Вы находитесь на странице: 1из 167

SINH KẾ BỀN VỮNG CHO

CÁC KHU BẢO TỒN BIỂN


VIỆT NAM

Tháng 7/2007

Angus McEwin
Nguyễn Tố Uyên
Thẩm Ngọc Diệp
Hà Minh Trí
Keith Symington
Mục lục

Tóm tắt������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������2

Chương 1: Giới thiệu������������������������������������������������������������������������������������������������������������������5


1.1. Hợp phần Sinh kế bền vững trong và xung quanh các KBTB ���������������������������������������������5
1.2. Sinh kế và các KBTB ���������������������������������������������������������������������������������������������������������5
1.3. Mục tiêu ��������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������6
1.4. Phương pháp nghiên cứu ������������������������������������������������������������������������������������������������7

Chương 2: Những bài học kinh nghiệm quốc tế về hỗ trợ sinh kế khu vực ven biển ��������9
2.1. Lý thuyết và các khái niệm về hỗ trợ sinh kế ��������������������������������������������������������������������9
2.2. Sinh kế bền vững vùng ven biển ������������������������������������������������������������������������������������12
2.3. Khái quát bài học kinh nghiệm quốc tế ���������������������������������������������������������������������������13
2.4. Các loại hình hỗ trợ sinh kế ����������������������������������������������������������������������������������������������13
2.5. Các loại hình hoạt động được chú trọng ���������������������������������������������������������������������������15
2.6. Hỗ trợ cấp cộng đồng và cấp hộ gia đình �����������������������������������������������������������������������16
2.7. Các hoạt động tạo thu nhập thay thế ��������������������������������������������������������������������������������16
2.8. Quá trình hỗ trợ sinh kế bền vững vùng ven biển �������������������������������������������������������������18
2.9. Quản lý chương trình và dự án �����������������������������������������������������������������������������������������21
2.10. Tóm tắt các bài học chính��������������������������������������������������������������������������������������������������24

Chương 3: Hỗ trợ sinh kế tìm kiếmnguồn thu nhập thay thế - Bài học từ Việt Nam����������29
3.1. Tổng quan về sinh kế tại vùng đảo và ven biển �������������������������������������������������������������27
3.2 Nhóm kinh tế xã hội �����������������������������������������������������������������������������������������������������������28
3.3 Những vấn đề cần lưu ý về đảo nhỏ ��������������������������������������������������������������������������������29
3.4. Nhóm mục tiêu ����������������������������������������������������������������������������������������������������������������30
3.5. Các loại hình hỗ trợ sinh kế - Tạo môi trường thuận lợi ������������������������������������������������32
3.6. Cải thiện sinh kế hiện tại ��������������������������������������������������������������������������������������������������36
3.7 Giới thiệu các sinh kế mới ����������������������������������������������������������������������������������������������37
3.8. Quá trình xây dựng và phê chuẩn SKTT �����������������������������������������������������������������������������3
3.9. Tiếp cận bảo tồn biển dựa vào cộng đồng �����������������������������������������������������������������������45
3.10 Bài học kinh nghiệm về hoạt động nâng cao nhận thức ������������������������������������������������49
3.11 Tóm tắt điểm chính và bài học kinh nghiệm �����������������������������������������������������������������������51
3.12 Khuyến nghị trong hỗ trợ sinh kế ������������������������������������������������������������������������������������52

Chuơng 4: Đề xuất phương án quản lý quỹ giảm nghèo trong hợp phần LMPA���������������61
4.1. Mục tiêu hỗ trợ sinh kế trong hợp phần LMPA ������������������������������������������������������������������59
4.2. Quỹ Xóa đói giảm nghèo LMPA �����������������������������������������������������������������������������������������59
4.3. Loại hình hoạt động được Quỹ PRF cấp vốn ������������������������������������������������������������������60
4.4. Xác định và đề xuất hoạt động hỗ trợ sinh kế ������������������������������������������������������������������69
4.5. Nộp đơn xin vay vốn từ quỹ PRF ������������������������������������������������������������������������������������71
4.6. Quản lý Quỹ Giảm nghèo PRF �����������������������������������������������������������������������������������������73
4.7. Giải ngân và sử dụng vốn ����������������������������������������������������������������������������������������������75
4.8. Vận hành Hợp phần LMPA ����������������������������������������������������������������������������������������������76
4.9. Các bước tiếp theo �����������������������������������������������������������������������������������������������������������86
Chương: Đánh giá và chiến lược tín dụng ��������������������������������������������������������������������������90
5.1. Những kinh nghiệm chung và bài học tại Việt Nam ���������������������������������������������������������88
5.2. Tiếp cận tín dụng và kinh nghiệm tại các điểm KBTB ����������������������������������������������������91
5.3. Khuyến nghị cơ chế tín dụng nhỏ cho Hợp phần LMPA ������������������������������������������������94

Chương 6: Giám sát và Đánh giá �����������������������������������������������������������������������������������������100


6.1. Giới thiệu �������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������98
6.2. Giám sát và đánh giá Qũy giảm nghèo PRF ������������������������������������������������������������������99
6.3. Giám sát và đánh giá ở cấp độ cộng đồng �����������������������������������������������������������������������99
6.4. Sử dụng các kết quả của công tác Giám sát & Đánh giá ����������������������������������������������100

Phụ lục 1: Báo cáo thực địa ������������������������������������������������������������������������������������������������107


1. Thực địa tại KBTB Vịnh Nha Trang ������������������������������������������������������������������������������107
2. Thực địa tại KBTB Cù Lao Chàm ����������������������������������������������������������������������������������113
3. KBTB đang thành lập Côn Đảo ���������������������������������������������������������������������������������������121
4. KBTB Phú Quốc ��������������������������������������������������������������������������������������������������������������128
5. KBTB đề xuất Bạch Long Vỹ ��������������������������������������������������������������������������������������������137

Tài liệu tham khảo ������������������������������������������������������������������������������������������������������������������149


Viết tắt
SKTT Sinh kế thay thế (Additional/Alternative Income Generation – AIG)
CLC Cù Lao Chàm
VNT Vịnh Nha Trang
Danida Danish International Development Aid / Quỹ hỗ trợ phát triển Đan Mạch
LMPA Hợp phần Sinh kế trong và xung quanh các Khu bảo tồn biển
KBTB Khu bảo tồn biển
NGO Tổ chức Phi chính phủ
WWF Quỹ quốc tế về bảo vệ thiên nhiên
CDF Quỹ phát triển cộng đồng
PIN Bản trích lục thông tin dự án
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Lời cảm ơn

Nhóm nghiên cứu chân thành gửi lời cảm ơn tới nhóm cán bộ Hợp phần LMPA, Ban quản lý và
cán bộ tại các Khu bảo tồn biển Vịnh Nha Trang, Cù Lao Chàm, Phú Quốc, và Dự án Côn Đảo đã
tận tình giúp đỡ và hỗ trợ nhóm trong thời gian công tác. Chúng tôi cũng muốn gửi lời cảm ơn tới
các đồng nghiệp tại WWF cũng như các đồng nghiệp làm việc tại các tổ chức Phi chính phủ khác
tại Việt Nam (CARE, Oxfam…) đã cung cấp những thông tin quý báu cho nghiên cứu này.

Tuy còn nhiều hạn chế và khó khăn trong quá trình làm việc, nhóm nghiên cứu đã cố gắng tổng
hợp từ các tài liệu hiện có và nghiên cứu thực địa những bài học và kinh nghiệm trong công tác
hỗ trợ sinh kế và hoạt động sinh kế thay thế tại Việt Nam. Trên cơ sở đó đưa ra các khuyến nghị
và hướng dẫn cho những hoạt động tiếp theo trong khuôn khổ Hợp phần “Sinh kế bền vững cho
cộng đồng sống trong và xung quanh các Khu bảo tồn biển”, cụ thể là việc quản lý Quỹ Giảm
nghèo. Nhóm nghiên cứu mong nhận được ý kiến góp ý quý báu cho báo cáo này để có thể thực
hiện tốt hơn các nhiệm vụ trong tương lai.


Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Tóm tắt

Chính Phủ Việt Nam đang xúc tiến một kế hoạch quan trọng nhằm thiết lập mạng lưới các Khu
bảo tồn biển (KBTB) nhằm bảo tồn đa dạng sinh học biển và đảm bảo tốt hơn việc sử dụng bền
vững tài nguyên biển trong tương lai. Phải nói rằng, để đạt được thành công tối ưu cho một
KBTB, chính quyền cần phải phối hợp với cộng đồng tại các KBTB nhằm đưa ra phương pháp
bảo tồn giúp giảm thiểu sự phụ thuộc của cộng đồng vào nguồn tài nguyên thiên nhiên đang ngày
càng cạn kiệt đồng thời vẫn có thể phát triển sinh kế một cách bền vững.

Vào tháng 1/2007, WWF Việt Nam tiến hành phối hợp với cán bộ Hợp phần Sinh kế bền vững
cho các Khu bảo tồn biển (LMPA) thuộc Bộ Thủy Sản (trước kia), nay là Bộ Nông nghiệp và Phát
triển Nông thôn, nhằm xây dựng một Kế hoạch Sinh kế Bền vững mà: 1) mang tính hệ thống,
đưa ra một hệ thống hướng dẫn sinh kế chung cho các KBTB trong mạng lưới ; và 2) có khả
năng thích nghi, thiết thực, và có thể áp dụng tại các KBTB – tất cả những gì thể hiện đặc điểm
tự nhiên, kinh tế xã hội, và quản lý của từng địa phương.

Thông qua việc tổng hợp các “bài học kinh nghiệm” quốc tế và tại Việt Nam về nhiều loại hình
dự án liên kết bảo tồn với phát triển sinh kế, và đánh giá cụ thể tại các địa điểm KBTB Việt Nam,
nhóm tác giả đã đưa ra các nhận xét về kết quả thu thập được, kết luận và khuyến nghị.

Quan trọng nhất, nhóm nghiên cứu nhận thấy sinh kế và các kế hoạch KBTB cần phải nắm bắt rõ
hơn sự năng động và biến đổi của môi trường kinh tế xã hội tại các nước đang phát triển, nơi mà
người nghèo thường thiếu kỹ năng, kiến thức, hiểu biết về kinh doanh, thời gian, sự tự tin, mạng
lưới mua bán v.v… để có thể tận dụng các cơ hội tăng trưởng kinh tế và đầu tư kinh doanh. Chỉ
khi nào nhận thức được rõ nét tính chất biến đổi này cũng những hạn chế và khó khăn nó gây ra,
lúc đấy “sinh kế thay thế” mới thực sự tạo ra sự khích lệ để người dân ngừng các hoạt động sinh
kế không bền vững của mình và chuyển sang các hoạt động khác bền vững hơn.

Trên cơ sở này, các chiến lược sinh kế cho Hợp phần LMPA cần tập trung nhiều hơn vào kiến tạo
một môi trường kinh tế thuận lợi cho cộng đồng, chứ không nên chỉ tập trung vào các dự án
tạo thu nhập nhỏ lẻ mang tính cá nhân. Một môi trường thuận lợi là cách tiếp cận bao quát hơn,
hướng tới cải thiện các nguồn lực sinh kế chung cho hộ gia đình và toàn thể cộng đồng, giảm sự
bấp bênh và tăng điều kiện sống cho họ với nhiều lựa chọn sinh kế mới. Hình thức hỗ trợ sinh
kế này cần phải được ưu tiên hơn các dự án kinh doanh cá nhân nhỏ lẻ, bởi vì nó ít rủi ro
hơn và đặt trọng tâm giúp đỡ cộng đồng tự cải thiện các sinh kế của chính họ. Cách tiếp
cận này cũng cho phép kết hợp với các chương trình giảm nghèo và các hoạt động sinh kế quan
trọng khác tại Việt Nam, nó hướng tới tăng khả năng tiếp cận của người dân và cộng đồng đến
các chương trình này chứ không chỉ dựa vào và phụ thuộc chủ yếu vào ngân sách Hợp phần
LMPA.

Việc xây dựng các dự án Tạo nguồn thu nhập thay thế (AIG) cho cá nhân cần phải quả thật có
thể giúp hình thành chiến lược sinh kế thành công tại mỗi điểm KBTB. Nó cho phép thử nghiệm,
kiểm tra và cải tiến đối với mỗi dự án tạo thu nhập hướng đến những thành phần cụ thể trong
cộng đồng (VD: hộ ngư dân) đang có đời sống hoàn toàn phụ thuộc vào nguồn tài nguyên đang
bị cạn kệt (thiếu bền vững), và/hoặc gây tác động xấu đến đa dạng sinh học. Tuy nhiên, hầu hết


Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

các dự án SKTT tại các KBTB Việt Nam đều chưa thành công. Hàng loạt các yếu tố – bao
gồm tính không khả thi của dự án, cơ chế và hệ thống tín dụng không phù hợp, thiếu quản lý hành
chính và tài chính vững chắc, thiếu đánh giá chặt chẽ đối với các đề xuất, không giám sát tính
hiệu quả của dự án, nhận thức của cộng đồng còn kém, tổ chức và hỗ trợ chưa hiểu quả, cùng
hàng loạt các vấn đề khác – đã tạo ra các rào cản và trở ngại cho sự thành công và bền vững của
các dự án ngoài giới hạn của LMPA. Do đó chỉ nên thực hiện các SKTT mới sau khi đã đánh giá
một cách thấu đáo và triệt để.

Hỗ trợ sinh kế trong giai đoạn LMPA sẽ đem lại nhiều lợi ích hơn nếu tiếp cận theo hướng nhất
quán và có hệ thống nhằm đánh giá, lựa chọn và triển khai các dự án, cũng như giám sát tiến
độ. Để đạt được đieùe này, nhóm tác giả đề xuất phương án quản lý Quỹ Giảm nghèo (PRF) cho
hợp phần LMPA. Quỹ này cho phép tài trợ theo nhu cầu khi các điểm KBTB đề xuất dự án lên
văn phòng hợp phần. Các hoạt động tiềm năng sẽ được đánh giá về tính phù hợp và khả thi theo
bộ 8 tiêu chí đã đưa ra (xem Chương 4). Việc đánh giá được thực hiện theo 2 giai đoạn: đánh giá
bước đầu bản Trích lục thông tin dự án (PIN), và đánh giá chi tiết Đề cương Dự án (PP).

Về mặt hoạt động, quá trình SKTT cần phải được hướng dẫn bởi cộng đồng và cộng đồng phải
đóng vai trò chủ đạo trong tất cả các bước. Về mặt này, cần thành lập một Tổ chức cộng đồng
(CBO) tại mỗi địa phương là đại diện của các nhóm đối tượng mục tiêu. Những tổ chức cộng
đồng này cần phải được tập huấn và nâng cao năng lực nhằm thúc đẩy, điều phối, quản lý dự án
và chuẩn bị các bản đề xuất. Cần xây dựng Cẩm nang hoạt động để hướng dẫn Tổ chức cộng
đồng và các đối tác của họ khi tham gia quá trình PRF. Cần chú trọng để đảm bảo rằng Tổ chức
cộng đồng thực sự là đại diện của cộng đồng và đại diện cho quan tâm của các nhóm kinh tế xã
hội khác nhau, đặc biệt là nhóm đối tượng mục tiêu. Cần lưu ý để nguồn tài trợ từ Quỹ PRF không
bị sử dụng vào các hoạt động khác như chi tiêu cho các dự án, kế hoạch sẵn có của nhà nước.

Cung cấp tín dụng cần được hợp phần LMPA coi là một hoạt động hỗ trợ sinh kế chủ chốt. Nghiên
cứu này cho thấy Hội Phụ nữ nên được trao vai trò làm cơ quan đối tác với LMPA để quản lý các
hoạt động cung cấp tín dụng cho các địa điểm KBTB trong hợp phần LMPA. Với mạng lưới cơ sở
rộng khắp, Hội phụ nữ có vai trò chủ động tại cộng đồng, có trách nhiệm và quản lý hiệu quả đảm
bảo nhóm đối tượng mục tiêu có thể tiếp cận và sử dụng nguồn tín dụng. Ngân hàng và các đơn
vị tín dụng nhỏ khác hoạt động tại cấp cao hơn (huyện, tỉnh) thường không hiểu rõ tính chất của
cộng đồng, cũng như không có cơ chế giúp phân biệt các đối tượng hưởng lợi mục tiêu, không
trực tiếp hoặc gián tiếp tham gia vào quản lý KBTB giống như Hội phụ nữ.

Nói chung, từ những kinh nghiệm rút ra tại các KBTB, cơ chế tín dụng cần chú trọng tốt hơn đến
đối tượng hưởng lợi mục tiêu (tức là nhóm có đời sống bấp bênh nhất và bị ảnh hưởng nhất bởi
các quy chế và phân vùng của KBTB). Cần thiết lập các tiêu chí cho việc vay vốn đảm bảo rằng
vốn tín dụng được sử dụng một cách phù hợp với mục tiêu của KBTB và Hợp phần LMPA. Vốn
tín dụng có thể được cung cấp đồng thời với việc tập huấn và triển khai các dịch vụ khuyến nông
– lâm – ngư cũng như những hình thức hỗ trợ khác hướng tới phát triển “môi trường kinh tế thuận
lợi” , thí điểm các dự án SKTT có triển vọng đáp ứng các tiêu chí được xác định cho Quỹ PRF.
Cần tập huấn cho các cán bộ Hội Phụ nữ để họ có kỹ năng quản lý cần thiết đối với chương trình
tín dụng – tiết kiệm và trợ giúp người vay vốn.

Các dự án sinh kế thường không hoặc chưa quan tâm đầy đủ đến các nhóm được hưởng lợi
mục tiêu. Các đối tượng mục tiêu trong hỗ trợ sinh kế, dù dưới hình thức tạo môi trường kinh tế
thuận lợi hay dự án SKTT, phải là các hộ hoặc cá nhân chịu ảnh hưởng nặng nề nhất bởi KBTB,
hoặc những người đang tiến hành các hoạt động đánh bắt làm đe dọa đa dạng sinh học và sự
bền vững lâu dài của nguồn lợi.


Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Giám sát & đánh giá cần được thực hiện ở cấp Hợp phần, cấp cộng đồng, và cho từng hoạt động
cụ thể. Cần xác định mục tiêu (kết quả dự định) một cách rõ ràng, và lựa chọn những chỉ báo phù
hợp. Việc xác định và lựa chọn các chỉ báo ở cấp cộng đồng và cho từng hoạt động cần tiến hành
theo một quá trình có sự tham gia của người dân và liên kết một cách thống nhất với các cộng cụ
giám sát KBTB tiêu chuẩn (VD: các chỉ báo lý sinh, kinh tế xã hội và quản lý). Kế hoạch Giám sát
& đánh giá, với những chỉ tiêu cụ thể, đối tượng sử dụng, thời gian và cách thức thu thập số liệu,
cần được xây dựng cho từng KBTB và đưa vào nội dung của kế hoạch quản lý KBTB.


Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Chương 1:

Giới thiệu

1.1. Hợp phần Sinh kế bền vững trong và xung quanh các KBTB

Hợp phần Sinh kế bền vững trong và xung quanh các KBTB (LMPA) trong khuôn khổ Chương
trình Môi trường của Quỹ Hợp tác Phát triển Việt Nam – Đan Mạch đang trong giai đoạn triển khai
từ năm 2005 đến 2010.

Mục đích chính của Hợp phần LMPA nhằm hỗ trợ Việt Nam phát triển mạng lưới các Khu bảo tồn
biển (KBTB) dựa trên khung pháp lý vững chắc tại cấp quốc gia và hệ thống quản lý hiệu quả tại
địa phương ở cấp tỉnh và các điểm hiện trường. Ba mục tiêu trước mắt của hợp phần dự án Sinh
kế bền vững trong và xung quanh KBTB là:

1. Một mạng lưới các KBTB bao gồm những vùng nước ven biển ưu tiên của Việt Nam được
tăng cường và các hệ thống quản lý hiệu quả được xây dựng phù hợp.

2. Những cộng đồng dễ bị tổn thương sống trong và quanh các KBTB trình diễn được chọn
có thể được đáp ứng nhu cầu sinh sống của họ mà không làm suy thoái tài nguyên biển
hoặc huỷ hoại môi trường.
3. Việt Nam thực hiện đầy đủ cam kết đối với những nỗ lực quốc tế nhằm phát triển các
mạng lưới KBTB và đóng góp kinh nghiệm về giải quyết những nhu cầu cho các cộng
đồng dễ bị tổn thương.

Hợp phần LMPA xác định 6 Đầu ra mong muốn, trong đó, Đầu ra 5 liên quan trực tiếp tới các hoạt
động hỗ trợ sinh kế và Quỹ xóa đói giảm nghèo:
Đầu ra 5: An ninh kinh tế-xã hội cho các cư dân sống trong và xung quanh các KBTB
trình diễn được cải thiện trên cơ sở quản lý tài nguyên thiên nhiên hợp lý và tạo nguồn
thu nhập đa dạng.

Phần đánh giá và chiến lược trình bày trong báo cáo này liên quan tới Mục tiêu 2 và Đầu ra 5 của
Hợp phần LMPA.

1.2. Sinh kế và các KBTB

Chúng ta có thể nhận thấy rằng để đảm bảo thành công đối với các KBTB và sinh kế cho các
cộng đồng địa phương cần có sự hỗ trợ nhằm cải thiện sinh kế và đảm bảo tính bền vững. Nói
tóm lại, hợp phần Sinh kế bền vững trong và xung quanh các KBTB sẽ cố gắng đảm bảo rằng:

 Văn kiện Hợp phần LMPA, tháng 4/2005


Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

“các cộng đồng dễ bị tổn thương sống trong và xung quanh các KBTB được lựa chọn có
thể đáp ứng những yêu cầu về sinh kế mà không làm cạn kiệt nguồn tài nguyên biển hoặc
làm suy thoái môi trường”

Nhìn chung, nguồn cá tại các KBTB Việt Nam đang bị suy thoái và ngày càng cạn kiệt chủ yếu do
khai thác và đánh bắt qúa mức. Phần lớn chúng ta đều chấp nhận rằng sự phát triển bền vững
của nghề cá phải dựa trên việc bảo vệ các sinh cảnh biển và ven biển cũng như giảm mức khai
thác các loài đã bị khai thác quá mức và/hoặc đang bị đe dọa. Sinh kế bền vững cho cộng đồng
ngư dân phụ thuộc lớn vào việc bảo vệ và sử dụng bền vững các nguồn tài nguyên biển.

Với công tác bảo vệ và quản lý nguồn tài nguyên biển, các
KBTB đóng vai trò quyết định đầu tiên nhằm đạt được sinh
kế bền vững tại các cộng đồng chịu ảnh hưởng. Vùng cấm
khai thác, hay các “khu dự trữ cá” bên trong KBTB đã được
kiểm nghiệm tại quốc tế về khả năng tăng trữ lượng cá và
hải sản khác (“hiệu ứng tràn”). Bảo vệ rạn san hô và các
sinh cảnh liên quan tại các KBTB sẽ làm tăng lợi ích cho
nghề cá, nhưng chỉ ở trung và dài hạn. Nhìn chung, phải
mất tối thiểu từ 2 đến 3 năm thì nguồn lợi thủy sản mới có
thể phục hồi trở lại mức tạo ra lợi ích rõ ràng đối với các bên
liên quan. Đan lưới cá (Bãi Hương, Cù Lao Chàm)

Bước tiếp theo để đạt được sinh kế bền vững trong các cộng đồng chịu ảnh hưởng là hỗ trợ đa
dạng hóa nguồn thu nhập nhằm giảm sự phụ thuộc của người dân vào nguồn lợi thủy sản. Cộng
đồng địa phương cần sự hỗ trợ để cải thiện sự bền vững đối với sinh kế của họ và để phát triển
thêm các hình thức khác ngoài nghề cá.

“Người dân nghèo thường là đối tượng phụ thuộc nhiều nhất vào môi trường và cũng là
đối tượng trực tiếp và gián tiếp sử dụng các nguồn tài nguyên thiên nhiên (ví dụ như vùng
duyên hải). Do đó, họ là đối tượng chịu ảnh hưởng nặng nề nhất khi môi trường bị suy
thoái hoặc khi quyền tiếp cận của họ đối với nguồn tài nguyên thiên nhiên bị hạn chế hoặc
không được chấp thuận. Không chỉ có các hoạt động kinh tế của họ có liên quan tới việc
tiếp cận các nguồn tài nguyên, mà khả năng thực hiện các hoạt động kinh tế của họ cũng
bị ảnh hưởng do chất lượng môi trường kém và tác động hệ quả đối với sức khỏe của họ.
(IDL và IUCN, 2004, trang 14)”.

1.3. Mục tiêu

Nghiên cứu này, được thực hiện bởi Hợp phần LMPA với sự hỗ trợ kỹ thuật của WWF Việt Nam,
nhằm mục tiêu:
• Tiến hành đánh giá các bài học kinh nghiệm về hoạt động Sinh kế thay thế tại Việt Nam,
bao gồm các trải nghiệm tại các KBTB và tại các khu vực khác (không thuộc ven biển)
liên quan tới phát triển sinh kế hỗ trợ, thay thế, chương trình tín dụng và công tác giảm
nghèo.

• Thực hiện đánh giá nhu cầu nhằm xác định nguyên nhân sâu xa gây nên tính dễ bị tổn
thương của các cộng đồng tại KBTB và xác định các ưu tiên cho việc hỗ trợ nhằm giảm
tính dễ bị tổn thương theo quan điểm cộng đồng và chính quyền địa phương.


Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

• Đưa ra các khuyến nghị nhằm xây dựng phương pháp chuẩn cho việc đánh giá và giám
định các đề xuất dự án nghề nghiệp và Sinh kế thay thế từ phía các KBTB, trong đó bao
gồm các khuyến nghị về loại hình hoạt động SKTT nào là phù hợp/khả thi nhất, lời khuyên
về xây dựng chương trình tín dụng, phạm vi đề xuất dự án, mẫu đề xuất dự án, quy trình,
tiêu chí và các chỉ thị (indicator) nhằm lựa chọn và đánh giá các đề xuất dự án.

• Thiết kế một hệ thống giám sát và đánh giá (M&E) đơn giản nhằm đánh giá các tác
động của việc phát triển cộng đồng và sinh kế bền vững và cho phép việc điều chỉnh
các hành động đó một cách kịp thời trong quá trình thực hiện.

Các báo cáo tổng quan tại năm (05) KBTB chứa đựng thông tin tóm tắt về các vấn đề chủ yếu
và đặc điểm cụ thể của từng địa điểm. Mục đích là nhằm cung cấp khái quát về:
• Giai đoạn thực hiện hiện nay của các KBTB

• Các dữ liệu hiện có và phân tích về nền kinh tế cũng như sinh kế địa phương

• Hiện trạng và tiến độ hiện thời của các hoạt động hỗ trợ sinh kế
Ngoài ra, phân tích ngắn đã được thực hiện nhằm:
• Xác định và miêu tả các nhóm mục tiêu nhận hỗ trợ từ Hợp phần LMPA
• Xác định các vấn đề chính liên quan tới hỗ trợ nghề nghiệp và hoạt động SKTT
• Đề xuất các hỗ trợ nghề nghiệp và hoạt động SKTT tiềm năng

Không nên nhìn nhận các báo cáo thực địa như một phân tích sâu sắc về nghề nghiệp hay điều
tra kinh tế xã hội cơ bản. Chúng cũng không phải là đánh giá chi tiết về các hoạt động hỗ trợ sinh
kế. Những vấn đề đó đòi hỏi phải có khối lượng lớn nghiên cứu và phân tích. Tại một số điểm,
chẳng hạn Vịnh Nha Trang và Cù Lao Chàm, phần lớn những nghiên cứu và phân tích đã được
thực hiện, nhưng tại các điểm khác mới chỉ là bắt đầu. Báo cáo tổng quan thực địa trong nghiên
cứu này không nhằm lặp lại hay thay thế các đánh giá chi tiết và sâu sắc đó.

Có thể nhận thấy rằng một số các bên liên quan trông chờ nghiên cứu này xác định và đưa ra
những hỗ trợ nghề và hoạt động SKTT cho từng địa điểm (KBTB). Nhóm tác giả hy vọng rằng
nghiên cứu này đã cho thấy việc xác định, đánh giá và lựa chọn các hỗ trợ sinh kế bền vững và
hoạt động SKTT không phải là nhiệm vụ đơn giản. Để thành công, hỗ trợ sinh kế cần phải dựa
trên sự hiểu biết thấu đáo về nghề nghiệp địa phương và tình trạng kinh tế xã hội tại mỗi nơi. Các
dự án tiềm năng cần phải được đánh giá cẩn trọng. Do đó, nghiên cứu này không nhằm lựa chọn
một dự án cụ thể nào, nhưng nó đưa ra các khuyến nghị chung về các ngành nghề và loại hình
có tính khả thi, đồng thời đề xuất các ý tưởng cho các bước nghiên cứu và điều tra tiếp theo.

1.4. Phương pháp nghiên cứu

Thông tin được thu thập từ nhiều nguồn thứ cấp và thông qua điều tra thực tế. Các báo cáo và
kinh nghiệm hỗ trợ nghề nghiệp, phát triển sinh kế bền vững trong nước và quốc tế, do chính phủ
và các tổ chức phi chính phủ tiến hành v.v… đã được chọn lọc và học hỏi nhằm có được cái nhìn
tổng quát và khách quan nhất về thực trạng, kết quả, cũng như bài học kinh nghiệm rút ra trong
công tác hỗ trợ sinh kế, giảm nghèo, tại các vùng duyên hải và đảo, cũng như các khu vực khác
(không thuộc duyên hải) tại Việt Nam.


Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Các chuyến thực địa ngắn đã được tiến hành vào giữa năm 2007. Tại mỗi địa điểm, các cuộc
họp được tổ chức với các bên liên quan chủ chốt, ví dụ Ban quản lý KBTB, các phòng ban chính
quyền địa phương. Họp nhóm cũng được tổ chức với cộng đồng địa phương. Nhóm nghiên cứu cố
gắng tìm hiểu về nhận thức và ý tưởng của người dân về KBTB và các hoạt động hỗ trợ sinh kế.

Trọng tâm là nhằm tìm hiểu về quá trình (ai và như thế nào) trong đó:
• Cộng đồng và các nhóm mục tiêu được tham gia,

• Các cơ hội và nhu cầu được xác định,

• Các hoạt động tiềm năng được đánh giá và lựa chọn, và

• Các hoạt động này được thực hiện và giám sát như thế nào.

Nhóm đánh giá cũng đi đến cộng đồng và thảo luận nhóm với người dân địa phương đã tham
gia vào các hoạt động hỗ trợ nghề nghiệp, kể cả thành công và không thành công. Các câu hỏi
được đưa ra nhằm xác định phương thức các hộ gia đình đã được lựa chọn và tham gia vào các
chương trình này, đồng thời xác định xem họ có thực sự thuộc “nhóm mục tiêu” hay không. Các
hộ không thuộc đối tượng được hỗ trợ cũng được tìm hiểu nhận thức của họ về KBTB và các
hoạt động hỗ trợ sinh kế. Cuối cùng, các cuộc phỏng vấn được tiến hành với các bên liên quan
chủ chốt tham gia và cung cấp tín dụng như Hội phụ nữ, hội nông dân.

Báo cáo này gồm 7 phần:


1. Giới thiệu
2. Đánh giá về những bài học kinh nghiệm quốc tế về hoạt động hỗ trợ sinh kế, đặc biệt đối
với các cộng đồng dân cư tại vùng duyên hải;
3. Đánh giá về những bài học kinh nghiệm trong nước về hoạt động hỗ trợ sinh kế, đặc biệt
đối với các cộng đồng dân cư tại vùng duyên hải;
4. Đề xuất chiến lược cho quản lý Quỹ Xóa đói giảm nghèo;
5. Phân tích tình hình cho vay tín dụng tại Việt Nam và đề xuất cơ chế tín dụng cho các
KBTB;
6. Các đề xuất về giám sát và đánh giá Quỹ XĐGN cùng các hoạt động hỗ trợ sinh kế;
Các khuyến nghị đối với hợp phần dự án Sinh kế bền vững trong và xung quanh các KBTB.


Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Chương 2:

Những bài học kinh nghiệm quốc tế


về hỗ trợ sinh kế khu vực ven biển

Hợp phần LMPA chủ trương thực hiện các chương trình can thiệp hỗ trợ sinh kế bền vững và
thành công nhằm đáp ứng những mục tiêu đặt ra cho hợp phần. Tuy nhiên, làm sao chúng ta có
thể bảo đảm rằng những chương trình đó là phù hợp và thành công? Tài liệu này tổng kết các
bài học quốc tế cũng như ở Việt Nam, nhằm tăng cường sự hiểu biết của chúng ta đối với việc
hỗ trợ sinh kế và cung cấp định hướng cho hợp phần LMPA.

2.1. Lý thuyết và các khái niệm về hỗ trợ sinh kế

2.1.1. Sinh kế là gì?

Sinh kế bao gồm khả năng, nguồn lực (gồm các nguồn lực vật chất và xã hội) cùng các hoạt động
cần thiết làm phương tiện sống của con người. Sinh kế trở nên bền vững khi nó giải quyết được
những căng thẳng và đột biến, hoặc có khả năng phục hồi, duy trì và tăng cường khả năng và
nguồn lực hiện tại và tương lại mà không làm tổn hại đến cơ sở tài nguyên thiên nhiên (DFID).

2.1.2. Khung sinh kế bền vững

Khung sinh kế bền vững (SLF) do DFID và một số tổ chức xây dựng, là một phương tiện hữu ích
để phân tích và tư duy về sinh kế (xem Hình 2.1). Nó cũng giúp tổ chức nghiên cứu và xác định,
thiết kế các hoạt động hỗ trợ. Theo Khung này, các hộ gia đình đều có phương thức kiếm sống
dựa vào những nguồn lực sinh kế sẵn có trong một bối cảnh chính sách và thể chế nhất định ở
địa phương. Những nhân tố này cũng chịu ảnh hưởng của rủi ro như bão lụt, các khuynh hướng
và tác động theo thời vụ.

Chiến lược sinh kế là cách mà hộ gia đình, nhằm sử dụng các tài sản sẵn có để đáp ứng những
nhu cầu của cuộc sống (VD: một hộ ngư dân kiếm sống bằng nghề đánh cá). Để làm điều này,
hộ gia đình cần sử dụng một số nguồn lực sinh kế như:
 Nguồn lực vật chất – thuyền đánh cá, ngư cụ, bến tàu
 Nhân lực – tri thức và kinh nghiệm về khai thác cá, sức khỏe, nguồn lao động
 Nguồn lực xã hội – bán cá cho những đầu mối thị trường
 Tài nguyên thiên nhiên – bắt cá từ tự nhiên
 Nguồn lực tài chính – tiền vay từ ngân hàng, bà con thân thích, thương lái


Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Hình 2.1: Khung Sinh kế bền vững (do DFID xây dựng)

Một hộ gia đình có thể có nhiều nguồn cung cấp thực phẩm hoặc thu nhập, do một số thành viên
nào đó đảm nhiệm. Các hoạt động có thể thay đổi theo mùa, theo thời gian hoặc bị tác động bởi
những sự kiện như bão lũ hoặc những thời kỳ thiếu đói (giáp hạt). Tất cả các hoạt động này cấu
thành nên phương thức kiếm sống. Cần hiểu rằng các nhóm dân cư khác nhau trong cộng đồng
cũng có những đặc trưng riêng biệt về mặt kinh tế - xã hội và quyền tài sản. Do vậy, họ cũng có
những vấn đề, sự lựa chọn và chiến lược sinh kế khác nhau.

Hộp 2.1: Chiến lược sinh kế của hộ gia đình


Chiến lược sinh kế là tổng thể các hoạt động và nghề nghiệp được hộ gia đình sử dụng để đáp
ứng những nhu cầu về sinh kế và quản lý rủi ro. Chẳng hạn, ông N sống trong một gia đình ở
vùng ven biển Trung Bộ. Gia đình ông có một phương thức kiếm sống đa dạng. Là một ngư
dân, ông dành phần lớn thời gian trong năm đi đánh cá, nhưng công việc khai thác cũng thay
đổi theo mùa. Vào mùa đông, ông dùng lưới cá mòi và lưới 3 lớp đi đánh cá ở các ngư trường
gần bờ ở phía nam hòn đảo. Mùa hè, ông dùng lưới vó và đèn ở ngư trường khác và đánh bắt
loài khác. Từ tháng 1 đến tháng 2, ông không đi đánh cá mà làm phụ việc cho anh trai mình.
Vợ ông N có một cửa hàng nhỏ, còn con gái ông đang dạy học. Mẹ ông N cùng sống trong nhà
ông, và dù đã nghỉ hưu nhưng bà vẫn đi hái rau trong rừng và mỗi năm còn nuôi thêm 2 con
lợn. Anh trai ông N là một bác sĩ làm việc ở Đà Nẵng và giúp con trai ông học tập tại đó. Ông
này thỉnh thoảng cho ông N một khoản tiền để sửa chữa thuyền đánh cá. Mặc dù anh trai ông
N không phải là nhân khẩu trong gia đình, nhưng tất cả các hoạt động trên đều là một phần
trong chiến lược sinh kế của gia đình ông.

IMM đã sửa đổi lại Khung Sinh kế Bền vững nói trên để sử dụng với các cộng đồng ven biển, gọi
là “Khung Sinh kế Bền vững vùng Ven biển” (Hình 2.2). Vòng tròn bao quanh cộng đồng ven biển
thể hiện các nguồn lực (con người, tự nhiên, xã hội, tài chính, vật chất) mà họ có thể sử dụng.
Một số các yếu tố ảnh hưởng có thể liên quan đến đặc điểm cá nhân, ví dụ tuổi tác, giới tính, tôn
giáo. Các yếu tố khác có thể liên quan tới khía cạnh của xã hội mà họ đang sống, cơ câu chính trị,
chính quyền, khu vực kinh tế tư nhân mà họ có tương tác trực tiếp, do đó có thể kiểm soát. Các

10
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

yếu tố này thuộc vòng tròn thứ 2 bao quanh cộng đồng ven biển, là Các yếu tố ảnh hưởng trực
tiếp. Trong vòng tròn thứ 3. là các yếu tố ảnh hưởng gián tiếp – mùa vụ, biến đổi cảnh quan theo
chu kỳ và trong dài hạn, tương ác trực tiếp và tác động đến Các yếu tố ảnh hưởng trực tiếp cũng
như sự tiếp cận nguồn lực, do đó quyết định tính dễ bị tổn thương và những rủi ro mà cộng đồng
phải đối mặt. Các lựa chọn chiến lược sinh kế của cộng đồng ven biển, dựa trên cơ sở những
nguồn lực họ có, là kết quả tương tác giữa các yếu tố ảnh hưởng phức tạp và biến thiên này.

Hình 2.2: Khung sinh kế bền vững vùng ven biển (IMM, 2004)

Những chiến lược sinh kế cuối cùng theo quyết định là tốt nhất do chính cộng đồng dân cư ven
biển lựa chọn. Việc áp dụng Khung phân tích này giúp khám phá các đặc trưng của các tình
huống cụ thể mà cộng đồng ven biển phải đối mặt, cũng như những biện pháp khác nhau mà mỗi
hộ gia đình sử dụng để đối phó với những thách thức này.

11
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

2.2. Sinh kế bền vững vùng ven biển

Việc xây dựng cơ sở sinh kế bền vững cho các cộng đồng
ven biển ở nhiều nơi trên thế giới, trong đó có Việt Nam,
đang trở thành một nhu cầu cấp thiết. Trong khi dân số liên
tục tăng, thì nguồn lợi biển lại đang trên đà suy kiệt, vì có
quá nhiều cùng tham gia đánh một lượng cá hạn chế. Nguồn
lợi ven bờ cũng đang phải chịu những áp lực ngày một tăng,
và những mô hình khai thác hiện tại lại thiếu bền vững, và
nếu không giải quyết được, sẽ gây ra hậu quả nghiêm trọng
cho đa dạng sinh học và sinh kế địa phương. Cải tiến công
tác quản lý nguồn lợi thủy sản và sinh kế thay thế có vai trò
quan trọng cho sự phát triển của các cộng đồng ven biển, Tàu đánh cá trên biển Phú Quốc
đồng thời giúp bảo tồn đa dạng sinh học và các hệ sinh thái
ở biển cũng như ven bờ.

Hộp 2.2: Thay đổi sinh kế vùng ven biển và cuộc sống dân nghèo

Trên toàn thế giới, những cơ hội sinh kế cho người dân vùng ven biển đang thay đổi nhanh
chóng. Ở nhiều vùng ven biển, sự thay đổi đó đồng nghĩa với việc tăng lên đáng kể những cơ
hội đổi đời, nhưng năng lực của các nhóm dân cư lại rất khác biệt nhau trong việc tận dụng các
cơ hội đó. Trong khi những hộ khá giả hơn có thể dễ dàng hưởng lợi, thì dân nghèo ven biển lại
có ít điều kiện để tiếp cận với các công nghệ mới, vì họ thiếu kỹ năng, tri thức, sự tự tin hoặc
trình độ văn hóa để sử dụng, cũng như không có tiền mua. Họ không có nhiều thời gian để đầu
tư phát triển sản xuất, và có quá ít nguồn dự trữ để đương đầu với những rủi ro thường đi kèm
với sự lựa chọn của họ. Hiện trạng phổ biến là họ thiếu những mạng lưới giúp họ tiếp cận với
tri thức, kinh nghiệm, kỹ thuật mới; với các nguồn tài chính và các thị trường có thể tận dụng
để làm thay đổi cuộc sống. Tiếp cận tài chính được coi là chìa khóa nhằm nắm bắt các cơ hội
đổi đời. Sinh kế vùng ven biển sẽ tiếp tục thay đổi do tác động của một môi trường năng động.
Các chương trình hỗ trợ sinh kế cần phải chú ý đến cục diện này cũng như yêu cầu về tính linh
hoạt khi lựa chọn và thiết kế các hoạt động hỗ trợ. (Nguồn: IMM, SCL CLIP 9)

Các hoạt động tạo thu nhập bổ sung hoặc thay thế thường được định nghĩa là các hoạt động có
thể thay thế, hoặc bổ sung cho những hoạt động tạo thu nhập truyền thống được coi là không
bền vững ở các mức độ hiện tại:
“Ý tưởng về sinh kế thay thế là các hoạt động này có thể tạo ra động lực cho người dân để
họ chấm dứt những họat động sinh kế thiếu bền vững đang được áp dụng, và theo đuổi
những loại hình khác có tính bền vững hơn. Để đạt kết quả, phương án thay thế cần phải
đem lại lợi ích kinh tế. Tuy nhiên… khả năng sinh lợi không phải là một nhân tố duy nhất.
Thái độ đối với việc giải quyết rủi ro, việc tiếp cận quyền tài sản, bối cảnh gây thương tổn
và những ảnh hưởng về thể chế sẽ tạo ra những tác động tới quá trình ra quyết định của
người dân. Do vậy, khái niệm về các phương án thay thế trở nên phức tạp hơn nhiều. Mục
đích của sinh kê thay thế không chỉ là tìm ra hoạt động thay thế mà trên lý thuyết có thể
đưa ra một sự lựa chọn nào đó và dự kiến sẽ thúc đẩy tính bền vững… Trên thực tế, mục
đích đó là tìm ra các giải pháp phù hợp với các chiến lược sinh kế hiện tại của người dân,
và nhờ đó sẽ tạo ra tác động tích cực đến sinh kế của họ cũng như đến việc khai thác - sử
dụng tài nguyên thiên nhiên” (IDL và IUCN, 2004, tr. 7).

12
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

2.3. Khái quát bài học kinh nghiệm quốc tế

Những đánh giá tổng kết về kinh nghiệm hỗ trợ sinh kế cho các cộng đồng ven biển đề cập trong
tài liệu này được dựa vào nguồn tư liệu sẵn có. Quá trình tổng kết đi sâu vào phân tích nội dung
các chương trình hỗ tợ sinh kế, cũng như các loại hình hoạt động đã được triển khai ở nhiều
quốc gia. Tuy nhiên, các tư liệu sẵn có đều liên tục nhấn mạnh rằng sinh kế là vấn đề mang đặc
trưng bối cảnh, và phụ thuộc vào những thông số riêng biệt ở từng địa điểm. Do vậy, thành công
của các hoạt động sinh kế nhất định ở những nơi khác chưa hẳn đã phù hợp hoặc có khả năng
thành công với một cộng đồng nào đó tại Việt Nam. Như vậy, chỉ có thể học hỏi được một phần
từ kinh nghiệm hỗ trợ sinh kế cụ thể cũng như các hoạt động tạo thu nhập thay thế ở các quốc
gia, vùng lãnh thổ khác.

Điều có giá trị hơn là cần rà soát lại quá trình cung cấp những dịch vụ hỗ trợ sinh kế, bao hàm
cách thức xác định, đánh giá và triển khai các hoạt động nhằm tăng khả năng thành công. Những
bài học thu dedược về quá trình này sẽ có tính khả thi cao hơn đối với chương trình LMPA cũng
như các địa điểm KBTB ở Việt Nam, và đưa ra những định hướng quý báu.

2.4. Các loại hình hỗ trợ sinh kế

Hỗ trợ sinh kế có thể được cung cấp tới các cộng đồng nhằm giúp họ giảm bớt sự phụ thuộc
cũng như tác động tiêu cực đối với nguồn lợi biển. Hỗ trợ sinh kế có thể được thực hiện theo
các hình thức như sau:
1. Tạo dựng một môi trường thuận lợi - cải thiện các nguồn lực sinh kế
2. Tăng cường các hoạt động tạo thu nhập và sinh kế hiện tại
3. Phát triển các hoạt động sinh kế thay thế hoặc bổ trợ (AIG)
4. Tạo môi trường thuận lợi về thể chế, chính sách

Phương pháp thứ 4 - là thành phần không thể tách rời của dự án mạng lưới KBTB - được coi
là giải pháp vượt quá phạm vi thực hiện của Hợp phần LMPA, do đó sẽ không được tổng kết ở
đây.

A: Tạo dựng một môi trường kinh tế thuận lợi

Những người dân sống phụ thuộc vào các tài sản sẵn có để phục vụ cho sinh kế của họ (Hộp
2.1). Một cộng đồng nào đó có thể thiếu một vài loại nguồn lực sinh kế và như vậy họ bị hạn chế
về các giải pháp lựa chọn để sinh sống. Bằng việc tạo ra một môi trường kinh tế thuận lợi, chúng
ta có thể làm gia tăng nguồn lực sinh kế của hộ gia đình và cộng đồng. Cải thiện nguồn lực sinh
kế, và tạo điều kiện tiếp cận chúng, có thể giúp đạt được 2 mục tiêu cùng lúc: cải thiện điều kiện
sống, và mở ra những giải pháp sinh kế tích cực hơn.

(i) Cái thiện điều kiện sống

Mức sống người dân có thể được cải thiện nhờ môi trường tự nhiên tốt hơn, và có điều kiện tiếp
cận dễ dàng hơn tới các nguồn lực sinh kế. Những cải thiện như vậy có thể giúp tăng mức sống
và sự thịnh vượng trong cộng đồng, giảm thiểu những khó khăn. Một cách gián tiếp, những cải
thiện đó cũng có thể giúp tăng thu nhập hoặc thực phẩm phục vụ sức khỏe người dân, mặt khác
lại đỡ tốn thời gian (cải thiện nguồn nhân lực).

13
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Ví dụ:
 Một hệ thống quản lý chất thải tốt có thể giảm ô nhiễm, bảo đảm vệ sinh và ngăn ngừa
bệnh tật
 Cải thiện chất lượng và cung ứng nước sạch giúp nâng cao sức khỏe, giảm công lao động
phải dành cho việc lấy nước.

(ii) Mở ra những giải pháp sinh kế tích cực hơn

Nhờ gia tăng nguồn lực sinh kế của cộng đồng và giúp người dân dễ dàng tiếp cận với chúng,
mà cộng đồng có năng lực tốt hơn để tự cải thiện cuộc sống. Không chỉ dừng lại ở việc phát triển
những hình thức doanh nghiệp tư nhân hoặc các hoạt động sinh kế bổ trợ, mà những nguồn sinh
kế được gia tăng cũng tạo ra môi trường kinh tế thuận lợi cho các thành viên cộng đồng phát triển
những hoạt động sinh kế bổ trợ cho chính bản than họ.

Ví dụ:
 Một KBTB giúp cải thiện nguồn lực tự nhiên cho cộng đồng nhờ việc bảo vệ và quản lý
nguồn lợi cá. Các hoạt động khác cũng có thể giúp tăng nguồn lợi tự nhiên, chẳng hạn
như việc phục hồi rừng ngập mặn, chống ô nhiễm, tái tạo các quần đàn thủy sản tự
nhiên.

 Cải thiện cơ sở hạ tầng giao thông như đường sá, bến tàu v.v... có thể giúp tiếp cận dễ
dàng hơn với thị trường, mở ra các cơ hội trao đổi thương mại với các cộng đồng khác.
Việc giảm chi phí vận chuyển cũng có nghĩa là một số doanh nghiệp rất nhỏ cũng có thể
thu lợi.

 Tăng khả năng tiếp cận tới các nguồn thông tin có thể tạo ra nhiều cơ hội việc làm hơn.
Cải thiện nguồn lực xã hội, chẳng hạn như hỗ trợ trên đất liền, cũng giúp cho các thành
viên cộng đồng có thể tận dụng tốt hơn các cơ hội này.

 Tiếp cận tốt hơn đến các nguồn vốn tín dụng có thể tạo cơ hội cho các thành viên cộng
đồng vay tiền để phát triển kinh doanh. Vốn tín dụng sẽ có thể giúp họ bớt phụ thuộc vào
những cơ chế cho vay tư nhân đang phổ biến, đồng thời có nhiều giải pháp tiêu thụ sản
phẩm hơn (bán sản phẩm cho người khác mà không phải là chủ nợ).

 Cải thiện giáo dục đào tạo giúp người dân có được công việc ổn định hơn (điều mà họ khó
đạt được trước đây), chẳng hạn như một công việc trên đất liền, mặt khác giúp họ phát
triển các ngành nghề mới nhờ trang bị các kỹ năng và tri thức cần thiết, chẳng hạn như
làm đồ thủ công mỹ nghệ hoặc dịch vụ lưu trú.

 Cải thiện việc cung cấp điện và các nhu yếu phẩm khác cũng sẽ tạo thuận lợi cho nhiều
lĩnh vực hoạt động kinh tế - xã hội.

B: Tăng cường các hoạt động tạo thu nhập và sinh kế hiện tại

Nguồn lực sinh kế được tăng cường cũng giúp nâng cao khả năng sinh lợi và tính bền ững của
các hoạt động sinh kế hiện tại. Bên cạnh việc làm gia tăng nguồn lực sinh kế, các chương trình
hỗ trợ có thể tập trung vào việc cải thiện sinh kế hiện tại và giải quyết những khó khăn trong công
tác phát triển.
Ví dụ:
 Giảm thiểu rủi ro – xây dựng kế hoạch đối phó với những nguy cơ gây hại cho sức khỏe

14
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

con người, cũng như những hiểm họa kinh tế


o Radio trên các tàu cá giúp dự báo phòng chống bão lụt và liên lạc về cộng đồng
o Nâng cấp các bến cảng
 Gia tăng giá trị – tạo thêm giá trị gia tăng cho các sản phẩm và dịch vụ hiện có, chẳng hạn
như:
o Chế biến sản phẩm từ cá
o Nâng cao số lượng và chất lượng dịch vụ du lịch
 Giới thiệu các công nghệ tiên tiến để thu lợi nhuận cao hơn và bền vững hơn, chẳng hạn
như:
o Các kỹ thuật ưu việt hơn về nuôi trồng thủy sản
o Các phương thức khai thác ít mang tính hủy diệt hơn
o Các mô hình cải tiến trong nông nghiệp
 Quản lý nguồn lợi tốt hơn – các nguồn lợi tự nhiên nếu được quản lý và bảo vệ tốt hơn sẽ
làm tăng tính bền vững của sinh kế, và duy trì được lâu dài các hoạt động tạo thu nhập:
o Thành lập các KBTB
o Tái tạo nguồn lợi biển tự nhiên
o Nâng cao nhận thức và thi hành nghiêm chỉnh các quy định cấm khai thác hủy
diệt
o Kiểm soát việc khai thác nguồn lợi chung (VD: cua đá)
 Tạo thuận lợi cho việc tiếp cận các thị trường và tiêu thụ sản phẩm – giúp cho người sản
xuất thu lãi nhiều hơn thông qua các cơ chế trao đổi thương mại tốt hơn:
o Làm hợp đồng với người mua
o Mô hình hợp tác xã.v.v…

C: Phát triển các hoạt động tạo thu nhập thay thế hoặc bổ trợ

Ngoài việc làm gia tăng nguồn lực sinh kế nói chung để tạo ra những giải pháp lựa chọn sinh kế
tốt hơn, các chương trình hành động có thể tập trung vào việc xác định và trợ giúp cho các hoạt
động tạo nguồn thu nhập thay thế hoặc bổ sung cho các hoạt động hiện thời. Đối với các cộng
đồng KBTB, hoạt động sinh kế bổ trợ nhìn chung nhằm thay thế cho nghề khai cá hoặc các hoạt
động khác phụ thuộc vào nguồn lợi tự nhiên đang suy giảm.

Có thể sẽ có nhiều cơ hội sinh kế bổ trợ hơn, nếu các nguồn lực sinh kế được tăng cường, và
một môi trường kinh tế thuận lợi được hình thành. Tuy nhiên, trong trường hợp này, cần có thêm
việc hỗ trợ sinh kế theo mục tiêu nhằm phát triển các sinh kế bổ trợ đã được xác định và đánh
giá là có tiềm năng lớn để thành công. Cần hướng sự hỗ trợ vào việc cải thiện những nguồn lực
sinh kế cụ thể, và các nhân tố cần thiết khác trong quá trình phát triển này, chẳng hạn như cơ sở
hạ tầng, tiếp cận thị trường, áp dụng công nghệ mới, và đào tạo dạy nghề.

2.5. Các loại hình hoạt động được chú trọng

Trong 3 loại hình hoạt động, nhóm A được chú trọng hơn nhóm B, và nhóm B được chú trọng
hơn nhóm C. Đó là do việc tạo lập một môi trường kinh tế thuận lợi, chẳng hạn như làm gia tăng
các nguồn lực sinh kế, có thể trực tiếp nâng cao mức sống và cho phép cộng đồng cũng như các
hộ gia đình tự cải thiện sinh kế của chính họ. Loại hình hoạt động này cũng thường rộng hơn và
có tiềm năng để trợ giúp trực tiếp hoặc gián tiếp đối với nhiều hộ gia đình hơn. Những hoạt động
như vậy đều có các tác động về lâu dài, ít rủi ro và ít thất bại hơn.

15
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Để có thể mở rộng phạm vi tác động, việc phân tích sinh kế luôn chỉ ra rằng phải khắc phục kịp
thời những thất bại trong môi trường hoạt động:

“…trừ khi những khó khăn chồng chất mà các cộng đồng nghèo ven biển đang phải đối
mặt, chẳng hạn như bị bỏ rơi trong quá trình xây dựng chính sách, thiếu vắng các tổ chức
địa phương, không có đủ các dịch vụ xã hội và cơ sở hạ tầng, cũng như khả năng bị tổn
hại do những biến động theo mùa được hiểu rõ và giải quyết triệt để, người dân sẽ không
thể tận dụng những cơ hội hoặc lợi thế được tạo ra bởi các dự án bảo tồn [và sử dụng bền
vững] tài nguyên thiên nhiên ”. Nguồn: Andrew Hurd & Melita Samoilys (IUCN) 1: 2004)

2.6. Hỗ trợ cấp cộng đồng và cấp hộ gia đình

Hỗ trợ cấp cộng đồng có thể được thực thi nhằm giúp cho nền kinh tế phát triển, và xây dựng một
môi trường thuận lợi cho sự phát triển của những ngành nghề nhất định. Hỗ trợ cấp cộng đồng
phải hướng tới đa số người dân trong cộng đồng và đặt trọng tâm về phát triển kinh tế, chẳng hạn
như các dự án về cơ sở hạ tầng.

Ví dụ, một cộng đồng hoặc một địa điểm nào đó có thể có những tiềm năng du lịch lớn chưa được
khai thác, mà chính quyền địa phương đã coi phát triển du lịch là lĩnh vực then chốt cho phát triển
kinh tế địa phương. Các hoạt động hỗ trợ sinh kế có thể giúp phát triển du lịch và bảo đảm cho
nhóm mục tiêu và những đối tượng khác đều được tham gia và hưởng lợi từ du lịch.

Để bổ sung hoặc thay thế cho hình thức hỗ trợ ở cấp cộng đồng, hỗ trợ cấp hộ gia đình cũng có
thể được áp dụng. Hình thức này có lẽ ít tốn kém hơn nhưng cũng bị giới hạn ở quy mô nhỏ hơn,
trong phạm vi của một số chương trình hỗ trợ sinh kế nhất định. Các chiến lược hỗ trợ sinh kế
thành công đều phải có những hoạt động hướng tới các cá nhân nói riêng và cả cộng đồng nói
chung.

Tuy nhiên, việc tập trung vào một số hộ gia đình hoặc cá nhân nhất định có thể có một số vấn đề.
Những ý kiến đề xuất cho rằng, hỗ trợ cấp hộ gia đình cần có:
• Tiêu chí rõ ràng, có căn cứ và quy trình minh bạch để lựa chọn các nhóm mục tiêu cho
hoạt động hỗ trợ; và có sự chấp thuận của cộng đồng đối với những tiêu chí đó;
• Tài liệu hướng dẫn hoạt động, trong đó nêu ra những tiêu chí thẩm định cụ thể cho các đề
án xin cấp vốn tài trợ hoặc tín dụng. Các tiêu chí thẩm định phải gồm những tiêu chuẩn
về xã hội, thể chế, kinh tế, kỹ thuật, tài chính và môi trường (ILO và Ngân hàng Thế giới,
2005)

2.7. Các hoạt động tạo thu nhập thay thế

“Việc tạo ra một môi trường thuận lợi cho phép người dân mưu cầu một cuộc sống ổn
định sẽ thành công nhờ sử dụng bền vững các nguồn lực hơn là các dự án sinh kế thay
thế đơn lẻ (Nhóm IDL và IUCN 2004, tr. 8)”.

Có những ý kiến trái ngược về việc phát triển sinh kế bổ trợ. Những ý kiến ủng hộ cho rằng đây
là một phương thức tiềm năng để cải thiện sinh kế, có lẽ bởi vì chúng không khó hiểu, và những
lợi ích mà chúng có thể đem lại đều rõ ràng và trực tiếp phục vụ người dân. Tuy vậy, các tài liệu

16
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

quốc tế cũng chỉ ra một nguy cơ tiểm ẩn, đó là nhìn chung các hoạt động này ít có khả năng cải
thiện được sinh kế ven biển. Các tiềm năng cải thiện sinh kế hiện thời nên được khai thác trước
khi tạo sinh kế bổ trợ. Phát triển sinh kế bổ trợ khá rủi ro vì các lý do sau:
 Đòi hỏi kỹ năng và tri thức mới (đôi lúc là cả công nghệ mới)

 Đòi hỏi phải có một mô hình kinh doanh mới chưa hề được chứng minh về hiệu quả với
cộng đồng và không quen thuộc

 Đòi hỏi phải sự tích cực tham gia cộng đồng địa phương

 Có thể cần lượng vốn đầu tư lớn

 Đòi hỏi hình thức sử dụng mới hoặc khác biệt đối với nguồn lực sinh kế của hộ gia đình
và cộng đồng

 Những người nghèo thường ngần ngại trước nguy cơ gặp rủi ro, và do đó không mấy
quan tâm tới các hoạt động sinh kế bổ trợ.

 Phạm vi và tính bền vững của các lợi ích đạt được thường không minh chứng cho số
lượng nguồn lực cần huy động.

Trong nhiều dự án, các ý tưởng về hoạt động tạo thu nhập bổ trợ thường được lựa chọn ‘trên giá
sách’, từ một danh sách dài các ý tưởng trên tòan cầu mà không phải lúc nào cũng tương ứng
với nhu cầu, nguyện vọng và năng lực của những người dân ở địa phương, hoặc với đặc trưng
của loại thị trường mà họ được tiếp cận. Các hoạt động sinh kế bổ trợ được xác định và lựa chọn
bởi những “người bên ngoài” cho cộng đồng có nguy cơ thất bại rất cao.

Như giải thích ở trên, các loại hình sinh kế đều có tính đặc trưng riêng cho bối cảnh của những
thuộc tính khác nhau ở từng cộng đồng. Như vậy, các hoạt động tạo thu nhập bổ trợ có thể thành
công ở cộng đồng này nhưng chưa chắc đã khả thi hoặc được ủng hộ ở cộng đồng khác. Tính
khả thi của các hoạt động sinh kế bổ trợ sẽ dao động rất lớn tùy thuộc vào địa địa điểm, do đó
không thể có một giải pháp hoặc một hoạt động nào phù hợp cho tất cả các địa điểm. Thay vào
đó, phải lựa chọn ra một nhóm hoạt động riêng phù hợp với điều kiện cụ thể và nguồn lực sinh
kế của từng cộng đồng.

Vì thế, các dự án tạo môi trường kinh tế thuận lợi thường được chú ý hơn so với các dự án về các
hoạt động tạo thu nhập bổ trợ cụ thể. Tuy nhiên, việc giải quyết các vấn đề trong một môi trường
rộng lớn như vậy thường vượt quá phạm vi và quy mô hoạt động của các tổ chức bảo tồn hoặc
cơ quan quản lý tài nguyên. Trong trường hợp này, các dự án nhỏ có thể được triển khai theo
một số hướng tích cực nhất định.

Các hoạt động sinh kế thay thế và bổ trợ có thể vẫn được xem là phù hợp, nhưng phải được đánh
giá cẩn trọng nhằm xác định tính phù hợp với sinh kế địa phương và khả bền vững. Những hoạt
động bổ trợ cho sinh kế truyền thống (đang diễn ra) thường ít rủi ro hơn và do đó được ưu tiên
hơn so với các phương án thay thế hoàn toàn những hoạt động hiện tại.

17
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

2.8. Quá trình hỗ trợ sinh kế bền vững vùng ven biển

2.8.1. Tìm hiểu điều kiện sinh kế địa phương

Để hình thành được các phương án thay thế có hiệu quả và bền vững là không hề đơn giản. Các
chiến lược về sinh kế thường phức tạp và linh hoạt, mặt khác chúng chịu tác động của nhiều
nhân tố và lực lượng khác nhau. Tìm hiểu vì sao và bằng cách nào người dân nông thôn có thể
đa dạng hóa các hoạt động tạo thu nhập là cơ sở để xây dựng chiến lược hữu hiệu nhằm trợ
giúp cho quá trình này.

Mỗi cộng đồng lại có những đặc điểm và nhu cầu riêng. Do vậy, các chương trình hành động cần
phải thiết kế sao cho phù hợp. Hơn thế, mỗi cộng đồng thường được cấu thành bởi một số nhóm
kinh tế - xã hội (ví dụ: các nhóm cực nghèo, ngư dân nghèo, công nhân viên chức nhà nước, dân
tộc thiểu số, một thôn ấp nhất định, dân ngụ cư.v.v…). Các nhóm này có thể khác nhau về mục
tiêu, thành phần, quyền tài sản, ưu điểm và cơ hội. Họ cũng có thể có các cách thức khai thác
- sử dụng nguồn lợi khác nhau. Bởi vậy, việc xác định và lựa chọn các hoạt động hỗ trợ sinh kế
cần dựa trên bối cảnh sống của cộng đồng, cũng như căn cứ vào những hiểu biết cụ thể về sinh
kế của các nhóm kinh tế - xã hội khác nhau.

Các tài liệu cho thấy yêu cầu cần hiểu sâu sắc hơn bối cảnh sinh kế của các cộng đồng ven biển
trước khi xác định chương trình hành động (chẳng hạn như thực hiện giải pháp thay thế). Không
thể xác định được và hiểu rõ những cơ hội cải thiện sinh kế mà chưa hiểu về các loại hình sinh
kế hiện tại, cùng với bối cảnh và những hạn chế của chúng. Một khi hiểu được sâu sắc hơn về
sinh kế ven biển, chúng ta sẽ có cơ sở để tìm ra giải pháp tác động thích hợp và hữu hiệu. Nếu
không có được sự hiểu biết đó, các giải pháp thay thế sẽ không phát huy được giá trị. Khung Sinh
kế Bền vững (Hình 2.1) cung cấp một hướng tiếp cận tốt để phân tích sinh kế người dân.

2.8.2. Sự tham gia của cộng đồng

Vì những lý do đó, các cộng đồng địa phương cần được tham gia vào quá trình xác định, đánh giá
và thực hiện các hoạt động hỗ trợ sinh kế. Tiếp cận dưới sự hướng dẫn của cộng đồng là việc làm
cần thiết, bởi lẽ người dân địa phương hiểu rõ nhất những mục tiêu, nguồn lực, điều kiện, năng lực
và khó khăn của chính họ. Sự tham gia của cộng đồng cho phép đánh giá tốt hơn những ưu điểm,
nhược điểm, cơ hội và nguy cơ, cũng như có được các giải pháp tác động hữu hiệu hơn cho việc
hỗ trợ sinh kế. Cách tiếp cận từ dưới lên và dựa vào nhu cầu sẽ giúp thiết kế được các chương trình
hành động đáp ứng trực tiếp nhu cầu hỗ trợ sinh kế ở địa phương, chứ không phải là việc những
người ngoài cuộc với hiểu biết hạn chế lại ra quyết định hoặc phỏng đoán về nhu cầu của cộng đồng

18
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Hộp 2.3: Sự tham gia của cộng đồng và các quá trình hành động dựa vào nhu cầu
ILO – Ngân hàng Thế giới

Việc triển khai chương trình và xây dựng năng lực cần được tiến hành cùng lúc. Năng lực quản
lý của cộng đồng phải được bồi dưỡng liên tục để họ có vị thế thuận lợi hơn nhằm thực hiện
chức năng của mình một cách độc lập, và về lâu dài không cần đến sự trợ giúp của cơ quan
tài trợ. Đồng thời, cộng đồng có thể bắt tay vào việc xác định và thực hiện các dự án cụ thể.
Những hướng dẫn viên phải giúp các nhóm cộng đồng nâng cao năng lực thông qua “tập huấn
tu nghiệp” về quản lý dự án, thông qua các nỗ lực xây dựng nhận thức và hỗ trợ các nhóm
cộng đồng của chính quyền, các nhà tài trợ, cũng như đông đảo công chúng. Khi cần thiết, sự
đóng góp của cộng đồng vào dự án như lao động, hiện vật hoặc tiền mặt sẽ phát huy tinh thần
làm chủ, giảm chi phí và tăng cường tình đoàn kết hữu nghị thông qua đoàn thể và các hoạt
động chung.

