Unidade 2- O Estado Liberal.pdf

UNIDADE 2
A CONSTRUCIN DO ESTADO LIBERAL: A ESPAA

ISABELINA E O SEXENIO DEMOCRTICO
1. O ESTADO LIBERAL ESPAOL
Durante o reinado de Isabel II (1833-
1868) e o Sexenio Democrtico (1868-
1874) consolidouse en Espaa o Estado
liberal. Foi un perodo de gran
inestabilidade poltica, con frecuentes
cambios de goberno, no que dominou
unha visin conservadora do Estado:
- Unha monarqua constitucional
doutrinaria na que o rei tia un papel
crucial: comparta a soberana e o poder
lexislativo coas Cortes e exerca o poder
executivo en exclusiva.
- Un Estado unitario e centralizado no
que non se tian en conta as diferencias
territoriais. Fronte a ese centralismo
xurdiron movementos que defendan as
particularidades que provian da Idade
Media, que foron os precedentes do rexionalismo e do nacionalismo.
- Formouse un Estado controlado polos propietarios que restrinxa a participacin poltica das clases
populares. Os grupos dominantes fixeron do Estado un instrumento para a defensa dos seus intereses.
O sufraxio censatario, o control das forzas da orde (Exrcito, Guardia Civil), a lexislacin que
defenda a propiedade privada (Cdigo Civil, Cdigo Penal, etc.) e a educacin, en mans da Igrexa
catlica, foron os instrumentos que usou a alta burguesa para conservar a sa hexemona social e
poltica.
- A alternancia no goberno dependa da vontade do monarca. Era este quen nomeaba ao Goberno.
Este convocaba eleccins e, como eran fraudulentas, sempre consegua a maiora. Isabel II sempre
apoiou aos moderados, polo que os progresistas deberon recorrer violencia (pronunciamentos) para
poder acceder ao poder.
- Os liberais estaban divididos en das grandes tendencias, moderados e progresistas, chegando a
formar partidos polticos constitudos por un pequeo grupo de personalidades, notables, que s se
organizaban para obter o voto nas eleccins. Mantvose unha corrente antiliberal, tradicionalista,
reivindicadora do absolutismo e dos privilexios da Igrexa (carlistas, neocatlicos).
En resumo, o sistema poltico dominante (ags no Sexenio) foi unha monarqua doutrinaria favorable
aos intereses socias, econmicos e polticos da burguesa, mantendo marxe da vida poltica a maiora
do pas. Un rxime oligrquico e caciquil ao servizo dos poderosos.
- Moderados e Progresistas
Os liberais moderados tiveron un prolongado protagonismo poltico na Espaa do sculo XIX, desde
Martnez de la Rosa en 1833 ata o sistema poltico da Restauracin. A sa ideoloxa recibe tamn o
nome de liberalismo doutrinario e baseouse no rexeitamento do concepto de soberana nacional
defendido polos progresistas e a sa substitucin polo de soberana compartida, que faca derivar a
lexitimidade do poder poltico da colaboracin entre as Cortes (formadas por representantes elixidos de
maneira restrinxida) e a Coroa. Na prctica atribuaselle Coroa, ademais do poder executivo en
exclusiva, a mesma capacidade lexislativa co Parlamento. Os moderados defendan un sufraxio
censatario moi restrinxido, eran partidarios da colaboracin coa Igrexa catlica e a confesionalidade
do Estado, e de limitar as liberdades de expresin de imprenta e asociacin. Foron tamn
partidarios dun Estado centralizado e crearon a Guardia Civil para manter a orde pblica.
Os liberais progresistas tiveron os seus antecedentes nos coecidos como exaltados do Trienio Liberal.
Nunca contaron co apoio da Coroa e s conseguiron o goberno cando foron amparados por algn
Isabel II xura a Constitucin de 1837; Jos Castelaro (1844)

Unidade 2: A construcin do Estado liberal. H de Espaa, IES Antn Losada
2
pronunciamento militar. A ideoloxa progresista, de seu, defenda a soberana nacional como nica
depositaria da lexitimidade poltica, o sufraxio universal masculino, un recoecemento bastante amplo
das liberdades de reunin, asociacin e prensa, unha maior separacin de Igrexa e Estado, a liberdade
de cultos, a descentralizacin municipal e a defensa do orde constitucional por medio dunha Milicia
Nacional.
- Os pronunciamentos
Foron unha frmula peculiar e
frecuente de rebelda militar con
fins polticos, co apoio de
elementos civs. Consista nunha
insurreccin de oficiais que
xustificaban a sa accin en nome
do interese ou da vontade xeral da
Nacin. Sentanse lexitimados a
intervir para corrixir unha poltica
que xulgaban equivocada ou
contraria aos intereses da Nacin.
O pronunciamento inicibase
con traballos previos de sondar
outros destacamentos militares
por parte dun pequeno grupo de
activistas, contactaban cos
conspiradores civs e intentaban
comprometer a certo nmero de
oficiais. Posteriormente via o grito ou pronunciamento propiamente dito: tratbase dunha arenga s
tropas formadas, que era seguido da suma de pronunciamentos doutras guarnicins e as
manifestacins pblicas dos civs comprometidos, se tia apoios. Tratbase de evitar o enfrontamento
armado, e se o goberno se senta falto de apoios, dimita e daba paso opcin apoiada polos
pronunciados.
Existiron pronunciamentos de diverso signo poltico, sendo mis caractersticos os de carcter
revolucionario liberal (Espoz y Mina, Porlier, Riego, Torrijos, etc. durante o reinado de Fernando VII; o
motn dos sarxentos de 1836, ou o de 1840 que levou a Espartero ao poder durante a rexencia de M
Cristina). A presenza de liberais radicais entre os militares foi unha das consecuencias da incorporacin
ao exrcito regular dos guerrilleiros que loitaran contra os franceses, persoas moitas delas de extraccin
popular e burguesa non aristocrtica como no Antigo Rxime, e a posterior divisin ideolxica
como consecuencia da guerra carlista. Houbo tamn pronunciamentos moderados, coma os de Serrano,
Prim, Narvez e Concha, que puxo fin ao goberno de Espartero en 1843. En calquera caso, o
protagonismo dos militares na vida poltica espaola foi unha constante ata a Restauracin de
1876.
2. A ESPAA ISABELINA
2.1. Carlistas e Liberais
O perodo denominado isabelino abarca desde a morte de Fernando VII en 1833 ata o derrocamento de
Isabel II en 1868. Nestes anos asentouse definitivamente en Espaa o sistema poltico liberal. O intento
da raa rexente, M Cristina, de realizar algunhas reformas pero manter o esencial do sistema
absolutista, causou fondo malestar entre os liberais e tampouco serviu para contentar aos partidarios de
D. Carlos, que se alzaron inmediatamente en armas.
Carlos V, rei de Espaa, aos seus amados vasalos. Ben coecidos son os meus dereitos Coroa de
Espaa en toda Europa; (!) fiel, submiso e obediente como o derradeiro dos vasalos ao meu moi
querido Irmn que vn de falecer, (!).
Agora son o voso rei, e ao presentarme por vez primeira a vs baixo este ttulo, non podo dubidar un s
momento que imitaredes o meu exemplo sobre a obediencia que se debe aos prncipes que ocupan
lexitimamente o trono, e voaredes todos a colocarvos baixo as mias bandeiras, facndovos as
acredores do meu afecto e soberana xenerosidade. Pero saberedes igualmente que recaer o peso da
xustiza sobre todos aqueles que, desobedientes e desleais, non queiran escoitar a voz dun soberano e
un pai que s desexa facervos felices.
Manifesto do infante Carlos M Isidro de Borbn, Outubro de 1833
A !revolucin" de xullo de 1854 na Porta do Sol; Eugenio Lucas

3
O conflito dinstico pola sucesin
encubra un enfrontamento
ideolxico entre os que se
coecern como carlistas
contrarios s reformas liberais
e os chamados cristinos
defendan raa gobernadora,
M Cristina, e tamn recibiron o
nome de isabelinos por defender
a lexitimidade de Isabel II, que
comprendan un amplo abano de
posicins liberais, desde as moi
moderadas ata as mis radicais, e
que contaron co apoio de
Inglaterra e Francia. O lema dos
carlistas era Deus, rei e foros,
principios para eles ameazados
polas reformas liberais:
desamortizacin, uniformidade
lexislativa, centralizacin...
O carlismo tivo maior respaldo en
zonas onde estaba mis vivo o
esprito foral e onde o
campesiado contaba cunha relativa independencia econmica: Pas Vasco, Navarra, a Rioxa, o
Maestrazgo, interior de Catalua, e en moita menor medida en Galicia e Castela. Zumalacrregui foi o
seu principal xeneral, quen chegou a contar cun exrcito de 30.000 soldados que asediaron Bilbao (onde
morreu Zumalacrregi). Fracasaron no intento de conquistar algunha cidade importante. O carlismo foi
apoiado maioritariamente polo clero, que se senta ameazado nos seus privilexios e bens polas reformas
liberais, e sectores da pequena nobreza rural.
O carlismo en Galicia nunca chegou a organizarse coma un exrcito, anda que houbo presenza activa
de partidas nas zonas de forte influencia monstica (Samos, Sobrado, Chantada) e naquelas cidades,
como Santiago, nas que a Igrexa tia mis poder e influencia. Apoiaron ao carlismo fidalgos, cregos e
algns sectores do campesiado. No bando liberal situouse gran parte da alta nobreza, a burguesa
urbana e incluso algns sectores da fidalgua mis ilustrada que pretenda acceder s propiedades
eclesisticas.
Os fracasos militares dos carlistas agudizaron as sas divisins internas entre moderados (dispostos a
chegar a un acordo) e apostlicos (intransixentes) o que fixo inevitable o final da guerra, que se asinou
no chamado Convenio de Vergara (ou abrazo de Vergara) entre Espartero e o xeneral xefe do
exrcito carlista, Maroto. No Convenio propase o mantemento dos foros e o recoecemento dos
cargos militares carlistas; a cambio, os carlistas recoecan a Isabel II. O acordo non foi aceptado por
Carlos de Borbn e a guerra continuou no Maestrazo e Catalua, dirixida polo xeneral Cabrera. En xullo
de 1940, as tropas carlistas exilironse en Francia, pero as reivindicacins mantivronse vivas
provocando novos conflitos blicos no futuro.
Artculo 1. O capitn xeneral don Baldomero Espartero recomendar con interese ao Goberno o
cumprimento da oferta de comprometerse formalmente a propoer s Cortes a concesin ou
modificacin dos Foros.
Art. 2. Sern recoecidos os empregos, graos e condecoracins dos xenerais, xefes e oficiais e
demais individuos dependentes do exrcito ao mando do tenente xeneral don Rafael Maroto (!)
quedando en liberdade de continuar servindo e defendendo a Constitucin de 1837, o trono de Isabel II
e a rexencia da sa augusta nai, ou ben retirarse s sas casas os que non queiran seguir coas armas
na man.
Art. 8. Poeranse a disposicin do capitn xeneral do Baldomero Espartero os parques de artillera,
maestranzas, depsitos de armas, de vestiarios e vveres que estean baixo a dominacin do tenente
xeneral Rafael Maroto.
Vergara, 31 de agosto de 1839 Asinan o Duque da Vitoria e mais Rafael Maroto

