Вы находитесь на странице: 1из 119

KRIMINOLOGIJA

SARAJEV / PRISHTIN 2007


Alisabri ABANI
Muhamed BUDIMLI
2
Prof. dr. sci. Alisabri abani
Mr. sci. Muhamed Budimli





















Ovaj kooautorski rukopis, primarno je namijenjen izvoenju
nastave na modulu Kriminologija na dodpilomskom studiju
Fakulteta kriminalistikih nauka Univerziteta u Sarajevu.
Nastao je kao rezultat saradnje autora u procesu izvoenja
nastave prema nastavnom programu na datom modulu.

Autori
3
Pri pisanju skripte Kriminologija autori su obradili sljedee oblasti:


Prof. dr. sci. Alisabri abani
Dio: 4. i 8. i Poglavlja: 3.3., 7.1.,

Mr. sci. Muhamed Budimli
Dio: 1, 2, 5, 6, 9. i Poglavlja: 3.1., 3.2., 7.2.,



4
Kriminologija - Sadraj

1. Kriminalitet i kriminologija 6
1.1. Kriminologija nauka o kriminalitetu i uiniteljima krivinih djela 6
1.2. Kriminologija zadaci i oblasti prouavanja kriminaliteta 9
2. Metodi kriminologije 14
2.1. Kriminoloke metode prema prirodi podataka 15
2.2. Metode zakljuivanja (epilog kriminolokog istraivanja) 17
3. Razvoj kriminologije 19
3.1. Prednauni period 20
3.1.1. Period opteg filozofskog i humanistikog razmiljanja o kriminalitetu 20
3.1.2. Klasina kola 25
3.2. Period pozitivistike kriminologije 28
3.2.1. Historijski uslovi razvoja pozitivistike orjentacije u kriminologiji 29
3.2.2. Rana empirijska istraivanja kriminaliteta i kriminalnog ponaanja 29
3.2.3.Istaknuti predstavnici pozitivistike orjentacije u kriminologiji 33
3.2.3.1. Cesare Lombroso 34
3.2.3.2. Enrico Ferri 36
3.2.3.3.Raffaele Garofalo 38
3.2.3.4. Gabriel Tarde 39
3.2.3.5. A.Lacassagne 40
3.3. Razvoj kriminologije u XX vijeku 40
4. Socioloke teorije 45
4.1. Socijalna dezorganizacija 47
4.2. E. Durkheimova teorija anomije 50
4.3. Teorija diferencijalne asocijacije 51
4.4. Teorija diferencijalne identifikacije 54
4.5. Teorija kulturnog konflikta 54
4.6. Teorija podkulture i kontrakulture 55
4.7. Teorija anomije R.K. Mertona 57
4.8. Teorija socijalnog interakcionizma 59



5
5. Bioloke teorije 62
5.1. Teorije koje istiu nedostatke 63
5.2. Teorije koje istiu znaaj tjelesne grae 64
5.3. Teorije koje istiu razliitost i smetnje 66
5.4. Teorije koje istiu znaaj i ulogu biohemijskih uslova ivota 68
6. Psiholoke teorije 70
6.1. Psihoanalitika teorija 70
6.2. Teorija jaza 72
6.3. Teorija moralnog razvoja 72
6.4. Teorija uskraenosti za materinske dodire i povezanost 73
6.5. Teorija socijalnog uenja 74
6.6. Psihopatoloke teorije 74
7. Fenomenologija kriminaliteta 76
7.1. Socioloka tipologija kriminaliteta 78
7.2. Fenomenoloka dimenzija kriminaliteta 88
7.2.1. Kriminalna fenomenologija 88
7.2.2. Statika i dinamika kriminaliteta 89
7.2.3. Tipologije kriminaliteta 90
7.2.4. Uporedni podaci o kriminalitetu 92
8. Etioloka dimenzija kriminaliteta 94
9. Socijalna reakcija na kriminalitet 108
9.1. Faktori socijalne reakcije 109
9.2. Formalna socijalna kontrola 111
9.3. Neformalna socijalna kontrola 114
Literatura 118









6
1. Kriminalitet i kriminologija

"Zato ljudi nanose zlo jedni drugima?", jeste jedno od najznaajnijih pitanja koje se
danas nalazi pred kriminolozima, ali je ovo pitanje istovremeno i centralno polazite iz
kojeg se razvila ova nauka. Ipak, traenje odgovora na ovo, ili pitanja slinog sadraja,
bilo je prisutno i u vremenima mnogo prije pojave ove naune discipline. Traenje
odgovora, objanjenja, efikasnijeg razrjeavanja problema kriminaliteta u znaajnoj mjeri
je u historiji zaokupljalo panju religijskih autoriteta, pisaca umjetnikih djela te filozofa.

U dananjem vremenu, naalost, postoje i brojni kriminolozi koji ovo pitanje postavljaju
na neto drugaiji nain. Naime, danas, kada trka za materijalnim bogatstvima predstavlja
osnovni cilj i smisao funkcionisanja ne samo velikog broja pojedinaca, ve i organizacija
ili ak drava, pri emu obim, struktura i dinamika kriminaliteta biljei nezapamene
vrijednosti, sve aktulelnijim se ini postavljanje ovog pitanja na nain "Zato ljudi ne
nanose zlo jedni drugima?".

Interosovanje obinih ljudi, na pitanja koja se odnose na traenje uzroka prestupnikog
ponaanja, mogu se svesti na nekoliko osnovnih polja. Prije svega radi se o emocionalnom
interesovanju, jer bez sumnje zloin u svim svojim dimenzijama izaziva jaka osjeanja,
kako kod sudionika tog dogaaja, tako i kod svih onih koji primaju saznanja o njemu.
Pored toga, kriminalitet predstavlja i opasnost za ustaljeni poredak etikih, pravnih i
drugih drutvenih vrijednosti, te je stoga jedno od centralnih zona drutvenog
interesovanja. Kriminalitet, a anroito drutveni aparat suprotstavljanja ima svoju cijenu,
to predstavlja jo jedno znaajno polje interesovanja svakog pojedinog lana zajednice.
Na kraju, kriminalitet za posljedicu ima i bolje razumijevanje ljudi, jer ispitivanja pokazju
da se komunikacija meu ljudima znaajno popravlja ako se nalaze pod istim ili slinim
drutvenim priticima, a kriminalitet svakako izaziva pritisak snanog intenziteta na veinu
pripadnika odrene zajednice.


1.1. Kriminologija nauka o kriminalitetu i uiniteljima krivinih djela

Kriminologija je dobila ime spojem dva pojma iz dva razliita jezika. Crimen, to na
latinskom znai zloin, i logos, to na starogrkom znai znanje, nauka, sainjava naslov
7
ove discipline. U najirem smislu ona i jeste nauka o zloinu. Ipak, prouavanje zloina
prenijelo se na brojna polja naunog istraivanja, to je za posljedicu imalo pojavu i
razvoj brojnih naunih disciplina, koje su sa razliitim zadacima i razliitim
metodolokim postupcima pristupali istraivanju ovog negativnog fenomena.

Za kriminologiju se kae da prouava uinitelje krivinih djela, kriminalnu prevenciju,
sociologiju prava te drutvene procese u vezi sa uzronou kriminalteta. Prema tome,
kako se i veina autora iz oblasti kriminologije slae, pod predmet kriminologije se
podvode zloin, kao individualna pojava, uinitelj, kao autor djela, rtva zloina, pri emu
se u fokusu nalazi odnos uinitelja i rtve, zatim kriminalitet, kao masovna pojava, te na
posljetku reakcija, pojedinaca i drutva na zloin i kriminalitet.

Prema jednoj od definicija, kriminalitet predstavlja skupinu svih onih postupaka koji
ugroavaju i/ili povrijeuju ovjekove osnovne (pravno zatiene) vrijednosti, a te
osnovne vrijednosti mogu biti individualne (ivot, tjelesni integritet, sloboda, imovina,
sigurnost itd.), ili kolektivne- zajednike vrijednosti (drutveno ureenje, sigurnost
drave/ institucija, ekonomski ili privredni sistem drave itd.).

Iako kriminologija, kao i druge brojne naune discipline, nema jednu, opteprihvaenu
definiciju, ipak postoje definicije koje obuhvataju minimalni broj elemenata koji se
saimaju u ovoj nauci. Tako emo na ovom mjestu navesti neke od karakteristika koje se
svakako trebaju uzeti u obzir pri pokuaju, ne samo definisanja ove nauke, nego i
odreivanja njene drutvene i naune zadae. Kriminologija je nauka koja prouavanju
odreenih pojava pristupa interdisciplinarno, multidisciplinarno i multimetodoloki.
Kriminologija je takoer i fenomenolokai kauzalno-genetika nauka, jer prouava
pojavne oblike svog predmeta prouavanja i istrauje uzroke za takve pojave i posmatra ih
u njihovom razvoju. Kriminologija nije pravna nauka, nego je nauka o iskustvima
(empirijska nauka), koja upotrebljava rezultate i saznanja empirijskih istraivanja i
rezultate iskustava.

Unutar brojnih shvatanja o zadacima kriminologije izdvajaju se dvije grupe shvatanja, i to
tradicionalno prema kojem je njen zadatak otkrivanje uzroka kriminalnog fenomena, te
savremeno shvatanje, prema kojem se ova nauka treba vie orijentisati na pitanje
drutvenog reagovanja na kriminalitet. S druge strane, kriminoloke teorije se takoer
8
sistematiziraju prema odreenim zajednikim karakteristikama, a u najveoj mjeri prema
osnovnom pristupu u naunom objanjenju kriminaliteta te njegovom suprotstavljanju.
Kao jedan od najveih autoriteta klasicistikih teorija navodi se Cesare Beccaria ( 1738 -
1794 ), pozitivistikih teorija Cesare Lombroso ( 1835 - 1909 ), dok se za najznaajnijeg
naunika iz grupe teorija drutvene reakcije navodi Filipo Gramatica ( 1901 - 1979 ).
Danas, pozitiviste, neoklasiare, radikaliste, konzervativce, devijantologe, kauzaliste,
interakcioniste, te predstavnike drugih pravaca, objedinjuje jedna zajednika crta
prouavanja svih pojava sa karakteristikom kanjivosti od strane drave.

Prema Petroviu i Meku (2004) upotrebna vrijednost kriminolokih teorija, koje se
odnose na prouavanje ovjekove prirode, motiva, duevnosti, socijalnih uslova i
okolnosti, ekonomskih faktora itd., ogleda se u pitanjima da li teorija odgovara na bitna
pitanja s obzirom na kriminalitet, da li je konstatacije mogue empirijski provjeriti, te da li
je uopte razumljiva. Pri ocjenjivanju teorije mora se voditi rauna o vrijednosti pitanja i
upotrebljivosti za razvoj nauke, mogunosti krivotvorenja teorije, uoptenosti teorije,
sjedinjenosti teorije sa ve poznatim injenicama, mogunosti prijenosa teorije u stvarni
ivot i uvaenu praksu, te na kraju mogunosti ostvarenja u praksi (aplikativnosti).
Kriminoloke teorije se bave prouavanjem problemom kriminaliteta uopte, oblicima
kriminaliteta, optim objanjenjima kriminaliteta, objanjenjem individualnog ponaanja
prestupnika, spreavanjem kriminaliteta i kanjavanjem i obraivanjem prestupnika.

Kriminalitet, kao negativna pojava, ipak ima brojne uloge. Kontraverzan, ali za historijski
razvoj kriminologije, znaajan stav o ulozi kriminaliteta u drutvu dao je jedan od
najveih sociologa savremenog doba, Emile Durkheim (1858 1917), prema kojem je
kriminalitet sastavni dio svih drutava, te da u tom smislu vladajua drutvena skupina,
definira odreene oblike ponaanja kao nepoeljne i zato kanjive. U svakom drutvu su
ljudi individuumi, koji mogu zbog svog ponaanja dobiti naljepnicu prestupnika i/ili
kriminalca. Drutvo koje unificira ponaanje i ne dozvoljava individualnost, izgleda kao
drutvo kloniranih i mjesto gdje vlada dosada.

Petrovi i Meko (2004) navode najznaajnije uloge koje kriminalitet ostvaruje u drutvu,
te navode da kriminalitet oblikuje mjerila za mjerenje dobrog i loeg u drutvu, velika je
industrija, spaja razliite djelove populacije, moe doprinijeti uinkovitosti drutvenog
ivota, da je upozorenje da je u drutvu neto naopako, kao i da je upozorenje da je neto
9
naopako i sa drutvenom organizacijom, te na posljetku da odreena koliina kriminalnih
pojava djeluje kao ventil osiguranja.

Bitno pitanje o kojem kriminolozi raspravljaju jeste pitanje prirode zakona i definicije
kriminaliteta. Zakoni jesu formalni izrazi vrijednosnog sistema prevladajue drutvene
snage odreene kulture, kojima se, u uem pravnom smsilu, pod kriminalitetom najee
podrazumijevaju krivina djela. Tako se u Krivinom zakonu Bosne i Hercegovine navodi
da: Krivina djela i krivinopravne sankcije se propisuju samo za ona ponaanja kojima
se tako ugroavaju ili povrijeuju osobne slobode i prava ovjeka te druga prava i
drutvene vrijednosti zajamene i zatiene Ustavom Bosne i Hercegovine i
meunarodnim pravom, da se njihova zatita ne bi mogla ostvariti bez krivinopravne
prinude.
1
(l.2., st.1.,KZBiH). Zakoni oznaavaju formalnu granicu izmeu dozvoljenih
i nedozvoljenih ponaanja. U literaturi se mogu diferencirati dva pristupa u definisanju
kriminaliteta, i to pravna definicija kriminaliteta, koja obuhvata krivina djela (i ostala
protivpravna ponaanja), te socioloka definicija kriminaliteta, koja obuhvata nemoralna i
asocijalna ponaanja. Dakle, krivina djela jesu ona koja ispunjavaju sljedee uslove: (1)
nekome ili neemu mora biti nanesena teta; (2) djelo mora biti zabranjeno u vrijeme
uinjenja; (3) prekritelj mora imati krivinu namjeru; (4) djelo mora biti u vezi sa
nastalom posljedicom; (5) kazna za uinitelja takvog djela mora biti pravno odreena,
odnosno: Krivino djelo je protivpravno djelo koje je zakonom propisano kao krivino
djelo, ija su obiljeja (voljnja radnja, posljedica, uzrona veza, krivnja) propisana
zakonom i za koje je zakonom propisana krivinopravna sankcija, kako je to propisano u
aktuelnom krivinom zakonu Bosne i Hercegovine. Kao uinitelji krivinih djela, u
kriminolokim istraivanjima mogu se prouavati osueni, optueni ili otkriveni izvrioci.

1.2. Kriminologija zadaci i oblasti prouavanja kriminaliteta

Koje pojave ili okolnosti se u datom vremenu i na odreenom prostoru mogu definisati
kao uzroci ili faktori nastanka kriminalnog ponaanja? Traenje odgovora na ovo pitanje
pretpostavlja uzimanje u obzir rasprave o brojnim dilemama koje se pojavljuju u vezi s
njim, a koje ni iz daleka nisu rjeene u dosadanjim naunim poduhvatima o fenomenu
kriminalnog ili uopte prestupnikog ponaanja.

1
Slubeni glasnik Bosne i Hercegovine, broj 3/03, lan 2., stav 1.
10

Fenomen kriminalnog ponaanja, kao individualne pojave, ili kriminaliteta, kao masovne
pojave, danas se nauno posmatra iz brojnih grana drutvenih, prirodnih ili humanistikih
nauka. Rasprave koje se vode o pitanju kriminalnog ponaanja i kriminaliteta polaze sa
razliitih polazita naunog argumentiranja, to rezultira itavim nizom definicija koje ove
fenomene posmatraju sa sociolokog, psiholokog, biolokog, antropolokog, pravnog,
ekonomskog ali i brojnih drugih stanovita.

U narednim izlaganjima osvrunt emo se na pojedine definicije znaajnijih autora iz naeg
okruenja kako bi oslikali heterogenost teorijskih pristupa u definisanju kriminalnog
ponaanja i kriminaliteta. Ipak, veina orjentacija usmjerena je posmatranje ovog
fenomena sa ueg, pravnog, ili ireg, sociolokog ugla.

Prema Milutinoviu (1988), koji se smatra kriminolokim pionirom na prostoru zapadnog
Balkana, kriminalitet se sastoji od krivinih djela determinisana kao krenje normi
krivinog zakona od strane lica koja naziva prestupnicima (pravna determinacija) i
kriminalnog ponaanja kao proizvoda drutvenog ivota uopte (socioloka
determinacija). S druge strane, Singerova (1994) definicija obuhvata skup svih injenica o
deliktu kao individualnoj i kriminalitetu kao drutvenoj pojavi, ... ,delikt je u svakom
sluaju ponaanje ovjeka koje bez obzira na to da li je obuhvaeno krivinim zakonom, u
suprotnosti s ponaanjem koje drutvo od svakog lana oekuje. Pod kriminalitetom
podrazumijeva ukupnost svih delikata koji se u odreenom razdoblju dogode na nekom
podruju. Slian pristup zastupa i Mlaenovi (1982), prema kojoj je neophodan pristup iz
dvije dimenzije, odnosno shvatanje kriminaliteta kao drutvena pojava, a krivinog djela i
linosti izvrioca kao pojedinane pojave.

Horvati (1981) takoer polazi sa slinog stanovita da kriminalitet ima svoja "dva lica",
odnosno da kriminalitet nije samo ukupnost zabranjenih kanjivih ponaanja odreenih u
krivinom zakonu za neki prostor i u nekom vremenu, ve je istodobno i masovna
drutvena pojava i pojedinano ponaanje nekih lanova drutvene zajednice u tom
prostoru i kroz odreeno vrijeme. Ignjatovi (....) pak, pored posmatranja zloina kao
individualne pojave i kriminaliteta kao masovne pojave, panju usmjerava znaaj
prouavanja i prestupnika kao autora djela, rtve zloina kao i reakcije pojedinaca i
drutva na zloin i kriminalitet.
11

Nakon izloenog, moe se zakljuiti da kriminalitet obiljeavaju dvije bitne karakteristike,
i to njegova individualnost (krivino djelo i uinioc koji ga je izvrio), te ukupnost takvih
pojedinanih pojava na odreenom prostoru i u odreenom vremenu, koja karakterie
njegovu odliku masovnosti. Takoer, kriminalitet kao socioloki fenomen ima svoj
negativan karakter, odakle se implicira obavezna reakcija zajednice, kroz pravosudni
sistem svakako, to mu daje socioloko-pranu dimenziju.

Nako to smo utvrdili sadraj fenomena kriminaliteta, u nastavku je neizbjeno utvrditi
znaaj i strukturu pojava koje doprinose nastanku i/ili razvoju ovog fenomena. Dakle,
dilema koja se najee javlja u raspravama o kriminalitetu odnosi se na etioloku
dimenziju, odnosno granu kriminologije koja se bavi prouavanjem uslova i uzroka
kriminaliteta. Kao ilustraciju koja oslikava znaaj ovog segmenta kriminologije, izloit
emo Izvjetaj predsjednike komisije za primjenu zakona i pravosudnu administraciju
2
,
iz 1967. godine. Dio Izvjetaja koji tretira pomenutu tematiku glasi:

"Najprirodnije i najee pitanje koje ljudi postavljaju o zloinu jeste: Zato? Oni to
pitanje postavljaju i kada je rije o pojedinanim djelima i o njihovoj ukupnosti. U oba
sluaja skoro da je nemogue odgovoriti na to pitanje. Svaki pojedini zloin je odgovor na
specifinu situaciju linosti. Ona je neizmjerno komplikovani psiholoki i emocionalni
skup, koji je podloan i beskrajno sloenim spoljanjim pritiscima. Kriminalitet je milion
takvih odgovora. Traiti "uzroke" zloina samo u ljudskim motivima, znai rizikovati da se
izgube u neprobojnoj praini ljudske psihe. Moglo bi se rei da je kockarska strast uzrok
pronevjere, ili da je zavisnost od droge uzrok krae, ili da je ludilo uzrok ubistva, ali ta
je izazvalo strast, zavisnost, ludilo? Zato su se oni manifestovali na te naine u tom
trenutku? Ima zloina tako iracionalnih, nepredvidivih i eksplozivnih, tako nepogodnih za
analizu ili objanjenje, da se mogu sprijeiti ili se od njih moe zatititi u istoj mjeri kao
od zemljotresa ili valova plime. ... Uzroci zloina su dakle brojni, tajanstveni i
isprepleteni. Da bi samo poeo da se razumjeva, pojedinac mora prikupiti podatke o
obimu i trendovima zloina, utvrditi iznos "cijene zloina", prouiti uslove ivota tamo

2
"Crime in America", The Challange of Crime in a Free Society, Report by President's Comission on Law
Enforcement and Administration of Justice, Washington, 1967., p.17, preuzeto iz: Ignjatovi, ., Kriminologija,
str. 219.
12
gdje on buja, identifikovati zloince i njihove rtve, utvrditi stav drutva o zloinu. Ni
jedan nain opisivanja zloina ne ocrtava ga dovoljno dobro"

Dakle, u narednim izlaganjima usmjerit emo se na obrazloenja o teorijama o uzrozima
kriminaliteta, kako bi dali doprinos za to ozbiljnije pristupanje svim istraivanjima koja
se bave ovim pitanjem. Uzrok (zloina, kriminaliteta, op.autora) se moe definisati kao
ona objektivna, realna promjena koja dovodi do neke druge realne pojave, a koja opet u
daljnjem slijedu stalnog kretanja u prirodi i drutvu dovodi do daljnje promjene, i tako
stalno unedogled. (Horvati, str 93) Sloenost kriminaliteta, koja je predstavljena u
prethodnim izlaganjima, najbolje oslikava kompleksnost problema sa kojim se susreemo
kada se upustimo u raspravu o uzrocima kriminaliteta. Najkompleksniju studiju o procesu
nastanka kriminaliteta, dao je profesor Milan Milutinovi kroz svoj sistem kriminalne
etiologije, koji taj sistem predstavlja kroz dvije grane i to grana egzogene etiologije i
grana endogene etiologije.
3


Utvivanje obima i intenziteta djelovanja kriminogenih faktora, nakon upoznavanja sa
njihovim sadrajem, predstavlja sljedei vaan korak u elaboraciji tematike iz oblasti
etiologije kriminaliteta. Kada se raspravlja o obimu kriminogenih faktora, tu se izdvajaju
dvije vee grupe shvatanja. Prva su ona koja kriminalnu aktivnost pokuavaju objasniti
dejstvom jednog baznog inioca, i ona se pojavljuju pod nazivom monistiki pristup, ili
monokauzalna odnosno monofaktorska tumaenja. Ovakva tumaenja su bila zastupljenija
u najranijim fazama razvoja pozitivistike kriminologije. Druga grupa shvatanja polazi od
stanovita da se za tumaenje nastanka kriminaliteta mora obratiti panja na uticaj vie
razliitih faktora, i ova tumaenja se mogu nazvati pluralistikim posmatranjima
kriminalne etiologije, i svojstvena su modernijem pristupu izuavanju uslova i uzroka
nastanka kriminaliteta.

S druge strane, u odnosu na vrstu uticaja, moe se rei da i tu postoje dva pristupa.
Etiologija kriminaliteta ima dva podruja koja su organski povezana. Jedno se odnosi na
izuavanje kriminaliteta iz ugla odreene drutvene strukture i kulture, odreenih uslova
ivota, djelovanja raznih kriminogenih faktora, uticaja raznih shvatanja o vrijednostima i
sukoba vrijednosti i drugih slinih pitanja. To je egzogena etiologija. Drugo prouava

3
Slinu sistematizaciju nalazimo i kod drugih autora. Vidi opirnije Mlaenovi (1982), Horvati (1981),
Ignjatovi (...)
13
proces formiranja linosti za vrenje delinkventne i kriminalne aktivnonosti ili, tanije
reeno proces "kriminalizacije" koji treba da nas uvede u saznanje zato pojedina lica vre
krivina djela, kako odreeni uslovi u datoj kulturi ine od njih prestupnike i kriminalce.
U okviru njega se izuava uticaj linih elemenata i svojstava na kriminalno ponaanje. To
je podruje tzv. endogene etiologije. (Milutinovi, 1988., str. 254)

Ovakav pristup naziva se pluralistiki, ili multifaktorski, a prvi put se pojavljuje u
radovima Enrica Ferria, koji se smatra i utemeljivaem ovog pristupa u krikminalnoj
etiologiji. Nakon pojave ove multifaktorske orjentacije pojavljuje se tumaenje o
intenzitetu djelovan ja pojedinih faktora ili grupa faktora. Tu se takoer moe utvrditi
postojanje razliitih shvatanja, ali ipak moe se rei da se veina autora u krajnjoj liniji o
tzv. razvojnom uticaju razliitih faktora, sa mogonou izdvajanja faktora sa pretenim
uticajem u odreenim konkretnim sluajevima. Uoava se da je potrebno u svakoj
konkretnoj situaciji svoj udio imaju kako individualni tako i spoljanji faktori. Upravo je
najzastupljenije ovo stanovite, prema kojem se svaki pojedini sluaj treba razmatrati i
prouavati ponaosob, i tek nakon sistematske analize moe se utvrditi postojanje nekog
faktora koji ima pretean karakter.

Druga, neodvojiva od etioloke grana kriminologije, jeste fenomenologija, odnosno skup
naunih rasprava o fenomenologiji kriminaliteta. Tako Milutinovi (1988.) tvrdi da ovo
zasebno podruje kriminologije prouava pojavne oblike, strukturu, strukturalne pojave i
dinamiku kriminaliteta. Iako na prvi pogled razdvojene, ove dvije grane kriminologije
nikako ne treba posmatrati odvojeno, prije svega zbog jedinstvenog predmeta prouavanja
kojima se bavi, odnosno zbog zajednikog cilja kojeg trebaju ispuniti. Taj cilj odnosi se na
znaajan doprinos koji trebaju dati u sveukupnoj drutvenoj borbi protiv kriminaliteta,
kroz njegovo to cjelishodnije nauno objanjenje.








14
2. Metodi kriminologije

Obzirom da se kriminalitet ispoljava u razliitim aspektima, i sam pristup istraivanju
fenomenoloke i etioloke dimenzije treba biti oslonjen na nauna dostignua iz razliitih
disciplina. Kriminalno ponaanje, kao individualna pojava, ili kriminalitet kao masovna
pojava karakterie se s jedne strane biolokim, psiholokim i psihijatrijskim crtama,
odnosno sociolokim, pravnim ili ekonomskim karakteristikama s druge strane. Kako
istie Mlaenovi (1982), istraivanje svakog pojedinog sluaja ili grupe prestupnikih
ponaanja iziskuje potrebu primjene metoda veeg broja metoda koje se primjenjuju u
razliitim naukama, a ono se danas u kriminologiji naziva kompleksnim istraivanjem
kriminalnog fenomena. Kriminologija, obino, ukoliko prouava individualne sluajeve
preuzima metode prouavanja nauka koje za svoj predmet istraivanja takoer imaju
individuu. S druge strane, ukoliko se radi o istraivanju kriminaliteta kao masovne,
drutvene pojave, u kriminologiji se posuuju metode onih nauka koje se bave
izuavanjem drutva i drutvenih pojava.

Metodologija koje se esto koristi u istraivanjima koja za svoj predmet uzimaju
individualne sluajeve, naziva se istraivanjima "studija sluaja" ili "klinikim
metodama". Studije sluaja (eng. Case Study), u veini sluajeva se koristi u
istraivanjima koja se provode u kaznenim i odgojnim ustanovama, odnosno
specijalizovanim klinikama. Ovom vrstom studija prouava se linost delinkventa iz
najmanje sociolokog, psiholokog i psihijatrijskog ugla, a cilj ovih ispitivanja je dobiti
podatke o osnovnim crtama linosti delinkventa, pobudama i motivima za izvrenje
krivinih djela, analizirati okolnosti pod kojim je krivino djelo izvreno, te ispitati
karakteristike socijalne sredine u kojoj je uinilac ivio. Ovakva istraivanja esto se
koriste za prouavanje delinkventnih skupina i bandi, sa posebnim aspektom istraivanja
procesa nastanka i djelatnosti bande te pravila koja vladaju u bandi. Poznata su i
istraivanja primjenom tzv. klinike metode, kod kojih se ispitivanje vri u 4 faze, i to
medicinsko, psiholoko i socijalno ispitivanje, utvrivanje klinike dijagnoze, davanje
socijalne prognoze o buduem ponaanju delinkventa, te davanje prijedloga za penoloki
tretman uinioca.

Metodologija istraivanja individualnih sluajeva u kriminaologiji karakteristina je i po
metodolokim postupcima koji se u okviru nje primjenjuju. Najei postupci koji se u
15
ovom smislu primjenjuju su razgovor (usmjereni razgovor, neusmjereni razgovor, pitanja
s ciljem i mikroanamneza), posmatranje (zapaanje i tumaenje ponaanje neke osobe i
njenih reakcija u odreenim okolnostima, npr. u razgovoru, na sudu itd., pri emu
nesvjesni i podsvjesni pokreti odraavaju stanje linosti koju promatramo), psiholoka
analiza krivinog djela i naina na koji je izvreno (linost ovjeka se odraava kroz
njegove postupke i ponaanje, preko kojih je i bolje upoznajemo, npr. nain i priroda
izvrenog krivinog djela, pobude i motivi izvrenja, okolnosti pod kojima je djelo
izvreno itd.), psihoanaliza linosti (upotreba testova koje razvija psihologija, a naroitose
primjenjuju testovi svojstva (inteligencije, sposobnosti kocentracije, brzine reakcije)
verbalni i neverbalni, testovi linosti, kojima ispitanik dajui svoj sud o neemu projecira
svoju linost, tzv. projektivni testovi), analiza ivotnih uslova (razvoj linosti u socijalnoj
sredini, pri emu se ispituju i objektivni i subjektivni uslovi ivota). Posebna panja se
usmjerava na neke karakteristike ivota ispitanika kao to su zdravstveno stanje ispitanika,
porodina sredina, ekonomsko i socijalno stanje porodice, posebni problemi u porodici,
bolesti, prostitucija, delinkvencija, alkoholizam, uenje i rad ispitanika, koritenje
slobodnog vremena i ranija osuivanost, i to u svim fazama ivota ispitanika.

Metode izuavanja kriminaliteta kao masovne pojave usmjerene su na istraivanje obima,
strukture i dinamike kriminaliteta. Kao jedan od klasinih modela ove vrste istraivanja,
Mlaenovi (1982) navodi sljedee faze istraivanja: odreivanje predmeta i cilja
istraivanja, Postavljanje hipoteze (osnovne i dopunske pretpostavke), prikupljanje
podataka (posmatranjem: posredno- dokumenti ili neposredno- uesniko, eksperiment,
uporeivanje i ispitivanje ili intervju), te na kraju analiza i sinteza. Statistike metode
istraivanja kriminaliteta koriste se za obradu podataka o kriminalitetu koji se sjedne
strane dobivaju iz oficijelnih izvora (policija, tuilatva, sudovi, institucije za izvrenje
krivinih sankcija) i naunih izvora iz studija kojima se nastoji doi do procjene tamne
brojke kriminaliteta na odreeneom prostoru i u odreenom vremenu.

2.1. Kriminoloke metode prema prirodi podataka

Prije izalaganja o metodama prema prirodi podataka, osvrnut emo se na neke osnovne
pojmove, ije poznavanje predstavlja i nune pretpostavke za pokretanje kriminolokih
istraivanja. Kriminalitet jeste broj registriranih krivinih djela na odreenom prostoru u
odreenom vremenskom razdoblju, a koeficjent kriminaliteta predstavlja broj registriranih
16
krivinih djela podjeljen sa brojem kriminalno sposobnog stanovnitva na 100.000
stanovnika.

Posljednjih deset godina kriminologija je jako dobro usavrila svoju istraivaku
aparaturu (instrumentarij). Ova disciplina je nesumnjivo u vom periodu pridobila jako
veliki broj kriminalista, sociologa, psihologa, pedagoga i pravnika nameui svoje
probleme kao primarni istraivaki diskurs modernog drutva. Ona naalost predstavlja
najvei izazov i najneophodniji segment drutvenih nauka u XXI stoljeu.

Israivaka pismenost u oblasti analize i sinteze tzv. (ne)sigurnosnih pojava, predstavlja
kamen temeljac za studij kriminologije danas. Obzirom da rad u slubama za provedbu
zakona predstavlja mrtvo slovo na papiru, za rukovodice u njima ako, zanemaruju
istraivaku pismenost koja u najmanju ruku doprinosi:
Shvatanju i kritikoj analizi rezultata istraivanja;
Tenjama da i sami istraujemo kako bismo doprinjeli efikasnijem radu organa
formalne socijalne kontrole;
Koritenju rezultata istraivanja pri donoenju odluka (to u stvarnosti naalost nije
sluaj niti u 1% sluajeva).

Logika kriminolokog istraivanja, prema Gasinu, oslikava se kroz tzv. ideal
kriminolokog istraivanja, a to je eksplikativno istraivanje. Ova vrsta istraivanja prua
"apsolutno" znanje o pojavi koju ispitujemo kroz analizu etiologije pojave i svih
zakonitosti koje se tiu te pojave.

Sva druga istraivanja predstavljaju, dio eksplikacije i
praktino govorimo o sastavnim dijelovima eksplikativnih istraivanja.

U vezu sa eksplikativnim istraivanjima moemo dovesti:
DESKRIPTIVNA kojima se opisuju ali ne i objanjavaju pojave;
STRUKTURALNA kojima se prouava sastav predmeta (pojave);
PREDIKTIVNA koja se koriste za predvianje daljeg razvoja ispitivane pojave;
EKSPLORATIVNA koja se koriste kao probna ili pilot istraivanja;
a spominju se i:
PANEL - kojima se verificiraju rezultati do kojih se dolo ranijim istraivanjem;
METODOLOKA koja slue za provjeru validnosti nekog postupka prije same
primjene.
17

Savremena kriminologija se prema vrsti podataka koje istrauje, a istovremeno i prema
metodama koje primjenjuje moe podijeliti na kvalitativnu i kvantitativnu kriminologiju.
Kvantitatvina kriminologija razvija sintetiku analizu a u okviru nje i statistiku veza
(eng. statistics of association) koja utvruje relacije izmeu dvije promjenjive pojave
(npr. uporedne pojave praenja koeficjenta korelacije izmeu: kriminaliteta i ivotnog
standarda, zaposlenosti, nivoa obrazovanja ili sl.). S druge strane za istraivanja iz oblasti
kvalitativne kriminologije, do predmeta istraivanja najee se dolazi upotrebom tzv.
Snow Ball Method-a. U kriminolokim istraivanjima podaci koji se ispituju mogu biti
pojedinani ili drutveni podaci, proli ili sadanji podaci i primarni ili sekundarni podaci.