Các quá trình hoạt động ở cấp cộng đồng không chấp nhận những hình thức phân biệt xã hội
(social exclusion), mà nâng cao vị thế cho các nhóm dân cư có cuộc sống bấp bênh như những
hộ dân di cư, phụ nữ và các gia đình nghèo. Việc thu hút các nhóm đối tượng này tham gia vào
các quá trình hành động dựa vào nhu cầu sẽ là động lực để họ hội nhập kinh tế… Các cách
thức tiếp cận nhằm nâng cao vai trò - vị trí của cộng đồng và xây dựng năng lực cho họ sẽ có
thể đưa ra giải pháp tốt cho những mô hình thể chế nhà nước đang gặp khó khăn… Việc đưa
đại diện chính quyền vào các quá trình hoạt động ở cấp cộng đồng cũng có thể tăng cường
sự tin cậy và hợp tác, nâng cao khả năng ứng phó và trách nhiệm của chính quyền. Khi được
thực hiện song song với các chương trình xây dựng năng lực cho chính quyền địa phương của
nhà tài trợ, các quá trình này có thể sẽ củng cố được các thể chế chính quyền phục vụ công
tác hỗ trợ sinh kế… Nâng cao vị thế cộng đồng sẽ có thể… biểu đạt “tiếng nói” của cộng đồng
một cách rõ nét hơn tới các cấp chính quyền (ILO-Ngân hàng Thế giới 2005, tr.12).

Ngoài ra, cách thức tiếp cận dưới sự hướng dẫn của cộng đồng sẽ nâng cao năng lực phát triển cộng đồng
ở địa phương - điều có ý nghĩa lớn sau khi các dự án đã kết thúc. Nghiên cứu và phân tích sinh kế, xác
định và triển khai các hoạt động cần tiến hành song song với xây dựng năng lực cho cộng đồng (Hộp 2.4).

19
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Hộp 2.4: Chương trình Phát triển Kecamatan (KDP)

Chương trình KDP được triển khai thí điểm từ năm 1998 ở 28 thôn làng của Indonesia. KDP
là một trong những chương trình phát triển dựa vào cộng đồng lớn nhất thế giới, trao quyền
ra quyết định phát triển cho cấp cơ sở, tới hàng vạn dân nghèo trên toàn đất nước Indonesia.
Chương trình này cho phép các cộng đồng nông thôn tự quyết định cách thức cải thiện sinh kế
của họ, xây dựng cơ sở hạ tầng thích hợp, cung cấp dịch vụ y tế và giáo dục, và củng cố các
thể chế có hiệu quả trong cộng đồng cũng như chính quyền.

Các khoản tài trợ, dao động từ 50.000 đến 150.000 USD cho mỗi kecamatan (tức tiểu khu,
tương đương cấp xã – ND), được cấp thẳng cho các cộng đồng làm kinh phí thực hiện cho
những họat động mà người dân cho là quan trọng nhất. Các cán bộ hướng dẫn đã qua đào tạo
tổ chức hỗ trợ kỹ thuật cho các cộng đồng trên cả nước. Trong vòng 9 năm, KDP đã cải thiện
đời sống của nhân dân ở hơn 34.000 thôn làng - gần bằng một nửa tổng số các cộng đồng
nghèo vùng nông thôn ở Indonesia.

“Trước đây, các chương trình phát triển được “ban phát” cho chúng tôi, và những người ở cấp
trên quyết định xem chúng tôi cần gì”, một người dân tự hào nói “Chương trình KDP đã nâng
cao vị thế của chúng tôi, giúp chúng tôi tự ra quyết định dựa vào nhu cầu thực tế. Chúng tôi đã
tham gia vào quá trình này ngay từ đầu và bây giờ rất hài lòng với kết quả đạt được”

Những đặc điểm về cấu trúc chương trình KDP


 Cam kết đa ngành và hướng tiếp cận dưới hình thức “thực đơn mở” sẽ giúp người dân có
cơ sở để tự mình chọn lựa ra các dự án hoặc hoạt động mà họ coi là quan trọng nhất ;
 Lồng ghép chương trình tín dụng cho các hoạt động kinh tế, mặc dù vẫn còn đang gây
tranh luận về những mức lãi suất hợp lý, nhưng làm tăng sự lựa chọn ở cấp thôn ấp, và có
thể cung cấp một hình thức quản lý rủi ro được “xã hội hóa”;
 Việc thiết kế kỹ lưỡng và nhanh chóng như chuẩn bị một chiến dịch quy mô ngay từ đầu,
sẽ làm tăng độ tin cậy với người dân địa phương về những lợi ích mà chương trình sẽ đem
lại cho họ;
 Người dân cần được khuyến khích để tự nêu lên ý kiến của mình, hơn là thông qua trung
gian như các TCPCP và các tổ chức cộng đồng
 Chuyển giao trách nhiệm thực hiện đến một cơ quan có năng lực hạn chế hơn, nhưng
có cơ cấu triển khai ở cấp vùng hoặc cấp cơ sở, cho phép Ngân hàng xây dựng khung
chương trình dễ dàng;
 Ngân hàng sẵn sàng cam kết hỗ trợ về nhân lực ở mức cao, với các nhân viên hoạt động
ngay trong nước, để giám sát việc thiết kế và thực thi chương trình.

(World Bank 2002)

2.8.3 Tầm quan trọng của các thể chế địa phương

Các thể chế địa phương có vai trò quan trọng đối với thành công của các hoạt động hỗ trợ sinh
kế. Mặc dù LMPA không có đủ chức năng để cải cách thể chế địa phương, nhưng hợp phần cần
bảo đảm mối quan hệ chặt chẽ giữa các cơ quan, tổ chức chủ chốt trên địa bàn. Các cơ quan nhà
nước ở địa phương, đặc biệt là các tổ chức quần chúng như Hội Phụ nữ, hiểu biết rất rõ và có
quan hệ tốt với cộng đồng trong vùng. Họ có thể hỗ trợ kỹ thuật hoặc hướng dẫn các hoạt động
phát triển cộng đồng.

20
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Liên kết và quan hệ đối tác với giới doanh nghiệp địa phương cũng rất có giá trị. Trong một số
trường hợp, các doanh nhân địa phương có thể giúp trang bị cho cộng đồng những kỹ năng kinh
doanh mà họ thường thiếu, và có thể giúp cộng đồng tiếp cận với các thị trường bên ngoài, đồng
thời cung cấp dịch vụ quản lý khi gánh vác những rủi ro lớn hơn trong kinh doanh.

Mỗi tổ chức có thể cung cấp những tri thức và kỹ năng đa dạng nhất định đóng góp cho quá trình
phát triển, tuy nhiên chỉ có một số ít có thể cung cấp tất cả. Việc thiết lập quan hệ đối tác giữa các
cơ quan, đơn vị khác nhau sẽ tạo điều kiện để họ bổ khuyết và giúp đỡ lẫn nhau. Để định hình và
trợ giúp một quá trình hành động dưới sự hướng dẫn của cộng đồng, phải cho ra đời các thể chế
mới dựa vào cộng đồng. Những lợi ích của quá trình hành động dưới sự hướng dẫn của cộng
đồng này đã được trình bày ở trên. Một cách tổng quát, các chương trình hỗ trợ sinh kế cần lựa
chọn và thiết kế những hoạt động có tính thực tế và khả thi tùy theo năng lực về mặt tổ chức của
các thể chế ở địa phương.

Hộp 2.5: Các thể chế địa phương

PEMSEA (2003) đưa ý kiến tranh luận rằng, một trong những nguyên nhân chủ yếu dẫn đến
sự xuống cấp môi trường dải ven bờ là do những thất bại về thể chế. Những thất bại trong hệ
thống thị trường, nạn ô nhiễm và khai thác tài nguyên quá mức, những chênh lệch về lợi ích
và khuyết thiếu về quyền tài sản, cùng với việc áp dụng không phù hợp hoặc không nhất quán
các chính sách của nhà nước, chẳng hạn như các chính sách bất cập về tăng trưởng kinh tế,
hệ thống lập pháp và chấp pháp yếu kém, đều góp phần làm gia tăng áp lực lên môi trường
dải ven bờ - mà một trong những hậu quả là làm tổn hại đến sinh kế vùng ven biển và thúc đẩy
các hình thức khai thác thiếu bền vững đang diễn ra trước mắt chúng ta (IDL và IUCN 2004,
tr.19).

2.8.4. Tiếp cận có hệ thống - phương pháp SLED

Rõ ràng là, cả các chương trình phát triển chung hay những dự án hỗ trợ dân nghèo theo mục
tiêu riêng lẻ đều mở ra con đường cho các gia đình thoát khỏi đói nghèo. Bên cạnh những cách
thức ứng phó đã nêu, còn có những phương pháp tiếp cận cụ thể khác có thể áp dụng để tăng
hiệu quả của các giải pháp tác động đến cộng đồng nghèo ở các địa phương. Những phương
pháp tiếp cận này đều xuất phát từ Khung Sinh kế Bền vững (SLF) đã đề cập ở phần trước.

IMM đã xây dựng một quy trình nhằm tìm hiểu có hệ thống về sinh kế dân nghèo và cùng làm
việc với người dân để có thể củng cố tính bền vững của các loại hình sinh kế hiện tại, hoặc tìm ra
những phương án thay thế đa dạng. Tăng cường và Đa dạng hóa Sinh kế bền vững (Sustainable
Livelihoods Enhancement and Diversification – SLED) là một trong những quy trình đang được
IMM sử dụng và tiếp tục hoàn thiện, trước yêu cầu ngừng áp dụng các phương thức tiếp cận hiện
hành về khuyến khích các loại hình “sinh kế thay thế” hiện hành để chuyển sang một cách tiếp
cận tòan diện hơn cho các cộng đồng sống phụ thuộc vào rạn san hô ở Nam Á (IMM).

Phương pháp SLED đề xuất việc phân tích có hệ thống ở nhiều giai đoạn. Đối với hợp phần
LMPA, khâu đầu tiên là làm rõ hiện trạng không bền vững của nguồn lợi biển, và các hộ gia đình
ngư dân cần hỗ trợ để thay đổi sinh kế sao cho ít phụ thuộc hơn vào nguồn lợi biển và trở nên
bền vững hơn. Quá trình thực hiện SLED bao gồm:
 Đánh giá có hệ thống các chiến lược sinh kế hiện tại

 Xác định tiềm năng cho việc thay đổi những chiến lược hiện tại dựa vào năng lực sẵn có

21
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

 Đánh giá nhu cầu địa phương và hình thức tiến hành đối với những hỗ trợ từ bên ngoài để
thúc đẩy sự thay đổi đó

 Xây dựng năng lực phát triển sinh kế để ứng phó kịp thời với những thay đổi trong tương lai

Hộp 2.6: Những bài học từ Nam Á

Dự án Corali của IMM đang xây dựng quy trình thực hiện SLED như đã nêu ở trên. Dự án đúc
rút những bài học kinh nghiệm về phát triển sinh kế bền vững vùng ven biển trong khu vực.
Dưới đây là một số bài học:
• Trước khi tiến hành các công việc phục vụ phát triển và đổi mới sinh kế, cần tìm hiểu các
chiến lược sinh kế hiện tại
• Cần kết nối công tác phát triển sinh kế với các biện pháp quản lý môi trường, kể cả việc
thực thi luật pháp.
• Điều quan trọng là phải có sự cam kết làm việc lâu dài với cộng đồng – nếu quá trình thực
hiện đòi hỏi cần nhiều thời gian mới đạt được kết quả bền vững
• Để thực hiện cam kết về lâu dài đó - cần phát triển những mối liên lạc và quan hệ đối tác
với các cơ quan, đơn vị, tổ chức đã tồn tại lâu dài trong cộng đồng.

Nguồn: http://www.innovation.ex.ac.uk/imm/Corali%20approach.htm

2.9. Quản lý chương trình và dự án

Hiện đã có một số tài liệu hướng dẫn quản lý các dự án tương tự như các hoạt động trong hợp
phần LMPA. De Silva (2004) đã nêu ra những thủ tục và biện pháp thực hành tối ưu đối với việc
cấp vốn trực tiếp cho các tiểu dự án ở cộng đồng, chẳng hạn như thông qua một quỹ xóa đói giảm
nghèo giải ngân theo nhu cầu vay vốn có sự quyết định của cộng đồng. Tài liệu này cũng sẽ cung
cấp một số định hướng cho việc thiết kế tổng thể, triển khai, kiểm tra và đánh giá dự án.

Một số chương trình, dự án quốc tế đã đưa vào sử dụng một quỹ xóa đói giảm nghèo giải ngân
theo nhu cầu vay vốn có sự quyết định của cộng đồng (Hộp 2.7; 2.8).

Phần 4 của nghiên cứu này đề xuất một phương thức quản lý cho Quỹ Giảm nghèo của hợp phần LMPA.

22
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Hộp 2.7: Chương trình Phục hồi và Phát triển Kalametiya (KRD), Viện Quản lý Nước
Quốc tế

Mới đây, quỹ ủy thác KRD đã được thành lập nhằm trợ giúp các cộng đồng ven biển ở Sri
Lanka bị ảnh hưởng bởi thảm họa sóng thần. Quỹ này có những nguyên tắc như sau để đảm
bảo “luôn luôn cân nhắc những yếu tố quan trọng có thể ảnh hưởng đến tính linh hoạt của cộng
đồng, và tránh gây ra hiểu lầm khi triển khai họat động”:
• Minh bạch ngay ở cấp cơ sở, để bảo đảm rằng cộng đồng nắm rõ mục tiêu và các hoạt
động mà chúng ta đề nghị.
• Công bằng khi lựa chọn giải pháp tác động, để bảo đảm rằng các nhóm dân cư sống bấp
bênh nhất không bị bỏ rơi.
• Công bằng khi lựa chọn đối tượng hưởng lợi cho từng giải pháp tác động, để bảo đảm rằng
sự lựa chọn đó không gây mâu thuẫn trong nội bộ cộng đồng.
• Quan tâm đặc biệt đến nhu cầu của phụ nữ và trẻ em, nhất là các hộ mất con hoặc không
còn lao động trụ cột.
• Bảo đảm cho tất cả các hoạt động can thiệp đều mang tính bền vững về môi trường vì lợi
ích lâu dài của cộng đồng và góp phần thực hiện chủ trương về khai thác bền vững được
phản ánh trong các chính sách quản lý tài nguyên thiên nhiên của nhà nước.

Ngoài ra, một bộ tiêu chí tổng hợp cũng sẽ được soạn thảo cho từng giải pháp tác động, nhằm
xác định cách thức lựa chọn đối tượng hưởng lợi, và tránh những giả định mơ hồ có thể gây
mâu thuẫn trong cộng đồng sau này. Để làm điều này, mỗi giải pháp tác động cần được thảo
luận với cộng đồng trước khi xây dựng chương trình chi tiết, để nắm bắt được các quan điểm
và vấn đề ưu tiên của người dân địa phương. Sự tham gia của đối tượng hưởng lợi là rất
quan trọng nhằm phát huy tinh thần làm chủ đối với các hoạt động trong cộng đồng - một điều
rất cần thiết nếu các phương án tác động của Quỹ Ủy thác này nhằm vào mục đích đạt được
những tác động dài hạn. Ban Chủ nhiệm của Quỹ Ủy thác KRD sẽ cung cấp những tư vấn
chuyên sâu về kỹ thuật, kèm theo những hướng dẫn về quản lý hoạt động dự án. Một Quản
đốc Thực địa sẽ được dự án bổ nhiệm để điều phối và thực hiện dự án ở các cơ sở trong khư
vực Kalametiya. Quỹ Ủy thác cũng tìm kiếm xây dựng mạng lưới đối tác gồm các cơ quan nhà
nước, các tổ chức PCP, công ty tư nhân và các cá nhân, để huy động họ tham gia vào lập kế
hoạch, vận dụng kỹ năng và đóng góp trang thiết bị cho các hoạt động được đề xuất.

Nguồn: http://www.iwmi.cgiar.org/tsunami/KALAMETIYA/

23
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Hộp 2.8: Quỹ Xóa đói Giảm nghèo Thánh Lucia

Quỹ XĐGN Thánh Lucia là một quỹ đầu tư xã hội cỡ nhỏ được Ngân hàng Thế giới rót vốn
thông qua Khoản vay phục vụ Học tập và Sáng tạo (Learning and Innovation Loan), đồng thời
cũng đã nhận được sự trợ giúp tài chính của Liên minh Châu Âu. Quỹ này cấp kinh phí cho
khoảng hơn 100 dự án khác nhau. Chương trình này được tiến hành dựa vào nhu cầu: Quỹ
XĐGN nhận và xem xét đề nghị từ các cộng đồng, tiến hành thẩm định xem đề nghị đó có
phản ánh đúng nhu cầu và các vấn đề ưu tiên của người dân địa phương hay không. Nhằm
phát huy sự tự chủ và tính bền vững ở tất cả các dự án, một Ban Quản lý Dự án Cộng đồng
(CPC) được thành lập để điều phối quỹ này trong suốt quá trình thực hiện, và gánh vác trách
nhiệm về việc tiếp tục quản lý quỹ lâu dài vào các hoạt động đang triển khai. Định hướng về
xóa đói giảm nghèo được hình thành dựa vào việc đánh giá những đặc điểm về nghèo đói ở
cộng đồng nơi xin vay vốn.

Trong Tài liệu Hướng dẫn Họat động, người ta soạn ra một “thực đơn” rõ ràng gồm nhiều sự
lựa chọn linh hoạt. Trên thực tế, tương ứng với dạng thức về nhu cầu của cộng đồng, quỹ
XĐGN tập trung vào các mảng: giáo dục, đường giao thông (thường được xem là cơ sở hạ
tầng kinh tế), nước sạch và vệ sinh môi trường. Mỗi dự án có thể được cấp tối đa 250.000
EC$ (tương đương 71.400 USD) từ quỹ XĐGN. Quỹ này cũng xây dựng cơ chế ký kết hợp
đồng với cộng đồng, bên cạnh việc sử dụng hình thức thầu khoán truyền thống với các công
ty tư nhân. Tính trên quy mô toàn cầu, quỹ XĐGN dành khoảng 20% tổng giá trị của các chi
phí hoạt động dự kiến vào việc xây dựng năng lực cho cộng đồng đáp ứng nhu cầu ưu tiên
của họ ở địa bàn.

Nhìn chung, các tiểu dự án được chính các cộng đồng và các TCPCP xác định và rót vốn đầu
tư; được thẩm định bởi các cán bộ, nhân viên của quỹ XĐGN hoặc các chuyên gia tư vấn được
quỹ thuê; do cộng đồng hoặc các nhà thầu tư nhân hay TCPCP thực hiện; và được giám sát
bởi các cán bộ hoặc chuyên gia tư vấn của qũy XĐGN hay cán bộ cơ quan nhà nước có thẩm
quyền. Việc quản lý tiểu dự án phải dựa trên những tiêu chí và thủ tục mà Tài liệu Hướng dẫn
Hoạt động quy định (tài liệu này được soạn thảo ngay trong giai đoạn Thiết kế dự án, tiếp đó
được đưa ra thử nghiệm trong giai đoạn Thí điểm, và hoàn thiện thông qua khâu Kiểm định).
(Nguồn: ESA International, 2004)

Cấp vốn trực tiếp cho cộng đồng

Các tài liệu quốc tế đều thể hiện sự ủng hộ đối với một quá trình hoạt động có sự hướng dẫn
của cộng đồng. Trong hầu hết các trường hợp, điều này gắn với việc thành lập một tổ chức cộng
đồng, mặt khác đòi hỏi cộng đồng phải giữ vai trò tiên phong và thiết lập quan hệ đối tác với cơ
quan cấp vốn.

Cấp vốn trực tiếp cho cộng đồng là một quá trình mà theo đó cơ quan cấp vốn (VD: Hợp phần
LMPA) giải ngân các khoản kinh phí trực tiếp tới những cộng đồng có trách nhiệm quản lý việc
triển khai các tiểu dự án. Cộng đồng thường có đại diện ở một hình thái tổ chức nhân dân nào đó
hoặc cũng có thể là ban quản lý dự án ở địa phương. Do vậy, không hẳn là “cộng đồng” chung
chung đứng ra ký kết hợp đồng, mà một nhóm người nào đó sẽ đại diện cho cộng đồng làm việc
này.

Chính quyền các cấp có thể sử dụng một loạt công cụ thể chế để hỗ trợ và cấp vốn cho các tổ

24
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

chức cộng đồng, thông qua các cơ quan nhà nước ở địa phương, thành phần tư nhân, tổ chức
xã hội, hoặc tổ chức quần chúng. Mặc dù có những khác biệt về vai trò của từng chủ thể cũng
như đường đi của quy trình cấp vốn, có thể hình dung sự hỗ trợ đến cộng đồng một cách khái
quát như Hình 2.3 dưới đây.
Hợp tác giữa tổ chức cộng đồng và Hợp tác giữa tổ chức cộng đồng và Hợp tác trực tiếp giữa tổ chức cộng
chính quyền địa phương các TCPCP hoặc công ty tư nhân đồng với CQ hoặc công quỹ ở TW

Tổ chức Tổ chức Tổ chức cộng


cộng đồng cộng đồng đồng

Các TCPCP Chính quyền


và công ty Chính quyền
địa phương
tư nhân địa phương

Chính quyền Các TCPCP Chính quyền


địa phương do và công ty hoặc công quỹ
dân bầu tư nhân ở TW

Chính quyền Chính quyền


hoặc công quỹ hoặc công quỹ
ở TW ở TW

1 2 3

Hình 2.3: Các lựa chọn về thể chế (trích dẫn từ de Silva, 2002)
(Đã chỉnh lý cho phù hợp với tình hình Việt Nam)

Tại Việt Nam, các tổ chức quần chúng như Hội Phụ nữ, Hội Nông dân có thể là một giải pháp
khác về tổ chức để quản lý vốn và các dự án. Hiện nay ở Việt Nam, hướng tiếp cận phổ biến là
dựa hòan tòan vào hệ thống chính quyền đa cấp, từ trung ương đến tỉnh, các UBND xã tới các
thôn ấp (1). Quan hệ đối tác trực tiếp giữa cộng đồng và các cơ quan cấp vốn (3) ít tồn tại, và
thường không được chính quyền chú ý.

2.10. Tóm tắt các bài học chính

Nội dung
 Các hoạt động tạo lập môi trường kinh tế thuận lợi và củng cố các loại hình sinh kế hiện
tại được chú trọng hơn so với các hoạt động tạo thu nhập bổ trợ đơn thuần

 Không thể làm tất cả mọi thứ - mà cần nhấn mạnh vào việc phối hợp với các đối tác và đối
tượng hưởng lợi tiềm năng xác định những khởi điểm ‘dễ ăn nhất’ nhằm tạo ra hiệu ứng
đáng kể đối với sinh kế người nghèo.

 Các hoạt động hỗ trợ sinh kế cần nhằm vào việc cải thiện tính bền vững của các loại hình
sinh kế hiện tại

 Cần chú ý bảo đảm rằng các hoạt động có tính bền vững, và không gây ra những tác động
tiêu cực tới một số nhóm dân cư trong cộng đồng

25
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

 Các hoạt động cần hướng đến nhóm hộ phù hợp - chẳng hạn như những ngư dân
nghèo

Quy trình
 Các dự án sinh kế thay thế thường không phân tích đúng đắn bối cảnh sinh kế và do vậy
chúng có nguy cơ thất bại cao.

 Việc phân tích và tìm hiểu sâu sắc hơn sẽ dẫn đến giúp xác định được những hoạt động
có hiệu quả hơn, và dễ đạt thành công hơn

 Các chương trình, dự án cần có ý tưởng rõ ràng về mục tiêu của mình, cũng như mục
đích sống của các nhóm dân cư trong cộng đồng

 Quá trình hoạt động dưới sự hướng dẫn của cộng đồng hoặc ít nhất là có sự tham gia tích
cực của cộng đồng là nhân tố quan trọng đảm bảo cho tính thích hợp và khả năng thành
công của các hoạt động hỗ trợ

 Cần thực hiện công tác tổ chức và bồi dưỡng năng lực phát triển cộng đồng ngay ở cấp
cộng đồng

 Các nhóm mục tiêu phải được xác định trước, mặt khác phải làm rõ những nhu cầu, ưu
điểm và khó khăn trở ngại mà họ gặp phải để có giải pháp tác động hợp lý

 Các hoạt động tạo thu nhập bổ trợ cần phải được thực hiện dưới dạng các dự án phát
triển kinh doanh quy mô nhỏ (phát triển doanh nghiệp nhỏ). Có thể cần tập huấn kỹ năng
kinh doanh. Điều này đòi hỏi phải tiến hành nghiên cứu khả thi cho các giải pháp thay thế
được đề nghị, nhằm xác định xem giải pháp “thay thế” đó có hiệu quả kinh tế và bền vững
được không, trong một bối cảnh họat động nhất định.

 Năng lực hạn chế về mặt tổ chức và thể chế có thể là yếu tố gây trở ngại cho các giải pháp
lựa chọn – các hoạt động cần bảo đảm tính thực tế đối với năng lực tổ chức cần huy động
để triển khai, cũng như với năng lực hiện đang có

 Những thách thức đe dọa tính bền vững về kinh tế, môi trường, xã hội và thể chế là vấn
đề trọng tâm đối với các hoạt động hỗ trợ sinh kế

 Có thể hỗ trợ ở cả cấp cộng đồng và cấp hộ gia đình

 Quan hệ đối tác với các tổ chức PCP, các cơ quan nhà nước ở địa phương và các doanh
nghiệp có ý nghĩa rất lớn

26
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Bảng 2.1 dưới đây tổng kết những nguyên tắc chung cho các chương trình sinh kế bền vững.

Bảng 2.1: Nguyên tắc chung cho các chương trình sinh kế bền vững (IMM, 2003)

Nguyên tắc Thành tố Chỉ tiêu


Lấy đói nghèo • Mức độ tập trung Quy mô của giải pháp tác động này lớn đến mức nào đối với
làm trọng tâm vào đói nghèo công tác xóa đói giảm nghèo (tòan bộ, hầu hết, hay một phần?
• Số người nghèo Bao nhiêu người nghèo sẽ được hưởng lợi từ giải pháp tác động
chịu tác động này? Bao nhiêu người sẽ chịu những ảnh hưởng tiêu cực?
• Thu hút được Bao nhiêu người quá nghèo được hưởng lợi ?
những hộ quá
nghèo
Lấy người dân • Cán cân dân số/ Sự cân bằng giữa dân số và sản lượng đạt được đang ở
làm trung tâm sản lượng mức nào?
• Tiêu chí về tác động Những chỉ tiêu thành công của giải pháp tác động này gồm các
tới người nghèo cấp độ nào (trên nguyên tắc dành ưu tiên cho người nghèo)?
• Phát huy những Mức độ mà giải pháp tác động có thể đạt được trong việc tận
ưu điểm của người dụng tri thức bản địa, những kỹ năng, thái độ và quan hệ của
nghèo người nghèo?
Đa lĩnh vực • Chấp nhận sự Bằng cách nào có thể nắm rõ tính chất phức tạp trong đời sống
phức tạp dân nghèo, và phản ánh điều đó trong giải pháp tác động được
thiết kế?
• Thừa nhận các Làm thế nào để phối hợp và trợ giúp cho các chiến lược sinh
chiến lược đa chiều kế đa chiều của người nghèo?
• Tiếp cận đa ngành Giải pháp tác động này có sự đan xen giữa các ngành như
thế nào?
Đa cấp • Cấp chính sách Giải pháp tác động này đóng góp như thế nào tới một môi
trường chính sách có lợi đối với người nghèo?
• Cấp cung ứng dịch Giải pháp tác động này đóng góp như thế nào cho việc cung
vụ cấp dịch vụ tốt hơn tới người nghèo?
• Cấp cộng đồng Giải pháp tác động này làm việc ở cấp độ cộng đồng ở quy mô
như thế nào?
• Tạo cầu nối giữa Các cầu nối được hình thành dưới dạng nào giữa các cấp
các cấp thực hiện?
Đáp ứng kịp • Với thành phần tư Bằng cách nào thành phần tư nhân được tham gia vào giải
thời nhân pháp tác động này?
• Với chính quyền Chính quyền tham gia vào giải pháp tác động này như thế nào?
• Với các nhà tài trợ Mối quan hệ nào được duy trì với các nhà tài trợ?
Tính bền vững • Về môi trường Giải pháp tác động này ảnh hưởng thế nào đến các vấn đề
sinh khối, đa dạng sinh học (hệ sinh thái và các giống loài sinh
vật), ô nhiễm và chất lượng môi trường sống?
• Thể chế Tính bền vững của các thể chế sẽ diễn ra như thế nào sau quá
trình thực hiện giải pháp tác động này?

27
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Nguyên tắc Thành tố Chỉ tiêu


• Xã hội Các nhóm dân cư có thể tránh được tình trạng “phân biệt xã
hội” (social exclusion) như thế nào?
• Kinh tế Công tác xóa đói giảm nghèo sẽ có kết quả bền vững đến mức
nào sau khi thực hiện giải pháp tác động?
• Khả năng phục hồi Giải pháp tác động này sẽ làm tăng khả năng phục hồi của người
nghèo đối với những biến động và căng thẳng như thế nào?
Linh hoạt • Nắm rõ sự thay đổi Bằng cách nào giải pháp tác động này dự liệu được sự thay đổi?
• Học tập từ sự Giải pháp tác động này sẽ rút ra bài học cần thiết từ sự thay
thay đổi đổi như thế nào?
• Ứng phó với Nó sẽ phải ứng phó thế nào với những thay đổi?
thay đổi
Bình đẳng • Giới Ở mức độ nào, và bằng cách nào, những nhu cầu của phụ nữ
được tính đến?
• Tầng lớp hoặc Bằng cách nào nhu cầu của các tầng lớp hoặc đẳng cấp chịu
đẳng cấp xã hội nhiều thiệt thòi được chú ý và quan tâm giải quyết?
• Độ tuổi Những người già và trẻ vị thành niên được chú ý đến mức
độ nào?
• Mức độ đói nghèo Có sự cân bằng hay không giữa mức hỗ trợ cho những người
rất nghèo với mức hỗ trợ cho (a) người nghèo (b) những đối
tượng có cuộc sống bấp bênh?
• Kẻ thắng - người Các nhóm dân cư khác sẽ chịu tác động bất lợi từ giải pháp tác
thua động này đến mức nào?
Quyền lợi • Nhu cầu thiết yếu Những nhu cầu thiết yếu của các đối tượng chịu nhiều thiệt
thòi có được đáp ứng hay không
• Sự tham gia Hình thức tham gia như thế nào (hợp đồng, tham vấn, phối
kết hoặc hợp tác); Mức độ nâng cao vị thế thông qua sự tham
gia; chất lượng của việc tham gia (sự minh bạch, được thông
tin đầy đủ, có trách nhiệm, toàn diện, khoảng cách); và thời
điểm cho những người nghèo được tham gia (từ các bước
thiết kế, triển khai, kiểm tra – giám sát, phân tích, phổ biến
kết quả)?
• Sự riêng tư Có biện pháp nào được áp dụng để bảo vệ sự riêng tư của các
cá nhân không?
• Bảo mật Có biện pháp nào được áp dụng để bảo đảm tính bí mật của
những thông tin do người nghèo cung cấp không?
• Quan sát tôn giáo Những nhu cầu về tôn giáo tín ngưỡng của người nghèo có
được chú ý không?
• Quan sát văn hóa Những nhu cầu về văn hóa của người nghèo có được chú ý
không?

28
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Chương 3:

Hỗ trợ sinh kế và tìm kiếm nguồn thu nhập thay thế -


Bài học từ Việt Nam

Phần này sẽ trình bày những bài học về hỗ trợ sinh kế và tìm kiếm nguồn thu nhập thay thế tại Việt
Nam, cụ thể là tại các KBTB hiện tại đã và đang áp dụng các biện pháp can thiệp sinh kế (KBTB
Vịnh Nha Trang, Cù Lao Chàm, Phú Quốc) hay mới xuất hiện (Côn Đảo). Tại các cộng đồng dân
cư ven biển, nguồn thu chủ yếu của các cộng đồng dân cư sống trong các KBTB là đánh cá (70-
80%) và nuôi trồng thủy sản. Sau khi KBTB được thành lập cùng với việc ban hành các qui định
về bảo tồn và sử dụng bền vững thì nguồn thu nhập từ đánh bắt cá có thể sẽ bị giảm sút kéo theo
những thách thức về kinh tế cho cộng đồng ngư dân sống trong và xung quanh KBTB.

3.1. Tổng quan về sinh kế tại vùng đảo và ven biển

3.1.1 Sinh kế ven biển và nền kinh tế địa phương

Chiến lược sinh kế của ác nhóm người khác nhau trong cùng một cộng đồng là khác nhau. Các
nhóm kinh tế xã hội khác nhau lại có những mục tiêu và lựa chọn sinh kế khác nhau. Lựa chọn
sinh kế phụ thuộc vào những nguồn lực riêng biệt sẵn có của hộ gia đình (HGĐ) và các yếu tố tác
động bên ngòa như thời tiết, chính sách và thể chế. Tuy nhiên, dù ít hay nhiều thì các cộng đồng
ven biển Việt Nam chia sẻ một số đặc điểm kinh tế xã hội chung. Các đặc điểm chung này cho
phép tiến hàh phân tích khái quát về các tác động của KBTB đối với cộng đồng, vấn đề và lựa
chọn sinh kế, cũng như tiềm năng phát triển hoạt động hỗ trợ nghề nghiệp bao gồm SKTT.

Báo cáo tổng kết khái quát này không nhằm thay thế một nghiên cứu chi tiết về cộng đồng, mà
nó là một phân tích chung nhất nhằm cung cấp bức tranh tổng quát cũng như dấu hiệu đặc trưng
của sinh kế ven biển, qua đó xác định những vấn đề rộng lớn và cấp bách giúp hiểu được rõ hơn
các sinh kế hiện tại cũng như cơ hội sinh kế cho những cộng đồng này.

3.1.2 Cấu trúc kinh tế

Tại hầu hết các cộng đồng ven biển, ngư nghiệp là một nghề cơ bản. Ngoài ra các nghề khác
cũng phụ thuộc vào đánh cá như dịch vụ tàu cá, bến cảng, chế biến cá khô, và thương mại.
Nguồn lợi hải sản do đó trở thành nền tảng sinh kế cộng đồng, tuy nhiên không phải lúc nào cũng
được quản lý một cách bền vững. Ngư nghiệp nhìn chung đang suy thoái với việc tiếp tục đánh
bắt ở mức cao hơn mức bền vững. Ô nhiễm cũng là một vấn nạn.

Nông nghiệp cũng quan trọng nhưng trong hầu hết các trường hợp các hộ ngư dân thường
không có khả năng tiếp cận với sử dụng đất đai. Chăn nuôi có ý nghĩa hơn đối với các hộ ngư
dân. Nuôi trồng thủy sản đang dần trở thành một ngành quan trọng nhưng thường gây ra các tác
động môi trường và không khả thi đối với nhóm hộ nghèo. Tuy nhiên, hầu hết các hộ gia đình đều
có một vài nguồn thu nhập khác nhau và có nhiều người lao động. Tiền từ trợ cấp chính phủ và
do họ hàng trong đất liền gửi ra cũng là một nguồn thu đáng kể đối với một số hộ dân.

29
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

3.1.3 Xu hướng

Cấu trúc kinh tế của các cộng đồng ven biển thay đổi một cách chậm chạp. Mặc dù sản lượng
đánh bắt ngày càng giảm, thu nhập từ đánh bắt vẫn được ổn định do giá các sản phẩm hải sản
tăng lên. Tuy nhiên, kể cả giá có tăng thì các tàu cá và đội tàu đánh bắt vẫn khó có thể tồn tại
vững chắc về mặt kinh tế trong trung và dài hạn. Để duy trì sản lượng, ngư dân sử dụng các cộng
cụ tiên tiến hơn nhằm khai thác xa bờ và đi biển dài ngày. Tỷ lệ ngày càng tăng con em các gia
đình ngư dân chuyển sang tìm kiếm các nghề nghiệp khác để sinh sống.

Du lịch cũng đang phát triển ở Việt Nam và tại hầu hết các KBTB. Nuôi trồng thủy sản đang trở
thành một ngành vững mạnh. Việt Nam đang công nghiệp hóa và đô thị hóa cùg với sự phát triển
kinh tế mạnh mẽ. Tại nhiều cộng đồng, một số thành viên trong hộ gia đình có thu nhập chính
từ nơi khác do đi làm thuê ở xa. Những thay đổi liên quan tới toàn cầu hóa cũng bắt đầu xuất
hiện, ví dụ nhu cầu về cá và các sản phẩm thủy sản từ các thị trường quốc tế như Trung Quốc.
Sự thay đổi nhanh chóng này đang tạo ra các vận hội mới, tuy nhiên không phải hộ gia đình nào
cũng có đầy đủ vốn, kiến thức, kỹ năng, hay các mối quan hệ xã hội để có thể nắm bắt và tận
dụng được.

3.2 Nhóm kinh tế xã hội

Nói chung, các cộng đồng ven biển bao gồm một số nhóm kinh tế xã hội khác nhau có chiến lược
và lựa chọn sinh kế riêng biệt. Các nhóm này có thể được xác định bởi một số yếu tố, bao gồm:
• Nghề chính của hộ gia đình và nguồn thu nhập chính – ví dụ: hộ ngư dân, hộ nông dân,
tiểu thưưong, cán bộ viên chức.

• Sắc tộc

• Cấu trúc tuổi

• Thời gian hộ sống tại cộng đồng

• Địa điểm hộ - làng

• Sự giàu có (tương đối)

• Trình độ giáo dục

Tại hầu hết các cộng đồng ven biển Việt Nam, ngư nghiệp là nghề chính của một bộ phân lớn
dân cư cũng như là nghề phụ thứ nhất của rất nhiều hộ khác. Đối với nhóm ngư dân, có một số
phương thức đánh bắt chủ yếu được sử dụng bởi các nhóm ngư dân khác nhau. Các hộ chon
phương thức đánh bắt dưa trên kiến thức và kinh nghiệm bản thân, các công cụ đánh bắt của
mình, khả năng tiếp cận thị trường và quản điểm riêng về đến rủi ro và lối sống.

Chẳng hạn, một nhóm, hay “đội” thuyền cá có thể đánh bắt gần bờ nơi chỉ cách làng vài tiếng
chạy thuyền. Họ sử dụng các phương tiện đánh bắt cụ thể, khai thác những loài nhất định và bán
tại thị trường bản địa. Họ thay đổi phương thức theo mùa nhưng nói chung vẫn tuân theo một
chiến lược đánh bắt chung. Một nhóm khác có ghe lớn và máy mạnh hơn có thể đánh bắt xa bờ
theo chuyến dài ngày sử dụng các công cụ khác nhau và bán cho ghe thu mua trên biển. Nhóm

30
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

khác nữa có khi chỉ đánh bắt trong những khoảng thời gian nhất định của năm sử dụng lưới nhỏ
và đi thúng. Một số làm nghề lặn trong rạn theo mùa. Một số không đi biển nhưng thu lượm sò, ốc
trên bãi, tịa vùng nước nông và trong rừng ngập mặn vào thời điểm triều thấp, cũng là một nguồn
thức ăn và tạo thu nhập quan trọng đặc biệt trong giai đoạn khó khăn.

Cần phải tôn trọng sự khác biệt giữa các nhóm này và hiểu được những mục tiêu, vấn đề, khó
khăn và cơ hội khác nhau của họ. Các nhóm này sẽ bị ảnh hưởng bởi kế hoạch phân vùng KBTB
và quy chế quản lý theo cách thức khác nhau và với nhiều mức độ ảnh hưởng khác nhau. Việc
xác định và thiết kế hoạt động hỗ trợ cần phải dựa trên sự hiểu biết thấu đáo về sự khác biệt trong
sinh kế của các nhóm này.

3.3 Những vấn đề cần lưu ý về đảo nhỏ

Hầu hết các KBTB của Việt Nam được thành lập xung quanh các đảo nhỏ xa đất liền và phụ thuộc
mạnh mẽ một cách gián tiếp hay trực tiếp vào nguồn lợi hải sản. Điều này thể hiện các vấn đề
kinh tế đáng lưu tâm sau:

Tính mùa vụ ảnh hưởng nghề biển, dịch vụ ngư nghiệp, nông nghiệp, xây dựng và du lịch, do đó
ảnh hưởng tới công ăn việc làm, thu nhập và sự sẵn có của thực phẩm địa phương. Một số hộ
gia đình thường xuyên phải đối mặt với thiếu ăn và thu nhập thấp vào một số thời điểm nhất định
trong năm (thường là khi thời tiết xấu gây khó khăn cho việc đánh cá). Giá cả hàng hóa và dịch
vụ cũng thay đổi theo mùa, tương tự các chi phí lớn khác như cho con cái đi học.

Mưa bão thường xuyên xảy ra dọc bờ biển Việt Nam và có thể gây ra những tổn thất nghiêm
trọng cho cộng đồng, thiệt hại về người, tài sản và cơ sở hạ tầng. Đánh cá là một nghề rất bấp
bênh và rủi ro, đặc biệt khi thiếu thông tin và cảnh báo kịp thời. Bão và thời tiết xấu làm thu hẹp
mùa đánh bắt và giảm thu nhập của rất nhiều hộ gia đình. Trong mùa mưa bão, thường kéo dài
4 tháng, liên lạc với đất liền bị hạn chế và không ổn định. Điều này cũng gây chở ngại cho phát
triển du lịch, cung ứng nhu yếu phẩm từ đất liền, và khả năng tiếp cận thị trường đất liền của các
sản phẩm địa phương. Nó cũng khiến cộng đồng trên đảo bị cô lập khỏi đất liền về mọi mặt cuộc
sống.

Nguồn tài nguôn hạn chế, ví dụ đất đai cho canh tác và phát triển công nghiệp, thiếu nước ngọt
ảnh hưởng đến đời sống và hạn chế các cơ hội phát triển kinh tế. Năng lượng, củi đốt, và các
nhu yếu phẩm khác cũng hạn chế.

Cách biệt với thị trường đất liền và khả năng tiếp cận thị trường thấp làm giảm các lựa chọn hoạt
động tạo thu nhập bổ trợ trên đảo do người sản xuất thiếu thông tin về người mua và xu hướng
hàng hóa trên thị trường. Chi phí giao thông vận tải và thời gian để đến được thị trường đất liền
làm giảm tính cạnh tranh của các mặt hàng từ đảo trong thị trường đất liền. Ngoài ra, người dân
đảo phụ thuộc vào nguồn cung ứng từ đất liền cho các sản phẩm của họ với giá ngày càng tăng,
do đó giảm sự mới mẻ và thu hút.

Cách biệt với dịch vụ từ đất liền như dịch vụ chăm sóc sức khỏe, giáo dục, thông tin,
truyền thông, giải trí và khuyến ngư (nông) gây khó khăn cho cộng đồng dân đảo.
Người dân đảo hầu hết phụ thuộc vào nguồn cung ứng điện trên đảo, thường không
ổn định và đầy đủ. Người dân cũng phải tự phát triển hệ thống thu gom và xử lý rác. Cộng
đồng đảo cũng ít có thể tiếp cận tới thị trường vốn đất liền, công nghệ và kỹ năng mới.

31
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Bảng 3.1: Điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và nguy cơ cho các cộng đồng ven biển

Điểm mạnh Điểm yếu


• Đa dạng sinh học và nguồn hải sản tương • Mưa bão, gió mùa gây khó khăn cho
đối dồi dào hoạt động
• Tiềm năng du lịch – thu hút và mở rộng thị • Bị cách ly khỏi thị trường đất liền
trường du lịch
• Cách ly khỏi các dịch vụ và thông tin
• Lao động – rẻ, khỏe mạnh từ đất liền – giáo dục, sức khỏe
• Có bến cảng là nơi cung cấp dịch vụ cho tàu • Cơ sở hạ tầng và dịch vụ yếu kém
đánh bắt xa bờ và tàu chở hàng – điện, nước, xử lý rác
• Thị trường địa phương tương đối thuận lợi • Lao động tay nghề thấp
• Cách ly với bệnh tật của cây trồng và vật • Ít lựa chọn sinh kế và thu nhập
nuôi ở đất liền
• Đoàn kết về mặt xã hội và quan hệ cộng
đồng vững chắc
Cơ hội Nguy cơ
• Thu nhập từ nghề cá bền vững bằng cách • Tiếp tục suy giảm nguồn lợi và thu nhập
quản lý nguồn lợi tốt hơn
• Ô nhiễm: chất thải rắn, nước thải, tràn
• Nuôi trồng thủy sản (tuy nhiên người nghèo dầu…
khó có thể thực hiện, và gây tác động môi
• Phát triển du lịch bừa bãi và không
trường)
đem lại lợi ích cho cộng đồng
• Du lịch – hàng hóa dịch vụ
• Bão
• Cung cấp dịch vụ cảng biển
• Biến đổi khí hậu, mực nước biển dâng
• Giá trị gia tăng cho nghề cá cao
• Di dân theo mùa • Tác động xã hội của việc xây bến
cảng và nhân công lưu động
• Thay thế sản phẩm nhập khẩu

3.4. Nhóm mục tiêu

Ưu tiên số 1 trong phân tích và hỗ trợ sinh kế là phải có sự tham gia của những nhóm dễ bị tổn
thương nhất (người dân tộc thiểu số, phụ nữ, người không có đất, không đăng ký…). Hợp phần
LMPA tập trung hỗ trợ phát triển sinh kế bền vững cho các cộng đồng ven biển bị ảnh hưởng
bởi việc thành lập các KBTB. Tuy nhiên, hợp phần LMPA không thể hỗ trợ sinh kế hiệu quả cho
tất cả các nhóm trong cộng đồng, do đó, chỉ có thể tập trung vào một số nhóm hộ gia đình nhất
định. Nói cách khác, điều cốt yếu trước khi thực hiện bất cứ chương trình SKTT nào là phải xác
định được danh sách chính xác những hộ gia đình dễ bị tổn thương nhất sẽ là đối tượng trung
tâm cho các hoạt động này. Các nhóm đối tượng là:
• Những người phụ thuộc chủ yếu vào nguồn lợi.

• Nhóm bị ảnh hưởng nhiều nhất bởi kế hoạch phân vùng của KBTB, có thu nhập
chính từ đánh cá trong vùng lõi, không có hoặc có ít các hoạt động sinh kế bổ trợ.

32
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

• Là nhóm phụ thuộc, không phải lao động chính, trong gia đình nghèo tại cộng
đồng.

Nghiên cứu cho thấy, trước khi thực hiện thí điểm SKTT, một danh sách đầy đủ các hộ gia đình
tại cộng đồng được xây dựng và lưu trữ tại văn phòng KBTB. Cơ sở dữ liệu này được sử dụng
làm nền tảng thông tin cơ sở về từng hộ gia đình nhằm xác định các nhóm mục tiêu và nhóm
quan tam. Việc theo dõi những hoạt động hỗ trợ, giúp đỡ, và nâng cao nhận thức nào mà từng
hộ đã tham gia.

Nói chung, các hộ rất nghèo thường có những đặc điểm chung, cũng như nguyên nhân gây nên
đói nghèo. Các thực hành phân loại giàu – nghèo có sự tham gia tỏ ra khá hiệu quả trong việc
xác định nhóm hộ nghèo nhất trong cộng đồng. Công tác tiến hành đánh giá phải cẩn trọng để
không bỏ sót đối tượng nào, chẳng hạn nhóm người không đăng ký.

Các hộ bị ảnh hưởng lớn nhất từ KBTB thường là những hộ phụ thuộc nhiều nhất vào đánh bắt
ven bờ, đặc biệt trong rạn san hô. Nhóm này có thể bao gồm những hộ không đánh bắt nhưng
gián tiếp phụ thuộc vào nghề cá ven bờ như những người buôn bán cá. Những hộ đó có đặc
điểm cụ thể là:
 Không thể thay đổi ngư trường, thí dụ người sử dụng thúng

 Không sở hữu ghe (thuyền) hoặc không sử dụng thuyền của họ hàng
 Phần lớn thu nhập hộ là từ đánh bắt

Tại Vịnh Nha Trang và Cù Lao Chàm, nhiều cuộc thảo luận giữa cán bộ Dự án KBTB với người
dân đã được thực hiện nhằm đảm bảo những người thực hiện thí điểm mà cộng đồng đề xuất sẽ
đáp ứng đúng các tiêu chí, và nhận thức đầy đủ về nghĩa vụ của mình, cam kết thực hiện thành
công thử nghiệm. Dưới đây là ví dụ về các nhóm mục tiêu được xác định tại KBTB Nha Trang:

Bảng 3.2: Các nhóm ưu tiên hỗ trợ sinh kế

Nghề Nhóm sử dụng Thứ tự ưu tiên


Lặn Thuyền/ngư dân ở Vũng Me 1
Câu, lưới mực Thuyền/ngư dân ở Hòn Một, Bích Đầm 1
Lưới đẩy (te xiệp) Thuyền/ngư dân từ Trí Nguyên 2
dùng đèn công suất
lớn (trên 2.000 W)
Mành đèn Thuyền/ngư dân ở Hòn Một, Đầm Báy, Bích Đầm 2
Lưới vây Thuyền/ngư dân ở Vũng Ngán, Bích Đầm, Đầm 2
Báy, (Hòn Một)

Nguồn: Đánh giá tác động kinh tế xã hội (Hồ Văn Trung Thu, 2005)

33
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Nhìn chung, những hỗ có thể phải hứng chịu tác động tiêu cực từ KBTB là:
• Thợ lặn.

 Rạn san hô là ngư trường chủ yếu, nếu không nói là duy nhất, cho những người
làm nghề lặn. Do đó, việc thiết lập vùng cấm khai thác (cùng lõi) của KBTB bao
quanh các rạn san hô sẽ đóng cửa một phần lớn ngư trường tiềm năng của họ.

• Thuyền viên trên thuyền đánh cá, đặc biệt những người làm việc bán thời gian, không sở
hữu ghe và không có quan hệ họ hàng với chủ thuyền.

 KBTB thu hẹp diện tích ngư trường đối với một số loại hình đánh bắt sẽ làm giảm
lợi nhuận từ đánh bắt trong ngắn hạn (sản lượng thấp hơn, phải đi xa hơn).

 Khi lợi nhuận từ đánh bắt giảm, chủ thuyền sẽ quyết định cắt giảm nhân việc làm
việc thời vụ để giảm chi phí. Những người đầu tiên bị mất việc sẽ là thuyền viên
không có họ hàng với chủ, hoặc có kỹ năng kém và thiếu kinh nghiệm.

 Tuy nhiên, nói chung, kế hoạch phân vùng KBTB chỉ bảo vệ một diện tích nhỏ và
không phải là nguyên nhân chính gây ra sự suy giảm ngư trường tiềm năng của
các thuyền đánh cá. Nghĩa là các thuyền này có thể điều chỉnh chiến lược đánh
bắt để có thể đánh bắt nhiều hơn trong các khu vực khác không thuộc phạm vi
bảo vệ của KBTB.

• Ngư dân sử dụng thuyền nhỏ, phương tiện không động cơ, chẳng hạn thuyền thúng.

 Nhóm này thường rất nghèo. Khu vực đánh bắt tiềm năng của họ bị giứi hạn bởi
sức máy và loại phương tiện. Họ chỉ có thể đến các vùng nước gần bờ nơi sinh
sống trong một số mùa và bị hạn chế ở đánh bắt gần bờ do gió và sóng biển.

 Nhóm hộ này dễ bị tổn thương vì KBTB thường bảo vệ các vùng gần bờ, là
ngư trường chính của họ. Không giống các nhóm khác, nhóm này khó có thể
điều chỉnh chiến lược đánh bắt của họ để đi đến các ngư trường khác vì thuyền
nhỏ, máy yếu. Họ cũng không có đủ nguồn tài chính và kinh nghiệm để thay đổi
phương tiện đánh bắt thoe các quy định mới của KBTB.

 Những người thu lượm sò, ốc trên bãi triều


 Phần lớn diện tích khu vực hoạt động của những người thu lượm sò, ốc có thể bị
đóng cửa do KBTB. Nhóm người này dễ bị tổn thương bởi họ nghèo và không có
thuyền cũng như các nguồn thu nhập khác trong cả năm hoặc vài tháng.

Tuy nhiên, cần luôn luôn ghi nhớ là chỉ một số nhóm nhất định có thể bị ảnh hưởng do KBTB chứ
không phải tất cả các hộ đều sẽ bị ảnh hưởng giống nhau. Mức độ các nhóm bị ảnh hưởng phụ
thuộc vào:
 Thu nhập từ nghề biển: tỷ lệ thu nhập và thức ăn từ đánh cá chiếm trong tổng thu nhập
hộ gia đình, tương ứng là tỷ lệ suy giảm của thu nhập do KBTB gây ra.

 Đánh cá sử dụng nhiều loại ngư cụ: Ngư dân dùng càng nhiều ngư cụ thì càng có nhiều
thu nhập, do đó ít bị tổn thương hơn.

34
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

 Nguồn thu nhập đa dạng của hộ gia đình: Sự đa dạng của các hoạt động
khác ngoài việc khai thác do chủ hộ gia đình, vợ/ chồng của chủ hộ và các thành viên
khác trong gia đình thực hiện. Càng nhiều nguồn thu nhập khác nhau thì càng ít bị tổn
thương.

Tuy nói vậy nhưng đây không phải là nhiệm vụ dễ dàng. Trong nhiều trường hợp, thí điểm SKTT
chỉ được hỗ trợ cho một nhóm nhỏ các hộ gia đình và các hộ này thường là có đầy đủ các nguồn
lực yêu cầu cũng như sẵn sang chịu rủi ro. Một trong những thách thức lớn nhất là cách tham gia
để giúp người nghèo nhất như cung cấp cơ sở hạ tầng cơ bản hay tín dụng do những người có
khả năng hơn thực hiện. Nhìn chung, hầu hết các SKTT, đặc biệt là nuôi trồng thủy sản, cần có
đầu tư lớn. Những người giàu hơn có thể tiếp cận tốt hơn với tín dụng và đất với điều kiện tốt,
đồng thời loại bỏ những ngư dân nghèo ra khỏi cơ hội nhân được những lợi ích này. Cần phải
giúp nhóm người nghèo nhất hưởng lợi từ cơ hội sản xuất và di dân thông qua các kế hoạch tín
dụng mục tiêu và đào tạo dạy nghề. Đào tạo mục tiêu và cung cấp dịch vụ như tín dụng và trợ cấp
đầu vào (như áp dụng trong nông nghiệp) là cần thiết nhằm khuyến khích sự tham gia của người
nghèo hơn trong hoạt động SKTT. Các hộ gia đình đầu tư nuôi trồng thủy sản cần được thông tin
đầy đủ về rủi ro cao trong việc làm ăn thua lỗ để tránh những khoản nợ lớn.

Sự khác biệt về phương pháp và tiêu chí xác định nhóm dễ bị tổn thương cũng gây ra khó khăn
lớn cho việc lựa chọn nhóm mục tiêu khi thực hiện các hoạt động SKTT. KBTB có các tiêu chí lựa
chọn riêng, và ít nhiều khác với tiêu chí của Sở LĐ-TB-XH. Hiện chưa có cơ chế rõ ràng và sự
thiếu phối hợp trong công tác đánh giá và xác định danh sách chính xác các hộ bị ảnh hưởng. Ví
dụ, gần đây KBTB Cù Lao Chàm thực hiện khảo sát nhằm xem xét lại danh sách hộ gia đình mục
tiêu, tuy nhiên không có cơ chế hay tiêu chí để đánh giá tính chính xác của kết quả điều tra này.

Vấn đề về giới cần được lồng ghép vào các dự án phát triển. Cho phụ nữ vai trò lớn hơn trong
sinh kế và bảo tồn của KBTB sẽ khiến họ trở nên ý thức hơn về việc bảo tồn và quản lý bền vững
nguồn lợi ven biển. Kinh nghiệm về cung cấp các hoạt động tạo thu nhập thay thế có thể là cơ
sở chắc chắn để xây dựng các hoạt động kinh tế tương tự cho phụ nữ địa phương trong tương
lai. Đối với người dân để hưởng lợi đầy đủ hơn từ những cơ hội mới gắn với việc huy động, đầu
tư công nghiệp và du lịch, cần mở rộng việc tiếp cận với giáo dục và cơ hội đào tạo, tín dụng và
thông tin. Những cơ hội như vậy dễ tiếp cận hơn đối với người giàu hơn, tạo ra sự phân phối cơ
hội không bình đẳng. Trong lĩnh vực có sự thay đổi cụ thể về giới thì quan trọng là các cơ hội đào
tạo được xác định mục tiêu phù hợp.

3.5. Các loại hình hỗ trợ sinh kế - Tạo môi trường thuận lợi

3.5.1 Qũy phát triển môi trường Vịnh Nha Trang

Trên cơ sở dữ liệu kinh tế xã hội và nhu cầu của cộng đồng địa phương, Dự án thí điểm KBTB
Hòn Mun đã thiết lập Quỹ phát triển môi trường (hay Quỹ phát triển làng). Trong quỹ này, một năm
có 2.000 đôla Mỹ được phân bổ cho mỗi khóm dân cư nhằm cải thiện điều kiện môi trường, văn
hóa và kinh tế tại cộng đồng. Các công trình được đầu tư qua các năm là:

 Community Development Report No. 1, prepared by Nguyen Thi Hai Yen and Bernard Adrien, NTB MPA

35
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Bảng 3.3: Các hạng mục được hỗ trợ bởi Dự án thí điểm MPA Hòn Mun

Năm Làng Hoạt động


2003 Bích Đầm Cải tạo tường vôi cho trạm y tế
Đầm Báy Xây dựng hàng rào và lát sàn cho trường mầm non
Hòn Một Xây dựng trạm máy phát điện
Vũng Ngán Xây dựng cầu, đường
Vũng Me – Bãi Trủ Nâng cấp đường từ Bai Tru đến Vung Me
Trí Nguyên Nâng cấp, mở rộng và lát sàn chợ
2004 Bích Đầm Xây dựng trung tâm văn hóa làng
Đầm Báy Xây dựng hệ thống tưới tiêu và kênh mương
Hòn Một Xây mới trạm phát điện
Vũng Ngán Làm đường đi bộ trong làng
Vũng Me – Bãi Trủ Làm đường đi bộ dọc bờ biển
Tri Nguyen Mở rộng chợ

Nguồn: Đánh giá tác động kinh tế xã hội (Hồ Văn Trung Thu, 2005)

Với sự trợ giúp của người hỗ trợ có chuyên môn, các khóm quyết định cách họ muốn sử dụng
tiền để phát triển địa phương mình như thế nào. Các dự án tiềm năng được xác định và xếp thứ
tự ưu tiên tại các cuộc họp làng có sự tham gia của người dân. Các Ủy ban của khóm được thành
lập để thúc đẩy quá trình.

Một nhóm giám sát được lựa chọn và chịu trách nhiệm đảm bảo chất lượng và năng suất công
việc của chuyên gia và nhà thầu được tuyển dụng để thực hiện dự án. Nhóm giám sát gồm một
người dân làng có kinh nghiệm và một thành viên của cơ quan chính phủ, chẳng hạn Văn phòng
KBTB.

Nguồn tài chính bền vững cho Quỹ phát triển môi trường được tìm kiếm thông qua việc phân
bổ quỹ từ tiền phí thu được từ hoạt động lặn giải trí mà KBTB thu về hàng năm. Bằng cách này,
người dân địa phương có thể hưởng lợi từ du lịch biển và những nỗ lực mà họ thực hiện để bảo
tồn và bảo vệ rạn san hô và đa dạng sinh học biển.

Mục đích của Quỹ phát triển là cung cấp cho người dân địa phương một khoản tiền để thực hiện
các sáng kiến phát triển thân thiện với môi trường nhằm đáp ứng các nhu cầu của người dân địa
phương. Ban đầu, quỹ được phân bổ hàng năm với khoản tiền từ 100 đến 1.000 đôla Mỹ. Khoản
tài trợ lớn nhất cho năm đầu tiên là 2.000 đôla cho một khóm.

Dự án được hỗ trợ thông qua Quỹ phát triển làng phải đáp ứng các tiêu chí lựa chọn sau:

Tính bền vững – Sáng kiến do Quỹ hỗ trợ sẽ phải hoạt động độc lập sau khi được hỗ trợ. Vấn đề
quan trọng cần cân nhắc gồm:

 Xem Báo cáo phát triển cộng đồng Số 3, KBTB VNT

36
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

• Có sự hỗ trợ cộng đồng lâu dài cho sáng kiến không?


• Có nhu cầu về tài chính sau khi hoàn thành sáng kiến không? Nếu có, có chiến lược cấp
vốn bền vững nào không?
• Công nghệ cần thiết là gì? Đã có kỹ sư để duy trì trang thiết bị chưa?
• Có yêu cầu về chuyên gia giúp thiết kế các hoạt động không (như quản lý chất thải)? Các
yêu cầu để duy trì là gì?

Tính làm chủ và sự tham gia – Quỹ phải tuân theo nguyên tắc cơ bản là: có sự tham gia của các
nhóm có nhu cầu đặc biệt (như phụ nữ, người già và trẻ em) và tối đa hóa tính làm chủ và sự
tham gia của cộng đồng địa phương (làm việc với các nhóm hiện tại, đảm bảo quá trình có sự
tham gia chủ yếu của cộng đồng địa phương.

3.5.2 Các hoạt động khác

Không dưới dạng Quỹ phát triển môi trường, tại các đảo và vùng duyên hải khác, hoạt động hỗ
trợ sinh kế đã được thực hiện bởi chính quyền và KBTB địa phương nhằm củng cố cơ sở hạ tầng
và tăng mức sống của người dân.

Ở Vịnh Nha Trang, công trình “nhà vệ sinh sinh thái” đã được KBTB thử nghiệm. Mặc dù thành
công về mặt kỹ thuật, chi phí cho các nhà vệ sinh này lại cao hơn mức người dân có thể đáp ứng
được. Trong khi đó tại Cù Lao Chàm, chính quyền địa phương hỗ trợ việc xây dựng nhà vệ sinh
cho nhiều hộ gia đình và dự án đã khá thành công. Như vây, có thể nói cần có sự phối hợp gữa
KBTB và Hợp phần LMPA để hỗ trợ các dự án tương tự của chính quyền nếu được.

Dạy tiếng Anh được Mạng lưới tình nguyện viên toàn cầo (GVN) hỗ trợ như là kỹ năng bổ sung
cho lực lượng lao động ở đảo tuy cho đến thời điểm này chưa có báo cáo đánh giá hoàn chỉnh
về chất lượng và kết quả các lớp này. Đây là một hoạt động tốt, cần được duy trì vì nó sử dụng
các tổ chức tình nguyên và giúp giảm chi phí, tăng sự bền vững. Tuy nhiên, trong một số trường
hợp giáo viên đến đảo với thời gian quá ngắn. Chương trình giảng dạy sẽ hiệu quả hơn nếu có
giáo viên dài hạn và các lớp học được diễn ra liên tục. Những lớp học này cũng giúp tăng nhận
thức của người dân đảo về “thế giới bên ngoài”, hiểu được và giao tiếp tự tin với bạn bè quốc tế
cũng mang lại nhiều lợi ích, đặc biệt cho phát triển du lịch.

Tại Cù Lao Chàm, tương tự một số hòn đảo trong Vịnh Nha Trang, thiếu điện là một vấn đề
nghiêm trọng. Mặc dù có điện buổi tối, rất nhiều hộ không dung vì giá đắt. Gần đây những nghiên
cứu cơ bản về khả năng phát triển điện mặt trời đã được thực hiện dưới sự hỗ trợ của SIDA và
thí điểm đặt sẽ tại Bãi Hương. Cũng đã có nghiên cứu về năng lượng gió nhưng chưa có báo
cáo cụ thể. Cung cấp điện không phải là một bài toán đơn giản. Cần thúc đẩy quan hệ hợp tác
với các cơ quan chính quyền địa phương và các nhà tài trợ nhằm tìm ra các nguồn năng lượng
bền vững mới.

Hệ thống giáo dục trên đảo Cù Lao Chàm chỉ mới cho phép học đến Cấp 2 và học sinh phải vào
Hội An để theo học Cấp 3 hoặc cao hơn nếu muốn. Điều này làm tăng khó khăn về tài chính và
nảy sinh các vấn đề xã hội. Học sinh học tại đất liền có kỹ năng cao hơn và một mạng lưới thông
tin hiệu quả có thẻ sử dụng khi tìm việc làm. Hỗ trợ dưới hình thức học bổng và cung cấp thông
tin về các cơ hội tại dất liền cùng các hỗ trợ xã hội có hể là cách tốt để cải thiện giáo dục và tăng
khả năng tìm được việc làm tại đất liền cho con em trên đảo.

Ở Cù Lao Chàm, rác thải là vấn đề cực kỳ nghiêm trọng. Nước thải và chất thải rắn được cư dân
và khách xả thải tự do ra biển. Ngoài ra, lượng lớn chât thải, phần lớn là túi nilông và hộp nhựa,

37
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

thường từ Hội An đến theo các dòng hải lưu và gió. Kế hoạch quản lý chất thải đang được KBTB
thực hiện, trong đó mô hình thí điểm được áp dụng ở Bãi Hương bắt đầu từ 26 tháng 6 năm 2006
với việc cung cấp túi đựng rác cho hộ gia đình và mua xe tải chở rác. Một nhóm thu gom rác gồm
3 người được lựa chọn từ các hộ nghèo chịu ảnh hưởng nhất do kế hoạch phân vùng KBTB. Tuy
nhiên hệ thống quản lý rác thải này chưa tỏ ra có hiệu quả. Cần tiếp tục hỗ trợ tài chính trong
thời gian dài để giúp người dân nâng cao ý thức và thích nghi với hệ thống mới. Hiện vẫn chưa
có giải pháp hữu hiệu cho xử lý rác và quản lý chất thải rắn cũng không đơn giản tuy nó có tầm
quan trọng đặc biệt với các đảo nhỏ. Liên kết hợp tác với chính quyền địa phương và các nhà tài
trợ xem ra là phương pháp tốt nhất trước mắt. Một số tổ chức PCP chuyên về quản lý chất thải
rắn cũng có thể là đối tác quan trọng.

3.5.3 Chương trình Hỗ trợ ngành thủy sản của DANIDA (FSPS 1) – SUMA

Chương trình SUMA của DANIDA tài trợ một số hoạt động hỗ trợ sinh kế như cải thiện cơ sở hạ
tầng, gáo dục, và nâng cao nhận thức tại Vịnh Vân Phong (không thuộc KBTB Vịnh Nha Trang).
SUMA gặp phải một số vấn đề liên quan đến nhà thầu được ký kết thực hiện các dự án, xây cầu
cảng v.v… Điều này phản ảnh nhu cầu cần thiết của cộng đồng địa phương tham gia các khóa tập
huấn vê quản lý dự án và kỹ năng giám sát nhằm đảm bảo các dự án được thực hiện đúng đắn.
Cộng đồng cũng phải giám sát công việc các nhà thầu để đảm bảo rằng, chẳng hạn, họ không
dung nước biển để trộn vữa. Đối với từng dự án cần thành lập các Ủy ban thực hiện dự án bao
gồm người dân địa phương và có sự hỗ trợ của các chuyên gia, được tập huấn đầy đủ.

