You are on page 1of 20

T.C.

ULUDA NVERSTES
LHYAT FAKLTES DERGS
Cilt: 18, Say: 1, 2009
s. 509-528










Endls Bilim Hayatnda Yahudiler

evket Yldz
Dr., U.. lahiyat Fakltesi
sevketyildiz@uludag.edu.tr


zet
VIII. asrn balarnda slam ordusunun ber yarmadasn fethet-
tii esnada blgede yaayan halklardan birisi de Yahudilerdi.
Hristiyan hkimiyeti altnda iken olduka zor artlarda yaayan
Yahudiler, Endls Mslmanlarnn hogrlerinden olduka
memnun olmular ve kimliklerini rahatlkla ifade edebilmilerdir.
Ksa srede Endls kltrne adapte olan Yahudiler Endls
medeniyetinin bir paras olarak, yaptklar bilimsel almalarla
Avrupann slam ve bilimle tanmasna yardmc olmulardr.
Sryani mtercimlerin Yunan mirasn slam medeniyetine
aktarmada oynadklar roln bir benzerini Endlsl Yahudi
mtercimler oynam ve yaptklar evirilerle slam bilgi birikimini
Avrupaya tamlardr. Ortaa Bat dnyas, bir yandan terc-
me edilen felsefe ve bilim eserleri ile zgr dnce ve bilimsel
almay renmi, dier taraftan da erhler vastasyla Msl-
man dnrlerin teoloji ile metafizii birletirme metodunu
renmitir.

Abstract
Jews in the Scientific Life of Andalusia
While Islamic Armies conquered the Iberian Peninsula at the
beginning of 8
th
Century, Jews were living there besides other
peoples. Living under difficult conditions during Christian reign,
510
they were pleased with the tolerance of Muslims and got the
chance to express themselves freely. They easily adapted
themselves to Andalusian culture and, moreover, by their
scientific works as a part of Andalusian civilization they
contributed to Europe to be acquainted with Islam and Islamic
science. Jewish translators in Andalusia played a role similar to
Syrians which they translated Greek cultural heritage into
Islamic civilization. By their translations, Islamic knowledge was
transferred to Europe. So that, Western world, on the one hand,
attained free thinking and scientific study, on the other had, via
commentaries of scientific works, they took as an example the
way Muslim and Jewish thinkers combined the theology and
metaphysic.
Anahtar Kelimeler: Endls, Yahudiler, Ortaa spanyas.
Key Words: al-Andalus, Jews, Medieval Spain.

Giri
spanya, 711 ylndan itibaren slam hkimiyeti altna girdikten
sonra Yahudiler iin merkez bir yer olmu, Bbil, sahip olduu
merkez konumunu Ortaan sonlarna kadar Endlse
brakmtr.
1
ok ksa srede Endls medeniyetinin bir paras
haline gelen spanya Yahudileri, Ortaa boyunca Avrupa ve tm
dnyadaki Yahudileri etkileyecek gelimelere ve yeniliklere nclk
etmilerdir. Kitb- Mukaddes yorumlarndan brani Edebiyatna
kadar Ortaa Yahudi literatrn belirleyen en nemli kiiler ya
spanyada yaamlar, ya da bir ekilde spanya ile iliki iinde
olmulardr.
2
Ortaa Yahudi kltr, spanyada olumu; oradan
bata Fransa ve talya olmak zere dier Avrupa lkelerine
yaylmtr. spanya Yahudilerinin etkileri sadece Avrupadaki Yahudi
cemaatleriyle snrl kalmam, beraberlerinde Endls kltrn de
tm Avrupaya tamlardr.
3

Birinci Tapnan yklyla (M.. 587) Avrupaya kle olarak
gtrlen Yahudiler, zamanla Avrupa toplumunun bir paras haline
gelmitir. Daha sonra srgn veya mlteci gibi nedenlerle gelen dier
Yahudiler de onlara dahil olmulardr. Roma dneminde ngiltere,
Fransa ve Almanyada da bulunmakla beraber, zellikle Akdeniz
lkelerinden Yunanistan, talya, spanya ve Portekize yerleen

1
Eliade, Mircea, Dinsel nanlar ve Dnceler Tarihi- Muhammedden Reform
ana Cilt III, (ev. Ali Berktay), Kabalc Yaynevi, stanbul 2003, s. 180.
2
Basalel, Yusuf, Yahudilik Ansiklopedisi III, Gzlem Gazetecilik Basn Yayn,
stanbul 2002, s. 574-575.
3
Bkz. Haskins, Charles H., Arabic Science in Western Europe, Isis Vol: 7, No:
3, 1925, s. 478-485.
511
Yahudiler, nceleri bir takm (ticari) ayrcalklara sahip olmulardr.
Ancak Yahudilerin Avrupadaki statleri, IV. asrda Romann
Katoliklii benimsemesiyle iyiden iyiye bozulmutur. Paganizmin
kmesiyle Avrupa Yahudileri kilisenin hedefi haline gelmilerdir. Bu
tutum sonucunda Yahudilerle ilgili bir dizi yasan da gndeme
geldii bir devlet politikas ksa srede olumutur.
4
Miladi 320de
toplanan Elvire (lliberus) Konsilinde Hristiyanlara ait rnleri
Yahudilerin takdis etmeleri hukuki olarak yasaklanmtr. VII. Asrn
balarnda Yahudilere bask daha da artmtr. Bizans imparatoru
Heraklius Yahudilii yasaklam ve onlar Hristiyan olmaya
zorlamtr. Ondan sonra gelen hkmdarlar da ayn ekilde davran-
maya devam etmi; Burgundy, Lombardy ve Fransada srgnler
yaanmtr.
5

Ayn ekilde spanyadaki Yahudilerin durumu Vizigotlarn
6
ilk
hkimiyet yllarnda nispeten iyi olmasna ramen, zamanla Vizigot
krallar Arius
7
mezhebini brakp Katolik mezhebini benimseyince,
Yahudilerin durumu gittike ktlemitir. spanyada 616-711
yllar arasnda Yahudilik tamamen yasaklanmtr.
8
Katolik rahiple-
rin kkrtmalar sonucunda Vizigot krallar Yahudilere kar olduka
sert uygulamalara girimilerdir.
9
Zaman zaman Yahudiler kendi
eriatlerine gre yaamaktan men edilmekle kalmam, ticaretten de
alkonulmulardr. zellikle de VII. yzylda kral olan Sisebut (612-
621) ve son Vizigot kral Egica (687-702) Yahudilere kar en sert
davranan Vizigot idarecileri olarak bilinegelmitir.
10

Hristiyan Avrupann aksine, Endls Mslmanlarnn yne-
timinde Yahudiler tam bir serbestlie ve rahatla kavumulardr.
Emeviler devrinde balayan spanya fetihlerine Yahudiler destek

4
Bkz. Roth, Cecil, The European Age in Jewish History, The Jews: Their
History, Culture and Religion, (Ed. Louis Finkelstein), Volume 1, Harper and
Brother Publishers, New York, 1960, s. 216-217.
5
Erolu, Ahmet Hikmet, Osmanl Devletinde Yahudiler, Alperen Yaynlar,
Ankara 2000, s. 35.
6
M.S. 468de Toledoyu bakent yapmlardr.
7
Arius mezhebi: Hz. sann insan olma zelliine vurgu yapt iin Hristi-
yanlarca heretik kabul edilen bir mezhep. skenderiye patrii Ariusa atfen
Ariusuluk denmitir.
8
Roth, agm, s. 218.
9
zdemir, Mehmet, Gayri Mslimlerin Dini Hayat Asndan Mslman
Fatihlerin Endlsteki Uygulamalar, A.. lahiyat Fakltesi Dergisi, Ankara
1992, c. XXXIII, s. 221.
10
Son Vizigot kral Egica, 694 ylnda 17. Toledo Konsilinde Yahudiler iin bir
takm kararlar alnmasn istemitir. Buna gre; Yahudiler kle ilan edilirken
mallar msadere edilmi ve Yahudi ocuklar Katoliklie gre yetitirilmek
zere ellerinden alnmtr. Bu kararlarn alnmasnda lanetli bir kavim
olmalar, toplumda fesat karmalar ve zenginliklerinin fazla olmas gibi
sebepler ileri srlmtr. Bkz. Erolu, age, s. 3738.
512
verirken, komutanlar da idari grevler vermek suretiyle onlara
iltifatta bulunmu, ehir dnda yaayan Yahudiler ehirlerde iskn
edilmitir. Yahudilerle Mslmanlarn ilikileri Endlste asrlarca
olumlu olarak devam etmitir. slm hukukunun da bir gerei olarak
Yahudiler inanlarn uygulamada serbest braklm, klelik durum-
lar kaldrlarak din bir cemaat kabul edilmi ve din liderleri tan-
narak Yahudi cemaatinin kendi ierisinde kendi kanunlarn uygula-
masna izin verilmitir.
11
Mslman Araplarla yaknlama sonucun-
da birok Yahudi kltrel bakmdan Araplam; Arap isimleri alm-
lar, Arapa konuup yazmlar ve Mslman Araplar arasndaki
dnce cereyanlarna katlmlardr.
12