2.2. Metode zakljuivanja (epilog kriminolokog istraivanja)

Metode zakljuivanja, koje se uobiajeno koriste ne samo u kriminologiji ve i u drugim
naukama, su dedukcija i indukcija, analogija, analiza i sinteze, aptrakcija i intucija te
zakljuivanje po vjerovatnoi. Zakljuivanje deudkcijom vrijedi da ako dokaemo da neka
pojava vrijedi za svako mjerenje iste u bilo kom vremenu ili uslovima, kaemo da ta
pojava vrijedi i u svakom pojedinanom sluaju. Ako neku pojavu (kriminalitet)
ispitujemo kroz njene pojedine vidove (fenomenoloki), i ako zakljuimo da sve to
vrijedi za jedan sluaj (manje-vie) vrijedi i za cjelokupnu grupu takvih ponaanja,
kaemo da smo upotrijebili induktivni nain spoznaje. Zakljuivanje po analogiji jeste
najei nain zakljuivanja uopte, a samim tim vrlo est gost kriminologije. Proizilazi
iz srazmjernosti uoenih zajednikih svojstava neke pojave i u njemu se ide od posebnog
ka posebnom.

Analiza se sastoji od realnog (objektivnog) raslanjivanja elemenata neke pojave uz
dodatak tzv misaonog (subjektivnog) raslanjenja kako bi se spozno kauzalitet pojave i
njenih sastavnih dijelova, dok sinteza predstavlja analitiko-sintetiki metod saznavanja,
kojim se sastavni elemneti neke pojave globaliziraju i promatraju kao jedinstvena cjelina.

Apstrakcija predstavlja misaoni postupak izdvajanja zajednikog, bitnog i opeg uz
istovremeno odbacivanje pojedinanog i nevanog u pojedinim pojavama, a druge strane
intuicija predstavlja mentalno svojstvo istraivaa, njegova talenat koji je obino direktno
srazmjeran njegovom istraivakom iskustvu (broju pokuaja), koje ga kraim putem
18
dovodi do rjeenja problema a da on nije svjestan puta kojim je sve to rijeio.
Zakljuivanje po vjerovatnoi jeste postupak jako zavisan od hipoteza i nae namjere u
istraivanju.































19
3. Razvoj kriminologije

U razvoju kriminologije, kao zasebnoj naunoj disciplini, mnoge linosti su ostavlile svoj
znaajan trag i doprinos. Na ovom mjestu izdvojit emo tri poznate linosti koje su
razvoju ove nauke doprinijele na specifian nain svojim raspravama o kriminalitetu i
njegovom tretmanu. Cessare Beccaria, svjim djelom Dei Delitti Delle Pene (1764.),
obiljeio je jedno veliko razdoblje, i snano je doprinjeo pojavi i razvoju pravca, koji je u
kriminolokoj, ali i u krivinopravnoj literaturi poznat kao klasina kola. Druga linost
jeste Paul Topinard, koji u svom djelu Antropologia (1879.), prvi put pominje sastavlja
pojam kriminologija ime je nagovjetava kao zasebno nauno podruje. I upravo na toj
liniji, Raffaele Garofalo objavljuje djelo pod naslovom Criminologia (1885.), kojim
zapoinje sasvim novo razdoblje u pristupu objanjenju kriminaliteta, sa svim svojim
karakteristikama, kao i novim definisanim zadacima koja ova nauka preuzima u lepezi
nauka koje se bave fenomenom zloina kao individualne pojave odnosno kriminalieta kao
masovne pojave.

Prve ozbiljnije naune rasprave o uzrocima kriminaliteta javljaju se krajem 19. vijeka.
Ipak, u tom periodu dominantnu ulogu u tumaenju pojava imali su predstavnici Klasine
kole. Klasina kola, kao to je poznato nastala je aplikacijom naela Francuske
buroaske revolucije na teren krivinog pravosua, a svoja objanjenja zasniva iskljuivo
na dogmatskim tumaenjima krivinog djela, kazne, zakona, dakle pravnih fenomena.
Ovakav pristup nije davao znaajnije rezultete, naroito u toku 19. vijeka, i tadanje
drutvo zahvaeno burnom industruijskom revolucijom i razvojem komunikacija, suoilo
se sa izrazitim porastom kriminaliteta. Neefikasnost sistema reagovanja na kriminalno
ponaanje klasine kole, dovodi do sve uestalijih predlaganja novih metoda i uopte
novih pristupa tretmana ovom drutveno negativnom fenomenu. Razvoju pozitivistike
kriminologije snaan uticaj daje sveukupni razvoj razliitih prirodnih i drutvenih naunih
disciplina, a naroito aplikacije metoda empirijskog istraivanja u drutvenim naukama.
Kao to je poznato, metode pozitivizma su svoju prvu primjenu nale u prirodnim
naukama (fizika, hemija, biologija) ali ubrzo svoje pristalice pronalaze i meu
sociolozima.

U cilju preglednijeg sagledavanja razvoja kriminologije kao zasebnog naunog podruja,
ovaj segment sistematizovat emo kroz izlaganja o karakteristikama razvoja u tzv.
20
prednaunom periodu, odnosno karakteristike razvoja u tzv. naunom ili periodu
pozitivistike kriminologije.

3.1. Prednauni period

Kriminolozi se tradicionalno slau da je njihovo polje kao nauka nastalo u 18. vijeku,
kada je Cesare Beccaria ustanovio uenje koje poznajemo kao klasina kola
kriminologije. Ali ako pogledamo ta su neki mnogo raniji mislioci rekli o zloinu,
moramo preispitati ovaj stav. Osvrnimo se na primjer na tezu: "Djeca vole rasko. Ona
imaju lo stav, omalovaavanje starijih. Ona se suprotnost svojih roditelja, brbljaju prije
socijalizacije...tiraniziraju svoje uitelje...", koja moe oslikati prvo moderno opisivanje
maloljetnike delinkvencije, koju je iznio Socrates (470-399 BC), prije otprilike 2300
godina. (Adler et al., 1991., str 57). Dakle, iako se esto uzima da se savremena
kriminolgija razvila prvenstveno nakon uspostavljanja klasine kole, postoje brojni zapisi
o kriminalitetu, njegovim uzrocima, oblicima, tretmanu itd. Iz ranijeg perioda, koji su
znaajno doprinijeli sveukupnom razvoju ove nauke. Ukoliko pogledamo unazad u
historiju, primjetit emo da su filozofi i mislioci poput Socratesa, Platona, Aristotela
iznosili znaajna miljenja o ovom fenomenu. Neke ideje koje su tada potakli i danas
imaju svoje mjesto u naoj nauci. Naroito su znaajne one koje se odnose na uzroke
nastanka zloina, i kao takve moemo rei da su dograivane vijekovima koji su dolazili.
Iz tog razloga, ovom prilikom osvrnut emo se na najee pominjane zapise iz ove
oblasti iz ranijih civilizacija, te emo ih obraditi u poglavlju pod naslovom Period opteg
filozofskog i humanistikog razmiljanja o kriminalitetu.

3.1.1. Period opteg filozofskog i humanistikog razmiljanja o kriminalitetu

Hammurabi (preminuo 1750 BC).
4
Ovaj babilonski vladar poznat je kao autor zakonika
koji je bio ispisan na stubu visine 2,25 metara. Zakonik je sadravao 282 lana, a kao
temeljna svrha istaknuta je zatita drutvenog sistema kroz onemoguavanje nasilja
monijih nad slabijim (ime je isticano naelo pravednosti). Za prestupnike su bile
propisane stroge kazne, kao to se smrt, igosanje, rezanje udova, protjerivanje, a davao je
i objanjenja o uzrocima zloina, odnosno zloj sila kod poinitelja, prema kojoj je

4
Babilonski kralj, koji je propisao zakone drevnih zemalja Sumera i Mesapotamie.
21
neophodno kazniti ga da bi se izbjegla osveta, odnosno da bi se obezbjedila satisfakcija
rtve. Ovoj kategoriji, odnosno rtvama je takoer posveena znaajna panja, i uzima se
da je ovaj zakonik bio usmjeren ka rtvi, jer su propisi obavezivali na nadoknadu tete
priinjene krivinim djelom.

Plato
5
(428-347 BC). Tvrdio je da je kriminalitet izraz pohlepe koja izvire iz ljudske
prirode, a za kaznu je tvrdio da joj je osnovna preventivna funkcija. Uzima se da je
Zaetnik individualizacije, u najveoj mjeri zbog poznate teze po kojoj je Zloin
posljedica unutranjih inilaca, zbog ega kaznu treba prilagoditi stanju psihe konkretnog
uinioca.

Aristotle
6
(384-322 BC) Zakone je djelio na prirodne i umjetne, po emu Prirodni zakoni
treba da tite univerzalno prihvaene vrijednosti, dok se umjetnim zakonima ostvaruju
jednakost i pravednost. U odnosu na svoju tezu daovjek ne bi postao zloinac ako bi
shvatio da od krivinog djela ima vie tete nego koristi uzima se kao zaetnik
utilitarizma u oblasti suzbijanja zloina. Kao temeljni uzrok zloina navodi moralnu
pokvarenosti pojedinca u odreenim drutvenim uslovima ivota

Cicero
7
(106-43 BC) Tvrdio je da je jedan od znaajnijih uzroka zloina nekanjivost,
zbog ega je insistirao na neizbjenosti kazne, ime potie visok nivo odgovornosti svih
struktira zajednice zaduenih za provoenje zakona.

Seneca
8
(circa 4 BC - 65 AD) Poznata je njegova tvrdnja da s obzirom da je zloin izraz
greke u pojedinca, kao glavni cilj kanjavanja istie popravljanje, te se moe smatrati
jednim od pionira shvatanja resocjalizacije kao kljunog cilja primjene krivinih sankcija

Period srednjeg vijeka
9
biljei gotovo potpuno razliito tumaenje i objanjenje drutva i
svih pojava koje okruuju ovjeka, u odnosu na poznate pisane tragove iz ranijeg perioda.
U tom periodu dominantnu ulogu, u ovom segmentu ljudskog ivota, imale su religijske
institucije. Po pitanju objanjenja kriminaliteta i zloina kao i cjelokupnog tretmana

5
Drevni filozof atenske drave, Socratesov uenik, i uitelj Aristotlea.
6
Jedan od najveih atenskih filozofa, uenik Platona, a uitelj slavnog vojskovoe Alexander the Great.
7
Marcus Tullius Cicero, poznati senator drevne rimske drave.
8
Lucius Annaeus Seneca, poznati rimski senator i filozof.
9
Obino se uokviruje u vremenski period od 5. vijeka nove ere, obiljeenog propau zapadnog rimskog carstva,
do kraja 18. vijeka, odnosno buroaskih revolucija u Evropi.
22
istraivanja zloina, presuivanja i kanjavanja zloinaca, u kriminolokoj literaturi se
mogu pronai brojne karakteristike ovog perioda. Najznaajnije su: Sve ideje o
kriminalitetu ranijeg perioda potpuno potisnute i zanemarene; Ne postoje pisani zakoni;
titi se interes vladara i drave, religija, moral, linost i svojina; Dominantna jurisdikcija
crkve - primjena kanonskog prava; Hipertrofija vjerskih inkriminacija; Nejednakost pred
sudom; Inkvizicioni postupak; Primjena surovih kazni. Ovaj segment u razvoju ljudskog
objanja zloina i reagovanja na njega znaajan nam je u najveoj mjeri jer se upravo
Klasina kola javlja kao snana reakcija na ovaj sistem. U kriminolokoj literaturi
naznaavaju se neke teze iz ivota dvojice vjerskih autoriteta iz toga doba, sv.Augustina i
sv. Tome Akvinskog.

St. Augustine
10
(354-430) Poznato je njegovo djelo O boijoj dravi. Zalae se za
ispatanje i iskupljenje za uinjeno zlodjelo kao cilj kazne.Protivi se smrtnoj kazni, tvrdei
da se njom uinilac liava patnje koju je "zaluio" uinivi prije toga prijestup.

St. Thomas Aquinas
11
(1225-1274) Poznato je njegovo djelo pod nazivom Summa
Theologica. Iznmeu ostalog, zalae se za relativnu kaznenu pravdu - tj. kanjavanje za
djela koja ugroavaju ljudsko drutvo a samim tim su usmjerena protiv boije volje

Dugi period inertnosti i intelektualnog mrtvila srednjeg vijeka, koji je i kriminoloku
misao zatvorio u uske okvire mistinog i transcendentnog rezonovanja, izazvao je pravu
bujicu misli i naglu aktivnost filozofa i naunika ve s poetka 16. vijeka. Mnoge
napredne ideje o humanizaciji krivinog pravosua manifestovale su se, dakle, jo u
okrilju feudalnog drutvenog poretka, da bi se dalje kontinuirale u radovima kasnijih
naprednih pravnika, filozofa, empirista, racionalista i raznih drugih drutvenih mislilaca u
17. i 18. vijeku. (Mlaenovi, 1982., str.49) Tako, Karzov u Njemakoj predlae primjenu
empirikih metoda u krivinom pravu, s druge strane Ejro se u Francuskoj istie
naprednim idejama za efikasnije procesno pravo, a Mateus u Holandiji se zalae za
uvoenje pravno sintetikih metoda u krivino pravo. U ovom periodu upuuju se prve
kritike na raun glosatora
12
u Italiji, a u inspirisani naprednim idejama u Rusiji se 1648.
godine donosi se nova zbirka zakona Uloenje.

10
Saint Augustine , jedan od najveih sveenika rane katolike crkve.
11
Saint Thomas Aquinas , Italiajanski teolog i poznat kao Doctor of the Church.
12
Glosatori, tumai religijskih izvora -"kanona"
23
Za osnivanje i utemeljenje Klasine kole, a moe se rei i na sveukupno iniciranje
promjena koje su se uokvirile u buroaske revolucije u Evropi s kraja 18. i poetka 19.
vijeka, velike zasluge pripadaju raspravama i radovima plejadi filozofa i mislilaca toga
doba. U narednim izlaganjima bit e istkanute linosti koji su ostavile najdublji trag u
razvoju kriminologije kao i uopte krivinopravnih i drutvenih nauka.

Tomas More (1478 1535) Pisac uvene Utopije, smatra je jednim od osnivaa
kriminalne etiologije, jer je svojim izuavanjima ekonomskih prilika u Engleskoj nastojao
da utvrdi uzroke krivinih djela protiv imovine. Takoer, voen humanizmom, predlae
zamjenu smrtne kazne prinudnim radom, prilagoenim popravljanju uinioca, ime
zainje ideju o kazni lienja slobode. (Ignjatovi, 2005., str 149) Snaan je zagovornik je
teze da uzroci kriminaliteta lee u drutvu, te se zalae za ublaavanje sistema
kanjavanja.

Francis Bacon (1561 1626) Predlae reformu sistema do koje bi se dolo kroz
prouavanje sistema drave, pri emu bi cilj trebalo da bude uspostavljanje takvog prava
koje bi imalo drutvenu korist.

Hugo Grotius (1583 1645) Veoma znaajna linost u razvoju kriminoloke misli, a u
svojim raspravama zalae se za uspostavljanje razumne mjere kanjavanja te predlae da
se kazna formira tako da ima uticaj na popravljanje krivca. Zastupa teoriju Prirodnog
prava, prema kojoj bi drutveni prioritet bio (krivinopravna) zatita opte priznatih prava,
u koja ne ubraja prava vezana za vjersku stranu ivota ovjeka, ime kritikuje znaaj i
ulogu religijskih institucija ne samo u krivinopravnom ve uopte u dravnom sistemu.

Thomas Hobbes (1588 1679) Poznati engleski materijalist i politiki filozof, zalagao se
za sistem protiv je muenja i iroke primjene smrtne kazne, te kritikuje nesrazmjernost
izmeu teine kazne i teine krivinog djela. Zalae se za stroge zakone koji e odravati
red u drutvu koje je sastavljeno od egoistinih pojedinaca.

John Locke (1632 1704) Engleski empirist i filozof, koji je smatrao da je osnovni izvor
znanja spoznato iskustvom, istie da samo zakon moe biti osnov kanjavanja, da su svi
graani jednaki pred zakonom i da mora postojati srazmjer izmeu teine krivinog djela i
vrste i mjere kazne
24

Charle Montesquieu (1689 - 1755) Francuski politiki filozof, protagonist ideje o
razdvajanju izvrne, zakonodavne i sudske vlasti, poznat i po djelu Duh zakona,
kritikuje sudsku i samovolju zakonodavaca. Takoer zalae se za humanizaciju krivinog
postupka, a protiv je svireposti u kanjavanju, formalizma i apstraktnosti krivinog
zakona. Tvrdi da krivini zakon mora biti u duhu istorijskih, drutvenih i drugih
specifinosti zemlje.

Francois Voltaire (1694 - 1788) Francuski pisac koji izraava svoje protivljenje prema
feudalnom apsolutistikom krivinom pravosuu, vjerskoj intoleranciji i mranjatvu.
Pored toga snano se zalae se za individualizaciju kazne i njeno prilagoavanje
sklonostima krivca koje je ispoljio prilikom vrenja krivinog djela.

Jean-Jacques Rousseau (1712 - 1778) Francuski filozof i pisac, ije su ideje inspirisale
Francusku revoluciju, autor poznatog djela O drutvenom ugovoru. Svoje ideje o
drutvenom ugovoru (graanina i drave) iznosi kroz teze: a) svaki ovjek ima pravo da
se brani od svakog napada; b) pojedinac se odrie prava odbrane u korist zajednice; c)
Drutvo/ drava posjeduje (preuzima odgovornost) pravo represije, primjenjujui kazne
prema izvriocima krivinih djela.

Immanuel Kant ( 1727 - 1804 ) i Georg Wilhelm Friedrich Hegel ( 1770 - 1831 )
Njemaki filozofi, peredstavnici reakcionarne struje, koji istiu da kazna treba imati ulogu
odmazde i ona je sama sebi cilj, odnosno da se kaznom uspostavlja narueni moralni
poredak (npr. za krivina djela ubistva predlau smrtnu kaznu; za silovanje predlau
kaznu kastracije itd.).

Cesare Beccaria ( 1738 - 1794 ) Italijanski prosvjetitelj, u svom poznatom djelu Dei
Delitti e Delle Pene, otro kritikuje arbitrernost i samovolju tadanjih sudija. Zalae se za
afirmaciju individualnih prava ovjeka u oblasti krivinog zakonodavstva i kritikuje
iroku primjenu smrtne kazne, kanjavanju djece i duevnih bolesnika itd.
Esej je prevashodno okrenut rjeavanju kriminalno politikih pitanja. Beccaria uz zahtjev
za potovanje zakonitosti ("svaki graanin mora znati kada je kriv, a kada nevin", istupa
protiv prava suda da tumai smisao propisa i korienja analogije) razmatra i legitmnost
normi krivinog prava. Ni onaj ko je nadlean za njihovo donoenje nije u tom pogledu
25
potpuno slobodan. Njegova volja mora biti ograniena etikom opravdanou normi.
Zakoni moraju poivati na moralu, odn. Usklaivanju ovjekove bioloke prirode i
nagona za slobodom sa zahtjevima drutvenog ivota. (Ignjatovi, 2005., str. 150) Pored
toga, isticao je da kazne treba da budu korisne, da zadovoljavaju sljedee uslove: nunost,
srazmjernost, bezizutena primjenjivost, hitnost, javnost izricanja, lini karakter. Bavio se i
uzrocima zloina, prevencijom kriminalitetalegitimnou kanjavanja, tipologijom
zloina.

Anselm Foeurbach (1775-1833) Poznat je kao tvorac Teorije o cilju kazne / generalna
prevencija sa psiholokom prinudom. Autor je i temeljnog krivinopravnog naela Nullum
Crimen Nulla Poena Sine Lege, koje je nastalo kao sinteza radova prethodnika (Platon,
Aristotel, Grotius, Beccaria) ideje o isticanju znaaja psiholoke prinude kao osnovnog
elementa kazne.

3.1.2. Klasina kola

Sistematsko razmiljanje o zloinu i nainima njegovog suzbijanja poinje sa Klasinom
kolom. Ona predstavlja prvi relativno adekvatan oblik ili sistem razmiljanja u
kriminologiji, ba kao to se hebrejski, grki i latinski oznaavaju kao klasini jezici jer se
sa njima poinje izraavanje svih kategorija apstraktnog miljenja. Sa stanovita podjele
teorijskih orjntacija u krivinim naukama, ovo je prije krivinopravna nego kriminoloka
kola. Meutim, i pored toga to se izriito ne bave uzrocima i pojavnim oblicima
kriminalnog ponaanja, potrebno je u kriminologiji ukazati na njeno uenje koje je
stvorilo pretpostavke za razvoj ove nauke. (Ignjatovi, 2005., str149-150) Od kraja 18. do
polovice 19. vijeka nauka krivinog prava se razvija u jedan sasvim zaokruen i logian
sistem poznat pod nazivom klasina kola krivinog prava. Odbrana prava ovjeka i
graanina stoji u prvom planu svih preokupacija krivinopravne nauke, ili drugim rjeima,
klasina kola krivinog prava je ponikla u borbi za zatitu zakonitosti i linosti, to je u
stvari prestavljalo sadraj politikog programa (Francuske buroaske) revolucije.
(Mlaenovi, 1982., str. 53)

Francuskom buroaskom revolucijom proklamovana su tri kljuna principa u organizaciji
dravne zajednice: zakonitost, sloboda, jednakost. Inspirisana ovim principima nastaje i
poznata Deklaracija o pravima graanina i ovjeka od 26.08.1789., iji su osnovni
26
sadraji: Odgovornost se ne moe protezati na uvjerenja; Zakonom se propisuju samo
neophodne nune kazne; Kanjavanje samo ako to zakon predvia; Kazna srazmjerna
teini djela; Svi graani su jednaki u smislu zatite i kanjavanja; Individualizacija kazni;
Smrtna kazna bez muenja.

Klasina kola je velikim dijelom reakcija na feudalno "krivino pravo", a naoito je
usmjereno na promjene nekih negativnosti iz ovog perioda: ne postojanje pisanog
krivinog zakona; neograniena samovolja suda; nejednakost pred sudom; veliki broj
vjerskih inkriminacija; suenje pravnog okvira primjene smrtne kazne; razdvajanje crkve
od drave; primjena surovih kazni.

Kljune teze Klasine kole bile su:
Svi ljudi, pa i kriminalci, slobodno biraju izmeu puta kriminala i konformizma,
zavisno od toga, u koji put vjeruju da e im donijeti vie dobiti;
Uinitelji krivinih djela nisu rtve svoje okoline;
Uinitelji nisu nemoni i na njih ne utiu natprirodne sile;
Svako krivino djelo je posljedica slobodne volje, uinjeno je sa razumom, a
motivacija je uslovljena prije svega naelom bola i ugodnosti.

Novi krivinopravni sistem uspostavljen Klasinom kolom sadravao je propise koji su
bili podijeljeni u dva dijela O kaznama ( Opti dio ) i O krivinim djelima i kaznama (
Posebni dio ), a slina sistematizacija poznata je i u savremenim krivinim zakonima.
Takoer, novo krivino zakonodavstvo karakterie se normama koje upuuju na humano
kanjavanje, propisuje se novi kazneni reim za maloljetnike, zatim propisuju se odredbe
o krivnoj odgovornosti sauesnika. U krivine zakone uvode se instituti: krivina
odgovornost, a umiljaj i nehat se unose u posebni dio krivinog zakona. Krivino djelo i
kazne se posmatraju iskljuivo kao pravni fenomeni, a sud je iskljuivo ogranien na
izricanje zakonom striktno utvrene kazne

Klasina kola, u duhu sveukupne humanizacije odnosa meu ljudima u mladim
buroaskim dravama, nastoji konkretnim intervencijama u krivinom zakonodavstvu
humanizirati kaznenu politiku. Uvodi se tzv. Sistem fiksiranih kazni, koji predvia
izricanje jednakih kazni za uinioce jednakih krivinih djela, kojima se jednaka krivina
odgovornost utvruje primjenom indeterministikog postulata o jednakoj slobodnoj volji
27
pri izvrenju krivinog djela. Pored toga ukidaju se tjelesne kazne, a pravni okvir primjene
smrtne kazne se drastino suava. Izvrenje smrtne kazne svedeno na nekoliko oblika, a
pored nje po prvi put uvodi se i kazna lienja slobode. Pri opredjeljenju kazni sud se
obavezuje da priroda kazne mora odgovarati prirodi izvrenog krivinog djela, a jednakost
pri izricanju kazni postavlja se kao temeljni imperativ ne samo sudske ve i sveukupne
politike suzbijanja kriminaliteta. Kazne su odreene samo zakonom, a propisuju se
odredbe koje obavezuju na izvrenje kazni javno i u mjestu poinjenja krivinog djela

Kaznena politika Klasine kole definie se postulatom: "Kanjava se zato to se grijeilo
a ne zato da se ne bi grijeilo", odnosno cilj kazne je dvojak i odnosi se na a) odmazdu-
sa aspekta onoga ko kanjava; i b) ispatanje - sa aspekta onoga ko se kanjava.

U kasnijim analizama utvreni su i brojni propusti i zamjerke uenju i prakticiranju
pravnih instituta Klasine kole, a meu njima najznaajniji su: Krivina djela i kazne
predstavljeni iskljuivo kao pravni fenomeni; Krivac egzistira van realnosti u
metafizikim postavkama o krivinim djelima i kaznama - zanemaruje se linost krivca;
Kroz uenje o Slobodnoj volji potpuno zanemareni uzroci za pojavu kriminaliteta;
Kaznena represija je osnova u kriminalno-politikoj borbi na suzbijanju kriminaliteta;
Drutveni karakter kriminaliteta potpuno izostavljen; Ne postoje preduslovi za nauno
istraivanje kriminaliteta.

Na ovom mjestu znaajno je istai i ulogu i osnovne sdraje pravca koji se pojavio kao
pokuaj premotavanja nedostataka Klasine kole. Radi se o tzv. Neoklasinoj koli, koja
je nastala pod pritiskom drutva u odnosu na neuinkovitost klasine kole u
suprotstavljanju kriminalitetu s jedne strane, te sve znaajnijim rezultatima naunih
istraivanja iz drugih oblasti koji su ukazivali da se kriminalitet, kao masovna pojava,
odnosno kriminalno ponaanjekao individualna pojava, ne mogu objanjavati
identeremnistikim objanjenjima o apsolutno slobodnoj volji kao temeljnom pokretau
ljudskih aktivnosti, s druge strane. Tim ranim empirijskim istraivanjima kriminaliteta i
kriminalnog ponaanja posvetit emo panju narednom poglavlju.

Neoklasina kola je postepeno se udaljava od dogmatskih i metafizikih rjeenja klasine
kole ali i dalje zadrava indeterminizam. Zahvaljujui njoj stepenuje se krivina
odgovornost: Odgovornost; Smanjenu odgovornost; Punu neodgovornost. Prvi put u
28
krivinom pravu se pominju instituti: pokuaj, sauesnitvo, povrat, sticaj, a negativna
karakteristika je da se ovaj sistem odmjeravanja slobodne volje karakterie kao apstraktan
i nerealan.

3.2. Period pozitivistike kriminologije

Razvoj kriminologije u svjetlu pozitivistikog pristupa u objanjenju ovjeka, njegovog
ponaanja i njegovog okruenja, odnosno uzrono-posljedinih veza koje se ostvaruju
meu njima, otvara najznaajniji dio razvoja ove nauke u novijem dobu. Istraivanja
kriminaliteta i kriminolokog ponaanja empirijskim metodama doprinosi stvaranju
brojnih pravaca, orjentacija i kola u etiologiji kriminaliteta.

Pozitivna kola kriminologije pretpostavlja da je ljudsko ponaanje uslovljeno
(determinisano) silama koje stoje van kontrole pojedinca (individue) pri emu postoji
mogunost odreivanja tih faktora. Suprotno uenju klasine kriminologije, koja zastupa
(bez naunog ispitivanja) da ljudi svjesno izabiru da poine zloin, predstavnici pozitivne
kriminologije smatraju da je kriminalno ponaanje zasnovano utjecajem biolokih,
psiholokih i sociolokih faktora. (Adler et al., 1991., str 58.) Brojni su uslovi i uzroci
doprinijeli pojavi i razvoju pozitivistike orjentacije u kriminologiji, ali se svakako dvije
okolnosti naroito doprinijele ovom trendu. Rezultati ranih empirijskih istraivanja
ukazuju na determinaciju ljudskog ponaanja - razliiti egzogeni i endogeni faktori, s
jedne strane, kao i to da je problem kriminaliteta sve znaajniji drutveni problem, to
ukazuje na neefikasna aktuelna politika suzbijanja kriminaliteta, dominantne klasine
kole. Ovo poglavlje bit e izloeno kroz obradu osnovnih historijskih uslova razvoja
pozitivistike orjentacije u kriminologiji, zatim osvrta na sadraj i znaaj koji su ostavila
rana empirijska istraivanja kriminaliteta i kriminalnog ponaanja, te izloiti osnovne
znaajke istraivakog rada istaknutijih predstavnika utemeljitelja pozitivizma u
kriminologiji.

Na samom poetku ovog poglavlja smatramo znaajnim istai najznaajnije crte
doprinosa pozitivizma u kriminologiji, a to su : reakcija na strogu Klasinu kolu, nove
teorije o uzrocima kriminalnog ponaanja, primjena pozitivnog metoda u prouavanju
kriminaliteta, usmjerenost na uinitelja rivinog djela i novi koncepti kaznene politike.

29
3.2.1. Historijski uslovi razvoja pozitivistike orjentacije u kriminologiji

Uslovi razvoja kriminolokih kola u duhu pozitivizma mogu se traiti meu brojnim
razliitim aspektima, a prije svega historijskim, drutvenim, pravnim i svakako naunim.
Svi oni usmjereni su na ciljeve koji se u tom dobu postavljaju pred kriminologe, i odnose
se na rasvjetljavanje problema kriminaliteta uopte, pronalaenja uzroka kriminalnog
ponaanja te pronalaenja najadekvatnijih sredstava za spreavanje kriminaliteta.

Prema Mlaenovi (1982) uslovi razvoja pozitivizma u kriminologiji mogu se u najveoj
mjeri pronai u traenju novih puteva oporavka od brutalnog srednjevjekovnog pravnog
sistema, zatim u porastu kriminliteta, koji iziskuje reformu krivinog zakonodavstva.
Pored navedenih istie se i znaaj pojave naunih pretpostavki za istraivane kriminaliteta
na bazi prvih statistikih, sociolokih, antropolokih, biolokih i psiholokih istraivanja,
te uvoenja pozitivistikog metoda u drutvene nauke."Uzroci kriminaliteta su duboki i
kompleksni, krivino zakonodavstvo usmjereno na otklanjanje posljedica ali ne i na
otklanjanje uzroka nije moglo postii uspjeh u smanjenju intenziteta kriminaliteta." Porast
kriminaliteta se objanjava djelovanjem brojnih faktora. Meu njima istie se znaaj
drutveno-ekonomskih (uveanje populacije, razvitak gradova, migracioni postupci,
krupni nauni i tehnoloki pronalasci, poveanje saobraajnih veza), socijalnih
(pauperizacija masa i odsustvo socijalnog staranja) i pravnih faktora (nagli razvoj pravnog
saobraaja, reglementacija novih grana pravnog ivota-pojava niza novih krivinih djela).

3.2.2. Rana empirijska istraivanja kriminaliteta i kriminalnog ponaanja

Kraj 18. i poetak 19. vijeka obiljeen je preporodom u razvoju prirodnih i drutvenih
nauka, a na bazi nauno-pozitivnog metoda, koji je zasnovan na prouavanju injenica
koje su dostupne naim osjetilima, dakle sistematskom opaanju i davanju nauno-
zasnovanih rezultata-zakljuaka na temelju egzaktnih podataka. Naroitu ulogu u ovom
procsu imao je Auguste Comte (1798-1857) koji svojim djelom Course de philosophie
positive (1830) preporuuje primjenu modernih metoda fizikih znanosti na istraivanje i
tumaenje sociolokih fenomena. Nova oblast, Drutvena fizika upravo nagovjetava
primjenu naunih metoda za prouavanje drutvenih pojava, kao pretea izvjesna
Sociologije. S druge strane, Charles Darwin (1809-1882), svojim revolucionarnim djelom
o evoluciji vrsta Origin of Spieces pokree nezaustavljiv razvoj prirodnih nauka koje za
30
predmet prouavanja imaju ljudsko bie, i suprotno tadanjim objanjenjima o ovjeku
daje utemeljenje biologizma, psihologizma, antropologizma, psihijatrizma da
istraivanjima doprinesu razvoju ovih naunih disciplina.

Takoer, taj period obiljeen i enormnim porastom kriminaliteta, koji dovodi u pitanje
koncept kriminalne politike klasine kole. Za spoznaju ovog negativnog drutvenog
fenomena, naroit doprinos ima razvoj statistike. Ovaj period obiljeen je i prvim
popisima stanovnitva u SAD-u, Engleskoj i Francuskoj. Ovi popisi su, izmeu ostalog,
dali i podatke o obimu, dinamici i strukturi kriminaliteta u njegovom totalitetu. Za
tumaenje ovih rezultata naroitu zaslugu imaju dvojica statistiara, Adolphe Qutelet
(1796-1874) svojim djelom Phisique sociale ou essai sur le dveloppement des facultes de
lhomme (1835) i Andr Michel Guerry (1802-1866) djelom Essai sur la statistique
morale de la France (1833). Guerry je sitraivao odnose izmeu spola i starosti i poredio
ih sa kriminalitetom, te utvrdio da odreene starosne grupacije vre istovrsna krivina
djela, te da pretenost u vrenju odreenih krivinih djela imaju mukarci odnosno ene.
Prema Adler (1991) Guerry svojim nezavisnim radom ana vezama u kriminalnoj statistici,
izmeu nekih faktora kao to su siromatvo, starost, spol, rasa i klimatski uslovi,
zakljuuje (kao i Qutelet , op.aut.) da je drutvo, a ne odluka individualnog poinioca,
odluujue za kriminalno ponaanje. Mlaenovi (1982) navodi da se Guerry bavio i
raspodjelom kriminaliteta u pojedinim krajevima Francuske, ime je konstatovao da su
ekonomski uslovi ivota odluujui faktor u uzrocima krivinih djela protiv imovine. Ta
su djela najea u najbogatijim francuskim provincijama koje se odlikuju upravo vidnim
raslojavanjem na ekonomskoj osnovi i u njima ivi najvie siromanog stanovnitva.
Upravo zbog ovih tvrdnji Guerry se smatra, zajedno sa Quteleteom, osnivaem tzv.
kartografske kole. Kao to je istaknuto, Adolphe Qutelet je u rezultatima svojih
istraivanja apostrofirao znaaj odreenih faktora koji u veoj ili manjoj mjeri utjeu na
vrenje krivinih djela. Kako istie Adler (1991), Adolphe Qutelet zakljuuje da
kriminalitet karakterie odreena zakonitost u svom poavljivanju u drutvu, i ukoliko
nema veih drutvenih poremeaja, kao to su elementarne nepogode ili ratovi, veoma
pravilno se moe sagledavati njegov obim, struktura i dinamika. Ovaj belgijski statistiar
svoje zakljuke zasniva na analizama kriminaliteta u Francuskoj, Belgiji i Holandiji i
generalno ih naziva pokazateljima tzv. "moralne statistike".
Vladajua graanska klasa toga doba suoava se sa ovim rezultatima i primorana je
poduprijeti nastojanja da se pronae odgovor napitanje zato je kriminalitet u porastu, koji
31
su razlozi odluujui. Poto su prirodne znanosti ve zasnovale odreena stanovita o
uzrocima ljudskog ponaanja uopte, tko se i razvijaju i teorije o bioloko-psiholokoj
determinaciji zloina.

