti. Sada se uglavnom koriste samo za unoenje programa na nekom od programskih jezika i podatka za te programe. U editoru se tekst ne moe ureivati za tampanje ni formatirati. Procesorima teksta smatrali su se programi koji su imali vee mogunosti od editora jer su omoguavali i sloenije operacije sa tekstom. Ovi programi su korieni za unoenje teksta namjenjenog za tampanje, da bi se kasnije tako unijet tekst dodatno oblikovao i pripremao za tampu formaterom teksta, nekim od programa za oblikovanje. Danas veina procesora teksta ima i funkciju formatera. Prvi programi koji su imali dvojaku funkciju nazivali su se programi za stono izdavatvo ili DTP (desktop publishing). Postoje dve vrste programa za obradu teksta. Kod jednih se tekst ukucava u obinom editoru, a izmeu teksta se ukucavaju komande za procesor teksta. Ovakav tekst slui kao ulazni podatak za procesor teksta. Kao rezultat obrade ovog programa obino se dobija neki meurezultat - preraeni teks, koji slui kao ulazni podatak za programe za gledanje obraenog teksta na ekranu (preview) i programe za tampanje obraenog teksta. Ako

korisnik eli da vidi kako e obraeni tekst izgledati na ekranu mora da prekine ukucavanje, pokrene program za obradu i posle toga pokrene program za pregled. Da bi se program odtampao mora da se pokrene program za tampanje obraenog teksta. Primjer iz ove grupe programa je TEX, odnosno njegova pod varijanta LATEX.

2.2.2.Programi za rad sa tabelama Programi za rad s tabelama (spreadsheet) imaju na ekranu prikazane tabele, podjeljene na vrste i kolone, koje slue za prikazivanje i obradu poslovnih podataka. Okruenje u kom se odvija rad programa ine: radne tabele za unoenje, raunanje i analizu podataka, grafikoni (charts) za grafiko predstavljanje podataka, baze podataka (data bases) za obradu velkog broja informacija, posebne mogunosti za formatizovanje, grafiku i kreiranje tampanih i trenutnih (on-line) izvjetaja.

Radne tabele se sastoje od elija (cells) u koje se unose podaci, koji mogu biti izvorni i izvedeni. Izvorni podaci se unose u eliju direktno, dok se izvedeni formiraju u eliji pomou formula u kojima se pozivaju izvorni ili drugi izvedeni podaci. Podaci u tabeli mogu se predstaviti grafikonima raznih oblika (linijama, histogramima, krugovima, pitama, itd). Promjena jednog podatka dovodi do automatske promjene svih izvedenih podataka u tabeli i nam grafikonima u skladu s ovom izmjenom. Ipak, ovi programi nisu namjenjeni za upravljanje bazama podataka i ne treba zloupotrebljavati ove mogunosti i koristiti ih za to. Budui da su namjenjeni za poslovne primjene, ovi programi na osnovu tabela i baza podataka imaju i mogu nosti za brzo kreiranje razliitih sumarnih izvetaja i grafikona, namjenjenim rukovodeim strukturama u firmama.

2.2.3.Programi za rad sa bazama podataka Programi za upravljanje bazama podataka koriste se za manipulaciju velikim brojem podataka. Svaki logiki povezani skup ini bazu podataka. Za upravljanje podacima koristi se programski sistem DBMS - Data Base Management System (SUBP - Sistem za Upravljanje Bazama Podataka). Sistem za upravljanje bazama podataka treba da obezbjedi osnovne funkcije: Kreiranje baze podataka, Ponovni pristup podacima, Modifikaciju podataka, Sortiranje podataka,

Kontrola pristupa podacima, Formiranje izvetaja.

Kreiranje baze podataka obuhvata unoenje i zapisivanje podataka na nosiocu informacija (disk, disketa, traka) Ponovni pristup podacima jeste postupak koji se sastoji od odreivanja mjesta, odnosno nalaenja podataka na nosiocu informacija, formatiranja podataka i odreivanja traenog podataka meu podacima koji su na raspolaganju. Podaci uskladiteni na nosiocu informacija ne moraju biti u obliku koji je pogodan za neposredno korienje, ve moe biti potrebno dodatno formatiranje podataka, a ponekad i preureenje u drugi redosled. Modifikacija ili auriranje baze podataka podrazumjeva dodavanje novih podataka u bazu, uklanjanje podataka iz baze i izmjene na podacima u bazi. Sortiranje baze podataka znai ureivanje podataka u bazi po redoslijedu zadatom nekim kriterijumom. Kontrola pristupa podacima je unutranje regulisanje toka postupka upravljanja podacima. Ona utvruje da li neki korisnik moe da pristupi podacima i da ih mijenja, kao i postupak kada vie korisika pristupa istom podatku. Primenjujui razliite kriterijume, na osnovu podataka u bazi mogu se formirati razni izvetaji. Oni mogu da se prikau na ekranu ili da se odtampaju na papiru. 2.2.4.Programi za obradu crtea Primjenjuju se za obradu crtea u rainaru na vektorski nain (draw programi). Neki programi su vie namjenjeni dizajnu, a neki su namjenjeni tehnikom crtanju. Bez obzira kojoj grupi pripadaju, svi programi za crtanje imaju veliki broj slinih naredbi koje mogu da se podijele u sledee grupe: naredbe za crtanje osnovnih grafikih objekata, naredbe za manipulisanje objekata, naredbe za transformacije objekata (ukljuuju naredbe za rastezanje, saimanje i simetrino preslikavanje objekta), naredbe za globalni pregled slike, naredbe za korienje teksta i naredbe za dimenzionisanje.