Endlste dier gayrimslim unsurlara gre daha zel bir yer
verilen Yahudiler, halifeler tarafndan vezir, danmanlk ve saray
doktorluu gibi nemli mevkilere getirilmilerdir. Tavaif dneminde
ise, hem Hristiyanlara hem de Araplara gvenmeyen Mslman
yneticiler, Yahudilere nemli grevler vermi, bu durum onlar daha
nemli bir konuma getirmitir. Abdurrahman en-Nasr ve halefi II.
Hiam, Zehravnin arkada olup Descoridesin tbb ilalarla ilgili
eserinin naklinde yardmc olan Hasday b.aprutu (Hsda Abu
Yusuf Ben Isaac Ibn Ezra Ibn aprut/945-970) vezir olarak atarlar-
ken Grnata (Granada) emiri Habbs, el-Kasasul-Yahud isimli
kitabn yazar olan smail b. Nagdela/Nagrila (Samuel ha-Levi ben
Nagdela/993-1055) y kendine vezir yapmtr.
13
Yekutiel b. Hasan
(Jekutiel ben Isaac Ibn Hassan /.1039) Saragusta (Zaragosa)da ve
shak b. Albalia (Isaac ben Baruch Ibn Albalia/10351094) da
biliyye (Sevile) saraynda benzer grevlerde bulunmulardr.
14

Endls saraylarnda vezirlik ve danmanlk yapanlar arasnda
Grnatada Zirilerin veziri Abraham, Saragustada Hudilerin veziri
shak b. Hasday, yine Hudilerin veziri Eb Fadl b. Hasday ve
biliyyede Abadilerin veziri Abraham b. Muhaciri sayabiliriz. Ayrca
vezirlik dnda da Musa b. Ezra (Moses ben Jacob ha-Sallah Ibn
Ezra/10701138) gibi Sahib-urta (Savasorda) grevinde
bulunanlar da vard.
15

Dier taraftan Yahudiler spanyada sadece Mslmanlarla iyi
iliki iinde olmam, ayn zamanda, Mslman fatihlerle Hristiyan
yerli halk arasnda araclk vazifesi de yapmlardr. Haskins,
Pirenelerin tesinden spanyaya gelenler Arapa bilmiyordu ve

11
zdemir, agm, c. XXXIII, s. 208-215.
12
Scheindlin, Raymond P., The Jews in Muslim Spain, The Legacy of Muslim
Spain, Volume 1, Brill, Leiden, 1994, s.189.
13
el-Akk, Necip, el-Msterikn, Drul-Marif, Msr 1964, I, s. 120.
14
Roth, agm, s. 223.
15
Scheindlin, agm, 190191.
513
Yahudi tercmanlar vastasyla anlaabiliyorlard
16
diyerek
Yahudilerin bu konuda oynad roln nemine deinmektedir.
Ayrca Yahudiler, Mslman yneticilerin Hristiyan Avrupa
krallaryla grmelerinde de elilik ve tercmanlk grevinde
bulunmulardr. Belki de en nemlisi slam dncesinin Batya
geiinde barol oynayan Endls Yahudileri, yerel diller yannda
Arapa bilmeleri sebebiyle Hristiyan Avrupann slam ve
Mslmanlar tanma srecinde araclk vazifesi yapmlardr. Dier
bir ifadeyle, Yahudi mtercimler, tercmeleri vastasyla Dou ile
Bat arasnda kpr olmulardr.
17

X.-XII. yzyllarda Endlste yaam Yahudilerin dier
Ortaa Yahudi cemaatleri karsnda ayrt edici temel iki zellii
vardr:
1. Dou slam dnyasnda da Yahudiler g ve zenginlik a-
sndan ilerlemi olmakla birlikte, hibir Yahudi cemaatinin stats
Endlsteki kadar iyi ve ileri derecede deildir.
2. Yahudiler ne slam ncesi spanyasnda ne Dou slam
dnyasnda ne de Rnesans ncesi Hristiyan dnyada Endlste
olduu kadar yabanclarla yakn kltrel ilikiye girmi deillerdir.
18


A- Endlste Judeo-Arabic Yazl Kltr
Endlste yaam Yahudi bilginlerin banda Hasday b.
aprut gelir. Hasday (915-970), Kurtuba
19
(Cordoba) hilafet
saraynda alan en mehur Yahudilerdendi.
20
Sarayda doktorluk,
tercmanlk ve gmrk mfettilii yapmtr. Latinceyi bilmesi
Hristiyan dnyas ile ilikilerde nemini artrmtr. Kendisine
yabanc devletlerle anlama yetkisi verilmi, resmen deilse bile fiilen
vezir konumunda olmutur. Roma imparatoru I. Ottonun gnderdii
elilerle resmi mzakereyi Hasday yapmtr. Kurtuba saraynda
nemli bir yeri olan Hasday, Hazar hakanyla da mektuplam,
Yahudi bilim adamalarn korumu ve ak iirleri yazmtr.
21

Hasdayn en byk teebbs, dnyann en nemli Talmud
akademisini kurmasdr. III. Abdurrahman dneminde esir alnan

16
Haskins, agm, s. 480.
17
Singerman, Robert, Jewish Translation History, John Benjamins Public
Company, Amsterdam/Philadelphia, 2002, c. XIV, s. XXXIV.
18
Bkz. Scheindlin, agm, s. 188189.
19
Endls Yahudilerinin balca yerlerinden birisi olarak Kurtubann nemi ile
ilgili ayrntl bilgi iin bkz. lhan, Sinan, Fetihten Murabtlar Devrine Kadar
Endlste Yahudiler, A.. S.B.E., (Baslmam Doktora Tezi), Ankara 2006, s.
204.
20
Scheindlin, agm., s. 190.
21
Erolu, age., s. 41-42.
514
Sura akademisinin sekin bilginlerinden Moe b. Honeh (Mose ben
Hannah), Yahudi cemaati tarafndan satn alnm ve yeni kurulan
Talmud akademisinin bana getirilmitir. Hasdayn yardmlaryla
Kurtubada Hahamba olan Moe b. Honeh, doudan Talmud
kopyalar getirtmi ve Mina Arapaya tercme edilmitir. Btn bu
almalar neticesinde Kurtuba, Yahudi ilimlerinde ne km ve
Babil cemaatiyle balar gevetilerek bamsz hale gelmitir.
22

Hasdayn gayretleriyle branice bir ilim dili haline gelmi ve
slam alimlerinden ilim tahsil eden mtehasss Yahudi bilginleri
yetimitir.
23
Yahudi bilginler Mslman filozof ve kelamclarn
yorumlarn rnek almak suretiyle Kitb- Mukaddes yorumu gele-
neini balatmlardr. Mslmanlar iin iirde ve ilm almalarda
Kurn metni ve cahiliye iiri nasl bir model oluturduysa, Yahudiler
de ayn metodu kullanarak Kitb- Mukaddesi rnek aldlar.
24