Pored iznesenih obiljeja, navedeni period karakterie i nagla industrijalizacija drutva,
ija dinamika i intenzitet uslovaljavju uspostavljanje inoviranog sistema drutvenih
vrijednosti. Ignajtovi (1997) iznosi da je doba u kome se unutar graanskog drutva
stvaraju mone i privredne korporacije koje tee da zauzmu ne samo nacionalna, ve i
meunarodno trite. Ideje konkurencije i jednakih ansi za sve zamjenjuje teza za
dominacijom i potrebom da se oigledno i sve vee razlikovanje u drutvu opravda
prirodnim razlikama meu ljudima. Kao posljedica ovih nastojanja javlja se stav o zloinu
kao djelu nenormalnog patolokog pojedinca. Naglo raste interesovanje za ova bioloki,
medicinski i psihijatrijski orjentisana istraivanja koja a priori polaze od tvrdnje da se
prestupnici i po bio-psiholokoj konstituciji razlikuju od neprestupnika (Ignjatovi, 2005.,
str 159) S druge strane, Adler (1991) istie da razliitosti na bazi fizikih karakteristika i
izoblienosti, posmatrano kroz historiju, bile su osnova za proglaenje takvih linosti
predsiponiziranim za negativnosti. Prvi pisani dokumenti u kojima se nasluuje ova veza
jesu primjeri Grkog mislioca Socratesa, koji oblik lobanje i crte lica povezuje sa
sklonou ka alkoholou i brutalnosti.

U narednim izlaganjima bit e prikazane teze o individualnom doprinosu najmarkantnijih
istraivaa koji su za predmete rasprava uzimali uzroke kriminalnog ponaanja, a zloin
povezivali sa tjelesnom konstitucijom.

Giambaptista della Porta (1535-1615), u svom djelu The human phisiognomy (1586),
obrauje odnose ljudskog ponaanja sa crtama lica neke osobe. On prikazuje odreenu
uslovljenost razliitih karaktera od odnosa i rasporeda razliitih dijelova lica. Naime, on
naprimjer lopove opisuje kao osobe sa velikim usnama i otrim pogledom. Svojim radom
utemeljuje fiziognomiju kao disciplinu, koja e se nekoliko vijekova kasnije aktuelizirati u
daljnjem traenju veza izmeu izmeu fizikih obiljeja i devijantnog ponaanja.

Johan Kaspar Lavater (1741-1801), vicarski teolog, autor djela Les fragments
physiognomiques (1775), takoer ispituje fiziognomike postavke svog prethodnika. On
pokuava da dokae slinosti ljudskih glava (naroito delinkvenata) sa glavama razliitih
32
ivotinja i na taj nain obiljei njihove karakteroloke osobine. Takoer, on se smatra i
preteom jedne druge sline discipline, frenologije, kroz koju takoer pokuava
kriminalno ponaanje sa oblikom i strukturom ljudskog mozga. Milutinovi (1988) u
tumaenju rada Lavatera iznosi, da ljudi razvijaju ovakve ili onakve, pozitivne ili
negativne kriminalne akcije, zavisno od karakteri i strukture njihovog mozga. U raznim
djelovima mozga su smjetne razne sposobnosti, koje se ispoljavaju preko "voruga" na
lobanji i slinih spoljanjih manifestacija.

Franz Josef Gall (1758-1828), djelom The Anatomy and Physiology of the Nervous
System in General, and of the Brain in Particular (1791), i Johan Kaspar Spurzheim
(1776-1832), naslanjuje se na rad Lavetera iz oblasti frenologije, istraujui mogunost
povezivanja psiholokih sklonosti sa odreenim izoblienjima na lobanji. Njihov rad je
takoer podrao Charles Caldwell (1772-1853), koji je istraivao zavisnost ljudskog
ponaanja od rasporeda modanih elija. Ova uenja u tom periodu nisu pokazala nauno
zasnovanost i njihova najvea zasluga se moe ogledati u idejamakoje su potakle rad
kasnijih istraivaa.

Henry Maudsley (1835-1918), autor djela Responsibility in Mental Disease (1874), kao i
njegov prethodnik James Cowels Prichard (1768-1842) autor djela A Tretise on Insanity
and other Disorders Affecting the Mind, navode se kao predstavnici psihijatrijske (negdje
i psihopatoloke) teorije. Kako navodi Horvati (1981) oni smatraju da uzroci devijantnih
ponaanja lee u psihi ovjeka, koja u tim sluajevima ima patoloka obiljeja. Meutim, i
zdravo psihiko stanje moe biti uzrokom devijantnosti i to prilikom tekih anomalija
moralnih naela pojedinaca, koje nazivaju "moralnim ludilom", iako pri tome takve osobe
mogu biti i vrlo inteligentne. Mlaenovi (1982) navodi da ovakva stanja nazivaju i
srednjim zonama u evoluciji duevnih poremeaja a karakterie ih odsustvo moralnog
ula, koje rezultira ispoljavanjem izvjesnih perverznih osjeaja ili jako naglaenim niskim
instiktima. Upravo ova karaktersitika je presudna za njihovu karakterizaciju kao
kriminalne psihoze, ije ispoljavanje umnogome zavisi od spoljanjih uslova ivota.
Tvrdnja da se svi kriminalci karakteriu ovim obiljejem nailazi na najvie osporavanja i
utie na neodrivost ove teorije.

Jean Etienne Dominique Esquirol, sa djelom Mental maladies: A treatise of insanity
(1845), uz Phillipe Pinela, autora djela A Tretise of Insanity (1806) i Isaac Raya (1807-
33
1881), sa djelom pod naslovom The Medical Jurisprudence on Insanity (1838), takoer su
objanjavali kriminalno ponaanje psihologijom krivca. I ovi istraivai su se osvrtali na
problem moralnog ludila. Termin "moralno ludilo" definisao je Pinel, radom u kojem je
zakljuio da izmeu 20 i 60 % zatvorenika dravnih zatvora pati od nekog oblika
duevnog poremeaja. Adler (1991) dalje isti da je Ray bio prvi forenziki psihijatar u
Americi, i koji se interesovao za primjenu psihijatrije u pravu. U svom djelu zalae se za
proirivanje sadraja i uticaja instituta krivine odgovornosti. Esquirol je u svom radu
razradio pojam monomanije. Kako navodi Mlaenovi (1982) to duevno stanje,
znaajno za kriminalitet, odlikuje se nekim snanim i neodoljivim nagonima, koji takvo
lice naprosto guraju na vrenje odreene vrste krivinih djela. Poremeaji su prisutni
samo u oblasti volje. Kao primjere za te poremeaje navode se homicidna manija-
sklonost ka ubistvima, suicidna manija- sklonost ka samoubistvu, piromanija- sklonost ka
paljevinama, kleptomanija- sklonost ka kraama, dipsomanija- sklonost ka uivanju
alkohola, te dananji oblik narkomanija- sklonost ka zuivanju opojnih sredstava.

3.2.3. Istaknuti predstavnici pozitivistike orjentacije u kriminologiji

Intenzivnije prouavanje kriminaliteta datira tek od poetka prologa vijeka, prvenstveno
od strane pojedinaca, koji su po svojoj naobrazbi spadali u red biologa, ljekara, psihologa
i psihijatara, tj. specijalista za pojedine oblasti naune i praktine djelatnosti. Sama ta
okolnost profesionalne jednostranosti, koja je aktuelna znatnim djelom i u savremenoj
kriminolokoj literaturi, orijentisala je istraivanje na isticanje jednostranog uticaja
biolokih i psihikih elemenata kao kriminogenih faktora. (Milutinovi, 1988., str 89)
Pored doprinosa koji ostavljaju u razvoju monistiki orjentisane kriminalne etiologije,
pioniri biolokog istraivanja korjena kriminalnog ponaanja, njihov znaaj je i u
naunom "provociranju" istraivaa iz drugih naunih oblasti. Upravo ova injenica
doprinosi pojavi kritikog stava prema bioloki orjentiranim objanjenjima o determinaciji
devijantnog ponaanja, sa istovremenim iniciranjem niza istraivakih poduhvata u
etoiologiju kriminaliteta, pri emu su se naroito isticala istraivanja sociolokih i
psiholokih determinanti ljudskog ponanja. Sveukupni znaaj pojave pozitivistiki
orjentiranih kriminolokih istraivanja ogleda se u prihvatanju znaaja svih dimenzija
etiologije kriminaliteta, odnosno pojave i razvoja pluralistikog pristupa u objanjenju
uslova i uzroka kriminalnog fenomena.

34
3.2.3.1. Cesare Lombroso

Cesare Lombroso (1836-1909) zapoinje edukaciju na medicinskom fakultetu, pri emu
se opredjeljuje za psihijatriju, kojom se bavi tokom sluenja vojnog roka i prvog
univerzitetskog iskustva kao profesora u Torinu (Adler, 1991). Iskustvo koje je sticao u
jednom italijanskom zatvoru pridonijelo je njegovom interesovanju za antropologiju, te
poslije objave svojih naunih radova postaje profesor kriminalne antropologije.

Cesare Lombroso smatra se ocem moderne kriminologije. Njegova najvea zasluga se
ogleda u transformaciji kriminologije ("nauke o zloinu") sa polja filozofskog tumaenja
krivinog djela i slobodne volje na nauna istraivanja uzroka kriminalnog ponaanja.
Svojim djelom Luomo delinquente, objavljenim u Milanu 1876. godine, te neto kasnije i
djelom pod naslovom The Female Offender, objavljenim u Londonu 1895. godine,
objedinio je dotadanja pozitivistika istraivanja zloina sa antropolokog stanovita
(naroito fiziognomika i frenoloka istraivanja), pomenutu teoriju o evolciji vrsta
Charlesa Darwina te pravila primjene pozitivnog metoda Augustea Comtea u
kriminologiji. Osniva je antropoloke kolekoja se kasnije razvila u Italijansku pozitivnu
kolu. Njegovo uenje se temelji na primjeni naunih eksperimenata i istraivanja u
potrazi za objanjenjem kriminalnog ponaanja, koje se do tada tumailo iskljuivo
apstraktnim konceptom slobodne volje.

Stavljajui poinitelja u sredite panje i tumaei njegov nain ponaanja razlozima
bioloke, prije svega antropoloke, prirode zasnovao je svoju koncepciju "roenog
zloinca" (Horvati, 1981, str 32). Svojim istraivanjem obuhvatio je promatranje lobanja
383 mrtva zloinca i 5907 ivih zatvorenika. Poslije paljive sistematizacije rezultata
iznio je svoju teoriju. On zloince smatra "grekom evolucije", "praistorijskom ovjeku
zalutalim u civilizaciju", "moralnim ludakom" (Ignjatovi, 1997). Zloinci nose svojim
fiziolokim izgledom odreena obiljeja koja ih razlikuju u odnosu na ostale ljude. Ta
obiljeja kod zloinaca su nastala u procesu nasljeivanja od dalekih predaka (atavizmi) i
ogledaju se u upadljivim anatomskim ili/i fiziolokim crtama koje su prvi znaci duhovnog
propadanja i izopaavanja moralnih vrijednosti, i naziva ih Stigmati degenracije.

Te bioloke manjkavosti (roenih zloinaca) se ispoljavaju u dvije dimenzije, i to kroz
tjelesne osobine: mala glava, unazad zabaeno elo, razvijeni eoni sinusi, debljina kostiju
35
lobanje, razmjere kostiju jagodice i sljeponice, izbaena vilica, ubaenost onih duplji,
upava i kudrava kosa, velike ui, rijetki zubi, slinost izmeu spolova, s jedne strane,
odnosno kroz psihike osobine: relativna neosjetljivost na bol, otupjelost ula dodira,
veoma dobar vid, otupjela osjeanja, prerana zrelost kada su u pitanju tjelesna
zadovoljstva, lijenost, odsustvo grinje savjesti, nehajnost koja se ponekad ispoljava kao
hrabrost a nekada kao kukaviluk, velika tatina, strast ka kockanju i alkoholu, estoke ali
kratkotrajne i prolazne strasti, s druge strane (Ignjatovi, 1997). Ipak navodi da je uistinu
teko nai osobu koja bi imala sva ova obiljeja, ali u teoriji se i naglaava da je
vjerovatnoa kriminalne aktivnosti direktno povezana sa brojem pronaenih pomenutih
osobina.

Pored roenog zloinca, u svojoj tipologiji on navodi jo etiri grupe delinkvenata, i to:
epileptini, neuraunjivi zloinci (abnormalne osobe) te kriminaloidi, koje dalje dijeli na
sluajne i krivce iz navike. Svaka od ovih grupa ima svoja posebna obiljeja ali ona su,
kako se potcrtava u teoriji, izraena u manjem obimu i nisu nastala iskljuivo raanjem.
To se posebno odnosi na neuraunjive, koji postaju kriminalci usljed odreenih promjena
u njihovom mozgu, koje se dalje reflektuju na smanjenu mogunost razlikovanja izmeu
dobrog i loeg, kao i isticanja spoljnih- situacionih okolnosti kod sluajnih i krivaca iz
navike.

Pored mnogobrojnih zasluga, koje Lombrosa i svrstavaju u red osnivaa moderne
kriminologije, kritiari ipak zapaaju odreene greke u njegovoj teoriji. Upravo te kritike
postaju baza za dalje sistematsko pruavanje uzroka kriminaliteta. Kako navodi
Mlaenovi (1982) kao osnovna greka Lombrosovog uenja o roenom zloincu sastoji
se u njegovoj apriori postavci u biopsihikoj abnormalnosti svih krivaca. I pored toga to
je posmatranjem, dakle pozitivnim metodom, utvrdio niz anomalija kod jednog broja
zloinaca, on je ipak istim deduktivnim putem uoptio svoja zapaanja za sve krivce. On
ne primjenjuje uporedni metod, ne uzima za predmet svojih naunih ispitivanja i
nekriminalnih lica, nego vri ispitivanje iskljuivo u okviru jednog djela zloinake
populacije.




36
3.2.3.2. Enrico Ferri

Enrico Ferri (1856-1929), iako Lombrosov uenik i profesor prava, svojim djelom

Sociologia criminale, objavljenim u Torinu 1884. godine, utemeljio je pluralistiki pristup
u istraivanju etiologije kriminalnog fenomena. Tvrdi da se uzroci delinkventnog
ponaanja nalaze kako u samom ovjeku, tako i u njegovoj, drutvenoj, sredini, odnosno
da je devijantno ponaanje rezultat djelovanja antropolkih, biolokih i psiholokih
dispozicija izvritelja s jedne strane, uz istovremeni utjecaj socijalne sredine s druge
strane. Dakle, Ferri je izvrio sintezu svih dotadanjih tumaenja uslova i uzroka
kriminalnog ponaanja, te je objedinio u jedinstvenu teoriju, koja se temelji na
pluralistikim stanovitima o determinaciji ljudskog ponaanja.

Faktore koji ostvaruju najznaajnije uee u nastanku kriminalnog ponaanja dijeli na
Individualne ili antriopoloke, kosmike ili fizike i socijalne faktore. U narednoj abeli
prikana je njegov pluralistiki pristup kriminalnoj etiologiji.

Grupa kriminogenih
faktora
Podgrupe Faktori
Organska
konstitucija
Anomalije lobanje, anomalije mozga,
anomalije senzibiliteta, anomalije fizionomije
Psihika
konstitucija
Anomalije inteligencije, anomalije emocija,
anomalije linih osobina
Individualni
(antropoloki)
Line osobine Rasa, spol, starost, graansko stanje,
profesija, domicil, obrazovanje, odgoj
Kosmiki (fiziki)

Klima, konfiguracija zemljita, godinje doba,
temperaturne varijante, atmosferski pritisak
Socijalni Gustina naseljenosti, stanje javnog mnenja,
religija, ureenje porodice, sistem vaspitanja,
industrijska prizvodnja, alkoholizam,
ekonomska i politika orjentacija,
organizacija javne administracije, sistem
graanskog zakonodavstva, sistem krivinog
zakonodavstva
37

Pored kriminalne etiologije, Ferri je znalajnu panju usmjerio i na pitanja kriminalne
fenomenologije, te je u tom smislu kriminalitet podijelio na prirodni i zakonski. Prirodni,
ili kako ga jo naziva atavistiki, predtavlja krivina djela "mala in se", i zajedniki je za
sve civilizacije kojima se vrijeaju opt prihvaena osjeanja kao to su moral, religija,
poatriotizam itd. Drugu grupu, predstavljaju krivina djela "mala prohibita", ili zakonski,
odnosni evolutivni kriminalitet. U ovu grupu ubraja one oblike kriminalnog ponaanja
koji su usmjereni na povrede opte sigurnosti, koje se u odreenim drutvima u
odreenom veremenu smatraju privrednim, politikim i drugim oblicima krivinih djela.

Ferri takoer istraivanja usmjerava i na drugu dimenziju fenomenologije, odnosno na
izvrioce krivinih djela. Krivce djeli na krivce iz endogenih (unutranjih) i krivce iz
egzogenih (vanjskih) faktora. Njegova sistematizacija poznata je i pod nazivom pentagon,
pri emu on sistematizaciju kriviaca vri na roene zloince(delinquenti nati), duevno-
bolesne zloince (delinquenti pazzi), sluajne delinkvente (delinquenti doccasione),
delinkvente iz navike (delinquenti abituali) i krivce iz strasti (delinquenti per passione).

Obzirom na svoju profesiju pravnika, vladao je znanjima iz drutvenih nauka, to ga
dovodi u poziciju, za razliku od svog uitelja Lombrosa, da pored dogradnje etiologije
kriminaliteta socijalnim faktorima, napravi iskorak i u odnosu na politiku suprotstavljanja
kriminalitetu. Naime, poznat je njegov predloeni sistem mjera socijalne odbrane, kojim
on nastoji kritikovati rjeenja koja je na ovom terenu zastupala klasina kola, odnosno
sistem reagovanja na zloin iskljuivo kaznom, kojoj je cilj je bila odmazda i ispatanje,
zanemarujui ne samo uzroke kriminalnog ponaanja, ve i tretman koji bi trebao
doprinjeti popravljanju uinioca.

Sutina njegovog konceptu ogleda se u tezi da, u odnosu na znaajan doprinos socijalne
sredine u determinaciji kriminalnog ponaanja i istovremene kritike koncepta kanjavanja
prema klsinoj doktrini, ...ako je ponaanje uinioca potpuno odreeno navedenim
iniocima, on ne moe biti moralno odgovoran, niti kriv, pa drutvo nema pravo da ga
kanjava. Ipak poto je njegova djelatnost antisocijalna, drutvo na nju mora reagovati. U
tom, po drutvo, opasnom stanju je ne samo osnov reagovanja, ve i kriterijum za izbor
sankcije.... On cilj reagovanja ne vidi u odnosu na prolost i sadanjost (kanjavanj zato
to se grijeilo), ve u odnosu na budunost (kanjavanje da se ne bi grijeilo. On znaaj
38
kriivnih zakona vidi u tome da treba prije svega da odigraju preventivnu ulogu, tako to
e metodom psiholoke prinude odvraati najvei dio populacije od injenja krivinih
djela. Naime, Ferri ukupnu populaciju drutva dijeli na dvije krajnje manjinske kategorije,
pri emu bi jedna grupa vrila krivina djelauvijek, bez obzira koliko zakoni bili strogi,
odnosno druga grupacija koja ne bi vrila krivina djela ak i da zakoni ne postoje. Ipak,
najvie ljudi, prema Ferriu pripada veinskoj grupi, koja u kriminalnu zonu ne ulazi zbog
straha od sankcije.

Sistem mjera socijalne odbrane struktuira kroz Preventivne mjere (policijske ili
indirektne- ante delictum), Reparatorne mjere (uklanjanje posljedica KD-a), Represivne
mjere (zatvor, protjerivanje, novane kazne- post delictum) i Eliminatorne mjere (za
najopsanije zloince- uklanjanje iz drutva). Posebna panja treba biti usmjerena na
primjenu i razvoj medicinsko-psiholokog i sociolokog prouavanja linosti delinkventa,
posebno u fazi izricanja i izvrenja sankcije, kao i na pravosudnu kontrolu nad tretmanom
u penitensijarnoj fazi, za koju bi trebala biti zaduena sudska vlast.

3.2.3.3. Raffaele Garofalo

Raffaele Garofalo (1852-1934), objavljuje prvo djelo pod naslovom Criminologia, u
Napoliu 1885. godine. Garofalo je takoer uenik osnivaamoderne kriminologije
Lombrosa, ali i on se kao i Ferri u svom radu postepeno odvaja od uenja svoga uitelja.
Njegova kriminalna etiologija karakteristina je po objanjenju prema kojem uinitelj
krivinog djela ima moralnu smetnju, koja ima organsku osnovu i prenosi se nasljeem.

Kako istie Horvati (1981) Garofalo zastupa koncepciju "prirodnog kriminala", kojim se
ugroavaju temeljni moralni osjeaji solidarnosti i potenja koji slue kao osnova za
zajedniki ivot ljudi u drutvenoj skupini. Delinkventna osoba ima defekt u biti organske
prirode, koji se oituje kao moralna anomalija, ili nerazvijenost npr. osjeaja saaljenja
kod ubojica, ili osjeaja potenja kod kradljivaca. Unosi u kirminologiju pojam opasnosti
delinkventa (temibiliteta) i pravo drutva da se brani od takve opasnosti kao od divlje
zvijeri ili elementarne nepogode, svim sredstvima od lijeenja do eliminacije i to bez
obzira na krivnju takvog poinioca.

39
Garofalo takoer razrauje fenomenologiju krivaca, te u najznaajnije predstavnike
populacije kriminalaca uvrtava ubice, nasilne kriminalce i kradljivce. Kao to je ve
istaknuto, pored prirodnog kriminala, druga krivina djela svrstava u kategoriju
zakonskog kriminaliteta, svojstvenog za odreena drutva u datom vremenskom periodu.

3.2.3.4. Gabriel Tarde

Gabriele Tarde (1843-1904), jedan od predstavnika tzv. Lionske kole socijalne sredine,
objavio je za kriminologiju dva znaajna djela, i to La criminalit compare, u Parisu
1886. godine, i La philosophie pnale, u Lyonu 1890. godine. Ovaj naunik poznat je po
otrom naunom sukobu sa Lombrosovim uenjem o biolokoj determinaciji devijantnog i
zloinakog ponaanja, suprotstavljajui mu teoriju o socijalno-psiholokoj detreminaciji
ljudskog ponaanja pa svakako i kriminalnog ponaanja.

Polazei od zakona imitacije kao teoretske osnove za objanjavanje drutvenih pojava,
Tarde smatra da se oponaanje u sluaju zloina manifestuje u formi meusobnog
sukobljavanja, prelivanja i smjenjivanja mode i navike- zloin se javlja najprije kao
moda, koja prelazi zatim u naviku, da se oponaanje razvija sa tendencijom stalnog
proirivanja od viih ka niima nii oponaaju vie. On istie kao ilustraciju da se
skitnja, pijanstvo, trovanje i ubistvo, na koja su nekada "imali pravo" samo baroni i
kraljevi javljaju u svim redovima stanovnitva. Pri tome Tarde kae da se to oponaanje
ostvaruje, osim u rijetkim sluajevima, u formi smjenjivanja jednih metoda drugima, koje
se javljaju u sluaju kada dolazi do sukoba raznih pogleda- ubistvo noem zamjenjeno
ubistvom pukom. Shvatanja Tardea su imala veliki uticaj na neke kasnije pisce, koji su
svoja shvatanja o kriminalitetu zasnivali na njegovoj koncepciji. Ona su uticala naroito
na savremene socioloke teorije o kriminalizaciji i na teoriju uenja kriminalnog
ponaanja. Taj uticaj je doao oigledno do izraaja u Sutherlandovoj teoriji diferencijalne
asocijacije i njegovom tretiranju profesionalnog delinkventa u djelu "Profesionalni
kradljivac", kao i shvatanju mnogih drugih pisaca u kriminolokoj oblasti (Milutinovi,
1988., str 118-119). I Tarde znaajnu panju posveuje istraivanju kriminalnih sklonosti i
osobina profesionalnih krivaca, a u svojim radovima veoma kritiki se odnosi prema
tadanjoj kaznenoj poltici, iju radikalnu reformu vrsto podstie i podrava.


40
3.2.3.5. A. Lacassagne

A. Lacassagne (1834-1924), se takoer smatra jednim od utemeljivaa kole socijalne
sredine (miljea), koja se javlja u Lyonu (Francuska) krajem 19. vijeka. Po prfesiji je bio
sudski medicinar, i u poetku svoga rada je bio pobornik Lombrosovog tumaenja zloina
(Mlaenovi, 1982). Meutim, ubrzo svoja gledita o uzrocima kriminalnog ponaanja, sa
individualnih usmjerava na prioritetan znaaj drutvenih inilaca. Bavcon (1966) navodi
tvrdnje Lacassagnea prema kojima je zloinac proizvod sredine u kojoj ivi a ne atavizma.
Poznata je njegova misao da je prestupnik slian bakteriji koja svoje dejstvo ne moe
ostvariti bez za to pogodnog tla, a to je socijalna sredina (milje).

Meu-uticaj ljudi u drutvu, koji je osnov sadraja drutvene sredine, i koji oslikava
prirodu drutva jeste osnovni izvor iz koga nastaje kriminalitet. Svako drutvo je
specifino po svojim ekonomskim, prirodnim, moralnim, religijskim i kulturnim
odnosima i na bazi strukture tih odnosa nastaje i odgovarajui tip kriminaliteta
karakteristian za to drutvo. U ovom kontekstu je i njegova poznata izjava da "svako
drutvo ima onakav kriminalitet kakav zasluuje". Teoriju roenog zloinca pobija
tvrdnjama da anomalije koje su pronaene kod zloinaca nisu specifine samo za tu
populaciju, ve se mogu nai i kod nedelinkventnih linosti. Meutim, iako se nau kod
delinkvenata, njihov nastanak se ne moe iskljuivo tumaiti teorijom nasljea, ve su one
rezultat i socijalne sredine i uslova pod kojima linost ivi. Ovdje se naroito misli na
uticaj ambijenta- miljea na psihiku osnovu individue, koja svojim unutranjim odnosima
i prilikama stvara pogodno tlo za nastanak i razvoj zloina. Dakle, suprotno antropolokoj
koli, kao dominantne faktore za kriminalno ponaanje Lacassagne istie drutvene
faktore, iji uticaj, u svom obimu i strukturi se mora posmatrati kroz sve segmente
socijalnog ivota jedne zajednice.

3.3. Razvoj kriminologije u XX vijeku

Teorijski pristup istraivanju ima zadau da odredi mjesto empirijskih nalaza koji treba da
je potvrde kao konfirmativnu i prediktivnu u odnosu na prouavani problem. Suglasnost
teorije i empirije plastino je izrazio Kurt Lewin stavom: "Ne postoji nita tako praktino
kao dobra teorija" i mi emo nastojati u teorijskom pristupu istraivanja iznijeti glavne
postavke o kriminalitetu u sociologiji, glavne pojmove i orijentacije.
41

Razvoj kriminologije je iao uporedo sa razvojem drutvenih znanosti, iako su
konstitutivne godine kriminologije povezane sa porastom i vidljivou socijalnih
problema i unutar njih kriminala.

Kriminalitet ima mnotvo varijabli. Mnogobrojnost varijabli koje djeluju na kriminalitet
ukazuje da je kriminalitet kompleksna drutvena pojava, to znai da je pristup
istraivanju kriminaliteta mogu iz niza uglova posmatranja. Nijedan pristup sam za sebe
nije dovoljan da pojmi kriminal u njegovoj cjelovitosti. Kriminal je "totalna drutvena
injenica" i preklapa se sa nizom drugih "totalnih drutvenih injenica". On je uzrokovan
drutvom, ali i sam uzrokuje pojave. Objektivni vanjski faktori uzrokovanja nisu dovoljni
za objanjenje kriminaliteta. Isto tako kriminal se ne moe objasniti kriminalcem. Rije je
o odnosu opteg i pojedinanog, objektivnog i subjektivnog, javnog i privatnog, o dvije
"razine zakonitosti i svaki pokuaj da se pojava vieg reda objasni zakonitostima nieg
reda ili obratno, nuno dovodi do neuspjeha".
13
U XX vijeku, sa bogatijom
fenomenologijom drutvene stvarnosti, kriminalitet je lociran u oblasti teorije sukoba i
konflikata kao i socijalnih problema i to u onom trenutku kada je sociologija priznala
drutvu sukob kao njegov stalni atribut (Karl Marx, Georg Simmel, Lewis Coser). Ovu
injenicu da je kriminalitet stalna i pratea pojava drutva i stoga normalna drutvena
pojava konstatirao je jo Emil Durkheim od kojeg i polazi razmatranje socioloke teorije
kriminaliteta. Durkheim kae da: "Jedan in je kriminalan kada povreuje jaka i
definisana stanja kolektivne svijesti... Mi neki in ne osuujemo zato to je kriminalan,
nego je on kriminalan zato to ga mi osuujemo... Osjeanje, ma kakvo mu je porijeklo i
sudbina, ugraeno je u sve umove do odreenog stepena, snage i jasnoe i svako djelo
koje ga povreuje je zloin.
14


Durkheimova shvatanja snano su uticala na ameriku socioloku kolu. Mabel A. Elliot
obrazlae da je presudan momenat za razvoj amerike kriminologije odravanje
Nacionalne konferencije za krivino pravo i kriminologiju iz 1909. godine na Pravnom
fakultetu NorthWestern-univerziteta u Chicagu. Sastali su se da bi rijeili narasle

13
Mladen Zvonarevi: "Socijalna psihologija", kolska knjiga, Zagreb, 1978. godine, str. 751
14
Emile Durkheim: "Forms of social solidarity-Repressive Solutions and Mechanical Solidarity", 123-127 in selected
Writings, ed. Cambridge University Press, editor Anthony Giddens, 1972
42
probleme krivinog prava i postupaka. Iz te konferencije je iznikao Ameriki institut za
krivino pravo i kriminologiju. Do 1917. prevedena su sva glavna djela iz evropske
kriminologije, a ve 20-tih godina amerika kriminologija biva prepoznatljiva preko
Edwina H. Sutherlanda, same autorice, Clifforda R. Shawa, Henri D. McKay. Jedna od
najznaajnijih sociolokih figura u tom periodu je Robert E. Park koji je bio idejni voa
Chicago urbane kole iz koje su izrasli gore pomenuti autori. Pored teorije grada, glavna
pitanja ove kole su bile urbani kriminal,migrantske grupacije i rasi problemi. kola kje
jedno vrijeme bila zanemarena, ali se u ovim vremenima ponovo preispituje, jer problemi
koje su oni tretirali u ovomdobu su izgleda teko savladivi i kontrololirani. Leon
Radzinowicz smatra da se amerika kriminoloka misao do prvog svjetskog rata nalazila u
stanju imitacije evropske kriminologije, u toku dvadesetih godina je bio period procvata, a
poslije drugog svjetskog rata u fazi konsolidacije i stalne ekspanzije.

Kriminalitet u najirem smislu je univerzalna, povijesna i svjetska kategorija i stalni je
izvor interesa ljudi za ovu pojavu. Grubo govorei interes za kriminalitet je drutveno-
zatitni, medijsko-publicistiki i nauni. Kriminalitet je osjetljiv i vaan pokazatelj stanja
drutva i socioloki ugao posmatranja naglaava drutveni aspekt i uvjetovanost
kriminaliteta, te njegovu sociokulturnu i institucijsku dimenziju i injenica da se odreeni
sloj ljudi socijalno izraava u kriminalitetu obavezuje sociologiju da sagleda elemente
societeta u samom kriminalnom biu.
Tabela br.1.2.1 Dominantne teorijske orijentacije
K. Marx M. Weber E. Durkheim
Orijentacija
Marxizam
Interakcionizam
Teorija sistema
Funkcionalizam
Teorija sistema

kola
Marksizam
radikalna
kriminologija
Fenomenoloka
orijentacija
Teorija sistema i
drutvene akcije
Uzroci
kriminala
Kapitalistiko
drutvo
Kriminal je izabrano
stanje i postaje
Kriminal je
funkcionalan
43
kultura
Drutvena
akcija na
prevencijikrimi
naliteta
Promjena drutva i
institucionalne
konfiguracije
drutva
Radikalna
ne-intervenicija
Programi prilagodbe
sistemu, promjene u
ponaanju

Spoljni uticaji, kao vani teorijski faktori, mogu se svrstati u nekoliko osnovnih grupa:
- uticaji globalnog drutva najpotpunije izraeni u zakonodavnoj
regulativi koja se odnosi na krivine prestupe i pojedine njihove oblike,
- uticaji koji dolaze iz lokalne drutvene zajednice ,
- uticaji koji reflektuju mikrosocijalne grupe (porodica, rodbina,
susjedstvo),
- uticaji koji nisu predvieni (socijalni i politiki nemiri, dezorganizacija,
ratovi, itsl.),
- uticaji koji se odnose na postpenalni period.

U jednom sistematiziranom obliku strukturu i razvoj kriminologije u dvadesetom stoljeu
moemo shvatiti kao kontinuitet i meusobnu dopunu. U tom smislu su se izdvojile teorije
pritiska, teorije nadzora, teorije klasnog konflikta i radikalna kriminologija, teorije
kulturnog konflikta, teorije simbolikog interakcionizma i feministika kriminologija. O
svim tim teorijama u ovom radu je bilo rijei, pa nema potrebe da se ponovo rekapituliraju
njihove osnovne teorijske postavke. Osm toga, i prostor ne dozvoljava iru eksplikaciju
razvoja kriminologije.

U recentnoj kriminolokoj literaturi se javlja i postmoderna kriminologija koja sintetizira
prola teorijska iskustva, ali je suoena i sa novim izazovima globalizacije i prateeg
kriminaliteta. Otvorile su se nove teorijske perspektive i stvara se nova pojmovna mrea
poput drutva rizika,socijalnog kapitala, konsocijacijacije i antiglobalne kulturre.
Empirijske injenice poput meunarodnog kriminaliteta, eksplozije legalnih i ilegalnih
migracija, organizovanog kriminaliteta, naglog irenje sociopatolokih pojava kojim se
44
pothranjuje kriminal, terorizma i dr. potvruju ove orijentacije kao relevantne u novijem
razvoju kriminologije .