3.5.4 Kết luận

Ngoại trừ Quỹ phát triển môi trường Vịnh Nha Trang, các hoạt động hỗ trợ sinh kế thuộc “Loại A
– tạo môi trường kinh tế thuận lợi” tại các điểm nghiên cứu đều được thực hiện ngẫu nhiên không
theo một cơ chế hay cấu trúc rõ ràng, do đó kết quả đạt được là hạn chế.

Các vấn đề tồn tại ở hầu hết các điểm là:


- Thiếu các yếu tố cơ bản cho cuộc sống: nước sạch, điện, xử lý rác v.v…
- Thiếu bác sĩ và hệ thống chăm sóc sức khỏe ở tất cả các đảo.
- Rất ít nhà có khu vệ sinh /nhà xí mặc dù một số hộ được dự án hỗ trợ

- Hầu hết dân đảo, đặc biệt nhóm mục tiêu của KBTB, đều có trình độ học vấn thấp và
không có đất, chưa kể phần lớn trong số họ là dân tạm trú hoặc không đăng ký, tất cả đều
hạn chế quyền được hưởng lợi từ các dịch vụ phúc lợi xã hội.
- Hoạt động hỗ trợ sinh kế cho KBTB VNT như cấp tín dụng, xây nhà vệ sinh, nâng cấp chợ
có vẻ thành công. Nhưng nói chung các hoạt động tạo nguồn thu nhập thay thế được chú
ý nhiều hơn việc tạo môi trường thuận lợi.

3.5.5 Khuyến nghị


 Hỗ trợ cần tập trung theo hướng cung cấp dịch vụ thiết yếu nhằm giải quyết các vấn đề
sih kế, ví dụ nước sạch sử dụng hàng ngày, điện, nhà vệ sinh, quản lý chất thải rắn.

 Cải thiện hạ tầng dịch vụ sẽ tạo ra môi trường kinh tế thuận lợi bằng cách cung cấp đầu
vào và nguồn nhân lực (nhiều thời gian hơn, khỏe mạnh hơn), cung cấp điện cho kinh
doanh (VD: may mặc) nước cho chế biến nước mắm, rác thải ít sẽ thu hút du khách nhiều
hơn v.v…

38
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

 Cải thiện hạ tầng dịch vụ cũng tăng mức sống dân cư, cải thiện sức khỏe và nâng cao
giáo dục, rõ ràng đem lại nhiều lợi ích cho người dân bản địa
 Hợp phần LMPA và các KBTB cần quan tâm tìm kiếm mối liên kết hợp tác với chính quyền
địa phương các cấp, các nhà tài trợ, tổ chức PCP. Đây là phương pháp hiệu quả nhằm
tăng nguồn tài trợ và sử dụng chuyên gia kỹ thuật, đồng thời củng cố vững chắc quan hệ
gắn bó giữa cộng đồng địa phương và các KBTB.

3.6. Cải thiện sinh kế hiện tại

3.6.1 Hoạt động

Trước đây, hàng loạt các dự án SKTT được xây dựng thông qua Chương trình xóa đói giảm
nghèo của chính phủ. Trong bối cảnh các dự án thuộc KBTB, các khóa tập huấn đã được tổ chức
tại KBTB Vịnh Nha Trang và Cù Lao Chàm hướng đến nhóm đối tượng của chương trình SKTT.
Các hoạt động này có đặc điểm chung là: thị trường có sẵn và/hoặc người dân địa phương đã
thực hiện nghề một cách tự phát với quy mô nhỏ. Ví dụ về các hoạt động này được tóm tắt trong
bảng sau:

Bảng 3.4: Nâng cao hoạt động sinh kế hiện tại

TT SKTT Thành công? Lý do? Thất bại? Nguyên nhân? Tiềm năng
1 Mành ốc - Đã có thị trường tại chỗ - Đem lại thu nhập thấp: chỉ 15.000đ/ Có thể phát triển
(Vịnh Nha - Nhiều người dân đã mành được nhưng thu
Trang) tham gia làm nghề này - Tốn thời gian: mất một ngày rưỡi để nhập không cao 
- Chỉ yêu cầu kỹ năng hoàn thành một tấm mành có thể giúp tạo ra
đơn giản, đào tạo cơ - Vận chuyển khó khăn thu nhập bổ trợ bên
bản, phù hợp với phụ - Sản xuất phụ thuộc vào nguyên liệu thô cạnh nguồn thu
nữ và trẻ em (làm trong (vỏ sò, ốc), phải mua thông qua trung gian chính khác
thời gian rỗi)
2 Đan lưới - Gần giống việc đan - Chỉ thí điểm tại Trí Nguyên và không Cần tiến hành
thể thao lưới cá quen thuộc nên nhân rộng (lý do?) nghiên cứu thị
(VNT) dễ học - Công việc mệt nhọc trường sâu rộng
- Có thị trường tiêu thụ - Dự án KBTB bao cấp việc tiêu thụ sản hơn và phân tích
(nhưng không tại chỗ) phẩm, không hình thành chuỗi thị trường tính khả thi
 ngừng khi dự án kết thúc
3 Chế biến - Là nghề truyền thống - Thiếu mặt bằng sản xuất Có tiềm năng cao
nước tại địa phương ở quy - Chi phí vận chuyển cao nhưng cần hỗ trợ
mắm mô nhỏ lẻ, dễ tiếp thu - Cạnh tranh với các sản phẩm cùng loại nhiều hơn: nghiên
(Cù Lao kiến thức và thực hành đã có sẵn trên thị trường, kể cả ở địa cứu thị trường, đào
Chàm) - Có thị trường cấp địa phương tạo nâng cao, kỹ
phương và quốc gia - Vẫn phụ thuộc vào nghề cá năng tiếp thị, đóng
- Đầu tư ban đầu lớn - Mới ở mức sơ khai, cần đào tạo nâng gói…
nhưng chi phí sản xuất cao để có sản phẩm
dài hạn lại nhỏ - Vấn đề môi trường: mùi
- Thiếu chuỗi thị trường, tiếp thị, đóng gói…
4 Chế biến - Nghề truyền thống ở - Vẫn phụ thuộc vào nghề cá Có tiềm năng cao
hải sản quy mô nhỏ - Vấn đề môi trường: nước thải nhưng cần hỗ trợ
(CLC) - Có thị trường cấp địa - Thiếu chuỗi thị trường, tiếp thị, đóng nhiều hơn: nghiên
phương và quốc gia gói… cứu thị trường, đào
- Đầu tư ít, có thể tiến tạo nâng cao, kỹ
hành ở quy mô nhỏ năng tiếp thị…

39
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

3.6.2 Kết luận

Đây là các hoạt động hỗ trợ chủ yếu tập trung và giới thiệu
các kỹ thuật tiên tiến, hiện đại cho người dân địa phương
nhằm cải thiện sinh kế hiện tại mà họ đang làm. Tuy nhiên,
việc hỗ trợ quan trọng như nghiên cứu thị trường lại bị bỏ
qua, khiến cho kết quả của các hoạt động này chưa được
hiệu quả như mong muốn. Thiếu phân tích tính khả thi trước
khi thực hiện các thí điểm này cũng là một trong các nguyên
nhân chính gây ra thất bại.

Loại hình hỗ trợ này cần hướng đến việc dỡ bỏ các rào cản
đối với các hoạt động sinh kế hiện tại và phát triển các cơ Làm mành ốc tại Nha Trang
hội cải thiện những sinh kế đó. Điều này có thể đạt được
thông qua tăng sản lượng, năng suất, giá trị gia tăng, hoặc giảm chi phí và đầu vào.

Muốn hỗ trợ hiệu quả sinh kế hiện tại cần bắt đầu với việc hiểu rõ về những hạn chế hiện nay về
mặt năng lực, nguồn lực và thị trường địa phương. Trong một số trường hợp, mở rộng sản xuất
sẽ không khả thị nếu như đầu vào hạn chế (giống, thời gian, tưới tiêu…). Trong các trường hợp
khác, thị trường địa phương đã có đủ các nhà cung ứng địa phương và do đó mở rộng hoạt động
có thể sẽ đòi hỏi thị trường mới (như thị trường du lịch, thị trường tại đất liền hoặc ký hợp đồng
với nhà tiêu thụ đất liền).

3.6.3 Khuyến nghị

1) Tham vấn chặt chẽ với những người đã tham gia trực tiếp vào các hoạt động này để tìm hiểu
đầy đủ về những hạn chế, khó khăn hiện tại đối với nghề.

2) Phân tích tính khả thi của các đề xuất sinh kế và khả năng cải thiện điều kiện hiện tại, kể cả
phân tích các tác động môi trường và xã hội nếu thay đổi hay việc mở rộng quy mô diễn ra.

3) Tăng thêm giá trị cho sản phẩm hiện tại nhằm tăng doanh thu cho các nhà sản xuất địa
phương. Điều này đòi hỏi tiếp thị cũng như khâu đóng gói sản phẩm tốt hơn

4) Cải thiện và duy trì liên kết với thị trường là yếu tố quyết định đối với một số hoạt động. Cộng
đồng đảo thường thiếu các kỹ năng cũng như không kiên nhẫn khi thương thuyết với các
nhà cung ứng và khách hàng từ đất liền. Có thể hỗ trợ tăng năng lực quản lý tập thể cho các
ngành nghề địa phương, đồng thời hỗ trợ việc thỏa thuận giữa cộng đồng với các nhà cung
ứng đầu vào và khách hàng tiềm năng (thành lập các nhóm sản xuất, đại diện kinh doanh của
cộng đồng v.v…)

5) Cải thiện nghề cá bằng cách giảm sự phụ thuộc vào nhà cung ứng đầu vào và thương lái và
tạo điều kiện cho ngư dân bán hàng trực tiếp cho người tiêu thụ.

6) Giảm rủi ro nghề biển bằng cách dự báo thời tiết tốt hơn và lắp đặt radio trên thuyền

7) Tăng giá trị cho sản phẩm hải sản địa phương bằng cách sử dụng đá để ướp nhiều hơn và
hợp dồng trực tiếp (không qua trung gian) với các nhà hàng phục vụ khách du lịch

8) Hỗ trợ các hoạt động khuyến ngư, khuyến nông của chính quyền nhằm đảm bảo các kỹ thuật
tiên tiến được phổ biến đầy đủ và đúng đắn cho bà con dân đảo. KBTB có thể hỗ trợ quá

40
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

trình này và cải thiện hệ thống trao đổi thông tin giữa cộng đồng với các dịch vụ khuyến ngư,
khuyến nông, cũng như các đơn vị kỹ thuật khác.

9) Liên kết và tạo quan hệ đối tác với các cơ sở nghiên cứu địa phương nhằm nâng cao trình độ
kỹ thuật và thông tin ở cấp cơ sở
10) Tập huấn, các kênh thông tin, tham quan học hỏi v.v… nhằm cung cấp đầy đủ các thông tin
cần thiết cho cộng đồng để cải thiện hoạt động sinh kế hiện tại

3.7 Giới thiệu các sinh kế mới


Bảng 3.5: Các sinh kế mới được phát triển

TT Sinh kế Thành công? Lý Thất bại? Nguyên nhân? Tiềm năng


do?
1 Đan song - Yêu cầu kỹ - Nguyên liệu không sẵn có tại địa Có thể thực hiện trở
mây (VNT) năng đơn giản phương, đặc biệt trên đảo lại nếu thỏa thuận
và cơ bản, phù - Dự án KBTB bao cấp vận được với đối tác tiêu
hợp với phụ nữ chuyển và bao tiêu sản phẩm, thụ và vân chuyển
- Làm việc theo không có liên kết thị trường cho (Hội phụ nữ có thể
nhóm cộng đồng  ngừng hoạt động giúp điều phối)
khi dự án kết thúc
2 Thúng đáy - Nghề mới mục - Đòi hỏi đầu tư lớn mua thúng Có tiềm năng cao,
kính (VNT) tiêu phục vụ thị chuyên dụng (đáy kính) có thể nhân rộng với
trường du lịch - Cho đến nay mới chỉ có 2 người hỗ trợ từ Hợp phần
- Thu nhập khá dân đảo nhận được hỗ trợ từ LMPA (tuy nhiên
cao, ổn định KBTB (?) cần nghiên cứu thị
- Thân thiện - Số lượng người tham gia hạn trường kỹ lưỡng,
môi trường và chế (bởi theo nhu cầu thị trường) tránh phát triển quá
khuyến khích - Phụ thuộc lớn vào thời tiết và nhiều dẫn đến cạnh
bảo tồn điều kiện trên biển tranh nội bộ)
3 Nuôi biển: - Lợi nhuận cao - Đòi hỏi đầu tư lớn: giống, đầm Có tiềm năng lớn
rong, tôm - Thị trường lớn nuôi… nhưng cần tiếp cận
càng xanh… tại Nha Trang - Đòi hỏi phân tích kỹ lưỡng về theo cách cẩn trọng
(VNT) - Hầu hết các hộ kỹ thuật và môi trường trước khi và nghiêm khắc tuân
ngư dân đều thực hiện  tốn nhiều thời gian thủ các tiêu chuẩn
ưa thích và chi phí môi trường
- Mô hình phát - Nuôi biển không bền vững (VD:
triển tại cấp hộ tôm hùm) đang phát triển ồ ạt
và nhóm hộ trong vịnh gây ô nhiễm nghiêm
trọng
- Hầu hết các đầm nuôi thuộc sở
hữu của người đất liền. Hiện
chưa rõ mức độ tham gia của
người dân đảo và lợi ích họ nhận
được từ các hoạt động này

41
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

TT Sinh kế Thành công? Lý Thất bại? Nguyên nhân? Tiềm năng


do?
4 Chăn nuôi: - Là nguồn cung - Thí điểm SKTT chưa tính đến Tiềm năng hạn chế,
dê, gia cấo thức ăn vấn đề rằng đây là các đảo cách nếu chú ý là đối
cầm, heo, cho hộ gia đình biệt đất liền tượng của Hợp phần
bò (VNT và và thị trường - Đầu tư lớn: thức ăn, giống… LMPA là các hộ ngư
Côn Đảo) - Thích hợp với - Chỉ có thể bán ở thị trường đảo dân nghèo (thường
các bà nội trợ vì chi phí chuyên chở vào đất không có đất đai)
- Kỹ thuật chăn liền quá cao
nuôi đã được - Không có dịch vụ khuyến nông,
kiểm chứng và thú : bệnh tật do phối đồng huyết
phổ biến - Người nghèo sẽ không có đất để
lập trại nuôi
5 Nấu ăn - Thích hợp với - Chưa có chiến lược tiếp thị Cần gắn kết hoạt
và dịch vụ phụ nữ - Kỹ năng nghèo nàn động này vào quy
nghỉ dưỡng - Thị trường du - Bị canh tranh bởi các nhà nghỉ, hoạch phát triển du
(VNT, CLC) lịch đã có sẵn, khách sạn lớn sở hữu bởi người lịch tổng thể của địa
đầy tiềm năng đất liền phương
6 Thêu máy - Thích hợp - Chưa tính đến vấn đề thiếu điện Tiềm năng hạn chế.
(CLC) với phụ nữ, trên đảo để chạy máy thêu Có thể được phát
thanh niên thất - Đòi hỏi phải chuyển đến sống triển ở quy mô nhỏ
nghiệp ở đất liền  mâu thuẫn với lối với điều kiện là
- Thị trường mục sống truyền thống của người người dân phải sẵn
tiêu là khách du bản xứ sàng làm việc trong
lịch đến Hội An - Kỹ thuật thấp, chưa đủ khả năng đất liền
tham gia vào thị trường lao động
Hội An
7 Làm lồng - Phù hợp với - Kỹ thuật thấp, chưa đủ để tạo Tiềm năng hạn chế.
đèn (CLC) thanh niên ra các sản phẩm chất lượng đạt Có thể được phát
- Thị trường nội tiêu chuẩn trên thị trường  cần triển ở quy mô nhỏ
đã có sẵn và đào tạo nâng cao và nhiều thực với điều kiện là
rộng lớn hành người dân phải sẵn
- Bảo tồn được - Đòi hỏi chuyển đến đất liền sàng làm việc trong
nghề thủ công - Nguyên liệu thô không sẵn có đất liền
truyền thống trên đảo
8 Làm chổi - Công ty sản - Yêu cầu phải vào làm trong đất Tiềm năng hạn chế.
(CLC) xuất chổi sẵn liền Người dân đảo chưa
sang đào tạo - Phải có cam kết làm việc lâu dài: thích thú
về thuê mước 3 tháng đào tạo, ít nhất 6 tháng
nhân công đảo thực tập tại công ty
- Chỉ cần kỹ - Các thị trường khác (ngoài công
năng cơ bản và ty) không sẵn có
chăm chỉ

42
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

TT Sinh kế Thành công? Lý Thất bại? Nguyên nhân? Tiềm năng


do?
9 Trồng nấm - Một số người - Không có dịch vụ khuyến nông Tiềm năng hạn chế.
dân đã có kinh - Thị trường trên đảo không đủ Cần tiến hành nghiên
nghiệm lớn để tiêu thụ hết lượng nấm cứu thị trường và tọa
- Thị trường - Vận chuyển nấm khối lượng lớn chuỗi tiêu thụ cho
đang có nhu gặp khó khăn sản phẩm
cầu lớn (cả trên - Tuổi thọ sản phẩm nấm ngắn,
đảo và ở đất cần được tiêu thụ ngay sau khi
liền) thu hoạch, không có phương
pháp bảo quản
- Giống và các vật liệu khác phải
mua từ đất liền
10 Nuôi biển*: - Mô hình ở cấp - Yêu cầu vốn lớn: giống, đầm - Tiềm năng cao
- Ốc Hương hộ gia đình nuôi… nhưng rủi ro cũng
(Côn Đảo) - Thị trường tiêu - Rủi ro cao: bệnh tật, bão… cao
- Cá song, thụ tiềm năng - Thị trường trên đảo nhỏ, cách xa - Cần có thêm phân
cá mú, rong đất liền tích kỹ thuật.
sụn…(Phú - Thiếu dịch vụ khuyến ngư nhằm - Cần có chiến lược
Quốc) đảm bảo các hộ được hỗ trợ đầy phát triển tổng
đủ về mặt kỹ thuật và tài chính hợp
để áp dụng kỹ thuật mới trong
nuôi trồng
- Không có chiến lược phát triển
lâu dài, chỉ dừng lại ở mức tự
phát, nhỏ lẻ
11 Ở Phú Quốc, - Sẵn có nguồn - Yêu cầu đầu tư cao. Không phù hợp với
nuôi rùa cung cấp con - Thị trường tiêu thụ sản phẩm người dân nghèo ít
và cá sấu giống, một số là thách thức chính đối với sản vốn
được Hội hộ có thể tự xuất quy mô nhỏ vì sự cách biệt
nuôi động sản xuất giống. của đảo.
vật hoang - Công nghệ do
dã tỉnh Kiên Hội nuôi động
Giang áp vật hoang dã
dụng từ năm và các nhà
2003-04 cung cấp giống
cung cấp
12 Trồng rau - Hoạt động - Cần phải có đất để sử dụng Tiềm năng hạn chế,
sạch tại Côn thuần nông, - Thiếu dịch vụ khuyến nông nếu chú ý là đối
Đảo thích hợp với tượng của Hợp phần
dân sống chủ LMPA là các hộ ngư
yếu trên bờ dân nghèo (thường
- Có một số không có đất đai)
thành công
nhất định
- Nguồn cung
cấp rau sạch
tốt cho thị
trường đảo

43
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

TT Sinh kế Thành công? Lý Thất bại? Nguyên nhân? Tiềm năng


do?
13 Nuôi nước - Nghề mới - Đòi hỏi đầu tư lớn Không phù hợp với
ngọt tại Côn - Một số người - Thí điểm SKTT chưa tính đến người dân nghèo ít
Đảo nuôi đã có lên vấn đề rằng đây là các đảo cách vốn
kết thị trường biệt đất liền
tại đất liền - Giống phải nhập từ đất liền
14 Nuôi biển: Chuyên gia tư - Thiếu đối tác kinh doanh như các Cần được hỗ trợ
cá giò, bào vấn thường xuyên chuỗi thị trường để tiêu thụ sản nhiều hơn
ngư, sò, cá kiểm tra và hỗ trợ, phẩm đầu ra
mú... ở Vịnh điều này rất hữu - Dừng hoạt động sau khi nguồn
Văn Phong ích với những hỗ trợ và tài trợ của dự án kết
(dự án người nuôi biển ở thúc
SUMA) địa phương
15 Trồng trọt - Huy động cộng Mục tiêu quá tham vọng, chưa có Thiết kế kế hoạch
và chăn đồng, sự tham đầy đủ kiến thức và hiểu biết về tạo nguồn thu nhập
nuôi gia gia của người vùng đất (đất, nước, khí hậu) cũng thay thế cần tính đến
súc ở vùng dân và các như các nhóm mục tiêu và năng lực chương trình hỗ trợ
đệm của phương pháp của nhóm (kỹ năng, trình độ học khác như tín dụng
Vườn quốc thực hiện: vấn, nguồn vốn sẵn có...) + nghiên cứu nông
gia U Minh - Kết hợp với các nghiệp và dịch vụ
Thượng nhà máy một khuyến nông nhằm
cách hợp lý, cung cấp kiến thức,
nghĩa là vốn + kỹ năng, kinh nghiệm,
công nghệ và mô hình trình diễn
kỹ năng v.v…

16 Phát triển - Tổ chức phụ nữ Giá sản phẩm (nón) bán ra không
nghề làm thành các nhóm tốt do cạnh tranh kém và tranh chấp
nón cói tại và có văn bản lợi ích ở An Giang
An Giang hướng dẫn hoạt
động của nhóm
được sự nhất trí
của mọi người.
- Chia sẻ kinh
nghiệm, kỹ
năng... với
các thành viên
nhóm
17 Đào tạo - Nâng cao nhận - Kỹ năng kém: hướng dẫn, ngoại Có tiềm năng lớn
hướng dẫn thức về bảo tồn ngữ… nhưng cần đào tạo
viên du lịch biển - Bị cạnh tranh bởi HDV từ đất liền nâng cao và kết hợp
(CLC) - Phát triển du - Thiếu sự hỗ trợ từ KBTB và trong quy hoạch phát
lịch cộng đồng chính quyền địa phương sau khi triển du lịch tổng thể
- Lợi ích về lâu kết thúc đào tạo như: tổ chức của địa phương
dài tour, hợp tác với các công ty lữ
hành đất liền v.v…

(*) Các mô hình tương tự được nhóm lại

44
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Hầu hết các hoạt động trên đây đều có kết quả rất hạn chế trong dài hạn.

Hoạt động NTTS chỉ dừng lại ở thí điểm vì không có sự phát triển hay mở rộng thêm cho toàn
cộng đồng do nhiều vấn đề bao gồm việc gián đoạn hỗ trợ tài chính và kỹ thuật từ dự án. Gần
đây, KBTB VNT tiếp cận cộng đồng nuôi bào ngư, nhưng chưa có báo cáo về kết quả.

Chương trình FSPS 1 của DANIDA cũng gặp những kết quả tương tự với việc phát triển các mô
hình nuôi trồng thủy sản mới. Các mô hình thí điểm về nuôi trồng thủy sản ở Vịnh Văn Phong của
SUMA đã chứng tỏ tính khả thị về mặt kỹ thuật, phù hợp với môi trường và đem lại thu nhập cao
cho dân địa phương. Một số thí điểm được xây dựng cùng với kế hoạch quản lý sáng tạo trong
đó quyền của người sử dụng đáy biển được trao cho các hộ gia đình ở địa phương. Tuy nhiên,
khi không có sự giúp đỡ tiếp tục của DANIDA thì những kế hoạch tạo nguồn thu nhập thay thế
này đã sớm bị thất bại.

Kết luận

Rõ ràng là rất khó khăn để có thể phát triển SKTT thành công cho cộng đồng tại các KBTB Việt
Nam. Hầu hết các thí điểm đều chưa khả thi về mặt kỹ thuật do xáo trộn xã hội và không kinh tế.
Một nguyên nhân chính là do chưa có đánh giá khả thi chi tiết trước khi thực hiện các thí điểm
này

Trong nuôi trồng thủy sản, hầu hết các hộ ngư dân thiếu kỹ năng quản lý và kỹ thuật nuôi, cũng
như cách duy trì các mối liên hệ với thị trường. Họ thiếu kinh nghiệm và kiến thức về những nghề
mới mẻ này. Các hoạt động mới thường được người dân cho là khá rủi ro.
Tương tự, nghề đan song mây tại Nha Trang trở nên bấp bênh khi không còn được bao cấp, trợ
cấp từ KBTB. Điều này làm giảm khả năng kinh tế đồng thời cắt đứt liên lạc sẵn có với thị trường.
Thực ra nghề đan song mây vẫn có thể có chỗ đứng trên thị trường, tuy nhiên người dân địa
phương lại không sẵn long và thiếu kỹ năng để tái lập những đầu mối tiêu thụ và thỏa thuận với
công ty vận tải. Tại Cù Lao Chàm, thời gian tổ chức các
khoá đào tạo nghề quá ngắn và gấp (các khoá được tổ
chức trong sáu tháng cuối năm 2006 là năm cuối cùng
của dự án). Danh mục tạo nguồn thu nhập thay thế được
lựa chọn và thực hiện mà không qua phân tích tính kỹ
lưỡng về tính khả thi của từng sự lựa chọn tiềm năng.
Điều này dẫn đến thất bại của nghề làm chổi, làm đèn
lồng và gây tình trạng không ổn định của nghề trồng
nấm và thêu máy. Mặc dù trước khi đào tạo thì thông tin
giới thiệu ngắn gọn từng khoá học đã được đưa ra
nhưng nhiều học viên không hiểu nhiều về việc họ được
đào tạo cái gì và làm cách nào để áp dụng những kỹ Thực hành trồng Nấm rơm tại Cù Lao Chàm
năng đó trong nghề nghiệp tương lai của mình.

Một trở ngại đáng kể khi tiến hành tạo nguồn thu nhập thay thế là thiếu phân tích tính khả thi, điều
này dẫn đến sự gián đoạn của các dự án sinh kế sau khi đào tạo nghề thêu máy, làm đèn lồng
và làm chổi tại Cù Lao Chàm. Các nghiên cứu tiền khả thi, đặc biệt là nghiên cứu thị trường đã
không được thực hiện trước khi thực hiện các hoạt động tạo nguồn thu nhập thay thế hoặc sau
khi hoàn thành các hoạt động này để phân tích tính phù hợp của các sinh kế mới và tác động của
nó với cộng đồng địa phương. Ngoài ra, hỗ trợ trong dài hạn là cần thiết để người dân có thể phát
triển kinh doanh cho phù hợp với những thay đổi.

45
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Hộp 3.1: Ví dụ về việc tạo nguồn thu nhập thay thế không thành công ở CLC

Khoá đào tạo về “Làm chổi” bắt đầu từ đầu tháng 7 tại nhà máy tư nhân Phong Bắc ở ngoại ô
Đà Nẵng. Ban đầu, có mười phụ nữ đăng ký học nhưng cuối cùng chỉ còn ba người vào học
và hiện còn hai người đang làm việc. Một số vấn đề đáng lưu ý của khoá học như sau:
• Học viên được yêu cầu ở lại và làm việc thêm một năm sau khi kết thúc khoá đào tạo
ba tháng.
• Vật liệu làm chổi khan hiếm và phải mua từ đất liền, điều này làm tăng chi phí sản xuất,
do đó CLC có thể là địa điểm bất lợi nếu so với các nhà máy làm chổi trong đất liền.
• Nhà máy làm chổi ở CLC (nếu có) có thể phục vụ tiêu thụ ở địa phương hơn là xuất
khẩu. Tuy nhiên, giá bán chổi khá thấp, từ ba đến mười nghìn đồng một cái chổi, và
người dân có thể dễ dàng mua một cái chổi tốt từ đất liền, điều này làm giảm khả năng
cạnh tranh của chổi làm ở CLC ngay cả ở thị trường địa phương.

Làm chổi là công việc đòi hỏi kỹ năng và sự kiên nhẫn vì vậy hầu hết người làm chổi là phụ
nữ. Tuy nhiên, phụ nữ ở CLC quen sống ở đảo và thấy rất khó thích nghi với thế giới bên
ngoài. Do đó, chỉ khi chúng ta thuyết phục và hỗ trợ họ tự nguyện chuyển đi thì việc đưa mọi
người đến Đà Nẵng trong thời gian dài là một lựa chọn không khả thi.

Khuyến nghị

1) Không nên quá chú trọng ưu tiên phát triển sinh kế thay thế (so với các hình thức hỗ trợ khác
đã phân tích ở trên) bởi vì đây là hình thức khó đạt hiệu quả và ít thành công nhất.

2) Phân tích khả thị và nghiên cứu thị trường là cực kỳ quan trọng khi dự định phát triển bất kỳ
một sinh kế hay nghề nghiệp mới nào.

3) Không nên hỗ trợ các SKTT cần trợ giúp tài chính thường xuyên để thành công

4) Cần tiến hành nhiều khảo sát xã hội sâu rộng nhằm xác định và đánh giá tính phù hợp của
các lựa chọn nghề nghiệp mới.

5) Cần kết hợp với các chương trình nâng cao nhận thức nhằm tăng hiểu biết và sự cam kết của
cộng đồng trong việc giảm sức ép khai thác tài nguyên biển và phát triển các nguồn thu nhập
bổ trợ, thay thế.

6) Khi thiết kế chương trình SKTT cần tính đếm cả các chương trình hỗ trợ khác, ví dụ: tín dụng.
Cần sử dụng các dịch vụ khuyến nông, khuyến ngư như một phương tiện hữu ích nhằm cung
cấp các kiến thức , kỹ năng, kinh nghiệm và mô hình thử nghiệm.

7) Kết hợp các yếu tố một cách hợp lý, nghĩa là vốn + công nghệ và kỹ năng

8) Cần luôn luôn hỗ trợ, giám sát các sinh kế mới, đặc biệt là các đầm nuôi trồng thủy sản, để
có thể quản lý thành công những chương trình này.
9) Liên kết, tạo quan hệ đối tác với thành phần kinh tế tư nhân nhằm hỗ trợ một cách hiệu quả
về vốn đầu tư, kỹ năng quản lý, đầu mối thị trường và chuyên môn để kinh doanh thành công
và bền vững.

46
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

10) Quan hệ đối tác cũng quan trọng trong phát triển du lịch nhằm khuyến khích sự tham gia của
người dân. Ví dụ là, cũng được đào tạo hướng dẫn du khách tham quan bằng thúng đáy kính
nhưng tại Cù Lao Chàm, do thiếu nguồn kết hợp với các công ty du lịch nên sinh kế mới này
vẫn chưa thực sự được đưa vào hoạt động như một ngành kinh doanh thu lợi.

Quan hệ đối tác trong kinh doanh: Ngọc trai Côn Đảo là một ví dụ tốt về quan hệ đối tác kinh
doanh. Doanh nghiệp ngọc trai Côn Đảo đã đầu tư hàng triệu đôla và kỹ thuật vào nghề nuôi
trai ngọc ở Côn Đảo, một khoản tiền mà cộng đồng địa phương không thể mơ có được. Ngọc
trai Côn Đảo có thể đạt được lợi ích kinh tế cần thiết, có thể quản lý chất lượng và liên hệ với thị
trường xuất khẩu. Hiện tại ngọc trai Côn Đảo tuyển dụng ít nhất 6 cán bộ địa phương và có kế
hoạch tuyển thêm khi mở rộng hoạt động. Các mô hình khác, khi mà hộ gia đình địa phương quản
lý phần kinh doanh nhỏ thuộc một phần của công ty lớn cũng có thể thành công và mang lại cho
cộng đồng địa phương nhiều lợi nhuận hơn trong kinh doanh.

3.8. Quá trình xây dựng và phê chuẩn SKTT

“...khi cố gắng nhằm vào các cộng đồng nghèo với năng lực hạn chế, thì cần hỗ trợ để
giúp cộng đồng xác định các ưu tiên và xây dựng đề xuất. Thông tin thu được ở giai đoạn
này cần đưa vào việc đánh giá năng lực, xem xét nhu cầu của họ về trợ giúp kỹ thuật từ
giai đoạn chuẩn bị đến thực hiện. Một trong những mục tiêu chính của quá trình hỗ trợ là
đảm bảo rằng mọi thành viên cộng đồng, gồm phụ nữ và các nhóm ít được quan tâm đến,
đều được tham vấn” (de Silva 2002,p14).

Quá trình lựa chọn và phát triển SKTT chung cho KBTB VNT và CLC được tóm tắt như sau:
• Bước 1. Phân tích sinh kế

• Bước 2. Khảo sát cơ hội tạo thu nhập thay thế

• Bước 3. Chọn thí điểm (2-5)

• Bước 4. Phân tích tính khả thi của thí điểm

• Bước 5. Thực hiện thí điểm

• Bước 6. Đánh giá sinh kế giữa kỳ (sau khi đánh giá đào tạo)
• Bước 7. Đánh giá cuối cùng về tính bền vững và cơ hội (lý tưởng nếu được lồng ghép vào
đánh giá chung về kinh tế xã hội)

47
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Hộp 3.2: Ví dụ về tiêu chí lựa chọn SKTT tại KBTB Nha Trang và Cù Lao Chàm

Các tiêu chí chính xác định tại KBTB VNT là:
(a) Khả năng cao về tính bền vững môi trường và xã hội.
(b) Đóng góp đáng kể cho duy trì KBTB
(c) Ít rủi ro, chi phí vận hành thấp
(d) Kỹ thuật đã được chứng minh
(e) Có khả năng thực hiện về mặt tài chính
(f) Tiếp cận thị trường địa phương

Tại Cù Lao Chàm, các lựa chọn sinh kế tiềm năng cần thỏa mãn các tiêu chí sau:
• Bền vững về mặt kinh tế
- Sự phát triển kinh tế của lựa chọn sinh kế tiềm năng không được dựa vào các
nguồn hỗ trợ từ bên ngoài kém ổn định, ví dụ từ nguồn hợp phần LMPA.
- Hoạt động cần mang lại lợi nhuận thích đáng và có thể đáp ứng việc khôi
phục các nguồn lực.
• Bền vững về mặt môi trường: không có các tác động tiêu cực tới môi trường, trực tiếp
hoặc gián tiếp.
• Bền vững về mặt xã hội: không có tác động tiêu cực hoặc hậu quả nghiêm trọng tới
xã hội.

Tiếp theo các yêu cầu và tiêu chuẩn này cũng như chú trọng đặc biệt đến việc xây dựng thí điểm
nuôi trồng thủy sản bền vững thành công, KBTB VNT tiến hành nhiều nghiên cứu và phân tích
tính khả thi về nuôi trồng thủy sản (xem Báo cáo nuôi trồng Số 1-7, KBTB VNT) để xác định các
thí điểm về nuôi biển tiềm năng. Kiến thức và tư vấn của địa phương được đưa ra thông qua sự
tham gia của dân làng vào tất cả các giai đoạn, để đảm bảo rằng dân làng tham gia tích cực vào
quá trình ra quyết định. Quan hệ đối tác được xây dựng với viện nghiên cứu nuôi trồng thủy sản
của chính phủ nhằm hỗ trợ việc nghiên cứu và phát triển các mô hình

Tại CLC, quá trình xác định và thực hiện việc tạo thu nhập thay thế được tổng kết như sau:
• Danh sách dự kiến 20 lựa chọn được dự án và chuyên gia sinh kế xác định thông qua
PRA, phân tích sinh kế, khảo sát bảng câu hỏi với cộng đồng địa phương
• Dựa vào danh sách chọn lọc, dự án tìm kiếm các công ty và trung tâm đào tạo nghề quan
tâm và tổ chức Hội chợ việc làm ở CLC với sự giúp đỡ của các nhà chức trách xã Tân
Hiệp và câu lạc bộ BTB hỗ trợ. Mọi người dân đảo đều được thông báo mời tham dự và
tại Hội chợ việc làm họ được cung cấp thông tin chung về các nghề và một số yêu cầu
chung khi học nghề.
• Trong và sau Hội chợ việc làm, người dân địa phương đăng ký vào các khóa đào tạo nghề
mà họ mong muốn tham gia với câu lạc bộ BTB dưới sự giám sát của xã Tân Hiệp và dự án
khu bảo tồn, mỗi người có thể xin học hai lựa chọn tạo nguồn thu nhập thay thế khác nhau.

 Xem Phân tích sinh kế (McEwin, 2006), Đánh giá sinh kế (Skov, 2006), Báo cáo phát triển cộng đồng
(Jensen, 2006) để biết thêm chi tiết

48
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

• Ưu tiên được dành cho (i) phụ nữ nghèo thất nghiệp, (ii) người chịu ảnh hưởng nhiều nhất
bởi kế hoạch khoanh vùng khu bảo tồn (iii) thanh niên thất nghiệp. Trên cơ sở tiêu chí này,
Câu lạc bộ BTB lựa chọn và xã Tân Hiệp phê duyệt sau đó trình lên dự án khu bảo tồn.
• Dựa vào ngân sách hiện có và danh sách thành viên dự trù, các khóa đào tạo được dự án
phối hợp với các trung tâm đào tạo phù hợp. Mỗi lớp chịu sự giám sát trực tiếp của một
thành viên câu lạc bộ, là người thường xuyên thông báo cho dự án về tiến độ chung.

Khó khăn trong quá trình

Dường như nguyên nhân chính của việc phát triển SKTT chưa hiệu quả là ở việc thực hiện lựa
chọn sinh kế thí điểm và thành viên để đào tạo, chứ không phải do các hướng dẫn hay quá trình
tạo nguồn thu nhập thay thế. Một số vấn đề đó là:
• Việc lựa chọn thành viên tham gia đào tạo được giao cho Nhóm bảo tồn khóm, và có vẻ
họ không tuân thủ chặt chẽ tiêu chí đặt ra đối với các hộ gia đình mục tiêu; thay vào đó,
bất kỳ ai quan tâm đều có thể xin tham gia thí điểm tạo nguồn thu nhập thay thế. Thực tế
là chỉ giới hạn 20 thành viên trong mỗi khóa đào tạo và thành viên được chọn theo tiêu
chuẩn “người đến trước được học trước”. Nhiều người dân đảo thuộc nhóm đánh cá
nghèo nhất đã bị loại trừ.

• Thông tin về hỗ trợ sinh kế và đào tạo nghề tạo nguồn thu nhập thay thế không được
truyền bá rộng rãi. Khảo sát gần đây cho biết các hộ đánh cá nghèo nhất của đảo không
nhận thức về sự tồn tại và lợi ích của hệ thống hỗ trợ sinh kế và họ cũng không được mời
đăng ký đào tạo.
• Có thiếu sót trong quá trình lựa chọn người đào tạo. Có ý kiến từ những người dân đảo
cho rằng việc lựa chọn không bình đẳng và nhiều người dân đảo thuộc nhóm đánh cá
nghèo nhất hoặc bị ảnh hưởng nhất bởi kế hoạch khoanh vùng đã bị loại trừ. Ví dụ ở Nha
Trang, một số trường hợp cho thấy việc lựa chọn thành viên tham gia đào tạo được tiến
hành theo cách bất kỳ ai quan tâm đều có thể xin tham gia và giới hạn 20 thành viên trong
mỗi khóa đào tạo và sử dụng hình thức “người đến trước đăng ký học trước”.

Đa số người nhận được hỗ trợ sinh kế không nhận thức đầy đủ về lý do vì sao họ được hỗ trợ,
nghĩa là việc tạo nguồn thu nhập thay thế và xây dựng cộng đồng nhằm mục tiêu bảo tồn biển.
Một số hộ không có sáng kiến và miễn cưỡng theo đuổi thu nhập thay thế - có thể vì họ không có
nhu cầu lớn lắm về thu nhập thay thế và vẫn bận rộn với việc đánh cá.

Kết luận và khuyến nghị

Điều cốt yếu là phải tuân thủ quá trình một cách nghiêm túc thì mới có thể thực hiện hỗ trợ sinh
kế và phát triển SKTT hiệu qủa. Quá trình này chung cấp một cơ chế khoa học nhằm đảm bảo
rằng các đè xuất SKTT được lựa chọn là phù hợp và hiệu quả nhất và có thể mang lại cơ hội thu
nhập bền vững cho cộng đồng địa phương. Tuy nhiên, có vẻ là không phải tất cả các cộng đồng
và những bên liên quan đều hiểu đúng và coi trọng việc tuân theo quá trình, khiến cho kết quả
thực hiện chương trình SKTT tại một số khu vực bị hạn chế. Thiếu phân tích về tính khả thi trước
và sau khi thực hiện thí điểm tạo thu nhập thay thế là nguyên nhân chính của việc thực hiện chưa
phù hợp và kết quả không hiệu quả của hầu hết nỗ lực tạo thu nhập thay thế ở các vùng nghiên
cứu. Tác động môi trường của các thí điểm tạo thu nhập thay thế được đánh giá không đầy đủ.
Ít có thông tin về thị trường hoặc thành lập chuỗi thị trường để tiêu thụ sản phẩm địa phương từ
các thí điểm tạo thu nhập thay thế.

49
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Trước khi thực hiện các hoạt động, đặc biệt là phân tích sinh kế và khảo sát tìm thu nhập thay
thế, quan trọng là phải thông báo rộng rãi cho chính quyền địa phương và cộng đồng về kế hoạch
hành động. Cộng đồng địa phương cần chủ động xây dựng đề xuất về tạo thu nhập thay thế và
không chờ người ngoài đến cho họ cơ hội. Mọi hoạt động tạo thu nhập thay thế đặc biệt là nuôi
trồng thủy sản nên được thực hiện trong khuôn khổ quản lý nguồn lực thống nhất và không tách
biệt việc phát triển nuôi trồng thủy sản.

Một mô hình về quá trình phát triển SKTT được đề xuất trong Mục 12 của chương này.

3.9. Tiếp cận bảo tồn biển dựa vào cộng đồng

3.9.1 KBTB Vịnh Nha Trang

i) Ban bảo tồn khóm (VCUs)

Phường Vĩnh Nguyên bao gồm 6 đảo nhỏ nằm trong KBTB và một phần trên đất liền, có cơ cấu
hành chính giống các phường xã khác, bao gồm cấp phường, cấp thôn và các nhóm tự quản.
Mỗi đảo trong KBTB được coi là một khóm dân cư (thôn). Mỗi nhóm tự quản bao gồm 20-25 hộ
dân. Về mặt địa lý, phường khá lớn và phải đi lại giữa các đảo bằng thuyền.

Khi có KBTB, tại mỗi đảo, một Ban bảo tồn khóm (VCU) được thành lập bao gồm đại diện các
bên liên quan ở địa phương (trưởng khóm, các đoàn thể xã hội). Ban này lúc đầu nhận được ít
hỗ trợ từ dự án, sau đó là hỗ trợ tối thiểu chủ yếu dành cho hoạt động gặp gỡ cộng đồng. VCU
đóng vai trò là trung gian giữa cộgn đồng và KBTB khi thực hiện các hoạt động bảo tồn. Tại cấp
khóm, trưởng khóm và Ban bảo tồn khóm đóng vai trò chính trong việc lựa chọn người tham gia
các chương trình thí điểm SKTT của KBTB.

Xem phần: Dự án thí điểm khu bảo tồn Hòn Mun, Báo cáo phát triển cộng đồng Số
3 – Tái cơ cấu uỷ ban làng trong khu bảo tồn Hòn Mun, đánh giá và khuyến nghị ban đầu.

ii) Nhận xét

Khảo sát cho thấy các Ban bảo tồn này có ảnh hưởng lớn đối với cộng đồng tại các đảo và trong
hầu hết các hoạt động trên đảo. Tuy vậy, có các ý kiến phản hồi từ người dân cho thấy các VCU
chưa thực sự tiến hành công việc của họ một cách đúng đắn. Việc lựa chọn thành viên tham gia
đào tạo được giao cho Ban bảo tồn khóm, và có vẻ họ không tuân thủ chặt chẽ tiêu chí đặt ra đối
với các hộ gia đình mục tiêu; thay vào đó, bất kỳ ai quan tâm đều có thể xin tham gia thí điểm tạo
nguồn thu nhập thay thế. Thực tế là chỉ giới hạn 20 thành viên trong mỗi khóa đào tạo và thành
viên được chọn theo tiêu chuẩn “người đến trước được học trước”. Nhiều người dân đảo thuộc
nhóm đánh cá nghèo nhất đã bị loại trừ.
Thông tin về hỗ trợ sinh kế và đào tạo nghề tạo nguồn thu nhập thay thế không được truyền bá
rộng rãi. Khảo sát gần đây cho biết các hộ đánh cá nghèo nhất của đảo không nhận thức về sự
tồn tại và lợi ích của hệ thống hỗ trợ sinh kế và họ cũng không được mời đăng ký đào tạo.

Tuy nhiên, hiện vẫn chưa có cơ chế hành chính và ngân sách để hỗ trợ hoạt động của các Ban
này. Việc bầu chọn các thành viên nhóm không có tiêu chí rõ ràng. Hầu hết các thành viên của
VCU là lãnh đạo cấp cao (trưởng khóm, lãnh đạo Hội nông dân, Hội phụ nữ…) và chưa có sự
tham gia của đối tượng quan trọng nhất – người ngư dân.

50
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

3.9.2 KBTB Cù Lao Chàm

i) Câu lạc bộ Bảo tồn biển

Hình 2.4: CƠ Ồ
ẾTƯƠNG
CH


N G
CĐ TÁC PHÁT TRI

UBND Th
ị xã H
i
ộ An

UBND Xã Tân Hi
p

Cg
n
ộ Chuyên Câu lạ
c Ban C

đồng
viên phát
n
tri
ể ng
c

ộ b
b o
ả n
v

đồ
ng n bi
t
ồ n

(Bjorn Jensen)

Cơ cấu phát triển cộng đồng được xây dựng và thực hiện trong thời gian của dự án, chứng tỏ
tính hiệu quả và đóng góp lớn vào sự thành công của dự án:
Một trong những yếu tố quan trọng của việc nâng cao thành công nhận thức và phát triển cộng
đồng ở khu bảo tồn CLC là hoạt động có hiệu quả của câu lạc bộ KBTB CLC. Câu lạc bộ KBTB
đặt tại Hòn Lao được dự án KBTB thành lập vào năm 2003 gồm người dân xã Tân Hiệp. Nhiệm
vụ chính của câu lạc bộ là hỗ trợ các hoạt động của dự án ở đào Chàm, chủ yếu là: (i) hỗ trợ các
cuộc họp và thảo luận, (ii) nâng cao nhận thức của cộng đồng (iii) chọn cá nhân phù hợp tham
gia khoá đào tạo nghề. Các thành viên câu lạc bộ được chia thành các nhóm khác nhau: nhóm
chăm sóc sức khoẻ, đơn vị bộ đội biên phòng 276, đội lính 70, hội nông dân, hội thanh niên, hội
phụ nữ và trường phổ thông cơ sở của địa phương, tổng số khoảng 15 người.

Chuí nhiãûm
CLB

Phoï chuí nhiãûm Phoï chuí nhiãûm Phoï chuí nhiãûm Phoï chuí nhiãûm
Hæång (ĐTN) Mr Chinh (caïn bäü) Mr Tán (HND) Ms Hoa (HPNü)

Câu lạc bộ đặt tại UBND xã Tân Hiệp hoạt động như cầu nối giữa dự án và những người lãnh
đạo làng theo biểu đồ sau.

51
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Câu lạc bộ đóng vai trò quan trọng trong việc thực hiện các khoá đào tạo nghề. Mỗi lớp do một
thành viên câu lạc bộ trực tiếp giám sát và thường xuyên thông tin cho Ban quản lý dự án về tiến
độ chung. Trong quá trình sau đào tạo, đặc biệt trong việc hình thành các tổ công tác, câu lạc
bộ KBTB và nhóm tư vấn cần tham gia chặt chẽ. Quan trọng là xác định rõ và phân trách nhiệm
rõ ràng giữa các thành viên câu lạc bộ về quá trình đào tạo và sau đào tạo. Thành viên nào chịu
trách nhiệm về khoá đào tạo nào sẽ tiếp tục giám sát việc thành lập và hoạt động của các tổ sản
xuất tương ứng. Người đó có nhiệm vụ:
 Hỗ trợ việc thành lập các nhóm sản xuất.
 Quản lý và chịu trách nhiệm về các nhóm này trong giai đoạn đầu tiên.
 Quan sát và cung cấp thông tin chính xác về các vấn đề nảy sinh và yêu cầu của nhóm
để thông báo và tham vấn cho câu lạc bộ, UBND địa phương và nhóm tư vấn nhằm phản
hồi nhanh chóng.

Tuy nhiên, cơ chế hành chính của câu lạc bộ KBTB vẫn chưa rõ ràng. Mặc dù do dự án thành
lập, nhưng câu lạc bộ thực sự vẫn chịu sự quản lý của UBND xã Tân Hiệp, các thành viên của
câu lạc bộ không độc lập vì họ là thành viên của các tổ chức xã hội thuộc xã. Thành viên câu lạc
bộ được hưởng công tác phí cho từng nhiệm vụ cụ thể do dự án giao và vai trò của chủ toạ, đặc
biệt trong việc thiết kế chương trình hành động rất hạn chế. Không có tài liệu về nhiệm vụ và khối
lượng công việc mà câu lạc bộ thực hiện.
Trong ba năm theo dự án KBTB, câu lạc bộ có đóng góp lớn và hiệu quả ở cấp cơ sở, là người
hỗ trợ chính cho các hoạt động của dự án, điều này làm tăng khả năng của các thành viên câu
lạc bộ và ý thức về việc bảo tồn. Mặc dù nó đóng vai trò trung tâm trong sự thành công của dự
án, nhưng những đóng góp của câu lạc bộ BTB chưa được đánh giá một cách xứng đáng.
Hiện tại, câu lạc bộ tiếp tục chịu trách nhiệm về các việc quan trọng khác gồm hỗ trợ các hoạt
động của KBTB đến các khoá đào tạo nghề và quản lý Trung tâm khách tham quan. Trong hợp
phần LMPA, câu lạc bộ chịu trách nhiệm xem xét và ưu tiên các nhu cầu của cộng đồng và gửi
đề xuất cho các bên liên quan hoặc các sở, ban nhằm có giải pháp phản ánh tốt nhất lợi ích của
cộng đồng. Câu lạc bộ cần được hỗ trợ như là cơ quan chính chịu trách nhiệm đề xuất, lập kế
hoạch và thực hiện các dự án hỗ trợ sinh kế ở CLC phối hợp với các nhà cung cấp dịch vụ như
NGO và khu vực tư nhân. Vai trò của câu lạc bộ trong lĩnh vực này cũng như vai trò tương ứng
của ban quản lý KBTB cần được làm rõ.
Có thể nói, câu lạc bộ BTB đóng vai trò trung tâm trong sự thành công của dự án. Hiện tại, câu
lạc bộ tiếp tục chịu trách nhiệm về các nhiệm vụ khác từ việc hỗ trợ các hoạt động của ban quản
lý KBTB đến các khoá đào tạo nghề và quản lý Trung tâm khách tham quan. Cần thiết phải xây
dựng chính sách về việc khen thưởng và thưởng tiền cho câu lạc bộ để tăng hiệu quả làm việc
của câu lạc bộ. Có thể dùng ngân sách ban đầu để cấp tiền cho các đơn vị quản lý dựa vào cộng
đồng và có thể do hợp phần LMPA tài trợ, nhưng các hoạt động cơ bản cần dựa vào thu nhập từ
du lịch, đặc biệt tiền thu được từ Trung tâm khách tham quan.

52
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

ii) Hướng tiếp cận khác

Gần đây, một mạng lưới bảo tồn mới được hình thành với bốn Nhóm bảo tồn thôn tại các thôn.
Các đơn vị này sẽ hỗ trợ hoạt động tuần tra và nâng cao nhận thức cho KBTB. Đây là công việc
bán thời gian và mỗi thành viên nhận được 150.000đồng/tháng. Các nhóm này do UBND thành
lập nhưng làm việc và nhận lương từ KBTB, do đó câu hỏi đặt ra là làm thế nào để quản lý các
đơn vị này một cách hiệu quả và theo cơ chế hành chính hoạt động nào. Mối quan tâm khác là
các thành viên của các đơn vị này phần lớn là cán bộ chính quyền (Hội nông dân, hội phụ nữ, hội
thanh niên, cựu chiến binh...) và chưa thực sự đại diện một cách hiệu quả cộng đồng ngư dân.
Tuy nhiên, hầu hết các thành viên của đơn vị đều tham gia xây dựng cộng đồng KBTB trong giai
đoạn đầu tiên nên có thể nói họ khá quen với khái niệm KBTB, làm việc với cộng đồng và có được
niềm tin của cộng đồng. Nếu có một hệ thống tốt để quản lý các nhóm này, chúng có thể đóng
góp lớn vào thành công của mô hình dựa vào cộng đồng để quản lý KBTB.

Cách tiếp cận khác ở Cù Lao Chàm là thuê cán bộ hỗ trợ/điều phối viên cộng đồng có kỹ năng
để trợ giúp cộng đồng trong KBTB và các hoạt động hỗ trợ sinh kế. Tuy nhiên, người này đứng
ngoài hệ thống chính quyền và không được các nhà chức trách ở địa phương hay văn phòng
KBTB hỗ trợ. Do vậy, nếu được cộng đồng địa phương hỗ trợ và làm việc tốt với các thành viên
trẻ tuổi của câu lạc bộ BTB, thì điều phối viên mới làm việc có hiệu quả

3.9.3 Kết luận

1) Có thể nói rằng, các tổ chức bảo tồn cộng đồng (câu lạc bộ bảo tồn biển, ban bảo tồn khóm…)
đã và đang đóng vai trò trung tâm trong thực hiện các hoạt động hỗ trợ sinh kế và SKTT tại
hầu hết các khu vực như: lựa chọn hộ gia đình tham gia đào tạo nghề, phát triển cộng đồng,
tuyên truyền quy chế bảo tồn, giáo dục và nâng cao nhận thức v.v… Tuy nhiên, các nhóm
này chưa được trang bị đầy đủ những kiến thức và năng lực khiến đôi khi hiệu quả hoạt động
chưa đạt như mong muốn.

2) Trong các trường hợp tại Cù Lao Chàm và Nha Trang, nơi mà cộng đồng tập trung chủ yếu
ở các đảo còn trụ sở Ban quản lý KBTB lại đặt tại đất liền, nhiều khó khăn đã nảy sinh do
thông tin liên lạc sai lệch, thiếu minh bạch và chậm trễ trong công việc v.v… đã dẫn đến kết
quả chưa thành công như mong đợi trên mọi mặt hoạt động và cụ thể là hoạt động SKTT (đã
phân tích ở trên).

3) Mặc dù có vai trò quan trọng trong việc quản lý KBTB Cù Lao Chàm, câu lạc bộ bảo tồn biển
chưa được Ban quản lý KBTB đánh giá một cách đúng đắn do đó nhận được rất ít hỗ trợ về
kỹ thuật và tài chính cho hoạt động.

4) Thành viên của Nhóm bảo tồn cộng đồng được phân tích trong báo cáo này chủ yếu làm việc
bán thời gian, tự nguyện, vì công việc chính của họ là cán bộ nhà nước do đó họ khó có thể
hiểu hết về hoàn cảnh của ngư dân vì họ không làm nghề biển. Hơn nữa bị chi phối bởi các
công việc khác nên họ không thể toàn tâm toàn ý thực hiện công tác bảo tồn biển.

3.9.4 Khuyến nghị


1) Việc thành lập và hoạt động của các tổ chức bảo tồn dựa vào cộng đồng trong các KBTB là
hết sức cần thiết, cho dù dưới hình thức câu lạc bộ bảo tồn biển hay hình thức khác. Những
đơn vị này “đóng quân” ngay trên đảo và sẽ là chiếc cầu nối đảo với ban quản lý KBTB trong
đất liền. Những nhóm này này sẽ đóng vai trò quyết định đến thành công của KBTB trong
tương lai không xa.

53
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

2) Thành viên của các Nhóm bảo tồn cộng đồng này có thể bao gồm hội đoàn thể (Hội phụ nữ,
Hội nông dân, Đoàn thanh niên…) và quan trọng NHẤT là phải có đại diện NGƯ DÂN địa
phương.
3) Các nhóm bảo tồn cộng đồng cần được hộ trợ với tư cách là đơn vị cơ bản chịu trách nhiệm
về đề xuất, lập kế hoạch, và thực hiện các dự án sinh kế trên đảo, phối hợp với các cơ quan
khác như tổ chức PCP và doanh nghiệp tư nhân. Liên quan đến vấn đề này cần phải làm rõ
và phân biệt vai trò của tổ chức bảo tồn cộng đồng với vai trò ban quản lý KBTB.
4) Xác định cơ chế hành chính và tài chính cho việc hoạt động của nhóm bảo tồn cộng đồng.
Cần hỗ trợ những nhóm này một cách đầy đủ, có thể là cơ chế thưởng, khuyến khích để tăng
hiệu quả hoạt động.
5) Ngân sách ban đầu dành cho hoạt động của các nhóm cộng đồng này có thể đề xuất Hợp
phần LMPA hỗ trợ. Nhưng về lâu dài, các nhóm nên tự lực về tài chính với các nguồn thu từ
du lịch, đặc biệt là từ các Trung tâm du khách.
6) Cần tổ chức các lớp tập huấn nâng cao năng lực trong giai đoạn Hợp phần LMPA để họ có
thể thực hiện công tác tốt và hiệu quả hơn.
7) Việc hỗ trợ từ một nhân viên phát triển cộng đồng cũng tạo thuận lợi cho nhóm bảo tồn cộng
đồng thực hiện tốt các hoạt động của KBTB và Hợp phần LMPA, thông tin liên lạc với ban
quản lý ở đất liền. Nhân viên này cần phải có trình độ học vấn cao (VD: đại học) và năng lực
chuyên môn đủ để có thể gánh vác nhiều trọng trách và chịu trách nhiệm về kết quả các hoạt
động tiến hành trên đảo. Nên tìm một nhân viên như thế này từ các tổ chức độc lập (không
phải cơ quan nhà nước) như tổ chức PCP địa phương và quốc tế.

3.10 Bài học kinh nghiệm về hoạt động nâng cao nhận thức

3.10.1 KBTB Vịnh Nha Trang

Chắc chắn rằng nâng cao nhận thức là một trong các phương pháp hữu hiệu để phát triển và
thực hiện các thí điểm SKTT. Một lần nữa đây lại là hoạt động phụ thuộc rất lớn và sự hợp tác và
đóng góp của cộng đồng mà đại diện của họ là các Nhóm bảo tồn cộng đồng.

Chiến lược toàn diện về Giáo dục và Nhận thức đã được dự án xây dựng và thực hiện nhằm
nêu lên các nhu cầu của nhiều bên liên quan khác nhau, tăng cường các uỷ ban làng của khu
bảo tồn, nâng cao kỹ năng và khuyến khích vai trò của họ trong đồng quản lý. Những hoạt động
này bao gồm:
 Thăm quan khảo sát để chia sẻ kinh nghiệm với các cơ quan/dự án ở Việt Nam.
 Giáo dục về các quy chế của KBTB và các quy định hiện có cho các làng/xã/tỉnh lân cận
(quy định hiện có là ưu tiên số 1), thông qua sách báo, biển báo, các cuộc họp, video,
đài...
 Giáo dục về sự thiệt hại của thả neo (là ưu tiên số 1) và việc sử dụng phao neo cho các
bên liên quan: ngư dân trong khu bảo tồn, các ngư dân bên ngoài, thợ lặn, du thuyền, các
cơ quan thi hành pháp luật (Cục bảo vệ nguồn lợi thủy sản và bộ đội biên phòng).

 Xem Đánh giá kinh tế xã hội, Hồ Văn Trung Thu, 2005

54
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

 Giáo dục về sao biển gai (COTs) cho cộng đồng địa phương, ngư dân, thợ lặn và người
điều khiển tàu du lịch (ý thức về COTs, liên quan đến sự phá hủy rạn san hô và tác động
làm giảm nguồn lợi).
 Giáo dục về quản lý chất thải cho các làng ở khu bảo tồn và tất cả các làng/xã dọc khu bảo
tồn và sông gắn với khu bảo tồn và các tàu sử dụng nguồn nước của khu bảo tồn (giảm
thiểu, tái chế, tái sử dụng).
 Có các ngày làm sạch biển để khuyến khích sự tham gia vào các sáng kiến quản lý rác
thải.
 Quản lý chất thải:
o Khuyến khích xây bệ xí khô cho các cộng đồng KBTB. Tiến hành thí điểm ở 6 làng
của KBTB, có chọn lọc người thụ hưởng (với sự đóng góp về tài chính từ những
người thụ hưởng).
o Giáo dục về quản lý chất thải và thu gom dầu cho người điều khiển tàu có sử dụng
KBTB.

Dự án cũng tổ chức nhiều hội thảo cho cộng đồng địa phương và cán bộ dự án để nâng cao kiến
thức về môi trường, sinh học và các vấn đề bảo tồn. Giáo viên ở địa phương cũng được trang bị
kiến thức về chương trình bảo tồn và các vấn đề liên quan. Ở mỗi trường có một giáo viên liên
hệ được chỉ định nhằm xây dựng chương trình làm việc và tham gia giảng dạy song song với dự
án nhằm nâng cao chất lượng công tác của giáo viên. Các cuộc hội thảo đào tạo thường xuyên
cũng được tổ chức cho các giáo viên liên hệ để nâng cao hiểu biết của họ.

Áp dụng cách tiếp cận từ dưới lên, dự án cố gắng gắn kết người dân địa phương vào các hoạt
động tìm hiểu, phê duyệt của dự án và nhiều hoạt động khác. Một số người tham gia vào các
hoạt động định hướng đơn giản, một số khác tham gia vào quá trình ra quyết định cho các hoạt
động dựa vào cộng đồng. Quá trình này song song với tổ chức đồng quản lý. Ở mọi cấp, dự án
thu được kết quả tốt với sự tham gia của cộng đồng trong các hoạt động của mình. Như hình 44
trình bày, tỉ lệ phần trăm rất cao (61,17%) người dân địa phương tham gia vào các hoạt động của
dự án. Gần như một nửa số hộ gia đình tham gia vào các hoạt động về giới và các sự kiện làm
sạch môi trường. Khoảng 40% tham gia vào các hoạt động tạo thu nhập thay thế. Các khoá đào
tạo kỹ thuật có sự tham gia của khoảng 20% hộ gia đình, trong khi 10% tham gia vào các chuyến
học tập khảo sát và hội thảo. Chương trình do dự án KBTB tiến hành còn bao gồm vấn đề về
giới, nâng cao nhận thức, bảo vệ môi trường, phát triển kinh tế, cung cấp kiến thức kỹ thuật và
các kỹ năng cần thiết khác.
Tuy nhiên, khảo sát cho thấy đa số người dân chưa hiểu hết về tầm quan trọng và ý nghĩa của
KBTB. Đa số người nhận được hỗ trợ sinh kế không nhận thức đầy đủ về lý do vì sao họ được
hỗ trợ, nghĩa là việc tạo nguồn thu nhập thay thế và xây dựng cộng đồng nhằm mục tiêu bảo tồn
biển. Một số hộ không có sáng kiến và miễn cưỡng theo đuổi thu nhập thay thế - có thể vì họ
không có nhu cầu lớn lắm về thu nhập thay thế và vẫn bận rộn với việc đánh cá.

Ngay cả đối với những lãnh đạo cao cấp của Tỉnh, xu hướng chung vẫn là đẩy mạnh phát triển
du lịch và coi KBTB chỉ là một phần rất nhỏ trong Vịnh nên chưa chú ý nhiều đến hoạt động và
sự phát triển của nó. Hàng loạt dự án đầu tư được phê chuẩn, nhiều hoạt động xây dựng dùng
mìn phá núi, làm mất cảnh quan trên đảo đã và đang diễn ra. Đây là một vấn đề rất nan giải mà
thành phố Nha Trang nói chung và KBTB nói riêng đang phải đối mặt.

55
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

3.10.2 KBTB Cù Lao Chàm

Mức độ nhận thức của cộng đồng về KBTB ở Cù Lao Chàm khá cao. Hầu hết người được hỏi
ngẫu nhiên hoặc theo bảng câu hỏi đều ý thức đầy đủ về sự tồn tại của KBTB Cù Lao Chàm, các
quy chế của KBTB và việc khoanh vùng. Đến thời điểm này người dân Cù Lao Chàm đã tham gia
vào khá nhiều các buổi thảo luận nhóm, chia sẻ thông tin, phỏng vấn và điều tra, một số đã tham
gia và hưởng lợi ích từ các khóa đào tạo dạy nghề (VD: chế biến nước mắm và cá tẩm, cá khô).
Họ đang ý thức ngày càng rõ hơn về vai trò của họ trong việc thực hiện bảo tồn biển, rằng KBTB
tồn tại mang lại lợi ích cho chính bản thân và con cháu của họ, không chỉ để dành cho du khách,
qua đó họ đang đóng góp ngày càng nhiều hơn cho công tác bảo vệ hệ sinh thái biển.

Một mạng lưới tình nguyện viên đã được thành lập ở cộng đồng đảo. Mạng lưới gồm các sinh
viên tình nguyện đến từ các trường đại học trong khu vực đã giúp văn phòng KBTB thực hiện
khảo sát thực địa và tiếp cận người dân địa phương để thu nhận ý kiến phản hồi về việc thực
hiện của khu bảo tồn.

Một yếu tố quan trọng của sự thành công đó là mỗi KBTB trình diễn đều có thể xây dựng Trung
tâm Du khách. Trung tâm là điểm quan trọng tổ chức các sự kiện đặc biệt cho khách du lịch và
dân địa phương và cũng đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao nhận thức về bảo tồn cho
khách du lịch và người dân địa phương về giáo dục bảo tồn và nâng cao trách nhiệm và sự cam
kết của mọi người. Chương trình đã thu hút sự tham gia của các nhà chức trách và các tổ chức
ở địa phương như hội phụ nữ, đoàn thanh niên, hội cựu chiến binh tham gia vào các hoạt động
cụ thể.

3.11 Tóm tắt điểm chính và bài học kinh nghiệm

3.11.1 Lưu ý trong hỗ trợ sinh kế

Các vấn đề phân tích ở trên là quan trọng khi xem xét các cơ hội hỗ trợ nhóm mục tiêu tại cộng
đồng. Cần hiểu rõ về sinh kế hiện tại của nhóm mục tiêu cũng như thiết lập các quan hệ đối tác.
Đề xuất dự án sinh kế cần phải hướng đến giải quyết khó khăn cho cộng đồng và tận dụng thế
mạnh của cộng đồng để nắm bắt cơ hội.