Caricatura da disputa dinstica

4
2.2. O Estatuto Real de 1834
En 1833, o ministro de Fomento,
Xabier de Burgos, realizou a divisin
provincial, vixente ata hoxe, ags no
caso das Canarias, que daquela
formaban un soa provincia.
Desapareceron os antigos reinos
medievais, como o Reino de Galicia.
Espaa foi dividida en 49 provincias,
na procura dunha mellor organizacin
administrativa e unha maior
centralizacin, fronte das cales estaba
o Xefe Provincial, antecedente do
Gobernador Civil.
A necesidade de buscar apoios para
enfrontarse aos carlistas fixo que a
rexente, Mara Cristina, aceptase as
propostas liberais, en contra dos seus
desexos.
Martnez de la Rosa elaborou no ano 1834 o
Estatuto Real como texto fundamental da
monarqua. Non era unha Constitucin, porque
non recoeca a soberana nacional. dicir, o
poder de facer as leis non emanaba da vontade da
nacin expresada por medio dos seus
representantes que se reuniran para facer unha
Constitucin, senn que era a partir do
recoecemento de que a soberana resida na
Coroa ideoloxa absolutista que esta
outorgaba o Estatuto, no que ceda algns dos
seus dereitos. O Estatuto Real de 1834 defnese
como unha Carta Outorgada. Establecanse das
Cmaras: os membros do Estamento dos Prceres
ou Cmara Alta seran nomeados pola Coroa de
forma vitalicia. O Estamento dos Procuradores ou Cmara Baixa a penas tian outra capacidade que
discutir as leis presentadas polo goberno e aprobar os orzamentos.
Art. 1.- A Raa Gobernadora, no nome da sa excelsa filla, dona Isabel II, resolveu convocar as
Cortes Xerais do Reino.
Art.2.- As Cortes Xerais estarn formadas por dous Estamentos: o de Prceres e o de Procuradores
do Reino.
Art. 3. O Estamento de Prceres do Reino comporase: 1 De Moi Reverendos Arcebispos e
Reverendos Bispos. 2 De Grandes de Espaa. 3 De Ttulos de Castela. 4 Dun nmero
indeterminado de espaois, elevados en dignidade e ilustres polos seus servizos en varias carreiras, e
que sexan ou tean sido Secretarios de Despacho, Procuradores do Reino, Conselleiros de Estado,
Embaixadores ou ministros plenipotenciarios, Xenerais de mar ou de terra, ou Ministros dos Tribunais
Supremos. 5 Dos propietarios territoriais ou donos de fbricas, manufacturas ou establecementos
mercants que renan ao seu mrito persoal e s sas circunstancias relevantes o posur unha renda
anual de 60.000 reais, e o de ter sido antes Procuradores do Reino. 6 Dos que no ensino pblico, ou
cultivando as ciencias ou as letras, adquirisen renome e celebridade, con tal de que gocen dunha renda
anual de 60.000 reais, que provea de bens propios, ou dun soldo cobrado do Erario.
Art. 14. Para seren Procurador do Reino requrese: 1 Ser natural destes Reinos ou fillo de pais
espaois. 2 Ter trinta anos cumpridos. 3 Estar en posesin dunha renda propia anual de 12.000 reais.
4 Ter nacido na Provincia que o nomee ou residir nela durante os dous ltimos anos, ou posur nela
algn predio rstico ou urbano, ou capital de censo que produzan a metade da renda precisa para
seren Procurador do Reino. No caso no que un mesmo individuo fose elixido Procurador a Cortes por
mis dunha Provincia, ter o dereito de optar entre as que o tivesen nomeado.
Art. 24. Correspndelle exclusivamente ao Rei convocar, suspender e disolver as Cortes
Reunin do estamento dos Prceres

5
Art. 31. As Cortes non podern deliberar sobre ningn asunto que non se sometese expresamente
ao seu exame en virtude dun Decreto Real.
Art. 33. Para a formacin das leis requrese a aprobacin dun ou doutro Estamento e a sancin do
Rei.
Estatuto Real de 1834
A curtidade das reformas de Martnez de la Rosa foron descritas as polo historiador e poltico
republicano do sculo XIX Fernando Garrido en 1869: O nmero de electores segundo o Estatuto
Real, nunha nacin de catorce millns de habitantes, era, psmase o lector! de 980. E os deputados
nomeados por este corpo electoral, deban gozar de 12.000 reais de renda produto das sas fincas. Non
haba no Estatuto Real a mis pequena declaracin de principios nin unha palabra respecto s
liberdades pblicas: reducase todo organizacin das das Cmaras, coma unha especie de pantasma
representativa colocada entre o pblico e o trono, que s a este deba servir.
O ultraconservadurismo do Estatuto Real
viuse pronto sobrepasado na prctica, xa
que a guerra carlista fixo gaar poder aos
sectores liberais mis radicais. Entre 1835
e 1836 presidiu o goberno Juan A.
Mendizbal que entre outras, adoptou as
seguintes medidas: Amnista xeral;
supresin das comunidades relixiosas;
desamortizacin dos bens eclesisticos
venda de tdolos bens das comunidades
e institutos relixiosos que pasaron a ser
bens nacionais e mobilizacin dunha
quinta de cen mil soldados para poder
acabar a guerra. A substitucin de
Mendizbal por un moderado Istriz e
o pretendido xiro conservador desembocou
nun motn militar de signo progresista, o
Motn dos Sarxentos da Granja, que impuxo a abolicin definitiva do Estatuto Real e a restauracin
da Constitucin de 1812, en vigor mentres non se redactou unha nova Constitucin, a de 1837. O Antigo
Rxime desapareceu definitivamente.
2.3. A Constitucin de 1837 e a Rexencia de Espartero
A Constitucin de 1837, anda que elaborada polos progresistas, recolla principios doutrinarios propios
dos moderados: Bicameralismo, papel moderador da Coroa coa capacidade de disolver as Cmaras e de
vetar as leis que aprobasen, sufraxio censatario. Recoeca o principio da soberana nacional no
prembulo do texto e inclua unha ampla declaracin de dereitos, deberes e liberdades.
Dona Isabel II, pola graza de Deus e da Constitucin da Monarqua espaola, Raa das Espaas; e no
seu real nome, e durante a sa minora de idade, a Raa viva () sabede: Que as Cortes xerais
decidiron, decretaron e sancionaron, e Ns, de conformidade aceptado, o seguinte: Sendo a vontade da
Nacin revisar, no uso da sa soberana, a Constitucin poltica promulgada en Cdiz ()
Art. 2. Todos os espaois poden imprimir e publicar libremente as sas ideas sen previa censura, con
suxeicin s leis. A cualificacin dos delitos de imprenta corresponde exclusivamente aos xurados.
Art. 6. Todo espaol est obrigado a defender a Patria coas armas cando sexa chamado pola lei, e a
contribur en proporcin aos seus haberes para os gastos do Estado.
Art. 11. A Nacin obrgase a manter o culto e os ministros da relixin catlica que profesan os
espaois.
Art. 13. As Cortes compense de dous Corpos Colexisladores, iguais en facultades: Senado e
Congreso dos Deputados.
Art. 17. Para ser senador requrese ser espaol, maior de 40 anos e ter os medios de subsistencia e as
demais circunstancias que determine a lei electoral.
Art. 26. As Cortes renense todos os anos. Corresponde a El Rei convocalas, suspender e cerrar as
sas sesins e disolver o Congreso dos Deputados, pero coa obriga, neste ltimo caso de convocar
outras Cortes e reunilas dentro de tres meses.
Art. 36. El Rei e cada un dos Corpos Colexisladores teen iniciativa de leis. ()
Os sarxentos de La Granja obrgan a M Cristina a firmar a
Constucin de 1812