45
4. Socioloke teorije

Socioloki opus u tumaenju kriminala i kriminaliteta tendira da objasni aktere u sklopu
evironmentalnih pritisaka koji formiraju pojavu poznatu kao takvu. No, odgovori i dileme
nisu jednostavni, iako teorija nastoji da organizira razliite ideje o istoj pojavi. Za
psihologijsku teoriju kriminal je rezultanta djelovanjabnormalnih ljudi koji ine
abnormalna djela. Sociologija misli da okolnosti, u kojima se pojedinac nalazi, mogu
imati abnormalni karakter, ili da su one jednostavno po prirodi problematine. Odreene
nepovoljne okolnosti i pritisci mogu jednostavno rezultirati veom stopom kriminaliteta u
odnosu na druge okolnosti. U sociolokoj perspektivi postavlja se ova dilema: da li po
sebi loe okolnosti stvaraju kriminal i ako je to tako da li su kriminalci odgovorni za
svoja djela, sve dotle dok se ne izmjene ili poprave date okolnosti? Naravno da je lako
odgovoriti ne, ali u to se teko moe pouzdati. U sociologiji se smatra manje bitnim
postupak pojedinca kao kriminalan, a vie se fokusira na injenicu uoavanja okolnosti
kao kriminalnih, potom nastoji da uoi trendove, grupnu organizaciju, strukturu
mjesta/prostora/vremena i logiku ponaanja aktera u prostoru. U tom smislu ta vrsta
nastojanja je rezultirala mnogim teorijskim konstruktima poput street corner society,
sick role, right guy i mnogim drugim. Sociologija nastoji da uoi ire modele kako se
kriminal deava i odvija, ali u dovoljnoj udaljenosti od pojedinaca i psiholokih teorija s
jedne strane, i odovoljnoj udaljenosti od generalnih ili optih teorija drutva koje ne
doseu do fenomena kriminala. Klasina sociologija i njeni glavni predstavnici su
uglavnom o kriminalu promiljali u kategorijama rezidua, zaostataka unutar velikih
teorija, prije svega zbog toga to kriminal nisu smatrali glavnim stanjima drutava. Glavna
drutvena situacija za Marxa je bio kapitalizam i klasna borba unutar klasinih
kapitalistikih zemalja, za Durkheima je takoe to bio kapitalizam, ali kao prelaz iz
mehanike u organsku, industrijsku, zajednicu. Za Webera je takoe kapitalizam bio
glavna drutvena situacija i procesi poput racionalizacije i birokratizacije drutva. Fokus
njihovih interesa je bio ko su glavni akteri promjena i kriza u tadanjim okolnostima.
Dihotomni karakter klasnih drutava, bogati i siromani za Marxa, ruralno i urbano
drutvo, kao mehaniko i organsko za Durkheima, vladajua i srednja klasa za Webera,
kvalifikovali su sociologiju kao nauku o drutvenim stanjima, promjenama i krizama. Sve
opservacije o kriminalitetu su zaostaci ovih promiljanja ili posljedice glavnih stanja.
Dakle, kriminalci i kriminalitet nisu smtrani glavnim akterima na drutvenoj sceni, nego
samo kao posljedica glavnih situacija.
46
Socioloko razmatranje kriminaliteta otpoinje odbacivanjem antropoloke koncepcije
"roenog zloinca". Cesare Lombroso, iako predstavnik antropoloko-pozitivistike
struje, otvara socioloku raspravu o kriminalitetu pitanjem koje glasi: "ta je u strukturi
socijalnog sistema koji odreuje vrstu kriminalnih djela koja se pojavljuju u tim sistemima
i nain u kojima su takva djela rasprostranjena unutar sistema?" Uopte, socioloko polje
razmatranja kriminaliteta je zaokupljeno sa strukturom interaktivnog sistema, ne sa
osobama, i distribucijom i artikulacijom dogaanja unutar tih sistema.
15
Ovo
Albert.K.Cohenovo socioloko odreenje pitanja kriminaliteta ujedno nas distancira od
ostalih disciplina koje se bave kriminalitetom kao to se i ostale discipline nastoje
distancirati od sociologije. Edwin.H. Sutherland, koji je iznijeo postavku o diferencijalnoj
asocijaciji u procesu stvaranja kriminaliteta, osnovnim pitanjem smatra: "Kako ljudi
postaju vrsta ljudi koji ine kriminalni akt?" Sutherland je dao socioloki odgovor,
kriminalac se postaje uenjem kriminala od drugih kriminalaca, koji je dodue blizak
psiholokom pojmu uenja, a psiholozi su dali odgovor da je u pitanju linost. Psihologija
ima goleme rasprave o tome ta je kriminalna linost, jer se osobine linosti kriminalca i
nekriminalca u znaajnom broju faktora podudaraju i teko je razlikovati kriminalnu od
nekriminalne linosti. U ovom radu prihvatamo definiciju devijantnog ponaanja, kao
uporite za socioloku teoriju kriminaliteta "Kao ponaanje koje povreuje
institucionalizirana oekivanja tj. oekivanja koja su raspodjeljena i prepoznata kao
legitimna unutar socijalnog sistema."
16
Ova definicija odreuje devijantno i kriminalno
ponaanje u terminima odnosa akcije prema institucionaliziranim oekivanjima, ne u
terminima psiholoke strukture linosti. Psiholoka stanja "nenormalnih" su stanja
ovisnosti (psihopate, neurotini, izofreniari, itd.) tih linosti od psiholokih stanja i nisu
predmet interesa za sociologiju kriminaliteta. Linost nije mnoina za sociologiju, naime,
golem obim kriminaliteta se odnosi na kliniki "normalnu" populaciju, koja povreuje
institucionalizirana oekivanja.

Sociologija kriminala se kree u nivou prisne veze empirije i sokidno razraene pojmovne
mree to znai da tj. mikro i makro sociloloke teorije ne mogu na potpun i fleksibilan
nain objasniti kriminalca i kriminalite. Najupotrebljivije su terije srednjeg obima koje
uzimaju u obzir prednosti i jednog i drugog pristupa, ali su fokusirane na konkretne

15
Albert K. Cohen: "The Study of Social Disorganization and Deviant Behavior" in "Sociology today-Problems and
Prospects" VOL. II editors Robert K. Merton, Leonard Broom, Leonard S. Cottrell, Jr. Harper Torchbooks
16
Albert K. Cohen pomenuti rad
47
ivotne okolnosti. Teorijsku paradigmu teorije srednjeg obima ( midlle- range theories)
ponudio je Robert K. Merton u svom kratkom djelu O teorijskoj sociologiji . Merton
opte teorije naziva totalnim teorijama ili all- inclusive theories . Istie da je na
glavni zadatak danas je da razvijemo specijalne teorije primjenjive na ogranien
pojmovni okvir- na primjer, teorije devijantnog ponaanja, neprihvaenih posljedica
svrhovite akcije, socijalne percepcije, referentnih grupa, meuzavisnosti drutvenih
institucija- a ne da odmah traimo totalnu pojmovnu strukturu koja je adekvatna za
izvoenje ovih i drugih teorija srednjeg obima. Socioloka teorija , ako eli da se
znaajnoo unaprijedi, mora nastaviti rad na ovim meusobno povezanim ravnima: (1)
razvijanjem specijalnih teorija iz kojih se izvode hipoteze koje se mogu empirijski ispitati,
(2) razvijanjem, a ne iznenadnim otkrivanjem, progresivno optije pojmovne sheme koja
je adekvatna za konsolidovanje grupa specijalnih teorija
17
. Iako se studija pojavila na
srednjem nivou razvoja kriminologije ona je upozorila na teorijski oprez da se u
promiljanju vodimo idejom da u istraivanju ne idemo za univerzalizacijom ispitivnaog
problema, nego da se fokusiramo na njen konkreti diskurs. Tu se otvara mogunost
provedivih empirijskih i aplikativnih istraivanja, te konstatiranja moralne pozicije
problema( npr. da li zlo uzrokuje zlo). Openito ovaj pristup je rezultirao nizom vanih
teorija koje su upotrebljive sa stanovita ideje da je problem kriminaliteta shvatljiv,
ukoliko su shvaene osnovne situacije i problemi drutva. Neke neke teorije smatraju da je
pritisak na postignue zadatih kulturalnih ciljeva u drutvu uzrok kriminalitetu, i obrnuto
da kriminal moe poveati drutvenu koheziju. Razliite su teorijske mogunosti i o njima
e se raspraviti u ovom radu.

4.1.Socijalna dezorganizacija

Ideja socijalne stabilnosti proizilazi iz injenice da je kod veine akter u drutvu jasan
konsenzus o zajednikom dobru, a ono se mjeri kategorijama predvidljivosti, stabilnosti i
sigurnosti socijalnih tokova za veinu. Nasuprot stabilnosti drutva socijalna
dezorganizacija se odnosi na rascjep u jedinstvu ciljeva i dovodi do jednog
neuravnoteenog stanja drutva. Posrijedi je dezorijentacija u sluajevima promjene
uslova ivota i pojava neprilagoenosti na nove uslove. Okolina postaje patoloki
konfigurirana od strane grupa koje nisu u stanju da prihvate nove uslove. Hans fon Hentig

17
Robert K. Merton : O teorijskoj sociologiji, CDD,Zagreb,Zagreb,1979. s. 56.
48
smatra: "Da u ovakvim periodima zloini protiv imovine naglo dostiu strahovite razmjere
pokazuje da neto nije u redu sa naom kulturnom organizacijom".
18


Sposobnost prilagodbe pojedinca, im je dovedena u pitanje, pod jakim pritiskom
promjena, poputa, i u nizu alternativnih odgovora na stanje, prihvata i kriminal. S tim u
vezi teorija socijalne dezorganizacije uglavnom vee kriminalitet sa promjenama, a
promjene vode javljanju novih znaenja i vrijednosti koje dovode do diferenciranja grupa.
Drutvo je otvoreno polje sukoba i postoji gotovo maksimalna nesaglasnost oko
vrijednosti i ciljeva. "Bilo da raspravljamo o poremeenim odnosima u okviru porodice,
grupa po starosti i po polu, ili u okviru grupa profesionalnih irih zajednica, drutveni
poremeaj je u odreenoj vezi sa kriminalom. Ti odnosi raaju frustracije koje dovode do
nasilja i stvaraju stimuluse za ekonomsko krivino djelo. Ustanove koje vie ne
odgovaraju potrebama ljudi doprinose neuspjehu pojedinaca da na drutveno prihvatljivoj
osnovi definiu situacije. Drutveni poremeaj koji je odgovoran za zloin nastaje zbog
nedostatka standarda, kao u sluaju osoba koje rastu u oblastima "sluma", ili od
organizovanih pokuaja koje ine gangsteri, rekatiri, korumpirani politiari i ostale
antisocijalne grupe da bi izopaili drutvene ustanove u svoje sebine ciljeve."
19

Dezorganizaciju moemo zamisliti jednako kao uzrok i kao posljedicu kriminaliteta,
odnosno kao zavisnu ili nezavisnu varijablu. Dr. Stanko Frank
20
smatra da je
dezorganizacija fiziki proces, tj. fizikom raspadanju odgovara kulturno raspadanje
(kulturni konflikt), uz napomenu da kriminalitet kao asocijacija dobiva neki stabilitet.

Mi smo prihvatili definiciju socijalne dezorganizacije od Roberta E. L. Farisa, jer nam
operacionalno najbolje pokriva diskurs nestabilnosti. Ona glasi: "Socijalna
dezorganizacija je krah funkcionalnih odnosa meu lanovima (drutva) do onog stepena
koji se mijea sa izvravanjem prihvaenih zadataka grupe. Raspad drutvene
organizacije, da bi se postigao neki cilj, ne znai dezorganizaciju samu po sebi, niti je
dezorganizirajui faktor, jer ukoliko proizilazi iz okolnosti koje su izvan kontrole i nije
greka nijednog od lanova, raspad moe biti prihvaen bez slabljenja solidarnosti

18
Hans fon Hentig: "Zloin uzroci i uslovi", Veselin Maslea, Sarajevo, 1959. godine, str. 25
19
Mejbl A. Eliot: "Zloin u savremenom drutvu", Veselin Maslea, Sarajevo, 1962. godina, str. 316
20
Dr. Stanko Frank: "Teorija kaznenog prava", kolska knjiga, Zabreb, 1955. godine, str. 5
49
grupe.
21
Faris, pored navedenog u definiciji, kao opte simptome dezorganizacije u
drutvu navodi:
1. Formalizam;
2. Opteprihvaeni elementi integracije u drutvu se mjenjaju i
nameu se nove osobine i vrijednosti, kao centralne u novom
drutvenom poretku, i koje e vremenom stei opte priznato
znaenje. Propadanje optepriznatih, neprikosnovenih vrijednosti
otvara put dezorganizaciji (npr. raspad SFRJ i istraivanje novih
nacionalnih drava);
3. Individualnost interesa i ukusa;
4. Okolina koja naglaava i priznaje pretjerane line slobode i
individualna prava je pogodan teren za procvat (flourish)
dezorganizacije, to nije karakteristika stabilnih drutava;
5. Hedonistiko ponaanje;
6. Semantike potekoe se odnose na namjerne i artificijelne razlike u
istom jezikom iskustvu u okviru heterogenih populacija (razne
profesije, nacionalnosti) i same potenciraju ve postojee razlike;
7. Uzajamno nepovjerenje izmeu grupa, nacija i onemoguavanje
postizanja zajednikih ciljeva;
8. Fenomen nemira: u periodima opte dezorganizacije ljudi bivaju
svjesni neega to nisu u stanju definisati, ivot se ne odvija na
uobiajen nain, ponaanje odraava napetost u drutvu, ali ne
pomae rjeavanju problema. Kretanja stanovnitva su velika i samo
kretanje daje iluziju poboljavaja kvaliteta ivota.

Faris dalje pravi razliku izmeu socijalne dezorganizacije i katastrofe. Katastrofa moe
uticati na drutvenu organizaciju u mnogim vidovima i moe prekinuti koordinirano
funkcionisanje lanova drutva. U ekstremnim sluajevima javlja se privremena totalna
drutvena dezorganizacija, sa provalama nasilja i pljake. Prirodne katastrofe mogu staviti
drutvenu organizaciju pred ozbiljan test. Prirodna katastrofa nije neizbjeno povezana sa
drutvenom dezorganizacijom, naprotiv, ekstremne nevolje jedne zajednice mogu je ak

21
Robert E. L. Faris,ibidem str.28-34.
50
uvrstiti. Tamo gdje je drutvena organizacija bila u zdravoj formi, izbijanje nesree
izaziva malu koliinu nereda.

4.2. E. Durkheimova teorija anomije

Emile Durkheim smatra da je kriminalitet normalna drutvena pojava, jer je stalni atribut
svakog drutva. Nema drutva bez kriminaliteta i stoga je neizbjena pojava. Kriterij
normalnosti kriminaliteta za Durkheima je prosjenost odnosno stopa prosjenosti kojom
se kriminalitet javlja, kriminalac je "redovan agent drutva". Stanje koje dovodi do pojave
kriminaliteta je stanje anomije. Prema Durkheimu anomija je stanje u kojem drutvo sve
vie gubi integrativne sile u procesu razvoja Sile drutvene kontrole i snage koja ga
ujedinjavaju slabe. Ranije norme i standardi se naputaju i prihvataju se nove. Drutvo je
dezorganizovano, fragmentirano i atavizirano. To je stanje nesigurnosti, nereda, entropije i
haosa. Na taj nain dolazi do drutvene izolacije koja srazmjerno raste sa sve veom
drutvenom pokretljivou, na scenu stupa pojedinac koji ivi za sebe i svoje interese.

Javljaju se zloini kao odgovor na stanje haosa, zloin je znak nestanka solidarnosti,
normi i vrijednosti koje drutvo dre na okupu. Stanje anomije Durkheim operacionalizira
prilikom objenjenja samoubistava kao definitivnog prekida veze pojedinca sa drutvom.
On utvruje da je samoubistvo rjee gdje je jaka solidarnost (katolici), a da je vea stopa
gdje je solidarnost slabija (protestanti). U uslovima poveane izolacije javlja se egoistian
tip samoubice. Tamo gdje su ljudi vezani tradicijom , obzirima, obiajima preovladava
altruistiki tip samoubice. Stanja anomije npr. gubitak statusa, prelaska iz sela u grad,
kompeticijski ritmovi ivota rezultiraju anomikim tipom samoubistva. Durkheim doputa
i fatalistiki tip samoubice koji se javlja kod raznih emocionalnih osujeenja, pretjeranog
pritiska fizike okoline, kada su tenje i elje blokirani. Mi bi dodali i takozvani
eskimski tip samoubistva. Naime neka eskimska plemena imaju ritual samoubistava
kada prestanu biti funkcionalni za zajednicu i kad osjeaju da su na teretu zajednici. U
toku proteklog rata u BiH primjetili smo taj tip samoubistava naroito kod starijih osoba i
to onih koji su bili ovisni o medicinskim uslugama ili od lanova familije, naroito u
vremenima teke oskudice.

51
Iz Durkheimovog pojma anomije izrasle su teorije dezorganizacije i R.K.Mertonova
teorija anomije.
Socioloke teorije povezuju kriminalitet sa drutvenom strukturom s jedne strane, i s
druge strane pokuavaju da daju odgovor na pitanje "kako se postaje kriminalac". Prema
"teorija grupa" drutvo je zbir grupa u horizontalnom i vertikalnom nivou. Sve grupe
imaju norme i zbog toga mogu uticati na svoje pripadnike. Dio odreenih grupa su i
kriminalne grupe i stoga su one subkulturalni entiteti. Donald Clemmer je npr. uveo
pojam zatvoreniko drutvo (prison community) i otkrio da zatvorenika populacija
zaista funkcionie kao konkretna subkultura sa odreenom hijerarhijom i strukturom.

4.3. Teorija diferencijalne asocijacije

Teoriju "diferencijalne asocijacije" utemeljio je Edwin H. Sutherland. Obratiemo panju
na tekst "Socioloka teorija kriminalnog ponaanja" koji je uradio zajedno sa Donaldom
R. Cressey-om.
22


On smatra da nauno objanjenje kriminalnog ponaanja moe biti izraeno u terminima
procesa kojim se operira u momentu javljanja kriminala ili pak u terminima koji operiraju
sa life history injenicama.

U prvom sluaju, objanjenje moe biti nazvano "mehaniko", "situacijsko" ili
"dinamiko", a drugom "historijsko" ili "genetiko". "Situacijsko" objanjenje izoluje
linu i drutvenu patologiju. Situacijska istraivanja rezultiraju zakljucima da neposredne
determinante kriminalnog ponaanja lee u kompleksu linost-situacija, a kriminalci
nastoje to tako i objasniti. Objektivna situacija je vana zbog osiguranja anse za
kriminalni akt. Socioloki stav ne iskljuuje situaciju, jer je situacija definirana od osobe
koja je ukljuena u kriminalni akt, ako je situacija "kriminalno izvrna". Druge osobe
situaciju ne definiraju tako to znai da osobe razliitog ivotnog iskustva inkliniraju
sposobnosti, pa i otpor ili sklonost ka kriminalnom aktu. Prola iskustva osobe e u

22
Edwin H. Sutherland and Donald R. Cressey in "Principles of Criminology" 7th ed., Philadelphia, J.B. Lippincott Co., 1966
PP. 77-83
52
najveoj mjeri odrediti nain na koji e definirati situaciju. Objanjenje kriminalnog
ponaanja u terminima prolih iskustava je mogue u kategorijama life histories. Stoga
za Sutherlanda kriminalno ponaanje ima slijedee odrednice:
1. Kriminalno ponaanje je naueno-to znai da kriminalno ponaanje
nije naslijedno kao takvo, takoe osoba koja nije ve odgojena u
kriminalu ne iznalazi kriminalno ponaanje (kao odgovor-primjedba
autora) na situaciju;
2. Kriminalno ponaanje je naueno u interakciji sa drugim osobama u
procesu komunikacije. Ova komunikacija je verbalna u mnogim
pogledima, ali takoe ukljuuje "komunikaciju gestova";
3. Temeljni dio uenja kriminalnog ponaanja odvija se unutar
intimnih osobnih grupa. Ovo znai da impersonalno posredovane
komunikacije, kao filmovi i novine, igraju relativno nevanu ulogu
u porijeklu kriminalnog ponaanja.;
4. Kad je kriminalno ponaanje naueno, uenje ukljuuje:
a) tehnike izvedbe kriminala, koje su ponekad veoma
komplikovane, a ponekad jednostavne,
b) specifian smjer motiva, poriva, racionalizacije i stavova,;
5. Poseban smjer motiva i poriva je nauen u zavisnosti od definicija
zakonskih pravila i kodova kao korisne ili nekorisne. U nekim
drutvima individua je okruena osobama koje nepromjenjivo
definiraju zakonska pravila kojih se pridravaju, dok u drugim je
okruen osobama ije line definicije su sklone naruavanju
zakonskih pravila. U drutvu su te definicije izmjeane, sa
posljedicama da se manifestuju kao kulturalni konflikt u vezi
zakonskih pravila;
6. Osoba postaje delikvent zato to naglaava definiciju koristi
naruavanja zakona nad definicijama nekorisnosti naruavanja
zakona. To se odnosi i na kriminalne i antikriminalne asocijacije i
ine se kao protivne sile. Kad osoba postane kriminalac, ona to ini
zbog kontakta sa kriminalnim modelima i takoe zbog izolacije od
53
antikriminalnih modela. Svaka osoba neizbjeno asimilira kulturu
okruenja ukoliko drugi modeli nisu u konfliktu. Ova tvrdnja
diferencijalne asocijacije znai da asocijacije, koje su neutralne, su
bez uticaja na porijeklo kriminalnog ponaanja;
7. Diferencijalna asocijacija moe varirati u uestalosti, trajanju,
prednostima i intezitetu. Ovo znai da asocijacija sa kriminalnim
ponaanjem i asocijacija sa antikriminalnim ponaanjem variraju u
zavisnosti od kritinog izbora jednog od modela ponaanja.
"Prednost" je vana u smislu da je zakonsko ponaanje razvijeno u
ranom djetinjstvu i moe postojati kroz itav ivot. Delikventno
ponaanje se razvija u ranom djetinjstvu i takoe moe postojati
kroz cijeli ivot. To je ujedno i pitanje odabranog uticaja. "Intezitet"
je prestini izvor "kriminalnog ponaanja" ili antikriminalnog
ponaanja i popraeno je emocionalnim reakcijama, koje se odnose
na tu asocijaciju;
8. Proces uenja kriminalog ponaanja putem asocijacije prema
kriminalnim i antikriminalnim modelima ukljuuje sve mehanizme
koji su ukljueni u svako drugo uenje. Ovo znai da uenje
kriminalnog ponaanja nije ogranieno na proces imitacije.
9. Kriminalno ponaanje je izraz potreba i vrijednosti kao i
antikriminalno ponaanje. Lopov krade da osigura novac, ali takoe
poten rad je u skladu sa stjecanjem novca.

Dalje Sutherland objanjava da u oblastima gdje je delinkvencija visoka, maloljetnik
(under age) koji je socijabilan, aktivan, sa velikom vjerovatnoom e doi u kontakt sa
susjedstvom i izabrati delinkventno ponaanje, za razliku od maloljetnika koji je izolovan,
introvertan i inertan ostaje kod kue i sa manjom vjerovatnoom e stupati u kontakt sa
drugim maloljetnicima u susjedstvu i ne postaje delinkvent. Ali maloljetnik koji je
komunikativan i nije ukljuen u delinkventno ponaanje, znai da je pod uticajem
porodice koja potuje zakon. Personalne asocijacije su odreene u optem kontekstu
drutvene organizacije. Dijete se uobiajeno uzdie u porodici, mjesto stanovanja
54
porodice u Americi ponajvie je odreeno prihodima i delinkventna stopa je npr. vea u
dijelovima grtada gdje se iznajmljuju stanovi.

Objanjenje visoke stope kriminaliteta je u izravnoj vezi sa socijalnom dezorganizacijom i
Sutherland ga dopunjuje pojmom "diferencijalnom socijalnom organizacijom". Postulat na
kojem je ova teorija temeljena polazi od toga da je korijen kriminala u socijalnoj
organizaciji i u izrazu te socijalne organizacije grupa moe biti organizirana za kriminalno
ponaanje ili organizirana protiv kriminalnog ponaanja. Sutherland, propitujui ovaj stav,
otkriva da je kriminalno ponaanje rasprostranjeno du kontinuuma drutvene strukture.
Drutvena struktura nije imuna na kriminalitet, i Sutherland je otkrio da kriminal ne vre
samo nie klase nego je svojstven i viim klasama (npr. white collar crime-kriminal
upravnog osoblja u industriji).

4.4. Teorija diferencijalne identifikacije

Stopa kriminala je izraz klasne i prostorne distribucije razliitih organizovanih grupa.
Danijel Glaser isti da ovaj pristup ne pravi razliku izmeu profesionalnih obinih i
sluajnih delinkvenata. Glaser dopunjuje ovo gledite modelom identifikacije sa raznim
grupama i licima kriminalnog ili normalnog ponaanja ukoliko osoba smatra da je takvo
ponaanje prihvatljivo. Stoga se zalae za pojam "diferencijalne identifikacije" u
nastojanju da se objasne nivoi korisnosti odreenog ponaanja.

4.5. Teorija kulturnog konflikta

Ovim teorijama kojim je bliska i teorija "kulturnog konflikta" (Thorsten Sellin) koja
polazi od konflikta kultura i kulturnih normi kao uzroka kriminaliteta. Prema Thorstenu
Sellinu kulturni sukobi e se desiti: "Prvo, kada se ovi kodeksi sukobe na granici
susjednih kulturnih podruja; drugo, kada se, to moe da bude sluaj sa zakonskim
normama, zakon jedne kulturne grupe proiri i na teritoriju druge grupe; i tree, kada se
55
lanovi jedne grupe presele na podruje druge grupe."
23
Primarni sukobi su sukobi izmeu
kultura, sekundarni sukobi su unutar jedne kulture. Sekundarni sukobi ine jednu
homogenu zajednicu dezintegrisanom i neotpornom na integracijske i kohezione procese.
Meutim mobilitet pojedinca, i to statusni, uslovljava da pojedinac biva izloen raznim
kulturama i u zavisnosti od situacije on realizuje norme kulture koje odgovaraju njegovoj
trenutnoj poziciji. Kultura pojedinca e rasti ukoliko pripada veem broju kulturnih
modela, ali istovremeno ove kulture mogu biti u sukobu. Npr. migrant koji je ruralnog
porijekla i koji je roenjem usvojio tu kulturu dolazi u industrijsko sredite i stupa u vezu
sa urbanom kulturom koja mu je strana i nepodnoljiva ali je mora prihvatiti kako bi
uope mogao funkcionisati i u to funkcionisanje ukljuuje i mjeru korisnosti. Mi na ovom
mjestu nudimo da se uspostavi "pojam dvostrukih prostora" sa ciljem da nam empirijske
injenice potvrde mjeru nepripadanja jednom socijalno-kulturnom prostoru i da se ove
mjere uporede sa mjestom porijekla i mjestom boravka kao sociokulturnim injenicama.
Obzirom da je socio-kulturni prostor moniji i stabilniji od pojedinca, u smislu da
potrauje od njega specifine uloge (oekivanja), vano je utvrditi i mjeru ispunjavanja
ovih uloga, a da kao kontrolna varijabla bude stvarno ponaanje pojedinca. Stoga bi bilo
mogue govoriti o sukobu uloga ili o dvostrukosti identiteta koji mogu biti strateki
organizovani za ostvarenje cilja, interesa ili veze sa poeljnom situacijom. Identitet, kao
kulturalna strategema se pojavljuje kao instrument konformiteta.

4.6. Teorija podkulture i kontrakulture

Teorija "podkulture i kontrakulture" smatra da je drutvo odreeno jednom dominantnom
kulturom (u SAD osobito kulturom srednje klase). Podkulture i kontrakulture se javljaju u
klasnim drutvima gdje nije mogu svima pristup opte proklamovanim vrijednostima
dominantne kulture. Clyde Kluckhohnu i Alfred Kroeber navode da se: "Kultura sastoji od
eksplicitnih i implicitnih obrazaca, i od i za ponaanjem steenih, simbolima preneenih,
svojevrsnih postignua ljudskih grupa, ukljuujui njihova otjelovljenja u umjetnosti;
temeljna sutina kulture sastoji se od tradicionalnih ideja (povijesno izvedenih i
selekcioniranih) i njima posebno pripisanih vrijednosti. Kulturni sistemi mogu se na

23
Prema Milanu Milutinoviu-ibidem str. 127
56
jednoj strani tretirati kao proizvodi akcija, a na drugoj kao pretpostavljeni elementi neke
budue akcije".
24


Oigledno je da kultura ima najveu "koliinu drutvenosti" za grupu na koju se odnosi,
jer ujedinjuje drutveno vrijeme (prolost, sadanjost i budunost). Eksplicitni postupci su
posljedica implicitnih obrazaca kulture. U diferenciranim drutvima postoji uvijek vie
kulturnih obrazaca koji su, prema Kluckhohnu, raznoliki odgovori kulture na ove
univerzalne kategorije okoline:
25

Snadbijevanje biolokim potreptinama;
Uloga razlikovanja;
Djelotvorna kontrola upotrebe moi;
Komunikacija;
Raspored saznajnih orijentacija;
Zajedniki artikulisani zbir ciljeva;
Normativna regulacija znaenja;
Regulacija i stvaranje djelotvornih izraza;
Socijalizacija.
Dakle, prema Kluckhohnu kultura nastoji organizirati svoju okolinu i oblikovati je prema
svom obrascu. S tim u vezi postavlja se pitanje dominacije jedne kulture u odnosu na
drugu. U drutvima velikih promjena i otvorenosti, kulture neminovno dolaze u sukob. U
kulturnom pejsau vidljiva je i kultura kriminalaca koja ima svoje norme i sve oblike
jedne kulture. Albert K. Cohen u studiji "Delinquent Boys: The Culture of the Gang"
razvio je jednu takvu teoriju kulturnog sukoba i dokazao da se delinkventna podkultura
javlja kao posljedica klasne strukture drutva. U vezi maloljetnike delinkvencije Walter
B.Miller
26
postulira kulturu nie klase kao autonomni kulturni sistem i proglaava ga
okolnou koja stvara maloljetniku delinkvenciju. U tom smislu kultura nie klase
fokusira se oko est centralnih situacija:

24
Prema Ivanu Luevu "Socijalni karakter i politika kultura", Sociologija, No 1, godina XVI, Beograd, 1974. god.
25
Clyde Kluckhohnu "Culture and Behavior" in Handbook of Social Psychology, Addison-Wesley Publishing Company, P.
921-968
26
Walter B.Miller:Lower class as a generating mileu of gang delinquency, in, Gang delinquency and gang
subcultures, ed, James F. Short,New York: Harper and Row, 1968. p.135-136.
57
- nevolja, to su sve situacije i ponaanja kojadovode do neugodnog
kontakta s predstavnicima vlasti ( tue, pijanevanje, vanbrana
trudnoa i sl.)
- ilavost, odnosi se na fiziku snagu i izdrljivost, mukost, hrabrost,
vjetinu
- lukavost, oznaava sposobnost da se drugi nadmudri, vjetina sticanja
novca na pametan nain, spremnost na brz i duhovit odgovor
- uzbuenje, spremnost na avanturu i rizik, elja za promjenom i
aktivnou
- sudbina, vrijednost povezana s vjerovanjemda uspjeh nije mogu bez
uticaja vie sile koja je van kontrole pojedinca
- nezavisnost, sloboda od nadzora i autoriteta.

4.7. Teorija anomije R.K. Mertona

Teorija "anomije takoe daje znaajne odgovore na problem kriminaliteta, jer je
povezana sa drutvenim vrijednostima. Po Durkheimu "Anomija je situacija deregulacije
ili relativnog nedostatka normi u nekoj socijalnoj grupi".
27


Od novijih teorija "anomije" najpoznatija je Roberta K. Mertona. Njegov naglasak je na
raskoraku izmeu vrijednosti koje drutvo namee i relanih mogunosti koje ljudi imaju
da te vrijednosti ostvare. U postizanju ciljeva predvieni su naini, sredstva i institucije
putem kojih se realizuju na drutveno poeljan nain, vrijeme i mjesto. Budui da je
drutvo stratifikovano i klasno struktuirano mnotvo grupa ne mogu da ostvare svoje
nakane putem predvienih institucija, jer su im nepristupane. Aberantno (zastranjeno)
ponaanje se socioloki moe gledati kao simptom disocijacija izmeu kulturno
propisanih aspiracija i socijalno okarakterisanih izlaza za ostvarivanje ovih aspiracija.


27
Prema dr. Milici Petrovi: Vrijednosne orijentacije delinkvenata, Institut za kriminoloka i socioloka istraivanja,
Beograd 1973. godine, str. 16
58
R. K. Merton razmatra pet tipova adaptacije koje su ematski prikazane u tabeli, gdje (+)
znai "prihvaaju",a (-) znai "odbijanje prevladavajuih vrijednosti i zamjena novim
vrijednostima" u drutvenom sistemu.
Tipologija naina individualne adaptacije

Naini adaptacije: Kulturni ciljevi Institucionalna sredstva

I konformitet + +
II inovacija + -
III ritualizam - +
IV povlaenje - -
V pobuna



Iz sheme je vidljivo da je konformitet kao nain adaptacije predvieno kao kulturni cilj i
pretpostavljaju se institucionalna sredstva. Konfiguracija institucija drutva objanjava
koje se institucije nude kao legalna sredstva za postizanje ciljeva. Inovacija je predviena
kao kulturni cilj, ali institucionalna sredstva ga ne predviaju, jer bi inovacija mogla
institucionalna sredstva naruiti. Ritualizam nije predvien kao kulturni cilj, ali ga
institucijska sredstva predviaju (npr. funkcija ceremonije je da potvrdi indentitet grupe).
Povlaenje nije predvieno ni kao kulturni cilj, niti su predviena institucionalna sredstva,
dok pobuna spada u zonu "prihvatanja-odbijanja", kao kulturnog cilja za koju su
predviena, u strukturi drutva, institucionalna sredstva koja mogu prihvatiti ili odbaciti
ovaj nain adaptacije.

U zavisnoti od poloaja pojedinca u strukturi, drutvena struktura vri pritisak na jedan ili
drugi nain ponaanja. Odabrana alternativa je manje vie dugotrajan odgovor pojedinca
na pritisak drutvene strukture, i ne odnosi se na tipove line organizacije.
28


U okrilju nedostinosti ciljeva legalnim putem stvaraju se kriminalne alternative,
krenjem normi stvara se ambijent anomije i preko tog ambijenta ostvaruju se ciljevi. Na

28
Robert K. Merton: Social structure and Anomie, Harper and Row, Publishers 1969.
59
osnovu ovih shvatanja L. J. Srole je izradio skalu anomije koja su primjenjena u nizu
istraivanja delinkvencije. U ovim istraivanjima naena je korelacija izmeu anomije i
niskog socijalnog statusa, sa prateim psiholokim stanjima pojedinca.