Việc phát triển các hoạt động SKTT bị giới hạn bởi thực trạng kinh tế đảo, đặc biệt sự xa cách và
yếu thế hơn so với thị trường đất liền. Nguồn và chất lượng đầu vào sản xuất trên đảo hiếm cả
về chủng loại và số lượng. Các hộ khác nhau có nguồn lực sinh kế và hoàn cảnh khác nhau. Do
đó, phát triển nhiều hoạt động sinh kế nhỏ đối với một số hộ gia đình sẽ phù hợp hơn so với phát
triển một hoặc hai nghề nghiệp chính cho một số đông các hộ.

Ngư dân nghèo nhất, và là nhóm dễ bị tổn thương nhất, thường không tiếp cận được với đất đai.
Vì vậy những người thiết kế việc tạo thu nhập thay thế cần xem xét yếu tố quan trọng này khi
thiết kế và xây dựng các hoạt động tạo thu nhập thay thế. Quyền của người sử dụng đất và lập
kế hoạch sử dụng đất rất quan trọng trong kế hoạch phát triển của bất kỳ cộng đồng nào. Trong
ngành nông nghiệp, hợp tác xã nông nghiệp và hội nông dân đóng vai trò quan trọng trong việc
cải thiện tiếp cận với thị trường, đầu vào và các dịch vụ hỗ trợ. Các nhà cung cấp dịch vụ tương
tự khi xây dựng việc tạo thu nhập thay thế cho cộng đồng ngư dân có thể giúp tăng khả năng tiếp
cận đến các hoạt động của người nghèo nhất.

Cần thiết phải bắt đầu tiến hành phân tích tính khả thị và nghiên cứu thị trường cho các SKTT
đã thí điểm và các tiềm năng nghề nghiệp khác. Cần phải tổ chức các khóa tập huấn nâng cao

56
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

tay nghề cho người dân để tạo ra những sản phảm chất lượng cao hơn. Các khóa này chỉ nên tổ
chức cho các ngành nghề đã được phân tích khả thi xác định là có tiềm năng phát triển và phải
dựa trên các bài học kinh nghiệm từ việc thực hiện SKTT.

Việc thay đổi chỗ ở có thể được coi là nguồn tạo thu nhập thay thế từ dòng tiền chuyển về (Lutrell,
2004), tuy nhiên, học viên là phụ nữ ở đảo thường rất miễn cưỡng phải chuyển đi nơi khác. Trong
thực tế, bảy trong số mười người rút khỏi khoá đào tạo trước khi khoá học bắt đầu và hai người
đã bỏ học sau khi kết thúc khoá đào tạo. Những lý do thất bại khác là thiếu thị trường, sự khó
nhọc của công việc như đã nói trên.

Đối với các KBTB đang sắp thành lập, học hỏi các bài học kinh nghiệm trong phát triển SKTT tại
địa phương khác là hết sức cần thiết.

Nhiều kế hoạch phát triển quy mô lớn hơn về du lịch, công nghiệp hoặc nuôi trồng thủy sản có
thể gắn với nhu cầu về việc tái định cư. Các chiến lược và hướng dẫn nhằm giảm thiểu tác động
đối với sinh kế hiện có và những nghèo nhất rất quan trọng (cơ hội sinh kế bền vững, Lutrell
2004). Việc tái định cư không chắc chắn có thể gây mất việc làm, bất bình và có thể ảnh hưởng
đến nhiều thế hệ trong cộng đồng KBTB. Cần đánh giá tác động của các cơ hội phát triển về chất
lượng và số lượng nhu cầu lao động. Việc thực hiện cần nhằm mục đích tránh tăng nạn thất
nghiệp. Những lựa chọn nhưnuôi trồng thủy sản có thể gây ra sự thất nghiệp tăng cao do cần ít
lao động và kỹ năng có thể ở địa phương không có.

Cách mà nhiều cơ hội kinh tế, như là nuôi trồng thủy sản và du lịch, có thể tạo ra sự bất bình
đẳng lớn, sự suy thoái môi trường và thiếu tính bền vững, đã nhấn mạnh sự cần thiết xây dựng
mục tiêu cẩn thận về quỹ xoá đói giảm nghèo ngay tại địa phương (làng xã). Nếu lợi ích từ những
hoạt động này không thể tạo cho các nhóm nghèo nhất có thể tiếp cận được, thì khó có thể thanh
minh cho việc chi tiêu tiền quỹ vào cơ sở hạ tầng.

Việc thực hiện nhằm mục đích giảm nghèo ở các KBTB nên xem xét việc đánh đổi giữa tăng
trưởng, rủi ro cao và tác động môi trường do mục tiêu tăng năng suất, nhưng đồng thời cũng tập
trung đảm bảo tính bền vững về môi trường, kinh tế và xã hội từ đó giảm thiểu rủi ro. Việc giảm
rủi ro cho các nhà đầu tư cần xem xét cẩn thận thị trường cung cầu. nghiên cứu khả thi chi tiết
về thị trường và dự đoán thị trường cần được thực hiện trước khi khuyến khích phát triển các vụ
mùa cụ thể như tôm hay phát triển các cơ hội phụ thuộc vào thị trường khu vực hoặc toàn cầu
không dự đoán trước được như du lịch.

3.11.2 Nhóm mục tiêu và lựa chọn đối tượng hỗ trợ

Lựa chọn hợp lý những người thực hiện là điều kiện tiên quyết quan trọng để quản lý tốt các thí
điểm về tạo thu nhập thay thế. Do đó lựa chọn người thực hiện cần được thực hiện một cách cẩn
trọng. Ưu tiên cho những người thuộc hạng “nghèo” trong dân cư và những người mà hoạt động
đánh cá của họ bị ảnh hưởng nhất bởi kế hoạch phân vùng và quy chế của KBTB. Một điểm cốt
yếu, trên phương diện hiệu quả của các thí điểm về tạo thu nhập thay thế, là phải định hướng
chính xác các mong đợi của nhóm mục tiêu, để họ có nhận thức đầy đủ về việc họ được đào tạo
cái gì và cam kết theo đuổi sinh kế sau khi được đào tạo.

Việc xác định chính xác nhóm mục tiêu có quan hệ lớn đến phạm vi và hiệu quả của hoạt động
SKTT. Đặc biệt khi Hợp phần LMPA chỉ có nguồn ngân sách hạn chế nên cần phải phân bổ đến
đúng đối tượng và có thể phối hợp nhưng không bị lẫn lộn với các chương trình giảm nghèo cho
mọi đối tượng nghèo của Chính phủ. Hầu hết các cộng đồng đảo và ven biển đều nghèo nhưng

57
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

chúng ta không thể hỗ trợ một cách trực tiếp các hộ nghèo thuần nông, tuy nhiên họ có thể được
lợi ích chung từ những hoạt động thuộc “loại A – tạo môi trường thuận lợi” với các cơ sở, dịch vụ
mang lại lợi ích cho toàn bộ cộng đồng. Cần hiểu sâu sắc đặc điểm sinh kế của nhóm mục tiêu,
bao gồm điểm mạnh, điểm yếu, và những cơ hội có thể mang đến cho họ.

3.12 Khuyến nghị trong hỗ trợ sinh kế

Nhìn chung, người sau khi được đào tạo dạy nghề đều mong muốn được hỗ trơ nhiều hơn từ
Ban quản lý KBTB và chính quyền địa phương trong các lĩnh vực sau:
 Vay vốn từ Ban quản lý KBTB để đầu tư vào sản xuất, mua sắm thiết bị (máy may, máy
khô cá…) và nguyên liệu sản xuất. Mặt khác, những người vay vốn cần phải nộp kế hoạch
kinh doanh với dự toán chi phí như một yêu cầu bắt buộc.
 Được thuê đất cùng với các hỗ trợ khuyến khích của chính quyền địa phương để xây
dựng nhà máy, địa bàn đặt cơ sở sản xuất
 Tham gia các khoá học đào tạo nghề nhằm nâng cao kỹ năng nghề nghiệp và tạo được
sản phẩm có chất lượng cao hơn.
 Các ban ngành chuyên trách đánh giá chất lượng cho các sản phẩm ăn uống như cá khô
và nước mắm. Cần tạo lập vị trí trên thị trường cho các sản phẩm địa phương.

 Tìm kiếm thị trường cho sản phẩm, thiết lập dây chuyền thị trường dài hạn. Có thể liên
kết, hợp tác với các khách sạn để cung cấp các sản phẩm địa phương và thúc đẩy phát
triển du lịch.

Việc thiếu hệ thống hỗ trợ sinh kế hiệu quả sau đào tạo thí điểm tạo thu nhập thay thế nói chung
rất rõ. Là một trong những tiêu chí lựa chọn, những hộ gia đình ngư dân dễ bị tổn thương nhất
và nghèo nhất là trọng tâm của kế hoạch tạo thu nhập thay thế, thường thì họ thiếu vốn để tiếp
tục nghề mới. Ở Vịnh Nha Trang, khảo sát mới đây cho thấy các dự án tạo thu nhập thay thế như
làm mây tre đan và lưới thể thao bị gián đoạn khi trợ cấp từ dự án KBTB kết thúc. Vấn đề này cho
thấy sự cần thiết phải có cơ chế hỗ trợ sinh kế do KBTB thực hiện phối hợp cùng chính quyền
địa phương và các bên liên quan khác, ít nhất trong giai đoạn đầu.

3.12.1 Cơ hội Sinh kế thay thế

Nhìn chung, ngư dân quan tâm đến việc xây dựng các hoạt động hiện tại chứng minh lợi ích đem
lại và không phải đối mặt với nhiều hạn chế lớn, như việc nuôi tôm hùm. Về nguyên tắc họ quan
tâm đến việc nuôi trồng thủy sản ngay cả việc nuôi các loài mới, vì có nhiều điểm tương đồng với
việc đánh cá nên họ có thể sử dụng kinh nghiệm và kiến thức của mình nếu có sẵn công nghệ và
vốn. Tuy nhiên, các hoạt động cụ thể này đòi hỏi có đầu tư lớn và hỗ trợ từ dịch vụ khuyến ngư.
Các hộ gia đình đầu tư vào nuôi trồng thủy sản cần được thông tin đầy đủ về nguy cơ cao của
việc làm ăn lỗ nhằm tránh khoản nợ cao.

Các dự án tạo thu nhập thay thế lý tưởng nên:


 Hướng về người nghèo: Các dự án tạo thu nhập thay thế cần phù hợp với hộ gia đình
nghèo, nghĩa là không cần nhiều vốn, cần có đầu vào thấp với công nghệ thấp đã được
chứng minh, và sự rủi ro thấp.
 Hướng về phụ nữ: Việc tạo thu nhập thay thế nên phù hợp với phụ nữ và họ có thể tiếp
cận được vì phụ nữ là lực lượng lao động dồi dào, hướng về gia đình và có năng lực.

58
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Cần quan tâm nhiều đến giai đoạn sau khi đào tạo dạy nghề kết thúc, trong đó vấn đề bức thiết
là phải tìm kiếm thị trường cho các sản phẩm do người dân đảo sản xuất và phát triển cộng đồng
nói chung. Các gợi ý sau được đưa ra:
 Khi lựa chọn đối tượng hưởng lợi ích từ hỗ trợ phải xem xét các yếu tố tuổi, giới tính, sự
mong đợi… của người dân liên quan đến cơ hội SKTT.

 Tổ chức các cuộc gặp gỡ tham vấn với các bên liên quan, đặc biệt là cộng đồng trong mọi giai
đoạn của quá trình từ khi xác định sinh kế tiềm năng đến khâu chọn lựa người để hỗ trợ.

 Cung cấp hỗ trợ và trợ giúp kỹ thuật song song với SKTT cho người dân.

 Chú trọng đến phát triển SKTT sử dụng nguyên vật liệu có sẵn tại địa phương (không gây
tác động đến KBTB), công nghệ và kiến thức bản địa.
 Thành lập các nhóm làm việc (hợp tác xã) trong đó những người tham gia đào tạo cùng một
ngành nghề sẽ làm việc với nhau một cách có hệ thống. Làm việc theo nhóm đòi hỏi ít đầu tư
hơn (vốn và trang thiết bị), ít công sức hơn và mang lại hiệu quả cao hơn. Đôi khi việc cá nhân
tự mình tổ chức kinh doanh sản xuất cũng khá mạo hiểm, nhất là trong giai đoạn đầu.

 Để hộ gia đình có thể quản lý chi tiêu tốt hơn, trong gia đoạn LMPA, chính quyền và các
KBTB có thể tổ chức các khóa tập huấn về “quản lý tài chính hộ gia đình” giúp cho các hộ
biết cách quản lý thu nhập, chi tiêu và tiết kiệm một cách kinh tế và hiệu quả nhất. Khảo
sát cho thấy đôi khi vấn đề không nằm ở chỗ làm ra tiền mà là quản lý và chi tiêu thiếu
hiệu quả dẫn đến mất mát và đói nghèo tại các cộng đồng trên đảo và ven biển.

3.12.2 Các tổ chức bảo tồn dựa vào cộng đồng

Có thể nói rằng, các tổ chức bảo tồn cộng đồng (câu lạc bộ bảo tồn biển, ban bảo tồn khóm…)
đã và đang đóng vai trò trung tâm trong thực hiện các hoạt động hỗ trợ sinh kế và SKTT tại hầu
hết các khu vực như: lựa chọn hộ gia đình tham gia đào tạo nghề, phát triển cộng đồng, tuyên
truyền quy chế bảo tồn, giáo dục và nâng cao nhận thức v.v… Tuy nhiên, các nhóm này chưa
được trang bị đầy đủ những kiến thức và năng lực khiến đôi khi hiệu quả hoạt động chưa đạt
như mong muốn.
 Việc thành lập và hoạt động của các tổ chức bảo tồn dựa vào cộng đồng trong các KBTB
là hết sức cần thiết, cho dù dưới hình thức câu lạc bộ bảo tồn biển hay hình thức khác.
Những đơn vị này “đóng quân” ngay trên đảo và sẽ là chiếc cầu nối đảo với ban quản lý
KBTB trong đất liền. Những nhóm này này sẽ đóng vai trò quyết định đến thành công của
KBTB trong tương lai không xa.
 Thành viên của các Nhóm bảo tồn cộng đồng này có thể bao gồm hội đoàn thể (Hội phụ
nữ, Hội nông dân, Đoàn thanh niên…) và quan trọng NHẤT là phải có đại diện NGƯ DÂN
địa phương.
 Các nhóm bảo tồn cộng đồng cần được hộ trợ với tư cách là đơn vị cơ bản chịu trách nhiệm
về đề xuất, lập kế hoạch, và thực hiện các dự án sinh kế trên đảo, phối hợp với các cơ quan
khác như tổ chức PCP và doanh nghiệp tư nhân. Liên quan đến vấn đề này cần phải làm
rõ và phân biệt vai trò của tổ chức bảo tồn cộng đồng với vai trò ban quản lý KBTB.
 Xác định cơ chế hành chính và tài chính cho việc hoạt động của nhóm bảo tồn cộng đồng.
Cần hỗ trợ những nhóm này một cách đầy đủ, có thể là cơ chế thưởng, khuyến khích để
tăng hiệu quả hoạt động.

59
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

 Ngân sách ban đầu dành cho hoạt động của các nhóm cộng đồng này có thể đề xuất Hợp
phần LMPA hỗ trợ. Nhưng về lâu dài, các nhóm nên tự lực về tài chính với các nguồn thu
từ du lịch, đặc biệt là từ các Trung tâm du khách.
 Cần tổ chức các lớp tập huấn nâng cao năng lực trong giai đoạn Hợp phần LMPA để họ
có thể thực hiện công tác tốt và hiệu quả hơn.
 Việc hỗ trợ từ một nhân viên phát triển cộng đồng cũng tạo thuận lợi cho nhóm bảo tồn
cộng đồng thực hiện tốt các hoạt động của KBTB và Hợp phần LMPA, thông tin liên lạc
với ban quản lý ở đất liền. Nhân viên này cần phải có trình độ học vấn cao (VD: đại học)
và năng lực chuyên môn đủ để có thể gánh vác nhiều trọng trách và chịu trách nhiệm về
kết quả các hoạt động tiến hành trên đảo. Nên tìm một nhân viên như thế này từ các tổ
chức độc lập (không phải cơ quan nhà nước) như tổ chức PCP địa phương và quốc tế.

3.12.3 Quá trình

Quá trình tạo thu nhập thay thế nói chung ở các KBTB hiện tại được mô tả trong Hình 3.2 như
sau:


Figure 3.2: Existing general AIG process implemented at national MPAs

60
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Quá trình thực hiện tạo thu nhập thay thế ở các vùng có nhiều điểm tương đồng, trong đó việc
thảo luận và tham vấn có sự tham gia của cộng đồng, với phụ nữ đóng vai trò quan trọng, đã
được thực hiện nêu lên những loại thu nhập thay thế và dự án KBTB có thể khuyến khích

3.12.4 Quản lý nguồn lợi tự nhiên

Việc tiếp cận mở với nguồn lợi biển và ven biển có thể dẫn đến nạn khai thác quá mức và tranh chấp
giữa các người sử dụng nguồn lợi khác nhau. Những vấn đề này chỉ có thể giải quyết được nếu có
sự tham gia đầy đủ của cộng đồng và sự phối hợp với chính quyền địa phương. Các hoạt động và
thông tin về sinh kế cần minh bạch và được trao đổi với dân địa phương và bản thân họ quyết định về
giải pháp và cách thực hiện. Các hoạt động này cần được báo cáo thường xuyên cho các nhà chức
trach địa phương biết để tham vấn và chỉ đạo kịp thời và để được hỗ trợ chính sách.

Dự án chỉ nhằm tạo thu nhập mà không gắn với việc quản lý nguồn lợi tự nhiên và vấn đề xã hội
thường không thành công. Sự tham gia của bộ phận tư nhân trong cơ hội phát triển mới như du
lịch, công nghiệp có thể được khuyến khích thông qua trợ cấp, hình thức thuế và các động lực
như cung cấp cơ sở hạ tầng nhưng cần có quy chế để đảm bảo lợi ích hướng về người nghèo.
Có thể gồm những việc sau:
o Xây dựng quy chế đầu tư bên ngoài đảm bảo lợi nhuận được chia sẻ cho địa phương
như là yêu cầu phải tuyển dụng lực lượng lao động địa phương và cung cấp mức lương
và điều kiện lao động tối thiểu.
o Đảm bảo đánh giá tác động môi trường là điều kiện tiên quyết. Quy mô hoạt động cần phù
hợp với cơ sở hạ tầng sẵn có để quản lý chất thải và năng lực tải của hệ sinh thái biển
và nước ngọt.

Việc phân bổ nguồn lực đem lại lợi ích trực tiếp cho người dân địa phương có thể là giải pháp lớn
nhằm đạt được mục tiêu phát triển kinh tế và bảo tồn. Cách tiếp cận này cũng được ưu chuộng
và đang được các nhà chức trách và các bên liên quan thăm dò ở Côn Đảo. Người dân nhận
diện tích biển và chịu trách nhiệm bảo vệ môi trường sống và các loài thủy sản ở đó và có thể
tạo thu nhập từ hoạt động du lịch như thu phí du lịch thăm quan rạn san hô, lặn, đi tàu đáy kính
v.v. Ngoài ra, mô hình này cho phép người dân địa phương hưởng lợi nhiều nhất từ ảnh hưởng
dồi dào nào đó (như có nhiều cá hơn) từ những vùng không có người khai thác. Cần thực hiện
nghiên cứu chi tiết hơn về vấn đề cụ thể này và xây dựng các mô hình thí điểm.

3.12.5 Nâng cao nhận thức

Phát triển việc tạo thu nhập thay thế là quá trình đòi hỏi cách tiếp cận thận trọng và cần được lên
kế hoạch chu đáo và từng giai đoạn phát triển cần có sự tham gia của cộng đồng địa phương.
Nói như vậy nghĩa là các nhà chức trách cần cẩn thận không nên hứa quá nhiều hay tạo niềm hi
vọng cho cộng đồng nghèo về những phúc lợi lớn trước mắt. Hầu hết các hoạt động như tham
vấn, như việc người dân làng phải đi xa khỏi cộng đồng, họ cần được đền bù do bị mất thu nhập
do tham gia nhiều vào dự án. Tuy nhiên điều này không bao gồm sự tham gia vào các hoạt động
được tiến hành trong thôn. Điều quan trọng là cộng đồng phải hiểu được “bức tranh toàn cảnh”
và mối quan hệ giữa hoạt động hỗ trợ sinh kế và KBTB cũng như công tác bảo tồn. Có nghĩa là,
các hoạt động hỗ trợ sinh kế và phát trển SKTT là nhằm để giảm sự phụ thuộc của cộng đồng
vào tài nguyên biển vốn đã bị khai thác quá mức.

Chính quyền địa phương nên tham gia vào các hoạt động khảo sát và thực hiện tạo thu nhập
thay thế, đặc biệt những người đứng đầu làng có kiến thức nhiều nhất về tình hình xã hội và kinh

61
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

tế của người dân thuộc quản lý của họ. Điều này gồm các chương trình giám sát dựa vào địa
phương đánh giá việc tạo thu nhập thay thế và sự thành công chung của KBTB. Tăng hiểu biết
của các cơ quan chính phủ sẽ giúp tăng sự hợp tác và hỗ trợ của họ (cũng như nâng cao năng
lực cho chính họ).

Kết quả của các hoạt động và sự hiểu biết vể sinh kế cần được đưa vào các chương trình tuyên
truyền và phổ biến rộng rãi cho dân chúng (có thể trưng bày trong Trung tâm Du khách hoặc Nhà
văn hóa địa phương). Đặc biệt việc ngư dân tuyên truyền cho ngư dân rất hiệu qủa. Quan trọng
là phải nâng cao nhận thức về vấn đề chính sách cho mọi người và các cấp chính quyền khác
nhau. Việc tạo diễn đàn chung để trao đổi thông tin thường xuyên cũng rất quan trọng và khiến
cho các kết quả nghiên cứu sinh kế được thông tin trong quá trình xây dựng chính sách hỗ trợ
cấp quốc gia và địa phương.

Như đã phân tích ở trên, sự chưa thành công của các thí điểm SKTT và chương trình hỗ trợ sinh
kế phần nhiều là do việc tuyên truyền thông tin giữa KBTB và cộng đồng chưa hiệu quả và minh
bạch. Có trường hợp người dân thuộc đối tượng mục tiêu lại từ chối tham gia tập huấn hoặc là do
họ không hiểu được tầm quan trọng của đào tạo SKTT, hoặc do SKTT này không thực sự phản
ánh nhu cầu và mong đợi của họ. Đối với các đảo xa đất liền thì công tác này phụ thuộc chủ yếu
vào hoạt động của Nhóm bảo tồn cộng đồng.

Nâng cao nhận thức là yếu tố rất quan trọng trong thành lập và thực hiện các KBTB. Cộng đồng
và các bên liên quan phải hiểu được mục tiêu của KBTB là gì, tại sao KBTB lại quan trọng, nó có
tác dụng gì, tại sao phối hợp hành động tập thể lại là chìa khóa của sự thành công, những hành
động nào của con người gây tác động xấu và họ có thể làm gì để ngăn chặn, cải thiện những
hành động đó.

Hiểu rõ hơn về các vấn đề hiện tại như khai thác quá mức nguồn hải sản ven bờ, hiểu được việc
thành lập các KBTB là một trong những giải pháp hữu hiệu, và có tính chủ quyền đối với dự án,
tất cả sẽ làm tăng hiệu quả quản lý KBTB và giảm các vụ vi phạm quy chế phân vùng bảo tồn.
Điều này cũng thu hút nhiều hơn sự tham gia và hợp tác của cộng đồng với dự án KBTB. Tuy
nhiên, phải thừa nhận rằng hiện nay mức nhận thức của cộng đồng sống tại các KBTB về các
vấn đê sinh thái học còn thấp. Tại hầu hết các điểm, các quy chế hiện hành về cấm bắt rùa và
trai tai tượng cũng chưa được hiểu đúng, tong trọng và tuân thủ. Nâng cao nhận thức cần phải
được coi trọng như là chìa khóa cho thành công của các dự án thành lập KBTB. Một chiến lược
nâng cao nhận thức và truyền thông cần phải được xây dựng ở mỗi địa điểm trong giai đoạn đầu
của dự án.

Chiến lược này cần bao gồm một kế hoạch hành động nhằm:
• Xác định các thông điệp chính cần truyền đạt đến cộng đồng và các lĩnh vực chính cần
phải nâng cao nhận thức và hiểu biết cũng như thay đổi thái độ (VD: vấn đề hiện tại của
các hoạt động đánh bắt, thông tin thực tế về môi trường và sinh thái, KBTB là gì, mục tiêu
của KBTB, lợi ích và tác động của KBTB v.v…)

• Xác định đối tượng trọng tâm. Các đối tượng này thường bao gồm học sinh, cán bộ nhà
nước tại địa phương, ngư dân và thợ lặn địa phương, ngư dân từ nơi khác đến đánh bắt
tại địa phương, du khách v.v…

• Lên kế hoạch thời gian và phương pháp tiến hành các hoạt động nâng cao nhận thức.
Phương pháp có thể là: phát song radio, cuộc thi ở trường học, tham quan, chiếu phim,

62
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

giảng trong bài học ở trường, tranh ảnh, tờ rơi, hội thảo, tập huấn, nhóm bảo tồn, thảo
luận do Hội phụ nữ tổ chức v.v…

• Thu thập các tài liệu nâng cao nhận thức từ nguồn bên ngoài như tranh ảnh, video, tài
liệu tập huấn, trò chơi cộng đồng, bài thực hành trên lớp học v.v…

• Đề ra mục tiêu của các chiến dịch nâng cao nhận thức và kế hoạch giám sát và đánh giá
kết quả.
Phải mất nhiều thời gian mới có thể nâng cao nhận thức và hiểu biết của cộng đồng, qua đó thay
đổi thái độ của họ đối với các vấn đề về tài nguyên biển và chất thải rắn. Tại các KBTB sắp thành
lập, cần tiến hành ngay chương trình nâng cao nhận thức mà không cần phải chờ đợi cho đến
khi có kế hoạch phân vùng bảo tồn. Nâng cao nhận thức tạo nền tảng cơ sở cho việc thành lập
KBTB và – cùng với khảo sát hiện trạng mức độ nhận thức, điều kiện kinh tế xã hội và đa dạng
sinh học – là một trọng những nhiệm vụ quan trọng đầu tiên của một KBTB non trẻ. Một cách lý
tưởng nhất là nâng cao nhận thức được tiến hành ít nhất một năm trước khi cộng đồng bắt đầu
thảo luận về KBTB và đàm phán kế hoạch phân vùng.

3.13 Kết luận

Bản thân việc đánh cá là một nghề đa dạng với nhiều mục đích và ngư cụ khác nhau. Đánh cá
là sinh kế truyền thống của nhiều thế hệ ở cộng đồng ven biển và là nguồn thu nhập chính của
phần lớn các hộ gia đình ngư dân. Do đó, quan trọng là tập trung không chỉ vào ngư dân mà còn
vào toàn bộ gia đình và chiến lược sinh kế của hộ gia đình. Sinh kế thay thế muốn thu hút ngư
dân tham gia, ít nhất, cần phải có một số đặc điểm như những gì được mong đợi từ việc đánh
cá. Những đặc điểm này gồm việc dễ đàng có được thực phẩm và thu nhập, thoải mái khi ở biển
và không phụ thuộc.

Phát triển sinh kế bền vững là quá trình học hỏi có lợi ích về mặt môi trường, kinh tế, thể chế và
xã hội. Quá trình tạo thu nhập thay thế cần được song hành với các hoạt động nâng cao nhận
thức. Nó đảm bảo rằng người dân địa phương nhận thức về KBTB hiện có và chức năng của
KBTB, hầu hết là vai trò quan trọng của nó trong bảo tồn biển và lợi ích lâu dài cho cộng đồng
địa phương. Một khi nhận thức được điều này và tham gia thực hiện và giám sát, người dân địa
phương sẽ thực sự hiểu ý nghĩa và tầm quan trọng của việc hỗ trợ và tạo thu nhập thay thế và sẽ
sẵn lòng thay đổi từ đánh cá hoặc các hoạt động phụ thuộc vào nguồn lợi biển sang các sinh kế
bền vững hơn song song với giảm cường lực khai thác trong vùng bảo tồn.

63
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Chương 4:

Đề xuất phương án quản lý quỹ giảm nghèo


trong hợp phần LMPA
4.1. Mục tiêu hỗ trợ sinh kế trong hợp phần LMPA

Mục tiêu chung của các chương trình hỗ trợ sinh kế là nhằm cải thiện an ninh kinh tế và tăng thu
nhập cho các cộng đồng địa phương. Các chương trình này cũng có thể phối hợp với các chiến
lược bảo tồn nhằm giảm những áp lực khai thác không bền vững nguồn lợi thủy sản, đồng thời
bảo đảm tính bền vững về sinh kế, để cho các chương trình kinh tế và môi trường đạt kết quả và
phù hợp với nhau lâu dài.

Những ưu tiên của hợp phần LMPA là nhằm hỗ trợ để:


 Tăng tính bền vững của sinh kế, chủ yếu là giảm áp lực lên tài nguyên thiên nhiên

 Cung cấp giải pháp sinh kế bổ trợ hoặc thay thế cho các hộ gia đình chịu ảnh hưởng bất
lợi từ các kế hoạch phân vùng và các quy định trong KBTB
 Giảm nghèo đói, đặc biệt là giảm số lượng hộ quá nghèo

4.2. Quỹ Xóa đói giảm nghèo LMPA

Đợt ‘Công tác tư vấn quốc tế cho LMPA’ vào cuối năm 2006 đã đưa ra khuyến nghị về việc xây
dựng một phương án cho việc thực hiện các hoạt động xóa đói giảm nghèo trong khuôn khổ
LMPA. Chuyến công tác này đã đề xuất việc thành lập một “Quỹ Giảm nghèo KBTB – MPA
Poverty Reduction Fund (PRF)” như là một phần trong Ngân sách Hợp phần LMPA.

Quỹ PRF này sẽ được sử dụng nhằm cấp vốn cho các họat động hỗ trợ sinh kế của LMPA ở các
KBTB dựa theo nhu cầu của người dân, tức là thông qua việc lựa chọn mang tính cạnh tranh
đối với các đề án của các cơ quan tổ chức cấp tỉnh. Các đề án sẽ được đánh giá bởi một nhóm
chuyên gia, sau đó Giám đốc Hợp phần sẽ quyết định đề án nào sẽ được cấp vốn từ LMPA.
Quỹ PRF có tổng trị giá 2.880.000 DKK (tương đương 524.000 USD), chia thành 12 gói, mỗi gói
240.000 DKK (43.600 USD). Mỗi đề án PRF có thể được cấp tối đa 240.000 DKK.

Nguồn hỗ trợ từ quỹ PRF sẽ được triển khai theo 2 hình thức: tài trợ và tín dụng. Một trong các
hoạt động quan trọng cần hỗ trợ từ Hợp phần LMPA là việc tăng khả năng tiếp cận tín dụng. Có
nghĩa là tăng khả năng tiếp cận các dịch vụ tín dụng hiện có đồng thời có thể tạo ra và quản lý
một Qũy tín dụng mới dành cho người dân với sự hợp tác hỗ trợ từ đối tác địa phương như Hội
phụ nữ. Các khoản vay mà hộ gia đình có được từ chương trình tín dụng này không giống như tài
trợ, nghĩa là phải được hoàn trả khi hết kỳ hạn. Quỹ tín dụng và các hoạt động hỗ trợ tiếp cận tín
dụng là những hoạt động riêng biệt so với tài trợ từ Quỹ giảm nghèo PRF, tuy nhiên trong nhiều
trường hợp chúng có thể bổ sung lẫn nhau.

 1USD=5,5DKK

64
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Tài liệu nghiên cứu này xây dựng một dự thảo chiến lược nhằm giải ngân các gói kinh phí PRF
trên cơ sở những đề xuất dựa vào nhu cầu từ những địa điểm thuộc các KBTB. Trong Chương
5 sẽ trình bày cụ thể về phương án hỗ trợ tiếp cận tín dụng.

4.3. Loại hình hoạt động được Quỹ PRF cấp vốn

4.3.1. Phương pháp hoặc loại hình hỗ trợ sinh kế

Hỗ trợ sinh kế có thể được thực hiện thông qua một số cách thức sau:
A. Cải thiện nguồn lực sinh kế nhằm :
 Nâng cao mức sống và giải quyết những khó khăn chủ yếu đối với cộng đồng địa
phương
 Cải thiện số lượng và chất lượng giải pháp sinh kế cho các hộ gia đình thu nhập
thấp
B. Đẩy mạnh các hoạt động tạo thu nhập và sinh kế hiện tại
 Bảo vệ và tăng cường quản lý tổng hợp đối với nguồn lợi thủy sản
 Hỗ trợ các ngành nghề và doanh nghiệp đang hoạt động
C. Phát triển các hoạt động tạo thu nhập bổ trợ hoặc thay thế
D. Tạo môi trường thuận lợi thông qua việc cải cách chính sách và thể chế

Hợp phần LMPA sẽ tập trung vào 4 phương pháp nêu trên. Hỗ trợ thuộc Nhóm D liên quan đến
tạo dựng môi trường kinh tế nói chung cho hoạt động của cộng đồng và các hộ gia đình. Quá
trình chuyển đổi cấu trúc này rất quan trọng và có tính quyết dịnh đối với việc hình thành các
giải pháp sinh kế và ảnh hưởng đến chiến lược sinh kế của hộ gia đình. Tuy nhiên, cộng đồng
địa phương nói chung không đủ năng lực hoặc khả năng để làm thay đổi chính sách, quy chế,
cơ cấu tổ chức và thể chế nếu không có sự trợ giúp. Những thay đổi và cải tiến này thường
phải được thực hiện từ cấp quốc gia, tỉnh và cấp huyện. Do đó, Hợp phần LMPA dự kiến sẽ tích
cực làm việc tại các cấp quản lý này nhằm xúc tiến việc cải thiện môi trường kinh tế cho cộng
đồng địa phương. Những hoạt động này dự kiến sẽ được tiến hành nhằm bổ trợ cho các hoạt
động được tài trợ từ Quỹ PRF.

Nhóm A, B và C bao gồm các hoạt động có thể được thực hiện tại cấp cộng đồng và hộ gia
đình và do người dân chủ động tiến hành. Theo đó, Quỹ Giảm nghèo PRF sẽ tập trung chủ yếu
vào 3 nhóm này và những yêu cầu tài trợ cho hoạt động được cộng đồng tại các KBTB đề xuất.

Vì những lý do đã được nêu ra sau việc tổng kết các bài học của quốc tế, nhóm A được ưu tiên
hơn nhóm B, và nhóm B được ưu tiên hơn nhóm C. Các hoạt động được đề cập trong Văn kiện
Hợp phần bao gồm:
• Đào tạo - tập huấn

• Nâng cao nhận thức

• Khuyến nông – lâm – ngư

• Tham quan học tập, và tham quan chéo giữa các khóm, thôn
• Cung cấp tín dụng liên quan đến các khả năng tạo thu nhập bổ trợ

65
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

4.3.2. Các cấp hỗ trợ

Hỗ trợ về chính sách và thể chế

Nhằm thực hiện hỗ trợ thuộc Nhóm D, Ban quản lý KBTB cần thúc đẩy các hoạt động hỗ trợ nhằm
tác đọng đến môi trường kinh tế chung. Như đã phân tích ở trên, việc này đòi hỏi hành động ở
cấp huyện, cấp tỉnh và có thể cả cấp quốc gia nhằm cải thiện chính sách và thể chế. Những hoạt
động này nên được tiến hành để bổ trợ cho các hoạt động được tài trợ từ Quỹ PRF.

Mục đích của hỗ trợ thuộc Nhóm D là nhằm xóa bỏ các rào cản trong phát triển kinh tế nói chung,
bổ trợ cho các hoạt động hỗ trợ sinh kế khác và tăng cường sự tham gia của cộng đồng cũng như
chia sẻ lợi ích trong phát triển kinh tế. Là một phần của hình thức hỗ trợ này, Ban quản lý KBTB
cần phải tham gia vào việc xây dựng các Quy hoạch phát triển kinh tế xã hội và Quy hoạc tổng
thể phát triển du lịch của nhà nước. Văn phòng LMPA cần làm việc với cộng đồng địa phương để
thúc đẩy hình thành các mối quan hệ đối tác, hợp tác giữa cộng đồng và các công ty tư nhân, tổ
chức địa phương. Các hình thức hỗ trợ khác thuộc Nhóm D có thể bao gồm:
• Hỗ trợ tăng khả năng tiếp cận và kết nối với thị trường
• Cải cách chính sách và luật pháp (VD: khả năng tiếp cận đất đai và vùng nước mặt)
• Xây dựng các Nhóm bảo tồn dựa vào cộng đồng để tham gia tốt hơn và quá trình ra
những quyết định có ảnh hưởng tới cộng đồng
• Xúc tiến xây dựng quy chế pháp luật về môi trường và đẩy mạnh thực thi pháp luật
• Gỡ bỏ rào cản và tăng khả năng tiếp cận tín dụng và các dịch vụ khuyến nông – lâm
– ngư.

Hỗ trợ ở cấp cộng đồng

“LMPA sẽ hỗ trợ sinh kế bằng việc phân tích và hỗ trợ nhu cầu của cả cộng đồng ngư dân
(tức là những tác động ở cấp cộng đồng), và nhu cầu cụ thể của các hộ gia đình (tức là
tác động ở cấp hộ gia đình)”.

LMPA dự kiến sẽ hỗ trợ ở cả câp cộng đồng và hỗ trợ cụ thể cho các hộ gia đình mục tiêu. Hỗ trợ
cấp cộng đồng nhằm vào việc cải thiện môi trường kinh tế và điều kiện sống nói chung của cộng
đồng. Hình thức hỗ trợ này nhìn chung sẽ có tác dụng tốt đối với một bộ phận lớn dân cư trong
cộng đồng, và có thể bao gồm:

a. Các dự án cơ sở hạ tầng cỡ nhỏ


i. Cầu tàu, chợ, đường sá, trường học
ii. Cải thiện việc cấp điện, nước

b. Cải thiện các dịch vụ đô thị


i. Thu gom và xử lý chất thải
ii. Dịch vụ thông tin như truyền thanh, báo chí

c. Hỗ trợ chung về phát triển ngành nghề kinh tế

 Văn kiện Hợp phần LMPA

66
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

i. Hỗ trợ tiếp thị sản phẩm du lịch, các sáng kiến về tài chính bền vững
ii. Nghiên cứu khả thi về nuôi trồng thủy sản
iii. Đẩy mạnh quan hệ đối tác với các doanh nghiệp tư nhân, các cơ quan nhà nước, cơ
quan - tổ chức làm khuyến ngư, các đơn vị nghiên cứu, các nhà tài trợ và các tổ chức
phi chính phủ

d. Phát triển tài nguyên thiên nhiên


i. Trồng rừng ngập mặn, tiêu diệt ‘sao biển gai
ii. Thiết lập các cơ chế đồng quản lý (VD: có thể phối hợp với lực lượng biên phòng)

e. Tăng cường giáo dục và nâng cao nhận thức


i. Các sự kiện giáo dục, phối kết hợp với các cơ quan, tổ chức giáo dục v.v…

Quỹ phát triển cộng đồng: Cần lập Quỹ Phát triển Thôn ấp (CDF) cho các làng xóm nghèo và
những điểm chịu tác động của KBTB. Quỹ này, với một ngân sách nhỏ hàng năm, sẽ cấp cho
mỗi khóm ấp được lựa chọn (theo một số định hướng khái quát nhất định) một khoản tài chính
để sử dụng. Khóm ấp này sẽ tổ chức các cuộc họp dân để quyết định sẽ sử dụng tiền như thế
nào. Những khoản tiền này không do UBND xã phân bổ và do đó không được dùng vào các kế
hoạch phát triển hiện thời của xã. Một cán bộ phát triển cộng đồng sẽ giúp các khóm ấp quyết
định việc sử dụng vốn, phân hạng ưu tiên và biểu quyết về các dự án tiềm năng để giúp khóm ấp
phát triển. Điều này sẽ đảm bảo cho tiền vốn được dùng vào đúng mục đích mà người dân trong
khóm ấp mong muốn và đạt hiệu quả như ý.

Trên bình diện chung, Quỹ phát triển thôn ấp được thiết kế dựa theo mô hình KBTB Vịnh Nha
Trang. Các quỹ này không lớn về giá trị, mà có quan hệ mật thiết với số nhân khẩu hoặc số hộ gia
đình thuộc nhóm mục tiêu trong khóm ấp. Hợp phần LMPA và các văn phòng KBTB cần nỗ lực
xây dựng cơ chế tài chính bền vững nhằm trợ giúp lâu dài cho các Quỹ Phát triển Thôn ấp (tham
khảo thêm mục 3.5 trong phần Tổng kết các bài học toàn quốc về mô hình tạo thu nhập bổ trợ).

Hỗ trợ cấp hộ gia đình

Song song với hình thức hỗ trợ trên, hợp phần LMPA có thể sẽ hỗ trợ cho những nhóm hộ gia đình
mục tiêu, nhằm giúp đỡ các hộ quá nghèo thoát khỏi đói nghèo, hoặc nhằm giúp một số hộ gia đình
nhóm mục tiêu phát triển những loại hình sinh kế bền vững hơn. Để lựa chọn các gia đình như vậy,
cần dựa vào các tiêu chí và nguyên tắc rõ ràng. Việc hỗ trợ cấp hộ gia đình có thể bao gồm:
a. Trợ giúp về giáo dục
i. Cấp học bổng (cho trẻ em ở các gia đình nhóm mục tiêu)

b. Các chương trình môi trường - ưu tiên cho tham gia:


i. Giúp làm bệ xí đúng quy cách
ii. Các kế hoạch thí điểm về năng lượng thay thế

c. Phát triển các hoạt động tạo thu nhập bổ trợ - ưu tiên cho tham gia:
i. Tham quan học tập, tham gia các kế hoạch tạo thu nhập bổ trợ
ii. Trợ giúp khuyến nông – lâm – ngư và tập huấn
iii. Tuyển dụng trực tiếp vào làm việc cho KBTB

d. Cấp vốn tín dụng ưu đãi

67
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

e. Tuyển dụng trực tiếp người dân địa phương vào làm công việc hành chính cho
KBTB và các dự án của Hợp phần LMPA (tuy nhiên cơ hội hạn chế)

Cần chú ý rằng Quỹ PRF không tài trợ cho việc mua tài sản vào cho cá thể hộ gia đình và doanh
nghiệp. Ví dụ, Quỹ PRF hỗ trợ xây dựng và phát triển một hệ thống nuôi trồng thủy sản mới bao
gồm các hoạt động đào tạo, khuyến ngư, đầu mối thị trường và cung cấp một số hạ tầng cơ bản
như để chắn sóng. Tuy nhiên, việc mua các thiết bị như thùng đựng giống, thức ăn… sẽ không
được Quỹ hỗ trợ. Tương tự, có thể hỗ trợ đào tạo và tìm kiếm thị trường nhằm phát triển cơ sở du
lịch, các tài sản của hộ như trang thiết bị cho việc mở nhà hàng v.v… sẽ không được Quỹ PRF hỗ
trợ. Các đầu tư ở cấp hộ đó cần phải do chính nguồn vốn của hộ hoặc vay từ các quỹ tín dụng

Người dân bên chum nước mắm tự chế biến (Bãi Hương, Cù Lao Chàm)

68
Các loại hình hoạt động có thể được hỗ trợ bởi Quỹ PRF

Nhóm Hoạt động được hỗ trợ Ví dụ Mức


độ
Nhóm A: Tạo môi trường kinh tế thuận lợi
Nguồn lực vật chất Dự án nhỏ về cơ sở hạ tầng Làm đường xá, cống, mương, nhà cửa nhỏ
Dự án lớn về cơ sửo hạ tầng – hỗ trợ Hệ thống cung cấp nước sạch, cầu cảng,
50% (>Ú$10,000) trung tâm du khách, lớp học, xử lý rác
Trang thiết bị Xe tải thu rác, thùng rác, tàu đáy kính, thiết
bị tuần tra, tàu chở khách
Hệ thống xử lý nước thải
Trung tâm thương mại
Nguồn lực tự nhiên Quản lý tài nguyên Hỗ trợ nâng cao năng lực quản lý, thực
thi pháp luật, quản lý KBTB, chương trình
quản lý tài nguyên (nuôi trồng thủy sản, lâm
nghiệp, cua đá)
Cải tạo tài nguyên Bổ sung trữ lượng tài nguyên biển, trồng cây
(rừng ngập mặn), tiêu diệt sao biển gai, làm
sạch bãi biển, cải thiện việc cung cấp nước
sạch (tăng quản lý chất lượng)
Nguồn lực con người Giáo dục Học bổng, đào tạo dạy nghề, nâng cao nhận thức
Sức khỏe Bác sỹ từ đất liền thường xuyên ra khám
chữa bệnh cho dân đảo, thiết bị y tế, thông tin
Nguồn lực xã hội Tổ chức cộng đồng Hỗ trợ Nhóm bảo tồn cộng đồng, các đoàn
thể địa phương, thị trường và tiếp cận thị
trường
Nguồn lực tài chính Tiếp cận tín dụng Cải tạo các dịch vụ hiện có và khả năng tiếp
cận các dịch vụ đó, các quỹ tín dụng mới
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

69
70
Nhóm Hoạt động được hỗ trợ Ví dụ Mức
độ
Nhóm B: Tăng cường các hoạt động hiện tại
Tăng sản xuất / giảm chi phí sản Cải tiến công nghệ sản xuất Công nghệ tốt hơn cho các ngành kinh
xuất doanh hiện tại – máy thuyền, mô hình nuôi
trồng, chăn nuôi, trồng trọt, công nghệ sản
xuất tốt hơn
Tăng khả năng tiếp cận các dịch vụ khuyến
nông – ngư
Đào tạo, tham quan học hỏi
Cải tạo cơ sở hạ tầng hiện có Cải tạo các nguồn lực sản xuất hiện có
– quản lý tài nguyên tốt hơn, cầu cảng và
đường sá tốt hơn, điện
Quản lý và sử dụng tài nguyên KBTB, giám sát để quản lý hiệu quả, sáng kiến
bền vững hơn quản lý tài nguyên (hạn chế mức đánh bắt –
quota), tăng cường các quy chế hiện hành, kế
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

hoạch quản lý loài, quy chế chia sẻ tài nguyên,


giảm ô nhiễm, thực hành quản lý tố hơn
Tăng doanh thu Giá trị gia tăng Chế biến sản phẩm, quản lý chất lượng
Ý tưởng mới, tham quan học hỏi
Tăng tiếp thị và khả năng tiếp cận thị Hợp đồng với đất liền và doanh nghiệp xuất
trường khẩu, tổ chức hội trợ triển lãm trên đảo, tiếp
cận tốt hơn đến thị trường đầu vào, giảm
việc vay nặng lãi
Giảm rủi ro cho các kinh doanh Giảm rủi ro thị trường Tăng độ tin cậy của vận tải và các đầu vào khác
hiện tại
Giảm rui ro do cá nhân và công việc Giảm rủi ro cá nhân và kinh doanh, tăng
kinh doanh kiểm soát an toàn, ví dụ radio trên thuyền,
dự báo thời tiết, áo phao
Nhóm Hoạt động được hỗ trợ Ví dụ Mức
độ
Nhóm C: Sinh kế thay thế
Dịch vụ mới – thị trường địa Du lịch: tàu đáy kính, du lịch sinh thái, Đào tạo, công nghệ mới, tiếp thị, tham quan
phương du lịch văn hóa lịch sử, nhà trọ, thuê học hỏi, hỗ trợ mở rộng, cơ sở hạ tầng mới
xe máy, xe đạp, thuyền; thuê ổng thở,
Thiết lập quan hệ mới với các công ty dịch
tham quan bằng thuyền, tour câu cá,
vụ du lịch và dịch vụ cảng
đi lặn, ở nhà dân
Tham quan giáo dục, cắm trại
Dịch vụ bến cảng: dịch vụ viễn thông,
dự báo thời tiết, bảo dưỡng thuyền
và máy, café nhà hàng, cắt tóc, giặt ủi
Dịch vụ mới – thị trường đất liền Di cư – tạm thời hoặc theo mùa vụ Thông tin, liên kết với các công ty, hỗ trợ
- để làm việc trong đất liền việc di cư, hỗ trợ trong đất liền
Sản phẩm mới – thị trường địa Du lịch: quà lưu niệm – mành ốc, bưu Đào tạo, công nghệ mới, tiếp thị, tham quan
phương thiếp, thủ công, đặc sản địa phương, học hỏi, hỗ trợ mở rộng, cơ sở hạ tầng mới
áo phông, mũ nón
Thay thế hàng nhập khẩu: thay thế
các mặt hàng hiện tại đang phải nhập
từ đất liền
Sản phẩm mới – thị trường đất Nuôi trồng thủy sản, san hô nhân tạo, Đào tạo, công nghệ mới, tiếp thị, tham quan
liền hàng thủ công học hỏi, hỗ trợ mở rộng, cơ sở hạ tầng mới
Hợp đồng với đất liền và doanh nghiệp xuất
khẩu, tổ chức hội trợ triển lãm trên đảo, tiếp
cận tốt hơn đến thị trường đầu vào, tiếp thị
sản phẩm đầu ra
Lập quan hệ đối tác với các công ty tư nhân
và viện nghiên cứu
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

71
72
Nhóm Hoạt động được hỗ trợ Ví dụ Mức
độ
Nhóm D: Chính sách và thể chế
Chính sách Chính sách và quy chế tiếp cận tài Thảo luận xem xét việc sử dụng khu vực
nguyên nước mặt biển, đất để làm nhà và kinh
doanh
Tiếp cận tín dụng Điều chỉnh quy định về thời hạn ký quỹ và
vay vốn
Quy định và di cư Quyền lợi cho những người thuộc diện
không đăng ký (KT3, KT4), thời gian đăng ký
Hỗ trợ các hộ di cư để có quyền lợi và dịch
vụ tại nơi ở mới
Du lịch Thuê mướn nhân công địa phương, cơ chế
phí, lệ phí; lập kế hoạch phát triển du lịch

Quy hoạch phát triển Quy hoạch phát triển du lịch và nuôi trồng
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

thủy sản, sự tham gia của người dân


Thể chế Tổ chức cộng đồng và đoàn thể xã Hỗ trợ thành lập các Nhóm bảo tồn cộng
hội đồng, tập huấn và thúc đẩy, nâng cao năng
lực
Tác động đến chính quyền nhằm đảm bảo
cộng đồng có tiếng nói lớn hơn và tham
gia nhiều hơn vào việc ra quyết định tại địa
phương
Hỗ trợ các đoàn thể xã hội nhằm nâng cao
năng lực
Nhóm Hoạt động được hỗ trợ Ví dụ Mức
độ
Đối tác nhà nước Cán bộ chính quyền địa phương tham gia và
công việc của KBTB nhằm tăng kiến thức,
hiểu biết và năng lực của họ
Hỗ trợ và trợ giúp các dịch vụ khuyến nông
– lâm – ngư
Quản lý tài nguyên Hỗ trợ KBTB, tăng năng lực của đơn vị thực
thi pháp luật KBTB
Đơn vị tín dụng Hỗ trợ cải tiến và mở rộng các dịch vụ của
họ cho các đối tượng mục tiêu và cung cấp
dịch vụ hợp lý hơn
Thành lập quỹ tín dụng mới liên kết với đào
tạo và nâng cao năng lực
Tổ chức Đối tác Liên kết và thúc đẩy quan hệ đối tác với
công ty tư nhân, các nhà tài trợ, tổ chức
PCP và viện nghiên cứu
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

73
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

4.3.3. Các dự án đa địa bàn

Một số địa điểm KBTB có thể có chung những cơ hội hỗ trợ sinh kế. Trong các trường hợp đó,
hợp phần LMPA cần quan tâm đến các dự án cấp vốn cho không chỉ 1 điểm KBTB. Đó cũng có
thể là dịp triển khai điều tra khảo sát và nghiên cứu, hoặc để xây dựng các chiến lược về ngành
nghề.

Một trong những ví dụ là, NTTS có tiềm năng phát triển ở hầu hết các KBTB ở những cấp độ khác
nhau. Bước đầu tiên là khảo sát tính khả thi của nghề NTTS, xác định loại hình và quy mô NTTS
có thể thực hiện ở các điểm khác nhau. Cụ thể hơn, việc làm đầu tiên có thể là đánh giá khả thi
về kỹ thuật và thị trường cho NTTS, cũng như tiềm năng của nghề này đối với tính bền vững của
môi trường, và tìm hiểu những hướng dẫn Thực hành Quản lý Tốt đang được xây dựng ở Việt
Nam. Trong trường hợp này, hợp phần LMPA có thể hỗ trợ mời một chuyên gia tư vấn đến khảo
sát tiềm năng NTTS ở tất cả các điểm, chỉ cần thông qua một hợp đồng.

Những ví dụ khác về khả năng được cấp vốn và hưởng trợ giúp bao gồm việc điều tra những
công nghệ phù hợp nhằm giải quyết các khó khăn về sinh kế mà hiện tại đang xảy ra phổ biến ở
các điểm đảo trong các KBTB; hoặc cũng có thể là việc đầu tư vào các nguồn năng lượng thay
thế, quản lý chất thải rắn, các giải pháp về nước ngọt, và thậm chí cả các mô hình chăn nuôi. Hợp
phần LMPA cần bảo đảm rằng, nếu có điều kiện, những cơ hội như vậy phải được các địa điểm
trong KBTB phối hợp thực hiện. Mặt khác, điều này cũng giúp nâng cao hiệu quả, sự thống nhất
và thúc đẩy việc chia sẻ các bài học giữa các điểm với nhau.

Những cơ hội hợp tác với các chương trình của nhà nước, các dự án của tổ chức phi chính phủ
và các nhà tài trợ khác cần được tận dụng tích cực. Văn phòng LMPA cần phải thể hiện một vai
trò nòng cốt trong vấn đề này. Chẳng hạn, một số nhà tài trợ có thể có các chương trình hỗ trợ
mà một KBTB có khả năng phù hợp để làm thí điểm hoặc thực thi chương trình đó. Chú ý rằng
rất nhiều các sáng kiến thuộc Nhóm D đều có thể là hoạt động đa địa bàn, ví dụ cải thiện thể chế
và chính sách nhằm tăng khả năng cộng đồng có thể tiếp cận với các nguồn tín dụng hiện tại.

4.3.4. Các nhóm mục tiêu

Theo dự kiến, phần lớn sự hỗ trợ của LMPA sẽ dành cho nhóm A – thiết lập và duy trì một môi
trường thuận lợi cho phép cải thiện sinh kế. Như vậy, sự hỗ trợ đó nhìn chung sẽ hướng tới cấp
cộng đồng và cấp khóm ấp. Căn cứ vào những mục tiêu của LMPA, các hoạt động hỗ trợ sinh
kế cần tập trung vào việc cải thiện tính bền vững của sinh kế hoặc giúp giảm đói nghèo cho các
nhóm mục tiêu. Vì thế, các đề cương dự án sẽ được đánh giá về khả năng giúp đỡ các nhóm mục
tiêu này. Đây cũng chính là yêu cầu đối với các dự án hỗ trợ ở cấp độ hộ gia đình.

Hợp phần LMPA nhằm vào việc đảm bảo cho các hộ gia đình chịu ảnh hưởng nhiều nhất của việc
thành lập KBTB, dân nghèo và các nhóm dân cư thiệt thòi khác, đặc biệt là các gia đình chỉ có
thành viên nữ, có những cơ hội bình đẳng để được hưởng lợi từ các hoạt động trợ giúp.

Nhóm mục tiêu bao gồm các gia đình sau:

• Chịu nhiều thiệt hại nhất do việc thành lập KBTB


• Các hộ nghèo, hộ quá nghèo hoặc có đời sống bấp bênh
• Các hộ ngư dân sống phụ thuộc phần lớn vào nguồn lợi thủy sản

74
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Như vậy, các dự án cần đặt trọng tâm vào những đối tượng nghèo nhất, những người bị bần cùng
hóa ở mức cao nhất, và những người có đời sống bấp bênh nhất. Các nhóm cần chú ý hơn là
các đối tượng “ẩn nghèo”, tức là các gia đình do phụ nữ làm chủ hộ, người già, người tàn tật, trẻ
em và các nhóm dân cư thiệt thòi trong xã hội.

4.3.5. Tiêu chí xem xét tính phù hợp của các đề án xin cấp vốn từ quỹ PRF

Không chỉ phù hợp với các mục tiêu của LMPA, các hoạt động hỗ trợ sinh kế còn cần phải có
tính khả thi. Điều quan trọng là, để có thể được xem xét cấp vốn từ quỹ PRF, các hoạt động hỗ
trợ sinh kế cho các địa điểm KBTB phải đáp ứng 8 tiêu chí:

1. Tập trung vào hỗ trợ nhóm mục tiêu – ưu tiên người nghèo và thuận lợi cho các nhóm
mục tiêu tham gia. Điều này có nghĩa là, các nhóm mục tiêu phải có được nguồn lực cần
thiết để tham gia và hưởng lợi từ hoạt động hỗ trợ

2. Khả thi về kỹ thuật - hoạt động phải hợp pháp, đồng thời phải có sẵn các nguồn lực và
điều kiện cần thiết

3. Bền vững và khả thi về kinh tế – điều này bao hàm việc chủ động đầu vào và có điều kiện
tiếp cận tới các thị trường

4. Bền vững về môi trường - tạo ra những tác động tích cực không gây hại tới môi trường,
và tốt nhất là phải cải thiện điều kiện môi trường

5. Bền vững về xã hội - hoạt động này không được tạo ra những tác động tiêu cực đối với
một số nhóm dân cư trong cộng đồng và phải thực tế trong bối cảnh xã hội bản địa

6. Được sự ủng hộ của cộng đồng địa phương – có sự tham gia và hưởng ứng (bằng lời nói,
văn bản…) của cộng đồng địa phương ở tất cả các giai đoạn

7. Hiệu quả – tức hiệu quả về chi phí hoạt động, gồm ngân sách và các đầu vào cần thiết,
so với kết quả lâu dài về cải thiện sinh kế

8. Năng lực thể chế - hoạt động này có yêu cầu cấp độ năng lực phát triển cộng đồng hoặc
năng lực tổ chức thiếu thực tế nào để thực hiện hoặc quản lý không?

Các hoạt động hỗ trợ sẽ được đánh giá theo 8 tiêu chí nêu trên trước khi được xem xét cấp
vốn. Ngoài ra, việc cấp vốn sẽ tiến hành theo nguyên tắc cạnh tranh, nghĩa là các hoạt động
phù hợp hơn với các điều kiện đã nêu sẽ càng có nhiều khả năng được cấp vốn từ quỹ PRF.

Như đã nêu tại Chương 1 của báo cáo này, các hoạt động hỗ trợ sinh kế nhằm giúp định hình
một môi trường kinh tế thuận lợi được ưa chuộng hơn cho các hoạt động tạo thu nhập thay
thế. Tuy nhiên, nếu một họat động tạo thu nhập thay thế được coi là một tác động khả thi, IMM
(2003) đề xuất rằng các câu hỏi sau đây cần được chú ý trước khi giới thiệu hoạt động đó:
1. Phương án này có tính đến nhu cầu và nguyện vọng của người nghèo không?
2. Nó có thể được duy trì, và có phù hợp (về các mặt kinh tế, môi trường, thể chế, xã hội và
văn hóa) không?
3. Nó có thể phục vụ được số người quan tâm tùy theo mức hàng hóa và dịch vụ có thể sản
xuất đáp ứng cho các thị trường không?

75
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

4. Nó có thể hạn chế được mức độ rủi ro cho người nghèo, mà không làm gia tăng nguy cơ
sống bấp bênh của họ không?
5. Nó có tận dụng được những lợi thế và tài sản sẵn có (như nhà cửa) của người nghèo
không?
6. Nó có hài hòa với các chiến lược sinh kế hiện tại, và có dung hòa được tối đa những khác
biệt về kinh tế - xã hội và giới hay không?
7. Nó có bổ trợ cho những chiến lược (sinh kế) hiện tại của những người dân khác trong
cộng đồng không?
8. Nó có tuân thủ các chính sách, pháp luật của nhà nước không?
9. Nó có giúp dân nghèo tăng khả năng tự chủ không?
10. Nó có bảo đảm những quyền lợi của người nghèo không?
11. Nó có giúp người nghèo tăng cường năng lực sáng tạo, tầm nhìn và khả năng thích ứng
khi phải giải quyết những thay đổi về sinh kế của họ trong tương lai không?

4.3.6 Cấp vốn cho các hoạt động đang thực hiện

Các dự án không có tính bền vững về kinh tế - tài chính mà hiện không được nguồn hỗ trợ nào
khác ở bên ngoài, sẽ không được LMPA cấp vốn. LMPA sẽ cấp vốn khởi động và thành lập, mà
không cấp vốn để trang trải chi phí vận hành cho các hoạt động đang diễn ra, cũng như không
bao cấp cho các hoạt động thường xuyên.

Hộp 4.1: Kết quả bền vững về lâu dài

Một kết quả bền vững về lâu dài được hiểu là kết quả mà theo đó các cơ cấu, quá trình hoặc
một sự thay đổi đang được đề cập sẽ kéo dài và phục vụ lợi ích cho các thế hệ tương lai.
Phương pháp tiếp cận Sinh kế Bền vững của IMM cho rằng khái niệm bền vững gồm 4 yếu tố:
môi trường, kinh tế, xã hội và thể chế. Môi trường trở nên bền vững khi khả năng sinh lợi của
các tài nguyên thiên nhiên quan trọng được bảo tồn hoặc gia tăng đáng kể, vì lợi ích của các
thế hệ mai sau. Nền kinh tế trở nên bền vững khi định mức phúc lợi kinh tế cơ bản được tạo ra
và duy trì (định mức cơ bản này có thể thay đổi linh hoạt, và tùy theo từng địa phương). Xã hội
trở nên bền vững, khi hiện tượng phân biệt (social exclusion) được hạn chế tối thiểu, và công
bằng xã hội (social equity) đạt mức tối đa. Thể chế trở nên bền vững khi các cơ cấu và quá
trình hiện hành có khả năng tiếp tục thực hiện một cách ổn định những chức năng của chúng.
Các ngành nghề sinh kế trở nên bền vững khi chúng:
 Có thể phục hồi hiện trạng khi gặp tình hình khủng hoảng hoặc biến động
 Không phụ thuộc vào hỗ trợ bên ngoài
 Duy trì được lâu dài khả năng sinh lợi của các tài nguyên thiên nhiên; và
 Không gây hại tới sinh kế của những người khác, hoặc ít nhất phải có sự thỏa hiệp công
khai với họ
Nguồn: IMM, SCL, Tài liệu Công tác Số 1: Phương pháp tiếp cận Sinh kế bền vững ở vùng
Ven biển

76
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

4.4. Xác định và đề xuất hoạt động hỗ trợ sinh kế

4.4.1. Phân tích sinh kế

Phân tích và nghiên cứu sinh kế là nhiệm vụ đầu tiên trong quá trình này (Hình 4.1). Để thành
công, các hoạt động hỗ trợ cần dựa trên sự hiểu biết sâu sắc về sinh kế và điều kiện kinh tế ở
địa phương. Phân tích và nghiên cứu sinh kế sẽ cho phép xác định các nhóm kinh tế-xã hội khác
nhau trong cộng đồng, cũng như các hộ gia đình nhóm mục tiêu cần được trợ giúp. Phân tích
sinh kế địa phương cần được thực hiện theo phương pháp có sự tham gia cộng đồng, nhằm
làm rõ những mục tiêu sinh kế và tài sản sinh kế của các nhóm dân cư cũng như những vấn đề
vướng mắc, cản trở hoặc khó khăn mà họ đang gặp phải. Cụ thể hơn, cần tìm hiểu các mục tiêu
sinh kế, cùng với lợi thế và hạn chế của nhóm hưởng lợi. Phân tích sinh kế được giải thích kỹ
hơn trong phụ lục 2.

Các thông tin, số liệu thu thập được trong quá trình này cần được xử lý để phục vụ công tác kiểm
tra – đánh giá sau này đối với những tác động của cả KBTB và các hoạt động hỗ trợ sinh kế.

4.4.2. Xác định và đánh giá các cơ hội

Việc phân tích sinh kế trên bình diện rộng sẽ giúp xác định được những cơ hội khả thi về phát
triển kinh tế cũng như các hoạt động cải thiện sinh kế cho nhóm mục tiêu. Phân tích nền kinh tế
trên diện rộng cũng giúp xác định các ngành kinh tế triển vọng có thể tạo ra nhiều cơ hội tốt.

Kế hoạch phát triển cộng đồng: Quá trình xác định các cơ hội và hoạt động tiềm năng để hỗ
trợ có thể được tiến hành một cách hệ thống bao gồm phương pháp đánh giá nông thôn có sự
tham gia (PRA) cùng các nghiên cứu có sự tham gia và công cụ thúc đẩy khác. Quá trình này
sẽ giúp hình thành kế hoạch phát triển thôn, làng và có thể được tổng hợp thành “kế hoạch phát
triển cộng đồng”. Những kế hoạch này cần phải xác định các vấn đề và cơ hội chính mà người
dân làng muốn giải quyết với sự hỗ trợ của Quỹ PRF và cần phải được trình bày một cách chính
thống dưới dạng văn bản với sự đồng thuận của toàn thể cộng đồng địa phương. Trên cơ sở
các kế hoạch này, tại mỗi điểm những hoạt động nào thích hợp để xây dựng thành bản Trích lục
Thông tin Dự án (PIN) sẽ được lựa chọn và ưu tiên.

Những nghiên cứu và đánh giá cụ thể cho các cơ hội tiềm năng này sẽ chỉ ra hoạt động nào có
thể được cấp vốn từ quỹ PRF. Bằng việc đánh giá cẩn trọng và có hệ thống dựa vào 8 tiêu chí,
các địa điểm KBTB có thể nắm được tính khả thi và khả năng thành công của các hoạt động được
đề xuất. Chỉ nên làm hồ sơ xin cấp vốn từ quỹ PRF cho những hoạt động nào đáp ứng đủ 8 tiêu
chí và có khả năng thành công. Những cơ hội tốt nhất, hoặc những hạng mục ưu tiên, mới cần
nghiên cứu và đánh giá bổ sung để soạn thành bản Trích lục Thông tin Dự án (PIN) như giải thích
dưới đây. Ban quản lý KBTB tại mỗi điểm có thể giúp cộng đồng xác định các hoạt động phù hợp
với quy định của Quỹ PRF. PIN cần phải liên hệ mật thiết với Kế hoạch phát triển cộng đồng.