Endls Yahudilerinin en dikkati eken zelliklerinden birisi,
Arapa ve branicenin dnce formlarn birletiren bir yazl klt-
rn (Judeo-Arabic Kltr) ortaya kmasdr.
25
Bu kltrn oluma-
snda Hasday b. aprut ile smail b. Nagdelann rol byktr.
Arapay anadili gibi konuan ve Mslman rencilerle ayn
hocadan ders alan Endls Yahudileri, kamusal konumlarn
aldklar bu eitime borludurlar. Yahudiler iin Endlste yksek
eitim ok itibarl bir yere sahip olmutur. Dier taraftan Arapay
braniceye adapte eden Endls Yahudileri bu sayede Kitab-
Mukaddes dilini geleneksel kutsal formundan kararak kltrel
bir forma dntrmlerdir. Yahudi gramerciler, Arap gramerci-
lerden rendikleri kavram ve teknikler nda Kitab- Mukaddesi
analiz etme imknna kavumulardr.
Endlste Arapa Yahudiler iin bir kltr dili haline gelirken,
branice de etnik ve cemaat dili olarak kullanlmaya devam etmitir.
Bilim ve edebiyat dili byk lde Arapa olmutur. Yahudiler dini
konularda bile Arapay kullanmaktan hi ekinmemilerdir.

22
Necv, Selim Mustafa, el-Yehd f Kurtuba f Asril-Hilafetil-Emeviyye,
Mecellet Klliyetil-db, cilt: 55, say:4, Kahire 1995, s. 498-499.
23
Watt, W. Montgomery, The Influence of Islam on Medieval Europe, Edinburgh
University Press, 1972. s. 71.
24
Goitein, S. D., Yahudiler ve Araplar, z Yaynclk, stanbul 2004, s. 196.
Ayrca bkz: Jaroslav Stetkevyich, The Confluence of Arabic and Hebrew
Literature, Journal of Near Eastern Studies, Vol: 32, No: , Ocak-Nisan 1973,
s. 216-222.
25
Arap harfleriyle branice yazlm materyallerin bir koleksiyonu iin bkz.
Baker, Colin F., Judeo Arabic Material in the Cambridge Genizah
Collections, Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University
of London, Vol.58, No.3(1995), s. 445-454.
515
Rabbiler Responsalarn
26
, dini hukuku, Yahudi teolojisi ile ilgili
eserleri bile Arapa yazmlardr. Bunun yannda felsefi ve bilimsel
eserler de Arapa yazlmtr.
27

Fetih sonrasnda ksa srede Arapa renen Yahudi ren-
ciler, X. yzyldan itibaren Mslman rencilerle birlikte Endlste
eitim grmeye balamlardr.
28
branice, IX. yzyldan XII. yzyln
sonuna kadar Arapann etkisi
29
altnda kalm ve Yahudi yazarlar
Arapadan ok sayda kelime almlardr. Yahudi mtercimler bir
taraftan Mslman ve Yunan bilim adamlarna ait eserleri brani-
ceye evirirken dier taraftan da Yahudi cemaatine hitap eden Kitap
ve risaleleri Arapa olarak kaleme almlardr.
30


a) Dilbilim almalar
Endlste brani dilbilim almalar olduka gelimi olup bu
alanda nemli kiiler yetimitir. branice gramerinin kurucusu
kabul edilen ve ok gzel Arapa yazan Yehuda Hayyuj (Judah ben
David Hayyuj/X. yy. Kurtuba), Kitab- Mukaddesin branice fiillerini
incelemi ve branice fiillerin 3 harften olutuunu aklamtr. Yine
Arapa yazd baka bir kitabnda da Kitab- Mukaddesteki zor
branice isimleri aklamtr. Minah ve Talmud diliyle Arap dilini
analiz eden byk dilbilimci Yonah b. Yanah (Jonah ben Janach/XI.
yy, Kurtuba), btn eserlerini Arapa yazmtr. yi bir Arapa ve
Kurn bilen brahim Eb shak b. el-Fahr (Abraham Abu saac al-
Fakhar/XII. yy, Tuleytula (Toledo)), VIII. Alfonso tarafndan Morok-
kodaki Muvahhid sultanna diplomat olarak gnderilmitir. branice
iirler yazan Abraham Alfonso iin de Arapa bir kaside kaleme
almtr.
31

Endlste Arapa yazlm olan bn Pakudann (Bachya ben
Joseph ibn Pakuda/1080) el-Hidaye il Far'idl-Kulb (Ibr.Hovot ha-

26
Dini Konularla ilgili sorulara verilen cevaplardan oluan risale tarznda
eserler.
27
Bkz. Scheindlin, agm, s. 192193.
28
Scheindlin, agm., s. 192.
29
Arapann etkisi sadece branicede deil spanyolca zerinde de olduka
fazladr. Endlste yaayan spanyollar zamanla spanyolca metinleri Arap
alfabesi ile yazmaya balamlar ve bunun sonucunda Anadolu Trklerindeki
Osmanlcaya benzer ekilde Endlste de Aljamiado denilen bir yaz
gelenei/dili olumutur. Bkz: Hegyi, O, Minority and Restricted Uses of the
Arabic Alphabet: The Aljamiado Phenomenon, Journal of the American
Oriental Society, Vol. 99, No. 2, Nisan-Haziran 1979, s. 262269.
30
Bkz. Galanti, Avram, braniceni Gelimesine Arapann Katks, Nsha
arkiyat Aratrmalar Dergisi, (ev. Nurettin Ceviz; Musa Yldz),Yl: 5, Say:
16, K 2005, Ankara, s. 9293.
31
Bkz. Halkin, Abraham. S., Judeo-Arabic Literature, The Jews: Their History,
Culture and Religion, (Ed. Louis Finkelstein), Volume 1, Harper and Brother
Publishers, New York, 1960, 1129-1130.
516
Levavot/ng.Direction to the Duties of the Heart) adl eseri ile Musa b.
Meymnun (Ebu mran Ms b. Meymn b. Abdullah el-Kurtu-
b/Moses Maimonides/Maimonides 1135-1205) Delaletl-Hirn
(br.Moreh Nevukhim/ng.The Guide of the Perplexed) ve Yehuda
Halevinin (Judah ben Samuel ha-Levi/1085-1141, Kurtuba)
Kitbl-Hucce ved-Dell f Nusreddn ez-Zell (br.Sefer ha-
Kuzari/ng.The Kuzari) adl eserleri XII. yzylda Yahudi ilim
evrelerinde, zellikle felsefe ve dil aratrmalarnda en yaygn olarak
bilinen almalardr.
32

Yahudi bilginler birok Arapa eseri de braniceye evirmi-
lerdir. Bunlar arasnda Yehuda el-Harz (Judah ben Solomon Al-
Harizi/1165-1225)nin evirisi olduka mehurdur. Harrnin
Makmt (Mahberot Ittiel/Sefer Tahkemoni) adyla Harz tarafndan
1218-1220 yllar arasnda braniceye evrilmitir.
33
Goitein, el-
Harz tarafndan Harrnin Makmtnn evrilmesinin brani dilbili-
minde yaplan en byk faaliyetlerden olduunu ifade etmektedir.
34

Yahudi bilginler eviriler yannda Arapa-Latince ve Arapa-
spanyolca szlkler hazrlamlardr. XI. yzylda spanyada hazr-
lanm olan bir Latince-Arapa szlk XVI.-XVII. yzyllarda
Guillaume Postel gibi aratrmaclarn en ok kullandklar bir eserdi.
Bir baka szlk de yine XIII. yzylda spanya/Belensiye
(Valencia)da hazrlanmt.
35

Dier taraftan, Endls edebiyat iinde yetien Yahudiler,
edindikleri kltrle bir edebiyat oluturmular ve bu edebiyat
Ortaa Yahudiliinin en parlak edebi rneklerini vermitir. Yahudi
airler tarafndan Endls iirinin hem lleri, hem ekilleri hem
de eitleri braniceye uygulanmtr. Bu durum sadece edebiyatla
ilgili olmayp ayn zamanda Yahudilerin Mslman kltrne ait
kurumlar Yahudilie uyarlamalarnn nemli bir gstergesidir.
Nitekim buna karlk Hristiyan Avrupada yaayan Yahudilerin
Latince ve Latin yksek kltr ile ilikileri olduka zayf kalmtr.
36


b) Edebiyat almalar
Endlsde parlayan Yahudi edebiyat, Arap iirinin hem
kalplarn hem de temalarn ierisinde barndrr hale gelmitir.
37