4.8. Teorija socijalnog interakcionizma

Teorija socijalnog interakcionizma i etiketiranja (Howard Becker, Ervin Goffman) polazi
od hipoteze da je izvor devijacije u interakciji izmeu lica koje je izvrilo djelo i onih koji
reaguju na to djelo. Oni su dokazali da "nosioci reagovanja na kriminalnu populaciju" su i
sami ukljueni u fenomenologiju kriminaliteta. Naime u aktu reagovanja, mehanizmi
etiketiranja jednu osobu proglaavaju delinkventnom na osnovu definisanja situacije kao
kriminalne, a osnovi okvir definicije su krivine norme koje je proklamovala i zatitila
vladajua politika grupa u drutvu. Drutvo je podijeljeno na konformiste, devijante,
cenzore i cenzurisane, vaspitae i vaspitavane, dominantne i marginalne. Posljedice za
etiketiranog pojedinca su trajne i najee ponovno upada u lanac reakcija drutva. Npr.
osoba koja je bila u zatvoru ima manje anse za zaposlenje nego ona koja nije bila. Tako
se etiketirani sve vie otuuje od normi legitimnih grupa i esto kao izlaz nalazi grupu
koja je identifikovana kao devijantna. Iznijet emo kao primjer jednu raspravu Dr. Ivana
Jankovia
29
, uglednog kriminologa koji je doktorirao kod Donalda R. Cressey-a, i otrog
kritiara Krivinog zakona SFRJ, u vezi smrtne kazne, a rasprava je povezana sa inom
etiketiranja. Biva SFRJ, odnosno Krivini zakon, je spadala u retencionistike zemlje
(zemlje koje prihvataju izvrenje smrtne kazne) za razliku od abolicionistikih zemalja
koje zabranjuju izvrenje smrtne kazne. Naime KZ SFRJ je propisivao smrtnu kaznu u 45
lanova od ukupno 141 lana posebnog djela i kao takav je spadao u najrepresivnije na
svijetu. Uoena je tendencija pootravanja represije, tj. uveanje ovog broja lanova. KZ
svake republike i pokrajine predviao je smrtnu kaznu za razliite oblike ubistva. Takvih
kapitalnih djela je bilo po dva (Slovenija i Hrvatska), odnosno po tri sve druge federalne
jedinice (danas drave) s izuzetkom Srbije koja je dodala i etvrti. U Srbiji se 1986.
godine taj etvrti lan odnosio na krivino djelo za koje je propisana smrtna kazna tj.
"nasilje kojim se ugroavaju slobode i prava graana drugog naroda, narodnosti ili etnike
grupe, ako je djelo za posljedicu imalo umiljaljno lienje ivota pripadnika drugog

29
Start Magazin broj 531, Zagreb 1989. godine
60
naroda (stav 4 u vezi stava 1 lana 61 KZ SRS). Jankovi konstatira da je ovim lanom,
sve to se njime inkriminie odavno zabranjeno krivinim zakonima o razliitim oblicima
nasilja prema linosti, imovini ili simbolima. Ovako formulisan lan sugerie da se
kanjava zbog nacionalne pripadnosti izvrioca i rtve i zakljuuje da je rije o jednom
srednjovjekovnom poimanju drutva i drutvenih odnosa. Kao to je poznato povod za
nastanak ovog lana su bile nacionalne napetosti Albanaca i Srba na Kosovu.

Teorija interakcionizma i etiketiranja fokusira svoje interese, osim definisanja situacije, na
institucije koje stvaraju, interpretiraju i provode pravila za jedan set ponaanja, koje je
prihvatljivo, dok drugi set ponaanja zabranjuje i kanjava. Njihovo pitanje glasi: "Zato
je neki akt definiran kao kriminal dok drugi nije?". William J. Chambliss, analizirajui
zakonodavstvo feudalne Engleske od XV stoljea pa nadalje (osobito "zakon o
skitnienju" i "zakon o krai") do zakonodavstva New Yorka i Kalifornije 50-tih godina
prologa stoljea, uoio je da funkcioniu dva najoptija modela pravila stvaranja zakona.
To su "vrijednosni konsenzus" i "vladajua klasa". Vrijednosni konsenzus se poklapa sa
konsenzusom zajednice, tj. zajednica je pokretna snaga za definiciju ponaanja kao
kriminalnog i delinkvent pronalazi malu podrku u razvoju krivinog prava. Vladajua
klasa vlada u jurisdikciji, preko pasivne mase i zakona, izaavajui interese onih koji
vladaju. Zbog pasivnosti mase, vladajua klasa ne moe biti savladana. Alternativni
modeli nastaju sa industrijskim drutvima sastavljenim od niza socijalnih klasa i
interesnih grupa u konfliktu koje se takmie za naklonost drave. Zakon u takvom
konfliktnom okruenju, preuzima njihove djelimine sadraje i forme. To preuzimanje je
pokrenuto podjelom socijalno suprotnih klasa (npr. zakon o nadnicama), tj. kada konflikt
ima klasni karakter tada drava mora reinterpretirati zakon na nain koji su opaeni kao
rjeenje konflikta. Za vrijeme manifestnog klasnog konflikta, zakonodavstva i sudovi e
istovremeno stvarati krivino pravo u cilju osiguranja vee kontrole nad takvim grupama
koje su vezane u inu lomljenja status quo-a. Krize i socijalni konflikti rezultiraju
refokusiranjem supstancijalnih prostora krivinog prava. Stoga, kriminal je politiki
fenomen, kojim se odreuju kriminalno ili delinkventno ponaanje, i rezultat je politikog
procesa unutar kojeg se formira definicija ta je zabranjeno ili se zahtijeva da se ljudi
ponaaju na odreeni nain. Ako objanjavamo kriminal, prvo moramo objasniti socijalne
61
snage koje neki akt definiraju kao kriminalan dok drugi ne.
30
Najznaajniji doprinos
teorije socijalnog interakcionizma je u odbacivanju koncepcije kriminaliteta i
devijantnosti kao neto to je van drutvenog tkiva. Osim toga, interakcionisti su
doprinijeli razumijevanju drutvene reakcije na kriminal. Analiza drutvene reakcije
rezultirala je uvidima da instituti drutvene kontrole podupiru itav mehanizam reakcije.
Kod interakcionista u fokusu je uinitelj i njegova predstava o uinjenjenom krivinom
djelu. Na taj nain uinitelj objanjava smisao svoje radnje posredstvom samog sebe, a
zanemareni su posredni interpretatori. Ono to mislimo da je devijant moe biti samo
drutveni konstrukt koji je uinitelju nametnut. Cilj je da se utvrdi njegova definicija
situacije. Teoretiari ove orijentacije upozoravaju da kada nekog osuujemo, moramo se
pitati ije norme zastupamo. Ovakvim pristupima interakcionisti su doprinijeli
demistifikaciji uinitelja i kriminala i omoguili nove teorijske perspektive u
kriminologiji.




















30
William J. Chambliss "The State, the Low, and the Definition of Behavior as Criminal or Delinquent" in "Handbook of
Criminology" ed. by Glasser Rand McNally College Publishing Company, Chicago.
62
5. Bioloke teorije

Teza po kojoj bioloke osobine ovjeka utiu na njegovo ponaanje jeste polazna osnova
bioloki orijentiranih teorija u objanjenju uslova i uzroka nastanka kriminalnog
ponaanja. Bioloki orijentirane teorije u kriminologiji, ili bioloke teorije kako emo ih
nazivati u narednim izlaganjima, razvile su se pod jakim uticajem uenja o evoluciji vrsta,
Charlesa Darwina (1809-1882), kojim je o biolokim osobinama i uopte biolokom
porijeklu ovjeka postavljena teorija koja se bitno razlikovala od tadanjih shvatanja iz
ove oblasti. Iako su se ove teorije u kriminologiji razvile iskljuivo zastupajaui
monistiki pravac u objanjenju kriminogenih faktora, danas se u teorijski raspravama a
naroito u empirijskim istraivanjima zastupa pluralistiki stav da je kriminalno ponaanje
rezultat djelovanja vie grupa faktora.

Dananji pristup u traenju biolokih korjena u kriminalnom ponaanju ima tzv. bio-
sociolki smjer, a istraivanja se provode ispitujui uticaj odnosno uzrono-posljedine
veze izmeu vanjskih-sociolokih i biolokih-unutranjih faktora i kriminalnog ponaanja.
Prema shemi koju izlae Siegel (2006), ljudsko ponaanje, koje moe biti kriminalno
(drutveno neprihvatljivo) ili konformno (drutveno prihvatljivo), zavisi od njegove
mogunosti da ui i postie ciljeve, koja je rezultat djelovanja dvije velike grupe faktora.
Prva grupa faktora obuhvata line osobine ovjeka, koje ine svaku osobu jedinstvenom, a
koje se odnose na biohemijsku strukturu, genetski kod te neuroloko stanje, i koji stvaraju
unutranji pritisak koji izskuje odreene ovjekove postupke. S druge stane, na ovjekovo
ponaanje, uz dejstvo linih osobina, znaajno utie i grupa faktora socijalnog okruenja,
meu kojima dominantnu ulogu igra uticaj roditelja, manjih drutvenih grupa, kole te
susjeda.

Teorije, a naroito istraivanja koja su u kriminologiji poduzeta sa biolokog pristupa
objanjenja kriminalnog ponaanja, brojna su te e se ovim putem obraditi ona koja se
najee obrazlau u udbenicima kriminologije. Radi sistematinijeg izlaganja, ove
teorije e biti razvrstne u nekoliko grupa, i to teorije koje istiu nedostatke, teorije koje
istiu znaaj tjelesne grae, teorije koje istiu razliitost i smetnje i teorije koje istiu
znaaj i ulogu biohemijskih uslova.


63
5.1. Teorije koje istiu nedostatke

Ova grupa biolokih teorija polazi od teze da je kriminalno ponaanje rezultat nedostataka
u biolokoj strukturi ljudskog organizma, koji mogu biti nasljeeni ili mogu nastati u
ivotu. Pod ovu grupu teorije podvode se teorije koje kriminalno ponaanje dovode u vezu
sa disfunkcionisanjem ili sa naruenim funkcionisanjem mozga i centralnog nervnog
sistema, zatim nasljeenim biolokim osobinama, te nerazvijenom inteligencijom, to za
posljedicu moe imati devijantno a u konanici i prestupniko ponaanje.

Frenologija, jeste jedna od prvih bioloki orjentiranih disciplina iji rezultati su koriteni
u kriminologiji. Prema ovoj teoriji kriminalno ponaanje je uslovljeno psihikim
osobinama koje su determinisane oblikom ili nepravilnostima lobanje, koje ukazuju i na
nepravilnosti u grai i strukturi mozga. U periodu kada se javlja, ova teorija izaziva burne
reakcije, ali i pored inovativnog i slikovitog pristupa, zbog nedostatka nauno
verificiranih dokaza, ova teorija nije dala u tom dobu vei znaaj u objanjenju uzroka
kriminalnog ponaanja. Ipak, znaaj ove teorije ogleda se u tome da je u tim ranim
istraivanjima ukazano na znaajan odnos grae i strukture mozga i funkcionisanja ovog
organa, odnosno uticaja na ovjekovo ponaanje, pri emu su se isticali svi oni sluajevi
devijantnog ponaanja kod kojih je registrovana deformacija ili nerazvijenost mozga.

Atavizam, predstavlja predmet druge grupe bioloki orjentirnih istraivanja u
kriminologiji. Prema ovom uenju kriminalno ponaanje je uslovljeno postojanjem
psihikih osobina koje utiu na pojavu kriminalnog ponaanja kod osoba koje te osobine
nasljeuju (od bliih predaka ili od praovjeka i ivotinja). Dakle, u fokus istraivanja se
postavlja sklonost ka devijantnom ili kriminalnom ponaanju kao osobina koja se
biolokim putem nasljeuje odnosno prenosi na potomke. I ova grupa teorija pojavila se u
najranijim fazama razvoja pozitivistiki orjentirane kriminologije, a istraivanja su
mahom bila usmjerena na okorjele i osuene zloince na izdravanju kazni. U novijem
dobu, ova teorijska postavka se bitno izmijenila, tako da su bila izvrena brojna
istraivanja sklonosti i oblika ponaanja kod blizanaca (Johannes Lange-jednojajani
blizanci: 1929.; Karl Christiansen-blizanci: 1977.), zatim studije o nasljeu i kriminalnim
porodicama (Richard Dugdale-porodica Juke: 1910. i 1916.; Henry Goddard-porodica
Kallikak: 1912.; Charles Goring-oevi kriminalci: 1913.), te istraivanja koja su
usmjeravana na ponaanje djece i maloljetnika u odnosu na njihovo bioloko porijeklo i
64
socijalno okruenje (Glueck i Eleanor Glueck-maloljetnici: 1956.; Sarnof Mednick-
usvojena djeca: 1986.).

Inteligencija, ili koeficijent inteligencije (eng. intelligence quotient, IQ), kao pokazatelj
kojim se ova osobina pokuava mjeriti, jeste karaktersitika ovjeka koja bitno utie na
njegov svakodnevni ivot i ponaanje. Teza iz koje se razvila ova teorija u kriminologiji
glasi da je kriminalno ponanje pojedinaca uzrokovano niskim koeficijentom njihove
inteligencije, pri emu se istie da bi se nauna potvrda mogla dobiti samo u odnosu na
pojedina krivina djela.

Dakle, ova teorija polazi od pretpostavke da su kriminalci osobe sa niim koeficijentom
inteligencije, te da ta osobina utie na njihovo kriminalno ponaenja. Ovakva teza ne
moe se prihvatiti, i pored injenice da rezultati istraivanja nad zatvorenicima pokazuju
takve trendove, iz prosotg razloga to veoma rijetko ova istraivanja obuhvataju i one
prestupnike ija djela ostaju neregistrovana, a na to da su oni izbjegli formalnu socijalnu
reakciju vjerovatno znaajnu ulogu igra upravo visok stepen koeficijenta inteligencije.
Najee kritike na ove teorije odnose se na upitnost testova kao instrumenta mjeranja IQ;
metodoloke greka uzorkovanja (zatvorenici = osueni, neotkriveni = ?); da li je
inteligencija: naslijeena ili steena osobina? Najpoznatije studije o niskom koeficijentu
inteligencije kao faktoru kriminalnog ponaanja su: Henry Goddard (1914.); Simon
Tulchin (1939.); William Shockley (inteligencija, genetika i rasa: 1967.); Artur Jensen
(inteligencija i rasa: 1969.); Travis Hirschi i Michael Hindelang (inteligenija, klasna i
rasna pripadnost), Edwin Sutherland (1931.) i Hartman (1940.): Razliit IQ kod
izvrilaca razliitih krivinih djela.

5.2. Teorije koje istiu znaaj tjelesne grae

Teorije koje dovode u vezu zloin sa fizikom konstitucijom uinioca mogu se podijeliti u
dvije grupe. U prvu grupu spadaju oni kriminolozi koji su zloince smatrali organski
inferiornim u odnosu na "asne graane". Najkarekteristiniji predstavnik takvih shvatanja
je E.Hooton (The American Criminal: An Anthropological Study, Cambridge, 1939.).
Poslije izuavanja vie od 17.000 ljudi iz deset amerikih gradova, 14.000 su bili
zatvorenici, dok su ostali inili kontrolnu grupu, on je izveo opti zakljuak da je zloin
rezultat degenerativnih crta tjelesne konstitucije. U drugoj grupi su autori koji su
65
povezivali konstituciju (tjelesnu grau) ovjeka sa njegovom prestupnikom djelatnou.
Prvi koji je ukazao na ovu vezu bio je Ernest Kretschmer (1888-1964), pod ijim je
utucajem William Sheldon, 1940. i 1949. godine, izvrio svoja istraivanja koja su
rezultirala ukazivanjem na tri tipa tjelesne konstitucije: ektomorfni (ine ga ljudi visoki i
mravi), endomorfni (niski i debeli) i mezomorfni (atletski graeni) (Ignjatovi, 2005., str
165).

Prema istraivanjima koja su provela ova dva naunika izvrene su tipologije po osnovu
tjelesne konstitucije, karakteru i sklonosti vrenju odreenih krivinih djela. Tako
Kretschmer, u svom djelu Physique and Character ( 1926. ), iznosi konstitucionalnu
teorija, prema kojoj se linost definie kao somatsko-psihiko jedinstvo. U narednoj
tabeli prikazana je tipologija prema ovom autoru.

Tjelesna konstitucija LEPTOZOMNI ili
ASTENIKI TIP
ATLETSKI TIP PIKNIKI TIP
Psihika svojstva IZOIDNI
TEMPERAMENT
VISKOZNI
TEMPERAMENT
CIKLOTIMNI TEMPERAMENT
Psihiki poremeaji shizofrenija shizofrenija manijano-depresivna psihoza
Specifian oblik
devijantnog ponaanja
krivina djela
protiv asti i
ugleda
klevete,
uvrede
krae
krivina djela
nasilja
seksualni
delikti
krvni delikti
krivina djela prevara
krivina djela falsifikata

Slinu klasifikaciju nainio je i William Sheldon, kao rezultat provedin studija iz 1940. i
1949. godine. U narednoj tabeli prikazana je tipologija prema ovom autoru.

Ektomorfni-
Cerebrotini
Mezomorfni-
Somatotonini
Endomorfni Viscelarni
Osobine Visoki i mravi Atletski graeni Niski i debeli
66
Temperament Jaka samokontrola,
sposobnost uzdravanja,
zatvoreni karakter, strah
od ljudi, sklonost
samoi.
Agresivnost,
neosjetljivi za osjeanja
i potrebe drugih,
hrabrost, vole da
rizikuju i vladaju.
Drutvenost, prodrljivost,
elja za komocijom,
sporost u reagovanju,
stabilnost emocija.


5.3. Teorije koje istiu razliitost i smetnje

Iz grupe teorija koje povezuju razliitost i smetnje i prestupniko ponaanje, idvojit emo
ulogu i znaaj hormnonalnih poromeaja, uticaj premenstrualnog syndroma, devijacije u
hromosomskoj strukturi te poremeaje u funkcionisanju centralnog nervnog sistema.

Hormonalni sistem, kao dio endokrinog sistema ovjekovog organizma, obuhvata
strukturu i rad lijezda sa unutranjim luenjem. Brojnim medicinskim istraivanjima je
utvreno da postoji znaajna povezanost izmeu pravilnog i nepravilnog funkcionisanja
ovog sistema i ponaanja ovjeka. Hormonalni poremeaji koji najee utiu na
promjene ovjekovog ponaanja, deavaju su unutar sistema spolnih lijezda, koje su
zaduene za funkcionisanje spolnog nagona ili nagona za odranjem vrste. U okviru ove
teorije postoji teza prema kojoj testosteron (androgeni hormon) izaziva agresivno i
nasilniko ponaanje kod mukaraca. Luenje ovog hormona moe biti poremeeno u
kvantitativnom i kvalitativnom obliku, to za posljedicu moe imati i devijantnno i
drutveno neprihvatljivo ponaanje. Hiperpotencija (poveanje) i impotencija (smanjenje)
jesu poremeaji u intenzitetu rada ovih lijezda. S druge strane, poznati su i brojni
poremeaji u kvalitativnom smislu, meu kojima su najpoznatiji sadizam i mazohizam,
razni oblici zamjene mehanizma zadovoljenja seksualnog nagona, te seksualne perverzje u
oblicima pedofilije, zoofilije, nekrofilije, geontofilije, fetiizma, narcizma itd.

Premenstrual syndrome ili PMS, obiljeava poetak menstrualnog ciklusa koji kod ena
izaziva poveanu koliinu enskih hormona (estrogena), koji, prema ovoj teoriji mogu
dovesti do antisocijalnog i agresivnog ponaanja. Najpoznatija istraaivanja u ovoj oblasti
izvela je Diana Fishbein (1971), koja je utvrdila da meu ispitanicama postoji
signifikantan broj osuenih ena koje su poinile krivina djela za vrijeme PMS, uz
istovremeni zakljuak da je mali broj ena ipak osjetljiv na hormonalne promjene ciklusa.
67
Kako izdvajaju Petrovi i Meko (2004), uobiajene karakteristike premenstrualnog
syndroma i premestrualne napetosti su osjetljivost, zabrinutost, promjene raspoloenja,
depresija, migrene, vrtoglavice, alergije i slabosti. Konstatacije u vezi karakteristika PMS
uspjeno su iskoritene u vie sluajeva engleske krivine prakse, kada je optuenicama
uspjelo postii prekvalifikaciju kriving djela ubistvo sa predumiljajem u krivino djelo
obinog ubistva.

Kriminalni hromosom, ili XYY syndrom, jeste oznaka za devijacija na 23.
hromosomskom paru, koji kod pojedinih mukaraca pored normalnog XY para ima
dodatni (devijantni) Y hromosom. Naime, kako navodi Ignjatovi (2005), novija
kriminologija izuava i poremeaj u strukturi hromosoma i njegov uticaj na kriminalno
ponaanje. Pri prouavanju sastava hromosoman otkriveni su ljudi ija se hromosomska
ema XYY razlikuje od normalne (XY-mukarci i XX- ene). Ova pojava utvrena 1961.
godine, sve do sredine ezdesetih nije izazivala naroitu panju. A onda je 1965. godine u
poznatom naunom asopisu Nature objavljen tekst kotskih istraivaa koji su prouavali
197 zatvorenika i meu njima pronali znaajan broj onih za XYY hromosomom. Taj rad
imao je snaan uticaj na kriminologiju pa su zapoeta istraivanja od kojih su neka
ukazala da su mukarci sa ovakvim poremeajem hromosoma skloni kriminalnom
ponaanju. Meutim, rezultati ovakvih studija uzimali su se sa velikom rezervom zbog
malih uzoraka i (sa stanovita metodologije) nepouzdanih naina odabiranja pojedinaca za
prouavanje.

Poremeaji u rada centralnog nervnog sistema (CNS), prema zastupnicima ove grupe
teorija, dovode do poremeaja u ponaanju, a mogu dovesti do antisocijalnog ponaanja i
prestupnitva. Kao to je poznatom cjelokupnim ovjekovim motorikim djelovanjem kao
svjesnim raziljanjem upravlja mozak uz ostale organe koji ine centralni nervni sistem.
Najnovije metode, meu kojiima i EEG metoda (elektroencephalogram), potvruju razlike
u funkcionisanju mozga kod osoba sklonih prestupnikom ponaanju u odnosu na
nedlinkvente. Minimalna cerebralna disfunkcija (MCD) je predstavljena kao nedostatak
panje sa hiperaktivnou, koji proizvodi naine ponaanja kao to su impulsivnost,
hiperaktivnost, agresivnost, negativno vienje samog sebe i jaka eksplozivnost (Petrovi,
2004., str 117). Pored MCD, veza kriminalnog ponaanja i funkcionisanja CNS se ispituje
i na terenu posljedica povreda ovog dijela organizma. Istraivanjima je utvreno da
povrede, koje za poslkejdicu mogu imati poremeaje u ponaanju, mogu nastati u
68
razliitim fazama razvoja i ivota ovjeka. Tako se istiu negativne posljedice povreda
mozga i CNS nastalih u fazi embrionalnog razvoja kao i u toku samog poroda.Razliiti
oblici trovanja, neuredan ivot i prehrana mogu dovesti do tekih oteenja ovog sistema
kod ploda u periodu trudnue. Pored toga, problematian porod, naroito u sluaju
omotovanja pupane vrpce oko vrata bebe moe dovesti do zastoja dotoka krvi u mozak, a
samim tim i kiseonika to za posljedicu moe imati teke poremeaje ovog organa.

5.4. Teorije koje istiu znaaj i ulogu biohemijskih uslova ivota

Ova grupa teorija ispituje uslovljenost ljudskog ponaanja sa biohemijskim uslovima
svakodnevnog ivota. Istraivanja se vre iz razliitih aspekata iz ovjekovog okruenja, a
najznaajniji rezultati postignuti su u oblastima koje ispituju ulogu i znaaj hemijskih i
mineralnih uticaja, zatim posljedice dijeta u ishrani, ulogu i znaaj eera u organizmu, te
tetnim uticajima olova na organizam

Hemijski i mineralni uticaji, postali su predmet i kriminolokih istraivanja. Nedostatak
minerala i hemikalija u najranijim fazama razvoja, mogu dovesti do ozbiljnih problema u
funkcionisanju mozga. Depresije, manije, kognitivni problemi, gubljenje memorije i
nenormalna seksualna aktivnost, mogu biti uzrokovani nedostatkom natrija, kalcija, amino
kiselina, monoamina i peptida.

Dijeta i ishrana, takoer, mogu dovesti do niza neeljenih negativnih posljedica.
Neadekvatna ishrana moe dovesti do ozbiljnih poremeaja u funkcionisanju organizma,
to za posljedicu dovodi do poremeaja u ponaanju. U pojedinim istraivanjima (obino
u zatvorima) naroito je potvren negativan uticaj nedostatka vitamina C i B (B3 i B6),
minerala i esencijalnih masnih kiselina (omega-3 i omega-6).

eer i hipoglikemija, kao hronina bolest povezana sa prisustvom eera u oganizmu,
ima svoje refleksije i na ponaanje ljudi koji imaju snien eer u krvi. Poremeaji u
metabolizmu eera, u smislu njegovog nedostatka (hipoglikemija), ozbiljno utie na rad
mozga, to dovodi do poremeenog i disfunkcionalnog ponaanja, koje moe biti nasilno,
agresivno i neobjanjivo. Kako izdvajaju Petrovi i Meko (2004), hipoglikemija je
uobiajen zdravstveni problem osuenika. Poremeaj ponaanja zbog hipoglikemije
pokazuje se kao iznenadno nasilno, neobjanjivo ponaanje. Hipoglikemija prouzrokuje i
69
neke druge poremeaje u ponaanju, npr.: depresiju, nemir, osjetljivost, skeptinost,
neuobiajeno razmiljanje, halucinacije i manije anksioznosti. Kod osuenika, koji su
imali smanjen eer u krvi utvreno je vie nasilnih djela nego kod onih, kod kojih je nivo
eera u krvi bio normalan.

Uticaj olova se u posljednje vrijeme, sve ee dovodi u vezu sa stanjem organizma i
kvalitetom ivota, a odreene veze se trae i sa prestupnikim ponaanjima. Apsorbiranje
olova u organizam moe izazvati znaajne probleme u funkcionisanju mozga, a posljedica
toga su poremeaji ponaanja koji se manifestiraju kao smanjena sposobnost za
savladavanje problema. Brojna istraivanja potvruju da je u podrujima sa visokom
koncentracijom olova registrovano znaajno vie antisocijalnih oblika ponaanja, naroito
onih sa elementima nasilja.






















70
6. Psiholoke teorije

Temeljna polazita psiholoki orijentiranih teorija u kriminologiji slikovito se mogu
prikazati kroz teze koje iznose Wilson i Herrnstain (1986), po kojima ljudi koji kre
zakone su obino psiholoki atipini. To ne znai da su nuno bolesni (neki i jesu).
Istraivanja ukazuju da se uinitelji krivinih djela u tom pogledu statistiki jako razlikuju
od nekriminalaca. Dakle, i ova grupa teorija, slino kao i bioloki orijentirane teorije u
kriminologiji, polaze od stava da psiholoke osobine ovjeka bitno utiu i usmjeravaju
ovjekovo ponanje, to znai da utiu i na determinaciju drutveno neprihvatljivih i
protivpravnih oblika ponaanja.

Ove teorije pojavile se poetkom XX vijeka, a razvijaju se iz psihijatrije i psihologije.
Osnovni problem sa kojim se suoavaju jeste problem pouzdanosti testova kojima se mjeri
odnos izmeu prestupnikog ponaanja i psiholokih varijabli. Kao najzaustupljeniji
smjerovi u istraivanju povezanosti izmeu linosti i nastanka kriminalnog ponaanja
mogu se navesti istraivanja koja se usmjeravaju na razlike: uinitelji krivinih djelakd
ostali, zatim usmjerena na prognozu budueg kriminalnog ponaanja (uticaj zatvorske
kazne), kao i na dinamiku koja oslikava faze "razvoja" osobe iz kategorije neuinitelj
na kategoriju uinitelj, te ona koja istrauju psiholoke razlike prestupnika u odnosu na
pojavne oblike.

Istraivanjima je identificirano vie linih karakteristika koje se pojavljuju kod osoba
sklonih kriminalnom ponaanju, a meu najprisutnije ubrajaju se agresivnost,
autoritativnost, ekstravertnost, anksioznost i narcizam. U kriminologiji se primjenjuju
postulati i spoznaje brojnih psiholokih teorija, a one koje se najee dovode u vezu
detekcije uslova i uzroka devijantnog i kriminalnog ponaanja su psihoanalitika teorija,
teorije jaza (sebe), teorije moralnog razvoja, teorija uskraenosti za materinske dodire i
povezanost, teorija socijalnog uenja te psihopatoloke teorije

6.1. Psihoanalitika teorija

Psihoanaliza je grana psihologije i metod tretmana mentalnih i emocionalnih poremeaja
koja se karakterie dinamikim pogledom na sve aspekte duevnog ivota. Njen pristup
bazira se na prouavanju pojedinca kao neponovljive jedinke korienjem prvenstveno
71
metoda izuavanja pojedinog sluaja, a u okviru njega tehnika kao to su slobodne
asocijacije, introspekcije i sline (Ignjatovi, 2005., str. 170). Dok su raniji pravci u
psihologiji vie panje poklanjali racionalnim (svjesnim) elementima ponaanja ovjeka i
na njima gradili svoje osnovne stavove, dotle je novija psihologija vie orjentisana prema
iracionalnim (podsvejsnim) faktorima (Mlaenovi, 1982., str.149).

Osniva psihoanalize i psihoanalitike teorije jeste Sigmund Freud (1856-1939), koji je
putem Libida, koji po njemu predstavlja energiju spolnog nagona (osnovni izvor energije)
koja uravnoteuje duevno djelovanje i usmjerava pojedinca ka razliitim oblicima i
podrujima nagonskog zadovoljavanja, nastojao doi do odgovora o temeljnim
pokretaima ljudskog ponaanja. Unutar psihoanalitike teorije definie se i razvoj
linosti, kroz tri faze id (ono), ego (ja) i superego (nad-ja).

Psihoanaliza ukazuje na sljedea objanjenja kriminalnog ponaanja: a) zloinac ima
"antidrutveni karakter", pogreno je socijalizovan, nije u stanju da shvati normativne
zahtjeve spoljne sredine. U sukobu koji se u njemu odvija izmeu linih i izvornih
instikata i zahtjeva drutvene sgrupe, to lice je izabralo ispunjenje prvih; b) zloin kao vid
neuroze- uinilac tei da bude oglaen krivim i kanjen; c) zloin je posljedica poremeaja
u psihikoj ravnotei, a zloinci su emocionalno frustrirani (osujeeni) i poremeeni
pojedinci koji nesvjesno nasilnikom aktivnou tee da rarje emocionalne probleme to
ih nose iz porodice; d) zloinac posjeduje antisocijalni karakter koji se ogleda u
prazninama u normativnom sistemu (Super-Ego lacunae). Do tih praznina dolazi
zahvaljujui nesvjesnom ohrabrivanju kriminalnih sklonosti djece od strane roditelja; e)
objanjenje zloina i kriminaliteta neskladom izmeu drutvene strukture i normativnog
sistema, odnosno kulture. Po njemu, drutvena struktura generie sklonost ka zloinu kroz
odabir pojedinaca koji, zbog drutvenog poloaja i psihike strukture, nisu u stanju da se
na pravi nain prilagode. Ovo se objanjenje pribliava teoriji anomije u amerikoj
kriminologiji (Ignjatovi, 2005, str 172).

Kako izdvajaju Petrovi i Meko (2004), motivacija ka prestupnitvu lei u podsvijesti
pojedinca. Svaki pojedinac je potencijalni uinitelj krivinog djela, pa ipak da li e taj
potencijal biti iskoriten zavisi od samokontrole, koja se postie u periodu odgajanja
pojedinca. Svaki pojedinac ima u sebi nagone koje moe potisnuti ili zadovoljiti. S tog
aspekta moemo odvojiti prestupnike od neprestupnika. Kod prestupnika se manifestiraju
72
kriminalni nagoni. Pod njihovim uticajem nepravilno socijalizirane osobe se preputaju
oblicima delinkventnog ponaanja. Osjeaj manje vrijednosti mogue je nadoknaditi
krivinim djelima, odbaene seksualne elje mogu se manifestiranjem injenjem nekog
krivinog djela. U ovim sluajevima problem je nepravilna socijalizacija pojedinca, koja
dovodi do kriminalnog ponaanja.

6.2. Teorija jaza

Teoriju jaza ili teoriju "sebe", razvio je Erik Erikson (1902-1984), koja je psihodinamika
teorija odnosno tzv. ne-ja teorija. Objanjenja ovjekovog ponaanja se dovode u veza
sa krizama identiteta, koje su prisutna u svih osam faza ovjekovog psihosocijalnog
razvoja. Na nastanak prestupnikog ponaanja naroito utiu krize 2., 3., 5. i 6. faze. U
narenoj tabeli prikazane su faze sa naznakom karakteristika psihosocijalnog razvoja u tim
fazama:

2. faza (nivo)
(socijalizacija)
2-3
godine
Samokontrola, nezavisnost i autonomija posljedica
odnosa roditelja prema djeci
3. faza (nivo)
(period igre)
4-6
godina
Razvoj inicijativnosti (ako je neadekvatan- pasivnost,
spolna nemo, psihopatsko pona.)
5. faza (nivo)
(adolescencija)
11-20
godina
Psihosocijalna identifikacija pojedinca (mogunost
kriminalne identifikacije)
6. Faza (nivo)
(intimna kriza)
20-25
godina
Postavljanje temelja nezavisnog porodinog ivota ili
suprotno izolacija.

6.3. Teorija moralnog razvoja

Osniva teorije moralnog razvoja je Lawrenc Kohlberg, koji je na temelju ove teorije
objavio rezultate studija sprovedenih u toku 1969. odnosno 1973. godine. Kako iznose
Petrovi i Meko (2004), teorija moralnog razvoja predstavlja koralni razvoj pojedinca u
tri glavna nivoa, a svaki od njih ima dva podnivoa. Svaki pojedinac ne dostie zadnji tj.
postkonvencionalni nivo, upravo suprotno je rijetko. U narednoj tabeli prikazani su nivoi
razvoja prema ovoj teoriji:

73
a) Potujem pravila zato to se bojim kazne ili elim pohvalu
Predkonvencionalni
nivo (morala)
b) Pravilo uvaavam da bih doao do eljenog cilja
a) Pravila se drim jer elim biti od drugih prihvaen kao
jednak, . i njihovo potivanje Konvencionalni
nivo b) Pravila se pridravam jer ona postoje da bi vladali red i mir
a) Po pravilima se ponaamo jer je to najbolje za ljude i
meusobne odnose Postkonvencionalni
nivo b) Postupam po moralnim naelima jer su ona dio mene, u
suprotnom imam grinju savjesti

6.4. Teorija uskraenosti za materinske dodire i povezanost

Teorija uskraenosti za materinske dodire i povezanost istie dva osnovna zakljuka: 1)
topli, prisni i vrsti odnosi izmeu djeteta i majke su znaajni za duevno zdravlje djeteta
(ovjeka); 2) odvajanje i odbacivanje djeteta prouzrokuje neposlunost i postoji vea
vjerovatnoa kasnijeg prestupnitva.