6
Art. 45. A potestade de facer executar as leis reside en El Rei, e a sa autoridade estndese a todo
canto conduce a conservacin da orde pblica no interior e seguridade do Estado no exterior,
conforme Constitucin e s leis.
Constitucin de 1837
Un novo goberno moderado, nacido das primeiras eleccins tras
a aprobacin da Constitucin de 1837, foi limitando o alcance
da norma constitucional. A medida mis impopular foi a
substitucin da lei que rexa os Concellos por unha nova, moi
restritiva que limitaba a sa autonoma e o sufraxio (os alcaldes
seran delegados gobernativos e non elixidos). A sublevacin da
Milicia Nacional, nun novo pronunciamento progresista, co
respaldo de numerosos concellos, levou ao poder ao xeneral
Espartero e renuncia de M Cristina, que abandonou o pas.
O goberno de Espartero foi moi autoritario, o que lle fixo perder
progresivamente os apoios cos que chegara ao poder. Os
moderados abstivronse de participar nas eleccins e
dedicronse a preparar un pronunciamento. Os progresistas
escindronse en varios grupos, algns apoibano e outros
criticaban o seu autoritarismo e conservadorismo.
Espartero intentou resolver o problema foral vasco e navarro.
En 1841, a Lei paccionada recoeceu a Navarra o dereito a
conservar parte das sas institucins, pagando un cupo
econmico. No caso vasco, a negativa a negociar das sas
autoridades provocou a supresin do rxime foral, recuperado en 1844 cando caeu Espartero.
Unha das medidas mis polmicas foi a de liberalizar as importacins de tecidos de algodn, o que
beneficiaba aos empresarios britnicos e prexudicaba s empresas txtiles catals. En Barcelona
produciuse un levantamento popular, co apoio da Milicia Nacional, que foi esmagado despois de que
Espartero ordenase bombardear a cidade, incrementando o nmero dos seus inimigos. En 1843 foi
derrubado por un pronunciamento militar encabezado polo xeneral Narvez e apoiado polo
partido moderado.
2.4. A dcada moderada
Tras derrocar a Espartero, os moderados no poder, aprobaron unha nova Constitucin, a de 1845, a
mis moderada e restritiva de tdalas do sculo XIX (se exclumos o Estatuto de 1834) e na que mellor
se reflicte a ideoloxa do liberalismo doutrinario: soberana compartida entre o rei e as Cortes;
supremaca poltica da Coroa, que tia o poder executivo, comparta a soberana e o poder lexislativo
coas Cortes, nomeaba o goberno e os senadores e convocaba e disolva as Cortes case sen lmites; s
participaba na vida poltica o 0,8% da poboacin; restricin das liberdades; e confesionalidade catlica
do Estado.
Dona Isabel II, pola graza de Deus e da Constitucin da Monarqua espaola Raa das Espaas; a
todos os que as presentes visen e entendesen, sabede: Que sendo a nosa vontade e a das Cortes do
reino regularizar e poer en consonancia coas necesidades actuais do Estado os antigos foros e
liberdades destes Reinos, e a intervencin que as sas Cortes tiveron en tdolos tempos e nos
negocios graves da Monarqua, modificando ao efecto a Constitucin promulgada o 18 de xuo de
1837, viemos, en unin e acordo coas Cortes actualmente reunidas, en decretar e sancionar a
seguinte Constitucin da Monarqua espaola.
TTULO I. Dos espaois
Art. 2. Todos os espaois poden imprimir e publicar libremente as sas ideas sen censura previa,
con suxeicin s leis.
Art. 11.- A relixin da nacin espaola a catlica, apostlica, romana. O Estado obrgase a manter o
culto e aos seus ministros.
TTULO II. Das Cortes
Art. 12.- A potestade de facer as leis reside nas Cortes c Rei.
Art. 13.- As Cortes compense de dous corpos colexisladores, iguais en facultades: O Senado e o
Congreso dos Deputados.
TTULO III. Do Senado
Art. 14.- O nmero de senadores limitado: o seu nomeamento pertence ao Rei.
Espartero

7
Art. 15.- S podern ser nomeados senadores os espaois que, ademais de ter trinta anos cumpridos,
pertenzan s clases seguintes: Presidentes dalgn dos Corpos colexisladores, Senadores ou
Deputados admitidos tres veces nas Cortes, Ministros da Coroa, Conselleiros do Estado, Arcebispos,
bispos, Grandes de Espaa, Capitns Xenerais do Exrcito e Armada, Embaixadores (...).
Os comprendidos nas categoras anteriores debern, ademais, gozar de 30.000 reais de renda.
TTULO IV. Do Congreso dos Deputados
Art. 20.- O Congreso dos Deputados compoerase dos que nomeen as xuntas electorais na forma que
determine a lei. Nomearase un deputado cando menos por canda cincuenta mil nimas da poboacin.
Art. 22.- Para seren deputados requrese ser espaol, do estado segrar, ter cumprido vintecinco anos,
gozar a renda procedente de bens races ou pagar por contribucins directas a cantidade que a lei
electoral esixa.
Constitucin espaola de 23 de maio de 1845
Os moderados ocuparon o poder durante dez anos, baixo o liderado do xeneral Narvez. O partido
moderado estaba apoiado pola burguesa, os sectores enriquecidos pola compra de terras
desamortizadas, a aristocracia latifundista e parte das clases medias.
A poltica moderada caracterizouse polo seu acusado centralismo: recortaron os poderes dos Concellos
reservando ao goberno central a designacin dos alcaldes das capitais de provincia e dos partidos
xudiciais de mis de 2.000 habitantes. A obra de centralizacin emprendida polos moderados plasmouse
tamn na elaboracin dun Cdigo Penal (1848) no que se poda percibir a preocupacin por castigar
calquera posible alteracin da orde establecida. Implantouse tamn o sistema mtrico decimal nas
moedas, pesos e medidas eliminando a enorme diversidade existente ata entn.
A desamortizacin privou a Igrexa das sa fonte fundamental de ingresos as rendas agrarias polo
que abandonou as funcins de beneficencia que tradicionalmente via desempeando. O Estado pasou a
asumir a asistencia sanitaria e mis a educativa, anda que cuns limitadsimos recursos financeiros
debido a crnica situacin deficitaria da facenda pblica, a causa das guerras carlistas, do escaso
desenvolvemento econmico do pas e dun deficiente sistema tributario, con amplas bolsas de fraude
fiscal. En calquera caso, a fundacin de centros educativos durante o sculo XIX foi posible en gran
medida grazas aos bens desamortizados.
A reforma educativa, limitando a autonoma universitaria, e regulando a ensinanza secundaria
(Ordenamento dos estudios e creacin de Institutos en 1845 polo Plan Pidal; lei de Claudio Moyano en
1857, que reformou a educacin, etc) tivo tamn un marcado carcter centralista e uniformador; o seu
obxectivo era formar s minoras dirixentes e s clases medias na fidelidade ao Estado que se estaba
construndo.
En 1845, os ministros Mon e Santilln, realizaron unha reforma tributaria, reducindo os mltiples
impostos existentes a dous tipos: directos (contribucin territorial) e indirectos (aduanas, consumos,
etc.). As mis prexudicadas foron as clases populares, que viron aumentar os impostos indirectos, e
realizaron moitas protestas coecidas como motns de consumos.
- Guardia Civil e Exrcito
Os moderados suprimiron a Milicia
Nacional, instituda nas etapas nas que os
progresistas estiveron no poder, como
corpo armado para garantir a orde pblica
e o sistema constitucional, pero que na
prctica tivo escasa operatividade, sendo
mis ben un instrumento poltico.
No seu lugar o marqus de Ahumada
fundou en 1844 a Guardia Civil que foi o
primeiro corpo de seguridade pblica de
mbito nacional. A sa finalidade era
protexer s persoas e propiedades
dentro e fra das poboacins. A sa actividade centrouse na proteccin da propiedade rural
(especialmente ameazada polas persoas carentes de recursos despois da desamortizacin dos bens
comunais e municipais) e en evitar as alteracins da orde pblica.
As Cortes de Cdiz suprimiran o requisito de nobreza para acceder ao emprego de oficial do exrcito e
estableceron o deber de todo espaol a defender a patria coas armas cando sexa chamado pola lei. A

8
Guerra contra os franceses propiciou o acceso de individuos procedentes dos sectores non nobiliarios a
postos de responsabilidade militar, o que explica en certa medida a influencia liberal entre os oficiais do
exrcito ata o ltimo cuarto do sculo XIX.
Anda que o servizo militar foi teoricamente obrigatorio era posible evitalo por medio dun pago en
metlico (redencin), ou pagndolle a outro para que realizase o servizo (substitucin). Calclase que
ata 1912 en torno ao 25% dos recrutas eludiron as o servizo militar, que na prctica recaeu s sobre as
clases populares, o que explica en boa medida o antimilitarismo que se manifestaba en amplos sectores
da poboacin.
- As relacins coa Igrexa catlica e a restricin das liberdades
Os moderados restableceron as relacins co Papa e
coa Igrexa catlica, rotas durante o perodo
progresista, a causa da desamortizacin dos bens
eclesisticos e as limitacins impostas s ordes
relixiosas. Sen pretender a devolucin das terras
expropiadas e vendidas en mans da grande
burguesa agraria que apoiaba precisamente ao partido
moderado buscaron un compromiso que se plasmou
no Concordato de 1851, que estivo vixente case sen
interrupcin, e con pequenas modificacins, ata a II
Repblica (1931).
O Concordato deixou en mans da Igrexa a inspeccin
e supervisin do ensino e a capacidade de censurar
calquera publicacin. A Igrexa aceptou a venda dos
bens desamortizados a cambio do recoecemento da
relixin catlica como oficial e nica do estado e o mantemento do culto e do clero por parte do Estado.
Art. 1. A relixin catlica, apostlica e romana, que con exclusin de calquera outro culto contina
sendo a nica da nacin espaola, conservarase sempre nos dominios da S. M. Catlica con todos os
dereitos e prerrogativas de que deben gozar segundo a lei de Deus e o disposto polos sagrados
Canons.
Art. 2. En consecuencia a instrucin nas Universidades, Colexios, Seminarios e Escolas pblicas ou
privadas de calquera clase, ser en todo conforme doutrina da mesma relixin catlica; e a este fin
non se poer impedimento algn aos bispos e demais prelados diocesanos encargados polo seu
ministerio de velar pola pureza da doutrina da fe e dos costumes, e sobre a educacin relixiosa da
xuventude no exercicio deste cargo, anda nas escolas pblicas.
Art. 3. Tampouco se poer impedimento algn aos devanditos prelados nin aos demais sagrados
ministros no exercicio das sas funcins, nin os molestar ningun baixo ningn pretexto en canto se
refira ao cumprimento dos deberes do seu cargo; antes ben coidarn todas as autoridades do reino de
gardarlle e de que se lles garde respecto e consideracin (!) principalmente cando haxan de opoerse
malignidade dos homes que intenten perverter os nimos dos fieis e corromper os costumes, ou
cando houbese de impedirse a publicacin, introducin ou circulacin de libros malos e nocivos.
Concordato entre o Goberno Espaol e a Santa S de 16 de Marzo de 1851
- A oposicin ao moderantismo
A oposicin ao rxime moderado estivo representada sobre todo polos progresistas, que non tian a
mis mnima posibilidade de acceder ao poder a causa do sistema electoral vixente e o fraude masivo. O
sufraxio censatario limitaba o nmero de electores a 100.000 persoas que reunan os requisitos de
pagar 400 reais de contribucin anual a metade se eran doutores, licenciados, maxistrados, etc.. A
Constitucin de 1845 recoeca ademais que a Coroa na prctica, o goberno poda nomear un
nmero indefinido de senadores e ampliaba o nmero de representantes non elixidos polos cidadns. A
isto haba que sumar o sistemtico fraude electoral.
Para que serve a lei electoral? Serve, amigo lector, para dividir aos homes en tres grandes grupos: o
primeiro, dos que non teen voz nin voto; o segundo, dos que teen voto e non voz, e o terceiro, dos
que non s teen a voz e o seu voto, senn ademais a voz e voto de tdolos cidadns! Os primeiros
son os que non teen dereito a elixir a quen mis tarde ser o seu elixido. Os segundos son os que
poden nomear apoderado, e os terceiros son a gorxa universal do pobo, o verdadeiro corazn
parlamentario!
Antonio Flores, Para que serve a lei electoral? 1850
El Dios grande; Alenza 1845