Naredbe za crtanje osnovnih grafikih objekata ukljuuju naredbe za crtanje dui i izlomljenih linijea ctanje slobodnom rukom, crtanje kvadrata i pravougaonika, crtanje kruga ili elipse, ... Naredbe za manipulaciju objekatima ukljuuju naredbe za oznaavanje, premetanje, brisanje, kopiranje i rotaciju objekata, popunjavanje zatvorene konture bojom ili rafurom, grupisanje vie objekata u jedan ili razdruivanje grupe u pojedinane objekte. Pre izvodjenja bilo koje naredbe za manipulaciju ili transformaciju objekata, objekat nad kojim se izvodi naredba mora biti oznaen korienjem naredbe za oznaavanje.

S obzirom na to da je ekran monitora najee mnogo manji od crtea koji se crta pomou raunara, potrebno je pojedine delove crtea uveliati za vreme crtanja, a povremeno ceo crte umanjiti da bi se dobio pregled slike. Zbog toga u svim programima za crtanje postoje naredbe za globalni pregled slike uz pomo kojih pojedini delovi crtea mogu da se uveaju ili umanje. Naredbe za korienje teksta koriste se kod programa namenjenih za tehniko crtanje za opis crtea. Ovi programi imaju samo najosnovnije mogunosti koje zadovoljavaju potrebe programa. Kod programa koji su vie namenjeni dizajnu ove naredbe su bogatije i ukljuuju obini i ukrasni tekst, biblioteke slika i simbola, kao i naredbe za manipulaciju tekstom, koje se koriste na slian nain kao kod procesora teksta. Naredbe za kotiranje koriste se za oznaavanje dimenzija na tehnikim crteima. Programi vie namjenjeni dizajnu imaju samo osnovne mogunosti za kotiranje, dok je kod programa namjenjenih tehnikom crtanju repertoar ovih naredbi znatno bogatiji. 2.2.5.Programi za obradu slika Programi za obradu slike primjenjuju se za predstavljanje slike u raunaru na rasterski - bitmapirani nain (paint programi). Koriste se za unoenje slike u raunar pomou odgovarajueg ureaja (skener, digitalni fotoaparat itd.) i njihovu obradu. Ovi programi imaju dio naredbi slian naredbama programa za obradu crtea, a i logika i nain korienja ovih naredbi slini su kao kod programa za obradu crtea. Pored ovih naredbi, postoji i veliki broj naredbi karakteristinih za obradu slika (npr. promena osvetljenosti, kontrast, razliiti efekti, filteri, itd) 2.2.6.Ostali aplikativni program Programi za animaciju Programi za animaciju omoguavaju stvaranje pokretnih slika, filmskih sekvenci i sl., kombinovanjem raznih tehnika, vizuelnih i zvunih efekta kao to su npr: crtei, slike, filmovi, zvuk, .. Ovi programi se koriste i u dizajnu, projektovanju, za pravljenje reklamnih spotova i mnoge druge primjene...

Programi za obradu zvuka

Ovi programi se primjenjuju za obradu zvunih zapisa na slian nain kao to se procesori teksta primjenjuju za obradu teksta. Ovi programi omoguavaju komponovanje tj. poetno stvaranje muzikih dela, unoenje u raunar postojeih dela (zadavanjem nota, sviranjem na klavijaturama putem audio-ulaza itd.), kao i razliite naknadne obrade unetih zvunih zapisa tj. njihovu izmjenu dodavanjem ili izbacivenjem pojedinih dielova, zamjenu instrumenata, razliite zvune efekte itd. iroko se primjenjuju u muzikoj industriji. Programi za proraune u nauci i tehnici

Programi za proraune u nauci i tehnici se primjenjuju u razliitim nauno -tehnikim proraunima statikim i dinamikim proraunima u graevinstvu i mainskoj industriji (posebno automobilskoj),

zatim u kontroli proizvodnje i u inenjerstvu. Namjenjeni su uem krugu korisnika, za oblast za koju je program predvien. Igrice