Ova teorija je nastala kao rezultat studije 44 mlada lopova, koji su bili upueni na kliniko
ispitivanje. Ovu grupu su uporedili sa grupom neprestupnika i ustanovili su da je 39%
djece iz uzorka prestupnika doivjelo odvajanje od roditelja u ranom djetinjstvu. U uzorku
neprestupnika je bilo 5% djece koja su bila odvojena od roditelja (Petrovi, Meko, 2004,
str. 129). Isti autori nvode, da je za teoriju prisnosti bitno sedam faktora- karakteristika:
Specifinost: prisnost je selektivna usmjerena na jednu ili vie osoba u odreenom
rasporedu (hijerarhija);
Trajanje: prisnost traje cijeli ivot;
Emotivno investiranje: prisnost najjai osjeaji;
Ontogeneza: smjer razvoja- majka nudi zadovoljstvo, kasnije povjerenje i povezanost;
Uenje: prisnost se razvija kroz temeljnu socijalnu interakciju, a ne kao posljedica
nagrada i kazni;
Organizacija: prisnost je za ljude vana cijeli ivot;
Bioloka uloga: osnov prisnosti je preivljavanje.

74
6.5. Teorija socijalnog uenja

Teorija socijalnog uenja je jedna od klasinih psiho-socijanih teorija. Prema ovoj teoriji
prestupniko ponaanje je naueno kao odgovarajue, odnosno kao konformno ponaanje.
Uenje ponaanja tee kroz tri vida, i to promatranjem, neposrednim ueem ili uz
razliite podrke.

Socijalizacija se odvija kroz proces identifikacije. Dijete se identifikuje sa svojim
roditeljima i od njih preuzima moralne i druge norme, navike, te obiaje. Socijalno uenje
se ne oslanja na razum, nego vie na osjeaje. Prije svega dijete mora da naui voljeti,
mrziti i bojati se., a kasnije ui da razumije poloaj i svoje osjeajne reakcije. Socijalnim
uenjem ne uvjetuje se samo postizanje i nepoztizanje normi, nego i osjeajna zrelost
osobe, koja posjeduje norme. Treba dostignuti ravnoteu izmeu podrke, nagraivanja i
kaznenih intervencija u procesu socijalizacije. Odbojno ponaanje je esto
samodestruktivan i beznadean pokuaj da se odbijanje i mrnja okrenu protiv drutva.
Ono to je ovjek lino u prolosti negativno doivio vraa drutvu i okolini (Petrovi,
Meko, 2004., str 130). Prema Banduri, pokretai agresivnog ponaanja mogu biti:
Incentivni (stimulacijski) faktori podsticaja;
Modelni faktori podsticaja;
Instrukcijski faktori podsticaja;
Averzivni (neprijateljski) faktori poticaja;
Greke kao faktori podsticaja.

6.6. Psihopatoloke teorije

Kad se govori o subjektivnoj etiologiji kriminalitet, o svojstvima linosti vezane za
delinkventno ponaanje, moraju se uzeti u obzir i ona lina svojstva koja znae odstupanje od
normalne psihe, jer se i ona mogu ispoljavati u odreenim uslovima kao faktor kriminalnog
ponaanja. Rije je o raznim oblicima mentalnih oboljenja, koja se esto dovode u vezu sa
pojedinim izvrenim krivinim djelima, i koja se nazivaju etiopatogenim faktorima
kriminalnog ponaanja (Milutinovi, 1988., str 420). Psihopatoloke teorije mogu se podijeliti
na nekoliko grupa prema karakteristikama koje istrauju, i to:
1. poremeaj osjeaja emocionalni poremeaji:
- meusobni odnosi, krize, finansijski problemi, nezaposlenost, bolest ...
75
2. Smetnje kod savladavanja impulsa:
- Kleptomanija ili kompulzivne krae;
- Piromanija ili kompulzivno paljenje;
- Poremeaj nesavladive eksplozivnosti;
3. Specifino prepoznavanje modeli prepoznavanja.
(intelekt, logika, drutvena struktura, razum, koritenje jezika)







76
7. Fenomenologija kriminaliteta

Fenomenologija kriminaliteta znai nauka o manifestaciji zloina. Njen cilj je da opie i
proui pojavne oblike krivinih djela, naina njihovog izvrenja, fokusirana je na
izuavanje naina ivota kriminalaca, njihovu tipologiju, strukturu, strukturalne
promjene i dinamiku kriminaliteta.

Pojedine vrste krivinih djela odnosno njihovi uinitelji imaju sasvim malo zajednikih
osobina, odnosno razlikuju se njihovi pojavni oblici.

Pregledom pojavnih oblika kriminaliteta se bave, i u tome nastoje biti to precizniji,
vaea krivina zakonodavstva pojedinih drava. Kriminoloka fenomenologija
kriminaliteta nastoji da obuhvati sve pojavne oblike kriminaliteta, ali kako se
kompleksnost drutva produbljuje, tako se i fenomenologija kriminaliteta iri. Npr. do
prije par decenija kompjuterski kriminalitet nije bio poznat i nisu billi predvieni
intrumenti za njegovo kanjavanje. Jedna od estih podjela jeste ona koja dijeli krivina
djela prema teini i stepenu drutvene opasnosti, na teka i laka krivina djela. U teka
krivina djela spadaju: ubistva, pljake, provalne krae, silovanja, falsifikat, prevare,
razbojnitva i sl. Ova djela u pravilu su kanjiva i sa duim kaznama zatvora. U laka
krivina djela spadaju: sitne krae, remeenje javnog reda i mira, lake tjelesne povrede,
saobraajni prekraji i sl. i predviene su lake kazne ili krae zatvorske kazne. Oigledno
je da je kriterij ove klasifikacije vrsta i obim predviene kazne. Njen nedostatak je u tome
to ne diferencira subjektivni faktor uinitelja krivinih djela jer neka teka krivina djela
ine ljudi koji nisu formirani profesionalni kriminalci. Isto tako profesionalni kriminalci
esto ine prekraje za koje su predviene manje kazne. Neto precizniji model za
klasifikaciju pojavnih oblika kriminaliteta jeste onaj koji uzima u obzir stepen drutvene
opasnosti poput:
-odnos tekih, manje tekih i lakih krivinih djela
-odnos krivinih djela prema glavama posebnog dijela krivinog zakona
-proporcija i odnos najfrekventnijih krivinih djela
-proporcija recidiviteta i profesionalnog kriminaliteta,
77
- proporcija maloljetnike delinkvencije i grupnog kriminaliteta
- konzistentnost kanjavanja krivinih djela
-teritorijalna i regionalna rasprostranjenost kriminaliteta
- proporcija umiljajnih i nehatnih krivinih djela
-motivacija krivinih djela
-mjesto, vrijeme , nain i okolnosti izvrenja krivinih djela

Struktura pojavnih oblika kriminaliteta moe biti klasifikovana i po drugim kriterijima,
poput prirode izvrenih krivinih djela, karakteru i vrsti vrijednosti koja je povrijeena
aktom krivinog djela (moralni kriterij povrede), sociodemografske osobine uinitelja i
rtava. Jedna od uobiajenih podjela kriminalne fenomenologije je na konvencionalni i
nekonvencionalni kriminaliltet. Konvencionalni kriminalitet je ona vrsta kriminaliteta koji
napada materijalna i moralna dobra koja su ista u svim drutvima jer ga osuuju gotovo
sva drutva i sve klase. Postoji izvjestan broj dijela koja su smatrana gotovo u svim
sredinama kao tetna za drutvo. Tu spadaju krae prevare, ubistva, razbojnitva,
seksualno nasilje i sl. Veina klasifikacija ima za cilj da formira takozvane idealno- tipske
konstrukcije koje bi u sebi sadravale vie uzajamno povezanih obiljeja, tj jednom
konstruktu treba da pripadaju oni oblici kriminaliteta koje karakterie vjerovatnoa da e
odreena krivina djela vriti odreena vrsta ljudi. Pored idealno-tipskih klasifikacija
postoje i mjeoviti tipovi koji se javljaju u sluaju kada ista krivina djela i uinitelji
imaju obiljeja dva ili vie tipova. Pored ovih tipova mogue je konstruisati paralelne i
transformativne tipove. Za razliku od krivinopravnenauke, kriminologija ima potrebu da
uzima u obzir korelativne veze, krivino djelo-uinitelj, kako bi mogla uoiti trendove u
kriminologiji. U gotovo svim kalasifikacijama postoji podjela na ekonomski kriminalitet,
politiki kriminalitet, saobraajni kriminalitet, recidivizam, profesionalni kriminalitet,
maloljetniku delinkvenciju, terorizama, organizovani kriminalitet, kompjuterski
kriminalitet, nasilje u porodici, violentni kriminalitet i dr.Sve ove klasifikacijske grupe
predstavljaju i posebne kriminoloke grane koje su se formirale kao posebne naune
discipline.


78
7.1. Socioloka tipologija kriminaliteta

Socioloka tipologija kriminalnog ponaanja, uz uvaavanje stava da je kriminalitet
povreda institucionaliziranih oekivanja, pored forme kriminaliteta ukljuuje i societalnu
reakciju bez obzira to se empirijska ravan oslanja na pravnu i zakonsku tipologiju
krivinih djela. Socioloko kriminoloka tipologija djela je neto dugaija i iznijet emo
najvanije.

Daniel Glaser
31
smatra da su klasifikacijski sistemi krivinih djela razliiti za onoga ko
donosi presudu, ko vri popis krivinih djela, ko objanjava krivina djela, ko eli ostvariti
kontrolu injenja krivinih djela ili ko eli popravljati uinitelje krivinih djela. Ove
klasifikacije ovise od ciljeva koji su zadati u odnosu na kriminal ( zbog toga su sve
klasifikacije ograniene valjanosti), jer je ljudsko ponaanje sloeno, protivrjeno i
nekonzistentno u kriminalu (npr. vaspitno popravne ustanove e u tretmanu kriminalca
forsirati i aktualizirati njegove pozitivne strane linosti, na osnovu prijemivosti na
tretman stvarae se drugaije klasifikacije kriminalaca).

D. Glaser predlae da se aspekti klasifikacije razmatraju na osnovu:
I Klasifikacija presuda
A. Putem odgovornosti
1. Temeljene na dobi (npr. maloljetnici)
2. Temeljene na duevnom zdravlju (umobolan, zdrav, kvaziumobolan)
3. Na inteligenciji
4. Nejasne klasifikacije u praksi
B. Mentalne sposobnosti u toku sudskog procesa
C. Maksimalnoj otrini i visini kazne
D. Putem specifine uiniteljeve odgovornosti

31
Daniel Glaser "The Classification of offends and offenders" in "Handbook of Criminology" ed. by Daniel Glaser, Rand Mc
Nelly College, Publishing Comp. Chicago
79
II Popisna klasifikacija
A. Prestupi koji su izali na vidjelo na osnovu albe rtava
B. Prestupi koji uznemiravaju javnost
C. Prekraji u privatnim transakcijama
III Eksplanatorne klasifikacije
A. Idealizirane i iskustvene tipologije
B. Eksplanatorne dimenzije
1. Individualna ili kolektivna dimenzija krivinog djela
2. Instrumentalna ili izraajna dimenzija krivinog djela
3. Profesionalna, steena ili situacijska dimenzija relacije uinitelj-krivino
djelo

Edwin Sutherland predlae tipove kriminaliteta kroz koncept "sistema ponaanja u
kriminalu". Indentifikovao je tri tipa kriminaliteta.
1. Svaka je zajednica, zajednica individualnih aktova, kodova, tradicija, duha,
socijalnih odnosa izmeu direktnih uesnika i indirektnih uesnika. Kao
osnovna crta kriminaliteta javlja se nain ivota grupe. Svaka je zajednica
mrea intrasistemske komunikacije.
2. Individua je razliita od zajednice, zajednica je "socijalna injenica" u
Durkheimovom smislu pojma, tj. zajednica postoji nezavisno od individue
koja uestvuje u njoj, zajednicu ini bihevioralni pritisak na njihove
uesnike.
3. Oni koji se kriminogeno ponaaju formiraju samosvijest grupe, tj.
"osjeanja identifikacije onih koji uestvuju u tome".

Znaajnu empirijsku klasifikaciju kriminala dao je Roebuck (1970) na sluajnom uzorku
od 400 crnih zatvorenika Distrikta Kolumbija, zatvora Lorton Virdinija i klasifikovao
zatvorenike u zavisnosti da li su hapeni jedanput, dva puta ili vie puta. Dobio je
slijedeu vrstu prestupnika:
80

- Prvi put ini prestup: narkomani (50), kraa (32), kocka (16),
provalna kraa (15), seksualni prestupnice (15), prevara (10), kradljivci
automobila (8), krivotvorenje i falsifikat (4).
- Dvostruki prestupnik: kraa i provala (64), pijanstvo uz napad
(40).
- Trostruki prestupnik: pijanstvo, napad i provala.
- Mijeani model: nediferencirani prestupnik (Jack-of-all-trades
offender) (71).
- Bez modela (prekraji nisu indicirani, ali su svi ovisnici od
heroina (32)).

Eksplanatorna vrijednost ovih nalaza sastoji se u izmicanju zakonskim definicijama
krivinog djela i u antropolokom maniru otkrio razliite subkulture. Life histories
prestupnika s uporeene sa prestupnicima u drugim zatvorima dali su dosta visok stepen
podudarnosti. Svi crnci optueni zbog oruane pljake uglavnom su imali u ranom
djetinjstvu konflikte u kui, uz uee u ulinom ivotu, gdje je nasilje osiguravalo glavni
izvor reputacije i samosvijesti.

Don C. Gibbons
32
je indentifikovao odvojene uloge u prestupu i doveo ih u vezu sa
varijacijama u "back ground-u" onih koji su izvrili prestup u cilju da razlikuje tipove koje
je nazvao "uloga karijere". On je utvrdio slijedee varijacije:
- Imovinski prestupnici: profesionalni lopovi, profesionalni
"teki" kriminalci, polu-profesionalni kriminalci, amaterski kradljivci
po prodavnicama, naivni krivotvoritelji, kradljivci automobila,
imovinski prestupnik "nekadanji gubitnik".
- Potovani graani" kriminalci: kriminal bijelih ovratnika,
pronevjeritelj, profesionalni "ukraeni" nasilnik.
- Ubice i nasilnici: napadai na linost "gubitnici" psihopatski nasilnici.

32
Don C. Gibbons "Changing the Lawbreaker", The treatment of delinquents and criminals Englewood Cliffs, N.J., Prentice
Hall, INC. 1965.
81
- Seksualni devijanti: "rapist" (silovatelj), seksualni napadai, nenasilni
seksualni napadai, incestualni prekritelji, homoseksualci.
- Ostali kriminalci: organizovani kriminalci, ovisnici o narkoticima, "skid
row" alkoholiari.

Prednost kriminoloke nad pravnom definicijom kriminalog prestupa pokazao je
D.Cressey (1953) analizirajui pronevjeritelje. On je definirao pronevjeru kao nasilje nad
vjerovanjem osobe koja je, prije prekraja, imala karijeru od povjerenja. Ovom
definicijom ukljuio je u svoj uzorak osobe osuene zbog krivotvorenja, ali je iskljuio
profesionalce. To su osobe koje su bile cijenjeni bankovni slubenici, brokeri sa
reputacijom i izabrani javni slubenici. Ljudi sa tim socijalnim atributima u vrijeme
prestupa su:
1. Imali finansijske probleme u smislu odranja socijalanog statusa.
2. U to vrijeme su razradili preciznu pronevjeriteljsku shemu kao i nain
rjeavanja problema.
3. Izvrili prestup samo nakon razvijene racionalizacije koja e moi
interpretirati pronevjeru kao suglasnu moralu i kao nekriminalnu.

Alfred R. Lindesmith i H. Warren Dunham
33
razlikuju kontinuum kriminalog ponaanja na
individualni i socijalni. Individualni in je onaj koji je individua izvila iz linih razloga i
sa malom kulturalnom podrkom. Socijalni tip kriminalnog ponaanja podran je
kulturalno i objanjava se grupnim normama, realizuje se status i identitet u grupi.
Socijalni kriminal koristi znaenja koja su ilegitimna. U individualiziranim kategorijama
kriminala dominiraju situacijske i neoekivane okolnosti (esto kod ubistava). U
socijalnoj kategoriji kriminala dominira profesionalnost kao to je npr. raketiranje ili
varanje. Trei tip je kompozitum navika- situacija i ovaj tip je koriten da klasifikuje one
kriminalce koji nisu profesionalni, ali tendiraju ka situacijskom ili nepredvidljivom tipu
prestupnika. Ovaj tip prestupnika je opisan kao prekritelj koji, dok ne postane
profesionalni kriminalac, je konstantno u nevoljama sa zakonskim autoritetom.
Neoekivane situacije su forsirane od strane aktera usljed pretjerano slobodnog ponaanja

33
Alfred R. Lindesmith and Warren Dunham,"Some Principles of Criminal Typology", Social Farees, 19 March, 1941.
82
kao to je tua ili razbojnitvo, ali je njegov status u suglasju sa legitimnim ekonomskim
prihodima.

Don C. Gibbons i Donald L. Garrity
34
predlau razlike izmeu prestupnika po osnovu
kronoloke dobi u kojem je definiran kao takav od strane drutva. Oni izraavaju ove
razlike kao dihotomije:
1. da se grupa prestupnika odreuju, kao takvi, od vremena njihovog prvog
kriminalnog akta;
2. da se izdvoji grupa koja je u starijoj dobi izvrila prestup i da osnova
razlikovanja bude relativno dug period uticaja neprestupnikih grupa na
ove pojedince.

Walter C. Reckless,
35
uoavajui da je kriminal zanimanje i karijera, predlae tri vrste
kriminalne karijere:
1. Obina;
2. Organizovana i
3. Profesionalna.

Kao kriminalne karijere ova tri tipa su slina, jer ukljuuje uobiajene imovinske
prekraje za ciljeve ekonomskog postignua. Oni se specijalizuju za pojedina izvrenja
prestupa koja podrazumijevaju uvjebanost i iskustvo. Kriminal je jednostavno nain
ivota i karijera traje kroz dui vremenski period. U terminima razlike izmeu tipova
karijere, obian kriminal predstavlja nivo karijere. Ukljuenost u prestupe kao to je
razbojnitvo, kraa i pljaka pretpostavljaju ogranienu uvjebanost. Obinom kriminalcu
nedostaje organizacija da izbjegne hapenje i osudu. Organizovani kriminal karakterie
visok stepen organizacije uz malu mogunost hapenja, osude i zatvaranja (npr.
zastraivanje, podmiivanje, kontrola kocke, prostitucija, distribucija droge).

34
Don C. Gobbons and Donald L. Garrity, "Some Suggestions for Developement of Etiological and Treatment Theory in
Criminology", Social Forces, 38 (October, 1963)
35
Walter C. Reckless "The Crime Problem, 3 of ed. New York: Appleton Century-Croffs INC, 1961, Chap. 9.
83
Ruth Shonle Cavan
36
kao kriterij razlikovanja prestupa uzima javnu reakciju kao i
prestupniku reakciju na javnost. U ovoj interakciji izmeu javnosti i prestupa (kriminala)
koncentrisala je sedam tipova reakcije:
1. Kriminalna kontra-kultura (profesionalni kriminal, razbojnitvo, provalna
kraa);
2. Ekstremni nekomformisti (npr. alkoholiari, povremene pijanice);
3. Mali, minorni nekomformist (npr. pronevjeritelji);
4. Srednji komformitet (male krae);
5. Manja nadkomfornost (pokoravaju se zakonu, kodovima);
6. Ekstremna nadkomfornost (pokuaj reforme drutva putem legalnih
sredstava);
7. Ideoloka kontra kultura (naporni pokuaji preobraaja drutva, kroz
upotrebu nelegalnih sredstava);

Drutvena reakcija je krucijalna za definiciju prestupnika i njegovog ponaanja.
Marshall B. Clinard i Richard Quinney
37
su konstruisali osam tipova kriminalnog
ponaanja i mi smo je prihvatili kao najmjerodavniju sa socioloko-kriminolokog
stanovita jer uzima u obzir societalnu reakciju i otvara prostor za socioloku definiciju
krivinog djela tj. kriminalnim aktom se povreuje institucionalizirano oekivanje. Ti
tipovi su:
1. Kriminalno nasilje nad osobom: Ukljuuje ubistvo, napad i iznuenu
otmicu. Uinitelji sebe ne shvataju kao kriminalci. Oni su esto osobe bez
ranijih prekraja ali su ga izvrili zbog odreenih okolnosti. Nisu direktno
podrani od grupe. Ponaanja su u otroj suprotnosti prema srednjoj klasi i
estoka je reakcija prema uiniteljima.
2. Povremeni imovinski kriminal: Ukljuuje neke krae po prodavnicama,
krae automobila, uinitelji ne smatraju sebe kao kriminalci i u stanju su da
racionaliziraju svoje kriminalno ponaanje. Skloni su opim vrijednostima

36
Ruth Shanle Cavan Criminology, 3 of ed, New York, Thomas Y. Crowell Company, 1962, Chop. 3.
37
Marshall B. Clinard and Richard Quinney, Criminal Behavior Systems - a typology Holt, Rinehart and Winston, INC -
NewYork.
84
drutva kao i ciljevima i pronalaze malu podrku za njihovo ponaanje u
grupnim normama. U izvrenju kriminalnih radnji naruavaju vrijednosti
privatnog vlasnitva. Socijalna reakcija esto ukljuuje hapenje, posebno
za prekritelje koji su ve izvrili kriminalno djelo.
3. Kriminal kao zanimanje: Ukljuuje pronevjeru, lana prodaja, lani savjet,
narueno nasilje i nasilje nad sigurnou. Ne doivljavaju sebe kao
kriminalci i racionaliziraju svoje ponaanje kao dio svoje svakodnevnice.
Ponaanje je tolerirano od strane naredbodavaca. Prihvataju
konvencionalne vrijednosti i trae uee u dijeljenju nagrada u tom
svijetu. Ilegalno ponaanje je u suglasju sa ek. i socijalnom filozofijom
postignua ciljeva u drutvu. Prestup je nareen od strane osoba visokog
statusnog nivoa i esto je nevidljiv za policiju, mala je reakcija javnosti
upravo zbog nevidljivosti.
4. Politiki kriminal: Ukljuuje pobunu, izdaju, sabotau, vojno nasilje, ratnu
kolaboraciju, radikalizam i razne druge forme koje mogu biti definirane
kao kriminal. Cilj je postizanje promjena u drutvu. Njihovo ponaanje je
propisano i podrano od strane njihovih grupa. Socijalna reakcija je jaka jer
se smatra kao prijetnja drutvu.
5. Kriminal nad javnim redom i mirom: Ukljuuje pijanevanje, skitnju,
nered, prostituciju, homoseksualnost, saobraajni prekaji i narkomansku
ovisnost. Uinitelji sebe shvataju kao kriminalce kada ponove prekraj.
Mogu se kolebati izmeu kriminalnih vrijednosti i vrijednosti drutvenog
reda. Udruuju se sa drugim prestupnicima. Neke forme prekraja javnog
reda su poeljni od dijelova legitimnog drutva (npr. prostitucija). Druge
forme su smatrane reprezentom greaka ekonomskog sistema. Reakcija
na ova djela su ili ogranieno zatvaranje.
6. Konvencionalni kriminal: Ukljuuje pljaku, krau, provalu i gang krae.
Uinitelji izvravaju djelo kao djeliminu karijeru, a prihode dopunjuju
legitimnim sredstvima. Mnogi mladi otpoinju kriminalnu aktivnost u
gangovima, sa velikom vjerovatnoom da e prihvatiti kriminalnu
subkulturu. Ponaanje je u skladu sa ciljevima ekonomskog uspjeha, ali
drutvo reaguje jer je narueno privatno vlasnitvo.
85
7. Organizovani kriminal: Ukljuuje raketiranje, organizovanu prostituciju,
kocku i kontrolu narkotika. Prestupnik shvata kriminal kao vid
ekonomskog udruivanja. U organizacionim strukturama smatraju sebe
niim kriminalcima, povezani su prvenstveno sa drugim kriminalcima i
izolovani su od ireg drutva. U gornjim slojevima pojedinci su udrueni sa
osobama legitimnog drutva i esto smjeteni u rezidencijskim kvartovima.
Prilina je suglasnost izmeu ileglanih aktivnosti organizovanog kriminala
i legitimnog drutva. iroka skala aktivnosti organizovanog kriminala su
odobreni od legitimnog drutva. Ilegalne usluge traene od legitimnog
drutva su zatiene od strane organizovanog kriminala. Javnost tolerie
organizovani kriminal, djelimino zato to traene usluge se tite i
dejelimino zato to je teko poduzeti operacije koje kriminalci
poduzimaju.

Profesionalni kriminal: Ukljuuje tajne igre, krae po prodavnicama, deparenje,
krivotvorenje i falsifikat. Profesionalni kriminalci slijede kriminal kao nain izraavanja i
kao nain ivota. Smatraju se kriminalcima, udrueni su sa drugim kriminalcima i imaju
visok status u svijetu kriminala. Uglavnom su izolovani od ireg drutva i slijede karijeru
kao kriminalci. Postoji izvjestan stepen saglasnosti izmeu profesionalnog kriminala i
dominantnog modela ponaanja. U ovu grupu ponekad upadaju oni koji pokuavaju
stei novac na brz nain. Societalna reakcija nije jaka.

Neko krivino djelo sa sociolokog stanovita moe biti neutralno ili doputeno, ali protivi
se pravnim normama. Npr. to moe biti revolucija, terorizam, politiki delikt itd., ali ako
su motivi u osnovi socijalno problemski humanistiki usmjereni onda sociologija ove
aktove ne tretira kao krivino djelo nego kao reakciju na okolinu (situacijski ili
deterministiki definirano), ili ako se ponaanje odvija u smjeru negiranja neke socijalne
ustanove, (npr. odbijanje sluenja vojne obaveze zbog uvjerenja) sa sociolokog
stanovita ne radi se o kriminalnom ponaanju iako kazneni zakon takvo ponaanje
kanjava. Sociologija u krivino djelo, koje je drutveno opasno, uvrtava niz drutvenih
pojava koje statistikom vjerovatnoom komponiraju ambijent za izvrenje krivinog
djela. Opasnije je stanje socijalne dezorganizacije nego sam poinitelj, i uzaludna su,
86
mada opravdana, kanjavanja ukoliko se okolnosti i stanja socijalne dezorganizacije ne
blokiraju i ukinu kao takva. Poinitelj je u znatnoj mjeri samo posljedica socijalno-
psiholokih okolnosti. Stoga se zalaemo da krivino djelo u sociolokom smislu rijei
treba da predstavlja komponente okolinskih faktora koji ukljuuju ponaanje kao rezultat
uenja i iskustva u odreenoj socijalnoj okolini. Socioloki pojam krivinog djela odnosno
kriminalnog ponaanja je po naem miljenju na najpotpuniji nain izrazio J.S.
Stumphauzer
38
formulom: kriminalni repertoar + podraaji i situacije + percipirano
potkrepljenje = kriminalno ponaanje. Definicija je nastala na niz eksperimentalnih i
bihevioralnih ispitivanja, a jedno od njih je i East side story (pria sa istone strane).
Rije je o istonoj strani Los Angelesa s viestrukim problemima visoke stope
nezaposlenosti, siromatva, kriminala i izraenim nasiljem maloljetnikih bandi (gangs).
Program Prie s istone strane poeo je bihevioralnom analizom na tri nivoa nasilja
bandi u jednoj etvrti Los Angelesa s 15.000 stanovnika u kojoj su svakodnevne pojave
pucnjava, otmice i suprostavljanja policiji. Prvo je obavljena bihevioralna analiza svih
aspekata etvrti da se odredi koji aspekti igraju odreenu ulogu u nastanku i perzistenciji
nasilnikog ponaanja maloljetnikih bandi: izgled, oblik i nedostaci etvrti, geografski
smjetaj, kao i koji su osnovni socijalni utjecaji (roditelji, uitelji, policija, crkva, radni
ljudi). Drugo, provedena je bihevioralna analiza dominantne bande nasilnika sastavljene
od 400 mladih, u kojoj je direktno prouavano kako njeni lanovi oblikuju i odravaju
nasilniko ponaanje. Tree, izvrena je bihevioralna analiza nedelinkventne omladine da
se otkrije kako spontano nastaju utjecaji koji vode ponaanju nespojivom s
delinkvencijom i da li se ti utjecaji mogu koristiti u smislu delinkvencije.

Ta trodijelna bihevioralna analiza je dala niz podataka o tome kako nastaju i kako se
odrava nasilniko ponaanje bandi. Naprimjer otkriveno je da:
1. rivalska banda ulazi na teritorij domae bande i izaziva,
2. veteran (stariji lan bande) opisuje u detalje (simboliki modelira) to on
radi ili bi uradio u toj situaciji,
3. podmladak bande izvodi osvetniku operaciju, prema drugoj bandi,

38
Prema Predragu Zarevskom:, Modifikacija ponaanja u podruju kriminaliteta i penologije, Penoloke teme, 3-4,
Zagreb 1989.
87
4. vrnjaci, ali i ostali lanovi drutva pozitivno potkrepljuju takvo ponaanje
pokazanom panjom i strahopotovanjem,
5. podmladak bande odgovara na panju i strahopotovanje ponosom koji
djeluje kao samopotkrepljenje,
6. policija i kad uhvati delinkvente i zatim najee ih pusti (u smislu-malo se
potukli klinci, nek-se elie) i time se vri daljnje potkrepljenje takvog
(nasilnikog) ponaanja.

Na osnovi preliminarnih rezultata svih tih analiza provedeni su odreeni postupci. Cilj je
bio angairati tvrdokorne lanove bande u ponaanju inkompatibilnom s
delinkvencijom: npr. obavljanje nabavke za starije osobe i tako ih zatititi od realne
opasnosti da na ulici budu orobljeni; raditi na revitalizaciji vlastite etvrti, oznaena su
mjesta s visokim rizikom za odvijanje kriminala (npr. prazne kue i sl.) i uenje naina da
se popravi situacija; oformljene su uline glumake druine u kojim su mladi pisali,
reirali i uvodili antikriminalne drame za vrnjake, ali i ostale lanove drutva. Uz
razvoj tih aktivnosti program je obuhvatio i uklanjanje ili ograniavanje nekih od niza
potkrepljivaa za delinkvenciju maloljetnikih bandi, kao to su panja, nagrada,
materijalna dobra i nepodlijeganje sudskoj proceduri, prvenstveno kroz obrazovanje grupa
roditelja i omladine.

Nakon godinu dana provoenja programa pokazalo je da su mladi, angairani u
aktivnostima nespojivim s kriminalnim, drastino smanjili svoje kriminalno ponaanje.
Eksperiment je pokazao poeljne rezultate ali se ispostavilo da je skup.

Jasno je iz formule da uklanjanje jednog faktora smanjuje kvotu kriminala odnosno
razvijanje nekriminalnog repertoara bi se pokazalo kao uspjean znak nekorisnosti i
neisplativosti kriminalnog ponaanja.

Iz navedenog moemo zakljuiti da je fenomenologijakriminaliteta povezana sa
distribucijom kriminaliteta s obzirom na klasnu i prostornu varijalblu, tj fenomenologija
kriminaliteta je vizualno prisutnija u niim izaputenijim socijalnim grupama.
88
7.2. Fenomenoloka dimenzija kriminaliteta

Unutar izlaganja pod naslovom Fenomenoloka dimenzija kriminaliteta, obuhvatit e se
sadraji iz oblasti kriminalne fenomenologije, statike i dinamike kriminaliteta, tipologija
kriminaliteta te o uporednim podacima o kriminalitetu.

7.2.1. Kriminalna fenomenologija

Kao to je ve prethodno istaknuto, kriminalna fenomenologija ini zasebno podruje
kriminologije, koje izuava: oblike kriminaliteta, strukturu kriminaliteta, strukturalne
promjene kriminaliteta, dinamiku kriminaliteta. Ona se bavi se prouavanjem pojavnih
oblika izvrenih krivinih djela i socijalno-individualnih svojstava izvrilaca. Pored ove
definicije, ova grana kriminologije odnosi se i na prouavanje pojavnih oblika
delinkventnih radnji i opisuje vanjske forme pojedinih krivinih djela, kao i njihovu
rasprostranjenost, vremensku distribuciju, obim i tendencije. Osnovne karakteristike
kriminaliteta mogu se podijeliti na ragionalne karakteristike kriminaliteta, sezonske i
vremenske karakteristike kriminaliteta, te u odnosu na distribuciju kriminaliteta po spolu i
starosti.

Regionalne karakteristike kriminaliteta mogu se posmatrati u odnosu na rasprostranjenost
ove pojave na na razliitim teritorijalnim nivoima. Tako, zasebna podruja prouavanja
obuhvataju svjetske karakteristike kriminaliteta, regionalne karaktersitike kriminaliteta,
raspored kriminaliteta na relaciji selo-grad i ekologija kriminaliteta u gradskim naseljima

Posmatrajui podatke o kriminalitetu u odnosu na sezonske i vremenske karakteristike,
moe se ustvrditi da se imovinska krivina djela najee vre u jesenjim i zimskim, a
krivina djela protiv linosti u (pro)ljetnjim i jesenjim mjesecima. S druge strane krvni
delikti, saobraajni kriminalitet (prekraji) i krivina djela izazvana koritenjem opojnih
sredstava, najee se javljaju u dane vikenda. Statistiki podaci takoer ukazuju da su
krivina djela koja se preteno vre nou: krae (automobila), provale, drumska
razbojnitva, silovanja, nasilnika djela.
89

Distribucija kriminaliteta po starosti odnosi se na odvojeno posmatranje i izuavanje
kriminaliteta prema starosnim grupma izvritelja, tako da se osnovna podjela odnosi na
maloljetne i punoljetne prestupnike. Pojedine pravne, ali i kriminoloke sistematizacije po
ovom kriteriju, podjelu prave na vie kategorija, kao npr. na maloljetne, mlae punoljetne,
mlae-odrasle, starije-odrasle izvrioce. Ipak, pojedina kriminoloka istraivanja
klasifikaciju upotpunjuju i unutranjom distribucijom kriminaliteta prema starosnim
grupama. Tako da se esto moe nai klasifikacija prema kojoj je starosna kategorija od
20-25 godina najzastupljeniji (tzv.maksimalnog kriminaliteta), zatim slijede starosne
grupe 25-30 i 30-35 godina, gdje se biljei postepeni pad kriminaliteta, te na poslijetku
grupe 35 i vie godina, za koju je karakteristian progresivan pad kriminaliteta, kao i
kategorija iznad 50 odnosno iznad 60 godina, gdje se biljei nagli pad kriminaliteta.

U odnosu na raspodjelu kriminaliteta prema spolu izvrioca, u literaturi se mogu
prepoznati sljedee teze. Naime, smatra se kriminalitet tipino muka reakcija, dok se
smatra da je uee ena proporcionalno njihovom ukljuivanju u ekonomski i javni
drutveni ivot. Ipak statistiki podaci pokazuju da ene znaajnije uestvuju u
podstrekavanju na krivina djela, krivina djela protiv imovine, vrijeanju, ucjenjivanju,
lano svjedoenje na sudu, kao i prostitucija i edomorstvo.