9
En consecuencia, houbo unha radicalizacin da oposicin que buscou chegar ao goberno por medio de
pronunciamentos militares.
A ala esquerda dos progresistas formou o partido demcrata, que reivindicaba un programa radical de
liberdades (de reunin, expresin, asociacin, de conciencia e de prensa). Consideraban que a soberana
nacional supua o dereito ao sufraxio universal; a xeneralizacin da xustiza por medio de xurados; e a
supresin do Senado. Entre os demcratas comezaron a aparecer as primeiras voces republicanas (como
Castelar ou Pi i Margall, que teran un destacado protagonismo na etapa revolucionaria dos primeiros
anos setenta), e mesmo apareceron tamn os primeiros ncleos socialistas.
No extremo contrario do abano ideolxico estaban os carlistas que tomaron de novo as armas en 1846 e
1860, con pouco xito. Entre 1846 e 1848 desenvolveuse a Segunda Guerra Carlista en Catalua (guerra
dos matiners ou madrugadores). O carlismo experimentou nestes anos unha maior definicin ideolxica,
cunha reivindicacin do foralismo fronte ao centralismo liberal, ademais dun profundo clericalismo
integrista.
A maiora dos pronunciamentos progresistas fracasaron. En Galicia levouse a cabo en 1846 un
pronunciamento, iniciado en Lugo por Miguel Sols, que chegou a establecer unha Xunta Superior de
Galicia en Santiago, da que foi secretario Antoln Faraldo. Os revolucionarios foron derrotados e Sols e
once oficiais foron fusilados en Carral, os Mrtires de Carral. Neste pronunciamento, xunto s
peticins progresistas apareceron outras especficas de Galicia, o provincialismo.
2.5. O bienio progresista (1854-1856)
Os gobernos moderados, cada vez mis autoritarios, identificronse con prcticas de corrupcin a gran
escala co conseguinte desprestixio e impopularidade, mesmo entre sectores moderados. Isto creou o
ambiente adecuado para que triunfase un novo pronunciamento militar en Viclvaro (a chamada
vicalvarada), protagonizado por militares moderados como ODonnell, pero contrarios corrupcin, o
que facilitou o acceso dos progresistas ao poder.
Seora: os xenerais, brigadieres, coroneis e demais xefes que
subscriben, fieis sbditos da V. M., chegan aos ps do trono e
con profunda veneracin expoen: que defenderon sempre o
augusto trono da V. M. a custo do seu sangue, e ven hoxe
con dolor que os vosos ministros responsables, exentos de
moralidade e de esprito de xustiza, aldraxan as leis e
aniquilan unha nacin moi empobrecida, creando ao mesmo
tempo co exemplo dos seus actos unha funesta escola de
corrupcin para todas as clases do Estado.
Hai tempo, Seora, que os pobos xemen baixo a mis dura
administracin, sen que se respecte polos conselleiros
responsables da V. M. un s artigo da Constitucin.
A prensa, esta institucin encargada de discutir os actos
administrativos e derramar a luz en todas as clases, atpase
encadeada, e os seus mis ilustres representantes afogan a
sa voz no desterro uns, e os outros, protexidos por algunha
man amiga, viven ocultos e cheos de privacins, para
liberarse da brbara persecucin que estes homes
improvisados resolveron contra todos.
Os gastos pblicos, que tantas bgoas e tanto suor custan ao
infeliz contribunte, aumntase cada da (!).
Mis non para aqu, Seora, a rapacidade e desbordamento
dos ministros responsables; levan anda mis al a venalidade
e a ambicin. Non concederon ningunha lia de ferrocarril algo
importante sen que percibisen antes algunha crecida subvencin (!)
Manifesto de Alcal de Henares, asinado por militares como O'Donnell, Dulce, etc. coecido como Vicalvarada;
1854
Nos dous anos de goberno progresista (compartido por Espartero e O'Donnell) constituuse unha nova
forza poltica, a Unin Liberal, na que converxeron persoas procedentes do moderantismo e do campo
progresista. A obra mis importante desta curta etapa foron unha nova desamortizacin, promovida
polo ministro progresista Madoz, e a Lei de Ferrocarrs (1855).
Anda que chegou a redactarse unha nova Constitucin, nunca entrou en vigor ao seren disoltas as
Cortes en 1856 e restablecerse a de 1845. A de 1856 era de carcter progresista, recoeca a soberana
O"Donnell e Espartero despois do triunfo
do pronunciamento

10
nacional e unha extensa relacin de dereitos e liberdades individuais (reunin, expresin, asociacin,
conciencia, prensa e imprenta, inviolabilidade do domicilio, etc.); porn mantia o sufraxio censatario,
anda que mis amplo que na etapa moderada.
As diferenzas entre Espartero e ODonnell e os enfrontamentos entre os progresistas facilitaron un novo
golpe de Estado. En 1856 ODonnell derrotou Milicia Nacional e desprazou do poder aos progresistas.
2.6. Segundo perodo moderado (1856-1868)
Durante os derradeiros doce anos do reinado de Isabel II alternronse na presidencia do goberno os
xenerais Narvaez e O'Donnell, lder da Unin Liberal. Quedou de novo excluda calquera posibilidade
de que os progresistas chegasen ao poder por medio das eleccins, o que finalmente conducira a unha
revolucin non s contra o goberno senn contra a mesma Isabel II.
Esta poca caracterizouse por continuar a obra poltica da dcada moderada: restableceuse a
Constitucin de 1845, reorganizronse as Deputacins provinciais e os Concellos, somentndoos
autoridade do goberno central; disolveuse a Milicia Nacional mantendo Guardia Civil como nica
forza de orde pblica; paralizouse a desamortizacin eclesistica, anda que non a civil, etc.
A economa espaola experimentou un certo crecemento grazas favorable conxuntura internacional.
En poltica exterior o mis destacable foi a realizacin de varias expedicins militares en Marrocos,
mis na procura de prestixio que por calquera outro tipo de obxectivo econmico ou territorial.
Nos anos 60 o rxime isabelino entrou nunha crise cada vez mis profunda. A participacin poltica
estaba limitada aos moderados e a Unin Liberal de ODonnell, utilizndose os mtodos represivos
fronte aos progresistas, demcratas e republicanos. A impopularidade da raa a tamn en aumento. A
Corte era vista como un nio de corrupcin, desde o que unha camarilla controlaba o poder poltico.
De 1863 a 1868 sucedronse gobernos cada vez mis autoritarios. A oposicin camarilla da raa
creca, mentres a axitacin popular aumentaba. En 1865 a Universidade manifestouse contra o goberno
protestando pola expulsin do republicano Castelar, que escribira un artigo criticando raa,
rematando coa sanguenta noite de San Daniel, na que morreron varios estudantes que daban unha
serenata ao reitor destitudo. Pouco despois, tivo lugar un novo pronunciamento progresista, fracasado,
dirixido polo xeneral Prim -o heroe de frica- que rematou con mis de 60 fusilados.
No exilio, progresistas e demcratas, dirixidos por Prim, acordaron reunir as sas forzas para derrocar a
Isabel II (pactos de Ostende, 1866, e Bruxelas, 1867). Trala morte de ODonnell en 1867 os unionistas,
encabezados por Serrano, unronse aos pactos.