 Số liệu điều tra kinh tế - xã hội cơ bản


 Cần chú ý rằng các quá trình tương tự đã diễn ra tại Cù Lao Chàm và Vịnh Nha Trang. Tuy nhiên, kết quả
của phân tích PRA và các cuộc họp cộng đồng khác cần phải được trình bày thành báo cáo chính thức trong “kế hoạch
phát triển cộng đồng” và phải có sự chấp thuận của cộng đồng.

77
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Hình 4.2: Quy trình Cấp vốn và Hỗ trợ Sinh kế

4.5. Nộp đơn xin vay vốn từ quỹ PRF

“Việc thẩm định các tiểu dự án cộng đồng được thực hiện ở 2 cấp: trên hồ sơ thuần túy,
và trên thực địa. Thẩm định trên hồ sơ thuần túy bao gồm việc rà soát sơ bộ đối với đơn
xin vay vốn của cộng đồng xem có phù hợp với phạm vi và mục tiêu của dự án không,
và có tuân thủ những chỉ dẫn và tiêu chí của cơ quan cấp vốn hay không. Thẩm định
trên thực địa bao gồm việc đánh giá trên các khía cạnh kỹ thuật, xã hội và môi trường
của tiểu dự án được đề nghị, cũng như tinh thần “sẵn sàng thực hiện” của cộng đồng.
Công đoạn này cũng bao hàm cả việc đánh giá cộng đồng về năng lực tự chịu trách
nhiệm và báo cáo tài chính tiểu dự án. Việc thẩm định các tiểu dự án cần được thực
hiện theo các tiêu chí khách quan và minh bạch” (de Silva 2002, tr.3).

78
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Quá trình nộp đơn đề nghị cấp vốn từ quỹ PRF nên thực hiện theo 2 giai đoạn:

4.5.1 Giai đoạn 1: Trích lục Thông tin Dự án

Bản Trích lục Thông tin Dự án (PIN), trong đó mô tả những thông tin cơ bản về dự án đề xuất,
cần được gửi tới LMPA. Bản trích lục cần điền đủ thông tin để Văn phòng LMPA tại Hà Nội xem
xét liệu dự án đề xuất có:

1. Nhất quán với mục tiêu của LMPA không


2. Tập trung phục vụ lợi ích cho các nhóm mục tiêu không
3. Quy mô và phạm vi hợp lý, và có thể đạt hiệu quả như ý không
4. Khả thi về kỹ thuật và kinh tế không

Văn phòng Ban quản lý KBTB tại các điểm cần hỗ trợ cộng đồng trong tất cả các bước của quá
trình. Cu thể là, văn phòng KBTB cần hướng dẫn cộng đồng hướng đến các cơ hội có khả năng
phù hợp với quy định của quỹ PRF và rà soát PIN nhằm đảm bảo nó có đầy đủ các thông tin cần
thiết và được soạn thảo đúng quy trình. Tiếp đó, Văn phòng LMPA sẽ đánh giá bản trích lục trước
khi quyết định phê duyệt, từ chối hoặc yêu cầu bổ sung thông tin. Trong trường hợp Văn phòng
LMPA không chấp thuận bản trích lục, Văn phòng sẽ thông báo rõ lý do vì sao đơn đề nghị không
được duyệt căn cứ vào 4 tiêu chí nêu trên.

Bản trích lục cũng cần chỉ ra những đầu mục công tác chuẩn bị và nghiên cứu bổ sung cần thực
hiện để đánh giá tòan diện tính khả thi và khả năng thành công của dự án đề xuất. Văn phòng
LMPA có thể yêu cầu cung cấp thêm thông tin bổ sung. Công việc nghiên cứu này là cần thiết để
chuẩn bị bản Đề cương Dự án. Nếu bản trích lục được chấp thuận, một khoản kinh phí và hỗ trợ
nhất định sẽ được cấp nhằm giúp cho các địa điểm KBTB tiến hành đánh giá bổ sung đối với Đề
cương Dự án.

Trường hợp bản trích lục được chấp thuận, điều này không hàm ý dự án đã được chấp thuận, mà
chỉ là dự án đề xuất có thể sẽ được LMPA phê duyệt sau khi thực hiện điều tra khảo sát.

Mẫu Trích lục dự kiến được đính kèm trong Phụ lục 2 tuy nhiên trong giai đoạn này, đây mới chỉ
là những ý tưởng ban đầu.

Xây dựng PIN: đề xuất PIN cần phải được xây dựng phù hợp với sự chuẩn bị ngân sách của
Hợp phần LMPA. Có nghĩa là, PIN cần phải được xây dựng càng sớm càng tốt và nộp lên văn
phòng LMPA kịp thời gian lập kế hoạch dự toán nửa năm của hợp phần. Chỉ những PIN nào
được phê chuẩn và được gộp vào trong dự toán của năm trước thì mới có thể được hỗ trợ trong
6 tháng tới. Do đó, ban quản lý KBTB và cộng đồng tại mỗi điểm cần đảm bảo thu thập và nộp
tất cả các PIN vào thời điểm cần thiết. PIN cần được đệ trình sớm hơn thời gian yêu cầu để văn
phòng LMPA có thể xem xét và nếu cần thiết, yêu cầu bổ sung thông tin.

4.5.2. Giai đoạn 2: Đề cương Dự án

Sau khi Trích lục Thông tin Dự án được duyệt, một bản Đề cương Dự án (PP) cần được xây dựng
để thẩm định dự án đề xuất chi tiết hơn. Thông thường, để đánh giá toàn diện tính khả thi về kinh tế
của dự án và soạn thảo Đề cương Dự án đòi hỏi phải nghiên cứu bổ sung. Hoạt động này có thể chỉ
ra rằng dự án không thực hiện được, và như vậy không cần thiết phải tiếp tục dự án. Tuy nhiên, nếu
nghiên cứu bổ sung chứng minh được dự án có khả năng thành công, thì lúc này dự án cần một thiết
kế tổng thể, bao gồm cả ngân sách chi tiết, kế hoạch triển khai, và kế hoạch giám sát & đánh giá.

79
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Đề cương Dự án cần mô tả được dự án đề xuất một cách chi tiết hơn, và chỉ rõ vì sao dự án này
lại có khả năng thành công. Bản đề cương cần giải quyết cụ thể 7 tiêu chí lựa chọn, và đánh giá
tính khả thi về kỹ thuật cũng như kinh tế của dự án, cũng như tính bền vững về môi trường và
xã hội.

Thông tin được đề cập trong bản đề cương phần nào khác với loại hình họat động hỗ trợ (A, B
hoặc C). Có thể phải đề cập thêm nhiều chi tiết và đánh giá cho các hoạt động tạo thu nhập thay
thế, vì các hoạt động đó cũng có khả năng gây rủi ro cao hơn. Mỗi dự án sẽ khác với dự án khác,
và đòi hỏi nội dung nghiên cứu riêng biệt. Nhìn chung, nếu chi phí của dự án và nhu cầu cấp vốn
càng cao, thì càng cần nhiều thông tin giải trình cho những lợi ích mong đợi mà dự án sẽ mang
lại. Mẫu Đề cương Dự án được giới thiệu tại Phụ lục 3. Tuy nhiên, lượng thông tin cần cung cấp
sẽ tùy thuộc phần lớn vào loại hình và chi tiết của dự án.

Một bản Đề cương Dự án cần kèm theo kế hoạch thực hiện dự án, trong đó:

 Đề cử các cơ quan - tổ chức, đối tác và cá nhân chủ chốt tham gia quản lý dự án
 Mô tả các giai đoạn hoặc các pha thực hiện dự án, cùng với đầu vào và mức vốn yêu
cầu
 Gắn với kế hoạch kiểm tra – đánh giá với các chỉ tiêu cụ thể cho từng giai đoạn thực hiện dự
án
 Mô tả vai trò của các đối tác, chuyên gia tư vấn và các bên thực hiện hợp đồng được đề
nghị
 Xác định những rủi ro có thể gây ảnh hưởng đến thành công của dự án

Gói hỗ trợ: Đối với nhiều loại hoạt động hỗ trợ cần phải thực hiện một số tiểu hoạt động để đạt
được mục tiêu. Chẳng hạn, để hỗ trợ sự phát triển của kinh doanh du lịch cần các hoạt động như
đào tạo, tham quan học tập kinh nghiệm, và có thể giúp thiết lập các mối liên kết với thị trường
hoặc xúc tiến ở đất liền. Các tiểu hoạt động này cần được xem xét như là một phần của “gói hỗ
trợ” đối với một hoạt động cụ thể. Tương tự, hỗ trợ nhằm cải thiện quản lý chất thải có thể cần
thực hiện phân tích tính khả thị (bước 1), hạ tầng cơ sở (thùng, xe rác) và các hoạt động nâng
cao nhận thức. Đối với mỗi một hoạt động chỉ cần xây dựng một PIN và một PP nhưng các tiểu
hoạt động và những hỗ trợ kèm theo cần phải được ghi rõ ở trong PIN và PP này.

Thiết kế dự án

Sau khi Trích lục Thông tin Dự án được phê duyệt, dự án đề xuất cần được thiết kế chi tiết hơn.
LMPA có thể cấp một khoản kinh phí nhỏ nếu cần thiết, để giúp đánh giá bổ sung và thiết kế dự án
đề xuất. Quá trình thiết kế dự án phải có sự tham gia của cộng đồng. Những hoạt động này phải
do chính các cộng đồng hữu quan coi là lĩnh vực ưu tiên. Mỗi dự án phải đặt mục tiêu trực tiếp
góp phần cải thiện sinh kế của các nhóm mục tiêu. LMPA và các cộng đồng sẽ phối hợp đánh giá
xem mục tiêu đó của dự án có đạt được không, theo những tiêu chí xoay quanh các vấn đề ưu
tiên của dân nghèo. Như vậy, việc xác định chỉ tiêu có thể được tiến hành trong giai đoạn này.

Các dự án chỉ nên kéo dài không tới 2 năm để có thể rút ra bài học kinh nghiệm đóng góp cho
Hợp phần LMPA và bảo đảm cho việc giải ngân được hòan tất trong thời gian thực hiện Hợp
phần LMPA.

80
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

4.6. Quản lý Quỹ Giảm nghèo PRF

4.6.1. Thẩm định đề cương

Văn phòng LMPA sẽ chịu trách nhiệm thẩm định các đề cương. Trong trường hợp việc thẩm định
một bản đề cương nào đó đòi hỏi phải có chuyên môn sâu về kỹ thuật, chẳng hạn như quản lý
chất thải hoặc các đối tượng NTTS nhất định, Văn phòng sẽ tìm kiếm sự tư vấn hoặc hỗ trợ từ
các cơ quan nhà nước, các tổ chức phi chính phủ hoặc các chuyên gia khác. Những chuyên gia
này sẽ giúp đỡ LMPA thẩm định các đề cương theo 8 tiêu chí.

Một nhóm cán bộ LMPA sẽ cùng nhau thực hiện việc thẩm định. Các cộng đồng và đối tác địa
phương tham gia xây dựng đề cương cũng sẽ được huy động tham gia tối đa vào quá trình này.
Các cán bộ, nhân viên LMPA cần liên hệ chặt chẽ với những chủ thể có liên quan. Các ý kiến trả
lời minh bạch phải được gửi ngay tới LMPA khi Văn phòng đặt ra những câu hỏi liên quan đến
đề cương. LMPA cũng có thể quyết định yêu cầu cung cấp thêm thông tin về một vấn đề cụ thể
nào đó để giúp thẩm định đề cương thuận lợi hơn dựa vào các tiêu chí đã nêu. Các bản Trích lục
được kết luận là có tính khả thi phải được ưu tiên phê duyệt, và nếu cần, sẽ có thể giải ngân ngay
các khoản kinh phí nhỏ cho việc đánh giá chi tiết và xây dựng Đề cương Dự án đầy đủ.

Nếu một bản đề cương bị coi là không phù hợp hoặc không thể thành công, LMPA phải gửi phản
hồi lại và giải thích rõ lý do, căn cứ vào 8 tiêu chí đã nêu. Thương thuyết hoặc bất đồng có thể
xảy ra đối với một vấn đề cụ thể nào đó, khi đề cương bị coi là không đủ điều kiện để được cấp
vốn.

4.6.2. Phân hạng và lựa chọn các dự án ưu tiên

Quỹ PRF nhằm cấp vốn cho các dự án khác nhau ở các địa bàn riêng biệt trên cơ sở nhu cầu.
Tùy vào số lượng các đề cương đủ điều kiện, nguồn vốn có thể cấp theo nguyên tắc cạnh tranh,
có nghĩa là không phải tất cả đều được cấp vốn mà chỉ có một số đề án tốt nhất sẽ được lựa
chọn. Trong trường hợp này, các đề cương đủ tiêu chuẩn sẽ phải được tính điểm để so sánh để
tìm ra bản nào có điểm cao nhất.

Bảng tính điểm cho các đề cương dự án phải dựa vào 8 tiêu chí (VD: có thể cho điểm 1, 2 hoặc
3). Tuy nhiên, Văn phòng LMPA có thể sẽ đánh giá một số tiêu chí cao hơn các tiêu chí còn lại.
Do vậy, một nhóm dự án hỗn hợp cho mỗi địa điểm có khả năng sẽ đáp ứng yêu cầu và ở một
mức độ nhất định, các gói kinh phí khác nhau sẽ được cấp cho mỗi loại hình hoạt động hỗ trợ
nào đó (A, B và C) cho từng điểm. Tính toán hiệu quả chi phí tương đối là căn cứ tốt nhất để so
sánh lựa chọn giữa các đề án cạnh tranh. Bảng 4.1 dưới đây là một ví dụ.

81
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Bảng 4.1: Ví dụ minh họa bảng điểm lựa chọn đề cương dự án phù hợp

Tiêu chí Thước đo (ví dụ) Điểm (1 Mức độ Tổng


đến 3) quan trọng điểm
Tác động tới Số hộ gia đình nhóm mục tiêu được hưởng lợi trực
các nhóm mục tiếp (có thể tham gia)
tiêu và phạm Lượng thu nhập hàng năm được bổ sung từ hoạt
vi hoạt động động này
Tác động kinh tế lên các hộ gia đình khác
Tính khả thi về Công nghệ đã được chứng minh – trong điều kiện
kỹ thuật tương tự
Nguồn lực có sẵn
Nhu cầu về chuyên môn kỹ thuật đến mức nào?
Lao động có trình độ sẵn có
Tính khả thi về Tính khả thi về kinh tế được chứng minh ở các địa
kinh tế điểm khác
Ngưỡng lợi tức hàng năm
Quay vòng (vốn) trên một đơn vị lao động
Lượng thu nhập tăng thêm hàng năm của hộ gia đình
Nhu cầu tiếp tục trợ cấp hoặc hỗ trợ
Nhu cầu bảo dưỡng hoặc thay thế tư liệu sản xuất
Sự sẵn có và độ tin cậy của thị trường cũng như
khả năng tiếp cận thị trường
Các rủi ro:
 Độ tin cậy của các thị trường đầu vào
 Độ tin cậy của giá cả thị trường và khả năng tiêu
thụ sản phẩm đầu ra
 Thời gian quay vòng vốn
 Mức vốn đầu tư cần thiết
 Các vấn đề khác – như khí hậu.v.v…
Tác động về Tác động đối với việc sử dụng tài nguyên thiên nhiên
môi trường Ô nhiễm
Tác động tiêu cực
Tác động tích cực
Những rủi ro
Tác động xã Vấn đề giới
hội Tác động đến các hộ và nhóm dân cư khác
Vấn đề di dân.v.v…
Sự ủng hộ của Thứ tự ưu tiên của cộng đồng dành cho hoạt động này?
cộng đồng Số hộ gia đình quan tâm
Hỗ trợ của các Mức đầu tư được đối tác (VD: chính quyền) cam
đối tác kết hỗ trợ
Sự giúp đỡ khác được các đối tác cam kết
Hiệu quả chi Mức nhu cầu về lượng vốn và hỗ trợ kỹ thuật
phí Tỷ suất chi phí - lợi nhuận
Năng lực thể Mức nhu cầu về năng lực quản lý và tổ chức
chế Nhu cầu huy động đầu vào từ các đối tác và các
chủ thể liên quan - đầu vào cho việc thiết lập, và
duy trì hoạt động hiện tại

82
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

4.7. Giải ngân và sử dụng vốn

4.7.1. Giải ngân vốn theo giai đoạn

Việc giải ngân vốn từ quỹ PRF cần được tiến hành theo nhiều giai đoạn. Các giai đoạn và điều
kiện giải ngân vốn cần được giải thích rõ ràng khi LMPA phê duyệt một đề cương. Như đã nêu,
giai đoạn đầu tiên của việc cấp vốn sẽ là cấp một khỏan kinh phí nhỏ để xây dựng Đề cương Dự
án (PP) từ một bản Trích lục đạt yêu cầu.

Thêm vào đó, việc cấp vốn cho các Đề cương Dự án đã được duyệt cũng cần thực hiện theo các
giai đoạn. Một số dự án sẽ có những giai đoạn thực hiện và phát triển rõ ràng. Nếu có thể, việc
cấp vốn cho dự án sẽ được giải ngân theo từng giai đoạn kế tiếp nhau, tùy thuộc vào kết quả của
giai đoạn trước có tốt hay không. Những giai đoạn này, cùng với các khoản tiền giải ngân, phải
được xác định rõ ràng và thể hiện trên kế hoạch triển khai dự án. Việc tiếp tục cấp vốn cho các
giai đoạn tiếp theo phải dựa vào những tiêu chí cụ thể, chẳng hạn như:
i. Quản lý dự án có hiệu quả dưới sự điều hành của các nhà quản lý dự án ở thực địa, bao gồm:
o Cung cấp đủ thông tin mà Văn phòng LMPA yêu cầu

o Tuân thủ những điều kiện về cấp vốn dự án và kế hoạch dự án

o Không sử dụng tiền vốn sai mục đích hoặc không phù hợp

o Không lạm dụng mối quan hệ tin cậy lẫn nhau – chẳng hạn có nguồn cấp vốn khác
cho dự án hoặc phục vụ lợi ích nào khác trong quá trình dự án mà không thông
báo trước

ii. Hoàn thành tốt giai đoạn triển khai trước đó của dự án (theo kế hoạch dự án và đạt được
các chỉ tiêu kiểm tra – đánh giá).

iii. Không có những tác động nghiêm trọng chưa được dự liệu về kinh tế - xã hội hoặc môi
trường đang hoặc có thể sẽ xảy ra nếu dự án tiếp tục được vận hành
iv. Không có sự kiện hoặc thay đổi nào chưa được dự liệu xảy ra và có thể ảnh hưởng đến
tính bền vững của dự án (VD: bão lũ, biến động thị trường, dịch bệnh.v.v…).

4.7.2. Cơ sở hạ tầng và dich vụ công

Cần chú ý rằng việc cung cấp các dịch vụ công cộng hay cơ sở hạ tầng là trách nhiệm thuộc
phạm vi nhà nước và được thực hiện bằng ngân sách quốc gia. Do đó, Quỹ PRF không thể tài trợ
toàn phần cho các đề xuất dự án về cơ sở hạ tầng và dịch vụ như làm đường, điện, nước (hoạt
động thuộc nhóm A) mà chỉ nên khoảng 50%. Theo đó, nhà nước và/hoặc các đơn vị tài trợ có
thể liên minh với Hợp phần LMPA để đáp ứng số vốn 50% còn lại. Văn phòng LMPA, ban quản
lý KNBTB và cộng đồng cần tích cực tìm kiếm các quan hệ đối tác nay.

4.7.3. Lưu trữ dữ liệu về đối tượng vay vốn

Một số cá nhân hoặc tổ chức có thể được cấp vốn từ quỹ PRF và/hoặc có thể tham gia triển khai
dự án. Các tổ chức và cá nhân có biểu hiện gian lận, dối trá hoặc năng lực kém sẽ không được
quỹ PRF tiếp tục cấp vốn.

83
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

4.7.4. Kiểm tra và đánh giá

Một phần không thể thiếu của tất cả các đề án là kế hoạch kiểm tra và đánh giá, bao gồm các chỉ
tiêu phù hợp đã định trước về đầu vào, đầu ra và kết quả thực hiện. Kế hoạch kiểm tra và đánh
giá cũng cần phải mô tả khi nào, bằng cách nào và ai sẽ thực hiện kiểm tra và đánh giá dự án ở
từng giai đoạn.

4.8. Vận hành Hợp phần LMPA

Phần này đề cập đến những chủ thể sẽ thực hiện các nhiệm vụ nhằm hỗ trợ các cộng đồng, và
cách thức mà họ sẽ sử dụng để thực hiện.

4.8.1. Các tổ chức cộng đồng

Vai trò của tổ chức cộng đồng

“Các hoạt động chủ yếu do các đối tượng hưởng lợi - tức những thành viên của cộng đồng
địa phương - tự thực hiện. Dự án KBTB, các cơ quan nhà nước và hợp phần LMPA sẽ hỗ
trợ bên ngoài”.

Một vấn đề nảy sinh từ việc tổng kết các bài học thu được là nhu cầu về năng lực ở cấp cộng
đồng nhằm thực hiện được các hoạt động phát triển cộng đồng trong phạm vi các sáng kiến hỗ
trợ sinh kế. Trong khi năng lực tổ chức và quản lý ở cấp trung ương và cấp tỉnh có thể hiện hữu
ở mỗi địa điểm KBTB, vẫn cần có một tổ chức cộng đồng nào đó đứng ra bảo đảm cho sự phù
hợp và hiệu quả của các hoạt động hỗ trợ sinh kế.

Hình 4.1 minh họa quy trình dự kiến về việc nhận vốn vay từ quỹ PRF của hợp phần LMPA. Các
nhiệm vụ được nêu ở phía bên trái (màu vàng) sẽ do cộng đồng đảm nhiệm, với sự hỗ trợ của
các tổ chức phi chính phủ, hợp phần LMPA, các văn phòng KBTB và các cơ quan nhà nước.

Cộng đồng cần phát huy vai trò chủ đạo trong việc:
• Xác định các vấn đề và khó khăn về sinh kế

• Xác định các cơ hội cải thiện sinh kế và phát triển các hoạt động tạo thu nhập thay thế

• Đánh giá các cơ hội và lựa chọn những hoạt động ưu tiên

• Thiết kế các dự án và hoạt động hỗ trợ sinh kế

• Yêu cầu hợp phần LMPA, chính quyền địa phương và các đơn vị, cá nhân khác hỗ trợ khi
cần thiết

• Nộp đơn đề nghị cấp vốn từ quỹ PRF của hợp phần LMPA (hoặc nguồn khác) – soạn thảo
Trích lục Thông tin Dự án (PIN) và Đề cương Dự án (PP).

• Thực hiện các hoạt động

• Cung cấp các hỗ trợ tiếp theo đối với các hoạt động
• Kiểm tra và đánh giá các hoạt động hỗ trợ sinh kế

84
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Các cộng đồng tự chịu trách nhiệm về những nhiệm vụ này và phát huy vai trò chủ đạo trong cả
quá trình. Cụ thể là, các nhóm mục tiêu – chẳng hạn như các hộ ngư dân nghèo - cần giữ vị trí
tiên phong. Các cộng đồng cần được thu hút tham gia và tổ chức tốt để đảm bảo rằng:
• Các hoạt động hỗ trợ sinh kế có tính phù hợp và được thiết kế hợp lý
• Các hộ gia đình nhóm mục tiêu nhận được những trợ giúp mong muốn
• Khi cần thiết, sẽ được tiếp tục giúp đỡ để đảm bảo tính bền vững và sự thành công của
các hoạt động hỗ trợ

Như được đề cập trong Chương 2 của báo cáo này, một quá trình hoạt động do cộng đồng làm
chủ và dựa vào nhu cầu đang được ủng hộ mạnh mẽ trong các tài liệu quốc tế, cũng như được
củng cố bằng những kinh nghiệm ở Việt Nam. Tuy nhiên, nhìn chung các hộ gia đình ngư dân
địa phương vẫn chưa có đủ năng lực cần thiết để tự mình thực thi và phát triển các hoạt động.
Họ cần được trợ giúp thông qua công tác tuyên truyền - hướng dẫn, và phối kết hợp với chính
quyền địa phương. Một ví dụ là, ai trong cộng đồng sẽ xác định những dự án tiềm năng và soạn
thảo các Trích lục Thông tin Dự án?

Một số dự án có thể được xây dựng, thực thi và quản lý hữu hiệu bởi một cơ quan nhà nước có
liên quan. Chẳng hạn, một dự án tăng cường cung cấp nước ngọt và điện có thể được điều hành
tốt bởi cơ quan chức năng thuộc chính quyền phối hợp với trưởng khóm ấp. Một tổ chức cộng
đồng cũng có thể có vai trò làm cầu nối với cơ quan hữu quan để tìm kiếm sự giúp đỡ.

Các dự án khác đòi hỏi có sự tham gia rộng rãi hơn của cộng đồng, cũng như công tác quản lý
và tổ chức để bảo đảm sự bền vững lâu dài. Ở vịnh Nha Trang, một số hoạt động tạo thu nhập
thay thế chỉ đạt kết quả hạn chế, nguyên nhân chủ yếu là do thiếu năng lực ở cấp cộng đồng.
Ví dụ, hoạt động làm đồ song – mây mỹ nghệ được triển khai tốt nhưng cuối cùng đã thất bại vì
không tổ chức tốt việc chuyên chở hàng hóa và nguyên liệu đầu vào. Không có thành viên nào đại
diện được cho cộng đồng để thương lượng các điều khoản hợp đồng với những người làm dịch
vụ vận chuyển. Các nhiệm vụ khác, như việc kết nối những người sản xuất ở địa phương với thị
trường đất liền, kiểm soát chất lượng hàng hóa, huy động nguồn lực.v.v… đòi hỏi phải có kỹ năng
và khả năng tổ chức, mà đây thường là những khiếm khuyết phổ biến của cộng đồng ngư dân .

Nói tóm lại, rõ ràng là:


• Năng lực tham gia vào các hoạt động bổ trợ sinh kế của cộng đồng địa phương là nhân
tố quan trọng cho sự thành công của hợp phần LMPA

• Năng lực phát triển cộng đồng trong thời điểm hiện tại vẫn còn có những hạn chế

• Năng lực phát triển cộng đồng cần phải được bồi dưỡng
• Ít nhất trong tương lai gần, các cộng đồng địa phương vẫn cần có những hỗ trợ trực tiếp
để tham gia và hướng đạo cho các hoạt động hỗ trợ sinh kế

Phương pháp Đánh giá Nông thôn có sự tham gia Cộng đồng (PRA), họp nhóm và hội thảo là
những cách thức mà Tổ chức Cộng đồng có thể sử dụng để thu hút và bảo đảm cho cộng đồng
tham gia vào quá trình này. Ở chừng mực có thể, cộng đồng cần chủ động đưa ra những giải
pháp và hình thức quản lý riêng của mình. Việc thu hút cộng đồng, cũng như cả quá trình, cần
phải bảo đảm rằng tất cả các nhóm dân cư (phụ nữ và người nghèo, ngư dân và các nhóm nghề
khác.v.v…) có cơ hội tham gia một cách chủ động.

85
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Đối với các tiểu dự án hoặc các hoạt động nhỏ hơn, có thể lập ra các Ban Quản lý hoặc Ban Triển
khai Dự án bằng việc chọn ra các thành viên có khả năng trong cộng đồng, và tập huấn cho họ
về công tác quản lý dự án. Các ban này sẽ phải chịu trách nhiệm triển khai và quản lý nhiều loại
tiểu dự án và hoạt động khác nhau, có thể được hỗ trợ bởi những đối tác như các tổ chức phi
chính phủ, cơ quan nhà nước, viện nghiên cứu, các chuyên gia tư vấn.

Thành lập một Tổ chức Cộng đồng

Đầu tiên, cần thành lập một tổ chức cộng đồng, hoặc cũng có thể tận dụng đề cử một tổ chức nào
đó đang tồn tại, để chịu trách nhiệm về các hoạt động phát triển cộng đồng. Tổ chức này trước
hết có thể gồm những người đại diện cho cộng đồng địa phương, đặc biệt là các cộng đồng ngư
dân. Tổ chức này sẽ là đơn vị chủ yếu làm cầu nối giữa cộng đồng với các cơ quan nhà nước ở
địa phương, hợp phần LMPA và các nhà tài trợ có tiềm năng khác. Hợp phần LMPA có thể cung
cấp những hỗ trợ thông qua đơn vị này. Tiếp đó, hợp phần LMPA có thể bắt tay vào triển khai tập
huấn hoặc hỗ trợ kỹ thuật cho tổ chức cộng đồng ở từng điểm, nhằm xây dựng năng lực thực
hiện công tác phát triển cộng đồng cho họ.

Việc thành lập một tổ chức nhằm hướng dẫn, điều phối và quản lý cộng đồng là một vấn đề thiết
yếu. Nếu được xây dựng tốt, một tổ chức như vậy sẽ có thể tiếp tục tồn tại sau khi LMPA kết thúc
để tiếp tục giúp đỡ cho cộng đồng. Một tổ chức cộng đồng hiệu quả cũng có thể thu hút được nguồn
vốn cho các quỹ phát triển cộng đồng. Sau đó, tổ chức cộng đồng cần hình thành các Ban Quản lý
Dự án để quản lý quá trình xác lập, thực hiện và kiểm tra các hoạt động và dự án riêng biệt (như
đã thực hiện ở KBTB Vịnh Nha Trang). Ở các KBTB Cù Lao Chàm và vịnh Nha Trang, đã có một
số sáng kiến và hoạt động xúc tiến nâng cao năng lực cộng đồng và xây dựng tổ chức cộng đồng
(xem mục 4 trong phần Tổng kết các bài học toàn quốc về các mô hình tạo thu nhập thay thế). Cần
chính thức hóa các hướng dẫn về hội viên, quyền biểu quyết, và thủ tục cho Tổ chức cộng đồng
nhằm đảm bảo cộng đồng, đặc biệt là nhóm mục tiêu, tham gia một cách đầy đủ.

Để hoạt động hiệu quả, tổ chức cộng đồng này phải có nền tảng pháp lý vững chắc và có nguồn
vốn ban đầu. Các quy định pháp luật Việt Nam đòi hỏi rằng, để có thể nhận được tiền vốn công
cộng, mỗi nhóm cộng đồng phải đăng ký thành một thể nhân độc lập. Gần đây (2006), theo các
quy định mới, các nhóm cộng đồng có thể được công nhận là pháp nhân (và như vậy được giao
quyền sử dụng tài nguyên thiên nhiên). Những lợi ích và rủi ro của việc đăng ký nhóm cần được
đánh giá kỹ lưỡng trong giai đoạn thiết lập cơ cấu và chu trình hoạt động của tổ chức cộng đồng.
Các nhóm cộng đồng sau khi đăng ký sẽ có thể có nhiều quyền năng hơn theo luật định, và dễ
dàng hơn trong việc ký kết hợp đồng, thực hiện hành vi pháp lý, mở tài khỏan ngân hàng riêng,
và sở hữu những tài sản được dự án cấp. Tuy vậy, cũng cần chú ý rằng việc đăng ký cũng có khả
năng vừa làm suy giảm mức độ tự chủ của cộng đồng, vừa làm tăng tính phức tạp.

Do năng lực cộng đồng hạn chế cùng những khó khăn khi đăng ký một tổ chức cộng đồng với tài
khoản riêng biệt, chúng tôi gợi ý là các tổ chức cộng đồng này sẽ được đặt tại một cơ quan đã có
tư cách pháp nhân. Lựa chọn hợp lý nhất là tại Ban quản lý KBTB ở mỗi điểm.

Về lâu dài, hy vọng các tổ chức cộng đồng có thể được hợp pháp hóa và có tài khoản riêng. Gần
đây, tổ chức FAO đã xuất bản một tài liệu bổ ích, hướng dẫn việc phân tích các thể chế ở địa
phương và năng lực của chúng10. Tài liệu này có thể cung cấp một khởi điểm có giá trị để phân

10 Tổ chức Lương Nông Liên Hiệp Quốc (FAO) 2005. Hướng dẫn nhanh công tác phân tích thể chế và sinh kế
địa phương. Alice Stewart Carloni. Cơ quan FAO đặc trách các vấn đề thể chế và tham gia ở nông thôn.

86
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

tích thêm vấn đề đã nêu, và giúp tìm ra những giải pháp khả thi cho các cộng đồng ven biển ở
Việt Nam.

“Những thể chế địa phương nào bị chi phối bởi tầng lớp hào trưởng, phi bình đẳng, phi
dân chủ, thiếu minh bạch và thiếu trách nhiệm với cộng đồng, sẽ chỉ đẩy người nghèo vào
bước đường cùng và tước đoạt dần những cơ hội thoát nghèo của họ. Một môi trường thể
chế bất lợi như vậy sẽ làm tổn hại đến hiệu quả của những nỗ lực xóa đói giảm nghèo,
cũng như làm chậm lại tiến trình đạt tới các Mục tiêu Phát triển Thiên niên kỷ. Ngược lại,
những nố lực xóa đói giảm nghèo sẽ có cơ hội lớn hơn để thành công, nếu được thực thi
trong những môi trường thể chế thuận lợi (tức là những nơi mà các thể chế ở địa phương
tôn trọng sự quân bình, tự lực, tự cường, dân chủ và có trách nhiệm với các công dân bản
địa)” (FAO 2005, tr. 6)

4.8.2. Vai trò của Ban quản lý KBTB

Ban quản lý KBTB có vai trò chủ chốt trong toàn bộ quá trình. BQL KBTB sẽ là người thúc đẩy
chính tại cộng đồng, trợ giúp cộng đồng tiến hành các phân tích sinh kế có sự tham gia và xây
dựng các bản kế hoạch phát triển cộng đồng, thôn xóm, xác định nhu cầu và cơ hội. BQL KBTB
là cầu nối chính thức giữa các Tổ chức cộng đồng tại mỗi điểm với văn phòng LMPA cũng như
các nhà tài trợ và các bên hữu quan khác.

BQL KBTB có vai trò:


• Điều phối và thúc đẩy các quá trình cộng đồng từ khâu phân tích cơ bản đến khâu cuối
cùng là thực hiện, giám sát và đánh giá.
• Nhận ngân sách từ Quỹ PRF cho các hoạt động hỗ trợ sinh kế và giúp cộng đồng quản
lý nguồn tiền này
• Hỗ trợ cộng đồng xây dựng các “kế hoạch phát triển cộng đồng” và giúp hõ lựa chọn các
hoạt động ưu tiên từ các kế hoạch này, tiến tới yêu cầu hỗ trợ từ Quỹ PRF.
• Kiểm tra bản Trích lục dự án (PIN) do tổ chức cộng đồng xây dựng nhằm đảm bảo rằng
chúng được viết đúng quy trình và có đầy đủ các thông tin cần thiết
• Đối chiếu và đệ trình bản PIN phù hợp, đúng lúc nhằm yêu cầu ngân sách từ LMPA
• Giữ liên lạc với văn phòng LMPA về việc liên quan tới PIN, PP, hỗ trợ và giám sát & đánh
giá.
• Trợ giúp việc thành lập Ủy ban thực hiện dự án và giám sát việc thực hiện hoạt động
• Thay mặt cho cộng đồng điều phối hoạt động với chính quyền và các bên liên quan tư
nhân, đoàn thể xã hội và các đối tác khác nhằm kêu gọi sự hỗ trợ và cộng tác của họ.

4.8.3. Vai trò của Văn phòng LMPA

Vai trò của văn phòng LMPA thay đổi tùy thuộc vào cơ cấu tổ chức và mô hình phân quyền được
lựa chọn. Với một hệ thống triển khai dựa vào cộng đồng, các cộng đồng sẽ tự chịu trách nhiệm
thực hiện các tiểu dự án hoặc các hoạt động. Trong trường hợp cấp vốn trực tiếp, Văn phòng
LMPA sẽ đóng vai trò hướng dẫn không chỉ đối với việc cấp vốn mà cả chỉ đạo và hỗ trợ kỹ thuật
cho cộng đồng trong suốt thời gian dự án. Các cộng đồng cần luôn giữ vị trí chủ động, ra quyết
định, quản lý vốn, và giám sát việc triển khai.

87
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Các chuyên gia thực hiện đợt Công tác tư vấn Quốc tế gần đây cho hợp phần LMPA đã đề xuất
việc cán bộ - nhân viên LMPA cần tiến hành đi thực địa nhằm giúp đỡ các văn phòng KBTB cũng
như cộng đồng địa phương:

“Điều quan trọng là, Bộ Thủy sản/CSO và các chuyên gia tư vấn được tuyển dụng vào
hợp phần LMPA phải phối hợp với các tỉnh có KBTB để hình thành tổ công tác, đồng thời
khuyến khích cán bộ cấp tỉnh làm việc theo cách thức tương tự. Hình thức làm việc theo
nhóm tỏ ra rất hiệu quả trong việc xây dựng năng lực thông qua tập huấn tại chỗ và chia
sẻ trách nhiệm chung. Chúng tôi đề nghị, các cán bộ hợp phần và Cục Khai thác – BV
Nguồn lợi Thủy sản thực hiện các chuyến thăm hàng tháng tới Quảng Nam và Nha Trang,
và cứ 2 tháng 1 lần dành một tuần làm việc với đảo Phú Quốc (Kiên Giang) để đáp ứng
tốt nhất yêu cầu quản lý ở cả cấp tỉnh và trung ương…”

Các cán bộ LMPA cũng như ở cấp tỉnh cần làm việc tập thể ở mỗi điểm, để giúp triển khai tốt
chương trình hợp phần LMPA và các hoạt động hỗ trợ sinh kế. Các hoạt động do LMPA tiến hành
bao gồm:

 Khâu chuẩn bị

o Phát động một chiến dịch giáo dục - truyền thông nhằm truyền tải những thông điệp
quan trọng tới cộng đồng và các chủ thể hữu quan khác xuyên suốt quá trình triển
khai. Những thông điệp này có nội dung về dự án, quy định vận hành, những giải pháp
công nghệ, khuyến nghị kỹ thuật giúp cộng đồng quản lý xây dựng, chi phí thường
xuyên, bảo dưỡng.v.v…

o Khâu này cũng có thể bao gồm việc chuẩn bị tài liệu hoặc sổ tay hướng dẫn cho các
tổ chức cộng đồng và chủ thể liên quan.

o LMPA có thể triển khai tập huấn cho các tổ chức cộng đồng ở mỗi điểm, để bồi dưỡng
kỹ năng hướng dẫn và phát triển cộng đồng và nâng cao kiến thức cho họ trong quá
trình thực hiện LMPA11.

 Hướng dẫn

o Cử cán bộ nhân viên LMPA đi công tác, tuyển dụng nhân viên thực địa hoặc ký hợp
đồng với các tổ chức phi chính phủ để hướng dẫn và điều phối các dịch vụ tới cộng
đồng:

 Hướng dẫn cộng đồng lập kế hoạch, tìm kiếm thông tin và tiếp cận các nguồn
lực

 Lên kế hoạch sử dụng Quỹ Phát triển Cộng đồng

 Xác định và đánh giá các dự án hỗ trợ sinh kế tiềm năng, lập hồ sơ xin vay vốn

11 Các khóa tập huấn phù hợp được đề cập trong nội dung “Báo cáo về công tác tổ chức phục vụ phát triển cộng đồng ở Cù
Lao Chàm” , Bjorn Jensen (2006)

88
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

 Quan hệ đối tác

o Hỗ trợ các tổ chức cộng đồng tìm kiếm và thiết lập quan hệ đối tác với các cơ quan và
dự án của nhà nước, các viện nghiên cứu, doanh nghiệp tư nhân.v.v…

 Thẩm định dự án/ họat động

o Thẩm định Trích lục (PIN) và Đề cương Dự án (PP)

o Hỗ trợ kỹ thuật để hoàn thiện Trích lục và Đề cương Dự án

 Cấp vốn

o Cấp một lượng kinh phí nhỏ ban đầu (nếu cần) để nghiên cứu và đánh giá các hoạt
động hỗ trợ sinh kế (phục vụ soạn thảo Đề cương Dự án)

o Sau khi hồ sơ tiểu dự án được phê duyệt, LMPA ký hợp đồng (thỏa thuận cấp vốn)
với Ban quản lý KBTB và Tổ chức Cộng đồng. Với sự trợ giúp của BQL KBTB, cộng
đồng sẽ chịu trách nhiệm về tất cả các khía cạnh triển khai của tiểu dự án, bao gồm
việc mua sắm thiết bị, thuê nhà thầu hợp đồng, giám sát xây dựng, và khi cần có thể
thuê chuyên gia tư vấn để giúp thực hiện các hoạt động đó. Ủy ban Quản lý Dự án
cấp thôn ấp hoặc cấp cộng đồng sẽ được thành lập cho từng tiểu dự án.

o Việc giải ngân đến cộng đồng được thực hiện theo nhiều giai đoạn và phụ thuộc vào
tổng vốn cần giải ngân, thời gian thực hiện, năng lực của cộng đồng

o Việc giải ngân cho giai đoạn tiếp theo chỉ thực hiện khi giai đoạn trước đó đạt kết quả tốt

 Triển khai

o LMPA phối hợp với BQL KBTB sẽ giám sát việc triển khai dự án

o LMPA có thể tổ chức tập huấn cho các cộng đồng về tất cả các vấn đề trong quá trình
triển khai dự án, từ kế toán – lưu trữ sổ sách, thuê lao động và mua sắm, vận hành
và bảo dưỡng, đồng thời bảo đảm sự minh bạch và trách nhiệm giải trình đối với các
hoạt động của Ủy ban quản lý / triển khai dự án cộng đồng.

o LMPA cũng có thể đề xướng thực hiện ‘dự án đa địa bàn’ để phát huy hiệu quả và phục
vụ lợi ích cho nhiều địa điểm cùng lúc. Những dự án này có thể bao gồm các hoạt động:

 Thuê một chuyên gia tư vấn tiến hành đánh giá tiềm năng NTTS ở một số địa
điểm KBTB – đồng thời soạn thảo định hướng phát triển NTTS ở các địa điểm
KBTB và xây dựng mô hình thí điểm

 Xúc tiến thí điểm nguồn điện thay thế ở một số địa điểm KBTB – thương lượng
với các nhà tài trợ khác.v.v…

 Nghiên cứu, phân tích và tham vấn để thiết lập hệ thống quảng bá du lịch
sinh thái, để từ đó thu hút sự tham gia của các nhóm mục tiêu trong hợp phần
LMPA và giúp họ được hưởng lợi từ lĩnh vực này – chẳng hạn, khảo sát xác
định phạm vi cho các ban quản lý du lịch ở địa phương, hoặc một sáng kiến du
lịch dựa vào cộng đồng; các ‘cửa hàng dịch vụ tổng hợp’

89
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

 Tổ chức và cấp kinh phí cho các khóa tập huấn theo nhu cầu ở các điểm,
chẳng hạn về các nội dung hướng dẫn du lịch, xác định điểm phân bố san hô,
chấp pháp, kỹ năng du lịch/tiếp tân, tiếng Anh.v.v…

 Một số hoạt động thuộc Nhóm D nhằm cải tiến thể chế, chính sách, và tổ chức

 Kiểm tra và đánh giá

o LMPA xây dựng kế hoạch kiểm tra – đánh giá và hòan tất thủ tục kiểm toán tài chính
có sự tham gia của người dân đối với các tài khỏan cộng đồng, nhằm bảo đảm việc
sử dụng đúng đắn nguồn vốn, bảo đảm sự minh bạch và tinh thần trách nhiệm.

o LMPA cũng có thể thực hiện hoặc thuê bên thứ ba (VD: tổ chức phi chính phủ hoặc
chuyên gia tư vấn) thực hiện kiểm toán kỹ thuật để bảo đảm chất lượng dự án, và
đánh giá một cách có hệ thống với sự tham gia của người dân đối với những tác động
và lợi ích mà dự án đem lại.
o Giúp cộng đồng lập kế hoạch giám tra & đánh giá, tiến hành giám sát hàng ngày

Các văn phòng KBTB ở mỗi điểm sẽ làm việc với các cán bộ nhân viên LMPA để giúp đỡ cộng
đồng thông qua việc hướng dẫn và điều phối các hoạt động hỗ trợ sinh kế. Tuy nhiên, mặc dù
được hỗ trợ, các cộng đồng vẫn phải tự chủ động trong các hoạt động hỗ trợ sinh kế.

4.8.4. Vai trò của các tổ chức quần chúng

Các tổ chức quần chúng như Hội Phụ nữ, Hội Nông dân, Đòan Thanh niên rất quan trọng đối
với hướng tiếp cận dựa vào cộng đồng mà LMPA chủ trương áp dụng. Trong hầu hết các trường
hợp, các tổ chức này có quan hệ mật thiết với cộng đồng, và rất tích cực trong công tác tuyên
truyền nâng cao nhận thức và phát triển cộng đồng. Đây chính là các tổ chức chính trị - xã hội
được nhà nước công nhận.

Các tổ chức quần chúng có mặt ở tất cả các địa bàn KBTB, mặc dù vai trò của họ có khác nhau.
Họ cần được coi là những đối tác giá trị của LMPA. Cụ thể là, họ có thể giúp hướng dẫn công tác
phát triển cộng đồng và tổ chức các khóm ấp, cũng như các nhóm mục tiêu. Hộii Phụ nữ là một
trong những đối tác hiệu quả trong hoạt động tín dụng nhỏ. Đại diện các tổ chức này cũng cần
được mời tham gia vào Tổ chức Cộng đồng (nếu thành lập).

4.8.5. Hợp tác với doanh nghiệp

LMPA và các văn phòng KBTB cần tích cực tìm kiếm mối quan hệ với các doanh nghiệp tư nhân,
vì đây là những đối tượng có đầu óc và những kỹ năng cần thiết khác để phát triển kinh doanh.

Ở một số trường hợp, những đơn vị liên doanh liên kết, chẳng hạn như một công ty, là hình thức
hữu hiệu và tạo ra lợi ích song phương. Một công ty tư nhân có thể:
• Cung cấp dịch vụ quản lý và giám sát kỹ thuật thường kỳ
• Đồng tổ chức một số hoạt động theo chức năng. VD: bảo vệ nguồn lợi
• Thiết lập và duy trì quan hệ với thị trường
• Bảo đảm chất lượng sản phẩm

90
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

• Bỏ ra những khoản đầu tư lớn và gánh vác rủi ro


• Tuyển dụng dân địa phương làm việc bằng cơ chế hợp đồng thỏa đáng

Về lâu dài, các cộng đồng địa phương có thể tự mình học hỏi cách quản lý kinh doanh. Do vậy,
quan hệ đối tác với các doanh nghiệp tư nhân cần được thúc đẩy bởi hợp phần LMPA và các
văn phòng KBTB, thỏa thuận và hướng dẫn rõ ràng cần được xây dựng cùng với chính quyền và
cộng đồng địa phương, kể cả việc thương lượng cơ chế chia sẻ lợi nhuận.

Một số ngành nghề và lĩnh vực kinh doanh nhất định sẽ phù hợp với kiểu quan hệ đối tác này hơn
so với các ngành nghề và lĩnh vực khác. Chẳng hạn, các lĩnh vực kinh doanh đòi hỏi có vốn đầu
tư lớn và có thị trường như NTTS hoặc du lịch có thể thích hợp (tham khảo phần Tổng kết các
bài học toàn quốc về mô hình tạo thu nhập thay thế).

4.8.6 Vai trò của các tổ chức phi chính phủ (TCPCP)

Các TCPCP có thể đóng vai trò quan trọng trong hợp phần LMPA. Với những kỹ năng và kinh
nghiệm làm dự án phát triển cộng đồng và hỗ trợ sinh kế, các tổ chức này cần được huy động
để giúp vận hành các hoạt động trong khuôn khổ LMPA nói chung, cũng như cho từng giai đoạn
của các dự án hỗ trợ sinh kế riêng lẻ. Ngoài ra, các TCPCP với kinh nghiệm và chuyên môn sâu
rộng trong từng lĩnh vực ngành nghề cụ thể có thể được ký hợp đồng thẩm định - đánh giá và
triển khai các dự án hỗ trợ sinh kế mang tính kỹ thuật.

Ví dụ, các TCPCP có thể có vai trò sau:


 Quản lý quỹ PRF, thẩm định Trích lục và Đề cương Dự án
 Hướng dẫn và điều phối cộng đồng, bao gồm cả việc hỗ trợ xác định và thẩm định các dự
án tiềm năng ở từng địa điểm, và giúp soạn Đề cương Dự án
 Hỗ trợ kỹ thuật và triển khai dự án
o VD như các kỹ năng quản lý chất thải và phát triển nguồn năng lượng thay thế

4.8.7. Hợp tác với các cơ quan nhà nước, các tổ chức nghiên cứu

Như đã nêu trong phần Tổng kết các bài học, các hoạt động hỗ trợ sinh kế trong hợp phần LMPA
cần phải tính đến và phù hợp với bối cảnh phát triển ở địa phương nơi triển khai, mà cụ thể hơn
là các chương trình của nhà nước như Chương trình 135 và Quyết định 257. Trong nhiều trường
hợp, mục tiêu của hợp phần LMPA cũng như của các cơ quan nhà nước ở trung ương và địa
phương có sự trùng hợp với nhau, chẳng hạn như với Quỹ Tái tạo Nguồn lợi Thủy sản mới được
thành lập gần đây (Hộp 4.2). Các cuộc gặp mặt thường kỳ với các cơ quan nhà nước chắc chắn
sẽ mở ra những cơ hội phối kết hợp giữa LMPA và các hoạt động của chính quyền.

Hộp 4.2: Quỹ Tái tạo Nguồn lợi Thủy sản Việt Nam

Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng đã ký quyết định thành lập Quỹ Tái tạo Nguồn lợi Thủy sản Việt
Nam (VIFARR) nhằm huy động vốn cho việc bảo vệ nguồn lợi thủy sản. Quỹ này, do Bộ Thủy
sản quản lý, sẽ tài trợ cho các chương trình, dự án và các hoạt động nhằm ngăn ngừa sự
xuống cấp nguồn lợi và tạo công ăn việc làm cho những người bị ảnh hưởng bởi việc thành
lập các khu bảo tồn biển hoặc khu vực cấm khai thác. Một chức năng quan trọng của quỹ này
là hỗ trợ các doanh nghiệp địa phương áp dụng công nghệ mới về khai thác và nuôi trồng thủy
sản (Báo Thanh Niên, 2007)

91
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Hình 4.3: Vai trò của Tổ chức Cộng đồng, hợp phần LMPA và các đối tác

92
Bảng 4.2: Nhiệm vụ và vai trò trong quá trình hỗ trợ sinh kế

NHIỆM VỤ/ VAI TRÒ TỔ CHỨC HỢP PHẦN VĂN Các đối tác
CỘNG LMPA PHÒNG Các Các tổ chức Cơ quan nhà Các viện Doanh
ĐỒNG KBTB TCPCP; quần chúng nước nghiên nghiệp
(CBO) chuyên gia cứu tư nhân
Giai đoạn chuẩn bị
Soạn tài liệu hướng dẫn Đảm trách Hỗ trợ
Tập huấn quy trình mới Thụ hưởng Hỗ trợ Đảm trách
Nâng cao nhận thức Thụ hưởng Hỗ trợ Đảm trách
Quá trình hỗ trợ SK
Nghiên cứu và phân tích Đảm trách chỉ đạo; Tham gia Hướng dẫn Hướng dẫn; Tham gia
sinh kế hướng dẫn tham gia
Xác định các cơ hội Đảm trách hướng dẫn Tham gia Hướng dẫn Hướng dẫn; Tham gia
tham gia
Đánh giá và lựa chọn dự Đảm trách Hướng dẫn Tham gia Hỗ trợ kỹ Hướng dẫn; Tham gia; hỗ trợ Hỗ trợ kỹ Hỗ trợ kỹ
án thuật tham gia kỹ thuật thuật thuật
Đánh giá các hoạt động Tham gia Đảm trách Hỗ trợ kỹ Tham gia; hỗ trợ Hỗ trợ kỹ
đa địa bàn thuật kỹ thuật thuật
Soạn thảo và trình Trích Đảm trách Chỉ đạo/ tập Điều phối, Hỗ trợ kỹ Phối hợp
lục + Đề cương Dự án huấn; hỗ trợ kết nối giữa thuật
nhân sự CBO và
LMPA
Thẩm định Trích lục + Đề Đảm trách Kiểm tra và Hỗ trợ ban Hỗ trợ cho Ban Hỗ trợ cho
cương Dự án tập hợp lại thẩm định thẩm định Ban thẩm
định
Cấp vốn Thụ Quỹ PRF Thụ hưởng,
hưởng, quản lý
Quản lý chung
vốn
Triển khai dự án Đảm trách Chỉ đạo; tập Hợp tác, hỗ Hỗ trợ kỹ Hỗ trợ kỹ thuật Hỗ trợ kỹ Phối hợp
huấn trợ, giám sát thuật thuật
Kiểm tra & đánh giá Đảm trách Chỉ đạo; tập Hỗ trợ, liên Hỗ trợ kỹ Hợp tác Phối hợp
huấn; hướng kết thuật
dẫn
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

93
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Các hoạt động LMPA cần được thiết kế sao cho phù hợp và liên kết được với các chương trình,
kế hoạch hiện tại của nhà nước, cũng như các hoạt động trợ giúp khác. Điều này có thể tạo điều
kiện cấp vốn đối ứng cho các dự án, tuy nhiên cần chú ý rằng những chi phí trong hợp phần
LMPA chỉ đóng góp thêm giá trị chứ không thay thế ngân sách nhà nước. Trong nhiều trường
hợp, một số dịch vụ và vốn hỗ trợ của nhà nước không đến được với các cộng đồng KBTB vì họ
sinh sống ở những vùng xa xôi thường bị bỏ qua.

Hợp phần LMPA có thể là động lực khích lệ hoặc khởi động việc cung cấp dịch vụ của nhà nước
tới các cộng đồng KBTB thông qua:
 Tổ chức hội nghị, hội thảo
 Thương thảo hợp tác với các cơ quan, tổ chức khác cho nhiều loại dự án hỗ trợ sinh kế
 Tăng cường dịch vụ khuyến nông – lâm – ngư
 Thúc đẩy quan hệ giữa các cộng đồng KBTB và các chương trình của nhà nước

Các cơ quan nhà nước là những đối tác chủ chốt, vì họ có thể giúp đỡ các dự án hỗ trợ sinh kế
dưới nhiều hình thức, cũng như cung cấp các dịch vụ khuyến nông – lâm – ngư hiện tại và trong
tương lai. Ở KBTB Cù Lao Chàm, các biên bản ghi nhớ với chính quyền địa phương đã được
ký kết để thành lập Tổ Tư vấn Kỹ thuật, nhằm trợ giúp về kỹ thuật cho câu lạc bộ BTB và cộng
đồng.

Các cơ quan nhà nước và các viện nghiên cứu cũng có thể giúp tìm hiểu chuyên sâu, giám sát
và quản lý các mô hình kinh doanh và dự án cộng đồng. Cụ thể là, các viện nghiên cứu thủy sản,
các trường đại học là những đối tác quan trọng trong việc triển khai mô hình khảo nghiệm, thực
hành kỹ thuật mới và phát triển các ngành nghề mới.

4.9. Các bước tiếp theo

4.9.1. Thảo luận và hoàn chỉnh

Trong khuôn khổ một hội thảo đã được lên kế hoạch, tiến hành thảo luận và hoàn chỉnh các bộ
phận của LMPA và quy trình quản lý quỹ PRF:
o Các loại hình hoạt động sẽ được hỗ trợ
o Tiêu chí đánh giá và xét duyệt – biểu mẫu, tiêu thức.v.v…
o Quy trình cấp vốn
o Cơ cấu tổ chức và vai trò của các cộng đồng, các văn phòng KBTB, LMPA, các tổ chức
phi chính phủ, cơ quan nhà nước ở địa phương.v.v…
o Các tổ chức cộng đồng – cơ cấu và sự hình thành
o Kiểm tra và đánh giá – chỉ tiêu, lịch trình.v.v…

4.9.2. Học tập quy trình mới

 Đào tạo, tập huấn về quy trình mới cho các cán bộ - nhân viên LMPA, các cộng đồng ở
KBTB cũng như các chủ thể liên quan khác
 Soạn thảo tài liệu hoặc sổ tay hướng dẫn hoạt động (Hộp 4.3)

94
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Hộp 4.3: Tài liệu hướng dẫn hoạt động

Tài liệu hướng dẫn hoạt động cần được soạn thảo trong giai đoạn chuẩn bị khởi động dự án
và hoàn tất trong khâu thẩm định. Đây là một tài liệu quan trọng, mô tả những thủ tục cần tiến
hành để chuẩn bị và triển khai các tiểu dự án được tài trợ bởi cơ quan cấp vốn. Lý do phải
soạn tài liệu này là vì trong một cơ chế hoạt động dựa vào nhu cầu, những khoản đầu tư cụ
thể thường không được xác định rõ ràng ngay từ đầu. Do vậy, tài liệu hướng dẫn hoạt động
cung cấp những định hướng cho việc chuẩn bị, sàng lọc và thực hiện các tiểu dự án… Ngoài
tài liệu này (chủ yếu dành cho các cán bộ - nhân viên của cơ quan cấp vốn), cũng rất hữu ích
nếu có thêm sổ tay hướng dẫn cho cấp cộng đồng, diễn tả các giai đoạn triển khai và các hoạt
động mà cộng đồng sẽ phải tiến hành cho từng giai đoạn. Sổ tay hướng dẫn cho cấp cộng
đồng cần được trang bị cho cả ban quản lý dự án cộng đồng (phục vụ việc triển khai và làm
báo cáo) cũng như rộng rãi tới các hộ dân trong cộng đồng (phục vụ kiểm tra và bảo đảm tính
bền vững)12.” (de Silva 2002, tr. 10-11).

4.9.3 Các hoạt động đa địa bàn


Nhiệm vụ đầu tiên cho Văn phòng LMPA là nghiên cứu và phát triển các hoạt động đa địa bàn,
như nghiên cứu khả thi về NTTS, kế hoạch phát triển du lịch, nghiên cứu quản lý chất thải. Những
hoạt động nghiên cứu và phân tích như vậy là bước đi hữu hiệu để xác định và xây dựng các dự
án cho từng địa điểm. Các chuyên gia kỹ thuật cần được tuyển dụng để giúp hợp phần LMPA
thực thi những nhiệm vụ đó.

Xem thêm:
Phụ lục 2: Mẫu Trích lục Thông tin Dự án – bản dự thảo (xem ví dụ về dự án NTTS ở Hòn Mun)
Phụ lục 3: Mẫu Đề cương Dự án - bản dự thảo

12 Cuốn sách “Không tách rời các chỉ dẫn hoạt động: Tổng kết các tài liệu hướng dẫn vận hành quỹ đầu tư xã hội” của tác giả
Juliana Weissman, hiện có tại mục Dịch vụ Tư vấn An sinh Xã hội trên trang web www.worldbank.org/sp, đề xuất những định hướng
cho việc giải quyết những vấn đề cốt lõi khi chuẩn bị tài liệu hướng dẫn vận hành các quỹ xã hội.

95
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Chương 5:

Đánh giá và chiến lược tín dụng

5.1. Những kinh nghiệm chung và bài học tại Việt Nam

1.1.1. Các nguồn vay

A) Các tổ chức tài chính chính thức

Các tổ chức tài chính chính thức hoạt động chủ yếu trong mảng nông thôn bao gồm:
• Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Việt Nam (NN&PTNT): Đây là nguồn
vay chính thức chủ yếu của ngành nông nghiệp. Năm 1990, được thành lập với tư cách
là ngân hàng quốc doanh, Ngân hàng được phép cho mọi ngành nghề vay, nhưng chủ
yếu tập trung nguồn tài chính vào mảng nông thôn, bao gồm các trang trại gia đình và các
doanh nghiệp nông thôn với mức lãi suất hơn 1%/ tháng. Tài sản thế chấp khi vay thường
là nhà/ đất hoặc các giấy tờ xác nhận bất động sản.

• Ngân hàng Chính sách Xã hội (CSXH): Ngân hàng CSXH là nguồn vay chính thức thứ
hai. Thành lập vào tháng 10 năm 2002, Ngân hàng được phép cho người nghèo và các
nhóm đối tượng chính sách ưu tiên vay để cải thiện đời sống, tạo công ăn việc làm, tạo
thu nhập, góp phần thực hiện các mục tiêu quốc gia về xóa đói giảm nghèo và ổn định xã
hội. Các nhóm đối tượng của Ngân hàng CSXH bao gồm hộ gia đình nghèo, các sinh viên
nghèo, những người đang tìm việc, những người lao động thuộc diện chính sách ưu tiên
làm việc tại nước ngoài có thời hạn, các hộ gia đình và các doanh nghiệp tại các đảo, khu
vực miền núi và các khu vực đặc biệt khó khăn (theo Chương trình 135), những người vay
để nâng cấp các phương tiện vệ sinh và nước sạch, v.v… Mức lãi suất của ngân hàng đối
với các đối tượng cho vay nói trên là 0.65%/ tháng.
• Các Quỹ tín dụng Nhân dân: Năm 1993, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam giới thiệu hình
thức Quỹ Tín dụng Nhân dân và triển khai chủ yếu tại cấp xã. Nguồn vốn của Quỹ phần
lớn dành cho những người sản xuất nông nghiệp quy mô nhỏ vay. Hình thức này nhằm
bảo đảm cho nguồn tín dụng tại địa phương không gặp nhiều rủi ro như đối với các ngân
hàng trong khu vực.

B) Các hình thức tài chính trung gian không chính thức
• Bạn bè hoặc họ hàng: là một trong những nguồn vay không chính thức chủ yếu. Các
khoản nợ từ nguồn này thường không phải trả lãi và ngắn hạn nếu vay bằng tiền đồng.
Đối với các khoản vay dài hạn hơn thì chủ yếu bằng vàng hoặc đô la Mỹ.

• Hụi, Họ hoặc Phường: hình thức này đã có ở Việt Nam từ lâu nhưng mới chỉ được Chính
phủ chính thức công nhận trong năm nay. Có 2 loại hụi là vay hụi và trợ giúp. Vay hụi là
dùng tiền cho vay và các thành viên tham gia hụi kiếm thêm thu nhập từ lãi suất nhận
được. Hụi trợ giúp là một hình thức lập quỹ nhằm giúp đỡ các thành viên trong nhóm chứ
không phải là dùng tiền cho vay để kiếm lãi.

96
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Những tư nhân cho vay: đây là nguồn vay chủ yếu của các hộ gia đình nghèo. Tỷ lệ lãi suất trung
bình do các tư nhân này đưa ra thường cao hơn lãi suất của ngân hàng hoặc các nguồn vay
không chính thức khác. Nhưng đối với hình thức này, việc hoàn nợ rất linh hoạt, có thể bằng tiền,
hoặc hiện vật tùy theo thỏa thuận giữa người cho vay và người vay.

5.1.2. Những bất cập đối với hệ thống hiện tại

Nhu cầu vay của người dân nghèo rất cao, đặc biệt tại các vùng nông thôn. Tuy nhiên, người
nghèo thường:
• Có ít tài sản thế chấp để vay tiền từ các tổ chức tài chính vi mô, có nghĩa là họ bị hạn chế
về số tiền được vay.
• Trình độ học vấn thấp, các kỹ năng và năng lực làm việc yếu cũng là các yếu tố cản trở
họ thực hiện dự án dài hạn một cách có hiệu quả.

Trong hệ thống tài chính vi mô hiện nay, Ngân hàng CSXH là kênh tín dụng chính thức duy nhất
để người nghèo có thể vay với lãi suất khá thấp (0.65%) và không cần tài sản thế chấp. Nếu
không, họ sẽ cần phải có tài sản thế chấp "khá đảm bảo" để vay tiền từ các ngân hàng thương
mại (như Ngân hàng Nông nghiệp Việt Nam - Agribank) với mức lãi suất khá cao (hơn 1%).

Tại các vùng duyên hải Việt Nam, những bất cập khiến người nghèo không tiếp cận được các
dịch vụ tín dụng là:
 Quy hoạch KBTB và các kế hoạch khu vực khác của Chính phủ (khu du lịch) cản trở quá
trình cấp giấy sở hữu đất (sổ đỏ) cho người dân. Điều này đồng nghĩa với việc tài sản của
người dân không được xác nhận là tài sản thế chấp.
 Khoảng cách xa giữa đất liền và các đảo cũng khiến người dân tốn thêm nhiều chi phí (đi
lại và thời gian).