32
Goitein, age., s. 203.
33
Bkz. Singerman, age., s. XV-XVI.
34
Goitein, age., s. 203.
35
Bkz. Dannenfelt, Karl H., The Reneissance Humanists and Knowledge of
Arabic, Studies in the Reneissance, Vol.2, 1995, s. 96-117.
36
Bkz. Scheindlin, agm, s. 192193.
37
Arap edebiyatnn Ortaa Yahudi Edebiyat zerindeki etkisi ile ilgili bkz:
Arie Schippers, Spanish Hebrew Poetry and The Arabic Literary Tradition:
517
Maria Monacal XI. yzylda altn an yaayan brani iirinin
spanyadaki Arap-slam medeniyetinin bir rn olduunu ve
Hristiyan Avrupada yaayan Yahudilerin de spanya ve talyadan
gelen bu iirden etkilendiini ifade ediyor.
38

spanyol Yahudi airlerinin en bykleri arasnda Duna b.
Labrat (Dunash ha-Levi ben Labrat/920-990), smail b. Nagdela
(Samuel ha-Nagid/Nagdela 9931056,Grnata), Solomon b. Gabirol
(br.Solomon ben Judah b.Gabirol/Lt.Avicebron, 1021-1058),
Yehuda ha-Levi (Judah ben Samuel ha-Levi/ 1085-1141, Kurtuba),
Yehuda el-Hariz (Judah ben Solomon Al-Harizi/1165-1225, span-
ya), Moses b. Ezra ve Abraham b. Ezra (Abraham ben Meir
b.Ezra/1092-1167, Calahorra) saylabilir.
39

Duna b. Labrat, Arap iirinin llerini braniceye ilk
uyarlayan kii olarak kabul edilir.
40
Arapadaki uzun ve ksa sesleri
braniceye uyarlam ve bu form Ortaa boyunca brani iirinin
prototipi olmutur. Balca iirleri arasnda Dror Yikra gelir. Ancak
onun bu konudaki almalar ayn zamanda byk bir tartmay da
balatmtr. Yine spanyol Yahudi airlerinin byklerinden olan
Menahem b. Saruk (920970) ve rencileri, Duna Arapay model
olarak almak suretiyle braniceyi ve geleneksel Kitab- Mukaddes
sitillerini bozmakla sulamlardr. Bununla birlikte, Dunan
balatt bu izgi gittike yaylm ve Endlste bir ok Yahudi air
yetimitir. Bunlarn banda da Ebu shak smail b. Nagdela gelir.
lk byk spanyol Yahudi airi olarak smail b. Nagdela
gsterilir. Kendisi Tavif dneminin nl simalarndan olup Zr
emri Habbusa danmanlk yapmtr. smailin kariyeri, Endlsde
Yahudilerin yksek konumlarn gsteren en byk rnektir.
Kurtubada doan smail, Yahudilikle ilgili genel eitimini alrken bir
yandan da Arapa ve Kurn renmi, 1013 ylndaki Berberi

Arabic Themes in Hebrew Andalusian Poetry, Medieval berian Peninsula Texts
and Studies, E.J. Brill, Leiden, 1994.
38
Arapann Ortaa Avrupa Edebiyatna etkilerini inceleyen eserler iin bkz:
Monacal, Maria Rosa, The Arabic Role in Medieval Literary History: A Forgotten
Heritage, Philadelphia: University of Pensylvania Press, 1987; James A.
Bellamy, Arabic Name in The Chanson de Roland: Saracen Gods, Frankish
Swords, Rolands Horse, and the Olifant, Journal of the American Oriental
Society, Vol: 107, No: 2, Nisan-Haziran 1987, s. 267277; Carolyn G. Kllean,
The Development of Western Grammars of Arabic, Journal of Near Eastern
Studies, Vol: 43, No: 3, Temmuz 1984, s. 223230.
39
Bkz. Monroe, James T. ve Swiatlo, David, Ninety-Three Hargas in Hebrew
Muvassahs: Their Hispano-Romance Prosody and Thematic Features,
Journal of the American Oriental Society, Vol. 97, No. 2, Nisan-Haziran 1977,
s. 141-163; Goitein, age., s. 199.
40
Bkz. Spiegel, Shalom, On Medieval Hebrew Poetry, The Jews: Their History,
Culture and Religion, (Ed. Louis Finkelstein), Volume 1, Harper and Brother
Publishers, New York, 1960, s. 875-881
518
ayaklanmasnda srgn edildikten sonra kendi kesinde iir
yazarken Arapa yaz sitili Grnata veziri tarafndan beenilmi ve
orada almas teklif edilmitir. Arap iirinin kalplarn kulland
nemli iirleri arasnda Ben Tehillim, Ben Qoheleth ve Ben Mishlei
saylabilir.
Ortaa Yahudi filozof ve airlerinin nde gelenlerinden birisi
de Eb shak Sleyman b. Yahya b. Gabiroldur. Eserlerinde Arap
iirinin temalarn ve kalplarn ustaca kullanan bn Gabirol
(Avicebron), Mslman sflerin almalarn rnek alarak mistik
iirler yazmtr. bn Sina (Lt.Avicenna) Batda ilk defa XI. Yzylda
Yahudi filozofu Solomon b. Gabirolun Yenbul-Hayt adl eseriyle
tannmtr.
Bir dier nemli spanyol Yahudi air ise Yehuda Halevidir.
Ortaa Yahudi iirinin kalbi olarak isimlendirilen Yehuda Halevi,
Arapa ve Kastilya dillerinde ok iyi iirler yazm, eserlerinde Arap
iirinin kalplarn ve temalarn kullanmtr. iirleri, sekler ve dini
olmak zere iki ksmda ele alnan Yehuda Halevinin ak iirleri
olduka mehurdur. nemli iirleri arasnda Kedushah, Sabbath,
Zion saylabilir. Halevi ayn zamanda Arap filozofu olarak da
isimlendirilmi, felsefeye dair Kitbl-Hucce ved-Dell f Nusreddn
ez-Hall adl eseri de Kuzari (br.) adyla mehur olmutur. Yehuda
Halevinin kendi zamannda ve daha sonra ok sayda Yahudi air
yetimitir. Bunlar arasnda Hariz isimli Yahudi air ok mehur-
dur. Yehuda el-Hariz bata Musa b.Meymn olmak zere ileri gelen
Yahudi dnrlerin eserlerini Arapadan braniceye evirmitir.
Kendisi, Arap iirini brani iirine adapte eden kii olarak bilin-
mektedir. Hariz ayrca, Haririnin Makmtn Tahkemoni adyla
braniceye evirmitir.
41

XIII. yzyldan itibaren spanyadan g eden Yahudilerle
Yahudi edebiyatnn merkezi talya olmu ve burada da birok
Yahudi edebiyat yetimitir. Ortaa talyasnda yetien nemli
Yahudi airler arasnda mmanuel of Rome (Immanuel ben Solomon
ben Jekuthiel of Rome/ Rome. 1261 Fermo, Italy 1328), Moses da
Rieti (.1388), Yehuda b. Abravanel (Yehuda ben Yitzhak
Abravanel/1465-1523) ve Joseph Sarphati (.1527) zikredilebilir.
42

Yahudi Arap birlikteliinin, en mkemmel ifadesini spanyada
ekillenen brani iirinde bulduunu syleyen Goitein, Ortaa brani
iirinin ykselmesini salayan en nemli etkenin Arapann branice
zerindeki etkisi olduunu belirtiyor ve rnek olarak da Yehuda

41
Eliade, age, c. III, s. 182-183.
42
Bkz. Spiegel, agm, s. 875881.
519
Halevinin iirlerini gsteriyor.
43
Yazar ayrca, Arapann sadece
brani iirinin ekil ve kalplarn etkilemediini Arap iirinin tema-
larnn da brani iirinde kullanldn
44
belirmek suretiyle Yahudi-
lerin iinde yaadklar Endls kltrne ne denli adapte olduk-
larn ortaya koymutur. Bu nedenle spanya Yahudilerini Endls
kltrnden Endls kltrn de onun bir paras olan
Yahudilerden ayr dnmek mmkn deildir.
Endls Yahudileri dilbilim ve edebiyat almalarnda nemli
eserler ortaya koyduklar gibi felsefe ve tp alannda da btn
Avrupay etkileyecek nemli ahsiyetler yetitirmilerdir.