11
3. O SEXENIO DEMOCRTICO
Prim, seguindo a tradicin progresista, intentou sete pronunciamentos no espazo de catro anos. O
poder desgastbase. Narvez e O"Donnell morreron en 1868. A raa era unanimemente considerada
como insoportable a causa da sa vida privada. Gonzlez Bravo quixo reprimir a axitacin e fxose
odioso. Frota, guarnicins e xuntas locais proclamaron en setembro de 1868, as liberdades
fundamentais e o sufraxio universal. Serrano, a quen tomaron por xefe, bateu s tropas da raa, que
se refuxiou en Francia.
1868-1875. Serrano e Prim, gobernantes provisionais convocaron a Cortes. Estas foron brillantes e
votaron unha constitucin moi democrtica, pero monrquica. Pero foi difcil atopar un rei. O mesmo da
que chegou Amadeo, fillo do rei de Italia, Prim caeu asasinado (30 de decembro de 1870). O rei, s,
cansouse dunha situacin difcil: rivalidade Sagasta-Ruiz Zorrilla, reedicin da guerra carlista, axitacin
social da Internacional. Ao fin, abdicou, e foi proclamada a Repblica o 11 de febreiro de 1873. A sa
tendencia foi federal, e o seu primeiro presidente Figueras, ao que seguiu Pi y Margall. Pero a
influencia anarquista transformou o federalismo en cantonalismo, e os cantns proclamronse
independentes. Pi retirouse para non ter que utilizar a violencia represiva. Tampouco Salmern quixo
aplicar a pena de morte. Con Castelar, que o substituu, chegou ao poder a repblica unitaria e
autoritaria. Demasiado tarde. O 3 de xaneiro de 1874, o xeneral Pava disolva as Cortes pola forza.
Unha ditadura provisional preparou a Restauracin en favor do fillo de Isabel, Alfonso, que veu de
Inglaterra escoltado por un preceptor de experiencia: Cnovas del Castillo, conservador liberal.
Pierre Vilar, Historia de Espaa, pax. 88-89
3.1. A Gloriosa: Viva Espaa con honra!
Unha crise internacional do capitalismo, que se manifestou en Espaa no afundimento de bancos e da
Bolsa, veu agravar a situacin do pas, ao que hai que unir a crise da industria txtil catal e dous anos
de malas colleitas, en 1867-68.
O movemento revolucionario, froito do Pacto de Ostende, estalou en setembro de 1868, seguindo o
esquema xa clsico de todo pronunciamento: sublevacin e formacin de xuntas revolucionarias polos
cidadns. Iniciouse co pronunciamento da escuadra concentrada en Cdiz ao berro de Viva Espaa con
honra!
Espaois: A cidade de Cdiz, posta en armas con toda a sa provincia, coa Armada ancorada no porto
e todo o departamento martimo da Carraca, declara solemnemente que nega a sa obediencia ao
Goberno que reside en Madrid, asegura que leal intrprete dos cidadns que, no longo exercicio da
paciencia, non tean perdido a dignidade, e resolta a non depoer as armas ata que a nacin recobre a
sa soberana, manifeste a sa vontade e se cumpra. (...)
Aldraxada a lei fundamental; convertida antes en calabozo que en defensa do cidadn; corrompido o
sufraxio pola ameaza do suborno; dependente a seguridade individual, non do dereito propio, senn da
irresponsable vontade de calquera das autoridades; morto o municipio; pasto a Administracin e a
facenda da inmoralidade; tiranizada a ensinanza; muda a prensa (...) tal a Espaa de hoxe. Espaois,
quen a aborrece tanto que se atreva a exclamar: As ten que ser sempre?
Non, non ser. Xa basta de escndalos.
Desde estas murallas, sempre fieis a nosa liberdade e independencia; deposto todo interese de partido;
atentos s ao ben xeral, chammosvos a todos a que sexades partcipes da gloria de realizalo. (...)
Queremos que unha legalidade comn, por todos creada, tea implcito e constante o respecto de
todos. (...)
Queremos que un goberno provisional que represente todas as forzas vivas do pas asegure a orde, en
tanto que o sufraxio universal bota os cementos da nosa rexeneracin social e poltica. (...).
Viva Espaa con honra! Cdiz, 19 de setembro de 1868
Manifesto da revolucin espaola de 1868
O levantamento militar foi masivamente secundado, e xa se constituran xuntas polos pobos e cidades.
Nos seus manifestos que, ao igual que en 1808 foron lidos nas prazas e publicados na prensa, reflctense
as aspiracins populares. Unha suma de dereitos polticos e reivindicacins sociais que constituan todo
un programa democrtico: Cortes Constituntes, sufraxio universal, liberdade de asociacin, reunin,
imprenta, relixiosa e de ensino, supresin das quintas, da pena de morte e dos impostos de portas e de
consumos... Eran unhas reivindicacins moito mis amplas e radicais que as dos xenerais que
encabezaron o pronunciamento.

12
Aspiramos liberdade de conciencia (...). Imos, pois, a establecer a liberdade de cultos.
Aspiramos liberdade de sufraxio (...) proclamamos o sufraxio universal.
Aspiramos liberdade da razn, e queremos o ensino libre, e que o pensamento escrito circule sen
traba. (...)
Aspiramos, en fin, liberdade econmica e de asociacin. (...)
Negamos ao poder pblico o dereito sobre a vida, e abolimos a pena de morte.
Negamos ao Estado o dereito de impoer contribucins sobre os elementos de subsistencia do pobo, e
anulamos a contribucin de consumos.
Negamos o deber de servir ao Estado forzosamente, suprimindo as quintas e as matrculas de mar.
Queremos Cortes Constituntes, expresin fiel da soberana da Nacin, para que promulguen unha
Constitucin. (...)
Queremos que a xustiza sexa unha verdade, desaparecendo tdolos foros privilexiados, incluso o
eclesistico.
Queremos a descentralizacin, a reducin de provincias e de bispados, o matrimonio civil e os tribunais
colexiados, o xurado para o criminal e a inviolabilidade do domicilio. (...)
Cidadns: Viva a liberdade! Viva a Soberana Nacional! Abaixo os Borbns!
Proclama da Xunta de Goberno da provincia de Mlaga, 27 de setembro de 1868.
Os obxectivos das distintas forzas sociais e polticas que participaron na revolucin eran distintos. Os
progresistas, encabezados por Prim, s pretendan derrubar ao goberno, os republicanos radicais
pretendan ademais derrubar monarqua e os campesios e obreiros pretendan unha sociedade mis
xusta, o que supua cambios econmicos e sociais. s diferencias existentes entre os partidos que
firmaran o Pacto de Ostende, pronto de engadiu o conflito entre os desexos frustrados das masas
populares participantes na revolucin, e a defensa da orde social establecida, por parte da burguesa que
dirixa a vida poltica.
3.2. A Constitucin de 1869
- O Goberno provisional
A Xunta de Madrid tomou a
iniciativa de concederlle o
poder supremo ao xeneral
Serrano. Este formou un
goberno provisional integrado
por progresistas e unionistas,
exclundo aos demcratas.
Unha das primeiras medidas
tomadas polo goberno foi
desarmar aos Voluntarios da
la Libertad, que se formaran,
a xeito de Milicia Nacional,
para defender a revolucin. O
25 de outubro dirixiu un Manifesto Nacin no que recollan parte do programa das Xuntas -s que
privara de todo poder- , pero sen aludir a ningn cambio en cuestins econmicas.
Destrudo o obstculo e expedito o camio, a revolucin estableceu o sufraxio universal como a
demostracin mis evidente e palpable da soberana do pobo. (...)
(...) pasa o Goberno provisional a compendiar nun s corpo de doutrinas estas manifestacins do
esprito pblico.
A mis importante de todas, pola alteracin esencial que introduce na organizacin secular de Espaa,
a relativa formulacin de liberdade relixiosa. A corrente dos tempos, que todo o modifica e renova
(...) fai que a Nacin espaola tea que admitir forzosamente un principio, contra o cal intil toda
resistencia. Non se vulnerar a fe fondamente arraigada, porque autoricemos o libre e tranquilo
exercicio doutros cultos en presenza do catlico; antes ben, fortificarase no combate, e rexeitar co
estmulo as invasins da indiferenza relixiosa que tanto relegan e debilitan o sentimento moral.
A liberdade de ensinanza e outra das reformas cardinais que a revolucin proclamou e que o Goberno
Provisional apresurouse a satisfacer sen perda de tempo. (!)
E como natural resultado da liberdade de ensino, a revolucin proclamou tamn a liberdade de
imprenta, sen a cal aquelas conquistas non seran mis que frmulas ilusorias e vans. (...)
As liberdades de reunin e de asociacin pacfica, perennes fontes de actividade e progreso, foron as
mesmo recoecidas como dogmas fundamentais da nacin espaola. Nestas loitas de opinins

13
encontradas, intereses opostos e manifestacins distintas, que tenden a abrirse paso por medio da
publicidade e da propaganda, aprenden as nacins varoniles a rexerse por si mesmas. (...)
Manifesto do Goberno Provisional, 25 de outubro de 1868
O Manifesto recolle a proclamacin dunha serie de liberdades (recollidas despois na Constitucin de
1869). A liberdade relixiosa a mis innovadora. Consciente o Goberno Provisional disto, e da
conflitividade que podera carrexar xustifcase cunha serie argumentos, que queren impedir que se vexa
a medida como contraria relixin ou ao clero. Sen embargo, a liberdade relixiosa foi a que mis
resistencias tivo e provocou un conflito coa Igrexa, e ademais, contribuu a unidade da reaccin catlica
en torno ao Partido Carlista. A liberdade de ensino recllese dunha maneira moito mis radical. Recolle
ademais outras liberdades de imprenta, de reunin e asociacin pacfica e promete unha poltica
descentralizadora para contentar aos republicanos.
- As constituntes
As eleccins para Cortes Constituntes, nas que por primeira vez puideron votar tdolos varns
espaois maiores de 25 anos, configuraron un parlamento representativo das forzas participantes na
Revolucin: unha minora de dereitas carlistas e isabelinos ; un centro con 245 deputados
progresistas, unionistas e demcratas dirixidos por Prim, Sagasta e Ruiz Zorrilla; e unha esquerda con
70 deputados republicanos federais. Estas Cortes elaboraron e aprobaron a Constitucin mis
democrtica da Europa do momento.
Porn, non todos estaban a favor do sufraxio universal. Esta a opinin que tia sobre o tema o ex-
ministro isabelino e artfice da Restauracin, Cnovas del Castillo:
tan claro que tea dereito a votar os impostos que pesan sobre os demais o que non contriba a
eles cunha mnima parte sequera? tan de dereito natural isto? Dadas as ideas sobre a propiedade
que todos temos e debemos ter; dada a nocin exacta do teu e do meu, por ventura evidente que
deba enviar representantes aqu a dispoer do que tedes, da cantidade, da forma e do tempo no que
habedes de dalo, o que non participa cos mis de vosoutros en maneira algunha da obriga de soster as
cargas do pas? tan evidente, seores deputados, por outra parte, o que deba contribur a crear o
dereito quen non o coece, nin o comprende, nin pode comprendelo nin coecelo? Acaso tan claro o
concepto de dereito en si mesmo, ou nas sas manifestacins, ou na sa realizacin humana, que est
ao alcance de calquera?
Cnovas del Castillo, Diario de sesins das Cortes, 8 de abril de 1869.
- A Constitucin de 1869
O carcter democrtico da Constitucin amsase
en primeiro lugar no recoecemento do sufraxio
universal masculino, pero ademais engdese
a ampla declaracin de dereitos e unha vontade
de cambiar a estrutura centralista e arbitraria
levantada polos moderados, intentando evitar os
excesos autoritarios do rxime anterior. Os
dereitos recollidos no ttulo I comprenden case a
terceira parte do total de artigos. Reglanse de
maneira detallada para impedir que poidan ser
recortados por leis posteriores, e contn garantas
importantes para o seu respecto.
Reglanse dereitos como a inviolabilidade da
correspondencia, a liberdade de traballo para os
estranxeiros, o libre pensamento e, sobre todo,
recolle por vez primeira os dereitos de reunin e asociacin (art. 17), o que xunto ao sufraxio universal
contribuu de maneira decisiva politizacin dos traballadores. Tamn recibiu un tratamento avanzado a
cuestin relixiosa: liberdade de cultos privado e pblico, pero continuando o mantemento polo Estado
do culto e do clero (art. 21).
A regulacin das institucins encabzase co recoecemento da soberana nacional como orixe de todo
o poder, mesmo o da monarqua. A divisin de poderes e a descentralizacin son os principios que
rexen a organizacin do Estado (art. 34-37). O centro de poder reside nas Cortes, sen ningunha dbida,
formadas polo Congreso e o Senado. O primeiro elixido por sufraxio universal e directo. O Senado
- Ea, seores! Juren y cobren....
- En cuanto lo segundo, sea por amor de dios; lo
primero... non possumus
Caricatura publicada en La Flaca en 1870