7.2.2. Statika i dinamika kriminaliteta

Statika i dinamika kriminaliteta koriste uglavnom podatke iz zvaninih statistikih
evidencija. Kriminalne statistike pruaju nezamjenjive podatke o onima za ije su
suzbijanje angaovani organi formalne socijalne kontrole.

Statika kriminalnog fenomena se izraava kroz strukturu ponaanja koja se zajednikim
imenom nazivaju kriminalitet. Struktura kriminaliteta posmatra se prema teritorijalnoj
rasporeenosti (podruja i drave), i odnosi se uglavnom na klasina krivina djela,
tako za primjer navodimo dvije referentsttaistike baze podataka o kriminalitetu, i to
Uniforme Crime Report (UCR FBI) Index Crime Offenses Part I, koji obuhvata podatke o
90
ubistvima, silovanjima, razbojnitvima, tjelesnim povredama, provalnim kraama,
kraama motornih vozila, paljevinima. U Evropi se u posljednje vrijeme rauvija European
Sorcebook of Crime and Criminal Justice Statistics (ESCCJS),, kojim se prikupljaju i
prikazuju podaci o ubistvima, tjelesnim povredama, silovanjima, razbojnitvima,
kraama, zloupotrebama droga, saobraajnim deliktima.

Izvori podataka o kriminalitetu, koji se koriste u kriminolokim analizama i ispitivanjima
su zvaniini podaci, i to o registrovanim oblicima (policijska statistika), o optuenim
(statistika tuiteljstva), o presuenim (statistika sudova), i o izvrenim krivinim
sankcijama (statistika institucija za izvrenje krivinih sankcija). Druga grupa podataka
odnsi se na podatke o procjeni tamne brojke, koji se najee prikupljaju putem studija
samoprivaljivanja/samopotuivanja, viktimizacijskim studijama, te studijama o strahu od
kriminaliteta. Prikupljeni podaci mogu se koristiti za procjenu obima i dinamike razliitih
problema u posmatranom podruju, pokazatelj su na koga problem utie, pokazatelj su
odnosa izmeu razliitih problema, te omoguuju signale upozorenja koji se odnose na
posmatrane probleme. Dinamika kriminaliteta: bavi se promjenama u njihovom obimu i
distribuciji, a moe se odnositi na kretanje kriminaliteta u jednom regionu, dravi ili
gradu.

7.2.3. Tipologije kriminaliteta

U prethodnim izlaganjima prezentirani sadraji iz oblasti tipologija iz ugla sociologije, a u
narednim izlaganjima osvnut emo se na neke generalne karakteristike tipologija
kriminaliteta koje se koriste u kriminologiji.

Tipologije kriminaliteta pomau da se razliite vrste kriminalnih ponaanja i njihovih
uinilaca, na osnovu zajednikih osobina, svrstavaju u grupe, ime se omoguava lake
prouavanje. Tipologije je mogue izvriti prema razliitim kriterijima, a najtipinije
klasifikacije u kriminologiji su zakonska klasifikacija, klasifikacija prema drutvenoj
sredini, klinika klasifikacija i klasifikacija prema motivu. Zakonska klasifikacija
obuhvata klasifikaciju prema krivinim djelima (objekt krivinopravne zatite), te
91
klasifikaciju prema uiniocima krivinih djela (dob, stepen uraunljivosti, stepen krivnje,
povratu, svojstvima...). Klasifikacija prema drutvenoj sredini odnosi se na tip potkulture,
privredni ambijent, politiko okruenje i porodinu sredinu. Klinika klasifikacija vri se
prema stepenu normalnosti u sudsko-medicinskom, psiholokom i sociolokom aspektu,
dok se klasifikacija prema motivu odnosi na kriminalne motive, pri emu su najznaajniji
prisvajanje/ koristoljublje, seksualno zadovoljstvo, agresivnost, strast, ideologija, te igra i
zabava.

U narednim izlaganjima prikazat emo neke od tipologija kriminaliteta aktuelnih autora.
Tako, Ignjatovi (2005), kriminalitet klasificira u etiri skupine, i to nasilniki kriminalitet
(ubistva, tjelesne povrede, silovanje, razbojnitvo i razbojnika kraa, nasilje u porodici),
imovinski kriminalitet (a)situacioni i konvencionalni; b) kriminalitet poziva-bijelog
okovratnika, korupcija, kompjuterski; c) organizovani kriminalitet ), zatim politiki
kriminlitet (zloini prema vlasti i od vlasti; genocid, terorizam, zloini policije, prema
politikim protivnicima...), te saobraajni kriminalitet (nehatna izvrenja i namjerna-
umiljajna izvrenja). Petrovi i Meko (2004) daju sljedeu klasifikaciju: krivina djela
sa znacima nasilja (ubistva, silovanje, nasilje u porodici, spolna zloupotreba i incest,
razbojnitvo, provalna (razbojnika) kraa), krivina djela protiv imovine (krae, prevare,
paljevine), te na kraju organizacijski kriminalitet (kriminalitet bijele kragne, krivina djela
u vezi osiguranja, potroaka prevara, zloupotreba poloaja, raunarski kriminalitet,
korupcija, organiziani kriminalitet).









92
U narednim tabelama prikazane su tipologije poznatih amerikih kriminologa, i to u tabeli
1 je tipologija koju daje Siegel (2006), a u tabeli 2, ona koju daju Adler, Mueller, Laufer
(1991).
Violent Crime Forcible Rape, Murder and Homicide, Assault and Battery,
Robbery, Interpersonal Violence, Terrorism
Property Crime Larceny/Theft, Credit Card Fraud, Burglary, Arson
Enterprise Crime White-Collar Crime, Organized Crime, Cyber Crime, Internet
Crime, Computer Crime
Public Order Crime Hompsexuality(?), Paraphilias, Prostitution, Pornography,
Substance Abuse
Tabela 1.
Violent Crimes Homicide, Assault, Family-Related Crimes, Rape and Sexual
Assault, Robbery, Kidnaping and Terorism
Property Crime Larceny (Shoplifting, Art Theft, Motor Vehicle Theft, Boat
Theft), Fraud, Burglary, Arson,
Enterprise Crime White-Collar Crime, Corporate Crime, Organized Crime
Drug-, Alcohol-, and Sex-
Related Crime
Drug Abuse, Alcohol and Crime, Sexual Morality Offences
Tabela 2.

7.2.4. Uporedni podaci o kriminalitetu

Kros-kulturni i kros-drutveni pregledi o zloinu i kriminalizaciji imaju viestruk znaaj
za kriminologiju, a naroito a) pomau izgradnji teorija koje imaju iru primjenjivost; b)
doprinose uzajamnom upoznavanju i uenju inovacija u oblasti kontrole kriminaliteta;
c) u dravama koje nemaju jaku kriminoloku tradiciju pomau izgradnji kriminologije
kao akademske discipline i izgradnji racionalnog pravosudnog sistema.
93
Poreenje podataka se vri iz slubenih statistika sljedeih meunarodnih organizacija:
Ujedinjeni narodi, Interpol, Svjetska zdravtsvena organizacija te Vijee Evrope. Pored
zvaninih, porede se i podaci dobiveni iz kriminolokih istraivanja, tako su meu
kriminolozima veoma popularne studije a) ICVS (International Crime Victimization
Survey); b) ISRD (International Self-Reported Study); i c) Strah od kriminaliteta (Fear of
Crime).

Jedna od takvih baza podataka formira se na temelju projekta pod nazivom European
Sorcebook of Crime and Criminal Justice Statistics, kojim se prikupljaju podaci o
kriminalitetu i sistemima krivinog pravosua iz zemalja uesnica, a u izdanju iz 2006.
godine, koje je obuhvatalo peiod 2000-2003. godina, uestvovale su sljedee zemlje:
Albanija, Armenija, Austrija, Belgija, Bugarska, Hrvatska, Cipar, eka, Danska,
Estonija, Finska, Francuska, Gruzija, Njemaka, Grka, Maarska, Island, Irska, Italija,
Litvanija, Luksemburg, Malta, Moldavija, Holandija, Poljska, Portugal, Rumunija, Rusija,
Slovaka, Slovenija, panija, vedska, vicarska, Ukrajina, UK.

Ovim projektom prikupljaju se podaci o definicijima (kriminalnih ponaanja), policijskoj
statistici, statistici tuiteljstva, statistici sudova te statistici o izvrenjima krivinih
sankcija. Definicije (kriminalnih ponaanja), ne moraju biti i pravne definicije, ve one
koje e svojim opisima zadovoljiti potrebu meunarodne statistike komparacije, a odnose
se na ubistva, teke tjelesne povrede, silovanja, razbojnitva, krae, krae motornih
vozila, teke provalne krae, zloupotrebe opojnih droga. S druge strane, statistikom su
obuhvaeni podaci o registrovanim oblici kriminaliteta (izvrenja), zatim o
karakteristikama izvrilaca (osumnjienih, optuenih, osuenih), kao i o ljudskim resursim
a, odnosno o kadru (policija, tuilatva, sudovi).






94
8. Etioloka dimenzija kriminaliteta

Etiologija kriminaliteta je oblast kriminologije koja se bavi analizom uzroka kriminaliteta
u odreenom drutvu, ta je to to uzrokuje kriminalno ponaanje na subjektivnom I
objektivnom planu, a ove dihotomije su generalno poznate kao endogeni I egzogeni
faktori nastanka kriminaliteta. Ukratko etiologija kriminaliteta analizira kriminalitet kao
posljedicu odreenih drutvenih stanja I linost uinitelja krivinog djela, tj njegove
psiholoke I psihijatarske osobine koje ga kvalifikuju kao kriminalca. S obzirom na
kapitalna pitanja koja postavlja etiologija, kriminaliteta je jedna od vanijih grana u
kriminologiji.

Korelacija izmeu egzogenih, vanjskih ili drutvenih, I endogenih, unutarnjih ili psihikih,
faktora uspjeno je dokazivana u kriminologiji. ini nam se opravdano navesti jedno
istraivanje. Rudolph Moos
39
je u nizu istraivanja dokazao vanost socijalne okoline u
kojoj se ponaanje odvija, i to aktualnom uticaju okolnih prilika na ponaanje i
doivljavanje socijalnog prostora kako pojedinca, tako i grupe. Tzv. situacijske
determinante su dobile na znaaju i stekle su status kriterij varijabli, jer su uspjeno
dokazale da imaju uticaja na aktualno ponaanje. Stanje grupe ili pojedinca, pored uticaja
relativno nepromjenjivih psihosocijalnih karakteristika dopunjeno je i uvidom u
situacijske determinante koje imaju relativno najvie uticaja na aktualno ponaanje.

Istraivanja provedena u institucionalnim okolinama tzv. totalnih institucija, kao to su
bolnica, zavodi, samostani, zatvori, podruja sa visokim stopama kriminaliteta pokazala
su da prognoza ponaanja znatno ovisi o situacijskim varijablama, koje je klasina
sociologija malo uzimala u obzir. Zbog toga Moos smatra da je potrebno sistematski
kvantifikovati razliite aspekte socijalne i fizike okoline, te ih kombinovati sa
sociolokim karakteristikama grupe kako bi se postigla preciznija predikacija ponaanja
Odnosi okolinskih prilika i ovjekovog ponaanja predmet su mnogih sociolokih i
psihologijskih istraivanja u svijetu. Obzirom da se radi o vrlo kompleksnim meusobnim
uticajima teko ih je rigorozno istraivati, premda je njihovo uee oigledno.

39
Rudolf H. Moos, Effects of the Social Climates of Correctional Institution, University of California, 1960.

95
Dominacija npr. rata u tokom 90-tih godina na Balkanu, kao generalnog okolinskog
faktora, izrodila je niz drutvenih fenomena, pa i strukturu i funkcionisanje kriminaliteta u
ratnim prilikama. S druge strane, postratni period je takoe dominirajui okolinski faktor
koji se prelama u podruju kriminaliteta i nama se ini uputno isticati ovu racionalu. Na
temelju Kurt Lewinove postavke da ljudsko ponaanje i doivljavanje poiva na samo
dvije grupe determinanti, individualnim i okolinskim, date kao izraz P = f (I,O), uviamo
vanost okoline za ovjekovo funkionisanje. Tako je otkriveno u nizu istraivanja da se
praktiki ne moe postii vea povezanost od r = 0,40 izmeu psiholokih injenica
individue i kriterija ponaanja, to znai da golem dio ponaanja se objanjava uticajem ili
pritiskom okolinskih prilika. Budui da je ponaanje funkcija individualnih injenica
individue i uticaja okoline, i da je prevaga na okolinskim prilikama, univerzum odnosa
unutar socijalne klime drutva najveim dijelom se definira skupom varijabli pravila i
uslova unutranje okoline drutva, onako kako ih definiraju akteri, odnosno njihova
socijalna klima. Okolinske prilike ili pritisci mogu olakati ili onemoguiti zadovoljavanje
potreba individue (u naem sluaju zatvorenika prema svim navedenim relacijama u
operacionalnoj definicji), zbog ega imaju status determinanti ponaanja. Prilike ili pritisci
mogu biti socijalne prirode i imaju empirijsku stranu, pa npr. Henry A. Murray
40
govori o
"alfa-pritiscima" i "beta-pritiscima" koji se meusobno, s obzirom na okolinu, uglavnom
poklapaju. To znai da postoji identitet izmeu realne ("alfa-pritisak") i interpretirane od
strane aktera definisane, okoline ("beta-pritisak"). Raskorak u interpretaciji "alfa" i "beta"
pritisaka upozorava na probleme prilagodbe individue, bez obzira da li su realne ili
potencijalne prirode. Dakle, okolinske prilike-situacijske determinante.psiholoki status
pojedinca, mogu objasniti ikriminalno ponaanje. Ovo je jako vano naglasiti jer u
neobiologistikim kriminolokim kolama opet prevladava stav da se kriminalac raa, a
zanemaruje se injenica da okolina formira kriminalca. Naravno i jedan i drugi faktor
komponiraju pojavu, s tim da je uticaj okoline prevalentniji.

No, navedene okolnosti ne treba doslovno shvatiti, jer postoji niz kriminogenih okolina,
situacijskih prisila i psiholokih osobina linosti koje bi mogle u udruenom djelovanju da
proizvode kriminalni in.Ali tomu nije tako, jer ipak veina ljudi nisu kriminalci.


40
H. A. Murray "Explorations in Personality" New York, Oxford University Press, 1938.
96
U dezorganizacijskoj okolini red i ravnotea se lako naruavaju. Gustina
dezorganizacijskih stimulusa (na drutvenoj ravni u to spada naroito nedostatak
zajednikih vrijednosti i solidarnosti) utie da se kriminalno djelo lake racionalizira od
strane aktera. Dr. Mladen Zvonarevi
41
dalje istie da su pojedine karakteristike drutva
zapravo kriminogene u sloenoj etiologiji kriminaliteta, kao socijalnoj pojavi-problemu.
To su:
- eksploatatorski karakter kapitalizma
- kompetitivni karakter drutvenih odnosa
- borba za status
- uloga novca
- negativan odnos prema radu
- gubitak drutvenog oslonca
- gubi se razlika izmeu potenja i kriminala
- neki oblici ilegalne aktivnosti se toleriraju
Postavlja se pitanje zato ipak veina ljudi ne ini krivino djelo. Isti autor odgovara na to
pitanje:
42

a) Nemaju "grene" elje,
b) Nemaju prilike,
c) Nemaju znanja, vjetine niti sposobnosti,
d) Nemaju energije i upornosti,
e) Nemaju emocionalne vrstine,
f) Imaju sistem moralnih normi,
g) Imaju strah od sankcija.

Meutim krivino djelo se ipak ini, a mehanizmi koji ga podupiru su:
a) afekti,
b) kriminalni optimizam,

41
Dr. Mladen Zvonarevi: Kriminogene osobine ire drutvene zajednice, u Socijalna psihologija, grupa autora,
Beograd, 1968. str. 280-285
42
Dr. Mladen Zvonarevi: "Socijalno-psiholoki faktori prijestupnitva", u "Socijalna psihologija", grupa autora, Rad,
Beograd, 1968. godine, str. 291-295
97
c) proraunati rizik,
d) drugaiji sisitem etikih normi, suprotan standardiziranom sistemu.

Od niza varijabli koje djeluju na pojavu kriminaliteta,u dezorganiziranom prostoru,
kapitalnim se smatraju one koje su imanentne dezorganizaciji:
- masovno siromaenje golemih dijelova populacije
- rat i postratni period,
- multiplikacija nesposobnosti subjekata koji su pogoeni socijalnim
problemima (izmeu ostalog i injenjem krivinog djela, koje jo vie fiksira
nesposobnosti).

Kriminalno ponaanje izraeno formulom: kriminalni repertoar + podraaji i situacije +
percipirano potkrepljenje = kriminalno ponaanje u potpunosti se poklapa sa navedenim
impulsima dezorganizacije. Niz programa prevencije, ili bolje rei kontrole kriminala,
nisu dali rezultata ili su jednostavno skupi (tipina kategorija koju konstruiraju institucije
zaduene za prevenciju, kako bi racionalizirale neuspjeh).

Kriminalitet, odnosno socijalna okolina koja ga je kreirala i koju on kreira, oigledno ima
svoju autonomiju u smislu perzistentnosti i nemogunosti rjeavanja osobito u drutvu sa
status quo strukturom koja prilagodbu i reformu proglaava uslovom opstanka.

Meutim, bilo bi suvie mehanicistiki pojmiti datu stvarnost kao jednom zauvijek
zadatu. Istina je da lanac situacija i poloaj pojedinca umnogome odreuje njegov sadanji
i budui odnos prema toj stvarnosti, ali se ipak stvarnost postratih drutava pokazuje kao
pogodna osnova za procvat krimainala.

Zbog znaaja, u oblasti kriminalne pragmatike, izmeu kriminalne socijalne situacije i
kriminalnog ponaanja, izvedene su takozvane pragmatike tabele, koje imaju za cilj do
predvide budue kriminalno ponaanje. Prema . Pinatelu
43
socijalna patologija, na

43
an Pinatel: Kriminologija, Zavod za izdavanje udbenika, Sarajevo, 1964. str. 109-117.
98
temelju ovih pragmatikih tabela, izraava se u vidu hipoteze o buduem kriminalnom
ponaanju. Uzeli smo ih u obzir jer su se pokazale kao metrijski pouzdane u empiriji.
Schwabova, Schidova i Meywerkova tabela obuhvata petnaest faktora i odnosi se na
prognozu recidiviteta. To su:
1. Nasljedna mana,
2. Kriminalitet u uzlaznoj liniji srodstva, kod predaka,
3. Loe prilike kod vaspitanja,
4. Lo uspjeh u koli,
5. Zapoeto a nezavreno uenje,
6. Neredovan rad,
7. Kriminalitet prije 18. godine,
8. Vie od etiri ranije kazne,
9. Naroito brz povrat,
10. Meugradski kriminalitet,
11. Psihopatije,
12. Alkoholizam,
13. Loe ponaanje u zatvoru,
14. Otputanje iz zatvora prije 36. godine starosti,
15. Loe drutvene i porodine prilike poslije otputanja.
Gerecke u svojoj tablici prognoze pridaje svakom faktoru kvantitativnu vrijednost koja se
mnoi sa koeficijentom u rasponu od 1 do 4.

Tabela br. 1.3.4 Tablice prognoze kriminaliteta po Gereckeu
Karakteristika Vrijednost Koeficijent (od 1 do 4)

1. Afektivno
siromatvo
10
Od nedostatka mira i sloge u roditeljskoj
kui, na radnom mjestu, do izraene
afektivne frigidnosti
2. Nedostatak
postojanosti
8
Nedostatak eljene izgradnje,
izdrljivosti, postojanosti i podlonosti
99
uticaju,
do potpune nestalnosti
3. Drugi
psihopatoloki
aspekti
7
elja za isticanjem, fanatizam,
prema tipu i ozbiljnosti
4. Slabost
(debilitos)
a) bez tano
oznaene
anormalnosti
b) sa tano
oznaenom
anormalnou

2

6
Zakanjela (1). Subnormalnno (2).
Laka debilnost (3)
Duboka debilnost ili imbecilnost (4)
5. Vrijeme prve
kazne
9
15-17 god. (4); 18-20 god. (3);
21-25 god. (2); od 25 god. (1)
6. Broj tekih
kazni prije
25 god.
7 1 (1); 2-4 (2); 5-7 (3); vie od 7 (4)
7. Psihopatija
kod pobonih
srodnika
5 Prema tipu (kriminalnost, alkoholizam)
8. Dati uslovi
ivota
8 kola, obuka, rad, drutveno ponaanje
9. Loi spoljanji
uticaji
a) sadanji
b) budui

2
3

Dom, nedostatak vaspitanja, kriminalna
sredina
Brak, zanimanje, prijatelji

Froy uzima u obzir osam faktora:
1. Nasljednost,
2. Anomalija karaktera,
3. Vaspitna sredina,
100
4. Vaspitne tekoe,
5. Savjest i samokritika,
6. Posjeivanje loih mjesta i loe iskoritavanje slobodnog vremena,
7. Vrsta i teina izvrenog prestupa,
8. Prevremenost prestupnitva.

U tretmanu ovih faktora uzima se kvantitativni raspon od 5 do 50 (anomalije karaktera)
koji se mnoi sa koeficijentom u rasponu od 1-5.

Na temelju ovih tablica Glueckovi su u djelu "Unraveling Juvenile Delinquency"
konstruirali tablice predvianja na temelju poreenja dvije grupe od po 500 prestupnika i
500 neprestupnika, sa slinim intelektualnim crtama i iz slinih ekolokih i ekonomskih
prilika.

Utvrdili su da unutar porodice treba prouavati pet faktora sa unutarnjim varijacijama:
- Disciplina prema djetetu koja je definirana od oca,
- Disciplina prema djetetu definirana od majke,
- Osjeanje oca prema djetetu,
- Osjeanje majke prema djetetu,
- Kohezija porodice.
Na psiholokom nivou, upotrebom testova, izdvojili su pet osobina koje unutar
psiholokog prostora linosti variraju. To su:
- drutvena afirmacija,
- prezir,
- sumnja,
- sklonost ka unitavanju,
- impulsivni karakter.
Na psihijatarskom planu, izdvojeni su:
- pustolovnost,
101
- slobodan izraz u akciji,
- sposobnost primanja sugestija,
- upornost,
- nepostojanost u emocijama.

Na temelju sociolokog, psiholokog i psihijatarskog faktora svaki od ispitanika je svrstan
u pripadajui faktor, zatim je izraunat procenat prestupnitva i neprestupnitva. Utvrdilo
se da meusobno slaganje tablica ne prelazi 70% sluajeva i da slaganje tabela i stvarnosti
ima nivo od 13,2% greaka.
44
Ovi odnosi su potvreni i u nizu drugih istraivanja.

Iz navedenih tablica mogue je zakljuiti da socijalne okolnosti, psiholoki interpretirane,
imaju vlastitu autonomiju nad pojedincima zbog ega se moraju uzimati u obzir kao
stvarna prepreka za socijalnu promociju, prepreka koju psiholozi nazivaju odbrambeni
mehanizmi. Odbrambeni mehanizimi igraju veoma vanu ulogu u vertikalnoj socijalnoj
mobilnosti niih slojeva. Pripadnik nie klase je uvijek primoran da investira odreenu
energiju u okolinu, to je dokaz da struktura ipak nije neprobojna. "Intelektualna" razina
predstavlja najmanji utroak energije, dok oni koji upotrebljavaju agresiju ili neke
somatizirane oblike energije uglavnom ostaju na istom statusnom nivou. To je uobiajen
sluaj sa kriminalcima koji dolaze iz niih klasnih slojeva, jer on u praksu kriminaliteta
ve unosi kulturu siromatva. Veina autora kao egzogene faktore kriminaliteta navodi
drutveno ekonomske faktore postojeeg drutva , osobito uticaj ekonomske krize.
Posljedino, usljed dugih kriza, nezaposlenosti, naglih, neplaniranih migracija I
dezoorganizacije javlja se siromatvo kao jedan od neposrednijih faktora uzroka
kriminaliteta. Nezaposlenost je stanje koje dugorono stvara pogodno tlo za nastanak ne
samo potencijalnog, nego i stvarnog kriminaliteta. Prema strogoj definiciji
Meunarodne organizacije rada (ILO), nezaposleni su osobe koje nemaju posla, a koje su
dostupne dostupne za posao u nardne dvije sedmice I koje su traile posao u zadnje etiri
sedmice. Nezaposlenost, u kategorijama ekonomije, se pojavljuje ako postoje kvalificirani
radnici koji su voljni raditipo nadnicama koje su trino definisane, ali ne mmogu nai
zaposlenje. Dakle, nezaposlene osobe su starije od 16godina, sposobne I voljne raditi I
aktivno trae posao, ali su bez posla. U vezi s tim razlikuje se dobrovoljna I prisilna

44
an Pinatel, ibidem, str.117
102
nezaposlenost. Dobrovoljna nezaposlenost nastaje onda kada radnici ne ele raditi po
aktualnim trinim cijenama rada, a prisilna nezaposlenost se javlja kada radnici ele
raditi za nadnice kakve prevladavaju na tritu, ali ne mogu nai posao. S obzirom na
strukturu trita rada postoje tri razliite vrste nezaposlenosti:
-frikcijska nezaposlenost nastaje zbog neprekidnog kretanja ljudi izmeu
rregija i radnih mjestaili kroz razliite faze ivotnog ciklusa;
-strukturalna nezaposlenost indicira raskorak izmeu ponude I potranje na
tritu rada. Raskoraci variraju zato to potranja za za odreenom vrstom rada raste,
dok se potranja za nekom drugom vrstom rada smanjuje, a ponuda se reducira ili ne
mijenja
-ciklika nezaposlenost se javlja kada je ukupna potranja za radom niska.
Ciklika nezaposlenost je najvea potekoa, jer ukoiliko potraje znatan dio
stanovnitva siromai I deava se ono to se u teoriji naziva zamke siromatva, a
kriminalitet je jedna od njih.

Mediji takoe mogu uticati na porast kriminaliteta jer esto glorificiraju kriminalnu scenu.
Naroito pogodna klima za nastanak kriminalne kulture i kriminala je dezorganizovana
porodica, kada se gube klasine socijalne uloge lanova porodice, teI djeca obino potrae
utoite i identitet u ulinoj subkulturi, susjedstvu (neighborhood) i mikrogrupnim
relacijama. Osim toga narkomanija, alkoholizam, prostitucija I niz drugih
socijlanopatolokih stanja mogu uzrokovati veu stopu kriminaliteta, istraivanja
dokazuju da se ove pojave u realnosti meusobno povezane i podupiru jedna drugu.

Naroito je rigidan uticaj rata kriminalitet. U jednom naem istraivanju
45
primjenili smo
komparativnu analizu izmeu predratnog i ratnog perioda u pogledu
kriminaliteta.Istraivanje kriminaliteta se odnosilo na period prije rata - "period prije"
(1987 - IV/'92), u periodu prve godine rata - period ALFA (IV/'92 - IV/'93), u periodu
druge godine rata - period BETA (IV/'93 - IV-'94), u periodu tree godine rata - period
GAMA (IV/'94 - IV/'95) i period etvrte godine rata - period DELTA (IV/'95 - XII/'95),
na podruju regije Zenica realizirano je na osnovu izabranih reprezentativnih uzoraka koji

45
abani Alisabri: Socioloki aspekti kriminaliteta na regiji Zenica u periodu 1987.-xii/1995.godine, magistarski
rad, FPN, Sarajevo 1998g.s.105-108.
103
su omoguili uoptavanje uoenih tendencija dinamike i strukture kriminalnih pojava na
ovom podruju

Istraivanje ima poseban aplikativni, drutveni i nauni znaaj, prije svega u pogledu
uticaja rata na kriminalitet. Na osnovu dobijenih rezultata istraivanja, strukturalno-
komparativne analize dobili smo slijedee, najvanije zakljuke:
1. Odnos osuene populacije evidentiranih poinitelja KD u predratnom periodu je
1:3 (na jednog osuenog u KPD-Zenica tri su evidentirana lica u CSB-Zenica),
dok ratni period taj raspon biljei od 7,8 lica evidentiranih kao poinitelj KD, pa
do (17,9 lica BETA perioda kao centralni ALFA). Ratne godine su ujedno
"dezorganizacijski" najuoljivije je u pogledu kriminaliteta.
2. U posmatranom periodu prisutne su manje oscilacije u injenju nezakonitih radnji
kod osoba mukog i enskog pola, osim u periodu GAMA, kada se ovaj odnos
naruava, pripadnici mukog pola ine 84,8% krivinih djela, a pripadnici enskog
pola ine 15,2% krivinih djela.
3. Osobe mukog pola su dominirale u injenu nezakonitih radnji u svim periodima
posmatranja.
4. Dobna struktura uinilaca krivinih djela ukazuje da je prosjena dob uinilaca u
periodu prije rata (25,5 godina), u ALFA periodu (28,6 godina), u BETA periodu
(31,5 godina), u GAMA periodu (31,25 godina) i u DELTA periodu (31,3 godina).
Uoeno je prisustvo starosne dobi do 20 godina i u tom pogledu doli smo do
rezultata koji ukazuju da je ova dobna skupina izrazito aktivna (n=362) ili (28,6%)
od ukupnog uzorka. Takoe je kriminalno aktivna dob od 21 do 40 godina (n=730)
ili (57,7%) od ukupnog uzorka. Ove dobne skupine u manjoj mjeri imaju
kriminalni "background" i uglavnom su prvi put uinioci krivinih djela. Ostale
strukture od 41 godine pa nadalje, (n=173) ili (13,6%), uestvuju u daleko manjoj
mjeri u injenju krivinih djela.
5. U pogledu uea osoba u kriminalnim radnjama prema kvalifikacijama, vidljivo
je da:
- U periodu prije rata osobe sa NSS dominiraju u injenju krivinih djela, u
periodu ALFA, BETA i GAMA dominiraju lica sa SSS kvalifikacijom u
104
rasponu od (11,1%) do (41,7%), dok su u periodu prije rata uestvovali sa
svega 2,2%. Dakle, ova grupa lica u periodu rata bila je kriminalno
najaktivnija.
- Lica sa NSS kvalifikacijom u posmatranom periodu prije rata ine krivina
djela u rasponu od (12,4%) do (27%) i ine drugu aktivnu grupu u injenju
krivinih djela. Najmanje su prisutni u DELTA periodu (12,4%), ali su tipini
za predratni period (39%).
6. U pogledu uinilaca krivinih djela prema obiljeju zanimanja, uoili smo
slijedee tendencije:
- Osobe bez zanimanja u predratnom periodu dominiraju sa (33%), u ALFA
periodu sa (33,3%) i uee im se smanjuje u BETA periodu na (15%), da bi se
u GAMA periodu povealo na (20%). U DELTA periodu uope nisu zapaena
kao grupa poinitelja KD. Moemo rei, u skladu sa prethodnim nalazom, da je
ova grupa tipina za predratni period i period ALFA.
- Lica sa obiljejem radnika u predratnom periodu uestvuju sa (27%) krivinih
djela, u ALFA periodu (26,4%), u BETA periodu (30%), te u GAMA periodu
(29%) i u DELTA periodu (21,6%). U BETA i GAMA periodu oni preuzimaju
dominaciju u injenju krivinih djela, to je takoe u skladu sa prethodnim
nalazom u pogledu kvalifikacija (KV i SSS kvalifikacija) i ova grupa se javlja
kao tipina za ratni period.
7. U pogledu uinioca krivinih djela prema obiljeju selo-grad, uoavamo slijedee:
- Pripadnici obiljeja grad, dominiraju u svim posmatranim periodima u rasponu
od (69,6%) do (81%), to je i razumljivo obzirom da je grad vea koncentracija
stanovnitva.
- Pripadnici obiljeja sela, dominiraju u pogledu specifinog seoskog krivinog
djela-ubistvo, ali je ujedno zahvaeno i tipinim gradskim krivinim djelom-
kraom.
8. U pogledu obiljeja udruivanja osoba radi vrenja krivinih djela uoeno je:
- Osobe koje samostalno vre krivino djelo apsolutno dominiraju, u svim
periodima, u vrenju krivinog djela. Raspon se kree od (55,4%) ALFA do
(64,7%) DELTA.
105
- Osobe koje su se udruile u vrenju krivinih djela od po 2 i vie lica, takoe
pokazuje ujednaenost, a najee udruivanje je sa 2 lica i kree se u rasponu
od (35,3%) DELTA da (44,6%) ALFA. Najvei raspon udruenih lica se
odigrao unutar ratnog perioda.
- U ratnom periodu uoeno je udruivanje lica od po 10, pa do 158 u vrenju
krivinih djela, najee je udruivanje bilo zbog neprijateljske djelatnosi.
9. U pogledu strukture kriminaliteta po oblastima, uoljivo je slijedee:
- Opi kriminalitet dominira u svim periodima, ali je najprisutniji u predratnom
periodu sa (90,8%).
- Privredni kriminal u predratnom periodu prisutan je sa (6%), u ALFA periodu
smanjuje se na (2,9%), da bi u BETA periodu iznosio (22,1%), u GAMA
periodu uestvuje sa (25%) i u DELTA periodu (16%).
- Krivina djela protiv slubene dunosti i druge odgovorne dunosti u
predratnom periodu uestvuju sa (3,2%), u ALFA periodu se poveava na
(4,9%), u BETA periodu je prisutno dalje poveanje na (20,1%), u GAMA
periodu na (21,6%) i u DELTA periodu je (12,5%) ove vrste KD.
- Krivina djela protiv ovjenosti i meunarodnog prava se javljaju odmah u
ALFA periodu sa (7,8%) i imaju tendenciju pada kako se osigurava
bezbjedonosna situacija u posmatranoj regiji. Raspon se kree od (7,8%), pa do
(2,4%) u GAMA periodu.
10.
- Unutar krivinih djela protiv imovine, teka kraa dominira u svim periodima.
Raspon se kree od (47%) u GAMA periodu, pa do (68,7%) u predratnom
periodu.
- Teki sluajevi razbojnitva i razbojnike krae u predratnom periodu
zauzimaju prostor od (8%), ali u ALFA periodu se poveava na (13,7%), u
BETA periodu se smanjuje na (9,7%), da bi u GAMA periodu ova vrsta
krivinih djela potpuno nestala. Oigledno je da ova vrsta krivinih djela
doivljava svoj maksimum u prvoj godini rata, kada su postojali izraziti
agresivni znaci (oruje, uniforme, itd.).
106
- U pogledu krivinog djela prevare primjetan je stalan rast od (2,7%) u
predratnom periodu, pa do (11,8%) u GAMA periodu.
- U pogledu krivinog djela prikrivanja, primjetan je pad, od (20,6%) u
predratnom periodu, pa do (6,9%) u BETA periodu, da bi se u DELTA periodu
povealo na (12,8%).

U ukupnoj strukturi poinilaca krivinih djela dominiraju oni koji nisu ranije osuivani, tj.
dominiraju u svim periodima u rasponu od (63,7%) u ALFA periodu, pa do (88,2%) u
GAMA periodu.