97
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Bảng 5.1. Những bài học kinh nghiệm về cho vay tín dụng vi mô

Các bài học kinh nghiệm Thành công Thất bại


Giải quyết triệt để các vấn Giải thích rõ các nguyên tắc và cơ sở Cộng đồng được “hứa hẹn” quá
đề về mâu thuẫn lợi ích của SKTT (VD: mục đích của bảo tồn) nhiều
Mâu thuẫn về mục đích hoặc sớm và thường xuyên, liên kết và đào
lợi ích mà cộng đồng đang tạo với lãnh đạo cộng đồng để nâng
được yêu cầu thực hiện, cao năng lực cho họ, truyền đạt các
VD: bảo tồn (không được khái niệm đến cộng đồng, giám sát
vào rừng hoặc đánh bắt cá nhận thức
trong vùng lõi) và “can thiệp
thay thế”, nghĩa là đề xuất
hoặc hứa hẹn cho vay
Nâng cao năng suất của Đào tạo hoặc tuyển dụng cán bộ chuyên
cán bộ và giảm các chi nghiệp và có năng lực nhằm nâng cao
phí hoạt động hiệu suất dịch vụ tín dụng và hỗ trợ
khách hàng một cách hiệu quả, hơn
là có nhiều cán bộ thiếu năng lực và
kỹ năng kém. Điều này sẽ dẫn tới việc
giảm chi phí hoạt động và góp phần tạo
nên tính bền vững của hoạt động
Thường xuyên kiểm tra Tiến hành các đợt kiểm tra giám sát và Cán bộ không đủ kiến thức và
giám sát và hỗ trợ hiệu hỗ trợ hiệu quả khách hàng sẽ khiến kỹ năng cần thiết để thực hiện
quả khách hàng khách hàng thấy tin tưởng khi tiến hành công việc một cách đúng đắn
công việc, và những câu hỏi hoặc vấn
đề của họ cũng được giải đáp.
Tạo sự liên kết giữa cung Cán bộ khuyến nông có thể đào tạo và
cấp dịch vụ tín dụng và hỗ trợ kỹ thuật để giúp đỡ nông dân khi
các chương trình khác họ có những vấn đề cần giải quyết và
như chăn nuôi, trồng trọt, tư vấn họ khi cần thiết
nuôi trồng thủy sản, v.v...
Không bỏ qua đối tượng Thường một nhóm toàn người nghèo
“không nghèo”: Thành lập trong cộng đồng hay bị “tắc”, không tìm
các nhóm khách hàng với được hướng đi của mình hoặc không
một tỷ lệ nhất định những giải quyết được các vấn đề họ gặp phải
thành viên “không nghèo” một cách hiệu quả. Bằng việc cơ cấu
hoặc ít nghèo để tạo đà/ thành phần của nhóm với một tỷ lệ nhất
dẫn nhóm tiến nhanh hơn định các thành viên “không nghèo”, tình
hình này sẽ được cải thiện tốt hơn
Chú ý đến yếu tố tạo thu Làm thế nào người nghèo có
nhập “ngắn hạn” khi cho thể sử dụng số tiền vay ngắn
vay vốn hạn để tạo thu nhập dài hạn, ví
dụ nuôi bò cần ít nhất 6 tháng
mới có thu nhập, tùy thuộc vào
loại bò nuôi. Thông thường
người vay thường bán bò “to”
để mua bê nuôi và hưởng số
tiền chênh lệch

98
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Bảng 5.2. Phân tích những đơn vị chủ yếu cung cấp dịch vụ tín dụng vi mô,
đặc biệt cho khu vực nông thôn

Ưu điểm Nhược điểm


Ngân hàng - Chuyên nghiệp hơn về mặt quản lý tài chính - Thiếu mạng lưới cấp cơ sở
Chính sách - Thiếu nguồn nhân lực để kiểm tra
Xã hội giám sát
- Có thể gặp rủi ro vì chỉ thu hồi nợ
một lần vào cuối kỳ vay
Hội Nông dân - Có mạng lưới cấp cơ sở - Có ít kinh nghiệm về quản lý tài
- Sẵn sàng học hỏi/ cập nhật kiến thức/ kỹ chính hơn so với Hội Phụ nữ
năng khi cần thiết - Các thành viên của Hội Nông dân
thỉnh thoảng làm kiêm nhiệm nhiều
công việc cùng một lúc
Hội Phụ nữ - Nhìn chung, có nhiều kinh nghiệm về quản - Các thành viên của Hội Phụ nữ
lý tài chính trong nhiều năm và họ chứng tỏ thỉnh thoảng làm kiệm nhiệm nhiều
được năng lực về quản lý tài chính công việc cùng một lúc
- Có mạng lưới cấp cơ sở
- Sẵn sàng học hỏi/ cập nhật kiến thức/ kỹ
năng khi cần thiết
- Phụ nữ Việt Nam nói chung “quản lý” tài
chính tốt hơn nam giới

Phương thức kinh doanh của Ngân hàng CSXH là vay trả một lần vào cuối kỳ do không có nhân
viên đi giám sát khoản vay và thu lãi, điều này khá là rủi ro vì như thế sẽ không kiểm soát được
điều gì đang xảy ra với khoản tín dụng. Ngoài ra còn nhiều bất cập khi làm việc với các ngân
hàng. Số tiền dành cho vay của Ngân hàng CSXN chỉ bằng 2% so với tổng số hàng năm của
Ngân hàng Nông nghiệp. Các ngân hàng khác như Ngân hàng Nông nghiệp và các cổ đông như
ngân hàng tư nhân đều hoạt động phục vụ mục đích thương mại và có lãi suất cao (thường trên
1%/tháng) và khi vay phải có thế chấp. Người dân nghèo thường không có cơ hội sử dụng các
dịch vụ tín dụng này.

Ở Việt Nam, Hội Phụ nữ là một trong những tổ chức chủ chốt hoạt động tích cực trong mảng thị
trường tài chính nông thôn. Qua nhiều năm, Hội Phụ nữ đã trở thành một tổ chức năng động,
hoạt động trong nhiều mảng khác nhau để góp phần xây dựng đất nước, bao gồm việc tổ chức
và đào tạo các chi hội phụ nữ hoạt động nhằm tạo thu nhập cũng như các hoạt động về tiết kiệm
và tín dụng. Hội Phụ nữ đã và đang thực hiện các công việc thành lập, đào tạo, sàng lọc và đôi
lúc còn đứng ra đảm bảo cho các nhóm tiết kiệm và tín dụng phụ nữ.

99
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

5.2. Tiếp cận tín dụng và kinh nghiệm tại các điểm KBTB

5.2.1. Cù Lao Chàm

Hiện nay, các hộ gia đình sống tại Khu bảo tồn Biển Cù Lao Chàm có thể được vay vốn thông
qua các cơ chế sau:
Mục Ngân hàng Chính sách Xã hội
Hiện trạng Đang triển khai
Mức vay (triệu đồng) 7 (tối đa)
Yêu cầu về tài sản thế chấp Không
Lãi suất hàng tháng 0.65%
Thời hạn vay (tháng) 36
Đối tượng vay: - Hộ nghèo (theo tiêu chí phân loại của Bộ Lao động và
Thương binh xã hội)
- Không có khoản nợ quá hạn nào khác
- Có sổ hộ khẩu cư trú tại địa phương
- Có kế hoạch kinh doanh khả thi
Các mục đích vay Nâng cấp ao nuôi thả cá, chăn nuôi gia súc (bò, lợn) và
buôn bán nhỏ lẻ
Hoàn nợ Tốt
Tính hiệu quả --
Mức giải ngân số tiền cho vay đến >300
thời điểm hiện tại (triệu đồng)

Ngòai ra còn có một số hình thức tự nguyện do Hội Phụ nữ xã thực hiện bao gồm:

Tiết kiệm quay vòng theo nhóm của Hội phụ nữ

Huy động các thành viên của Hội phụ nữ tham gia vào hình thức tiết kiệm quay vòng theo nhóm
của Hội. Mỗi nhóm bao gồm 10 đến 12 thành viên, và được vay không tính lãi. Mỗi thành viên
đóng góp từ 50.000 đến 100.000 đồng/ tháng (cả nhóm sẽ cùng quyết định mức đóng góp cụ
thể là bao nhiêu). Để tham gia vào hình thức này, họ phải là thành viên của Hội phụ nữ và tham
gia một cách tự nguyện. Mỗi tháng, một thành viên trong nhóm sẽ được vay toàn bộ số tiền do
nhóm đóng góp bằng cách rút thăm hoặc cả nhóm sẽ quyết định cho thành viên khó khăn nhất
trong nhóm vay. Mỗi nhóm cũng có trưởng và phó phụ trách nhóm do tất cả các thành viên cùng
bầu chọn.

Tín dụng tiết kiệm theo nhóm của Hội phụ nữ

Về cơ bản, hình thức này cũng giống hình thức tiết kiệm quay vòng. Chỉ có một số sự khác biệt
đối với hình thức này là tất cả các khoản vay đều do một người nắm giữ và chỉ cho vay khi cần
thiết với mức lãi suất dao động từ 0.5% đến 0.8%. Ngoài trưởng và phó phụ trách nhóm, hình
thức này còn có thêm một thủ quỹ. Tại thời điểm hiện tại, trên địa bàn có khoảng 12 nhóm (với
132 thành viên) đang hoạt động theo hình thức này.

100
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Các hình thức tiết kiệm/ tín dụng nêu trên cũng giống như hình thức Hụi phổ biến tại Việt Nam
trong nhiều năm qua. Tuy nhiên, tính hiệu quả của hai hình thức này không thể hiện rõ ngoại trừ
việc đáp ứng nhu cầu vay nóng của các hộ gia đình.

Các hoạt động tín dụng tại Cù Lao Chàm vẫn chưa phát triển và còn có những hạn chế khiến
người dân địa phương khó có thể vay vốn cho dù gần đây, hoạt động của Ngân hàng Chính
sách và Xã hội tại địa phương có tích cực hơn. Tuy nhiên, vẫn còn những người dân có nhu cầu,
nhưng họ lại đang có các khoản nợ khác chưa thanh toán và do vậy, không thể đề nghị vay thêm.
Tổng số tiền cho vay hàng năm tại chi nhánh Ngân hàng Chính sách Xã hội Cù Lao Chàm còn
khá nhỏ (khoảng 100 triệu đồng).

5.2.2. Côn Đảo

Hiện nay, các hộ gia đình tại Côn Đảo có thể được vay tiền từ các tổ chức sau:

Mục Vốn vay từ Hội Nông Vốn vay từ Hội Quỹ Cân bằng Ngân hàng
dân Phụ nữ trung Giới Việt Nam Chính sách Xã
ương – Thụy Điển hội
Hiện trạng Đang triển khai Đang triển khai Đang triển khai Đang triển khai
Mức cho vay ~ 10 5 ~5 5-10
(triệu đồng)
Yêu cầu thế Không Không Không Không
chấp
Lãi suất hàng Không Không Không 0.65%
tháng
Kỳ hạn vay Phụ thuộc vào kế hoạch 12 tháng Phụ thuộc vào kế Trong vòng từ 12
(tháng) kinh doanh hoạch kinh doanh - 36 tháng
(VD vay để nuôi lợn
- thời hạn 2 năm;
nuôi bò - 3 năm)
Đối tượng Những phụ nữ khó Thành viên Hội Phụ nữ khó khăn, là Hộ gia đình nghèo
được vay khăn theo tiêu chí xếp Phụ nữ. Hiện nay thành viên của Hội theo tiêu chí đánh
loại của Bộ Lao động và đã có 20 hộ gia Phụ nữ giá của Bộ LĐ
thương binh xã hội và đình được vay và Thương binh
do các nhóm thuộc địa vốn theo hình xã hội, không có
bàn đề nghị. Hiện nay thức này khoản nợ quá
trên địa bàn đã có 67 hộ hạn nào
gia đình được vay vốn
từ Hội Nông dân
Các mục đích Chăn nuôi và các hoạt Nuôi bò và các Nuôi lợn và nuôi bò Chăn nuôi, cung
vay vốn động tạo thu nhập khác hoạt động tạo thu cấp dịch vụ và
nhập khác buôn bán nhỏ lẻ
Hoàn nợ 100% Chưa (thời hạn là Chưa đến (vì mới Tốt
tháng 9/2007) thực hiện)
Tính hiệu quả Không áp dụng Không áp dụng Không áp dụng Không áp dụng

101
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

5.2.3. Phú Quốc

Nhìn chung, chi nhánh Ngân hàng Chính sách Xã Hội tại Phú Quốc hoạt động theo 4 cơ chế sau
với mức lãi suất 0.65%/tháng (0.5% đối với người khuyết tật):
1. Xóa đói giảm nghèo
2. Tạo công ăn việc làm: với nguồn vốn 300 triệu đồng hàng năm của Sở LĐTBXH, một hộ
gia đình có thể vay từ 20 đến 50 triệu đồng không cần thế chấp trong thời hạn từ 1 đến
10 năm với điều kiện hộ đó phải tạo ra được ít nhất một cơ hội việc làm.
3. Nước và môi trường: Tổng ngân sách hàng năm là 1 tỉ đồng. Hình thức này tạo điều
kiện cho người dân vay vốn nâng cấp nhà vệ sinh, chuồng lợn, có nước sạch, khoan
giếng dùng bơm tay, két nước, v.v… Mức cho vay là 4 triệu/ hộ gia đình trong vòng 4
năm.
4. Giáo dục và lao động/ làm việc tại nước ngoài: Tới nay số tiền cho vay để sinh viên địa
phương theo học tại các trường đại học/ cao đẳng mới chỉ đạt 50 triệu đồng. Ngòai ra,
chi nhánh ngân hàng đã dùng 80 triệu đồng cho 4 người vay để đi lao động tại nước
ngoài (20 triệu đồng/ người). Trong năm 2007, ngân sách cho vay với mục đích này là
khoảng 50 triệu đồng.

Hiện nay, các hộ gia đình tại Khu bảo tồn biển Phú Quốc có thể vay vốn thông qua:

Mục Ngân hàng Nông Chi nhánh ngân Chi nhánh Ngân Chi nhánh ngân
nghiệp hàng Chính sách hàng Chính sách hàng Chính sách
Xã hội tại Hòn Xã hội tại Hàm Xã hội tại Bãi
Thơm Ninh Thơm
Hiện trạng Đang triển khai Đang triển khai Đang triển khai Đang triển khai
Mức cho vay (triệu Tùy theo kế hoạch kinh 3-5 3-5 3-5
đồng) doanh
Yêu cầu thế chấp Có Không Không Không
Lãi suất/ tháng 1.03% (ngắn hạn) 0.65% 0.65% 0.65%
1.18% (trung hạn)
1.25% (dài hạn)
Kỳ hạn vay (tháng) 12 – 60 12 12-24 12-24
Đối tượng vay Có tài sản thế chấp và Hộ gia đình nghèo Hộ gia đình nghèo Hộ gia đình nghèo
kế hoạch kinh doanh theo tiêu chí theo tiêu chí theo tiêu chí
khả thi đánh giá của Bộ đánh giá của Bộ đánh giá của Bộ
LĐTBXH, không có LĐTBXH, không có LĐTBXH, không có
khoản nợ quá hạn. khỏan nợ qua hạn. khỏan nợ qua hạn.
Hiện mới chỉ có 50 Hiện mới chỉ có 40 Hiện mới chỉ có 50
triệu đồng được triệu đồng được triệu đồng được
dùng cho các đối dùng cho các đối dùng cho các đối
tượng này vay tượng này vay tượng này vay
Mục đích vay Nuôi cá, thủy sản, Buôn bán nhỏ lẻ, Nuôi lợn, gà, trồng Trồng tiêu, buôn
dịch vụ (buôn bán, chế biến mực cây ăn quả bán nhỏ lẻ
nhà hàng, khách sạn),
trồng cây lâu năm
(tiêu, thân lô hội), chế
biến nước mắm
Hoàn nợ Nợ khó đòi 7.9% Tốt Tốt Tốt
Tính hiệu quả Tốt Không áp dụng Không áp dụng

102
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Các vấn đề/ trở ngại tại các thôn/ xã đoàn đến tìm hiểu ở Phú Quốc:

- Thiếu nước sạch


- Giá điện cao (8.000 -10.000 đồng/ số điện) và chỉ có điện từ 18h đến 20h hàng ngày
- Vấn đề về rác thải
- 2/3 thanh niên ở độ tuổi lao động không có việc làm
- Không có các chiến lược phát triển nông thôn một cách rõ rang

5.2.4. Các hỗ trợ cần thiết để tăng khả năng tiếp cận tín dụng cho cộng đồng KBTB

Các tiêu chuẩn để có thể được vay vốn từ Ngân hàng CSXH là:
 Hộ nghèo được UBND Tỉnh chứng nhận
 Hộ chưa vay vốn bất cứ ngân hàng nào khác
 Có một kế hoạch kinh doanh khả thi được chi nhánh Ngân hàng CSXH phê chuẩn
 Làm việc chăm chỉ

Trong khi các ngân hàng khác yêu cầu phải có thế chấp và lãi suất cao nên người nghèo không
thể tham gia vay tín dụng, các hỗ trợ cần thiết để hộ nghèo được vay vốn từ Ngân hàng CSXH
là:
 Tham vấn và có kiến thức cần thiết để xây dựng kế hoạch kinh doanh khả thi
 Kỹ năng, và bất kỳ hỗ trợ kỹ thuật nào trong suốt quá trình thực hiện kinh doanh

5.3. Khuyến nghị cơ chế tín dụng nhỏ cho Hợp phần LMPA

5.3.1. Hoạt động

o Ai sẽ quản lý vốn? Như đã phân tích ở trên, Hội phụ nữ được đánh giá là có khả năng và
kinh nghiệm nhất trong việc quản lý các nguồn vốn vay dành cho người nghèo một cách
hiệu quả

o Ai được vay vốn (và không được vay) – các nhóm đối tượng: Các nhóm đối tượng
cho hợp phần dự án Sinh kế bền vững trong và xung quanh khu Bảo tồn biển là những
người mà hoạt động tạo thu nhập chính của họ trực tiếp và gián tiếp gây ra ảnh hưởng
tiêu cực đối với các Khu bảo tồn và/ hoặc những người sẽ chịu ảnh hưởng từ các khu
và quy định của KBTB như: lặn, câu mực, câu tôm hùm, lưới ba lớp, lưới thanh ba 20
– 25mm, v.v… nhưng ưu tiên vẫn là nhóm đối tượng trực tiếp. Tuy nhiên, mức nghèo của
mỗi hộ gia đình nên được xem là một trong những tiêu chí đánh giá nhóm đối tượng dựa
trên giả định là nhóm càng nghèo thì càng ít có khả năng tạo thu nhập thay thế nếu không
có sự hỗ trợ bên ngoài.

o Mức cho vay: mức cho vay có thể khác nhau tùy thuộc vào sự lựa chọn hình thức
tạo thu nhập thay thế của người vay. Tuy nhiên, hợp phần dự án Sinh kế bền vững
trong và xung quanh Khu bảo tồn Biển không nên hỗ trợ 100% tổng số tiền “đầu tư”
cho việc lựa chọn hình tức tạo thu nhập thay thế mà nên để người vay vốn đóng
góp 10-20% tổng số tiền đầu tư đó. Căn bản là người dân có phần hùn trong đó thì
họ sẽ có trách nhiệm hơn nhiều với các hành động và quyết định của mình; và đồng
thời cũng giúp tăng thêm số lượng người vay vì nguồn vốn của dự án là có giới hạn

103
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

o Các tiêu chí xem xét sự phù hợp – các hoạt động và dự án nào được vay vốn,
hoặc không được vay

 Phù hợp với các mục tiêu của Khu bảo tồn Biển

 Hỗ trợ đưa ra các hình thức tạo thu nhập thay thế

 Không làm tăng sức ép về các nguồn tài nguyên biển

 Không có những ảnh hưởng tiêu cực về xã hội và môi trường

 Hình thức tạo thu nhập thay thế đề xuất sẽ đẩy mạnh hoạt động mua bán và phân
phối sản phẩm, hàng hóa giữa các đảo và đất liền, ví dụ như xuất nước mắm và
cá khô từ đảo về đất liền và nhập gạo, rau, v.v… từ đất liền ra đảo.

o Các hình thức tiết kiệm: Tiết kiệm rất quan trọng đối với người vay, đặc biệt trong việc
giúp họ nhận thức nhiều hơn về việc sử dụng các khoản thu nhập của họ. Thực tế cho
thấy phần lớn người nghèo thường không có chút khái niệm nào về việc tiết kiệm số tiền
họ kiếm được, cho dù chỉ là khỏan rất nhỏ. Tuy nhiên, chúng tôi có đề xuất đối với mỗi
hình thức tiết kiệm ở địa bàn cụ thể, nên có thảo luận tích cực với những đối tượng vay
đã được lựa chọn để có thêm ý kiến và sự đồng thuận về hình thức tiết kiệm giữa những
người hưởng lợi.

o Thời hạn thanh toán nợ: Có rất nhiều ý kiến khác nhau về thời hạn thanh toán. Phân tích
đơn giản về thời hạn thanh toán được thể hiện trong bảng dưới đây:

Thời hạn thanh toán Ưu điểm Nhược điểm


Thanh toán một lần vào cuối Tốn ít chi phí quản lý, đi lại và Nhiều rủi ro hơn, không cập
kỳ hạn vay hành chính nhật được tình hình thường
xuyên, VD như về tình hình
kinh doanh, vấn đề gì đang
xảy ra đối với đàn bò, v.v... và
do đó, ít có hỗ trợ hơn
Thanh toán hàng tháng Tạo sức ép đối với người nghèo, Ít rủi ro hơn
đặc biệt đối với những người
phải kiếm sống hàng ngày.
Được cập nhật nhiều hơn về
tình hình của những người vay
vốn và do vậy, có thể hỗ trợ họ
trong trường hợp cần thiết

Để cân bằng giữa hai hình thức trên, chúng tôi đề xuất thời hạn thanh toán nợ hàng 3 tháng một
lần dựa vào những lý do sau: a. giảm gánh nặng cho người vay và b. cập nhật được tình hình của
người vay. Tuy nhiên, hình thức này đòi hỏi cần phải thường xuyên kiểm tra theo dõi.
o Mức lãi suất (i): giữa người vay và hình thức cho vay luôn có sự đối nghịch về tỉ lệ lãi suất
cao hay thấp. Tỷ lệ lãi suất cao có thể là gánh nặng đối với người vay, nhưng về lâu dài,
nó lại bảo đảm cho hình thức cho vay vì lãi suất cao nhằm để chi trả các chi phí quản lý
và hành chính, bao gồm chi phí đi lại. Đối với Hợp phần LMPA, chúng tôi đề xuất nên có
“lộ trình” đối với mức lãi suất, ví dụ trong giai đoạn đầu tiên (1 - 2 năm), mức lãi suất sẽ

104
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

tương đương với mức lãi suất của Ngân hàng Chính sách Xã hội (0.65%), sau đó, mức
lãi suất có thể cao hơn.

o Hỗ trợ cần thiết

 Đào tạo về hành chính, VD cho Hội phụ nữ

 Đào tạo về quản lý tài chính và quản lý dự án cho các hộ gia đình

o Thu hồi vốn: khoản vay có thể được thu hồi thông qua mạng lưới cơ sở của Hội phụ nữ,
sau mỗi khoảng thời gian đã giao ước giữa Hội và người vay. Khoảng thời gian này nên
thực hiện 3 tháng một lần.

o Người hưởng lợi tiếp cận nguồn vốn bằng cách nào: sau khi được lựa chọn, người
hưởng lợi sẽ phải nộp một bản kế hoạch kinh doanh trong đó liệt kê các nguồn lực đầu
vào cần thiết và đầu ra mong đợi sau khi tiến hành sản xuất.
5.3.2. Thành lập và khởi động

Các bước chung để thành lập dịch vụ tín dụng là:


1. Xác định mục tiêu và các mục đích

2. Lựa chọn địa bàn hoạt động

3. Thiết lập cơ cấu tổ chức: đối với Khu bảo tồn biển, Hội Phụ nữ được coi là đối tác hợp
phần cung cấp dịch vụ tín dụng cho người hưởng lợi. Cơ cấu quản lý hiện tại của Hội phụ
nữ có thể được áp dụng. Ngay từ đầu, cần phải xác định rõ ràng những vai trò và trách
nhiệm của mỗi thành viên trong Hội để đảm bảo rằng các thành viên tham gia có thể thực
hiện công việc trôi chảy. Tất cả thành viên phải được đào tạo về các hình thức tín dụng vi
mô và quản lý dự án ngay từ đầu, và một số khóa đào tạo khác sẽ được xác định vào giai
đoạn sau đó. Trong trường hợp cần thiết, cũng nên tổ chức các chuyến thăm quan học
tập tới một số mô hình tương tự đã thành công. Dưới đây là mô tả về cơ cấu tín dụng đối
với hợp phần LMPA.

4. Tuyển dụng Cán bộ tín dụng: Có được bài học kinh nghiệm từ các dự án tín dụng khác
là cán bộ tín dụng chỉ làm việc bán thời gian và “thiếu” kiến thức để cung cấp dịch vụ tốt
cho người vay, chúng tôi đề xuất dự án Sinh kế bền vững trong và xung quanh các Khu
bảo tồn Biển nên tuyển một cán bộ tín dụng tòan thời gian mới (hoặc bổ sung thêm).
Người giữ vị trí này phải có khả năng cung cấp dịch vụ tín dụng tốt, như hỗ trợ các trưởng
nhóm thực hiện công việc của họ đúng đắn (sổ sách kế toán, thu hồi các khỏan vay tiết
kiệm, v.v...) và nếu có thể, sẽ tư vấn những người vay nên làm gì. Cán bộ Tín dụng cũng
cần phải có đủ kiến thức và kinh nghiệm về khách hàng và địa bàn thực hiện. Trong
trường hợp cần thiết, cán bộ tín dụng cũng phải được đào tạo.

5. Lựa chọn đối tượng vay: đối tượng vay sẽ được lựa chọn dựa trên các tiêu chí xác định
thông qua một quá trình hoặc phương pháp có sự tham gia.





105
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Hình 5.1 - Cơ cấu Tín dụng đề xuất đối với hợp phần LMPA

6. Thành lập nhóm, đề ra các điều lệ và quy định: mỗi nhóm có thể bao gồm từ 12 đến 15
thành viên có cùng sở thích. Trường hợp lý tưởng là các thành viên trong nhóm sống gần
nhau để họ có thể dễ dàng tập trung họp nhóm hoặc chia sẻ kinh nghiệm, v.v... Các điều
lệ và quy định được đề ra theo phương pháp tham gia tích cực, có sự hỗ trợ của cán bộ
tín dụng hoặc cán bộ phát triển cộng đồng.

7. Đào tạo các thành viên về những điều lệ, quy định và các hình thức khác, ví dụ như
chế biến cá, v.v... Sau khi xác định được các đối tượng cho vay và các hoạt động tạo thu
nhập thay thế, cần phải tổ chức các khóa đào tạo cho người được vay về những điều lệ, quy
định và làm thế nào để sử dụng tốt nhất các nguồn lực khác nhau để sản xuất hiệu quả.

8. Cho vay

9. Thực hiện giám sát và thăm cơ sở: giám sát việc sử dụng ngân sách rất quan trọng
trong việc đảm bảo người vay sử dụng vốn vay theo đúng kế hoạch đã định. Những người
sử dụng vốn vay không đúng mục đích sẽ bị thay bằng người khác và bị thông báo rộng
rãi, có như vậy mới thắt chặt được các nguyên tắc đề ra. Ngòai ra cần phải đi thăm cơ sở
định kỳ hoặc bất chợt để có thể hỗ trợ nếu cần thiết.

10. Quản lý nợ (tiết kiệm, hoàn nợ, quay vòng vốn): Đến định kỳ, người vay sẽ đóng khoản
tiết kiệm tại cuộc họp nhóm. Tại đó, ngòai việc lưu ý tới khoản tiết kiệm của mình, người
vay còn có thể cập nhật tình hình họ đang thực hiện đến đâu, gặp phải những vấn đề gì,
và chia sẻ hoặc yêu cầu tư vấn khi cần thiết. Những ai không đóng tiết kiệm sẽ phải thực
hiện một tuần sau đó phụ thuộc vào các điều lệ và quy định do các nhóm đã thống nhất
trước đó.

106
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Chương 6:

Giám sát và đánh giá

6.1. Giới thiệu

Một bộ phận quan trọng của bất kỳ chương trình hoặc dự án nào là công tác kiểm tra và đánh giá
(M&E), nhằm xác định xem các mục tiêu đề ra được hoàn thành đến mức nào. Nhờ đó, có thể
rút ra các bài học về sự thành công và cả thất bại. Những bài học thu được sẽ được sử dụng vào
việc hoàn thiện hơn các chiến lược và hoạt động sau này.

Để kiểm tra tiến độ thực hiện một chương trình hay dự án, cần phải:
• Xác định rõ mục đích
• Lựa chọn những chỉ báo phù hợp
• Đặt ra những chỉ tiêu cụ thể
• Xác lập một hệ thống tại chỗ để lượng hóa, giám sát và phân tích quá trình bằng những
chỉ báo đã lựa chọn .

Mục đích là những kết quả mong đợi mà một quốc gia, một cộng đồng hoặc một chương trình
muốn đạt đến, thường được diễn đạt dưới một hình thức định tính và phi kỹ thuật - chẳng hạn
như “xóa đói”, “giảm nghèo”, hay “giảm sự phụ thuộc vào nguồn lợi biển”. Một chương trình được
thiết kế cho mục đích nào đócó thể có một vài dự án bộ phận. Mỗi dự án như vậy lại có những
kết quả mong đợi cụ thể.

Chỉ báo là những biến số được sử dụng để lượng hóa tiến trình đạt đến các mục đích và kết
quả mong đợi. Chẳng hạn, tiến độ thực hiện công tác xóa đói giảm nghèo có thể được lượng
hóa bằng số lượng các hộ gia đình có mức thu nhập dưới 200.000 đồng/tháng.

Chỉ tiêu là những thang mức định lượng của chỉ báo, mà một quốc gia hoặc một cộng đồng
muốn đạt được ở một thời điểm nào đó. Chẳng hạn, một quốc gia có thể đặt chỉ tiêu giảm tỷ lệ
đói nghèo xuống dưới 10% vào năm 2015.

Chương trình hợp phần LMPA, quỹ giảm nghèo PRF, cũng như từng hoạt động hỗ trợ sinh kế đều
có những kết quả chủ định rõ ràng. Mỗi kết quả như vậy cần phải được thể hiện bằng một tập hợp
các chỉ báo ở nhiều dạng khác nhau (Hình 6.1). Các kết quả chủ định và chỉ báo không chỉ cần
xây dựng ở cấp chương trình, mà còn cần cho cả cấp dự án bộ phận. Một cẩm nang chuẩn hóa
gồm các Chỉ báo KBTB – kinh tế xã hội, sin hoc, và quản lý – là cuốn Hướng dẫn “KBTB của bạn
như thế nào?” Do IUCN, NOAA và WWF hợp tác soạn thảo. Cẩm nang này cung cấp những kiến
thức cơ bản và rõ ràng về cách thực hiện công tác giám sát và đánh giá tại thực địa, có thể được
kết hợp với các chỉ báo SKTT được xác địn cho từng mục tiêu cụ thể của cộng đồng.

107
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Hình 6.4: Các loại chỉ báo

6.2. Giám sát và đánh giá Qũy giảm nghèo PRF

Ở cấp chương trình, cần có một hệ thống giám sát & đánh giá để hướng dẫn việc vận hành Quỹ
PRF và giúp định hướng hoạt động này theo những kết quả mong đợi đã đề ra. Những kết quả
mong đợi đó cần phải phù hợp với những mục đích chung của Hợp phần LMPA.

Văn phòng LMPA cần phải xác định rõ những kết quả cần đạt được của Quỹ PRF, mặt khác xác
định được những chỉ báo đánh giá thành công của quỹ. Những chỉ báo này cần phải được xây
dựng ở 4 cấp độ: đầu vào, đầu ra, thành quả (kết quả về lâu dài) và tác động, có thể bao gồm cả
các chỉ báo định tính và định lượng. Chỉ báo về hiệu quả chi phí hoặc hiệu quả hoạt động cũng
có thể được sử dụng để lượng hóa đầu ra và thành quả, so sánh với lượng đầu vào (về kinh phí,
thời gian làm việc v.v…) cần huy động để đạt được chúng.

Quỹ PRF cần dự kiến những kết quả tổng quát và kết quả sẽ đạt được cho từng cộng đồng
KBTB. Loại kết quả thứ hai, cùng với những chỉ báo tương ứng, cần phải được xây dựng thông
qua các cuộc họp cộng đồng có sự tham gia của người dân, đặc biệt là nhóm mục tiêu, sử dụng
các phương pháp chuẩn hóa như Cẩm nang MPA và/hoặc các phương pháp khác cho phép giám
sát một cách thực tế, nhất quán và so sánh được; đồng thời phương pháp khá đơn giản để chính
quyền và cộng đồng địa phương có thể thực hiện được dễ dàng. Hoạt động giám sát và đánh giá
cho Quỹ PPRF cần phải liên hệ một cách thống nhất với đạo tạo tổng quát về giám sát KBTB.

Quỹ PRF nhằm đạt được 2 kết quả chính sau:


• Giảm đói nghèo trong cộng đồng nhóm mục tiêu
• Giảm sự phụ thuộc vào các nguồn lợi biển của cộng đồng

108
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

6.3. Giám sát và đánh giá ở cấp độ cộng đồng

Mỗi cộng đồng KBTB, thậm chí mỗi khóm ấp, cần xây dựng những kết quả mong đợi của họ đối
với của quỹ PRF trong chương trình LMPA, cùng với bộ chỉ báo tương ứng. Những kết quả mong
đợi này phải phản ánh được nhu cầu thực tế của cộng đồng khóm ấp, và của nhóm đối tượng
mục tiêu. Các tổ chức cộng đồng cần soạn ra những kết quả mong đợi này và chỉ báo tương ứng,
thông qua các cuộc họp có sự tham gia của cộng đồng, với sự hướng dẫn của cán bộ hợp phần
LMPA và những người khác. Ví dụ về các chỉ báo được đề cập trong Bảng 6.2.

Những kết quả mong đợi đó sẽ định hướng cho việc xác định và lựa chọn các hoạt động hỗ trợ
sinh kế. Mỗi hoạt động đó cần hướng đến kết quả rõ ràng và phù hợp với những dự định chung
của cộng đồng. Tiếp đó, mỗi kết quả dự định của từng hoạt động lại phải gắn với một loại chỉ báo
riêng. Các kết quả dự định và các chỉ báo, cùng với thời gian, đối tượng và cách thức sử dụng
chỉ báo để lượng hóa và đánh giá, là những yếu tố cấu thành trong kế hoạch kiểm tra và đánh giá
- một bộ phận của bản Đề cương Dự án. Những kết quả và chỉ báo đó của từng hoạt động sẽ
phải được cộng đồng (hoặc các hộ gia đình nhóm mục tiêu) tự xác định, lựa chọn.

Lựa chọn chỉ báo là một bước quan trọng trong quá trình Kiểm tra & Đánh giá. Các chỉ báo phải
rất THÔNG MINH: cụ thể, có khả năng lượng hóa, có thể đạt được, tương thích và diễn tiến theo
thời gian. Bảng dưới đây nêu ví dụ về những chỉ báo cho các hoạt động hỗ trợ sinh kế cụ thể.

Bảng 6.3: Ví dụ về các chỉ báo hoạt động

Hoạt động Chỉ báo định lượng Chỉ báo hiệu quả và định tính
Tập huấn về kỹ năng đón khách
Đầu vào Chi phí khóa học Chi phí cho mỗi học viên
Đầu ra Số lượng khóa học; số người được Đánh giá chất lượng khóa học (do các học
tập huấn viên thực hiện)
Thành quả Số học viên được tuyển làm trong dịch Chi phí cho hoạt động tính trên mỗi gia đình
vụ đón khách (kết quả sau khóa học) được ký hợp đồng tuyển dụng; Nhận thức của
học viên về những lợi ích mà khóa học mang lại
Tác động Giảm số hộ nghèo; giảm số hộ phụ
thuộc vào nghề khai thác cá
Xây dựng cầu tàu
Đầu vào Số kg xi-măng được sử dụng; công
lao động được địa phương đóng góp
Đầu ra Kích cỡ cầu tàu; vị trí lên đà mới Chất lượng công trình (khả năng chịu tải, độ bền,
tính mỹ thuật); chi phí xây dựng mỗi mét cầu tàu
Thành quả Giảm thời gian, chi phí vận chuyển; Tiếp cận dễ dàng và an toàn hơn – tăng số
giảm lượng san hô bị hủy hoại do neo ngày trung bình trong tháng mà tàu thuyền có
tàu; Tăng nguồn thu từ việc thu phí neo thể cập bến;
đậu; Giảm thiệt hại tàu thuyền do bão
Tác động Giảm chi phí sinh hoạt và nhờ đó giảm
đói nghèo; tăng hiệu quả kinh tế và tạo
ra nhiều lợi nhuận hơn cho các doanh
nghiệp địa phương, hoặc tăng thu
nhập hộ gia đình

109
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

6.4. Sử dụng các kết quả của công tác Giám sát & Đánh giá

Công tác Giám sát & Đánh giá chỉ có ý nghĩa khi các kết quả của nó được dự án tiếp thu, hoặc
được sử dụng để cung cấp thông tin hữu ích cho các chiến lược xóa đói giảm nghèo và cải thiện
sinh kế. Văn phòng LMPA cần giám sát và đánh giá hoạt động của quỹ PRF theo các chỉ báo đã
xác định, và xác định xem những kết quả dự định có đạt được không. Nếu không, cần phân tích
tìm ra những phương thức để cải tiến chiến lược và điều chỉnh tác động.

Ở cấp độ cộng đồng, mỗi tổ chức cộng đồng cần tổ chức giám sát và đánh giá cho từng hoạt
động, và chứng minh khả năng sử dụng hiệu quả nguồn vốn từ PRF của mình, để có thể được
tiếp tục cấp vốn sau này.

Xây dựng “bản đồ tài nguyên” có sự tham gia

110
Bảng 6.4: Bộ Chỉ báo cho các kết quả dự định của quỹ PRF

Thông số Tên chỉ báo Cơ sở lượng hóa Nguồn số liệu


Các kết quả về sinh kế/ kinh tế - xã hội

Giảm áp lực lên nghề cá địa phương


Cường lực khai thác trong Điều tra ngư dân; nhật ký
KBTB Lao động nghề cá Tổng số ngày làm việc của ngư dân mỗi năm khai thác
Cường lực khai thác trong
KBTB Số tàu thuyền Số tàu thuyền hoặc chủ thuyền Hiệp hội khai thác
Cường lực khai thác trong Điều tra hộ gia đình; số
KBTB Cường lực đánh bắt Tổng số hộ gia đình ngư dân liệu ở thôn ấp

Cường lực khai thác từ Mức khai thác thủy sản trong KBTB của những
bên ngoài Cường lực khai thác từ bên ngoài ngư dân ở nơi khác Điều tra ngư dân
Phục hồi/ giảm đánh bắt các loài bị đe Rùa biển, bò biển- số lần thợ lặn nhìn thấy,
Các loài SV bị đe dọa dọa hoặc số lần bắt được SV có đánh dấu sinh học
Sản lượng đánh bắt/ trữ Tổng sản lượng đánh bắt của ngư dân 5 loài có giá trị thương mại chính hoặc cá & Sổ ghi chép của thương
lượng cá (tấn) mực lái; nhật ký tàu khai thác
Sản lượng trung bình trên 1 đơn vị Điều tra ngư dân; nhật ký
Năng suất cường lực khai thác Cho mỗi đội tàu khai thác
Hạch toán kinh tế tàu cá Khả năng thu lợi nhuận của đội tàu Những thay đổi về khả năng thu lợi của đội tàu Điều tra chủ tàu
Giảm phụ thuộc vào nghề cá
Thu nhập phụ thuộc Tỷ lệ các hộ có thu nhập phụ thuộc Thu nhập trung bình từ cá/tổng số hộ/thu nhập
nguồn lợi biển vào nghề cá hộ Điều tra hộ gia đình
Thu nhập phụ thuộc Số hộ mà nghề cá đóng góp trên 75% thu
nguồn lợi biển Các hộ phụ thuộc nhập Điều tra hộ gia đình
Thu nhập phụ thuộc Các hộ không sống bằng nghề khai Tỷ lệ hộ gia đình không lấy thu nhập từ nghề
nguồn lợi biển thác cá Điều tra hộ gia đình
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

111
112
Thông số Tên chỉ báo Cơ sở lượng hóa Nguồn số liệu
Thu nhập phụ thuộc Thu nhập trung bình từ các nguồn phi Thu nhập trung bình (phi thủy sản) ở tất cả các
nguồn lợi biển thủy sản hộ Điều tra hộ gia đình
Tăng cường an ninh
kinh tế
Thiếu lương thực Những thời kỳ thiếu lương thực Tỷ lệ các hộ thiếu đói thường xuyên Điều tra hộ gia đình
Mức thu nhập Các hộ thu nhập thấp Số hộ có thu nhập thấp hơn một mức nào đó Sở LĐ-TB-XH
Đói nghèo Số hộ nghèo Số hộ không đủ chi phí sinh hoạt tối thiểu Sở LĐ-TB-XH
Sự đa dạng về nguồn thu
nhập Đa dạng nguồn thu nhập Số nguồn thu nhập trung bình ở hộ gia đình Điều tra hộ gia đình
Số tháng trong năm không có việc (với người
Cơ hội việc làm Các tháng thiếu việc làm lớn) Điều tra hộ gia đình
Cơ hội việc làm Hộ gia đình thiếu việc làm Số hộ không có việc làm ổn định Điều tra hộ gia đình
Sự ổn định về thu nhập Những thời kỳ không có thu nhập Những tháng trong năm không có thu nhập Điều tra hộ gia đình
Sức khỏe Bệnh tật, tai nạn Số ngày nằm viện Sổ y bạ
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Tạo nguồn
thu nhập bổ trợ  
Tỷ lệ đóng góp thu nhập của các hoạt Tỷ lệ thu nhập của hộ gia đình từ các hoạt
Thu nhập thay thế động mới động mới
Số lượng các hoạt động tạo thu nhập bổ trợ
bền vững và có hiệu quả kinh tế ở ít nhất 1 gia
Các hoạt động mới Các hoạt động kinh tế mới có hiệu quả đình
Áp dụng các hình thức tạo Số hộ áp dụng các hình thức tạo Số các hộ có thu nhập từ các hoạt động tạo
nguồn thu nhập bổ trợ nguồn thu nhập bổ trợ thu nhập bổ trợ
Những chi phí về môi trường của các hoạt
Môi trường Những tác động về môi trường động tạo nguồn thu nhập bổ trợ
Số các hộ nghèo và phụ nữ có hoạt động tạo
Xã hội Người nghèo và phụ nữ nguồn thu nhập bổ trợ
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Chương 7:

Khuyến nghị
Các khuyến nghị sau được đưa ra dựa trên cở sở các bài học kinh nghiệm rút và và những nhận
xét trong nghiên cứu tổng kết này

1) Cần chú trọng hơn đến hỗ trợ sinh kế thuộc “Nhóm A” – tạo môi trường kinh tế thuận
lợi.

Các bài học kinh nghiệm chỉ ra rằng, chiến lược sinh kế nói chung cần tìm hiểu tốt hơn tính năng
động và biến đổi của môi trường kinh tế xã hội tại các nước đang phát triển, nơi mà người nghèo
thường thiếu kỹ năng, kiến thức, hiểu biết về kinh doanh, thời gian, sự tự tin, mạng lưới mua bán
v.v… để có thể tận dụng các cơ hội tăng trưởng kinh tế và đầu tư kinh doanh. Chỉ khi nào nhận
thức được rõ nét tính chất biến đổi này cũng những hạn chế và khó khăn nó gây ra, lúc đấy “sinh
kế thay thế” mới thực sự tạo ra sự khích lệ để người dân ngừng các hoạt động sinh kế không
bền vững của mình và chuyển sang các hoạt động khác bền vững hơn.

Trên cơ sở này, các chiến lược sinh kế cho Hợp phần LMPA cần tập trung nhiều hơn vào kiến tạo
một môi trường kinh tế thuận lợi cho cộng đồng, chứ không nên chỉ tập trung vào các dự án
tạo thu nhập nhỏ lẻ mang tính cá nhân. Một môi trường thuận lợi là cách tiếp cận bao quát hơn,
hướng tới cải thiện các nguồn lực sinh kế chung cho hộ gia đình và toàn thể cộng đồng, giảm sự
bấp bênh và tăng điều kiện sống cho họ với nhiều lựa chọn sinh kế mới.

Hình thức hỗ trợ sinh kế này cần phải được ưu tiên hơn các dự án kinh doanh cá nhân
nhỏ lẻ, bởi vì nó ít rủi ro hơn và đặt trọng tâm giúp đỡ cộng đồng tự cải thiện các sinh kế
của chính họ.

Cách tiếp cận này cũng cho phép kết hợp với các chương trình giảm nghèo và các hoạt động sinh
kế quan trọng khác tại Việt Nam, nó hướng tới tăng khả năng tiếp cận của người dân và cộng
đồng đến các chương trình này chứ không chỉ dựa vào và phụ thuộc chủ yếu vào ngân sách Hợp
phần LMPA.

2) Hầu hết các dự án Sinh kế thay thế – hỗ trợ thuộc “Nhóm C” – đều không thành công,
do đó cần phải hế sức cẩn thận và sử dụng các tiêu chí đánh giá nghiêm ngặt

Việc xây dựng các dự án Tạo nguồn thu nhập thay thế (AIG) cho cá nhân cần phải quả thật có
thể giúp hình thành chiến lược sinh kế thành công tại mỗi điểm KBTB. Nó cho phép thử nghiệm,
kiểm tra và cải tiến đối với mỗi dự án tạo thu nhập hướng đến những thành phần cụ thể trong
cộng đồng (VD: hộ ngư dân) đang có đời sống hoàn toàn phụ thuộc vào nguồn tài nguyên đang
bị cạn kệt (thiếu bền vững), và/hoặc gây tác động xấu đến đa dạng sinh học.

Tuy nhiên, hầu hết các dự án SKTT tại các KBTB Việt Nam đều chưa thành công. Hàng
loạt các yếu tố – bao gồm tính không khả thi của dự án, cơ chế và hệ thống tín dụng không phù
hợp, thiếu quản lý hành chính và tài chính vững chắc, thiếu đánh giá chặt chẽ đối với các đề
xuất, không giám sát tính hiệu quả của dự án, nhận thức của cộng đồng còn kém, tổ chức và hỗ
trợ chưa hiểu quả, cùng hàng loạt các vấn đề khác – đã tạo ra các rào cản và trở ngại cho sự

113
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

thành công và bền vững của các dự án ngoài giới hạn của LMPA. Những khó khăn và trở ngại
này được trình bày chi tiết trong Chương 2 và 3. Chỉ nên thực hiện các SKTT mới sau khi đã
đánh giá một cách thấu đáo và triệt để (tương tự quy trình áp dụng với Quỹ Giảm nghèo
PRF – xem phần dưới).

3) Thành lập và quản lý Quỹ Giảm nghèo (PRF) dựa trên phương thức nhất quán và hệ
thống để đánh giá và thực hiện các dự án

Hỗ trợ sinh kế trong giai đoạn LMPA sẽ đem lại nhiều lợi ích hơn nếu tiếp cận theo hướng nhất
quán và có hệ thống nhằm đánh giá, lựa chọn và triển khai các dự án, cũng như giám sát tiến
độ. Để đạt được đieùe này, nhóm tác giả đề xuất phương án quản lý Quỹ Giảm nghèo (PRF) cho
hợp phần LMPA. Quỹ này cho phép tài trợ theo nhu cầu khi các điểm KBTB đề xuất dự án lên
văn phòng hợp phần. Các hoạt động tiềm năng sẽ được đánh giá về tính phù hợp và khả thi theo
bộ 8 tiêu chí đã đưa ra (xem Chương 4). Việc đánh giá được thực hiện theo 2 giai đoạn: đánh giá
bước đầu bản Trích lục thông tin dự án (PIN), và đánh giá chi tiết Đề cương Dự án (PP).

Về mặt hoạt động, quá trình SKTT cần phải được hướng dẫn bởi cộng đồng và cộng đồng phải
đóng vai trò chủ đạo trong tất cả các bước. Về mặt này, cần thành lập một Tổ chức cộng đồng
(CBO) tại mỗi địa phương là đại diện của các nhóm đối tượng mục tiêu. Những tổ chức cộng
đồng này cần phải được tập huấn và nâng cao năng lực nhằm thúc đẩy, điều phối, quản lý dự án
và chuẩn bị các bản đề xuất. Cần xây dựng Cẩm nang hoạt động để hướng dẫn Tổ chức cộng
đồng và các đối tác của họ khi tham gia quá trình PRF. Cần chú trọng để đảm bảo rằng Tổ chức
cộng đồng thực sự là đại diện của cộng đồng và đại diện cho quan tâm của các nhóm kinh tế xã
hội khác nhau, đặc biệt là nhóm đối tượng mục tiêu. Cần lưu ý để nguồn tài trợ từ Quỹ PRF không
bị sử dụng vào các hoạt động khác như chi tiêu cho các dự án, kế hoạch sẵn có của nhà nước.

4) Cải tiến việc quản lý và trọng tâm của hệ thống tín dụng

Cung cấp tín dụng cần được hợp phần LMPA coi là một hoạt động hỗ trợ sinh kế chủ chốt. Nghiên
cứu này cho thấy Hội Phụ nữ nên được trao vai trò làm cơ quan đối tác với LMPA để quản lý các
hoạt động cung cấp tín dụng cho các địa điểm KBTB trong hợp phần LMPA. Với mạng lưới cơ sở
rộng khắp, Hội phụ nữ có vai trò chủ động tại cộng đồng, có trách nhiệm và quản lý hiệu quả đảm
bảo nhóm đối tượng mục tiêu có thể tiếp cận và sử dụng nguồn tín dụng. Ngân hàng và các đơn
vị tín dụng nhỏ khác hoạt động tại cấp cao hơn (huyện, tỉnh) thường không hiểu rõ tính chất của
cộng đồng, cũng như không có cơ chế giúp phân biệt các đối tượng hưởng lợi mục tiêu, không
trực tiếp hoặc gián tiếp tham gia vào quản lý KBTB giống như Hội phụ nữ.

Nói chung, từ những kinh nghiệm rút ra tại các KBTB, cơ chế tín dụng cần chú trọng tốt hơn đến
đối tượng hưởng lợi mục tiêu (tức là nhóm có đời sống bấp bênh nhất và bị ảnh hưởng nhất bởi
các quy chế và phân vùng của KBTB). Cần thiết lập các tiêu chí cho việc vay vốn đảm bảo rằng
vốn tín dụng được sử dụng một cách phù hợp với mục tiêu của KBTB và Hợp phần LMPA. Vốn
tín dụng có thể được cung cấp đồng thời với việc tập huấn và triển khai các dịch vụ khuyến nông
– lâm – ngư cũng như những hình thức hỗ trợ khác hướng tới phát triển “môi trường kinh tế thuận
lợi” , thí điểm các dự án SKTT có triển vọng đáp ứng các tiêu chí được xác định cho Quỹ PRF.
Cần tập huấn cho các cán bộ Hội Phụ nữ để họ có kỹ năng quản lý cần thiết đối với chương trình
tín dụng – tiết kiệm và trợ giúp người vay vốn.

114
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

5) Nỗ lực và quan tâm hơn đến nhóm mục tiêu

Các dự án sinh kế thường không hoặc chưa quan tâm đầy đủ đến các nhóm được hưởng lợi mục
tiêu. Các đối tượng mục tiêu trong hỗ trợ sinh kế, dù dưới hình thức tạo môi trường kinh tế thuận
lợi hay dự án SKTT, đều phải là các hộ hoặc cá nhân sau:
 Phụ thuộc chủ yếu vào nguồn lợi biển. Thu nhập chính từ đánh bắt trong vùng
lõi KBTB, không hoặc có ít các hoạt động sinh kế bổ trợ

 Chịu ảnh hưởng nặng nề nhất bởi KBTB (VD: quy chế phân vùng, cấm đánh
bắt…)
 Rất nghèo và đời sống bấp bênh, thường là người phụ thuộc trong gia đình chứ
không phải lao động chính

6) Thành lập các Tổ chức cộng đồng và cải thiện quan hệ đối tác tại tất cả các điểm
KBTB

Như đã phân tích ở trên, nhất thiết phải thành lập các Tổ chức cộng đồng (CBO) tại mỗi địa
phương bao gồm đại diện của các nhóm mục tiêu. Cần tập huấn nâng cao năng lực, xây dựng
các kỹ năng cần thiết cho các tổ chức cộng đồng này để có thể triển khai Quỹ Giảm nghèo PRF
một cách hiệu quả. Tổ chức cộng đồng phải thực sự là đại diện của dân phản ánh các mối quan
tâm của các thành phần kinh tế xã hội khác nhau, đặc biệt là của nhóm mục tiêu.

Ngoài ra, quan hệ đối tác với các phòng ban của chính quyền địa phương, tổ chức phi chính phủ,
công ty tư nhân, các viện nghiên cứu cũng là hết sức cần thiết, có ích và cần được đẩy mạnh
hơn nữa.

Cho đến nay, chưa có nhiều thành công trong hoạt động liên quan đến các lĩnh vực này.

7) Lập kế hoạch triển khai hệ


thống giám sát và đánh giá

Kiểm tra & đánh giá cần được thực


hiện ở cấp Hợp phần, cấp cộng
đồng, và cho từng hoạt động cụ thể.
Cần xác định mục tiêu (kết quả dự
định) một cách rõ ràng, và lựa chọn
những chỉ báo phù hợp. Việc xác
định và lựa chọn các chỉ báo ở cấp
cộng đồng và cho từng hoạt động
cần tiến hành theo một quá trình
có sự tham gia của người dân và
liên kết một cách thống nhất với các
cộng cụ giám sát KBTB tiêu chuẩn
(VD: các chỉ báo lý sinh, kinh tế xã
hội và quản lý). Kế hoạch Giám sát Rạn san hô ở Núi Chúa
& đánh giá, với những chỉ tiêu cụ
thể, đối tượng sử dụng, thời gian
và cách thức thu thập số liệu, cần
được xây dựng cho từng KBTB và
đưa vào nội dung của kế hoạch quản lý KBTB.

115
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

116
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Phụ lục 1:

Báo cáo thực địa

1. Thực địa tại KBTB Vịnh Nha Trang (12 – 16 tháng 3/2007)

1.1 Mục tiêu của chuyến đi thực địa

Mục tiêu chính của chuyến đi thực địa là nhằm:


1. Xem xét, nhìn nhận các kinh nghiệm hỗ trợ sinh kế cho vịnh Nha Trang do Dự án KBTB
tiến hành bao gồm:

o Quá trình và chiến lược xác định, thiết kế, đánh giá, lựa chọn và thực hiện các
sáng kiến hỗ trợ sinh kế

o Quá trình lựa chọn các hộ cần ưu tiên giúp đỡ

o Mức độ thành công hay không thành công của các sáng kiến hỗ trợ sinh kế đã
được thực hiện cho đến nay và các nguyên nhân đáng chú ý của các thành công
hay thất bại đó

2. Rút ra các bài học, đặc biệt là đối với quá trình và phương pháp.

3. Đánh giá mức độ nhận thức về KBTB và các hoạt động hỗ trợ sinh kế liên quan của các
bên và cộng đồng địa phương13

4. Xác định và tìm ra các nguyên tắc và chiến lược thực hiện hợp phần Sinh kế bền vững
trong và quanh khu bảo tồn biển (LMPA)
5. Đưa ra các đề xuất, sáng kiến hỗ trợ sinh kế khả thi đặc biệt là cho KBTB Vịnh Nha
Trang..

1.2 Nhóm nghiên cứu

Nhóm nghiên cứu bao gồm:


Thẩm Ngọc Diệp Cán bộ Chương trình biển của WWF
Nguyễn Tố Uyên Cán bộ Chương trình biển của WWF
Hà Minh Trí Cố vấn Quốc gia về Hỗ trợ sinh kế và tín dụng nhỏ
Angus McEwin Cố vấn Quốc tế về Sinh kế bền vững / kinh tế môi trường

Nhóm nghiên cứu nhận được sự hỗ trợ nhiệt tình của các cán bộ KBTB Vịnh Nha Trang trong

13 Dự án LMPA dự định sẽ cử chuyên gia quốc gia làm việc cùng với nhóm nghiên cứu trong chuyến đi này. Tuy
nhiên, chuyên gia nghiên cứu trên lại không được cử đi nên nhóm chỉ thu thập được một số thông tin hạn chế về mảng
này.

117
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

mọi hoạt động. Chuyến đi thực địa đã diễn ra rất tốt đẹp và các thành viên nhóm nghiên cứu của
WWF xin chân thành cảm ơn sự hợp tác và giúp đỡ của Văn Phòng KBTB Vịnh Nha Trang, Hội
Phụ nữ, các trưởng ấp và các bên liên quan khác.

1.3 Các hoạt động

1.3.1. Gặp gỡ với các quan chức chính quyền địa phương

Các cuộc gặp gỡ với các quan chức địa phương đã diễn ra đúng theo kế hoạch làm việc. Nhóm
nghiên cứu đã gặp Sở Du lịch và Sở Thủy Sản bởi vì:
• Cả ngành du lịch và nuôi trồng thủy sản đều được coi là ngành công nghiệp hứa hẹn sẽ
mang lại nguồn thu nhập khác ngoài thu nhập từ nghề đánh cá cho cư dân địa phương
chịu ảnh hưởng của KBTB.
• Cả ngành du lịch và nuôi trồng thủy sản đều phát triển nhanh chóng ở Vịnh Nha Trang
• Du lịch và nuôi trồng thủy sản đều gây ra các tác động môi trường theo những hướng
khác nhau
• Đánh cá là nguồn thu nhập chính của cộng đồng cư dân thuộc KBTB
• Du lịch là ngành công nghiệp chính trên đất liền, và đang dần phát trển trên các đảo
• Bởi những lý do trên, Sở Du lịch và Sở Thủy Sản được coi là những đối tác quan trọng
của KBTB Vịnh Nha Trang và các hoạt động hỗ trợ sinh kế liên quan.

Nhóm nghiên cứu cũng gặp gỡ với UBND xã và Hội Phụ nữ xã, là những đơn vị đóng vai trò quan
trọng đối với cộng đồng KBTB. Cả hai đơn vị này đều được coi là đối tác quan trọng trong việc
phát triển cộng đồng và các hoạt động hỗ trợ sinh kế bởi họ đều có liên quan trực tiếp, có vai trò
và trách nhiệm với cộng dồng địa phương, đặc biệt là UBND xã. Hội Phụ nữ xã cũng đã trực tiếp
tham gia vào việc cung cấp tín dụng cho cộng đồng.

Nhóm nghiên cứu cũng gặp gỡ với Ngân hàng Chính sách để tìm hiểu thêm về chương trình tín
dụng do họ quản lý với tư cách là đối tác của Dự án KBTB, vai trò của họ cũng như quá trình và
chiến lược cung cấp tín dụng và các bài học rút ra.

Bảng 3.5: Danh sách các quan chức quan trọng đã làm việc

Người Tổ chức
Ông Trương Kỉnh (Giám đốc) và đội ngũ Văn phòng KBTB Vịnh Nha Trang
cán bộ
Ông Lương (Giám đốc), ông Trung Sở Du lịch Khanh Hoa
Ông Đào Công Thiên (Giám đốc); ông Sở Thủy Sản
Trực
UBND phường Vinh Nguyen
Chị Lam, chị Đào Hội Phụ nữ phường Vinh Nguyen
Ngân hàng chính sách

118
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

1.3.2. Gặp gỡ các nhà lãnh đạo du lịch địa phương

Để có cái nhìn tổng thể và khách quan hơn về hoàn cảnh kinh tế của Vịnh Nha Trang, các cuộc
gặp gỡ trao đổi ngắn với 3 công ty lặn giải trí đã được tiến hành14. Các công ty lặn thường không
làm về tư vấn nhưng lại đóng vai trò quan trọng vì:
• Họ là thành viên của khu vực kinh doanh tư nhân và là một bên quan trọng trong việc đảm
bảo nguồn lợi bảo tồn của KBTB Vịnh Nha Trang
• Họ là nguồn tài chính bền vững chủ yếu của KBTB Vịnh Nha Trang
• Họ là những nhà tuyển dụng tiềm năng, tạo ra việc làm cả trực tiếp và gián tiếp cho người
dân thuộc KBTB

1.3.3. Gặp gỡ cộng đồng KBTB

Cộng đồng người dân xung quanh KBTB Vịnh Nha Trang sống rải rác trên nhiều đảo khác nhau.
Theo lời tư vấn của văn phòng KBTB Vịnh Nha Trang, nhóm quyết định thăm xã đảo Hòn Mun,
một hòn đảo hoang nằm ở trung tâm khu bảo tồn, và cũng thăm 4 xã khác ở 4 hòn đảo khác.

b) Những người có thể cung cấp thông tin quan trọng trong cộng đồng

Tại mỗi cộng đồng, nhóm lại gặp gỡ các bên liên quan và những người có thể cung cấp thông
tin, bao gồm:
• Trưởng (các) ấp
• Đại diện Hội Phụ nữ
• Đại diện Đơn vị Bảo tồn
• Đại diện Hội Nông Dân / Hội ngư dân
• Đại diện Đoàn thanh niên

Nhóm tập trung vào thảo luận với nhóm về các vấn đề:
• Kinh nghiệm và quan điểm về các hoạt động hỗ trợ sinh kế đã thực hiện tại cộng đồng của
họ cho đến nay
• Sự tham gia vào quá trình xác định, thiết kế, lựa chọn và tiến hành hỗ trợ sinh kế (LS) và
sáng kiến tạo nguồn thu nhập thay thế hay sinh kế thay thế (AIG)
• Ý tưởng và đề xuất về các tiến bộ và tiềm năng của các hoạt động sinh kế thay thế và hỗ
trợ sinh kế

a) Những người tham gia vào hoạt động sinh kế thay thế

Tai mỗi cộng đồng, nhóm nghiên cứu lại gặp gỡ với một nhóm tâp trung các thành viên của làng
đã trực tiếp tham gia vào hoạt động sinh kế thay thế. Tại tất cả các cộng dồng, nhiều người đã
tham gia vào các chương trình tín dụng. Ngoài ra, một số ít người, hầu hết là phụ nữ, lại nhận
được trợ giúp từ nhiều hoạt động sinh kế thay thế khác nhau.

14 Công ty lặn biển Rainbow, Công ty lặn biển Coco và Câu lạc bộ Sailing Club

119
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Các nhóm tập trung là thành viên của hoạt động sinh kế thay thế

Cộng đồng Các hoạt động sinh kế thay thế được thảo luận
Bích Đầm Đan song mây thủ công
Mành ốc
Hòn Một Đan song mây thủ công
Nấu ăn và vệ sinh
Vũng Ngán Đan song mây thủ công
Nuôi trồng rong sụn
Chăn nuôi gia súc – lợn và dê
Tri Nguyên Đan lưới thể thao v.v..

b) Các thành viên không tham gia vào các hoạt động sinh kế thay thế

Tại mỗi cộng đồng, nhóm nghiên cứu lại có cuộc nói chuyện với một vài người từ các hộ gia đình
thuộc nhóm đối tượng nghiên cứu nhưng lại không tham gia các hoạt động hỗ trợ sinh kế và sinh
kế thay thế. Mục tiêu là nhằm đánh giá mức độ nhận thức của họ về KBTB và các hoạt động sinh
kế thay thế và hỗ trợ sinh kế và tìm hiểu lý do vì sao họ không tham gia. Do thời gian hạn chế
nên nhóm chỉ phỏng vấn được vài hộ tại hầu hết các cộng đồng dân cư tại các xã. Các câu hỏi
phỏng vấn chính là:
• Nhận thức về KBTB
o Họ có biết về KBTB không?
o Các mục tiêu của KBTB là gì?
• Các đơn vị bảo tồn
o Họ có biết về các đơn vị bảo tồn không?
o Vai trò của các đơn vị bảo tồn là gì?
• Hỗ trợ sinh kế / sinh kế thay thế
o Họ có nhận thức được về các hoạt động hỗ trợ sinh kế / sinh kế thay thế trong
cộng đồng không?
o Tại sao họ không tham gia?
• Họ cần / muốn có sự hỗ trợ nào?
o Các ý tưởng sinh kế thay thế ?
o Các vấn đề về sinh kế, cản trở?
• Tác động của KBTB
o Họ bị ảnh hưởng ra sao bởi KBTB? Thu nhập từ nghề biển có giảm sút không?
o Họ đã phản ứng như thế nào đối với các ảnh hưởng trên?
o Họ có thay đổi chiến lược sinh kế không?

1.4 Dữ liệu thứ cấp

Ngoài các dữ liệu nghiên cứu trực tiếp, nhóm nghiên cứu cũng cố gắng thu thập và đối chiếu các

120
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

dữ liệu gián tiếp liên quan đến các hoạt động sinh kế thay thế và hỗ trợ sinh kế tại KBTB Vịnh
Nha Trang.

Các dữ liệu và báo cáo bao gồm:


– Bản thảo danh sách các hoạt động hỗ trợ sinh kế và sinh kế thay thế do VP KBTB Vịnh
Nha Trang tiến hành, gồm ngày tháng, số người tham gia, địa điểm, chi phí, tỉ lệ thành
công, tỉ lệ hồi đáp
– Danh sách cung cấp tín dụng và lý do, bao gồm cả tỉ lệ tiền trả

Ngoài các dữ liệu đã thu thập được, các bản ghi chép và các thông tin khác cũng đã được các
nhà chức trách hứa cung cấp. Các thông tin này dự kiến sẽ được chuyển đến WWF hoặc thu
thập vào chuyến đi sau

1.5 Kết quả

Các kết quả từ chuyến đi thực địa này bao gồm:


• Biên bản tóm tắt các cuộc gặp với chính quyền địa phương
• Biên bản tóm tắt các cuộc gặp với những người cung cấp thông tin tại mỗi cộng đồng
• Biên bản tóm tắt các cuộc gặp với các nhóm tập trung có tham gia hoạt động sinh kế thay
thế
• Bản tóm tắt các cuộc phỏng vấn với các nhóm không tham gia hoạt động sinh kế thay
thế

Phân tích kết quả của chuyến đi thực địa sẽ được kèm trong bản báo cáo cuối cùng của ban tư
vấn. Tuy nhiên, nhóm nghiên cứu đã tiến hành vài quan sát sơ bộ quan trọng:

1.5.1. Hiện trạng của KBTB

KBTB Nha Trang được biết đến như là một trong những khu vực giàu có nhất về mặt đa dạng
sinh học. Tuy nhiên, KBTB đang bị đe dọa bởi các hoạt động hủy diệt của cộng đồng dân chài
địa phương đặc biệt là ở trong và xung quanh khu vực lõi, nơi mà các loài động vật biển thường
tụ tập.

Dự án Thí điểm KBTB Hòn Mun được thực hiện từ năm 2001 và kéo dài 4 năm. Mục tiêu của dự
án là nhằm cho phép cộng đồng dân cư trên đảo cải thiện điều kiện sống của mình và họp tác với
các bên nhằm bảo vệ hiệu quả và quản lý đa dạng sinh học tại đảo Hòn Mun như một mô hình
hợp tác quản lý KBTB tại Vietnam.

Trong năm 2005, Hợp phần Sinh kế Bền vững trong và xung quanh KBTB (Sustainable Livelihoods
in and around Marine Protected Area - LMPA) do DANIDA tài trợ đã được thiết k྿ nhằm cung cấp
và hỗ trợ nhiều hơn nữa cho KBTB Nha Trang như một khu bảo tồn trong mạng lưới các khu bảo
tồn biển ở Vietnam. Một trong những mục tiêu trước mắt của hợp phần LMPA là nhằm hỗ trợ cho
các cộng đồng nhạy cảm ở trong và xung quanh KBTB Nha Trang nhằm đáp ứng các yêu cầu
sinh kế cho người dân mà không gây tác hại đến các nguồn tài nguyên biển hay hủy hoại môi
trường. Hợp phần này bắt đầu năm 2006 và sẽ hoàn tất vào năm 2010.