14
elixido tamn por sufraxio universal, pero indirecto e os candidatos deben ter 40 anos e ter
desempeado funcins pblicas importantes, ou posur titulacin superior ou estar entre os grandes
propietarios agrarios ou industriais. Hai catro por provincia. O Senado ten certo carcter de
representacin territorial vez que unha natureza conservadora, tanto no sistema indirecto de eleccin,
como nas condicins dos candidatos.
Ademais das funcins lexislativas, as Cortes teen facultades importantes, pero o mis destacado son as
medidas para non ser restrinxidas nin polo goberno nin polo rei, exercendo o control parlamentario do
goberno (art. 53). O rei aparece coma un rei constitucional, sendo os ministros os encargados de
exercitar as sas facultades (art. 67 e 87). O poder xudicial, proclamado en tdalas constitucins
anteriores, regulado por vez primeira, separando aos xuces do poder executivo por medio do sistema
de oposicins para o ingreso na carreira xudicial. Establcese ademais o xuzo por xurados.
A Nacin Espaola, e no seu nome as Cortes Constituntes, elixidas por sufraxio universal, desexando
afianzar a xustiza, a liberdade e a seguridade, e prover o ben de cantos vivan en Espaa, decretan e
sancionan a seguinte
CONSTITUCIN
TTULO I. Dos espaois e os seus dereitos
Art. 3. Todo detido ser posto en liberdade ou entregado autoridade xudicial dentro das vintecatro
horas seguintes ao acto de detencin (...).
Art. 4. Ningn espaol poder ser preso senn en virtude de mandamento de xuz competente (...).
Art. 5. Ningun poder entrar no domicilio dun espaol ou estranxeiro residente en Espaa sen o seu
consentimento (...) s por decretarse por xuz competente.
Art. 14. Ningun pode ser expropiado dos seus bens senn por causa de utilidade comn e en virtude
de mandamento xudicial, que non se executar sen previa indemnizacin (...).
Art. 16. Ningn espaol que se atope no pleno goce das sas facultades civs poder ser privado do
dereito a votar (...).
Art. 17. Tampouco pode ser privado ningn espaol: Do dereito de emitir libremente as sas ideas e
opinins, xa de palabra, xa por escrito (...). Do dereito de reunirse pacificamente. Do dereito de
asociarse para tdolos fins da vida humana que non sexan contrarios moral pblica (...). Do dereito
de dirixir peticins s Cortes, ao Rei e s autoridades.
Art. 21. A nacin obrgase a manter o culto e os ministros da Relixin catlica. O exercicio pblico ou
privado de calquera outro culto queda garantido a todos os estranxeiros residentes en Espaa, sen
mis limitacins que as regras universais da moral e do dereito. Se algns espaois profesasen outra
relixin que a catlica, aplicable aos mesmos todo o disposto no pargrafo anterior.
TTULO II. Dos poderes pblicos
Art. 32. A soberana reside esencialmente na nacin, da cal emanan tdolos poderes.
Art. 33. A forma de goberno da Nacin Espaola a Monarqua.
Art. 34. A potestade de facer as leis reside nas Cortes. O Rei sanciona e promulga as leis.
Art. 35. O poder executivo reside no Rei, que o exerce por medio dos ministros.
Art. 36. Os tribunais exercen o poder xudicial.
TTULO III. Do poder lexislativo
Art. 38. As Cortes compense de dous Corpos de lexisladores, a saber: Senado e Congreso. Ambos
son iguais en facultades (...).
Art. 54. A iniciativa das leis corresponde ao Rei e a cada un dos Corpos colexisladores.
Art. 66. Para ser elixido deputado requrese ser espaol, maior de idade e gozar dos dereitos civs.
Constitucin espaola de 1 de xuo de 1869.
3.3. O fracaso da monarqua constitucional.
Aprobada a Constitucin, Serrano foi
nomeado rexente e Prim, o home forte da
situacin, xefe de Goberno. Os problemas aos
que deberan facer fronte eran moi graves:
procura dun candidato para o trono; a resposta
s demandas populares de abolicins dos
impostos e quintas (os gobernantes
prometeran a sa abolicin); a solucin
rebelin cubana, iniciada en 1868, etc.
Todas estas cuestins requiran un goberno
apoiado por forzas amplas e unidas. Ao
contrario, cada problema agudizou anda mis

15
as divisins. Os partidos polticos mostrronse incapaces de formar unha alianza duradeira tras a
aprobacin da Constitucin. Progresistas, unionistas e demcratas monrquicos, que formaran a
maiora, fronse separando progresivamente.
Xa no vern de 1869, unha parte dos republicanos, os chamados intransixentes, frustrados pola falta
de atencin cuestin social promoveron unha serie de sublevacins xeneralizadas. A situacin dos
obreiros e dos campesios estaba detrs dos motns. No outro extremo, os carlistas xa se preparaban
para tomar as armas.
- O novo rei: Amadeo
de Saboia
A candidatura ao trono
tamn dividiu aos
partidos e non se
conseguiu un candidato
ata un ano despois de
terse votado a
Constitucin, tras
mltiples negociacins
coas nacins europeas.
Prim atopou a mellor
solucin na dinasta
reinante en Italia, os
Saboia. En principio, o
novo rei era unha garanta
de respecto ao
liberalismo e a
Constitucin, pero o apoio que recibiu nas Cortes foi moi feble para tan fundamental cuestin: 191
votos contra 120. Tres das antes da chegada do novo rei, o 30 de decembro de 1870, o seu principal
valedor, o xeneral Prim, caa asasinado sen que xamais se atopase aos asasinos.
... o presidente do Consello de Ministros sau onte pola noite s sete e media do Congreso dirixndose
nunha carruaxe ao Ministerio de la Guerra (...) ao chegar ra do Turco atopronse dous coches
detidos ao final da mesma. A carruaxe do xeneral houbo de deterse ante aquel atranco ao parecer
causal. Para ver o que suceda asomouse o axudante Sr. Moya. Viu tres homes vestidos con camisas
que apuntaban carabinas e non tivo tempo para dicir mis que Bjese V. mi general que nos hacen
fuego!
El Imparcial, 28 de decembro de 1870
- A crise dos partidos
Na coalicin gobernante os personalismos dominaban sobre o consenso. A sorte de Amadeo quedou
ligada sobre todo ao Partido Progresista, que estaba fondamente dividido. Os personalismos e as loitas
de poder nas agrupacins de notables, xa que os partidos estaban formados s por un pequeno grupo de
dirixentes, foron constantes.
Nun primeiro momento optouse por gobernos de coalicin. O primeiro goberno tivo a tarefa de
organizar as primeiras eleccins para Cortes ordinarias tras a revolucin. Unha novidade no proceso
electoral foi que mediante unha nova lei volvase aos distritos electorais da poca moderada, en cada un
dos cales se elixa un deputado, co que se potenciaba a representacin da Espaa rural fronte s cidades,
e quedaba o goberno en mellores condicins para manipular o proceso. Sobre todo cando no ministerio
de Gobernacin estaba Sagasta, e xunto a el o que sera gran manipulador electoral da Restauracin:
Romero Robledo. O resultado electoral, naturalmente, deu unha ampla maiora gobernamental,
anda que con significativas minoras de carlistas e republicanos.
Desde a dimisin do xeneral Serrano como Presidente do Goberno (21 de xullo) sucedronse unha serie
de efmeros gobernos. Neste perodo produciuse a ruptura definitiva do Partido Progresista, falto dun
lder recoecido por todos como era Prim, en das tendencias: democrtico-conservadora, a de Sagasta,
e radical-republicana, a de Ruiz Zorrilla. Este foi o derradeiro Presidente de Goberno de Amadeo.
Organizou as eleccins mis limpas do perodo (anda que se mantian as altas porcentaxes de
abstencin, un 54 %), onde os resultados demostraron un importante avance do republicanismo.
Caricatura publicada en La Flaca sobre a procura dun rei para Espaa