Recidivisti u pogledu perioda su najprisutniji u ALFA periodu sa (36,3%) kada su
postojali relativno najpovoljniji uslovi za ponovno injenje krivinih djela. Najmanje su
prisutni u GAMA periodu sa (11,8%) i ovako nizak stepen prisutnosti moemo povezati
sa relativno povoljnijom bezbjedonosnom situacijom u ovom periodu, kao i veom
opreznou graana.

Gotovo sve alternativne statistike hipoteze u pogledu tretiranih varijabli pokazale su
statistiku znaajnost razlika izmeu predratnog perioda i ratnog perioda.

Analiza je pokazala strukturalnu promjenu perioda koja se iskazla preko socio-
demografskih karakteristinih poinitelja KD mada je forma kriminaliteta uglavnom ista
(dominacija krae u gradu, najei je primarni izvrilac i to sam, u predratnom periodu je
nezaposlen o prosjene dobi 25,5 godina, a u ratnom periodu radnik sa SSS i KV
spremom i prosjenom dobi izmeu 28,6 i 31,25 godina). Zakljuak je da se kriminalitet,
kao pouzdan instrument moralne integrisanosti zajednice i dezorganizacije mora rjeavati
sistematski, a ne konjukturno. Stoga bi drutveno planska akcija trebala biti usmjerena
prema populacijama koje su u stanju "umnoenih nesposobnosti" (M. Harington), a radno
i edukativno su sposobne da podnesu postratni razvoj. Ovo istraivanje je pokazalo da:
1. u istraivanju kriminaliteta na podruju regije Zenica u posmatranom periodu,
maloljetnika delinkvencija znaajno uestvuje u injenju krivinih djela, to
izaziva potrebu za posebnim istraivanjem ove grupacije.
107
2. osobe sa NSS i SSS su dominantne u vrenju krivinih djela, uglavnom krae.
Stvaranjem elementarnih i povoljnijih uslova za ivot, pojava bi se donekle
umanjila i poveala bi se moralna integracija zajednice, koja je osobito bila
naruena u ALFA i BETA periodu.
3. prema zanimanjima, osobe bez zanimanja u predratnom periodu su kriminalno
najaktivnije, ali u ratu dominaciju preuzimaju radnici. Oigledno je da radnici u
vrenju krivinih djela pokuavaju opskrbiti ne samo sebe, nego i lanove
porodice. [iroka skala deprivacije i njihovo izrazito dugo djelovanje je pospjeilo
lom niza normi. Preko zaduenih institucija trebalo bi kriminal sprjeavati,
oskudicu umanjivati, te stvarati uslove za rad, samoaktualizaciju, osjeaj vezanosti
za zajednicu i sl. Kod potencijalnih izvrilaca krivinih djela (uenici,
nezaposleni), treba kontrolisati slobodno vrijeme i ispunjavati ga odgovarajuim
edukativnim i kreativnim sadrajima.
4. krivino djelo krae je najdominantnije u ukupnoj strukturi kriminaliteta, odvija se
najee u gradu. Bilo bi potrebno vee samoorganizovanje graana preko
institucije, mjesne zajednice, kuepaziteljstva, parkarstva, deurstva i sl.

Ukupno gledajui sistematizirajui kriminal u Zenici, i to najvidljivi, je dosta primitivan i
njegova fenomenologija proizilazi iz kulture prostora u kojem se odvija. Uz to reakcija
drutva na kriminal je vrlo oskudna, drutvo nije imalo "rezidualnih" reagovanja na
kriminal u ratu i upozorava da se kriminal u znaajnoj mjeri tolerisao kao nain ivota.
Mala je skala otkrivanja profesionalnog i organizovanog kriminala, koji je u znaajnoj
mjeri koristio legalna sredstva funkcioniranja uz znatnu instrumentalizaciju tragedije
napaenog stanovnitva Ovo drutvo, ukoliko misli napraviti znaajne iskorake, mora
znaajnije ponuditi druge repertoare odgovora, osim kriminaliteta, jer u protivnom ova
pojava nema svojih unutarnjih granica. Ovaj rad emo zavriti izjavom jednog
profesionalnog kriminalca koja pregnantno izraava problem i ona glasi: "Pravi problem
kriminalca ne sastoji se u krivinom djelu, nego u tome to ne umije da kae dosta!".




108
9. Socijalna reakcija na kriminalitet

Jedno od centralnih interesovanja kriminologije danas je kontrola kriminaliteta.
Prouavanja su pokazala da u svakoj ljudskoj zajednici postoje ponaanja koja
predstavljaju napad na osnovne vrijednosti drutva. Otuda je razumljivo to se na njih
raguje kako bi se kolektivi zatitili (Ignjatovi, 2005., 324). Razmatranje vidova socijalne
reakcije na kriminalno ponaanje moe se voditi iz razliitih uglova. Tako se kontrola
kriminaliteta moe posmatrati iz ugla subjekata koji provode ove mjere, zatim se moe
posmatrati u odnosu na sadraj mjera koje se provode, ali se ova djelatnost zajednice
moe posmarati i u odnosu na ciljeve i efekte koji se ele ostvariti razliitim oblicima
socijalnog reagovanja na kriminalitet. U odnosu na prvu navedenu dimenziju, kontrolu
kriminaliteta mogu voditi strukture drutva koje nazivamo subjektima krivine represije,
odnosno subjekti formalne reakcije na zloin, dok s druge strane reakciju mogu provoditi i
strukture drutva koje nisu slubeno odogovorne provoditi ove aktivnosti, a takve mjere
nazivamo neformalnim vidovima reakcije na kriminalitet. Drugi ugao posmatranja,
odnosno sistematizacije socijalnih mjera reakcije, odnosi se na sadraje mjera koje se
primjenjuju u reagovanju na razliite oblike kriminalnog ponaanja. Ova sistematizacija
se obino svodi na otrinu reakcije, odnosno otrinu mjera kojima se prijeti ili koje se
izvravaju prema prestupnicima, i generalno se dijele na penalne (kaznene) i vanpenalne
(vankaznene). Socijalna reakcija moe se posmatrati i u odnosu na unaprijed postavljene
ciljeve i efekte, to se kasnije refluktuje i na strukturu i obim mjera koje se primjenjuju. U
odnosu na svrhu koja se eli postii, ova sistematizacija mjera socijalne kontrole moe se
izvriti na mjere preventivnog i mjere represivnog karaktera. Prvima je cilj spreavanje,
odnosno sprovoenje konkretnih mjera ante delictum, kako bi se eventualni prestupnici
obeshrabrili u svojim namjerama, odnosno kako bi se smanjivale mogunosti za izvrenja
protivpravnih ponaanja, i ove mjere nazivamo preventivnim mjerama. S druge strane,
mjere koje se provode post delictum, odnosno nakon poinjenog protivpravnog akta, za
cilj imaju reagovaje koje e doprinijeti otklanjanju ili smanjivanju uslova za budua
prestupnika ponaanja, pri emu se efekti ovih mjera trebaju proeti na prestupnike tih
konkretnih djela, potencijalne prestupnike, rtve tih djela, kao i na cjelokupnu zajednicu,
koja treba uivati pravni poredak koji joj garantuje dravni aparat zaduen za cjelokupan
pravosudni sistem. Ove mjere se nazivaju mjerama represivnog karaktera, ili mjere
usmjerene na suzbijanje protivpravnih ponaanja.

109
Obzirom da je o posljednjem vidu mjera socijalne reakcije, preventivnog i represivnog
sadraja, posveena posebna disciplina pod nazivom Politika suprotstavljanja
kriminalitetu, koja je obuhvaena nastavnim planom studija, u ovom dijelu se nee
iznositi sadraji koji elaborirju ovu tematiku. Obrada mjera prema sadraju reagovanja se
nalazi u okviru curriculuma dvije druge discipline, Krivinog prava i Penologije, koji su
takoer zastupljene u nastavnom planu ovog studija, te se ni ova problematika nee
iznositi u okviru ovog izlaganja. U narednim izlaganjima obradit e se sadraji koji se
odnose na podjelu mjera na mjere formarlne i mjere neformalne reakcije na kriminalno
ponaanje i kriminalitet,odnosno mjere formalne i neformalne socijalne kontrole.

9.1. Faktori socijalne rekcije

Razvoj oblika i sadraja, odnosno intenziteta i otrine socijalne reakcije mijenjali su se
kako se mijenja i cjelokupna organizacija ivota u ljudskim zajednicama. U literaturi se
moe nai sistematizacija razvoja na dva perioda, i to prvi period koji je obuhvataoivot
ljudi u prvobitnim zajednicama, za koje je karakteristina privatna reakcija oteenog,
odnosno grupe kojoj pripada. Drugi period, kome i mi na kraju pripadamo, jeste period
koji je nastupio sa razvojem civilizacije i uspostavljanjem, na "drutvenom ugovoru"
zasnovanih drava, koje postepeno monopoliu ovlatenja da kanjavaju, a normama
krivinog prava ureuju uslove za koritenje tog ovlatenja, nain i postupak reagovanja.

Na ovome mjestu korisno je izloiti i savremena shvatanja o faktorima koji doprinose
formiranju oblika i naina reagovanja na kriminalno ponaanja, bilo da se radi o
formalnim ili neformalnim nosiocima socijalne kontrole. Uzima se da u naem okruenju
danas postoje dvije dominantne grupe faktora koji utiu na nain socijalnog regovanja.
Prva grupa faktora obuhvata zakljuke, dokaze, stavove, informacije i rezultate dobivene
iz sprovednih naunih istraivanja, koja za predmet ispitivanja imaju kako
fenomenologiju i etiologiju kriminaliteta, tako iona koja se usmjeravaju na istraivanje
organizacije i funkcionisanja, odnosno efikasnost rada svih struktura drutva odgovornih
za spreavanje i suzbijanje kriminaliteta. Na alost, prema dostupnim podacima, ova
grupa faktora ima sekundaran znaaj za kreiranje sveukupne politike reagovanja na
prestupnitvo, u odnosu na drugu grupu faktora, koja prema brojnim izvorima u dananjoj
zajednici igra kljunu ulogu u ovoj drutvenoj djelatnosti. Druga grupa faktora ima
110
dominantan uticaj na ovaj proces i odnosi se na sve one izvore koji stvaraju javnu,
populistiku sliku ili imid o kriminalitetu i uopte o reagovanju na kriminalno ponaanje.

Tipian "neprijatlj drutva" je mladi mukarac, neobrazovan, nezaposlen, uz to jo i
pripadnik etnike manjine. Navedena definicija prosjenog "opasnog kriminalca" koja
poiva na mitu je u biti ideoloka tvorevina i povezana je sa onim to se u literaturi naziva
"drutvena realnost zloina".
46
Na ovaj nain se na jednostavan nain stvara iskrivljena
slika o zloinu, prema kojoj siromani dio stanovnitva ini glavni izvor kriminalne
populacije. Graani kriminalitet u najveoj mjeri doivljavaju kroz one izvore i vidove
prezentacije koji su najfrekventnije u njihovom okruenju, odnosno koji imaju stabilnu
poziciju na tritu informacije, a tu se najprije misli na politiki i na medijski vid
prezentacije, kojima se stvara imid o zloinu i odnosno o reagovanju na ovu negativnu i
svakodnevnu pojavu.

Tako Ignjatovi (2005) navodi da su tvorci mitova o zloinu mediji, a Sutherland ih
smatra njihovim najveim i najjaim proizvoaima. Nain izvjetavanja, izbor vjesti
dana, svjesna iskrivljavanja, pretvaranje pojedinanog dogaaja u socijalni problem i
senzacionalizam u obavjetavanju javnosti samo su neki od grijehova medija. Oni
nikako nisu jedino odgovorni za nastanak specifine mitologije koja se plete oko zloina.
Poslujui na tritu, njihov jedini kriterijum uspjenosti je tira. U najmanju ruku koliko i
mediji u tom procesu uestvuju i dravni organi, koji nastoje da odre dominantnu
socijalnu definiciju zloina i stav da su neke drutvene grupe i pojedinci ugroavaju
osnovne drutvene vrijednosti. Panju treba koncetrisati na njih, a ne na sistem socijalne
kontrole koji je u osnovi dobar. Zato medijske kampanje i kreu najee od saoptenja
dravnih organa. U njima se akcenat stavlja na podatke koji e u javnosti izazvati eljeni
utisak. U ovu priu se ukljuuju i nosioci politikih funkcija koje ne interesuju uzroci
zloina i dugorone mjere za kontrolu kriminaliteta. Oni znaju da uhu grana vie
odgovara kazneni populizam (pootravanje zakona i velike rijei o ratu sa kriminalitetom
koje ne kotaju nita, a politiki su vrlo probitane) i ideja o otrom obraunu sa
propalicama i huljama. Da bi ostvarili svrhu, mitovi moraju imati sljedee elemente:

46
To je definicija ljudskog ponaanja kojom najmoniji drutveni slojevi neije ponaanje proglaavaju
kriminalnim- v. Quinney R.: Social Reality of Crime, Boston, 1970, : preuzeto iz Ignjatovi .: Kriminologija,
Beograd, 2005., str 324.
111
a) identifikovanu i naciljanu precizno odreenu devijantnu populaciju
(obiljeena grupa mora se jasno razdvojiti od dominantne);
b) nedune i bespomone rtve (obini ljudi poput nas. Omiljene kategorije
su ene, djeca, slubena lica napadnuta u vrenju dunosti, "neduni"
biznismeni rtve kriminalnog podzemlja);
c) hrabre i edne heroje;
d) ozbiljnu prijetnju ustanovljenim normama, vrijednostima i tradicionalnom stilu
ivljenja.

U nardnim izlaganjima obradit emo osnovne ciljeve, sadraje i instrumente koji se
provode u okviru dva segmenta drutvene strukture, a koji da bi ostvarili osnovni cilj
svoga djelovanja- drutvo sa manje kriminaliteta, trebaju biti harmonizirana uz visok
stepen koordinacije u svakodnevnom djelovanju. Podjelu bia drutva zaduenog za
suprotstavljanje kriminalitetu na formalni i neformalni dio aparata, treba posmatrati samo
kao tehniko i organizaciono pitanje pitanje, a ne kao sutinsko, iz prostog razloga to je
saradnja ovih segmenata zajednice nuna, odnosno opasnou i posljedicama koje donosi
kriminalitet oni su usmjereni jedan na drugi.

9.2. Formalna socijalna kontrola

Savremenu epohu karakterie dominacija formalne reakcije na zloin, na pravu zasnovano
djelovanje subjekata krivine represije u cilju ostvarenja kontrole (spreavanja i
suzbijanja) tih ponanja (Ignjatovi, 2005., 324). Pod mjere formalne socijalne kontrole
moemo podvesti sve one vidove aktivnosti dravnih organa krivinog progona, koji
zakonske krivinopravne norme stvaraju i tumae, te na kraju i primjenjuju. Pod pojmom
stvaranja krivinopravnih normi podrazumijeva se proces odreivanja i definisanja svih
onih ponaanja koja se u datom drutvu i u datom vremenu zabranjuju, istovremeno
odreujui (propisijui) kojim sankcijama se prijeti potencijalnim poiniocima tih djela.

Formalna socijalna kontrola moe se posmatrati u odnosu na faze postupka reagovanja na
prestupniko ponaanje, te s tim u vezi i na strukture drutva koje su zaduene za
provoenje svih navedenih (propisanih) aktivnosti unutar pojedine faze. Iako ova
formalna faza definitvno obuhvata sve one postupke kojima se neka ponaanja ljudi
podvode pod kanjivu zonu, dakle inkriminiraju, ipak kada se u literaturi govori o
112
pretkrivinom i krivinom postupku, najee se podrazumijeva dvije odvojene faze koje
se provode na implementaciji propisanih krivinopravnih normi. Prva obuhvata sve one
aktivnosti koje se sprovode u cilju otkrivanja i rasvjetljavanja krivinog dogaaja, kao i
proces krivinog progona, odnosno optuivanja te se zavrava presuivanjem, odnosno
izricanje pravosnane sudske odluke. Druga faza obuhvata aktivnosti pravosudnog
sistema na izvrenju krivinih sankcija, ili drugih mjera koje se nameu sudskom
odlukom.

Krivinopravna reakcija podrazumijeva itav niz aktivnosti relevantnih drutvenih
struktura kojima se, s jedne strane, precizira irina zone kanjivosti (propisivanje uslova
za postojanje krivinog djela i krivnje), odnosno odreivanje otrine kaznene represije
(propisivanje vrste i mjera krivinih sankcija). U literaturi se mogu diferencirati stajalita
prema kojima na preciziranje granica krivine represije dominantnu ulogu igra uzrono-
posljedini lanac u kojem se nalaze kulturne norme, sistem vrijednosti, pravne norme i
krivino pravo, koje na posljetku treba da adekvatno reguje u smjeru preciziranja i irine i
otrine kaznene represije. Kako navodi Ignjatovi (2005), u razvoju ljudske zajednice
mogu se prepoznati dva uenja prema dominantnim drutvenim grupama koje utiu na
formiranje zakonodavnog sisteam, i to:
a) idealistiko uenje o kolektivnoj svjesti, duhu naroda i slinim objanjenjima
koja insistiraju na spontanom karakteru formiranja vrijednosnog sistema;
b) uenje o klasnoj podjeli drutva koje ukazuje na nametanje tog sistema
lanovima zajednice od strane vladajue klase

Tradicionalna krivinopravna doktrina zagovara tri temeljne funkcije i karakteristike
krivinog prava, odnosno zatitnu funkciju, njegov fragmentaran karakter, prema kojem
se tite samo najznaajnija pojedinana i zajednika dobra i to iskljuivo od najopasnijih
napada, te da se norme krivinog prava imaju primjenjivati iskljivo kao ktrajnje sredstvo
rekacije ili ultima ratio sredstvo, ime se prije svega eli drutvo potai na iznalaenje i
primjenu onih mjera kojima se preventivno djeluje u smislu otklanjanja uslova i uzroka za
pojavu, odnosno spreavanja nastupanja prestupnikog ponaanja.

Jedna od negativnih tendencija, koja se moe prepoznati u radovima krivinopravnih
teoretiara danas, jeste kriza cjelokupnog drutvenog sistema koja u znaajnoj mjeri uti
na izazivanje konflikata u normativnoj sferi. Ovoj krizi doprinosi proces uspostavljanja
113
pravne svijesti, koji se temelji na stavu subjekata prava (zakonodavac kao i najvei broj
pripadnika odreene zajednice) o kljunim pitanjima, koja istovremenu izazivaju i
nesporazume i konflikte, o krugu ponaanja koja treba inkriminisati, odnosno na koja
treba nuno krivinopravno reagovati na njih. Prema nekima, savremeno krivino pravo
optereeno je brojnim drutvenim i pravnim problemima. Meu njima se naroito istiu
hiperinkriminacija, odnosno veliki broj razliitih krivinih djela u krivinim zakonima,
zatim problem tzv. bagatelnog kriminaliteta, odnosno onog koji se nalazi u sudskoj
proceduri i koji istovremeno zaguuje pravosudni sistem velikim brojem, a koji po
stepenu drutvene opasnosti ne zavrijeuje da bude tretiran kao i ostali tei obilci
kriminalnog ponaanja, te na kraju tamna brojka kriminaliteta, ije posljedice sve
znaajnije pogaaju cjelokupan, na pravu zasnovan, drutveni poredak.

Procesi koji obiljeavaju razvoj i koji bi trebali doprinijeti napretku krivinopravnih
sistema jesu procesi dekriminalizacije i inkriminalizacije. Prema Ignjatoviu (2005),
dekriminalizacija predstavlja svijest o potrebi zaustavljanja tendencija za nekritikim
irenjem zone kanjivosti, odnosno izuzimanje iz nadlenosti krivinog sistema odreenih
ponaanja koja su inkriminisana od krivinog prava i njihovo legalizovanja. Navode se
dva tipa dekriminalizacije, i to onaj koji obuhvata proces kojim se ponaanja otklanjaju iz
krivinog ali prelaze u druge grane prava (ostaju protivpravna), te onaj kojim se ponaanja
otklanjaju uopte iz protivpravne zone (prelaze u devijantna ili sl.). S druge strane,
inkriminalizacija predstavlja proces unoenja novih, dotada nekanjivih ponaanja u
materijalno krivino zakonodavstvo. Nove oblasti irenja inkriminacija, koje se pojavljuju
u teorijskim, ali sve ee i u praktinim krivinopravnim raspravama jesu s jedne strane
ve poznate oblasti privrede, terorizma, otmica, ekologije, privatnosti, zloupotrebe
kompjuterskih ureaji i podataka, odnosno novije oblasti genetskog ininjeringa, tj.
stvaranja ljudskih klonova i genetski modifikovane hrane.

Druga grupa aktivnosti, formalne-krivinopravne reakcije, jeste odreivanje otrine
kaznene represije. Ovaj proces odvija se na dva razliita nivoa, kako u odnosu na subjekte
dravnog aparata koji ih provode, tako i u odnosu na efekte koje ostvaruju. Prva grupa
aktivnosti odnosi se na propisivanje kaznene reakcije od strane zakonodavca, koji svoju
kaznenu politiku usmjerava s jedne na strane ka sudu, kao uptstvo o primjeni kaznenih
odredbi, odnosno s druge strane na cjelokupno stanovnitvo i na potencijalne uinioce,
iskazujui svoj stav o toma na koji nain e reagovati drutvo (pravosudni sisteam) ako
114
doe do naruavanja pravnog poretka prestupnikim radnjama njegovih lanova. Drugi
nivo kazene reakcije jeste kaznena politika sudova, koji donose presude za konkretna
krivina djela, a kojima su u najveoj mjeri pogoeni poinioci tih djela, ali svoj uticaj
ove odluke proteu i na iri krug stanovnitva, kao vid generalne prevencije kao segmenta
sveukupne preventivne politike.

Najea podjela krivinopravnih sankcija je na kazne, mjere bezbjednosti i admontivne,
ili sankcije upozorenja. Pri propisivanju, a naroito pri izricanju svih krivinopravnih
sankcija, subjekti koji ih provode moraju imati u vidu kako preventivni uticaj na druge da
potuju pravni sistem i ne uine krivina djela, tako i spreavanje uinitelja da uini
krivina djela i podsticanje njegovog preodgoja. Kazne, kao krivinopravni instrumenti sa
najteim posljedicama za prestupnike, propisuju se u zakonima po vrsti i optim okvirima
u kojima se mogu izrei od strane suda. Zakonodavac pored toga, sudovima stavlja na
raspolaganje i niz razliitih pravila o odmjeravanju kazne, kojima bi sudovima s jedne
strane olakao rad, a s druge strane zatitili prestupnici od eventulanih greki ili
zloupotreba, odnosno kojima se hoe doprinijeti ispunjavanju obje dimenzije u odnosu na
postavljenu svrhu kanjavanja. Tako, u veini krivinopravnih sistema mogu se
prepoznati odredbe kojima su kazne apsolutno odreene, zatim kojima su kazne realitivno
odreene, te veoma rijetko i one kojima su kazne neodrene, kako po vrsti tako i po mjeri.
Najee su u primjeni pravila sa relativno odreenim kaznama, kod kojih se ue za
pojedina krivina djela odreuju posebni minimumi i maksimumi u kojima se moe izrei
kazna, uz istovremeno propisivanje pravila o svim olakavajuim i oteavajuim
okolnostima koje ima sud uzeti u obzir prilikom opredjeljivanja za mjeru kazne.

9.3. Neformalna socijalna kontrola

Neformalna socijalna kontrola u nasem izlaganju predstavlja drugi vid socijalnog
reagovanja na kriminalno ponaanje i kriminalitet uopte. Pod neformalnu socijalnu
kontrolu kriminaliteta mogli bi podvesti sve one pojave u jednom drutvu kojima se
lanovi tog drutva usmjeravaju i podstiu ka konformnom ponaanju, odnosno potivanju
opteprihvaenih oblika ponaanja toga drutva. Instrumenti kojima se postiu neformalna
socijalna kontrola su razliiti, a najee se ispoljavaju kroz javno kritiko miljenje,
podsmejh, savjete, ubjeivanja itd. Ovaj oblik reagovanja na kriminalitet potaknut je
brojnim iniocima, a najsnanije dejstvo imaju podaci o kriminalitetu koji se predoavaju
115
u jednoj zajednici. Slubeni podaci o kriminalitetu imaju znaajan udjel u formiranju
opte svijesti o sigurnosti u jednoj zajednici, to svakako utie na formiranje stava o
potrebi aktivnijeg uea graana u zadovoljenju te individualne ali i kolektivne potrebe.
Ipak, ispitivanja pokazuju da mnogo vei efekat u ovom smislu ostvaruju podaci o
procjeni tamne brojke kriminaliteta, odnosno o procjenjenom obimu i strukturi
prestupnikih oblika ponaanja u jednoj zajednici koji ostaju van slubenih registracije,
odnosno ostaju neotkriveni. to je ova procjenjena brojka izraenija to je prisutnija
zainteresovanost lanova tog drutva o potrebi aktivnijeg uea u suprotstavljanju
prestupnikom ponaanju.

U kriminolokim istraivanjima, koja su usmjerana na istraivanje tamne brojke
kriminaliteta, najpopularnije su studije kriminalne viktimizacije, studije
samoprijavljivanja i studije o strahu od kriminaliteta. Upravo se pokakazalo da studije
kojima se mjeri i procjenjuje tamna brojka kriminaliteta, na bazi iskazanih vrijednosti
percepcije graana o strahu od kriminaliteta, igraju znaajnu ulogu u opredjeljenju
graana i zajednice u iniciranje i ukljuivanje u razliite oblike neformalne socijalne
kontrole kriminaliteta. Prema McLaughlinu (2001) strah od kriminaliteta, ili strah od
zloina (kako se esto moe nai u literaturi), predstavlja racionalno ili iracionalno stanje
panike ili uznemirenosti kod nekog lica koji su izazvani vjerovanjem da je u opasnosti da
bude viktimizovana zloinom. Kako iste Ignjatovi (2005), ivot u visokournabizovanim
sredinama, otuen i bez iskrene ljudske komunikacije, mitovi o "opasnim strancima",
medijska zloupotreba monstruoznih zloina (kakvi se dogaaju u svim drutvima),
tekstovi iz kojih proizilazi da su riziku izloeni ba pripadnici odreene grupe (stari, ene,
djeca), izvjetaji o stanju kriminaliteta i selekcija podataka koji potenciraju potrebu da se
ljudi obezbjede skupim sredstvima zatite- sve to, uz niz drugih faktora utie na pojavu
straha od zloina. Neki autori pokuali su da da sistematizuju i te inioce. J. Coleman
(1990) smatra da na osjeanje straha utiu dvije grupe inilaca:
a) makro (ili ekoloki), ranija djela, pogodnosti za zloin, organizacija zajednice
koja bi ubuhvatala medije, sredinu u kojoj se ivi, vrnjaci i zapaanja inilaca
ljudskog ponaanja;
b) mikro (ili lini), faktori koji utiu na ocjenu pojedinca o rizicima njegove line
viktimizacije, lino saznanje o viktimizaciji drugih i sredstva koja ima na
raspolaganju kako bi se suprotstavio potencijalnom ugroavanju (zdravstveno
stanje, kvart u kome ivi, pomo susjeda). Veliki znaaj imaju u tom pogledu
116
dva inioca koji su u negativnoj korelaciji: necivilizovanost sredine i njena
kohezija.

Zvanini podaci o kriminalitetu ukazuju da postoji statistika znaajnost u odnosu izmeu
stope kriminaliteta i stvarne soldiranosti izmeu pripadnika jednog drutva. Naime,
ispitivanja pokazuju da nedostatak solidarnosti i saradnje graana, ne samo po pitanjima
odnosa prema kriminalitetu, ve i po nekim drugim pitanjima od zajednikog interesa,
bitno utiu na opte stanju u tom drutvu. Upravo u drutvima sa malim stepenom
solidarnosti biljee se visoki procenti kriminalnih oblika ponaanja. Faktori koji imaju
pozitivan trend na razvoj solidarnosti u jednoj zajednici su svakako manja geografska
pokretljivost stanovnitva unutar te zajednice, stabilni porodini odnosi te sveukupni
aktivniji odnosi meu pripadnicima tog drutva. S druge strane, slaba drutvena
integracija stanovnika koji se useljavaju u odreenu zajednicu, pokazuje se kao bitan
faktor koji utie na formiranje stvarne solidarnosti u toj zajednici.

U savremenoj kriminolokoj literaturi sve je vie tekstova koji obrauju razliite primjere
aktivnog uea graana u nekom od oblika neformalne socijalne kontrole. Tako,
Krivokapi (2006) istie kao pozitivne primjere programe nadgledanja, graanske patrole
i odrede za pratnju, a sline primjere navodi i Ignjatovi (2005), koji se osvre na pojedine
primjere kolektivnog odgovara na zloin, i to na nain tzv. uzimanja pravde u svoje ruke,
samoorganizovanja graana tj. strategije preventivnog djelovanja zajednice te susjedskog
nadziranja i gradskih patrolnih grupa. Uzimanje pravde u svoje ruke se navodi kao
karakteristika starijih zajednica, a u savremenom svijetu poznati sluajevi izazvani
optim beznaem i stalnim jaanjem kriminaliteta (npr. u Brazilu seksualni i imovinski
delikti 1995.godine, te u SAD-u trgovina drogom, sredina 80-tih). Samoorganizovanje
graana ili primjena strategije preventivnog djelovanja zajednice, pretpostavlja uee
graana u organizovanoj samozatiti, koja je po pravilu na volonterskom nivou i koja ima
crte samoorganizovanja. Takoer, navode se i faktori koji neposredno ili posredno utiu
na obim i intenzitet uea graana u ovim aktivnostima, a meu njima se istiu tri grupe
faktora i to:
- Demografski faktori (materijalni status, brani status, kuevlasnici,
obrazovanje, rezidencijalna stabilnost);
- Psiholoki faktori (komunikativnost, zadovoljni i sreni graani, predvidljivi,
sposobnost kontrole);
117
- Faktori zajednice (homogenost, niska stopa kriminaliteta, klasna struktura).

Jedan od oblika kombinovanog angamana formalnih i neformalnih struktura zajednice u
suprotstavljanju narkorkiminalitetu u SAD-u, koji Siegel (2006) istie po nizu pozitivnih
rezultata jeste Drug Abuse Resistance Education (DARE) program, koji je namijenjen
uenicima osnovnih kola za razvijanje otpornosti od pritiska za eksperimentisanje sa
cigaretama, alkoholom i drogama. Ovaj program sprovode uniformisani policajci
zadueni za promociju anti-droge poruka uenicima prije polaska u vie nivoe klovanja.
Program je zasnovan na pet osnovnih podruja, i to (1) Osiguravanje preciznih
informacija o cigaretama, alkoholu i drogama; (2) Educiranje uenika o tehnikama
otpornosti na pritiske za koritenje; (3) Educiranje uenika o znaaju zakona i provoenja
zakona; (4) Davanje studentima ideja o alternativama koritenju droga i (5) Graenje
(podupiranje) samopouzdanja kod uenika.





118
Literatura

Adler, F., Mueller, G., Laufer, W. (1991) Criminology, New York (USA);

Bavcon, Lj. (1966) Pregled rezultata kriminoloke nauke, u Kriminologija, Vodopivec, K.,
Zagreb

Beccaria, C. O zloinima i kaznama ( prevod Antum Cvitanovi), Zagreb;

Cavan, R.S. (1962) Criminology, 3 of ed, New York, Thomas Y. Crowell Company

Chambliss, W.J. ( ) The State, the Low, and the Definition of Behavior as Criminal or
Delinquent, in "Handbook of Criminology" ed. by Glasser Rand McNally College Publishing
Company, Chicago

Clinard, M.B., Quinney, R. ( ) Criminal Behavior Systems - a typology, Holt, Rinehart and
Winston, INC - NewYork.

Cohen, Albert, K., ( ) The Study of Social Disorganization and Deviant Behavior: in
"Sociology today-Problems and Prospects" VOL. II editors Robert K. Merton, Leonard
Broom, Leonard S. Cottrell, Jr. Harper Torchbooks

Eliot, M.A. (1962) Zloin u savremenom drutvu, Veselin Maslea, Sarajevo

Frank, S. (1955) Teorija kaznenog prava, kolska knjiga, Zabreb,

Gibbons (1965) Changing the Lawbreaker, The treatment of delinquents and criminals,
Englewood Cliffs, N.J., Prentice Hall, INC.

Gibbons, Don C., Garrity, D.L. (1963) Some Suggestions for Developement of Etiological
and Treatment Theory in Criminology, Social Forces, 38

Glaser, D. ( ) The Classification of offends and offenders, in "Handbook of Criminology"
ed. by Daniel Glaser, Rand Mc Nelly College, Publishing Comp. Chicago

Hentig, H. von (1959) Zloin uzroci i uslovi, Veselin Maslea, Sarajevo

Horvati, . (1981) Elementarna kriminologija Rijeka;

Ignjatovi, . (1997) Kriminoloko naslee,, Beograd;

Ignjatovi, . (2005) Kriminologija Slubeni glasnik, Beograd;

Killias, M., et al (2006) European Sourcebook of Crime and Criminal Justice Statistics Den
Haag;

Kluckhohnu, C. ( ) Culture and Behavior in Handbook of Social Psychology, Addison-
Wesley Publishing Company
Krivini zakon BiH, Slubeni glasnik BiH broj 3/03, Sarajevo;

119
Krivokapi, V. (2006) Prevencija kriminaliteta, Sarajevo;

Lindesmith, A.R, Dunham, W. (1941) Some Principles of Criminal Typology, , Social
Farees

Luev, I. (1974) Socijalni karakter i politika kultura, Sociologija, No 1, godina XVI,
Beograd

Merton, R.K. (1969) Social structure and Anomie, Harper and Row, Publishers

Merton, R.K. (1979)O teorijskoj sociologiji, CDD, Zagreb

Miller, W.B. (1968) Lower class as a generating mileu of gang delinquency, in Gang
delinquency and gang subcultures, ed, James F. Short, New York: Harper and Row

Milutinovi, M. (1988) Kriminologija, Beograd;

Mlaenovi, R. (1982) Kriminologija, Sarajevo;

Muratbegovi, E. (2005) Kriminoloke metode prema prirodi podataka, "Materijal za
nastavu", Sarajevo.

Petrovi, B., Meko, G. (2006) Kriminologija, Pravni fakultet, Sarajevo;

Petrovi, M. (1973) Vrijednosne orijentacije delinkvenata, Institut za kriminoloka i
socioloka istraivanja, Beograd

Reckless,W.C. (1961) The Crime Problem 3 of ed., New York: Appleton Century-Croffs
INC

Siegel, J., L. (2006) Criminology Thomson Learning, Belmont (USA);

Singer, M. (1994) Kriminologija, Zagreb;

Srzenti, N., Staji, A., Lazarevi, Lj. (1988) Krivino pravo- opti dio, Beograd;

Sutherland, E.H., Cressey, D.R. (1966) Principles of Criminology 7th ed, Philadelphia, J.B.
Lippincott Co.