121
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

1.5.2. Các hoạt động hỗ trợ sinh kế và sinh kế thay thế

Cộng đồng dân cư tại 6 đảo thuộc MPA Nha Trang được hỗ trợ bằng các hoạt động sinh kế thay
thế sau đây
1. Nuôi trồng thủy sản bao gồm cả mô hình thử nghiệm (chủ yếu là nuôi tôm hùm và có nuôi
thêm thờn bơn, cá mú, rong sụn, vẹm xanh
2. Đan song mây thủ công
3. Đan lưới thể thao
4. Đánh giá tín dụng đối với các hộ làm mành ốc, buôn bán nhỏ, nuôi rong sụn, chăn nuôi
gia súc, lưới rê 3 lớp, thúng đáy kính.
5. Nấu ăn

Đối tượng nghiên cứu của dự án LMPA là các hộ dân bị ảnh hưởng bởi quy hoạch KBTB, các
kiểu chài và mức độ nghèo của các hộ dân. Các kết quả khảo sát từ Dự án thí điểm Hòn Mun đã
cho thấy các đối tượng ưu tiên là nhóm dưới đây (2002)

Nhóm ưu tiên Các phương thức đánh bắt


Ưu tiên 1 Câu mực (cả ngày và đêm), lưới rê 3 lớp, lặn biển (cả ngày và đêm) mà
đánh mực (chiếm khoảng 40% cộng đồng dân chài thuộc KBTB)
Ưu tiên 2 Đánh cá bằng lưới vây (chiếm khoảng 25% cộng đồng dân chài thuộc
KBTB)
Ưu tiên 3 Mành đèn (chiếm khoảng 1/3 cộng đồng dân chài thuộc KBTB)

Sau hai năm (2003-2005) với nỗ lực lớn và sự hợp tác với các phòng ban của tỉnh, KBTB VNT
đã bước đầu thành công trong việc xây dựng và thực hiện tạo nguồn thu nhập thay thế cho cộng
đồng sống trong KBTB. Đặc biệt, 24,8% hộ gia đình tham gia vào các khóa đào tạo nghề, 14,17%
nhận được hỗ trợ tín dụng và 12,85% có thu nhập tăng đáng kể từ sinh kế mới hiện đang áp
dụng. Trong số đó, nghề làm mành ốc và đan song mây có tỉ lệ người tham gia đông nhất vì đòi
hỏi tay nghề không cao, nhưng đòi hỏi tính kiên nhẫn và thời gian, điều này phù hợp với phụ nữ;
và nghề chăn nuôi gia súc là nghề tạo ra thu nhập cao nhất.

Nhìn chung, chỉ 14,6% tổng hộ gia đình có được thu nhập thực sự từ hoạt động tạo nguồn thu
nhập thay thế từ KBTB. Những hoạt động tạo nguồn thu nhập này, tuy vậy chỉ chiếm 18% tổng
thu nhập của hộ gia đình (theo Đánh giá tác động kinh tế xã hội, Hồ Văn Trung Thu, 2005). Các
hoạt động tạo nguồn thu nhập thay thế đóng vai trò quan trọng đối với phụ nữ vì có thể đó là
nguồn thu nhập đầu tiên của chính họ.

122
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Nguồn thu nhập chính của cộng đồng sinh sống trong KBTB bao gồm thu nhập từ đánh bắt cá
(khoảng 80%), nuôi trồng thủy sản, và các hoạt động sinh kế thay thế khác như đan song mây thủ
công, làm manh ốc, lưới thể thao, buôn bán nhỏ, v.v.. khi thành lập KBTB, thu nhập từ đánh bắt
cá giảm sút và đây là một trong những thánh thức lớn đối với cộng đồng dân chài trên đảo. Tuy
nhiên, đến năm 2007, hầu hết người dân đã ngừng đan song mây và lưới thể thao bởi vì thu nhập
quá thấp và mất sự bao cấp về vân chuyển và tiêu thụ sau khi Dự án kết thúc. Nhiều người trong
số họ chuyển sang làm mành ốc vì thị trường tiêu thụ khá tốt trong đất liền, tuy nhiên thu nhập từ
mành ốc cũng khá thấp không đủ sống (xem Chương 3 – bài học kinh nghiệm ở Việt Nam).
Các thách thức về sinh kế khác bao gồm :
• Thiếu nước sạch và an toàn (trên một vài đảo, người dân phải trả 45,000-50,000 đồng /
m3 nước sạch chở từ đất liền vào)

• Thiếu điện: hàng ngày chỉ có điện từ 18.00 đến 22.00h và điện lại khá đắt so với giá điện
trên đất liền. Điều này đã gây ra những tác động xấu cho lợi ích văn hóa và giáo dục của
cộng đồng.

• Thiếu bác sĩ trên tất cả các đảo

• Rất ít các hộ có thể đáp ứng điều kiện cơ bản về vệ sinh / nhà xí mặc dù dự án đã trợ giúp
một phần về mặt này

• Hoạt động hỗ trợ sinh kế cho KBTB VNT như cấp tín dụng, xây nhà vệ sinh, nâng cấp chợ
có vẻ thành công nhưng các hoạt động tạo nguồn thu nhập thay thế được chú ý nhiều hơn
việc hỗ trợ sinh kế.

• Tín dụng do Hội phụ nữ quản lý tỏ ra có hiệu quả. Tuy nhiên, một số khoản vay từ các
nguồn khác đã được sử dụng để nâng cấp thuyền và phương tiện đánh bắt.

• Báo cáo không chắc chắn về tình trạng đánh cá tiếp tục diễn ra ở vùng lõi vào ban đêm
và thậm chí có lưới đánh cá ở các khu vực này đã bị đội tuần tra xử phạt.

• Không một hộ gia đình được phỏng vấn nào ngừng việc đánh cá và hiển nhiên thu nhập
từ việc đánh cá không giảm là bao do có KBTB.

123
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

• Việc nuôi trồng thủy sản thiếu bền vững, đặc biệt ở các trại nuôi tôm hùm, đang ngày càng
lan rộng ở quanh Vịnh và hầu hết các trại nuôi có chủ là dân ở đất liền. Không rõ về mức
độ cộng đồng đảo ở địa phương tham gia và hưởng lợi từ hoạt động này.

• Tương tự, du lịch khá phát triển nhưng người dân chưa thực sự tham gia và hưởng lợi
nhiều từ hoạt động này.
1.5.3. Đề xuất dự án phù hợp với KBTB Nha Trang

Các dự án đề xuất Nhận xét Câu hỏi / thắc mắc


Đan song mây thủ Đã hoạt động từ trước do dự án bao cấp chi phí
công giao thông (nhằm cung cấp nguyên liệu và bán
sản phẩm. Giờ chị em có thể tự tổ chức theo
các cách có tổ chức và hiệu quả hơn (dự án cần
tạo điều kiện cho quá trình này) và chấp nhận
mức thu nhập thấp hơn ít nhất là trong một thời
gian ngắn. Một bộ phận chị em có vẻ đồng chí
chấp nhận điều này.
Làm manh ốc, móc Cho đến nay vẫn hoạt động tốt và phụ nữ có thể Cần đảm bảo chắc
gắn chìa khóa bằng sử dụng thời gian rảnh rỗi của mình kiếm thêm chắn là ốc không
vỏ ốc và hoa lưu thu nhập. Thu nhập tùy thuộc vào kỹ năng, năng phải được khai
niệm từ vỏ ốc suất của các chị em và nguồn nguyên liệu thủ thác từ vùng lõi của
công KBTB
Các dịch vụ du lịch Trong các vùng nhiều du khách lui tới nhe Hòn
(nấu ăn, nhà nghỉ, Mun và các đảo khác. Tuy nhiên, KBTBNha
thuyền thúng đáy Trang cần hợp tác với các bên liên quan nhằm
kính,v.v..) chia sẻ công việc và thu nhập cho các đối tượng
hưởng lợi của dự án. Các đối tượng hưởng lợi
này cũng cần được đào tạo bài bản
Làm ăn buôn bán Các hộ được lựa chọn hay có vẻ đủ điều kiện
nhỏ như bán rau tùy theo cung cầu hiện tại. Dự án nên tìm hiểu
quả và hàng hóa thêm thông tin về vấn đề này.
thiết yếu

KBTB Vịnh Nha Trang đã rất nỗ lực và triển khai nhiều sinh kế với ý tưởng khá tốt. Tuy nhiên, các
sáng kiến SKTT này có rất ít thành công về mặt tạo ra các nguồn thu nhập bền vững, giảm áp
lực lên khai thác và giảm nghèo. KBTB Vịnh Nha Trang do đó cần tiếp tục nỗ lực hơn nữa nhằm
đưa các thành công bước đầu trọng thí điểm sinh kế tiếp tục đạt được hiệu qủa cao hơn nữa trên
phương diện tạo ra các nguồn thu nhập bền vững, giảm áp lực lên khai thác và giảm nghèo cho
cộng đồng ngư dân sống trong KBTB.

124
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

2. Thực địa tại KBTB Cù Lao Chàm (5 – 9/3/2007)

2.1. Giới thiệu chung

Năm 2000, theo thoả thuận giữa chính phủ Đan Mạch và chính phủ Việt Nam, kế hoạch tổng thể
về hệ thống KBTB (KBTB) ở Việt Nam đã được Bộ Thuỷ Sản thiết lập. Nằm trong dự án Sinh kế
bền vững trong và xung quanh khu vực bảo tồn biển (LMPA), WWF Greater Mekong – Chương
trình Việt Nam đang hỗ trợ Bộ Thuỷ Sản về mặt kỹ thuật nhằm thực hiện các đầu ra của hợp phần
LMPA, cụ thể là nghiên cứu về sinh kế bền vững và các chiến lược sinh kế thay thế (AIG) cho các
KBTB ưu tiên. Một trong những vùng ưu tiên đó là KBTB Cù Lao Chàm.

Những mục tiêu chính của chuyến khảo sát thực địa là nhằm:
1) Xem xét các hoạt động sinh kế thay thế ở Cù Lao Chàm, bao gồm cả các quá trình đang
tiến hành, những tiến bộ đã đạt được, những trở ngại và bài học rút ra trong việc phát triển
các loại hình sinh kế mới, sinh kế thay thế, chương trình tín dụng và xóa đói giảm nghèo
cho cộng đồng dân cư Cù Lao Chàm.
2) Xem xét những tiến bộ trong việc nâng cao nhận thức và sự tham gia của cộng dồng
nhằm đưa ra các khuyến nghị cho tác động sắp tới của LMPA nhằm nâng cao nhận thức
và tính tự chủ của các bên liên quan.

3) Tiến hành đánh giá các nhu cầu nhằm xác định các nguyên nhân cơ bản về tính dễ bị
tổn thương của cộng đồng dân cư nằm trong KBTB và tìm ra các ưu tiên hỗ trợ để giảm bớt
tính dễ bị tổn thương của họ trên quan điểm của cộng đồng và chính quyền địa phương.

Nhóm nghiên cứu bao gồm:


Thẩm Ngọc Diệp Cán bộ Chương trình biển của WWF
Nguyễn Tố Uyên Cán bộ Chương trình biển của WWF
Hà Minh Trí Cố vấn quốc gia về sinh kế bền vững, phát triển kinh tế và tín dụng

Và hai cán bộ của KBTB Cù Lao Chàm hỗ trợ quá trình thu thập thông tin nghiên cứu từ cộng
đồng địa phương và gặp gỡ các bên liên quan:
Chu Mạnh Trinh Cán bộ Phát triển cộng đồng
Ông Đinh Bảo Trị Cán bộ thông tin và GIS

Chuyến khảo sát diễn ra từ ngày 5 – 9/03/2007, trong đó nghiên cứu thực địa trên đảo từ ngày 6
– 8/3/2007. Mặc dù điều kiện thời tiết không tốt (mưa lớn vào sáng ngày 7/3, biển động đi lại khó
khăn) nhưng chuyến đi thực địa vẫn đạt kết quả tốt. Nhóm công tác của WWF xin chân thành cảm
ơn sự hợp tác và hỗ trợ của ban quản lý KBTB Cù Lao Chàm, UBND xã Tân Hiệp, các trưởng
thôn, các bên liên quan và cộng đồng địa phương đã tạo điều kiện thuận lợi giúp chuyến làm việc
thành công tốt đẹp. Bản liệt kê các hoạt động tiến hành được trình bày ở phần Phụ lục 3.1.

2.2. Các hoạt động

Các hoạt động chính của chuyến công tác được tóm tắt dưới đây:

2.2.1. Làm việc với ban quản lý (BQL) KBTB Cù Lao Chàm

Một buổi họp với các nhân viên KBTB Cù Lao Chàm đã được tổ chức để khởi đầu chuyến thực

125
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

địa và thảo luận kế hoạch làm việc. Nhóm đã thu thập các báo cáo tổng kết dự án được ghi ra đĩa
CD . Đĩa CD này bao gồm toàn bộ các kết quả nghiên cứu của nhân viên và cố vấn dự án KBTB
Cù Lao Chàm trong gian đoạn 2003-2006 dưới nhiều hạng mục khác nhau như phân tích sinh kế,
khảo sát đa dạng sinh học, quản lý rác thải, v.v.. Nhóm cũng được cập nhật những thông tin mới
nhất về các hoạt động sinh kế thay thế thông qua cuộc khảo sát mới đây của BQL KBTB, hiện
trạng của cộng đồng tham gia vào quá trình quản lý và thực hiện quy chế KBTB.

2.2.2. Làm việc với chính quyền xã Tân Hiệp

Một cuộc họp với lãnh đạo xã Tân Hiệp đã được tổ chức vào sáng ngày 6/3 với sự tham gia của
đại diện Đoàn Thanh Niên và Hội Nông dân. Cuộc họp nhằm giới thiệu mục đích chuyến đi, thảo
luận kế hoạch làm việc và tìm kiếm sự hỗ trợ từ phía địa phương giúp đoàn có thể thực hiện công
việc thuận lợi. thông qua cuộc họp đoàn cũng đã tìm hiểu thêm về đánh giá của lãnh đạo Xã về
công tác bảo tồn biển và hỗ trợ sinh kế trên đảo. Rất tiếc là cuộc gặp gỡ lại thiếu đại diện của Hội
Phụ nữ và 4 trưởng thôn trên đảo.

2.2.3. Thảo luận nhóm tập trung với các nhóm ưu tiên

Một phần của quá trình nhìn nhận hoạt động sinh kế thay thế và hỗ trợ sinh kế là mời các hộ dân
có sự lựa chọn tham gia vào các nhóm thảo luận. Các phương pháp được sử dụng gồm:
- Các câu hỏi mở
- Các câu hỏi đa lựa chọn
- Câu hỏi động não

Hai cuộc thảo luận nhóm đã được tổ chức tại Bãi Làng và chung cho Thôn Cấm – Bãi Ông. Hai
nhóm đại diện được chọn là các hộ làm nghề lặn và đánh cá bằng thuyền thúng như đã chỉ định
trong khảo sát sinh kế mới nhất do BQL KBTB Cù Lao Chàm thực hiện. Thảo luận nhóm tập trung
nhằm tìm ra nhu cầu của cư dân địa phưong về phát triển sinh kế thay thế và các nguyện vọng
của họ. Các nội dụng thảo luận khác xoay quanh việc nhu cầu đầu vào, hỗ trợ chế biến, thị trường
và các rào cản đối với sự phát triển. Mục tiêu là nhằm thực hiện đánh giá về nhu cầu và khuyến
khích cộng đồng suy nghĩ kỹ càng hơn về cơ hội sinh kế thay thế tiềm năng của Cù Lao Chàm.

a) Gặp gỡ các bên liên quan trọng yếu tại địa phương

Nhóm nghiên cứu tiến hành các cuộc phỏng vấn với đại diện các ban ngành hiểu biết rõ về cộng
đồng Cù Lao Chàm và sinh kế của cư dân địa phương; đặc biệt là đã tham gia vào quá trình
thành lập KBTB. Các cuộc gặp gỡ đều nhằm thu thập thông tin về thực trạng phát triển sinh kế
thay thế và hỗ trợ sinh kế cho cộng đồng địa phương, các mặt tốt, mặt yếu kém cũng như các cơ
hội sinh kế thay thế tiềm năng nhằm rút ra các bài học kinh nghiệm.

b) Phỏng vấn bán cấu trúc

Một trong những nhiệm vụ quan trọng của chuyến khảo sát là nhằm thu được các phản hồi từ ngơời
dân địa phương tham gia các khoá đào tạo nghề do Dự án KBTB tổ chức. Việc xác định những điểm
đạt và chưa đạt của các hoạt động sinh kế thay thế này là rất quan trọng nhằm rút ra những bài học
cho các hoạt động xoá nghèo trong tương lai của cộng đồng dân cư ven biển.
Nhóm đựoc chia thành 3 nhóm tiến hành phỏng vấn các đối tượng khác nhau; bao gồm: học viên các
khoá thêu máy, lồng đèn, nước mắm, chế biến cá khô cá tẩm, trồng nấm, du lịch và khởi sự doanh
nghiệp… . Mục đích công việc này là là nhằm thu thập thông tin phản hồi chung của các học viên sau
khi được đào tạo, thực trạng sinh kế hiện tại của họ cũng như những nhu cầu hỗ trợ mong muốn.

126
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

2.3. Kết quả

2.3.1. Hiện trạng KBTB Cù Lao Chàm

Trong số 15 KBTB của mạng lưới, KBTB Cù Lao Chàm là KBTB quốc thứ hai được thành lập sau
KBTB Nha Trang, do Danida tài trợ. KBTB thuộc địa phận xã Tân Hiệp, Cù Lao Chàm, cách bờ biển
Hội An, tỉnh Quang Nam 18km. Dự án kéo dài trong 3 năm từ tháng 10/2003 đến tháng 9/2006. Mục
đích của dự án là nhằm: (i) Bảo vệ và gìn giữ hệ sinh thái và đa dạng sinh học biển; (ii) khai thác có
hiệu quả và bền vững tài nguyên thiên nhiên, môi trường và các giá trị văn hoá lịch sử; và (iii) góp
phần vào sự phát triển kinh tế xã hội và xóa đói giảm nghèo của địa phương. KBTB đảo Chàm có
diện tích khoảng 6.710ha; với tổng số dân khoảng 3.000 người. Hoạt động kinh tế chính của Cù
Lao Chàm là đánh bắt cá (chiếm 70% tổng số hộ dân đảo) trong đó Bãi Hương hoàn toàn phụ thuộc
vào nghề biển. Du lịch vẫn còn nhiều hạn chế song đang trở thành một ngành quan trọng và được
coi là một quyết sách quan trọng cho sự phát triển kinh tế của đảo.

Ranh giới KBTB được định rõ bởi hệ thống các phao phân vùng và phao neo quanh đảo. Tuy
nhiên, cơn bão lớn Xangsane xảy ra vào hồi tháng 9/2006 đã cuốn đi hầu hết các phao và phá
huỷ một diện tích san hô khá lớn. Đội tuần tra với sự giúp đỡ của ngư dân địa phương đã thu hồi
được 12 phao nhưng vẫn còn một số hiện nay chưa tìm thấy. Thống kê mức độ thiệt hại chưa
được xác định và tại thời điểm khảo sát, chưa có kế hoạch nào được triển khai nhằm bổ sung
các phao phân vùng trên. Hoạt động này phải được coi là ưu tiên đặc biệt nhằm đảm bảo sự tuân
thủ các quy định của KBTB, hỗ trợ các hoạt động tuần tra.

Dấu hiệu khả quan về phục hồi của rạn san hô đã được phát hiện quanh khu vực Hòn Tai. Hàng
loạt các hoạt động đang được BQL KBTB xúc tiến như việc soạn thảo kế hoạch thu phí tham
quan và kế hoạch tổng thể phát triển du lịch Cù Lao Chàm. Một số công ty kinh doanh lặn biển
và các nhà đầu tư phát triển trong nước đã bày tỏ sự mong muốn được hỗ trợ thực hiện công
tác bảo tồn và duy trì KBTB cả trên phương diện kỹ thuật và tài chính. Một điều không thể không
nhận thấy là KBTB Cù Lao Chàm non trẻ đang nhận được mối quan tâm ngày càng tăng từ các
nhà đầu tư và các cơ quan ban ngành các cấp.

2.3.2. Hỗ trợ sinh kế và kinh nghiệm sinh kế thay thế

Trong khi tiến hành dự án, một số khoá đào tạo đã được tổ chức cho cộng đồng địa phương như
trong bảng sau:

TT Tên khoá đào tạo Số người đào tạo Đơn vị đào tạo
1 Lặn 2 Viện Hải dưong học Nha Trang (NIO)
2 Kỹ thuật ghi logbook 2 Viện Nghiên cứu hải sản (RIMF)
3 Nhập dữ liệu logbook 3 RIMF
4 Kỹ thuật lấy mẫu 3 RIMF
5 GIám sát KBTB 12 Khác (?)
6 Thuyền trưởng 6 Khác (?)
7 Kỹ thuật PRA 27 Trường cao đẳng Huế
8 Hướng dẫn viên du lịch 12 Đại học Văn Hoá Hà nội

127
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

9 Dịch vụ du lịch 59 Cao đẳng Thương Mại và Du lịch


10 Khởi sự doanh nghiệp 22 Cao đẳng lương thực thực phẩm Đà Nẵng
11 Chế biến hải sản 23 Cao đẳng lương thực thực phẩm Đà Nẵng
12 Làm nước mắm 21 Cao đẳng lương thực thực phẩm Đà Nẵng
13 Trồng nấm 20 Cao đẳng lương thực thực phẩm Đà Nẵng
14 Làm chổi 10 Công ty Chổi Phong Bắc, Đà Nẵng
15 Thêu máy 9 Trung tâm đào tạo nghề Mỹ Á , Hội An
16 Làm đèn lồng 10 Trung tâm đào tạo nghề Mỹ Á, Hội An

Nguồn: BQL KBTB Cù Lao Chàm

75% các khoá học này cung cấp kỹ năng liên quan trực tiếp đến phát triển sinh kế cho 86% số
học viên. Trong 7 khóa dạy nghề, phần lớn học viên là phụ nữ (chiếm 78%), chỉ có khoảng 17
nam giới. Ngoài “khởi sự doanh nghiệp” và “trồng nấm” các khóa khác chỉ có toàn học viên nữ
- là kết quả của chính sách của Dự án ưu tiên cho phụ nữ. Một số học viên đã có kinh nghiệm (tự
làm) được bầu làm lớp trưởng. Thúng đáy kính cũng được mua và cấp cho cộng đồng trên cơ sở
học hỏi từ thành công tại KBTB Vịnh Nha Trang, tuy nhiên đến nay vẫn chưa đi vào hoạt động.
Chưa có hoạt động nào được thực hiện có liên quan đến lĩnh vực nuôi trồng thuỷ sản.

Mặc dù nhiều sáng kiến trong số này mới được thực hiện gần đây nhưng thành tựu đạt được cho
thấy các khóa đào tạo là sự khởi đầu tốt của sinh kế thay thế và có thể đem lại sự thịnh vượng
cho CLC. Các khóa học bước đầu cho thấy có hiệu quả và có thể xây dựng như một cách tạo
nguồn thu nhập thay thế tiềm năng cho cộng đồng địa phương, như là: làm nước mắm và chế
biến hải sản. 85% học viên học làm mắm đang sản xuất nước mắm cho thị trường địa phương và
tương tự đối với 100% học viên tham gia lớp chế biến hải sản. 59% học viên cho biết vẫn đang
áp dụng kiến thức và tài liệu được cung cấp tại khóa học khởi nghiệp vào các công việc hiện tại.
Tất nhiên, họ cần được quản lý có hiệu quả và hỗ trợ hợp lý không chỉ trong thời gian đào tạo.

Hai khóa đào tạo riêng biệt về du lịch đã được tổ chức trong thời gian của dự án, nhằm vào đối
tượng là cư dân địa phương. Khóa học đào tạo dịch vụ cơ bản ở nhà hàng và khách sạn trong
10 ngày có 57 thành viên tham gia và do trường trung cấp thương nghiệp số 2 của Đà Nẵng đào
tạo và học viên được học tiếng Anh cơ bản. Năm 2005, mười hai thanh niên đã được đào tạo về
kỹ năng hướng dẫn viên du lịch. Tuy nhiên, không có số liệu ghi chép về tình hình hiện tại của
các học viên các khóa học này. Không ai trong số mười hai học viên tiếp tục công việc của người
hướng dẫn viên du lịch, chủ yếu do xây dựng kỹ năng kém và thiếu điều kiện làm việc phù hợp.
Một số người chuyển vào đất liền và đang làm những nghề khác nhau.

Tuy nhiên, đánh giá tính khả thi đã không được thực hiện trước hay sau khi hoàn thành các khóa
học nhằm phân tích tính phù hợp cả các sinh kế mới này. Một trong những nguyên nhân cơ bản
dẫn đến thất bại của các khóa ‘thêu máy’, ‘lồng đèn’ và ‘làm chổi’ là do các học viên chưa thực
sự hiểu một cách rõ ràng các yêu cầu khi đăng ký học. Cụ thể là, người đăng ký học làm chổi tuy
biết nhưng không thực sự hiểu rằng nếu muốn theo học họ phải cam kết sẽ ở lại làm việc (có trả
lương) cho công ty Phong Bắc 6 tháng sau khi kết thúc đào tạo, do đó đã trở nên lười biếng hoặc
thậm chí bỏ học giữa chừng (hiện nay chỉ còn 1,2 học viên trong số 10 người tiếp tục theo nghề).
Việc phải chuyển đến Hội An làm việc cũng khóa khăn đối với các học viên lớp ‘thêu máy’ và ‘lồng
đèn’ tuy các cá nhân này đã được BQL Dự án, chính quyền địa phương thuyết phục và hỗ trợ.

128
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Việc thiếu các đánh giá tiền khả thi do đó được coi là một trong những nguyên nhân chính dẫn
đến thất bại. Điều này có tác động rất lớn đến đầu ra và hiệu quả của các khóa đào tạo này.

Các khó khăn chung về phát triển sinh kế sau đào tạo được tổng kết dưới đây:

• Kỹ năng kém. Tất cả các khoá học đều chỉ đào tạo học viên với các kiến thức và kỹ năng
cơ bản. học viên lớp ‘nước mắm’, ‘làm cá tẩm, cá khô’ và ‘trồng nấm’ thường xuyên phải
hội ý với giao viên cho từng vấn đề phát sinh trong quá trình làm việc. Nếu khi vấn đề xấu
xảy ra mà không thể liên lạc được với giáo viên, những người này sẽ làm gì? Điều này
làm nảy sinh nhu cầu cần thiết phải có các khoá đào tạo nâng cao đối với các ngành nghề
được đánh giá là phù hợp và khả thi.

• Thiếu thị trường. Cấn tính đến thực tế là Cù Lao Chàm nằm ở xa so với đất liền nên điều
kiện đi lại khó khăn, đặc biệt là vào mùa mưa bão. Giá thành sản xuất tăng và khó bảo
quản hàng hoá cũng là những khó khăn khiến cho sức cạnh tranh của sản phẩm đảo thua
thiệt nhiều so với hàng hoá cùng loại trên thị trường, ngay cả tại địa phương. Ví dụ, nước
mắm sản xuất ở đảo đắt gấp đôi so với nước mắm chất lượng kém nhưng rẻ hơn được
chở từ đất liền ra mà người dân đã quen sử dụng
• Thiếu cơ chế hỗ trợ sinh kế hiệu quả. Hầu hết học viên thuộc các hộ đánh nghèo hoạt
động trong vùng lõi được lựa chọn đi học theo tiêu chí của KBTB, do đó điều kiện bản
thân gia đình họ không đủ về mặt tài chính để tiếp tục theo đuổi nghề. Vấn đề đặt ra là
cần phải có một cơ chế hỗ trợ sinh kế hiệu quả do BQL KBTB phối hợp với chính quyền
địa phương và các cơ quan ban ngành nhằm hỗ trợ những người dân này, ít nhất là trong
giai đoạn đầu khi họ bắt đầu sự nghiệp.

2.3.3. Phát triển du lịch

Cù Lao Chàm có tiềm năng du lịch rất lớn, với những ưu điểm chính là:
• Phong cảnh đẹp, hệ sinh thái rừng và biển đa dạng. Rừng trên đảo lâu năm và rất tươi
tốt, với một hệ động thực vật phong phú gồm nhiều loài chim, bướm, bò sát và các loài
thú khác. Hòn Lao có có 7 bãi biển nhỏ rất đẹp, cát trắng, rạn san hô còn tương đối tốt với
261 loài san hô và 200 loài cá rạn.
• Ngoài sự giàu có về tài nguyên thiên nhiên, Cù Lao Chàm còn có đời sống tinh thần, văn
hóa, lịch sử đặc sắc và phong phú. Du khách có thể tìm hiểu các giá trị này thông qua các
đền thờ, chùa chiền trên đảo và các di tích khảo cổ học. Khá tách biệt so với đất liền, Cù
Lao Chàm ít bị ảnh hưởng bởi tốc độ phát triển kinh tế và đô thị hóa, do đó có khả năng
trở thành điểm đến lý tưởng cho các du khách tìm đến sự giải thoát khỏi cuộc sống đô thị
ồn ã.

Qua 2 đợt tổ chức khóa thực địa cho sinh viên Đan mạch các năm 2005-06, có thể thấy KBTB clc
có tiềm năng rất lớn cho việc phát triển thành điểm đến hấp dẫn cho nhiều loại hình du lịch sinh
thái, đặc biệt thích hợp với các khóa tham quan học tập của sinh viên với các nội dung: giáo dục
môi trường, sinh học rừng và biển, khảo cổ học, nghiên cứu văn hóa và các hoạt động khoa học
khác. Tuy nhiên, ngành du lịch trên đảo hiện nay còn chưa phát triển vì một số lý do sau:
 Tuy Hòn Lao chỉ cách Hội An 20 phút tàu nhanh nhưng do thời tiết bất ổn nên tàu không
thể đi lại thường xuyên, đặc biệt mùa mưa bão có thể nhiều tuần liên tục không kết nối
được với đất liền. Các năm trước thường có tàu cánh ngầm từ Đà Nẵng thường xuyên ra
đảo với 30 hành khách nhưng đã ngừng hoạt động từ năm 2006 do không có đủ khách.

129
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

 Hạ tầng cơ sở yếu kém là một trong các trở ngại lớn cho việc phát triển kinh tế nói chung
và du lịch nói riêng. Toàn đảo chưa có mạng lưới điện quốc gia, điện chỉ được cung cấp
từ 6-10h tối bởi một máy phát trung tâm. Tuy Bãi Hương đang được thí điểm áp dụng tổ
thu gom rác nhưng các khu vực còn lại chưa có. Rác được vứt trong rừng, đốt ngoài trời,
chôn lấp trên bãi biển, vứt bừa bãi dọc bờ biển hoặc thải trực tiếp ra biển.

 Dịch vụ du lịch trên đảo ở mức chất lượng thấp. Hiện có khoảng 6 nhà trọ tư nhân (3 ở
Bãi Làng, Bai Ông, Bãi Bìm, Bãi Chồng) với số phòng ít ỏi, đơn giản và kém tiện nghi. Khó
có du khách nào muốn ở lại qua đêm trên đảo với những cơ sở dịch vụ như hiện nay.
 Để đảm bảo an ninh quốc phòng, đồn biên phòng 260 và quân đoàn 70 hiện đóng trên
đảo. Do đó, người dân chỉ được phép hoạt động đi lại trọng khu vực cao tối đa 200m và
dưới tối đa 200m so với mực nước biển. Điều này làm hạn chế các hoạt động du lịch, đặc
biệt là du lịch mạo hiểm khám phá tự nhiên. Cũng với lý do này, du khách quốc tế gặp khó
khăn về thủ tục khi phải xin phép các cơ quan hữu quan nếu muốn tham quan đảo.

Trong quý đầu năm 2007, Cù Lao Chàm được nhà nước xếp hạng Danh thắng quốc gia và đang
thu hút ngày càng nhiều các dự án đầu tư phát triển du lịch. Bảng dưới đây liệt kê các dự án lớn
đang tiến hành trên đảo:

TT Tên dự án Địa điểm Nhà đầu tư Tổng vốn Ghi chú


(VND)
1 Trung tâm công cộng – dịch Bãi Chồng Trung tâm Văn Khoảng
vụ - du lịch hóa Hội An 2,1 tỷ
2 Tổ hợp du lịch vui chơi giải trí Bãi Bìm, Công ty cổ 200 tỷ Thực
Bãi Hương phần Cù Lao hiện từ
Chàm 2008
3 Trung tâm du lịch Cù Lao Cảng cá Bãi Chính quyền 2,9 tỷ Đấu
Chàm Làng Hội An thầu

Nguồn: Phòng thương mại –du lịch Hội An

Tuy nhiên, các dự án đầu tư du lịch này chưa được tiến hành đánh giá chi tiết về tác động môi
trường và xã hội mà nó sẽ đem lại. Đầu tư trực tiếp nước ngoài cũng gặp nhiều trở ngại vì lý do
quốc phòng, gần đây nhất là dự án Cung hội nghị của IOC và một số nhà đầu tư Nhật Bản đến
khảo sát nhưng không quay lại. ‘Đề án phát triển du lịch clc đến năm 2015’ đang được BQL KBTB
phối hợp với chính quyền địa phương soạn thảo. Các đề án phát triển du lịch khác đã được đưa
ra bao gồm:
• Phát huy và khai thác tiềm năng CLC với một sản phẩm du lịch sin hthái văn hóa góp phần
cải thiện cuộc sống nhân dân, do UBND xã Tân Hiệp soạn thảo.
• Tổ chức khai thác dịch vụ du lịch tại cảng cá clc, do Phòng thương mại du lịch Hội An soạn
thảo.
• Một số đề xuất nhằm làm thuận tiện hơn quy trình đưa khách du lịch tại đảo clc, do Phòng
thương mại du lịch Hội An soạn thảo.
• Khai thác thuyền gỗ và thuyền, thúng đáy kính nhằm hỗ trợ phát triển cộng đồng tại clc,
do UBND xã Tân Hiệp soạn thảo.

130
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Do thiếu một cơ chế quản lý thống nhất và chưa phối hợp chặt chẽ trong hoạt động du lịch giữa
đất liền với đảo nên hầu hết các dự án trên đều chưa được thực hiện một cách hiệu quả. Ngay
cả hiện nay, khi BQL KBTB đang soạn thảo đề cương ‘phương án thu phí tham quan KBTB CLC
đã vấp phải khó khăn như cơ chế quản lý tài chính (do ai, KBTB hay thị xã Hội An??) và do chồng
chéo các loại phí, chưa kể đến hàng loạt các thủ tục bắt buộc để phương án được phê duyệt.

Trong thời gian Dự án có hai khoá đào tạo riêng biệt về du lịch được tổ chức. một khóa ngắn hạn
10 ngày về khách sạn nhà hàng và tiếng Anh cơ bản đã được giảng dạy cho 57 người dân đảo
do trường Trung cấp thương mại số 2, Đà Nẵng thực hiện. trong năm 2005, 12 thanh niên đã
theo học lớp nghiệp vụ hướng dẫn viên du lịch. Tuy nhiên, không có ghi nhận nào về kết quả và
tình hình hiện tại của các học viên của khoá đào tạo này. Không một ai trong số 12 học viên từ
khoá đào tạo này tiếp tục làm việc trong nghề, nhiều phần do kỹ năng còn kém và chưa có điều
kiện làm việc thường xuyên. Hầu hết trong số đó đã chuyển vào đất liền và làm nhiều nghề khác
nhau. Trung tâm khách du lịch cho đến thời điểm tiến hành khảo sát vẫn chưa đi vào hoạt động
nên còn quá sớm để nói về tác dụng và sự đóng góp của Trung tâm cho hiệu quả quản lý KBTB
cũng như mang lại lợi ích cho cộng đồng địa phương.

2.4. Đề xuất cho các bước tiếp theo

2.4.1. Cơ hội Sinh kế thay thế

Bất kỳ SKTT nào cũng cần phải thân thiện môi trường và hướng đến người nghèo. Cần tiến hành
nghiên cứu thị trường cho sản phẩm cuối cùng một cách cẩn trọng trước khi triển khai sinh kế
mới tại cộng đồng. Trung tâm Du khách, ngoài việc phục vụ cho mục đích du lịch còn là nơi tuyên
truyền cho cộng đồng. Do đó, bên cạch các tranh ảnh, vật trưng bày, cần có thêm các bảng thông
tin về KBTB phục vụ cho mục đích nâng cao nhận thức cộng đồng. Ví dụ, ý nghĩa đa dạng sinh
học của rạn san hô, tại sao phải bảo vệ chúng, động lực thúc đẩy và cơ sở thành lập các KBTB,
những việc được và không được phép thực hiện trong KBTB, đặc biệt quan trọng là các quy chế
của KBTB Cù Lao Chàm. Các thông tin này cần được trình bày bằng cả hai thứ tiếng Anh và Việt.
Nhất thiết phải có kế hoạch quản lý tốt để khai thác được tối đa giá trị sử dụng của Trung tâm Du
khách. Hiện tại, trung tâm tại Cù Lao Chàm còn được sử dụng để là trụ sở của đội tuần tra, chưa
thực sự đóng góp nhiều vào nâng cao nhận thức cho cộng đồng.

Du lich thúng đáy kính : Hính thức du lịch thúng đáy kính không được đưa vào hoạt động cho dù
loại hình dịch vụ này đã được phát triển thành công và rất được du khách ưa chuộng tại NTB thí
điểm của MPA. Một vài ngư dân địa phương đề xuất thử nghiệm loại hình này nhưng trước tiên
họ cần được đào tạo kỹ thuật như đào tạo các kỹ năng trực tiếp, tiếng Anh và kiến thức cơ bản
về MPA.

Nuôi trồng thuỷ sản: Nuôi trồng thủy sản (tôm hùm, hải sâm…) được đa số người dân yêu thích
và muốn thực hiện như là SKTT của họ. Tuy nhiên, với các điều kiện địa lý thực và thời tiết diển
hình ở Cù Lao Chàm, phát triển nuôi trồng thuỷ sản nên kiểm tra kỹ càng để đánh giá các điều
kiện kỹ thuật và có các phương thức phù hợp.

Nấu ăn và đón khách: Theo các vị lãnh đạo xã, đã có hai khóa đào tạo liên quan đến lĩnh vực này
và thu hút lượng lớn hộ đăng ký học, tuy nhiên hiện nay các khóa này vẫn chưa được tổ chức.
Với định hướng trở thành điểm thu hút du khách và phát triển theo hướng dựa vào du lịch của
chính quyền Cù Lao Chàm, đây là lĩnh vực có tiềm năng lớn với vai trò SKTT. Các khoá đào tạo
cơ bản và nâng cao cho phụ nữ tại Cù Lao Chàm để có thể cung cấp cho khách du lịch dịch vụ
ăn uống chất lượng cao. Nhiều người khi trả lời câu hỏi khảo sát đã bày tỏ ý muốn chuyển từ

131
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

nghề đánh cá sang vận chuyển khách nhưng nghề này lại có những đòi hỏi đặc biệt (tàu chuyên
dụng, đào tạo lái thuyền…). Một vài mô hình du lịch tự phát ở cộng đồng địa phương trước đó
đã được áp dụng ngẫu nhiên trong cộng đồng như mô hình xây dựng nhà nghỉ của ông Dương
ở Bãi Ông... Đây có thể coi là một nền tảng tốt để tổ chức đào tạo và ứng dụng các mô hình thí
điểm phù hợp cho các loại hình kinh doanh này trên đảo.

Các tiềm năng khác nhưng do thời gian hạn hẹp nên nghiên cứu này chưa thể đề cập tới là: trà
thảo dược, cây thuốc…

2.4.2. Du lịch

Có thể khẳng định, mục tiêu phát triển du lịch tại Cù Lao Chàm là du lịch sinh thái, khám phá thiên
nhiên và bảo vệ môi trường. Đây cần được coi là tiêu chí chủ đạo trong tất cả các kế hoạch phát
triển du lịch. Vì thế, bất cứ dự án đầu tư nào cũng cần trải qua các bước đánh giá tác động môi
trường và các đánh giá cần thiết khác đảm bảo nó phù hợp với yêu cầu trên.

Đề xuất về phát triển và quy hoạch tổng thể du lịch Cù Lao Chàm đã được trình bày rất chi tiết
trong các nghiên cứu của chuyên gia du lịch sinh thái, Munch-Petersen, các kiến nghị khác được
trình bày như sau:
 Phối hợp với trung tâm thương mại du lịch Hội An, các công ty cung cấp dịch vụ du lịch,
lặn biển... trong việc quy hoạch phát triển du lịch và thu hút du khách và đầu tư vào KBTB. Các
công ty lặn biển cũng là đối tác đắc lực giúp phổ biến quy chế quản lý của KBT đến du khách,
giúp cho công tác bảo tồn được thực hiện một cách hiệu quả. Các công ty này cũng có thể đóng
góp nhiều (cả về tài chính và kỹ thuật) vào công tác bảo tồn vì gắn liền với lợi ích của họ.

 Phát triển các tours và tuyến du lịch đa dạng… nhằm vào đối tượng du lịch sinh thái và du
lịch mạo hiểm.
 Xác định thị trường du lịch tiềm năng, loại hình du khách nào bạn muốn thu hút? Du khách
đi bụi hay cao cấp, nội địa hay quốc tế? Nghiên cứu và phát triển các loại hình dịch vụ du lịch đa
dạng, hấp dẫn du khách như tour leo núi, lặn đêm v.v…

Du lịch có thể coi là công cụ hữu hiệu thúc đẩy nền kinh tế đảo. Nó sử dụng tất cả các loại hình
sản phẩm từ việc sử dụng lao động địa phương đến tiêu thụ hàng hóa dịch vụ và thực phẩm địa
phương. Tuy nhiên trong trường hợp Cù Lao Chàm, một kế hoach phát triển du lịch theo từng giai
đoạn cần phải được soạn thảo, trong đó nhấn mạnh tầm quan trọng của bảo tồn và bền vững. Cả
KBTB và người dân đảo đều là những đối tác quan trọng trọng phát triển du lịch, do đó sẽ là một
phần không thể thiếu trong việc ra quyết định phê duyệt quy hoạch phát triển du lịch.

3. KBTB đang thành lập Côn Đảo

3.1. Hiện trạng KBTB

“Bảo tồn và sử dụng bền vững đa dạng sinh học biển và ven biển tại quần đảo Côn Đảo” là một
dự án kéo dài 3 năm bắt đầu từ năm 2006. Dự án do UNDP-GEF đồng tài trợ với Danida. UBND
tỉnh Bà Rịa–Vũng Tàu là đối tác dự án và WWF Việt Nam chịu trách nhiệm hỗ trợ về mặt kỹ thuật
cho dự án.

132
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Dự án tìm kiếm sự cải thiện quản lý tại Côn Đảo với cộng đồng tham gia ngày càng nhiều. Một mục
tiêu quan trọng là quan tâm được đầy đủ hơn mối liên kết giữa bảo tồn đa dạng sinh học và phát
triển kinh tế xã hội trong quản lỹ và sử dụng bền vững tại khu vực. Các sáng kiến hỗ trợ sinh kế
thay thế (ít nhất 02 mô hình) sẽ được triển khai song song với xây dựng và thực hiện một KBTB đa
phân vùng. Mục tiêu chung nhất là giảm áp lực lên nghề cá và sinh cảnh rạn san hô trong khi vẫn
đảm bảo sinh kế không bị ảnh hưởng và được cải thiện. Sáng kiến SKTT (thí điểm, chiến lược sinh
kế chung của KBTB) sẽ được xác định, xây dựng và triển khai theo hướng tiếp cận:
1) Hướng đến đối tượng nghèo trong cộng đồng phụ thuộc chủ yếu vào nguồn lợi (đang
cạn kiệt) và/hoặc bị ảnh hưởng bởi quy chế KBTB
2) Xây dựng và triển khai phương án sinh kế cho toàn bộ cộng đồng với trọng tâm là nhóm
ngư dân và tiến hành thí điểm SKTT
3) Thiết lập hệ thống cho phép đo đạc các Chỉ báo liên quan nhằm tìm hiểu: a) mục tiêu bảo
tồn có đạt được hay chưa, và b) mục tiêu phát triển kinh tế xã hội có thể đo đếm được

3.2. Bài học hỗ trợ sinh kế và sinh kế thay thế

Đến nay, chưa có hoạt động hỗ trợ sinh kế hay sinh kế thay thế nào được Dự án tiến hành. Tuy
nhiên, một vài năm trước đây, 13 mô hình thí điểm được thử nghiệm tại Côn Đảo với sự giúp đỡ
của UBND tỉnh. Để tìm được tài liệu về các hoạt động này là rất khó bởi chúng đã được tiến hành
cách đây trên 7 năm và lại không có bản ghi chép chính thức nào được giữ tại Côn Đảo.

Nhóm nghiên cứu WWF đã tiến hành thảo luận có sự tham gia của các hộ dân đã thực hiện các
chương trình sinh kế thay thế này và các ngành nghề khác được phát triển riêng rẽ độc lập gần
đây. Một nhóm 21 người tham gia vào 5 chương trình sinh kế thay thế khác nhau thảo luận về
kinh nghiệm và các bài học rút ra với các ý kiến cá nhân về nguyên nhân thành công hay thất
bại của mình. Các ý kiến khác về sinh kế thay thế tiềm năng cũng được thảo luận trên phương
diện các yêu cầu đầu vào, thị trường, và các rào cản, khó khăn trong việc phát triển chúng. Mục
đích của buổi thảo luận là nhằm rút ra các bài học và tạo điều kiện thuận lợi cho cộng đồng địa
phương trong việc suy nghĩ một cách kỹ lưỡng về các cơ hội sinh kế thay thế tiềm năng ở Côn
Đảo. Chưong trình sinh kế thay thế trước với nhiều mức độ thành công khác nhau cho mỗi hoạt
động và chỉ còn một hay hai hoạt động là đang được tiếp tục. Nhìn chung, nguyên nhân thất bại
của các hoạt động đó là:
• Các ý tưởng sinh kế mới không xem xét một cách kỹ lưỡng đến thực tế là Côn Đảo là một
hòn đảo xa bờ và là thị trường tách biệt
• Thiếu các dịch vụ hỗ trợ kỹ thuật và đi kèm theo nhằm đảm bảo các hộ dân có thể nhận
được đầy đủ sự hỗ trợ nhằm phát triển công nghệ mới

Bài học từ các nỗ lực phát triển sinh kế thay thế truớc đây là rất quý giá. Tuy nhiên, do hầu hết
chương trình đều là các hoạt động nông nghiệp nên các kinh nghiệm không thể ứng dụng trược
tiếp vào hợp phần LMPA với trọng tâm lại là sinh kế cho các hộ ngư dân. Các hộ dân nghèo nhất
và hầu hết các hộ ngư dân ở Côn Đảo đều không có điều kiện có đất sản xuất nông nghiệp.

3.3. Các thông tin và dữ liệu kinh tế xã hội sẵn có

Vào tháng 12/2006, Dự án Côn Đảo (PMU) đã ký hợp đồng tư vấn độc lập nhằm tiến hành nghiên
cứu về kinh tế xã hội ở Côn Đảo để thu thập thông tin và dữ liệu cơ sở. Cuộc khảo sát cơ sở đã

133
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

cho rất nhiều thông tin hữu dụng và cung cấp thông tin bối cảnh chung về tình hình kinh tế Côn
Đảo. Dữ liệu về sinh kế được thu thập qua 37 cuộc khảo sát với các hộ ngư dân và các hoạt
động Đánh giá nông thôn có sự tham gia (PRA). Đã có được nhiều dữ liệu có giá trị nhưng vẫn
cần có các nghiên cứu sâu hơn để xác định kỹ đối tượng mục tiêu và hiểu rõ hơn về điều kiện
sống của họ.

Nghiên cứu về sinh kế hiện đang được tiến hành với sự giúp đỡ từ WWF. Kết quả của nghiên
cứu này, dự kiến trong tháng 6/2007, sẽ cung cấp phân tích chi tiết hơn về sinh kế địa phương,
các vấn đề cơ bản và cơ hội cho từng nhóm đối tượng. Những thông tin và phân tích này sẽ tạo
điều kiện cho việc xác định và đánh giá các hoạt động hỗ trợ sinh kế tiềm năng và các hoạt động
sinh kế thay thế phù hợp nhất với cộng đồng địa phương và nhóm đối tượng nghiên cứu. Cơ sở
dữ liệu của tất cả các hộ dân cũng đã được xây dựng nhằm tạo điều kiện theo dõi và đánh giá
tác động của các hộ trợ từ KBTB và hợp phần LMPA.

3.4. Cấu trúc thể chế phát triển cộng đồng

Côn Đảo đang xây dựng một Nhóm tư vấn cộng đồng (NTVCĐ). Theo các văn kiện Dự án,
NTVCĐ sẽ đóng vai trò tích cực trong việc giám sát và cung cấp thông tin thích hợp cho Dự án
Côn Đảo nhằm tiến hành các hoạt động của dự án. Nhóm sẽ họp mặt ít nhất ba tháng một lần.
Nhóm bao gồm các lãnh đạo ở Côn Đảo và các đại diện từ Hội Nông dân, Hội Phụ nữ, Đoàn
Thanh niên, ngư dân đánh bắt gần bờ và xa bờ và các lực lượng quân đội ở Côn Đảo.

NTVCĐ hiện đang được sự hỗ trợ tích cực của chính quyền địa phương. NTVCĐ, hay các nhóm
trực thuộc, ở giai đoạn này là cơ quan hợp lý nhất có thể đảm nhiệm việc điều phối và phát triển
các hoạt động hỗ trợ sinh kế và sinh kế thay thế ở Côn Đảo. Tuy nhiên, việc hợp tác chặt chẽ với
nhóm đối tượng là rất quan trọng đối vơi sự thành công của một đơn vị phát triển cộng đồng.

Hội Nông dân, Hội Phụ nữ, Đoàn Thanh niên đều hoạt động ở Côn Đảo và 9 khu dân cư đều có
trưởng khu dân cư. Thông qua NTVCĐ hay các cơ chế khác, những người này đang là những tổ
chức quan trọng cho việc tiến hành hoạt động sinh kế bền vững trong và xung quanh các KBTB
(LMPA) ở Côn Đảo.

3.5. Tổng quan về sinh kế tại địa phương

Cộng đồng dân cư tại Côn Đảo bao gồm một vài nhóm kinh tế xã hội khác nhau với nghề nghiệp,
tài sản và hoàn cảnh khác nhau. Cũng có một nhóm nhỏ dân cư là người dân tộc thiểu số nhưng
yếu tố dân tộc không gây ảnh hưởng lớn đến chiến lược sinh kế. Yếu tố quan trọng hơn đối với
chiến lược sinh kế là thời gian các hộ dân / hộ gia đình sống tại Côn Đảo. Điều này ảnh hưởng
đến cơ hội sử dụng đất đai và tham gia vào đời sống xã hội của đảo.

Có đất sản xuât nông nghiệp và có đất sinh sống là một yếu tố quan trọng ở Côn Đảo. Hầu hết
đất đều được nhập vào Vườn Quốc Gia Côn Đảo và là rừng bảo hộ, trên thực tế là không thể hay
không được phép dùng. Nhà nước sở hữu phần lớn chỗ đất còn lại. Nhiều cư dân địa phương
đã xây nhà trên đất không thuộc quyền sử dụng hoặc xây nhà trái phép.

Thành phần dân cư trên đảo được phân làm 3 loại:


• Dân có hộ khẩu thường trú
• Dân chưa đăng ký hộ khẩu
• Dân đăng ký tạm trú

134
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Dân cư từ đất liền đã chuyển đến Côn Đảo từ hàng thế kỷ trước để tìm kiếm cơ hội sinh sống khá
hơn. Đa phần trong số 6% tăng dân số hàng năm của đảo là người dân từ đất liền. Nhiều người
trong số họ ra đảo để sống cùng người thân hiện đang ở đảo. Một bộ phận lớn trong số họ không
phải là người có hộ khẩu chính thức ở Côn Đảo. Nhiều hộ dân đã trông chờ để có hộ khẩu chính
thức từ vài năm nay. Cũng rất nhiều hộ trong số các hộ dân nghèo nhất là các hộ chưa đăng ký
hộ khẩu.

Khoảng 25% dân số Côn Đảo là tạm trú. Con số này bao gồm cả người làm thuê cho các doanh
nghiệp địa phương, công nhân xây dựng và các cán bộ nhà nước. Nhìn chung, họ có đăng ký
tạm trú và là những người tương đối khá giả. Cũng có một bộ phận dân cư đang sống ở Côn Đảo
làm việc trọng quân đội. Hiện tại, rất nhiều dân cư từ đất liền được tuyển dụng làm cho các cơ
quan nhà nước tại địa phương bởi dân cư địa phương không có đủ trình độ và học vấn để đảm
nhận các công việc trên.

Một bộ phận lớn dân cư làm nghề chài lưới và vận chuyển bằng thuyền ở cảng Bến Đầm. Vào
lúc đông đúc có thể lên tới trên 1000 người; có ảnh hưởng quan trọng đến kinh tế, xã hội và cả
môi trường.

Các nguồn thu nhập chính của người dân trên đảo gồm:
• Viên chức nhà nước và hành chính công
• Các hộ buôn bán lẻ và các doanh nghiệp nhỏ
• Công nhân viên của các doanh nghiệp nhỏ, chủ yếu là làm dịch vụ bến cảng
• Nông nghiệp, đặc biệt là chăn nuôi
• Đánh bắt cá
• Lao động làm thuê, chủ yếu là xây dựng

Côn Đảo có điều kiện tiếp cận nước sạch tốt, có một bệnh viện và các dịch vụ giáo dục khá tốt.
Có điện cung cấp đủ nhưng không ổn định. Cơ sở hạ tầng vật chất tương đối phát triển.

3.6. Đối tượng nghiên cứu

Các hộ dân là đối tượng hỗ trợ của hợp phần là các hộ rất nghèo và các hộ bị ảnh hưởng bởi
KBTB, chẳng hạn cộng đồng đánh bắt địa phương và các thợ lặn.

Hộ nghèo: Nhìn chung, Côn Đảo không phải là một huyện nghèo. Dữ liệu chính thức của Sở
LĐ-TB-XH đã xác định có 105 hộ thuộc diện nghèo và cận nghèo (7.8%) và hơn 51 hộ vừa thoát
nghèo. Theo cuộc khảo sát cơ sở về mức sống, khoảng gần 10% số hộ được coi là hộ nghèo15.
Các hộ này được coi là nghèo bởi họ không có đất, thiếu vốn, thất nghiệp, chưa có hộ khẩu và /
hoặc là trong gia đình có người già, ốm yếu.

Hộ ngư dân: Cuộc khảo sát cơ sở đã thống kê được có khoảng 50 hộ ngư dân rải rãi trong 9 khu
dân cư. Tuy nhiên, dữ liệu gần đây từ các khu dân cư lại cho thấy có khoảng 100 hộ coi nghề
biển là nghề chính của gia đình. Con số thống kê lớn hơn này lại được bổ sung bằng thực tế là có
khoảng 80 thuyền được đăng ký tại Côn Đảo và nhiều thuyền nhỏ hơn không có đăng ký. Ngược
lại với các vùng có KBTB khác, cộng đồng ngư dân chỉ chiếm không đến 10% dân số. Ngoài ra,
một vài hộ chỉ đánh cá theo mùa vụ.

15 Dựa vào bản đánh giá mức sống của 5 trong số 9 khu dân cư. Đánh giá mức sống mới được hoàn thành ở
các khu dân cư còn lại

135
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Nhìn chung, cộng đồng ngư dân địa phương tương đối nghèo và các hộ ngư dân thường là các
hộ thiếu đất nông nghiệp. Trong số 52 hộ ngư dân qua cuộc khảo sát cơ sở, 12 hộ được coi là
nghèo và 25 cận nghèo. Phần lớn ngư dân xuất thân từ các gia đình đã sống lâu đời ở Côn Đảo
qua nhiều thế hệ. So với số lớn tàu đánh cá xa bờ đỗ tại cảng Bến Đầm, những ghe đánh cá của
dân địa phương nhỏ, phương tiện thô sơ và phần lớn không sử dụng động cơ. Nhìn chung, họ
thường đánh bắt ở khu vực gần bờ. Thuyền có rất nhiều kích cỡ khác nhau và ngư dân không
có thuyền cũng có thể được thuê lên tàu đi biển.

Thợ lặn và thu nhặt sò, ốc: có ít nhất 10 hộ dân làm nghề thợ lặn thương mại, lặn để bắt sò, bắt
cá và tôm hùm trong rạn san hô. Đối với các hộ này, thu nhập từ lặn là nguồn thu nhập quan trọng
có lẽ sẽ bị giảm sút khi kế hoạch phân vùng KBTB được thực hiện. Nhiều hộ cũng thu lượm sò,
ốc tại bãi lầy trong vùng triều mỗi khu thủy triều thấp. Tuy đây không phải nguồn thu nhập chính,
thu nhập và thức ăn từ hoạt động này cũng sẽ bị ảnh hưởng bởi KBTB.

Nuôi trồng thủy sản: Nuôi trồng thủy sản đang bắt đầu thu hút đầu tư tại Côn Đảo. Ngoài hoạt
động nuôi ngọc trai ở Côn Đảo trên vịnh, hoạt động nuôi trồng thủy sản hiện tại chỉ hạn chế ở
nuôi cá mú lồng ở vịnh Bến Đầm.

Hầu hết các hộ dân đều có nhiều hơn một nguồn thu nhập. Chẳng hạn, một vài chủ thuyền có
thể sử dụng thuyền để vận chuyển hàng hóa và hơn nữa là dùng làm thuyền chở khách du lịch.
Chăn nuôi cũng là một nghề phổ biến. Các nguồn thu nhập khác cũng đặc biệt quan trọng đối với
cộng đồng vì vào mùa bão thì người dân phải ngừng đi biển trong vài tháng trong năm.

Các nghiên cứu sâu hơn sẽ nêu rõ các hộ nào trong số những nhóm này sẽ phải chịu tác động
tiêu cực từ KBTB. Cần lưu ý rằng cả ngư dân địa phương và từ nơi khác đến đều cho biết lượng
cá đánh bắt được theo cùng cách cũ đã giảm hơn so với trước. Đây dần thành một vấn đề lớn
cho sinh kế địa phương, không chỉ cho cộng đồng ngư dân mà còn cả các dịch vụ liên quan đến
đánh bắt xa bờ.

3.7. Khó khăn, hạn chế

- Giá của dê nuôi đang giảm do cung cầu thị trường


- Giá của bò nuôi hiện đang ổn nhưng không chắc chắn có bị giảm nữa trong tương lai
không
- Tại địa phương, gà, vịt đang được giá nhưng lại đang có lo ngại về cúm gia cầm

3.8. Tổng quan kinh tế địa phương

Các hoạt động kinh tế của huyện Côn Đảo chủ yếu thuộc 3 ngành16:
1) Thương mại và dịch vụ (58%)
2) Công nghiệp và Xây dựng (28%)
3) Nuôi trồng thủy sản và nghề biển (14%)

Hầu hết cư dân ở Côn Đảo làm việc cho nhà nước. Theo thống kê có khoảng 25% tổng số hộ
dân làm cán bộ cho nhiều cơ quan ban ngành khác nhau của nhà nước. Xây dựng cũng là một
ngành quan trọng, do việc xây dựng các công sở và cơ sở hạ tầng phục vụ du lịch. Hai nghề này
đều sử dụng nhân lực từ đất liền.

16 Báo cáo kinh tế xã hội cơ sở năm 2006

136
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Nghề đánh cá, nếu tính trực tiếp, thì chỉ chiếm một phần nhỏ trong các hoạt động kinh tế, thu
nhập và tuyển dụng của đảo. Tuy nhiên, nếu xét một cách gián tiếp, nghề biển lại là một ngành
nghề rất quan trọng đối với kinh tế của Côn Đảo. Dân cư Côn Đảo phục vụ hang nghìn tàu
chuyên chở và đánh bắt cá đậu ở cảng Bến Đầm, cung cấp các dịch vụ giải trí, đá, nước uống,
nhiên liệu, thức ăn và các nhu yếu phẩm cần thiết. Đặc biệt, nghề làm đá và buôn bán nhiên liệu
đang là các nghề chính thu hút đến hang trăm lao động của địa phương.

Ngoài các dịch vụ phục vụ cho cảng biển, mua bán và chế biến hải sản cũng là một ngành công
nghiệp quan trọng. Tuy không phải là thị trương tiêu thụ hải sản tươi chủ yếu, người dân đảo vẫn
bán mực khô, nước mắm và các sản phẩm chế biến từ hải sản khác. Như thế, duy trì và bảo năng
suất của các nguồn tài nguyên biển chính là yếu tố quan trọng đối với sự phát triển giàu mạnh
của nền kinh tế và cộng đồng địa phương.

Nền kinh tế Côn Đảo đã phải trải qua một sự chuyển đổi dài do các quá trình di cư, do việc phát
triển quản lý các nghành dịch vụ và du lịch. Nền kinh tế đã thay đổi từ chỗ lạc hậu, phụ thuộc chủ
yếu vào nông nghiệp và ngư nghiệp sang một nền kinh tế theo hướng dịch vụ. Cơ sở hạ tầng vật
chất của đảo cũng đã được xây dựng. Theo hướng đi này, đảo cũng vừa nâng cấp sân bay và
đặc biệt là cảng Bến Đầm, là những bước đi quan trọng và là yếu tố then chốt, tạo cơ sở cho sự
phát triển kinh tế huyện đảo. Việc mở rộng nâng cấp cơ sở vật chất của cảng như dự kiến cũng
là một bước phát triển quan trọng. Ngoài các cơ hội phát triển kinh tế cho cộng đồng địa phương,
sự phát triển này cũng đem lại các tác động về xã hội và môi trường.

Du lịch Côn Đảo đang ở trong những bước phát triển đầu tiên song lại mang đến rất nhiều cơ hội
tiềm năng cho đảo. Côn Đảo là một hòn đảo rất thu hút khách du lịch bởi vẻ đẹp tự nhiên và cả
các nét văn hóa, lịch sử của đảo. Côn Đảo cũng tương đối dễ đến, hàng tuần đều có vài chuyến
bay từ TP Hồ Chính Minh ra đảo.

Nuôi trồng thuỷ sản cũng là một trong những bước phát triển đầu tiên của đảo. Trang trại nuôi
ngọc trai ở Côn Đảo là một trong những dự án có vốn đầu tư lớn của Nhật bản được dự kiến sẽ
bắt đầu đi vào sản xuất trong năm nay. Phát triển nuôi trồng thủy sản cũng cần phải được lên kế
hoạch kỹ càng nhằm đảm bảo một môi trường bền vững và đảm bảo chia sẻ lợi ích cho người
dân địa phương.

3.9. Cân nhắc thị trường

Côn Đảo nằm cách bờ khoảng 180 km tính từ đất liền và do đó là một hòn đảo tách biệt với thị
trường trên đất liền cả về đầu vào và đầu ra của sản phẩm. Thị trường bản địa nhỏ và hầu hết
các hàng hóa thực phẩm đều được chuyển từ đất liền vào. Điều này sẽ làm tăng chi phí và giảm
tính tin cậy của nguồn cung cấp hàng hóa từ đất liền lên đảo. Nó cũng làm giảm tính cạnh tranh
của các sản phẩm sản xuất ở đảo bán trên đất liền.

Thị trường du lịch địa phương và thị trường tại cảng Bến Đầm đều tăng trưởng và cho thấy cơ
hội đối với các nhà sản xuất địa phương. Cả hai nhóm khách hàng của hai thị trường nói trên
đều muốn mua hàng hóa và dịch vụ trên đảo mà các nhà cung cấp dịch vụ ở đây có ưu thế cạnh
tranh so với đất liền.

Trong vài năm trở lại đây, một vài doanh nghiệp chế biến hải sản của nhà nước ở Côn Đảo đã
đóng cửa hoặc chuyển vào đất liền. Phân tích nguyên nhân của các hiện tượng này sẽ giúp ích
cho việc tìm hiểu thị tiềm năng của thị trường Côn Đảo.

137
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

3.10. Khuyến nghị / Cơ hội

3.10.1. Nền kinh tế địa phương

Các chiến lược hỗ trợ sinh kế cần phải có những nhận thức rõ về xu hướng kinh tế xã hội và kế
hoạch phát triển. Ví dụ, các thay đổi đáng kể đang diễn ra đối với nền kinh tế Côn Đảo, đặc biệt
là sự phát triển của cảng và các dịch vụ liên quan và sự phát triển của ngành du lịch. Nền kinh
tế Côn Đảo tương đối mạnh và đang phát triển, bằng chứng là tỉ lệ dân di cư ra đảo ngày càng
nhiều. Xây dựng, dịch vụ cảng và chế biến hải sản đang là những ngành công nghiệp quan trọng
đem lại thêm các cơ hội việc làm cho người dân địa phương. Cần hiểu rõ những thay đổi này để
tận dụng tốt các cơ hội. Điều này đặc biệt đúng với Côn Đảo khi cộng đồng ngư dân chỉ chiếm
một phần nhỏ trong tổng số dân của địa phương và các ngành công nghiệp ngoài nghề biển đang
trở thành các nhà tuyển dụng tiềm năng.

3.10.2. Hỗ trợ sinh kế

Cần ưu tiên phát triển sinh kế hiện tại và tạo dựng môi trường kinh tế cho phép người dân địa
phương phát triển sinh kế. Như thế, các hoạt động hỗ trợ sinh kế cần tập trung vào hỗ trợ phát
triển bền vững cho các ngành công nghiệp trọng điểm. Do đó, Côn Đảo cơ sở hạ tầng vật chất
của đảo được xây dựng khá tốt. Nước sạch và điện là hai yếu tố quan trọng cho sự phát triển của
các ngành công nghiệp trọng điểm và cả hai đều đã hoặc đang được nhà nước nâng cấp. Sân
bay đã được nâng cấp và cũng đã có kế hoạch mở rộng và cải tiến cảng biển.

Hoạt động hỗ trợ sinh kế cần phải tập trung vào hỗ trợ cho cộng đồng địa phương, đặc biệt là các
nhóm mục tiêu, nhằm tạo lợi ích từ sự phát triển kinh tế này. Những hỗ trợ này có thể dưới nhiều
dạng khác nhau như cung cấp thông tin, đào tạo, cơ chế tín dụng.

Hỗ trợ ngư dân địa phương: ở Côn Đảo chỉ có một cộng đồng ngư dân khá nhỏ. Cộng đồng này
có thể cũng bị ảnh hưởng xấu bởi KBTB trong thời gian ngắn nhưng lại hưởng lợi từ nó lâu dài.
Nguồn tài nguyên khá dồi dào ở đảo đáng lẽ ra hoàn toàn có thể tạo thu nhập tốt cho một nhóm
nhỏ người dân địa phương này. Việc thực thi tốt hơn các quy chế khai thác hải sản hiện tại và
quản lý tốt các nguồn tài nguyên biển địa phương như cấm lưới rê, hoặc dành riêng việc đánh
bắt gần bờ cho các thuyền đăng ký của địa phương sẽ bảo đảm duy trì hay thậm chí làm tăng
sản lượng đánh bắt cho ngư dân địa phương.

Cần lưu ý rằng việc cầu cảng địa phương vừa đóng cửa đối với toàn bộ tàu đánh cá địa phương
đã gây tác động lớn đến cộng đồng ngư dân. Tác động của quy chế này lên cộng đồng ngư dân
địa phương trên thực tế còn lớn hơn ảnh hưởng của KBTB. Cần có giải pháp cho vấn đề này.