16
O rei, ante o deterioro da situacin poltica (e outras cuestins, como a guerra carlista e as protestas
obreiras) presentou a abdicacin ao trono:
Grande foi a honra que
merecn nacin
espaola elixndome
para ocupar o seu
trono; honra tanto por
min mis apreciada
porque ofrecaseme
rodeada de dificultades
e perigos que leva
consigo a empresa de
gobernar un pas tan
fondamente perturbado.
Coezo que me
enganou o meu bo
desexo. Dous anos
longos hai que cingo a
coroa de Espaa, e a
Espaa vive en constante
loita, vendo cada da mis
distante a era da paz que tanto desexo. Se foran estranxeiros os inimigos da sa felicidade, entn,
fronte destes soldados tan valentes como sufridos, sera o primeiro en combatelos; pero todos os que
coa espada, coa pluma, coa palabra agravan e perpetan os males da nacin, son espaois; todos
invocan o doce nome da patria, todos pelexan e se axitan polo seu ben; e entre o fragor do combate,
entre o confuso atronador e contraditorio clamor dos partidos, entre tantas e tan opostas
manifestacins da opinin pblica, imposible afirmar cal a verdadeira, e mis imposible anda
atopar o remedio para tamaos males.
Busqueinos dentro da lei ansiosamente e non o atopei. Fra da lei non ha buscalo quen prometeu
observala.
Estes son, seores deputados, as razns que me moven a devolver nacin, e no seu nome a
vosoutros, a Coroa que me ofreceu o voto nacional, facendo esta renuncia por min, os meus fillos e
sucesores.
Estade seguros de que ao desprenderme desta coroa, non me desprendo do amor a esta Espaa tan
nobre e desgraciada, e de que non levo comigo outro pesar que o de non serme posible procurala todo
o ben que meu leal corazn para ela apeteca.
Amadeo de Savoia, Palacio de Madrid, 11 de febreiro de 1873
- O Movemento Obreiro e a I Internacional. O movemento obreiro espaol, deixando a parte as moi
limitadas actividades correspondentes ao reinado de Isabel II (sobre todo en Barcelona), xorde como
consecuencia do recoecemento do dereito de asociacin polo goberno provisional e a accin
propagandista dos medios internacionalistas do exterior. A Asociacin Internacional dos
Traballadores, pouco despois da cada de Isabel II, enviou a Espaa a Fanelli, seguidor da ideas
anarquistas de Bakunin. Este contactou con grupos de obreiros de Barcelona e Madrid en xuo de 1870
crebase nun congreso celebrado en Barcelona, a Federacin Rexional Espaola da AIT.
A escisin da Internacional entre anarquistas e marxistas tamn repercutir en Espaa. A maiora dos
grupos apoiaron as ideas anarquistas, e s un pequeno grupo de Madrid (no que estaba Pablo Iglesias)
apoiou as teses marxistas. Os partidarios do apoliticismo e da organizacin da sociedade como unha
libre federacin de libres asociacins obreiras e agrcolas triunfaron sobre os partidarios da
participacin poltica. No II Congreso, celebrado en Zaragoza en abril de 1872, consumouse a escisin.
A peculiaridade do movemento obreiro en Espaa vn da forte implantacin anarquista, ata o punto
de que as sas asociacins chegaron a ser as mis importantes do mundo. Outra diferenza foi a
expansin do movemento por Andaluca e Extremadura, unindo aos obreiros da industria e aos
xornaleiros do campo.
A Alianza declrase atea, quere a abolicin dos cultos, a substitucin da fe pola ciencia e da xustiza
divina pola xustiza humana. A Alianza quere ante todo a abolicin completa e definitiva das clases e a
igualdade econmica e social dos individuos de ambos sexos. Para chegar a este obxecto, quere a
abolicin da propiedade individual e do dereito a herdar (...) Inimiga de todo despotismo, non recoece
ningunha forma de Estado, e rexeita toda accin revolucionaria que non tea por obxecto inmediato e
directo o triunfo da causa dos traballadores co capital; pois quere que tdolos Estados polticos e
Caricatura da abdicacin de Amadeo

17
autoritarios actualmente existentes se reduzan a simples funcins administrativas dos servizos
pblicos, establecndose a unin universal das libres asociacins, tanto agrcolas como industriais.
Programa da Alianza da Democracia Socialista. Anselmo Lorenzo: El proletariado militante, 1872
A pesar da formacin das primeiras asociacin especificamente obreiras, a masa proletaria apoiaba, nos
inicios do Sexenio, aos demcratas e segua convencida de que a Repblica era o rxime ideal no que se
solucionaran tdolos problemas polticos e sociais. Porn, o incumprimento das promesas de setembro,
contriburon ao proceso de retraemento poltico da clase obreira. A actuacin dos republicanos
contribuu ao odio ao Estado, a desconfianza na accin poltica e ao desprezo aos propios polticos.
O desenvolvemento do asociacins obreiras, anda que pequeno, causou gran inquietude nas clases
propietarias e no goberno, especialmente cando se constituu a Comuna en Pars. A primeira
manifestacin de hostilidade foi a denuncia na prensa do carcter secreto da organizacin e a sa
dependencia de instancias estranxeiras. Ao mesmo tempo Sagasta daba ordes aos gobernadores e
producronse intervencins das autoridades nos locais e reunins obreiras. Ao longo de 1871
producronse debates no Parlamento sobre a Internacional. As discusins manifestan o medo das clases
propietarias ante unha posible axitacin social. O 16 de novembro a Internacional declarada
inconstitucional, pero esa medida non tivo un resultado efectivo, xa que, anda que continuaron as
medidas represivas puntuais, nos anos 72 e 73 as asociacins obreiras rexistraron un importante
aumento.
- A sublevacin carlista
O carlismo, moi debilitado a finais da
etapa isabelina, viu crecer as sas filas co
apoio que vai recibir da Igrexa e das
asociacins catlicas descontentas coa
nova situacin. A perda material que
supua unha nova desamortizacin e a
espiritual debida proclamacin da
liberdade de cultos foron as causas dese
descontento. O resultado da alianza de
carlistas e neocatlicos foi unha grande
campaa de propaganda, mediante a
prensa, fotografas do pretendente carlista
Carlos e libros e obxectos diversos, destinados
a presentar a Carlos VII coma o candidato mis
idneo ao trono.
Ante o fracaso da sa pretensin, no vern de 1872, iniciaron a loita armada que tivo como escenario os
tradicionais redutos carlistas do Pas Vasco, Navarra e Catalua. Pero a posibilidade de xito da
aventura militar carlista era nula. As cidades sern, de novo, liberais e o apoio ao carlismo limitouse ao
mundo rural. A fronteira mxima do territorio controlado polo carlismo chegou como moito ao Ebro en
Navarra e ao Prepireneo en Catalua. En febreiro de 1876 remataba a guerra despois da sucesiva
ocupacin do territorio carlista polas tropas encabezadas polo novo rei, Alfonso XII.
APODERDEVOS das Anteiglesias, Vilas, Cidades, Vales e Concellos do meu Seoro de Biscaia:
tan grande o gozo que experimento despois de ter xurado espontaneamente os vosos foros, bos
usos e costumes, como impoente e maxestoso o espectculo que dades a Europa, proclamando
solemnemente a voso lextimo Seor baixo a rbore sagrada de vosas veneradas liberdades.
Grazas vos dou no meu nome e grazas en nome da catlica Espaa, que enrxica e porfiadamente
pelexa en favor da mia Causa, que a de Deus e a da Patria.
Deus, que nunca abandona aos que pola sa Causa pelexan, daranos o triunfo en non moi remoto
prazo e con el a inspiracin de toda a mia vida, a fortuna e o acerto necesarios para facer a Espaa
grande e feliz entre todos os pobos da terra.
Discurso de Carlos VII, despois de xurar os Foros vascos na Xunta Xeral de Guernica (xullo de 1875)

3.4. A I Repblica
Caricatura dos carlistas, La Flaca

18
O 11 de febreiro de 1873, coecida a abdicacin do Rei, o Congreso e o Senado xuntos proclamaron a
Repblica. O novo rxime durou moi pouco; axia se manifestaron tdolos conflitos que xa vian de
atrs.
Os republicanos, procedentes do Partido Demcrata, que aglutinou aos partidarios da liberdade e da
soberana nacional desde 1854 ata 1868, atopronse a sa chegada ao poder divididos en unitarios e
federalistas. O seus membros eran fundamentalmente burgueses e intelectuais. Os unitarios tian unha
ideoloxa conservadora e contraria a descentralizacin do Estado. Os federalistas pretendan facer
reformas radicais e configurar a Repblica
espaola como unha Federacin de Estados.
- O proxecto de Constitucin federal de
1873
As Cortes Constituntes, con maiora federal,
reunidas en xuo de 1873, proclamaron a
Repblica federal (coa oposicin dos
unitarios) e o primeiro presidente da
Repblica, Figueras, foi substitudo polo
federalista Pi y Margall. Estas Cortes
elaboraron unha nova Constitucin, que non
puido ser aprobada. A sa maior novidade
reside na estrutura federal do Estado (art.
39)
A declaracin de dereitos moi similar de
1869, anda que por vez primeira na nosa
historia se menciona a soberana popular (art.
42). Aos tres poderes clsicos engdese o do
presidente da Repblica, o chamado poder
relacional (art. 49), que quen nomea o goberno, pero a funcin executiva corresponde integramente ao
goberno, sen que poida intervir o presidente. A funcin deste manter a unin e o equilibrio entre os
distintos Estados que forman a Federacin.
A federacin estaba integrada por 17 Estados e varios territorios (art. 1 e 2), que se correspondan s
colonias, con excepcin de Cuba e Puerto Rico, que se consideraban Estados. Estes concordan coas
rexins histricas espaolas, coa ausencia de Len. Cada Estado poda elaborar a sa propia
Constitucin, tia os seus rganos lexislativos, executivos e xudiciais e poda organizarse con liberdade
a condicin de respectar a Constitucin federal.
A Nacin Espaola, reunida en Cortes Constituntes, desexando asegurar a liberdade, cumprir a
xustiza e realizar o fin humano a que est chamada a civilizacin, decreta e sanciona o seguinte
Cdigo fundamental:
Art. 1. Compoen a Nacin Espaola os Estados de Andaluca Alta, Andaluca Baixa, Aragn, Asturias,
Baleares, Canarias, Castilla la Nueva, Castilla la Vieja, Catalua, Cuba, Extremadura, Galicia, Murcia,
Navarra, Puerto Rico, Valencia, Regiones Vascongadas. Os Estados podern conservar as actuais
provincias ou modificalas, segundo as necesidades territoriais.
Art. 2. As illas Filipinas, de Fernando Poo, Annobn, Corisco, e os establecementos de frica,
compoen territorios que, a medida dos seus progresos, elevaranse a Estados polos Poderes Pblicos.
Art. 39. A forma de goberno da Nacin espaola a Repblica federal.
Art. 42. A soberana reside en todos os cidadns, e exrcese en representacin sa polos organismos
polticos da Repblica constituda por medio do sufraxio universal.
Art. 43. Estes organismos son: o Municipio, o Estado rexional, o Estado federal ou Nacin.
Art. 45. O Poder da Federacin divdese en Poder lexislativo, Poder executivo, Poder xudicial e Poder
de relacin entre estes Poderes.
Art. 49. O Poder de relacin ser exercido polo Presidente da Repblica.
Proxecto de Constitucin federal de 1873