B- Endlste Yahudi Filozof ve Hekimler

a) Felsefe almalar
Miladi I.IX. Asrlar arasnda durgunluk devresini yaayan
Yahudi felsefesi X. asrda slam fetihleri akabinde yeniden parlam
ve Ortaa Yahudi felsefesinin aklc eilimi byk lde slam
dncesinin bu entelektel ortamndan domutur. zellikle de
Endlste yetien bn Gabirol, bn Meymn ve bn Davud gibi
Ortaa Yahudi felsefesinin byk stadlar Avrupada felsef
dncenin gelimesine nemli katk salamlardr.
bn Gabirol (Solomon ben Gavirol/Avicebron/Avicembrol/1021
Mleka (Malaga)-1058 Belensiye) spanyada yetien ilk Yahudi
filozofu olarak bilinmektedir. bn Gabiroln temel kitab Yenbul-
Hayt (br.Mekor Hayyim/ng.Fountain of Life) olup 1150de Latinceye
ve daha sonra Franszcaya evrilmitir.
45
Eser temelde bn Meserre
(Endlsl Mslman filozof ve suf, d.880)nin felsefesini ier-
mektedir. Onun dnceleri, 13. ve 14. yzyllarda yaayan Albertus
Magnus ve Duns Scotus gibi Hristiyan dnrleri etkilemitir. Ayn
zamanda bir air olan bn Gabirol kasidelerinde Arap iirinin
kalplarn braniceye ustalkla uygulamtr. Ayn dnemde yaayan
bir dier Yahudi filozof ise bn Pakudadr.
Yahudi edebiyatna aina olduu gibi Mslman felsefe ve
bilimine de aina olan

bn Pakuda (Bachya ben Joseph bn
Pakuda/1080, Saragusta) el-Hidaye il Far'idl-Kulb (Ibr.Hovot ha-
Levavot/ng.Direction to the Duties of the Heart) adl eseriyle mehur
olmutur. bn Pakudann 1040 ylnda yazd el-Hidaye, Yahudi

43
Yahuda ha-Levi ile spanyol iiri zirveye ulamtr. Bkz. Goitein, age., s. 194-
196.
44
Goitein, age., s. 202.
45
Bkz. Zaferan, Ham, Yehdl-Endels vel-Marib, (Franszcadan eviren
Ahmed ahlan), Marsam, Ribat, 2000, c. I, s. 149150.
520
ahlak felsefesinin temel eseri olmutur.
46
Judah b.Tibbon (Judah
ben Saul b.Tibbon/1120, Grnata-1190, Marceille) tarafndan 1161
1180 yllarnda Hovot ha-Levavot adyla braniceye evrilen eser,
artc bir ekilde Yahudi kltr ile ilgili olan ve olmayan
materyallerin bir kombinasyonundan oluur. Kitabn sitili Mslman
tarzdr ve genel olarak Yahudilerin isel yaantlarn konu edinir.
Bu ynyle, Mslman mistiklerin almalarndan etkilenmi ve
Yahudiler iin bir model olarak kabul edilmitir.
XII. yzyl Endls Yahudi felsefesinin en parlak dnemidir.
Bu yzylda yaam Endlsl Yahudi filozoflarn balcalar
arasnda Yahuda Ha-Levi (1085-1141), Abraham Hanasi (1070-
1136), Abraham b. Ezra (1092-1167), Abraham b. Daud (1125-1198)
ve Musa b. Meymn (1135-1204), saylabilir.
47

XII. yzylda yetien Endlsl Yahudi filozoflarn banda
Yehuda Halevi gelir. Arap filozofu olarak isimlendirilen Yehuda
Halevi (Judah ben Samuel ha-Levi/ 1085-1141, Kurtuba) Lucena ve
Kurtubada eitim grmtr. Halevinin felsefi bak asnda
Gazzlnin byk etkisi olmutur. Arapa yazd Kitbl-Hucce
ved-Dell f Nusreddn ez-Hall adl eseri bn Tibbon tarafndan Sefer
Ha-Kuzari adyla braniceye evrilmitir.
Yehuda Halevinin ada olan Endlsl Yahudi filozoflardan
birisi de Abraham Hanasi (Abraham Bar Hiyya Ha-Nasi/10701136,
Berelne (Barcelona))dir. Tivolili Plato ile birlikte Arapadan
Latinceye bilimsel eserler eviren
48
Abrahamn felsef ve bilimsel
speklasyonlar ieren dinle ilgili iki almas vardr: Hegyon Ha-
Nefesh (Contemplation of the Soul) ve Megillat Ha-Megalleh (Scroll of
the Revealer). kincisi ayn zamanda astrolojik bilgiler de
iermektedir.
Felsefi almalarnn yannda, branice yazlm ilk byk
matematik kitabnn yazar olan Abraham Hanasi, Fransadaki
Yahudilerin arazi lmlerine yardmc olmak iin bilimsel bir al-
ma yaparak gndermi ve bu sayede Bat dnyas Arap trigono-
metrisi ile tanmtr. Abraham Hanasinin bilimsel eserlerinden
ngilizceye evrilenler arasnda Book of Intercalation, Calculation of

46
Bkz. Altmannn, Alexander, Judaism and World Philosophy, The Jews: Their
History, Culture and Religion, (Ed. Louis Finkelstein), Volume 1, Harper and
Brother Publishers, New York, 1960,s. 966-971.
47
Bkz. Altmann, agm, s. 965975; lken, Hilmi Ziya, slam Dncesinin
Batya Etkisi, (ev. Mahmut Alper Tusuz), slam Dncesi Tarihi, (ed. M.M.
erif/Turkish ed. Mustafa Armaan), nsan yy., stanbul, 1991, c. IV, s. 164-
169.
48
Abraham Bar Hiyya Platolu Tivoli ile beraber Battaninin astronomi tablolar
dahil birok astronomi eserini Arapadan Latinceye evirmilerdir. Bkz.
Gabrieli, agm., s. 425.
521
the Courses of the Stars, Tables of the Prince, Calculation of the
Courses of the Stars ve Form of the Earth dikkati ekmektedir. Dier
taraftan, Hristiyan Avrupada yaayan Yahudilere onluk sistemi
tantan Abraham Hanasi, Birnnin Harizmnin tablolar ile ilgili
yorumlarn evirmi ve Hint matematiinin VIII. yzylda Arap
bilimine girii ve etkisi zerine ilgin yorumlarda bulunmutur.
Bu dnemde spanyada yaam olan bir dier Yahudi bilgini
Abraham b. Ezradr. Yehuda Halevinin yakn arkadalarndan birisi
olan Abraham b.Ezra, Kurtuba, Saragusta ve Grnatada bulunmak
suretiyle Endls ilim evrelerini tanm ve felsefe, astronomi, tp,
dilbilim ve edebiyat alanlarnda nemli eserler vermitir. Din ve
felsefeye dair eserleri arasnda Yesod Mora/Foundation of Awe ve
Sefer ha-Yashar/Book of the Straight bata gelmektedir.
49