Posebnu veliku grupu aplikativnih programa ine igre, koje predstavljaju znatan dio industrije softvera. Namjenjene su najrazliitijim uzrastima, od najmae djece do odraslih. Igrice koje se danas najvie igraju su: counter-strike, fifa, splinter sell, hitman, sims, barbie, ... 3. MICROSOFT OFFICE Microsoft Office (MS Office) je evoluirao iz paketa proizvoda za linu upotrebu u sveobuhvatni i integrisani sistem. Izgraen na alatima koje mnogi ljudi ve poznaju, Microsoft Office danas predstavlja skup programa, servera, servisa i reenja koja pruaju alate za efikasan rad timova, upravljanje procesima i inteligentno korienje informacija. Svaki proizvod ima odreenu ulogu u Microsoft Office-u. Stalno nove karakteristike i mogunosti ovih programa podravaju rad sa saradnicima, partnerima i korisnicima, a organizaciji pomau da prikupi i koristi informacije. Ljudi esto misle da je MS Office jedan program, a ustvari se radi o skupu programskih paketa razliite namjene ali funkcionalno dobro povezanih tako da mogu efikasno da rade zajedno (kao cjelina). Postoji, naravno, i vie varijanti MS Office sa donekle razliitim skupom programa, odnosno paketa a koji se vezano prodaju i zajedno instaliraju. Ako kupite Standard verziju Microsoft Office-a, dobijate minimalno Microsoft Word, Microsoft Excel, Microsoft PowerPoint, Misrosoft Outlook i Microsoft Internet Explorer. Ako kupite Small Business izdanje, umesto PowerPointa, dobijate Small Biusiness Tools. Ako kupite Enterprise/Premier verziju Office-a, dobijate sve to je u Professional verziji, kao i Microsoft FrontPage i Microsoft PhotoDraw.Sve programe i pakete mogue je ipak klasifikovati na sljedei nain: 1) spreadsheet paketi 2) paketi za obradu teksta, 3) paketi za rad sa bazom podataka, 4) grafika i stono izdavatvo, 5) prezentacija, 6) rad u Internet okruenju. 3.1. MS OFFICE 2003 Office 2003 je kancelarijski program koji malim i velikim kompanijama omoguuje veu produktivnost dajui im bolji uvid u poslovne informacije. Office 2003 daje mogunost dubljeg ulaenja u poslovnost, boljeg donoenja odluka, te utie na bolju produktivnost i uspenost. Korienjem Office 2003 u organizaciji gde implementiran Microsoft Office SharePoint Portal Server 2003 daje radnicima kroz zajedniki rad jednostavnije i kvalitetnije korienje i djeljenje informacija, to im omoguava bre i pametnije donoenje odluka. U nastavku emo dati kratak opis komponenata MS Office-a:

MICROSOFT WORD - najprodavaniji word procesor koji slui za obradu teksta te omogudava korisniku da kreira kvalitetan dokument. MICROSOFT EXCEL - program za rad s tabelama, olakava analizu i dijeljenje informacija. Pomae u timskom radu, te u zatiti i kontroli pristupa podacima. MICROSOFT OUTLOOK- prua jedinstveno okruenje za upravljanje epotom, kalendarima, kontaktima, te drugim informacijama. Daje inovacije koje pomau pri komunikaciji i organizaciji sastanaka. MICROSOFT POWER POINT - program s najnovijim dodacima koji pomae za izradu prezentacija sistema Microsoft Office. MICROSOFT ACCESS -program za upravljanje bazama podataka. Jednostavno kreiranje ili upotreba baza ine organizaciju, pristup ili dijelenje informacija puno jednostavnijim. MICROSOFT FRONT PAGE - fleksibilan i funkcionalan program za stvaranje i odravanje webstranica. MICROSOFT PUBLISHER - program za poslovno objavljivanje i stvaranje marketinkog materijala. Omoguava kontakt i komunikaciju s klijentima te izradu marketinkih materijala u vlastitoj kui, brzo i efikasno. MICROSOFT INFO PATH - program za prikupljanje i upravljanje informacijama, omoguava obavljanje tri osnovne aktivnosti: stvaranje dinaminih obrazaca, popunjavanje obrazaca i njihovo podnoenje u XML formatu. MICROSOFT ONE NOTE - program za stvaranje, upravljanje i organizovanje biljeaka na raunaru, kao i za spremanje podataka na jedno mesto. Moe se korisiti na laptopu, desktopu ili Tablet PC-u. MICROSOFT OFFICE VISIO - program za stvaranje poslovnih i tehnikih dijagrama Microsoft Office. Moe pomoi da se ideje i tradicionalni poslovni podaci pretvore u grafiki oblik.