- A revolucin cantonalista
Caricatura da divisin dos republicanos, La Flaca

19
Mentres se discuta e aprobaba nas Cortes a Constitucin, os federais intransixentes, partidarios dunha
confederacin, decidiron tomar a iniciativa constitundose en cantns. No movemento insurreccional
participaron federais, pero tamn as agrupacins obreiras federalistas. Cartagena foi a primeira en
declararse cantn independente, seguida por outras cidades de Andaluca e Valencia.
A Xunta Revolucionaria ao pobo:
Cartaxeneiros: Os que pola vontade da maiora do pobo republicano desta localidade constitumos a
Xunta de Sade Pblica da mesma, temos o deber imprescindible de facer unha declaracin categrica
dos nosos principios. Proclamada como forma de goberno para Espaa a Repblica Federal, o pobo
republicano na sa inmensa maiora reclamaba, como imperiosamente esixan as circunstancias, que
se organizase a federacin, establecendo inmediatamente a divisin rexional dos cantns (...)
Pero o pobo, ansiossimo destas reformas, sedento desta redencin tan desexada, va prolongarse
indefinidamente os seus momentos de agona, va ameazada a repblica dun golpe de morte e non va
no goberno nin na Cmara Constitunte unha predisposicin para a inmediata execucin destas
reformas, e cre que sen elas, sen a sa instalacin, perderase irremisiblemente o curto terreo
adiantado, e, depositando o pas nos seus gobernantes unha confianza que acaso puidesen no
merecer, perderase indubidablemente para moitsimos anos a liberdade desta terra de Espaa. (...) as
ltimas medidas adoptadas polo actual ministro da Guerra, polas que se separou do mando das forzas
pblicas a militares adheridos a nova orde de cousas; fixeron comprender ao pobo que era a hora de
salvar, de constitur a Repblica Federal (...) Aqu non hai verdugos nin vtimas, opresores nin
oprimidos, senn irmns dispostos a sacrificarse pola liberdade e a felicidade dos seus concidadns.
Viva a Repblica federal! Viva a soberana do pobo!
Cartagena, 12 de xullo de 1873
Grupos de anarquistas participaron xunto aos federais na insurreccin cantonalista. A nica cidade onde
os acontecementos tiveron transcendencia, pola participacin obreira, foi Alcoi, unha cidade industrial
de Alacante. Unha asemblea obreira decidiu o 7 de xullo unha folga xeral pedindo melloras laborais. Os
fabricantes rexeitaron as reivindicacins. Ante a oposicin do alcalde, republicano federal, que mandou
a Garda Municipal disparar contra os obreiros, estes executaron ao alcalde e a algns gardas. Arderon
moitas fbricas ata que un destacamento militar impuxo a orde cun balance de 16 mortos e 20 feridos.
Non houbo coordinacin, nin un plan premeditado para todo o pas, e a participacin dos
internacionalistas nos distintos cantns foi completamente espontnea. Os sucesos de Alcoi e o
cantonalismo en xeral levaron ao desencanto de moitos militantes cos proxectos insurreccionais, pero
tamn serviron para que os lderes anarquistas viran reforzada a sa postura de apartarse de todos cantos
pretendan transformar a sociedade mediante a participacin poltica.
- O fracaso da Repblica
O unitario Salmern, que substitura a Pi na presidencia, intentou facer fronte situacin cun goberno
autoritario: destituu s autoridades que simpatizaban co cantonalismo, mobilizou ao Exrcito e
Guardia Civil baixo o mando de xenerais conservadores e derrotou aos cantns, ags Cartagena. A
dimisin de Salmern, por negarse a firmar penas de morte, deu paso a un goberno dirixido por
Castelar, tamn unitario, que intentou crear unha repblica conservadora. Cando, nas Cortes, o seu
goberno foi derrotado por unha alianza de esquerdas dirixida por Pi, as tropas ao mando do xeneral
Pava reclamadas polos burgueses conservadores deron un golpe de Estado e disolveron as Cortes.
A crise poltica presentouse, pois, o 2 de xaneiro. As das da tarde brese a sesin. Os recursos
oratorios de Castelar non impiden que a esquerda se reagrupe. O Goberno derrotado por 120 votos
contra 100. Castelar ou Pi? Dereita ou esquerda? A discusin prolngase toda a noite.
Son as sete da ma do 3 de xaneiro de 1874. Un rumor estndese polo Congreso. Parece ser que o
xeneral Manuel Pava, capitn xeneral da praza achgase con tropas para disolver o corpo lexislativo.
En efecto, esa noite o xeneral Pava non se quitou as botas. Os seus axentes van e veen entre o
Congreso e a Capitana xeneral. ao saber que Castelar foi derrotado, fai sar as tropas dos cuarteis e
ocupa militarmente a cidade. Pava, a cabalo e fronte dun batalln de infantera e unha batera de
artillera, percorre a ra Mayor, a Carrera de San Jernimo e rodea o Congreso.
O escndalo maisculo. O ministro da Guerra, declara fra da lei ao xeneral. Tarde, moi tarde.
Gardas Civs e soldados penetran xa no saln de sesins: as sete e media da ma, as baionetas
disolveron a representacin nacional e con ela a I Repblica.
Tun de Lara: La Espaa del siglo XIX, 1973. (pax. 249-250)
A Repblica morrera, pero o seu nome mantvose durante o ano 1874, baixo a forma dun goberno
provisional presidido polo xeneral Serrano, apoiado polo exrcito e o partido Alfonsino, partidario do

20
regreso dos Borbns ma persoa do fillo de Isabel II. A oligarqua espaola, mesmo os progresistas de
Sagasta e algns radicais, estaba abertamente a favor da solucin alfonsina, que tan meticulosamente
preparaba Cnovas, como remedio desorde republicana. O rxime presidencialista, unha parntese,
non respectou as liberdades. Disolveu a Internacional, perseguiu aos republicanos, dominou ao cantn
de Cartagena e reforzou a loita contra o carlismo. O pronunciamento de Martnez Campos nos
derradeiros das de 1874 deu paso Restauracin borbnica.

CRONOLOXA

REINADO DE ISABEL II (1833-1868)
REXENCIA DE MARA CRISTINA (1833-1840)
o I Guerra Carlista (1833-1839). Convenio de Vergara (1839)
o Estatuto Real (1834)
o Motn dos sarxentos. Desamortizacin de Mendizbal (1836)
o Constitucin de 1837
REXENCIA DE ESPARTERO (1840-1843)
o Lei paccionada (1841)
DCADA MODERADA (1843-1854)
o Maiora de idade de Isabel (1843)
o Creacin da Guardia Civil (1844)
o Lei electoral e Lei de Concellos (1845)
o Reforma da Facenda (1845)
o Pronunciamento de Sols (1846)
o Concordato co Vaticano (1851)
BIENIO PROGRESISTA (1854-1856)
o Vicalvarada (1854)
o Desamortizacin de Madoz e Lei de Ferrocarrs (1855)
o Constitucin progresista non promulgada (1856)
ETAPA MODERADA-UNIONISTA (1856-1868)
o Pacto de Ostende (1866)
o Revolucin de 1868, a Gloriosa

O SEXENIO DEMOCRTICO (1868-1874)
O GOBERNO PROVISIONAL (1868-1870)
A MONARQUA DE AMADEO DE SAVOIA (1871-1873)
o Guerra de Cuba (1868-1878)
o Creacin da Federacin Rexional Espaola da AIT (xuo 1870)
o Terceira Guerra Carlista (1872-1876)
o Abdicacin de Amadeo (febreiro 1873)
A PRIMEIRA REPBLICA (1873)
o Proxecto de Constitucin Federal (xuo 1873)
o Revolta de Alcoi (xullo 1873)
o Proclamacin do cantn de Cartagena (xullo 1873)
DITADURA DE SERRANO (1874)
o O xeneral Pava disolve as Cortes (xaneiro 1874)
o Pronunciamento de Martnez Campos a favor de Alfonso XII (decembro 1874)

A CONSTRUCIN DO ESTADO LIBERAL: A ESPAA ISABELINA E O SEXENIO DEMOCRTICO

21
1. O ESTADO LIBERAL ESPAOL (pax. 1)
- Moderados e Progresistas
- Os pronunciamentos
2. A ESPAA ISABELINA (1833-1868)
2.1. Carlistas e Liberais (pax. 2)
2.2. O Estatuto Real de 1834 (pax. 4)
2.3. A Constitucin de 1837 e a Rexencia de Espartero (pax. 5)
2.4. A dcada moderada, 1844-1854 (pax. 6)
- Guardia Civil e Exrcito
- As relacins coa Igrexa catlica e a restricin das liberdades
- A oposicin ao moderantismo
2.5. O bienio progresista, 1854-1856 (pax. 9)
2.6. Segundo perodo moderado, 1856-1868 (pax. 10)
3. O SEXENIO DEMOCRTICO
3.1. A Gloriosa (pax. 11)
3.2. A Constitucin de 1869 (pax. 12)
- O Goberno provisional
- As constituntes
- A Constitucin de 1869
3.3. O fracaso da monarqua constitucional (pax. 14)- O novo rei: Amadeo de Saboia
- A crise dos partidos
- O Movemento Obreiro e a I Internacional- A sublevacin carlista
3.4. A I Repblica (pax. 18)
- O proxecto de Constitucin federal de 1873
- A revolucin cantonalista
- O fracaso da Repblica

As etapas do Sexenio
segundo La Flaca

Unidade 2- O Estado Liberal.pdf

Загружено:

Описание:

Авторское право:

Доступные форматы

Похожие издания

UNIDADE 2

A CONSTRUCIN DO ESTADO LIBERAL: A ESPAA

Похожие интересы

Документы, похожие на «Unidade 2- O Estado Liberal.pdf»

Другое от пользователя: eladioanxo