Endls Yahudileri XII. yzyln sonlarna doru zirvesine
ulam ve en byk filozoflarn bu dnemde ortaya karmtr.
Ayn zamanda Yahudi tarihinin en byklerinden olan bu filozoflar
Abraham b. Davud (Abraham ben David/Daud/11251198) ile Musa
b. Meymn (Moses Maimonides/Maimonides/11351205)dur.
Avendauth/Sevileli John/Juan Hispano gibi deiik isimler
50

ile anlm olan Abraham b. Davud
51
, Gundisalvus ile beraber Farabi
(870-950)den Kitabu hsil-Ulm (Lt.Liber Alpharabi de Ortu
Scientiarium/ng.The Enumeration of the Sciences) ve bn.Sina (980-
1037)dan Fin-Nefs (De Anima) adl eserleri evirmilerdir.
Arapadan Latinceye yaplan bu eviriler iki aamadan gemitir.
bn Davud spanyolca ve Arapa bilmektedir, ama Latince bilgisi ok
iyi dzeyde deildir. Gundisalvus ise sadece Latince ve spanyolca
bilmektedir. Dolaysyla bn Davudun Arapadan spanyolcaya
evirdii metinleri Gundisalvus Latinceye evirmitir. Ancak bn
Davudun zellikle Astroloji ile ilgili eserleri dorudan Arapadan
Latinceye evirdii de bilinmektedir. Arapadan Latinceye evirisi
1133te tamamlanan Ebu Maer el-Belh (787-886)nin el-Medhall-

49
Burnett, Charles, The Translating Activity In Medieval Spain, The Legacy of
Islamic Spain, (ed. Salma Khadra Jayyusi), Volume 1, Brill, Leiden, 1994, s.
1042.
50
XII. asrda yaam olan John, baz yazarlarca farkl isimlerle anlm,
dierlerine gre ise biri Sevileli biri de Toledolu olmak zere iki ayr John
vardr. Buna gre Johannes Hispanos Gundissalvi ile beraber felsefi eserleri
evirirken, Sevileli John ise astrolojiye dair eserleri eviren kiidir. Bkz.
Gabrieli, F., lm ve Edeb Tesirlerin Bat Avrupaya ntikali,(ev.lhan
Kutluer), slam Tarihi Kltr ve Medeniyeti, (ed. P.M.Holt, A.K.S.Lambton,
B.Lewis), Kitabevi, stanbul, 1997. c. IV, s. 426. Biz burada szkonusu tart-
malara girmeden birinci gr tercih ettik. Konu ile ilgili ayrca bkz.
Thorndike, Lynn, John of Seville, Speculum, Vol. 34 No. 1, Ocak 1959, s.
2038.
51
Bkz: Singerman, agm., s. 164.
522
Kebr (Lt.Maius Introductorium of Albumasar/ng.Great Introduction to
Astronomy) adl eseri bunlardan birisidir.
52

Mslman hekim ve filozof bn Sina, Batda bn Davudun
gayretiyle tannmtr. bn Davud, bn Sinann metafizikle ilgili baz
eserlerini Mecmua (Opera) ad altnda derlemi ve bu eser Venedikte
1495 ve 1500de olmak zere iki kez baslmtr.
53
bn Davudun
Arapadan Latinceye evirileri arasnda unlar da vardr: Aristonun
Kitbs-Siyasesi (bn Batrikin tercmesinden), Harizmnin
Kitbl-Cebri, Eb Maer el-Belhnin 4 kitab, Mecrtnin Usturlab
ile ilgili risalesi, Sbit b. Kurrann saat aletleri ile ilgili kitab,
Fergnnin astronomi ilmine girii ve ayn eserin zeti.
54

XII. yzylda yaam bir dier Endlsl Yahudi filozof Ebu
mran Ms b. Meymn b. Abdullah el-Kurtubdir. Musa b.
Meymn, felsefi dncesi ve etkileriyle ada ve ayn vatan
paylat bn Rdden sonra gelen ikinci kiidir.
55
branice yannda
iyi bir Arapa da bilen bn Meymn, ayn zamanda sarayn en nl
hekimlerindendir. Eserlerinin ounu Arapa, bir ksmn da branice
kaleme alan bn Meymn, tp ve felsefeye dair bir ok Arapa eser
yazmtr. Bunlar arasnda Kitab el-Sirc (br.Pirush Hamishnayot/
ng. Commentary on the Mishna), Fusl Musa (br.Pirkei Moshe/
ng.Chapters of Moses), Makale fi Snaatil-Mantk (br.Millot ha-
Higgayon/ng.Treatise on Logic) ve Delaletl-Hirn (br.Moreh
Nevukhim/ng.The Guide of the Perplexed) saylabilir. 1190da yazd
Delaletl-Hirn bn Meymnun en nemli almas olarak kabul
edilir. bn Meymnun ok gzel bir Arapa ile yazd Kitabl-Fariz
(br.Sefer Hamitzvot/ ng.The Book of Commandments) adl eseri ise
astronomi, matematik ve eczaclkla ilgili nemli bilgiler iermek-
tedir.
56

Musa b. Meymn felsef almalaryla Yahudi yaamn
sistematize eden kii olarak nitelendirilmitir. Aristocu bir filozof
olup Yahudilie aklc yaklam getiren bn Meymn, te yandan
slam kelamn Avrupaya tantan kii olarak bilinmektedir. Filozofun
Thomas Aquinas dnda Spinoza gibi baz filozoflar zerinde de
nemli etkisi olmutur.
57

Byk filozoflar yetitiren Endls Yahudilerinin parlak
devirleri XII. yzyln sonlarnda Muvahhidlerin Endlse hakim ol-
masyla sona ermitir. Yahudi bilim adamlar birer birer spanyadan

52
Thorndike, agm., s. 21.
53
Bkz. lken, agm, s. 164169.
54
Akk, age, c.I, s. 123.
55
Bkz. Zaferan, age, I, s. 155160; Watt, age, s. 76-77.
56
Eliade, age, c. III, s. 183-185.
57
Akk, age., I, s. 95.
523
ayrlmaya balam ve Leon, Kastilya, Fransa ve Sicilyaya g eden
bu Yahudileri VII. Alfonso lkesine kabul ederek kendilerinden
istifade yoluna gitmitir.
58
Daha sonra II. Ferdinandn almalaryla
tercme ilerine memur edilen Yahudiler, XIII. yzylda oradan da
ayrlm ve Avrupaya dalmlardr.
59

Avrupaya g eden Yahudiler, bn Rdn eserlerini Arap-
adan nce braniceye sonra Latinceye evirmiler ve btn Avru-
paya yaymlardr. Bu dnemde yaam balca Yahudi filozoflar
unlardr: Samuel b. Tibbon, Jacob Anatoli (1194-1256), Joseph
Caspi (1279-1240), Hillel b. Samuel of Verona (.1291), Moses b.
Joshua of Narbonne (.1362), Levi b. Gerson (1288-1344), Hasdai b.
Abraham Crescas (1340-1410), Simon b. Zemah Duran (1361-1444),
Joseph Albo (.1444), Don saac Abrabanel (1437-1509), Judah
Abrabanel (1460-1521) ve Elijah Delmedigo (1460-1493).
60

XIII. yzyldan XV. Yzyla dek bn Rdlk Yahudi felsefe-
sinin temel eilimi olmutur. Yahudi filozoflar, Avrupa lkelerinde
bn Rd ekoln yaymaya devam etmiler ve telif ve evirileriyle
Yunan ve slam felsefesinin Batya geiini salamlardr.
61
Avrupa
Yahudilerinden Samuel b. Tibbon Filozoflarn Grleri, Juda b.
Solomon Kohen Bilgelii Aramak, Gerson b. Solomon ise Cennetin
Kaps adl eserleri evirmilerdir.
62

Rnesans ve Aydnlanma dneminin dnrleri Yahudi filo-
zoflarn eserlerini okuyarak yetimilerdir. Rnesans dnrle-
rinden Picodella Mirandolann gayretleriyle Yahudi filozoflarna ait
birok eser Latinceye evrilmitir. Spinozann dncesinin temel
unsuru Ortaa Yahudi edebiyatna dayanrken Leibnitz ve John
Spencer Maimonidesten byk lde etkilenmilerdir.
63


58
Orta Endlste yaayan Yahudilerin nemli bir ksm gneye g etmiler ve
gittikleri yerlerde nemli vazifelere getirilmilerdir. Bu konuda bkz. Hlid,
Hlid Ynus, el-Yehd Tahte Hkmil-Mslimn fil-Endels, el-Cmiatl-
slamiyye, Gazze 2002, s. 105-106.
59
1210da Paris Konsili Aristonun tabiat eserleri ile B.Rd erhlerini
yasaklad. Bu yasak 1215te Paris Kardinali Robert tarafndan onayland.
1231den itibaren Aristonun eserleri ve B.Rd erhlerinin okutulmas
yasakland. Papa Gregor tarafndan Bacon, Duns Scotus ve Autercourtlu
Nicholas suland. B.Rdler hakknda soruturmalar ald. Tutuklanp
sulandlar ve kitaplarna el konuldu. Papa IV. Urban tarafndan 1263te
Aristonun metafizik ve fizii Toulouse niversitesinde yasakland. Paris
piskoposu 1269da B.Rdn 13 temel doktrinini lanetledi ve 1277de
B.Rd Brabantl Sigeri zndk ilan etti. Bu sert tutum XIV. yzyln
sonuna dek srd. Bkz. erif, M. M., Muslim Philosophy and Western
Thought kbal, c. VIII, say. 1, Lahor 1959, s. 161.
60
Bkz. Altmann, agm, s. 975976.
61
Bkz. Altmann, agm, s. 977978.
62
erif, agm., s. 172.
63
Bkz. Altmann, agm, s. 977983.
524
b) Tp almalar
Yahudiler hakknda, onlarn en ok ilgilendikleri meslein tp
olduu sylenirse abartlm olmaz. Dier bir ifadeyle hekimlik
mesleini icra eden kiilerin ounun Yahudi olduunu sylenebilir.
Nitekim, Ortaada Yahudilerin ilk bilimsel faaliyetleri arasnda da
tp evirilerinin ne ktn gryoruz. Dier taraftan Yahudi
tabiplerin ou idarecilerin zel hekimleri olmular ve sarayda grev
almlardr. Bu durum, bir yandan onlarn hekimlikteki yetenek ve
baarlarn ortaya koyarken te yandan da Yahudileri yaadklar
blgede gl klmtr.
Genellikle Yahudi din adamlar arasnda tp mesleinin yaygn
olduu bilinmektedir. Hekimlik Yahudilikte ok eski zamanlara
kadar gitmekle birlikte tpla ilgili bilinen ilk almalara Abbasi-
lerdeki eviri faaliyetlerinde rastlanmtr. Badatta VII. yzylda
Sryaniceden Arapaya yaplan eviriler iinde Babilli bir
Yahudinin de bir tp eserini evirdiini biliyoruz. Ayn yzyln ikinci
yarsnda Masarjawaih adl bir Yahudi tarafndan birok tp eseri
Sryaniceden Arapaya evrilmi ve daha sonra onun evirileri yine
Yahudi mtercimlerce Arapadan Latince ve braniceye evrilmitir.
lk Yahudi tp yazar olarak da saac sraeli (Judeus)nin ad
zikredilir.
64

Badattaki eviri hareketinde Sryanilerle birlikte yer alan
Yahudi bilginler, dier bilimler yannda tp evirileriyle de tann-
mtr. Ancak, Endls Emevi devletinin kuruluuyla Yahudi tp
okulunun ikinci nemli merkezi spanya olmutur. Endls Yahudi-
lerinin sivil idare, finans ve eitim yannda temel mesleklerinden biri
de Hekimlik olmutur. Her eyden nce, Endlste Yahudilerin
bilimsel ve kltrel faaliyetlerinin kurucusu kabul edilen Hasday b.
aprut halifenin veziri ve zel hekimidir. Bir ok Yahudi hekim
Endls idarecileri tarafndan saray hekimi olarak grevlendirilmi
ve zel bir sayg grmtr.
XIII. Yzyldan itibaren Endls topraklarnn Hristiyan
hakimiyeti altna girmesiyle Yahudi hekimler Hristiyan idarecilerin
yannda almaya devam etmitir. Bunlar arasnda III. Ferdinandn
saraynda Toledoda alan Judah Alfachan (.1235), Aragon sara-
ynda alan Benveniste, Navarre saraynda alan Jose Orabuena
(XIV. yy.) ve yine ayn sarayda alan Samuel ve Judah b. Wakar
zikredilebilir.
65


64
Castiglioni, Arturo, The Contribution of The Jews to Medicine, The Jews:
Their History, Culture and Religion, (Ed. Louis Finkelstein), Volume 1, Harper
and Brother Publishers, New York, 1960, s. 1360.
65
Castiglioni, agm, s. 1363.
525
XIII. yzylda Yahudilerin bir ksm spanyada Hristiyan
hakimiyeti altndaki blgelerde yaamaya devam ederken nemli bir
ksm ise gruplar halinde bata talya ve Fransa olmak zere Avrupa
lkelerine g etmilerdir. G eden bu Yahudi tp bilginleri Endls
tp okulu geleneini de beraberlerinde tamlardr. Bu sayede bata
talyada Salerno, Padua ve Bologna tp okullar ksa srede
byyerek Avrupann en nemli tp merkezleri haline gelmilerdir.
talya Avrupada tbbi almalarn ilk merkezi olarak
bilinmektedir. Buradaki ilmi hareketliliin balamas daha ok Afrika
kanalyla gereklemitir. Judeusun rencisi Constantinus
Africanus tarafndan onun ve Mslman tp bilginlerinin eserleri
Salernoda Arapadan Latinceye evrilmitir. Salerno okulu bu
sayede Avrupada tb ile ilgili bilimsel almalarn ilk balad yer
olmu ve uzun sre de nemini korumutur. Bu okul, XIII. Yzyldan
itibaren talya ve Fransada oluan Yahudi bilimsel faaliyetlerine de
kaynaklk etmitir. Salerno tp okulunda Donnolo ve Benvenitus
Grassus gibi nemli Yahudi tp bilginleri yetimitir. Endlsten
gmen olarak gelen birok Yahudi hekim Ferrara, Mantua ve Genoa
ehri dnda Salernoya da yerlemi ve talya tp okulunun
gelimesine katkda bulunmulardr.
66

talya tp okullar daha sonra Fransaya etkide bulunarak
Lunel ve Montpellier tp okullarnn kurulmasn/ortaya kmasn
salamlardr. talya ve spanya tp okullarndan Yahudi bilginlerin
gelmesiyle Lunel ve Montpellierde oluan Yahudi (tp) okullar uzun
sre Fransa tp almalarnn merkezi olmulardr. Salernodan
daha eski olan Lunel tp okulunu Tibbon ailesinden Judah b.
Tibbonun gelitirdii ve daha sonra bu okulun Montpelliere etki
ettii bilinmektedir. Motpellier okulunun ilk hocas da yine Tibbon
ailesinden birisi olan Jacob ben Makir b. Tibbon (Prophatius
Judeus/12361304)dur. Daha sonra burada XVI. Yzyldan itibaren
spanyann Lerida ehrinden gelen ve VIII. Charlesn hekimi olan
Saporta ailesinden Luis hocalk yapmtr. Ayn aileden 5 kii daha
sonra Montpellier tp okulunda grev almlardr.
67

Yahudi tp bilginleri talya ve Fransa dnda da bir ok Avrupa
lkesine g etmiler ve bulunduklar yerlerde tbbi almalara
nemli katklar salamlardr. XVI. yzyldan itibaren XIX. Yzyla
dek Yahudilerin bilimsel faaliyetleri uzun bir durgunluk devresi
yaamasna ramen Tp ilminde Yahudilerin ismi gemeye devam
etmitir. Avrupada bu dnemde birok mehur Yahudi hekim yaa-
m ve tbbi almalardaki stnlklerini her zaman korumulardr.


66
Castiglioni, agm, s. 1364.
67
Castiglioni, agm, s. 1365.
526
Sonu
slam medeniyeti ile Avrupann en salam, en kkl, en geni
ve en uzun sreli ilikisinin kurulduu Endls kprsnn
vazgeilmez unsurlarndan birisi phesiz Yahudi bilginlerdir. Yunan
felsefe ve bilimi hem Mslman limlerin hem de Yahudi bilginlerin
szgecinden geerek Bat dnyasna ulamtr. Bu evirileri
okuyarak yetien Avrupal dnrler Aristo ve Platon kadar belki
bazen onlardan daha fazla bn Rd ve Maymonidesi tanmlar ve
Yunan felsefesini Mslman ve Yahudi filozoflarn yorumlaryla
birlikte renmilerdir. X-XIII. yzyllarda gerekletirilen bu bilimsel
almalar Rnesansn alt yapsn oluturmutur. Bacondan
Descartese kadar Aydnlanma dneminin filozof ve bilim adamlar
sz konusu eviri dneminden ilhamn almtr. Dolaysyla bu
evirilerin modern Bat medeniyetinin kklerini oluturan en nemli
unsurlardan birisi olduu sylenebilir.
Dier taraftan Avrupann slam kltr ile yakndan
tanmasnda Endls Yahudileri arac konumda bulunmulardr.
Bu durum Batdaki slam imajnda da nemli deiikliklere yol
amtr. Nitekim Rnesans ncesine dek Avrupann slama bak
genellikle olumsuz bir tablo izerken, spanya ayn dnemde dier-
lerinden farkl olarak slam hakknda olumlu bir yaklam iinde
olmutur. Dolaysyla, Avrupada, slam Hristiyanln muarz ve
sapk bir din eklinde gren yaklamn yerini hayranlk ve ilgiye
brakmasnda spanyadaki olumlu imajn ve bu imaj pekitiren
eviri faaliyetlerinin byk etkisi vardr.

Kaynaka
Akk, Necip, el-Msterikn I-III., Drul-Maarif, (Geniletilmi 3.
bask), Msr 1964.
Altmann, Alexander, Judaism and World Philosophy, The Jews:
Their History, Culture and Religion, (Ed. Louis Finkelstein),
Volume 1, Harper and Brother Publishers, New York, 1960,
s. 954-993.
Baker, Colin F., Judeo Arabic Material in the Cambridge Genizah
Collections, Bulletin of the School of Oriental and African
Studies, University of London, Vol.58, No.3(1995), s. 445-454.
Basalel, Yusuf, Yahudilik Ansiklopedisi, Gzlem Gazetecilik Basn
Yayn A.., stanbul 2002.
Bellamy, James A., Arabic Name in The Chanson de Roland:
Saracen Gods, Frankish Swords, Rolands Horse, and the
Olifant, Journal of the American Oriental Society, Vol: 107,
No: 2, Nisan-Haziran 1987, s. 267-277.
527
Burnett, Charles, The Translating Activity In Medieval Spain, The
Legacy of Islamic Spain, (ed. Salma Khadra Jayyusi), Volume
1, Brill, Leiden, 1994, s. 10361058.
Castiglioni, Arturo, The Contribution of The Jews to Medicine, The
Jews: Their History, Culture and Religion, (Ed. Louis
Finkelstein), Volume 1, Harper and Brother Publishers, New
York, 1960, s. 13491376.
Dannenfelt, Karl H., The Reneissance Humanists and Knowledge of
Arabic, Studies in the Reneissance, Vol.2, 1995, s. 96-117.
Erolu, Ahmet Hikmet, Osmanl Devletinde Yahudiler, Alperen
Yaynlar, Ankara 2000.
Eliade, Mircea, Dinsel nanlar ve Dnceler Tarihi, Kabalc Yaynevi,
stanbul 2003.
Gabrieli, F., lm ve Edeb Tesirlerin Bat Avrupaya ntikali, (ev.
lhan Kutluer), slam Tarihi Kltr ve Medeniyeti, (ed. P.M.
Holt, A.K.S. Lambton, B.Lewis), Kitabevi, stanbul, 1997. c.
IV, s. 423-461.
Galanti, Avram, braniceni Gelimesine Arapann Katks, Nsha
arkiyat Aratrmalar Dergisi, (ev. Nurettin Ceviz, Musa
Yldz),Yl: 5, Say: 16, K 2005, Ankara, s. 9293.
Goitein, S. D., Yahudiler ve Araplar, z Yaynclk, stanbul 2004.
Hlid, Hlid Ynus, el-Yehd Tahte Hkmil-Mslimn fil-Endels, el-
Cmiatl-slamiyye, Gazze 2002.
Halkin, Abraham. S., Judeo-Arabic Literature, The Jews: Their
History, Culture and Religion, (Ed. Louis Finkelstein), Volume
1, Harper and Brother Publishers, New York, 1960, s. 1116-
1148.
Haskins, Charles H., Arabic Science in Western Europe, Isis Vol: 7,
No: 3, 1925, s. 478485.
Hegyi, O, Minority and Restricted Uses of the Arabic Alphabet: The
Aljamiado Phenomenon, Journal of the American Oriental
Society, Vol. 99, No. 2, Nisan-Haziran 1979, s. 262269.
lhan, Sinan, Fetihten Murabtlar Devrine Kadar Endlste Yahudiler,
A.. S.B.E., (Baslmam Doktora Tezi), Ankara 2006.
Killean, Carolyn G., The Development of Western Grammars of
Arabic, Journal of Near Eastern Studies, Vol: 43, No: 3,
Temmuz 1984, s. 223-230.
Monacal, Maria Rosa, The Arabic Role in Medieval Literary History: A
Forgotten Heritage, University of Pensylvania Press,
Philadelphia, 1987.
528
Monroe, James T. ve Swiatlo, David, Ninety-Three Hargas in Hebrew
Muvassahs: Their Hispano-Romance Prosody and Thematic
Features, Journal of the American Oriental Society, Vol. 97,
No. 2, Nisan-Haziran 1977, s. 141163.
Necv, Selim Mustafa, el-Yehd f Kurtuba f Asril-Hilafetil-
Emeviyye, Mecellet Klliyetil-db, cilt: 55, say:4, Kahire
1995.
zdemir, Mehmet, Gayr-i Mslimlerin Dini Hayat Asndan Msl-
man Fatihlerin Endlsteki Uygulamalar, Ankara niv.
lahiyat Fak. Dergisi, c. XXXIII, Ankara 1992.
Roth, Cecil, The European Age in Jewish History, The Jews: Their
History, Culture and Religion, (Ed. Louis Finkelstein), Volume
1, Harper and Brother Publishers, New York, 1960, s. 216-
249.
Scheindlin, Raymond P., The Jews in Muslim Spain, The Legacy of
Muslim Spain, Volume 1, Brill, Leiden , 1994, s. 188-200.
Schippers, Arie, Spanish Hebrew Poetry and The Arabic Literary
Tradition: Arabic Themes in Hebrew Andalusian Poetry,
Medieval berian Peninsula Texts and Studies, E.J. Brill,
Leiden, 1994.
Singerman, Robert, Jewish Translation History, John Benjamins
Public Company, Amsterdam/Philadelphia, 2002.
Spiegel, Shalom, On Medieval Hebrew Poetry, The Jews: Their
History, Culture and Religion, (Ed. Louis Finkelstein), Volume
1, Harper and Brother Publishers, New York, 1960, s. 854-
892.
Stetkevyich, Jaroslav, The Confluence of Arabic and Hebrew
Literature, Journal of Near Eastern Studies, Vol: 32, No: ,
Ocak-Nisan 1973, 216222.
erif, M. M., Muslim Philosophy and Western Thought kbal, c. VIII,
say. 1, Lahor 1959, s. 1-14.
lken, Hilmi Ziya, slam Dncesinin Batya Etkisi, (ev. Mahmut
Alper Tusuz), slam Dncesi Tarihi, (ed. M.M. erif/
Turkish ed. Mustafa Armaan), nsan yy., stanbul, 1991, c.
IV, s. 164-169.
Watt, W. Montgomery, The Influence of Islam on Medieval Europe,
Edinburgh University Press, 1972.
Zaferan, Ham, Yehdl-Endels vel-Marib, (Franszcadan evi-
ren Ahmed ahlan), Marsam, Ribat, 2000, I-II.