Các hoạt động sinh kế thay thế cần dựa trên các hiểu biết về tài sản của nhóm đối tượng, nền
kinh tế và thị trường địa phương

3.10.3. Các cơ hội sinh kế thay thế

Khảo sát kinh tế xã hội cơ sở đã điều tra 36 hộ dân từ cộng đồng ngư dân địa phương về các cơ
hội sinh kế thay thế. Hầu hết các hộ ngư dân được phỏng vấn cho biết họ muốn chuyển nghề từ
nghề biển sang các hoạt động khác, bao gồm: nuôi trồng thủy sản (39%), nuôi gia súc (30%), buôn
bán (19%); nông nghiệp, chăn nuôi gia cầm và dịch vụ du lịch cũng như làm cán bộ nhà nước mỗi
nghề 3%. Theo phỏng vấn các hộ dân, hai khó khăn lớn nhất khi muốn chuyển nghề cho hộ nghèo
/ hộ ngư dân là (i) kiến thức và kỹ năng để phát triển nghề mới; và (ii) vốn đầu tư ban đầu.

138
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

NTTS
Chăn nuôi gia súc
Buôn bán
Nông nghiệp
Chăn nuôi gia cầm
Dịch vụ du lịch
Cán bộ công chức

Đáng chú ý là, hiện nay du lịch chưa được coi là một cơ hội lớn đối với người dân vì họ cảm thấy
mình không có đủ kỹ năng và phương tiện cần thiết. Các dịch vụ cảng cũng không hấp dẫn, một
phần là do cảng quá xa nơi sinh sống và điều kiện tiếp cận đất đai và quan hệ xã hội để phát triển
kinh doanh du lịch còn hạn chế.

Các ý tưởng hỗ trợ sinh kế gồm:

Dịch vụ cảng
– Dịch vụ dành cho thủ thủy đoàn các tàu đánh cá và vận chuyển, bao gồm sửa chữa tàu
thuyền
– Cung cấp thêm hàng hóa và hàng sản xuất tại địa phương cho thị trường cảng Bến Đầm
 tăng độ tin cậy của nguồn hàng

Nuôi trồng thủy sản


– Phải ít tác động đến môi trường và tạo cơ hội cho các hộ nghèo
– Thị trường cho sản phầm phải được đánh giá kỹ lưỡng (hợp đồng xuất khẩu trực tiếp)
– Nuôi trồng sò và san hô đã được nhắc đến như một gợi ý về sinh kế thay thế

Du lịch
– Nên phát triển từ từ nhằm đảm bảo cộng đồng địa phương có thể tham gia và hưởng lợi
– Phát triển các dịch vụ du lịch như tổ chức tour tham quan và các hoạt động giải trí
– Phát triển các sản phẩm địa phương như đồ lưu niệm, thủ công
– Làm cầu phao và dịch vụ tàu thuyền

Mua bán và chế biến hải sản


– Các cơ hội mới sẽ nảy sinh do việc mở rộng cảng biển và phát triển phương tiện chế biến,
thiết bị đông lạnh

Thay thế nhập khẩu


– Sản xuất các mặt hàng hiện đang phải nhập từ đất liền, ví dụ nuôi gà để phục vụ thị
trường tại chỗ

Câu lạc bộ phát triển cộng đồng

Cộng đồng địa phương phải là trung tâm của quá trình xác định, đánh giá, lựa chọn và triển lhai

139
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

các dự án hỗ trợ sinh kế. Tuy nhiên, cộng đồng cần được hỗ trợ để thực hiện các nhiệm vụ này.
Một ban, hay câu lạc bộ phát triển cộng đồng, cần được thành lập để điều phối, thúc đẩy, và quản
lý cộng đồng tiến hành các nhiệm vụ khác nhau. Hiện đã có một số hình thức nhóm phát triển
cộng đồng tại Côn Đảo, tuy nhiên, theo quan sát thì những nhóm này chưa thực sự có sự tham
gia của nhóm mục tiêu cho hỗ trợ sinh kế từ KBTB.

3.11. Các bước tiếp theo

WWF hiện đang hỗ trợ Dự án Côn Đảo tiến hành khảo sát tham vấn về sinh kế ở Côn Đảo, đặc
biệt là đối với các nhóm đối tượng. Trong khi nhiều thông tin đã được thu thập và nhiều hộ gia
đình được tham vấn, hiện tại vẫn cần nhiều cuộc đối thoại với nhóm ngư dân nhằm xác định
không chỉ chiến lược sinh kế nói chung (với mục đích tạo môi trường kinh tế thuận lợi) mà còn để
xác định các cơ hội cụ thể, bao gồm cơ hội nuôi biển bền vững và/hoặc du lịch sinh thái. Cần đảm
bảo rằng các dự án SKTT không chỉ khả thi về mặt kinh tế mà còn bền vững về mặt môi trường,
do đó Dự án cần chú ý nhiều đến liên kết sự bền vững (chứng nhận sinh thái, tiêu chuẩn, chuẩn
mực) với các hoạt động SKTT. Phải tiếp tục thu thập thêm thông tin để xác định các tác động có
thể gây ra của KBTB, hộ gia đình mục tiêu, và các hoạt động hỗ trợ sinh kế tiềm năng. Dự báo
các khía cạnh của nèn kinh tế như tăng trưởng du lịch và các tác động của việc xây bến cảng,
cũng cần thiết để phân tích các cơ hội cho nhóm mục tiêu.

WWF sẽ làm việc song song với Hợp phần LMPA và các cơ quan có liên quan xây dựng các tiêu
chuẩn và hướng dẫn cho chiến lược sinh kế và KBTB chung. Ngoài các thí điểm tại Côn Đảo,
quan trọng hơn là WWF và Ban quản lý Dự án Côn Đảo, Vườn Quốc gia Côn Đảo, cần phối hợp
chặt chẽ với cộng đồng để xây dựng chiến lược sinh kế cho Côn Đảo dựa trên các bài học kinh
nghiệm và tiêu chuẩn cũng như hướng dẫn, đưa đào tạo vào trong các đề xuất dựn án và kết hợp
hiệu quả với LMPA cũng như các quỹ bảo tồn – giảm nghèo tương tự khác.

4. KBTB Phú Quốc

4.1. Hiện trạng của KBTB

Khu bảo tồn biển Phú Quốc chính thức được thành lập tháng 1/2007 theo Quyết định của UBND
tỉnh Kiên Giang17. KBTB bao gồm 2 khu vực: vùng thảm cỏ biển ở phía Đông Bắc đảo Phú Quốc
và vùng rạn san hô ở cụm đảo nam An Thới. Mặc dù vùng lõi của KBTB và các vùng đệm cũng
được công bố18 (Phụ lục 1 - Bản đồ KBTB Phú Quốc) nhưng các quy định quản lý các vùng chức
năng chưa được ban hành. Theo Quyết định thành lập, UBND tỉnh Kiên Giang phân công Sở
Thuỷ sản và Sở Nội Vụ xây dựng quy định về quản lý và phân vùng chức năng và thành lập ban
quản lý KBTB. Tính đến tháng 4/2007 khi chuyến đi thực địa tới Phú Quốc trong khuôn khổ Hợp
phần LMPA được tiến hành, KBTB vẫn chưa có văn phòng và nhân sự chính thức.

Các kết quả thu được từ các nghiên cứu và chương trình bảo tồn được thực hiện tại Phú Quốc đã
cung cấp nhiều thông tin quan trọng cho việc thành lập KBTB, cụ thể là khảo sát về đa dạng sinh
học biển do Quỹ Quốc tế về Bảo vệ thiên nhiên (WWF) và Viện Hải dương học Nha Trang (NIO)
tiến hành năm 1994, nghiên cứu về san hô của NIO năm 2000, 2002, 2004 và 2005, Chương

17 Quyết định số 19/QD-UBND ban hành ngày 3/1/2007


18 Diện tích cỏ biển gồm 6,825 ha từ ven bờ ra tới 3km từ xã Bãi Thơm tới xã Hàm Ninh với 2,195 ha vùng lõi
và 4,630 ha vùng đệm. Diện tích bảo tồn khu rạn san hô rộng 9,720ha xung quanh đảo ở phía Nam thị xã An Thới với
757.45ha vùng lõi và 8,692.95ha vùng đệm.

140
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

trình của WWF về bảo tồn Dugong, rùa biển và thảm cỏ biển, các nghiên cứu của dự án của
UNEF/GEF “Ngăn ngừa xu hướng suy thoái môi trường Biển Đông và vịnh Thái Lan”, khảo sát
kinh tế xã hội và nhận thức của cộng đồng địa phương về bảo tồn biển của Sở Thuỷ Sản Kiên
Giang để xây dựng đề án thành lập KBTB, v.v.. Các thông tin từ các dự án trước là rất hữu ích
đối với việc đánh giá sinh kế và thực hiện hợp phần LMPA trong tương lai19.

4.2. Kinh nghiệm về hỗ trợ sinh kế và sinh kế thay thế (AIG)

KBTB bao gồm 2 vùng bảo vệ riêng biệt và cộng đồng dân cư tại mỗi vùng có điều kiện địa lý xã
hội rất khác nhau. Các hỗ trợ sinh kế mà các cộng đồng này nhận được và chiến lược sinh kế
của họ cũng có phần khác nhau.

Nhìn chung, cộng đồng địa phương cũng đã nhận được những trợ giúp về sinh kế trong khuôn
khổ các chính sách giảm nghèo, tạo công ăn việc làm và phát triển cộng đồng của nhà nước và
chính quyền điạ phương. Những hỗ trợ này dưới dạng đầu tư vào phát triển cơ sở hạ tầng, vốn
vay dành cho cải thiện điều kiện vệ sinh ở cấp độ gia đình, một số các chương trình đào tạo và
chuyển giao công nghệ cho sản xuất nông nghiệp, v.v.. Tuy nhiên, ngân sách dành cho hầu hết
các chương trình sinh kế thường không đủ để hỗ trợ cho quá nhiều đối tượng mục tiêu và dàn
trải cho nhiều vùng, nên vốn thường được phân phối nhiều hơn về các vùng mà các chương
trình dễ thực hiện và giám sát hơn cũng như có thể phục vụ tốt hơn cho việc phát triển kinh tế
của huyện Phú Quốc. Từ quan điểm này, cộng đồng dân cư sống gần khu vực thảm cỏ biển ở xã
Bãi Thơm và Hàm Ninh ở một khía cạnh nào đó có lợi thế hơn các cộng đồng dân cư ở khu bảo
tồn rạn san hô thuộc xã Hòn Thơm.

Cho đến nay, chưa có hoạt động SKBT cụ thể nào được tiến hành nhưng một vài mô hình sản
xuất mới đã được cộng đồng địa phương thử nghiệm20.

Xã Hòn Thơm

Từ năm 2003, nuôi trồng thủy sản trên biển đã bắt đầu được tiến hành cho dù đến nay quy mô
của hoạt động này vẫn còn rất hạn chế (cho đến nay số lượng hộ nuôi trồng thủy sản trên biển
chỉ mới dừng lại ở quy mô 5 hộ). Cá mú và cá bớp được nuôi ở phía tây và phía đông đảo Hòn
Thơm và điệp ở phiá tây và phía đông đảo Hòn Rỏi21.

Giống từ thiên nhiên và cá phân được sử dụng làm thức ăn cho cá. Hầu như chưa có hoạt động
khuyến ngư trong khu vực.

Sản lượng nuôi trồng thủy sản hiện tại chưa ổn định vì phụ thuộc vào nguồn giống tự nhiên.

Thị trường cho các loài cá nuôi nhỏ, thường là các nhà hàng hải sản tươi sống trên đảo Phú Quốc
và giá cả cũng rất bấp bênh.

19 Trong cuộc thảo luận gần đây với Sở Thủy Sản Kiên Giang, cơ cấu nhân sự cho KBTB Phú Quốc đã được
xác định. Sẽ có 6 cán bộ KBTB, 3 thành viên thuộc ban giám đốc đã được bổ nhiệm và 3 thành viên khác sẽ được bổ
nhiệm
20 Những mô hình được đề cập đến trong báo cáo là những mô hình sản xuất phổ biến hơn. Ngoài ra, còn có
thể có một số mô hình khác nhưng do thời gian hạn chế, nhóm nghiên cứu chưa thể tìm hiểu kỹ về các mô hình này
21 Địa điểm nuôi trồng cũng thay đổi tùy thuộc theo mùa và chịu ảnh hưởng của gió mùa nhiệt đới

141
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Xã Bãi Thơm và Hàm Ninh

Trong vùng có một số mô hình sản xuất cả ở trên cạn và dưới biển mới được thực hiện. Do có
những điểm tương đồng về các mô hình sản xuất mới ở 2 xã, phần dưới đây mô tả các mô hình
sản xuất mới với các ghi chú cụ thể về các địa điểm thực hiện.
Nuôi ba ba và nuôi cá sấu

Nuôi baba và nuôi cá sấu được tiến hành tại Phú Quốc từ những năm 2003-2004 bởi Hiệp hội
Nuôi Động vật hoang dã tỉnh Kiên Giang. Một nhóm 26 hộ dân ở mũi Hàm Rồng và ấp Đá chồng
xã Bãi thơm đã tham gia nuôi ba ba và cá sấu vào năm 2004. Tại xã Hàm Ninh, số hộ tham gia
nuôi ba ba và cá sấu ít hơn nhiều và số ao nuôi cũng khá phân tán trong toàn xã.

Ba ba và cá sấu là những sản phẩm giá trị cao nhưng cũng yêu cầu vốn đầu tư ban đầu khá lớn (để
chuẩn bị ao nuôi) cũng như để trang trải chi phí trong quá trình nuôi (chi phí thức ăn). Giống được
mua từ đất liền và cá phân được sử dụng làm thức ăn. Hiện tại, có một số hộ đã có thể sản xuất
giống ba ba. Kỹ thuật nuôi ban đầu do Hiệp hội Nuôi Động vật hoang dã tỉnh chỉ dẫn và đôi khi còn
do các cơ sở cung cấp giống chỉ dẫn. Không có ghi nhận về các bệnh dịch hay các vấn đề kỹ thuật
nghiêm trọng nhưng việc bảo vệ vật nuôi không bị trộm cắp khó khăn và mất nhiều công sức.

Do quy mô sản xuất nhỏ lẻ và phân tán, những người nuôi gặp phải rất nhiều khó khăn trong việc
bán sản phẩm. Giá sản phẩm cũng lên xuống thất thường.

Cho tới nay, số lượng các hộ dân tham gia nuôi ba ba và cá sấu cũng đã giảm. Một vài trang trại
đã chuyển thành trang trại nuôi cá nước ngọt (như cá rô, cá da trơn, lươn, ếch, v.v..).

Nuôi trồng thủy sản trên biển – nuôi cá lồng

Nuôi cá lồng (cá mú và cá bớp Rachycentron canadumca) ở xã Bãi Thơm bắt đầu từ năm 2003
và số lượng lồng nuôi cá đang tăng lên. Các lồng bè nuôi chủ yếu trên bãi biển xã Bãi Thơm.

Nuôi cá mú và cá bớp cũng được tiến hành ở khu vực ấp Bãi Vòng và Rạch Tràm, xã Hàm Ninh.

Giống từ thiên nhiên và cá phân được dùng để làm thức ăn nuôi cá. Dịch vụ khuyến ngư còn còn
hạn chế nhưng không có khó khăn kỹ thuật lớn nào cũng như chưa có các vấn đề môi trường
đáng cảnh báo.

Nuôi trồng rong sụn

Nuôi trồng rong sụn được tiến hành vào năm 2001 dọc bờ biển xã Hàm Ninh từ cầu tàu đến ấp
Bãi Vòng.

Giống được mua từ đất liền. Mô hình sản xuất đòi hỏi ít vốn đầu tư và có vẻ phù hợp với điều
kiện của vùng. Theo báo cáo thì rong sụn phát triển rất nhanh và cho năng suất cao. Tuy nhiên,
nghề này chưa phát triển lắm, năm 2002 có 50 ha nuôi trồng rong sụn nhưng đến năm 2005 con
số này chỉ còn là 10 ha. Rong được xuất khẩu sang Nhật nhưng thị trường cho sản phẩm chưa
ổn định (MOFI,2006)

(Xem: Nuôi trồng thủy sản ở ba xã nghiên cứu năm 2000-2005)

Ghi chú từ các thử nghiệm của mô hình sản xuất mới:

142
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Nhìn chung, mô hình sản xuất mới ở KBTB Phú Quốc vẫn còn ở quy mô hạn chế với một số vấn
đề ảnh hưởng đến lợi nhuận, tính bền vững và khả năng nhân rộng mô hình cho cộng đồng. Bên
cạnh đó nhu cầu đầu tư cao và thị trường cho sản phẩm là những thách thức chính cho phần
lớn các mô hình sản xuất do những khó khăn do vị trí địa lý biệt lập của đảo và quy mô sản xuất
nhỏ. Tuy hiện nay không có vấn đề kỹ thuật nghiêm trọng nào xẩy ra đối với các mô hình sản
xuất mới, việc chuyển giao công nghệ và các dịch vụ kèm theo là những vấn đề cần phải cân
nhắc kỹ càng.

4.3. Dữ liệu và thông tin kinh tế xã hội hiện tại

Các nghiên cứu trước đây22 đã thu thập được một số dữ liệu và thông tin về tình hình kinh tế xã
hội trên toàn đảo Phú Quốc và 3 xã thuộc KBTB, bao gồm:
o Dân số (số dân và số hộ gia đình tính đến năm 2005)
o Các hoạt động khai thác khác nhau ở các xã thuộc KBTB
o Sản lượng thủy sản (đánh bắt, nuôi trồng và chế biến)
o Cơ sở hạ tầng vật chất
o Giáo dục và y tế
o Nhận thức của cộng đồng địa phương về bảo tồn biển.

Trong khuôn khổ hoạt động đánh giá sinh kế, các dữ liệu và thông tin bổ trợ cũng được thu thập
bao gồm:

o Thông tin cập nhật về nhân khẩu của ba xã thuộc KBTB với dữ liệu về dân số, số hộ dân,
kết cấu giới (số lượng nam và nữ) , v.v.. cho đến năm 2006
o Thông tin bổ trợ về các nhóm xã hội bao gồm thông tin về dân số ở các nhóm dân tộc khác
nhau, số hộ nghèo và danh sách hộ nghèo tại mỗi ấp của 3 xã, số người trong nhóm hộ
tịch khác nhau tại mỗi xã (có hộ khẩu /chưa có hộ khẩu)
o Thông tin về tình hình kinh tế và các sinh kế chính của cư dân địa phương
o Thông tin bổ sung về nguồn lực vật chất, xã hội, con người, tài chính của của cộng đồng
dân cử ở KBTB
o Thông tin về các hoạt động khai thác và mối liên quan đến sự phân bố các nguồn tài
nguyên (bản đồ tài nguyên)
o Vấn đề sinh kế: nước sạch, điều kiện vệ sinh, nguồn điện, xử lý rác thải

Các dữ liệu và thông tin này được trình bày trong các phụ lục kèm theo và được đưa vào trong
các phần tiếp theo của bản báo cáo này.

(Xem: Một số dữ liệu kinh tể - xã hội của 3 xã nghiên cứu)

22 Các báo cáo với nguồn thông tin kinh tế xã hội của các xã trong khu vực KBTB bao gồm: (i) Đề án thành lập
KBTB Phú Quốc (Sở TS Kiên Giang, 2006); (ii) Điều tra sử dụng nguồn lợi và tính toán giá trị kinh tế của vùng nghiên
cứu rạn san hộ và thảm cỏ biển Phú Quốc giai đoạn 2 (Nguyễn Hữu Ninh và Bùi Thị Kim Oanh, 2007); (iii) Bản thảo
Quy hoạch Phát triển thủy sản khu vực đảo Phú Quốc (Bộ Thủy sản, 2006); (iv) Báo cáo dự thảo Hỗ trợ xây dựng các
nôi dung về bảo tồn đa dạng sinh học trong Đề án Tổng thể Xây dựng các Biện pháp bảo vệ Môi trường đảo Phú Quốc
đến 2010 và Định hướng đến 2020 (IUVN và VEPA, 2006)

143
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

4.4. Cơ cấu thể chế phát triển cộng đồng

Các tổ chức đoàn thể như Hội Nông dân, Hội phụ nữ, Đoàn Thanh niên và Mặt trận Tổ quốc là
những tổ chức có hiểu biết nhiều nhất về kinh tế xã hội và sinh kế của cộng đồng. Những hiệp hội
này đã được thành lập cách đây rất lâu nhằm hỗ trợ chính quyền trong việc thực hiện phát triển
cộng đồng và có mạng lưới thành viên đến tận hộ dân. Họ có kinh nghiệm và khả năng trong việc
huy động cộng đồng. Ở Phú Quốc, Hội Phụ nữ và Hội Nông dân tỏ ra năng động và có nhiều kinh
nghiệm trong các hoạt động hỗ trợ sinh kế như xúc tiến các chương trình tín dụng nhỏ, chuyển
giao khoa học công nghệ, v.v… Sự tham gia của các tổ chức này là rất quan trọng trong việc thực
hiện các hỗ trợ sinh kế và SKBT của hợp phần LMPA cho dù cơ quan nào được lập ra để thực
hiện công việc này.

4.5. Tổng quan về sinh kế của địa phương

Như đã nói ở trên, chiến lược sinh kế của các cộng đồng thuộc KBTB là khác nhau. Trong phần
này mô tả cụ thể hơn các sinh kế của cộng đồng tại từng khu vực riêng biệt thuộc KBTB.

Xã Hòn Thơm

Cộng đồng sinh sống tại khu vực vùng đệm của bảo vệ san hô của KBTB Phú Quốc và hầu hết
dân cư đều sống nhờ vào nghề biển (có khoảng 75% số hộ làm nghề biển ở đảo Hòn Thơm và
90% số hộ ở đảo Hòn Rỏi). Mặc dù nghề biển ở đây là đánh bắt ở quy mô nhỏ, nhưng phạm vi
đánh bắt của dân cư địa phương không chỉ giới hạn ở khu vực quanh các đảo này mà cả ở cụm
đảo thuộc vùng lõi của KBTB và hoạt động đánh bắt ở đó thường với cường độ lớn hơn ở các
khu vực lân cận các đảo có người sinh sống. (Xem: Bản đồ khai thác tài nguyên của cộng đồng
tại đảo Hòn Thơm và Hòn Rỏi).

Các thuyền đánh cá được người dân địa phương sử dụng thường là thuyền nhỏ (Xem: Thống
kê về thuyền đánh cá ở 3 xã). Không có nhiều người dân chài có thuyền đánh cá mà họ chỉ là
thành viên trên tàu đánh cá của họ hàng hay các chủ tàu khác (hay còn gọi là “đi bạn”). Mặc dù
hai đảo không cách xa nhau lắm, nhưng ngư dân trên hai đảo Hòn Thơm và Hòn Rỏi lại có các
phương thức đánh bắt khác nhau. Ngư dân đảo Hòn Thơm chủ yếu đánh bắt ven bờ dùng lưới
và một bộ phận nhỏ làm nghề bẫy mực và nghề lặn (để bắt hàu, cá mú, ngọc nữ). Trong khi đó,
ngư dân đảo Hòn Rỏi chủ yếu theo nghề lặn.

Các hoạt động đánh bắt rất bị ảnh hưởng bởi gió mùa nhiệt đới và người dân địa phương cũng
phải di cư theo mùa từ phía tây sang phía đông của đảo hoặc ngược lại hai lần một năm. (Xem:
Lịch mùa vụ của cộng đồng địa phương xã Hòn Thơm).

Trong số 748,75ha đất tự nhiên của xã Hòn Thơm, diện tích rừng phòng hộ chiếm 579,68 ha và
đất canh tác nông nghiệp, gồm đất trồng cây lâu năm chỉ giới hạn ở con số 87,28ha và chủ yếu
thuộc đảo Hòn Thơm. Hầu hết đất trên đảo Hòn Thơm thuộc quyền sở hữu của một số ít người
là hậu duệ của những người tiên phong khai hoang trên đảo. Số còn lại phải thuê đất, thường
là những mảnh đất nhỏ để dựng nhà tạm, không dễ dàng canh tác, chăn nuôi hay làm gì khác.
Ngoài ra, bất kỳ hoạt động sản xuất và xây dựng nào cũng phải xin phép chủ đất mà điều này lại
không hề dễ dàng. Thiếu thốn nước sạch và điện cũng là những vấn đề lớn đối với người dân địa
phương trong cuộc sống hàng ngày cũng như trong sản xuất. Các nguồn thu nhập khác ngoài
đánh bắt cá là từ trồng cây lâu năm (chủ yếu trên đảo Hòn Thơm), chăn nuôi gia súc, kinh doanh
chế biến hải sản quy mô nhỏ, mua bán nhỏ và dịch vụ nhỏ, v.v.. nhưng những nguồn thu nhập
này có tỉ trọng nhỏ hơn rất nhiều.

144
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Khu vực rạn san hô ở phía nam đảo Phú Quốc là vùng du lịch lặn chính. Tuy nhiên, cộng đồng
địa phương không có cơ hội tham gia vào du lịch do trung tâm lặn biển và các khách sạn lớn đã
quản lý tất cả các hoạt động và du khách được đưa trực tiếp đến các điểm lặn và trở về khách
sạn mà không hề tiếp xúc với cộng đồng địa phương.

Theo các cấp chính quyền báo cáo, một lượng lớn dân số của đảo Hòn Thơm tăng lên là do
dân nhập cư. Số lượng người dân thuộc diện KT4 (đăng ký hộ khẩu tạm trú và chỉ mới ở tại địa
phương không quá 6 tháng) và thuộc diện KT3 (đang ký hộ khẩu tạm trú và ở tại địa phương lâu
trên 6 tháng ) vẫn tiếp tục tăng lên. Còn có một số các thuyền đánh cá từ nơi khác đánh bắt trong
khu vực xung quanh và thỉnh thoảng neo đậu gần đảo. Các thuyền viên trên những tàu này lên
đảo khiến cho dân số của đảo tăng lên và cũng kéo theo các tệ nạn trên đảo.

Thảo luận với các cán bộ địa phương và PRA với các nhóm đối tượng là các hộ dân chài, các hộ
làm nghề lặn và các hộ không làm nghề biển đã giúp xác định các vấn đề về sinh kế lớn của cộng
đồng, đó là cơ sở hạ tầng vật chất quá nghèo nàn (không có đường bê tong, không có khu vực
chợ cố định, điều kiện tiếp cận nước sạch và điện hạn chế…), điều kiện vệ sinh cũng hạn chế,
không có hệ thống thu gom và xử lý rác thải và tệ nạn xã hội (chủ yếu ở đảo Hòn Thơm). Học
sinh chủ yếu chỉ học đến bậc tiểu học (ở đảo Hòn Rỏi) và THCS (ở đảo Hòn Thơm ) bởi không
có trường học cho các bậc học cao hơn mà gửi con đi học ở các trường trên đất liền lại quá tốn
kém. Điều kiện y tế cũng chỉ ở mức tối thiểu.

Xã Bãi Thơm và Hàm Ninh

Cộng đồng dân cư ở xã Bãi Thơm và Hàm Ninh phụ thuộc chủ yếu vào nghề cá. Tuy nhiên, ở đây
cũng có các sinh kế khác do các xã này có diện tích đất lớn hơn và cơ sở hạ tầng cũng tốt hơn,
điều kiện tiếp cận thông tin tốt hơn và vị trí địa lý thuận lợi hơn để thu hút khách du lịch, v.v….

Hầu hết ngư dân địa phương đểu sử dụng thuyền nhỏ (chiếm đến 85-90% trong số 235 thuyền
đánh cá ở xã Bãi Thơm và khoảng 50% trong khoảng 500 thuyền đánh cá ở xã Hàm Ninh) làm
nghề biển ở khu vực gần bờ để đánh cá và đặt bẫy cua, bẫy ốc, bắt mực, bắt các loài cá mú nhỏ
và cá ngựa, v.v… Các cư dân có thuyền đánh cá lớn có thể đánh cá ở cả khu gần bờ và đi đánh
bắt quanh đảo Phú Quốc, ở quần đảo phía nam và thậm chí là tới cả đảo Thổ Chu (Xem thêm:
Bản đồ tài nguyên do cộng đồng xã Bãi Thơm và Hàm Ninh xây dựng; và Lịch mùa vụ của ngư
dân xã Bãi thơm và Hàm Ninh).

Sinh kế chính “trên bờ” trong khu vực bao gồm cả trồng cây lâu năm, trồng hoa màu, chăn nuôi
(lợn và bò), nuôi cá nước ngọt, chế biến hải sản, trồng rừng, v.v.. Số hộ dân tham gia buôn bán
nhỏ và dịch vụ du lịch (như nhà hàng…) đã tăng lên trong những năm vừa qua.

Theo kế hoạch phát triển du lịch của đảo Phú Quốc, một vài bãi biển ở xã Bãi Thơm và Hàm Ninh
sẽ được khai thác cho du lịch. Hiện tại, một vài hộ trong khu vực đang tham gia vào ngành du lịch
bằng việc mở nhà hàng hay mua bán đồ biển khô và bán đồ lưu niệm mua từ nơi khác.

Tuy nhiên do quy hoạch sử dụng đất chi tiết còn chưa được phê duyệt, người dân địa phương
không đựoc phép và không dám đầu tư quá nhiều vào sản xuất, xây dựng cơ sở hạ tầng và kinh
doanh.

Người dân địa phương, đặc biệt là ngư dân ở xã Bãi Thơm và Hàm Ninh đang phải đối mặt với
một vài vấn đề về sinh kế. Xã Bãi Thơm nằm ở phía Đông Bắc của đảo Phú Quốc và xa so với
các thị trấn ở trung tâm và ở phía nam của huyện Phú Quốc (Dương Đông và An Thới). Chỉ có

145
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

đường đất nối xã với các thị trấn mà thỉnh thoảng lại bị tắc nghẽn do mưa lụt và những khó khăn
trong giao thông giữa các ấp trong xã chính là một hạn chế lớn của xã. Không được kết nối với
hệ thống điện lưới của huyện (người dân địa phương phải dùng điện từ máy phát điện nhà nước
và tư nhân với giá cao), tiếp cận thông tin và nước sạch hạn chế, điều kiện cơ sở vệ sinh hạn
chế, không có hệ thống thu nhặt và xử lý rác, v.v.. cũng là những vấn đề sinh kế lớn cho người
dân. Có trường tiểu học và trường trung học cơ sở cùng một trung tâm y tế và 4 tổ y tế, các dịch
vụ giáo dục và y tế đều ở mức tối thiểu.

Xã Hàm Ninh chỉ cách thị trấn Dương Đông13 km với đường giao thông đến thị trấn và giao thông
giữa các thôn khá tốt. Xã có nguồn điện, các phương tiện truyền thông và điều kiện tiếp cận
nước sạch khá tốt mặc dù ở một vài khu vực, đặc biệt là ở những cộng đồng dân chài, điều kiện
nhà cửa và tiếp cận nước sạch còn hạn chế hơn. Xã có các trường tiểu học, trung học cơ sở và
trung học phổ thông, 1 trung tâm y tế và 3 cơ sở y tế trực thuộc, dịch vụ giáo dục và y tế tốt hơn
so với xã Bãi Thơm.

4.6. Nhóm mục tiêu

Trong khuôn khổ Hợp phần LMPA, nhóm đối tượng nghiên cứu cơ bản cần hỗ trợ là cộng đồng
nghề biển ảnh hưởng nhiều nhất bởi KBTB, bao gồm cả các thợ lặn và ngư dân đánh bắt ven bờ
cũng như những người dân quá nghèo.

Các hộ ngư dân: Các hộ ngư dân đại diện cho môt bộ phận lớn dân số tại hai khu vực bảo vệ.
Cộng đồng ở xung quanh khu bảo tồn san hô, đặc biệt ở đảo Hòn Thơm, sẽ bị ảnh hưởng rất
lớn bởi việc thành lập KBTB do hầu hết các hộ dân đều sống dựa vào các hoạt động đánh bắt ở
vùng xung quanh và vùng lõi của khu bảo tồn. Ở vùng thảm cỏ biển, thuộc xã Bãi Thơm và Hàm
Ninh, nhóm ngư dân đánh bắt trong vùng thảm cỏ biển cũng khá lớn (mặc dù một bộ phận ngư
dân đánh bắt ở khu vực ngoài khơi và ở ngoài khu vực cỏ biển) và đặc biệt là có một tỉ lệ nhất
định các hộ thực hiện các đánh bắt có tác hại đến cỏ biển như lưới rà đánh bắt cá ngựa, cá mú
nhỏ, v.v..

Thợ lặn: Có một lượng lớn các thợ lặn chuyên nghiệp ở cộng đồng thuộc khu vực rạn san hô,
đặc biệt ở đảo Hòn Rỏi. Thu nhập nhờ nghề lặn gần như là nguồn thu nhập duy nhất của các
hộ dân này. Các thợ lặn ở đây thường lặn để bắt cá mú, ngọc trai, điệp… chủ yếu lặn ở vùng có
san hô, và thu nhập của những hộ dân này sẽ giảm đáng kể khi việc phân vùng KBTB được thực
hiện. Ngoài ra còn có một nhóm thợ lặn ở xã Bãi Thơm và Hàm Ninh, một số chủ yếu lặn để lấy
ngọc trai và sò biển ở phía nam của đảo và số khác lặn để lấy bào ngư và con đột ở khu phía bắc
và khu nước quanh huyện đảo Phú Quốc.

Các hộ nghèo: Trong báo cáo rà soát về các hộ dân nghèo năm 2006, có đến 20 hộ dân nghèo
và 28 hộ cận nghèo trong số 584 hộ dân ở xã Hòn Thơm, 31 hộ nghèo và 52 hộ cận nghèo trong
tổng số 1053 hộ dân ở xã Bãi Thơm, và 51 hộ nghèo trong tổng số 1550 hộ dân ở xã Hàm Ninh.
Qua trao đổi với các cán bộ địa phương, các hộ nghèo nhìn chung đều không có đất, không có
lao động có kỹ năng hoặc là các hộ mới tách ra riêng hay các hộ có người già đau ốm, người
thất nghiệp, v.v…

Các hộ nuôi trồng thuỷ hải sản: Trong 5 năm qua, nuôi trồng thuỷ sản đã được thực nghiệm tại
Phú Quốc và các xã trong KBTB. Sản lượng nuôi trồng đã tăng đôi chút và ngành cũng rất có
tiềm năng nhờ sự phát triển du lịch khiến nhu cầu tiêu thụ hải sản tăng lên. Bên cạnh đó, phòng
khuyến nông, khuyến ngư huyện Phú Quốc đã được thành lập nhưng còn thiếu địa điểm để đặt
trụ sở. Trong kế hoạch sẽ có nhiều đầu tư hơn cho cơ sở hạ tầng hậu cần cho ngành thủy sản.

146
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Cần có những cuộc khảo sát sâu hơn để hiểu rõ thêm về các nhóm đối tượng nghiên cứu, các
nguồn lực sẵn có và các hỗ trợ cần thiết cho chiến lược sinh kế của họ trong tương lai và để xác
định chính xác hơn các hộ dân cần được ưu tiên trong nhóm đối tượng nghiên cứu.

Ngành du lịch cũng đã và đang phát triển nhanh chóng trong những năm gần đây. (Xem: Thống
kê số lượng khách du lịch đến đảo Phú Quốc từ năm 1995-2006) đã tạo ra rất nhiều công ăn việc
làm mới như lễ tân, hướng dẫn viên, lái xe, dọn phòng… và các dịch vụ khác như cắt tóc, nhà
hàng, v.v.. Tuy nhiên, số lượng các nhân viên được tuyển dụng trong ngành du lịch là người thuộc
các xã xung quanh KBTB là rất hạn chế và cộng đồng cho rằng họ khó có thể tìm đuợc việc làm
trong ngành du lịch do trình độ và kỹ năng nghề nghiệp chưa đáp ứng được. Số lượng các hoạt
động du lịch dựa vào biển cũng tăng lên, nhưng cho đến nay cơ hội cho công đồng địa phương
tham gia vào ngành du lịch vẫn còn hạn chế.

4.7. Các vấn đề thị trường

Các xã ở khu vực KBTB Phú Quốc thường ở các địa điểm khó tiếp cận chẳng hạn như trên các
đảo nhỏ như Hòn Thơm và Hòn Rỏi hoặc ở nơi xa xôi không có đường giao thông thuận tiện như
Bãi Thơm. Các xã có quy mô nhỏ và có rất ít hoạt động sản xuất ở các xã này cũng như huyện
Phú Quốc. Rất nhiều sản phẩm bao gồm nguyên liệu đầu vào cho sản xuất và các nhu yếu phẩm
sinh hoạt phải mang từ đất liền đến và giá của các mặt hàng thường cao. Một số hoạt động sản
xuất ở đây cũng gặp phải những khó khăn về thị trường do địa điểm biệt lập cũng như quy mô
sản xuất nhỏ lại chưa được tổ chức tốt.

Phú Quốc là một ngư trường quan trọng. Tại huyện Phú Quốc, nhu cầu về cá làm nguyên liệu
cho chế biến rất cao, đặc biệt là cá cơm và một số loại cá khác để làm nước mắm. Bên canh đó,
mực, tôm và một số loại cá cũng là nguyên liệu cho chế biến hải sản đông lạnh. Có hai cơ sở tư
nhân đang làm chế biến hải sản đông lạnh ở huyện và một doanh nghiệp nhà nước bắt đầu hoạt
động chế biến đông lạnh năm 2000 và gần đây đã dừng hoạt động. Cá được mang đến chợ cá
hoặc mang trực tiếp đến các cơ sở chế biến. Ngoài ra, còn có tàu thu mua cá trên biển và trở cá
về đất liều nên đôi khi gây ra tình trạng khan hiếm nguyên liệu ở Phú Quốc. Cá đánh bắt được
cũng được sử dụng tại gia đình, bán ở chợ địa phương hoặc bán cho nhà hàng, cơ sở sơ chế
hải sản khô (chủ yếu ở cấp hộ gia đình). Ngoài ra kế hoạch đầu tư xây dựng chợ cá, cảng và cơ
sở hạ tầng thủy sản ở thị xã An Thới và trung tâm thương mại ở Hàm Ninh cũng có những ảnh
hưởng nhất định tới các xã thuộc KBTB.

Sự phát triển du lịch đi đôi với sự gia tăng cơ hội thị trường và hoạt động thương mại ở Phú Quốc.
Hàng hóa bán lẻ ở Phú Quốc gia tăng với tổng giá trị là 2.1 tỷ đồng năm 2006, tăng 22.1% so với
năm 2005. Việc tăng cường phát triển du lịch đã được định hướng trong kế hoạch phát triển kinh
tế (phê chuẩn năm 2004) và quy hoạch phát triển du lịch (phê chuẩn 2007). Điều này hứa hẹn
nhiều cơ hội thị trường hơn cho các sản phẩm sản xuất tại địa phương.

4.8. Tổng quan về kinh tế địa phương

Trong những năm gần đây, Phú Quốc có tốc độ tăng trưởng kinh tế khá nhanh (tốc độ tăng
trưởng trung bình trong 5 năm từ 2000-2005 là 13.3% - IUCN và VEPA, 2006). Bên cạnh các hoạt
động sản xuất truyền thống như trồng cây lâu năm (tiêu và điều), khai thác thủy sản, chế biến
nước mắm, cơ cấu kinh tế đang dần dần chuyển hướng gia tăng hoạt động du lịch, giao thông,
xây dựng và dịch vụ.

147
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Cơ cấu kinh tế của toàn huyện như sau (năm 2006):


o Nông, lâm và ngư (36.06%)
o Công nghiệp và xây dựng (37.09%)
o Dịch vụ và các ngành khác (26.86%)

Ngành thủy sản, chủ yếu là khai thác thủy sản, là ngành kinh tế quan trọng nhất ở Phú Quốc và
có ảnh hướng lớn đến công nghiệp chế biến. Ngành thủy sản đóng góp 28.58% GDP của huyện
(trong khi đó nông nghiệp và lâm nghiệp chỉ có 7.48%).

Mặc dù các hoạt động kinh tế ở các xã trong và xung quanh KBTB phản ánh phần nào tình hình
kinh tế chung của huyện, giữa cấp huyện và cấp xã, giữa khu vực này và khu vực khác luôn luôn
có những khác biệt. Nhìn chung, ở các xã nghiên cứu khai thác thủy sản vẫn là hoạt động kinh tế
chính. Nông nghiệp và lâm nghiệp không phát triển lắm. Gần như không có ngành công nghiệp
nào ở các xã này do phần lớn các cơ sở chế biến nước mắm nằm ở Dương Đông và An Thới.
Riêng Hàm Ninh với những đặc điểm thuận lợi (địa điểm, cơ sở hạ tầng, v.v…), thương mại và
dịch vụ gia tăng nhưng còn ở quy mô hạn chế.

4.9. Khuyến nghị

Trong những năm gần đây, Phú Quốc có tốc độ tăng trưởng kinh tế nhanh nhờ có những chính
sách khuyến khích đầu tư và định hướng phát triển Phú Quốc thành trung tâm du lịch và thương
mại23. Việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế sang du lịch và dịch vụ diến ra với tốc dộ khác nhau ở các
địa bàn khác nhau. Nhìn chung, việc chuyển dịch này diến ra khá chậm ở các xã lân cận KBTB
trừ xã Hàm Ninh. Sự phát triển của các trung tâm thương mại như Dương Đông và An Thới mang
lại một số lợi ích về thị trường cho cộng đồng ở các xã thuộc KBTB, các hỗ trợ sinh kế cần được
đinh hướng để tận dụng các cơ hội này để mang lại lợi ích tối đa cho cộng đồng địa phương.

Thu nhập từ các hoạt động đánh bắt của cộng đồng dường như không thể duy trì lâu dài vì sự
suy giảm các tài nguyên thủy sản ngày càng gia tăng. Các sinh kế truyền thống khác cũng gặp
phải những khó khăn nhất định hoặc chưa thực sự bền vững. Điều này là do những hạn chế về
nguồn lực vật chất, xã hội, tài chính và nhân lực của cộng đồng ở tất cả các xã và bởi vậy hỗ trợ
sinh kế cần phải tăng cường các nguồn lực này và cung cấp một môi trường thuận lợi cho cộng
đồng địa phương phát triển sinh kế mới.

Quan điểm của cộng đồng về sinh kế bổ trợ (SKBT)

PRA được tiến hành cũng nhằm xác định các ý tưởng của cộng đồng về sinh kế và SKBT

Đối với Hòn Thơm, khi được hỏi về các ý tưởng về sinh kế bổ trợ và sinh kế mới, nhiều người
quan tâm đến việc buôn bán thủy sản và tạp hóa, một số người mong muốn mở rộng hoặc phát
triển chăn nuôi lợn và gia cầm và chỉ có một số ít muốn trồng trọt. Ngoài ra cũng có ý kiến mở lò
mổ, nấu rượu và sản xuất đồ thủ công. Người dân trên dảo Hòn Rỏi muốn thay đổi nghề đánh
bắt và đi đánh xa bờ hơn, một số muốn nuôi gia cầm và chỉ có rất ít muốn trồng trọt. NTTS không
phải là hoạt động SKBT được người dân đề xuất mặc dù hoạt động này cũng được tiến hành ở

23 Các chính sách chính bao gồm (i) Quyết định 178/2004/QD-TTg của Thủ tướng ngày 5/10/2004 phê chuẩn
“quy hoạch tổng thể phát triển đảo Phú Quốc, tỉnh Kiên Giang đến 2010 và tầm nhìn đến 2020” và (ii) Quyết định
01/2007/QĐ-TTg về việc phê duyệt Quy hoạch tổng thể phát triển du lịch đảo Phú Quốc, tỉnh Kiên Giang thời kỳ 2006-
2020

148
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

địa phương và có sản lượng gia tăng. Điều này có lẽ do NTTS đòi hỏi vốn cao và hiện nay phần
lớn các bè nuôi là do người ngoài làm chủ hoặc cùng phối hợp với người địa phương nuôi.

Chăn nuôi và nuôi cá lồng bè được người dân ở xã Bãi Thơm đề cập đến nhiều nhất khi được
hỏi về ý tưởng SKBT. Một số người muốn tham gia thu mua thủy sản, làm dịch vụ (nhà hàng kết
hợp nuôi trồng thủy sản và vận chuyển khách du lịch) và buôn bán. Cũng có ý kiến muốn đầu tư
phương tiện đánh bắt xa bờ hơn.

Ý tưởng về SKBT của cộng đồng ở Hàm Ninh bao gồm buôn bán hải sản và tạp hóa, dịch vụ (nhà
hàng, rửa xe, sửa xe,…). Cũng có ý kiến muốn nuôi trồng thủy sản.

Đánh giá về cơ hội SKTT

Du lịch

Nếu có một cơ chế thích hợp tạo điều kiện cho cộng đồng địa phương tham gia thì ngành du lịch
mang lại nhiều cơ hội SKBT. Cộng đồng địa phương có thể hưởng lợi từ du lịch thông qua cơ
hội việc làm và thị trường cho các sản phẩm sản xuất tại địa phương. Cơ hội việc làm trong các
doanh nghiệp làm du lịch tại địa phương và trong các dịch vụ du lịch như giao thông, nhà hàng,
v.v… sẽ nhiều hơn. Hiện tại, không có nhiều người địa phương được các doanh nghiệp tuyển
dụng hoặc tự mở các dịch vụ du lịch bởi vì trình độ và kỹ năng kinh doanh còn thấp. Những hỗ
trợ sinh kế cần cải thiện năng lực cho cộng động để có thể đáp ứng được các yêu cầu cơ bản
của ngành du lịch.

Ngoài ra, cơ hội thị trường cho các sản phẩm sản xuất tại địa phương như hải sản và các mặt
hàng khác (hàng lưu niệm, ngọc trai) cũng nhiều hơn gắn liền với xu hướng phát triển du lịch hiện
nay. Các hoạt động SKBT trong tương lai cũng có thể tận dụng cơ hội này.
Nuôi trồng thủy sản

Nuôi trồng thủy sản ở Phú Quốc và các xã xung quanh KBTB cho đến nay cũng đã đạt được
một số kết quả đáng khích lệ (về năng suất nuôi trồng). Bên cạnh đó, theo nghiên cứu hiện trạng
ngành thủy sản thực hiện năm 2005 để xây dựng quy hoạch phát triển thủy sản cho Phú Quốc,
nuôi trồng thủy sản vẫn có tiềm năng phát triển hơn nữa, đặc biệt là nuôi trồng trên biển. Có một
số thuận lợi cho hoạt động nuôi trồng trong tương lai vì phòng khuyến nông, khuyến ngư của
huyện chuẩn bị đi vào hoạt động và đầu tư cho các dịch vụ hậu cần thủy sản (trại giống ở An
Thới) cũng đã có trong kế hoạch. Tuy nhiên, hệ thông nuôi trồng thủy sản được lựa chọn cho
SKBT phải không đòi hỏi đầu tư ban đầu cao thì người nghèo mới có thể thực hiện được. Nuôi
trồng thủy sản cần được tiến hành một cách có trách nhiệm và thân thiện với môi trường và có
tổ chức tốt nhằm hạn chế các tác động tới môi trường và tạo điều kiện thuận lợi cho việc tiêu thụ
sản phẩm.

Chế biến và buôn bán hải sản

Cơ hội thị trường cho chế biến và buôn bán hải sản có thể sẽ mở rộng hơn cùng với sự phát triển
của du lịch, cơ sở hạ tầng (đường và cảng). Tuy nhiên, hiện tại và trong tương lai, nguồn nguyên
liệu cho chế biến là yếu tố hạn chế. Hơn nữa, hiện tại ở Phú Quốc hoạt động chế biến hải sản
hoàn toàn phụ thuộc vào nguồn hải sản từ khai thác tự nhiên, việc xúc tiến hoạt động này như
một sinh kế bổ trợ cần nghiên cứu khả năng xúc tiến hoạt động nuôi trồng tạo nguồn hải sản thay
thế cho chế biến và xem xét liệu các hoạt động chế biến và nuôi trồng này có tiếp tục tạo áp lực
khai thác và các đe dọa khác đối với KBTB không.

149
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Nông nghiệp

Cơ hội để mở rộng hoặc phát triển các hoạt động sản xuất nông nghiêp thì ít hơn do quỹ đất hạn
chế và điều kiện tự nhiên không thuận lợi. Ở Bãi Thơm và Hàm Ninh còn có thể tiến hành một số
hoạt động sản xuất nông nghiệp. Ở Hòn Rỏi, gần như không có quỹ đất cho nông nghiệp. Ở Hòn
Thơm, bên cạnh quỹ đất hạn chế thì việc người thuê đất được phép canh tác trên đất thuê cũng
là một vần đề cần giải quyết.

5. KBTB đề xuất Bạch Long Vỹ

5.1. Tổng quan

Đảo Bạch Long Vĩ (BLV) nằm ở ngoài khơi Hải Phòng, có hệ sinh thái san hô phát triển tốt, là nơi
sinh sống của nhiều loài sinh vật biển. Xung quanh đảo Bạch Long Vĩ là những bãi cá/ngư trường
thuộc loại lớn nhất vịnh Bắc Bộ. Vùng biển đảo Bạch Long Vĩ có thể xem là một nơi cung cấp
nguồn gen sinh vật biển, nguồn giống cho cả vùng trung tâm và vùng ven bờ của vịnh Bắc Bộ.

Ngư trường xung quanh đảo Bạch Long Vĩ có diện tích lớn nhất vịnh Bắc Bộ, có thể khai thác hàng vạn
tấn cá mỗi năm. Ở vùng biển đảo Bạch Long Vĩ có nhiều loài quí hiếm, có giá trị kinh tế và xuất khẩu cao
như bào ngư, cá song, rong đông, rong mơ, rong câu, trai ngọc, ốc nón, ốc hương, hải sâm.

Nhiều năm qua sản lượng tự nhiên của các loài, đặc biệt những loài có giá trị kinh tế, xuất khẩu cao
đang giảm sút nghiêm trọng. Trước năm 1987 ở đảo Bạch Long Vĩ đã khai thác 37 tấn bào ngư khô/
năm, những năm sau này sản lượng giảm nhiều, năm 1992 sản lượng khai thác chỉ còn khoảng 1
tấn/năm. Nguyên nhân của tình trạng này là do khai thác quá mức, đánh bắt bằng các phương tiện
huỷ diệt (chất nổ, hoá chất gây mê, xung điện, đèn cao áp). Những phương pháp khai thác huỷ diệt
này không những làm cạn kiệt nguồn lợi mà còn gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng.

Như vậy, ở vùng biển đảo Bạch Long Vĩ muốn có nhiều nguồn lợi hải sản để khai thác lâu bền và
bảo đảm an toàn môi trường, việc ưu tiên hàng đầu là phải xây dựng một khu bảo tồn biển. Dự
án Hỗ trợ Mạng lưới Khu bảo tồn biển Việt Nam do DANIDA tài trợ cũng liệt kê đảo Bạch Long Vĩ
vào danh sách các vùng ưu tiên.

5.2. Mục tiêu và mục đích của khu bảo tồn biển

Theo dự thảo Quy chế Quản lý Khu bảo tồn biển do Bộ Thuỷ sản soạn thảo, khu bảo tồn biển
do cấp Tỉnh thành lập thì Ban quản lý Khu Bảo tồn biển sẽ do UBND thành phố Hải Phòng quyết
định. - Ban Quản lý Khu bảo tồn biển Bạch Long Vĩ là đơn vị trực thuộc Sở do UBND thành phố
Hải Phòng quyết định thành lập, có tài khoản và con dấu riêng, biên chế trước mắt là kiêm nhiệm,
trụ sở làm việc chính đặt tại văn phòng Sở Thủy sản Hải Phòng.

Khu bảo tồn biển Bạch Long Vĩ được xây dựng cần đáp ứng được 3 mục tiêu quan trọng nhất
về các mặt:
• Mục đích 1: Bảo vệ đa dạng sinh học, nguồn lợi sinh vật và sinh cảnh quan trọng;

• Mục đích 2: Đảm bảo được sự phát triển kinh tế - xã hội bền vững;

• Mục đích 3: Quản lý tài nguyên thiên nhiên, môi trường hiệu quả.

150
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Đối với từng mục tiêu là các mục đích tương ứng cần phải đạt được để góp phần thực hiện các
mục tiêu đã đề ra.

5.3. Đề xuất diện tích KBTB

Căn cứ Quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội huyện Bạch Long Vĩ đến năm 2010 và 2020 đã được
phê duyệt (hình...), Khu bảo tồn biển dự kiến xây dựng tại phần phía Bắc đảo. Tổng diện tích của
khu bảo tồn biển Bạch Long Vĩ là 9390 ha, trong đó:
o Vùng lõi (vùng cấm nghiêm ngặt) có diện tích 768 ha
o Vùng đệm (vùng phát triển kinh tế có quản lý và giám sát) là 8622 ha.

5.4. Các chương trình ưu tiên


 -Chương trình xây dựng cơ sở hạ tầng: bao gồm xây dựng trụ sở của Ban quản lý khu vực
bảo tồn, trạm thực nghiệm, bảo tàng biển (Aquarium), trạm quan trắc môi trường.
 Chương trình tuyên truyền giáo dục: Công tác tuyên truyền giáo dục cần ưu tiên đi trước
một bước, bằng các hình thức phù hợp với tập quán và dân trí địa phương đảo Bạch Long
Vĩ sao cho sự hiểu biết về khu bảo tồn và ý thức bảo vệ tự nhiên thâm nhập vào cộng
đồng.
 Chương trình nghiên cứu khoa học tổng hợp vùng biển đảo Bạch Long Vĩ.
 Chương trình nghiên cứu khai thác, bảo vệ và phát triển nguồn lợi sinh vật biển, đặc biệt
những loài kinh tế, quí hiếm đang có nguy cơ diệt chủng (bào ngư, trai ngọc, tôm hùm, cá
mú, cá song). Để thực hiện được nhiệm vụ này cần có sự hợp tác với các cơ quan khoa
học liên quan, đồng thời tranh thủ sự hỗ trợ của các tổ chức quốc tế, nhất là IUCN, UNEP,
WWF.
 Chương trình khai thác hợp lí tiềm năng khu bảo tồn : Chương trình này sẽ đảm bảo khai
thác hợp lí các nguồn tài nguyên sinh vật, phi sinh vật, tài nguyên du lịch... theo hướng
phát triển bền vững và an toàn môi trường trên vùng biển đảo Bạch Long Vĩ.

Một quy chế KBTB cũng đang được xây dựng theo Luật pháp quốc gia và thể chế cũng như phù
hợp với điều kiện tại địa phương.

Sự nghiệp bảo tồn biển là rất mới với Việt Nam. Cần phải tổ chức công tác thông tin, tuyên truyền
về lợi ích của bảo tồn biển trong nhân dân trên đảo BLV. Công tác bảo tồn chỉ có thể thành công
khi được đa số cộng đồng ủng hộ và tán thành kế hoạch phân vùng khu bảo tồn. Cần ghi tên khu
bảo tồn Bạch Long Vĩ vào mạng lưới khu bảo tồn quốc gia, quốc tế để tranh thủ sự giúp đỡ của
các tổ chức quốc tế như IUCN, WWF, CNPPA về chuyên môn cũng như trao đổi thông tin.

151
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Ranh giới của khu bảo tồn biển Bạch Long Vĩ với các toạ độ điểm như sau:

152
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Phụ lục 2:

Mẫu trích lục thông tin dự án (PIN)


Ngày:
(Những) người liên lạc chính:
Số hiệu dự án: do LMPA cấp

1 Địa điểm Khu BTB


2 Dự án nhóm A, B hoặc C
3 Mô tả dự án
Thị trường mục tiêu Đối với các dự án nhóm C, hoặc có thể nhóm B
Cơ sở luận chứng dự án Sự cần thiết của dự án – vấn đề cần giải quyết, kết
quả dự kiến sẽ đạt được
Mục tiêu dự án Mục tiêu trước mắt
Mục tiêu lâu dài (xem mục ‘kết quả lâu dài’ dưới đây)
Nhóm mục tiêu Một hoặc nhiều nhóm kinh tế - xã hội mà dự án
hướng tới
Mô tả nhóm mục tiêu
Nhóm có bao nhiêu hộ gia đình? Bao nhiêu hộ sẽ
được hưởng lợi từ dự án?
Tài sản hộ gia đình/ những yêu cầu Nhu cầu về đất đai, lao động, vốn, kỹ năng.v.v… để
về nguồn lực trước khi tham gia có thể tham gia
Các thành viên cộng đồng điều
phối dự án
Khung thời gian Thời gian huy động đầu vào – các giai đoạn
Thời gian cho đầu ra
Nhu cầu về nguồn lực chung của Phục vụ việc triển khai dự án
cộng đồng Trong quá trình thực thi dự án – lao động, đất đai,
vốn, quản lý
Đầu ra theo kế hoạch của dự án Những đầu ra cụ thể - thường là các hàng hóa, dịch vụ
Kết quả lâu dài Những tác động đến nhóm mục tiêu nói riêng và
cộng đồng nói chung
Các tác động phái sinh hoặc gián tiếp khác có thể
đạt được
Những rủi ro có thể ảnh hưởng đến Những vấn đề và biến số
thành công
Những vấn đề và ý kiến khác Nguồn kinh phí khác cho dự án này
Các dự án và hoạt động có liên quan (hiện tại)
Các dự án có liên quan trước đây (tương tự như
bản đề cương này)

153
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Phân tích khả thi sơ bộ

Tính khả thi về kỹ


thuật
• Tính hợp pháp, sự Được phép thực hiện; có quyền sử dụng đất
ủng hộ của chính
quyền địa phương
• Năng lực, kỹ năng Năng lực, kỹ năng cần có của người dân địa phương ở cấp độ
của người dân địa cộng đồng
phương Năng lực, kỹ năng cần có của người dân địa phương ở cấp độ hộ
• Nguồn lực và đầu gia đình
vào ở địa phương Tính bền vững và hiện hữu của nguồn tài nguyên thiên nhiên, đất
đai; khả năng huy động đầu vào
Những tác động về Tình hình sử dụng tài nguyên thiên nhiên
môi trường Vấn đề ô nhiễm.v.v…
Tính khả thi về kinh
tế Đánh giá so sánh chi phí - lợi ích
Nhóm A Đánh giá so sánh chi phí - lợi ích
Nhóm B Đánh giá so sánh chi phí - lợi ích
Nhóm C Hiện trạng tiếp cận thị trường đầu ra
Hiện trạng tiếp cận thị trường đầu vào
Phân tích sơ bộ về cạnh tranh kinh tế
Tác động về xã hội Tác động tới các nhóm kinh tế - xã hội
Các tác động khác về xã hội

Đầu vào sơ bộ để đánh giá bổ sung và xây dựng Đề cương Dự án

Công việc nghiên cứu cần thực hiện thêm đế xây dựng Đề cương Dự án:
Mô tả những hoạt động hoặc công tác nghiên cứu cần làm để tiếp tục thẩm định đề
cương và xác định tính khả thi
Đầu vào hoặc kinh phí cần có Thành Thời gian
tiền
Các chi phí nghiên cứu bổ sung – theo tiểu mục
- Nguyên vật liệu
- Đi lại
- Chuyên gia tư vấn
- Công lao động của cộng đồng và chính quyền địa
phương
- Khỏan khác
- Tổng cộng
Những hỗ trợ khác từ phía:
- Chính quyền địa phương
- LMPA

154
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Ngân sách triển khai dự án

Tổng kinh phí dự trù Giai đoạn Giai đoạn Giai đoạn Tổng cộng
1 2 3
Thời gian (tháng) cho các đầu vào
- Nguyên vật liệu
- Đi lại
- Chuyên gia tư vấn
- Công lao động
- Khỏan khác
- Tổng cộng
Nhu cầu hỗ trợ hoặc đầu vào khác
- Hỗ trợ kỹ thuật của LMPA
- Hỗ trợ kỹ thuật của chính
quyền địa phương
- Hỗ trợ kỹ thuật của các cơ
quan, đơn vị, cá nhân khác
- Những hỗ trợ và đầu vào
khác

Dự trù chi phí vận hành tiếp theo

Các khoản chi phí Thành tiền Thời gian


- Duy tu, bảo dưỡng trang thiết bị
- Xăng dầu
- Lao động
- Thay thế trang thiết bị
- Khấu hao (thời hạn sử dụng cơ sở hạ tầng)
- Vận chuyển
- Chi phí khác
- Tổng cộng
Các nguồn kinh phí bền vững
- Những nguồn được yêu cầu, bảo đảm, cam kết
hoặc tìm kiếm
- Ngân sách nhà nước
- Các khoản phí, thuế
- Các khỏan đóng góp của cộng đồng
- Các nhà tài trợ
- Nguồn khác

155
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Phụ lục 3:

Mẫu đề cương chi tiết dự án (PP)


Ngày:
(Những) người liên lạc chính:
Số hiệu dự án: do LMPA cấp

1 Địa điểm Khu BTB


2 Dự án nhóm A, B hoặc C
3 Mô tả dự án
Thị trường mục tiêu Đối với các dự án nhóm C, hoặc có thể nhóm B
Cơ sở luận chứng Sự cần thiết của dự án – vấn đề cần giải quyết, kết quả dự kiến
dự án sẽ đạt được
Mục tiêu dự án Mục tiêu trước mắt
Mục tiêu lâu dài (xem mục ‘kết quả lâu dài’ dưới đây)
Nhóm mục tiêu Một hoặc nhiều nhóm kinh tế - xã hội mà dự án hướng tới
Mô tả nhóm mục tiêu
Nhóm có bao nhiêu hộ gia đình? Bao nhiêu hộ sẽ được hưởng
lợi từ dự án?
Tài sản hộ gia đình/ Nhu cầu về đất đai, lao động, vốn, kỹ năng.v.v… để có thể tham
những yêu cầu về gia
nguồn lực trước khi
tham gia
Các thành viên cộng
đồng điều phối dự án
Khung thời gian Thời gian huy động đầu vào - các giai đoạn
Thời gian cho đầu ra
Nhu cầu về nguồn lực Phục vụ việc triển khai dự án
chung của cộng đồng Trong quá trình thực thi dự án – lao động, đất đai, vốn, quản lý
Đầu ra theo kế hoạch Những đầu ra cụ thể - thường là các hàng hóa, dịch vụ
của dự án
Kết quả lâu dài Những tác động đến nhóm mục tiêu nói riêng và cộng đồng nói chung
Các tác động phái sinh hoặc gián tiếp khác có thể đạt được
Những rủi ro có thể ảnh Những vấn đề chính và biến số
hưởng đến thành công
Những vấn đề và ý Nguồn kinh phí khác cho dự án này
kiến khác Các dự án và hoạt động có liên quan (hiện tại)
Các dự án có liên quan trước đây (tương tự như bản đề cương này)

156
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Phân tích tính khả thi

9. Tập trung vào việc giúp đỡ các nhóm mục tiêu – vì người nghèo và tiếp cận của các nhóm
mục tiêu. Điều này có nghĩa là, các nhóm mục tiêu phải có đủ nguồn lực theo yêu cầu để
vừa tham gia, vừa được hưởng lợi từ các hoạt động hỗ trợ
10. Khả thi về kỹ thuật - hoạt động phải hợp pháp, đồng thời phải có sẵn các nguồn lực và
điều kiện cần thiết
11. Bền vững và khả thi về kinh tế – điều này bao hàm việc chủ động đầu vào và có điều kiện
tiếp cận tới các thị trường
12. Bền vững về môi trường - tạo ra những tác động tích cực không gây hại tới môi trường,
và tốt nhất là phải cải thiện điều kiện môi trường
13. Bền vững về xã hội - hoạt động này không tạo ra những tác động tiêu cực đối với một số
nhóm dân cư trong cộng đồng
14. Được sự ủng hộ của cộng đồng địa phương – có sự tham gia của cộng đồng địa phương
ở tất cả các giai đoạn
15. Hiệu quả – tức hiệu quả về chi phí hoạt động, gồm ngân sách và đầu vào cần thiết, so với
kết quả lâu dài về cải thiện sinh kế

Ngân sách chi tiết

Nhân sự/ nhóm triển khai

Kế hoạch thực hiện


Thời gian huy động đầu vào – các giai đoạn
Thời gian đầu ra

Kiểm tra và đánh giá


• Các chỉ tiêu
• Kế hoạch thu thập số liệu
Lịch trình kiểm tra & đánh giá – các giai đoạn

157
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Các dự án nhóm A

Tính khả thi về kinh tế


Những lợi ích dự kiến Mô tả lợi ích
• Cải thiện điều kiện sống Giảm lao động nặng nhọc
Giảm thiểu những khó khăn về sinh kế
Giảm mức chi trong hộ gia đình
Lợi ích trực tiếp - cải thiện dịch vụ, giảm rủi ro, tăng độ tin cậy.v.v…
Lợi ích gián tiếp – nâng cao sức khỏe, điều kiện vệ sinh…
• Cải thiện môi trường kinh tế Làm lợi cho các ngành nghề, các chiến lược sinh kế
Giảm rủi ro cá nhân hoặc rủi ro doanh nghiệp
Giảm chi phí kinh doanh
Giảm thiểu khó khăn trong kinh doanh
Nâng cao khả năng tiếp cận đến các tài sản sinh kế
Khả thi hóa các giải pháp sinh kế lựa chọn
• Các lợi ích khác
• Phạm vi và quy mô của các Số lượng các hộ được hưởng lợi trực tiếp
lợi ích Số lượng các hộ trong nhóm mục tiêu
Số lượng các hộ hưởng lợi gián tiếp - gồm những hộ nào
Tính thời vụ của các lợi ích
• Khả năng duy trì các lợi ích Thời hạn sử dụng cơ sở hạ tầng, hoặc thời gian kéo dài những
cải thiện tích cực
Những vấn đề nảy sinh và những thay đổi theo thời gian
• Giá trị của các lợi ích Giá trị ước tính của các lợi ích nêu trên
Chi phí Vốn Lao động, Đất đai, Tài nguyên, Trang thiết bị
• Nhu cầu về nguồn lực Nhu cầu lao động – số giờ làm việc; loại lao động – yêu cầu về
kỹ năng; tính toán thời lượng huy động lao động
Nhu cầu về vốn đầu tư - thời hạn hoàn trả vốn
Nhu cầu về trang thiết bị
• Nhu cầu về nguồn lực phục
vụ vận hành – đang sử dụng
Tác động về môi trường
Tác động về môi trường Mức sử dụng tài nguyên thiên nhiên
Ô nhiễm.v.v…
Tác động khác – những tác động gián tiếp, các loài xâm lấn, tiếng ồn
Các chiến lược giảm thiểu
Tác động về xã hội
Tác động về xã hội Tác động đối với cộng đồng
Tác động đối với các nhóm dân cư khác của cộng đồng
Tác động về xã hội đối với các hộ dân tham gia
Các chiến lược giảm thiểu
Hiệu quả
So sánh chi phí – lợi ích Những lợi ích nói trên so với chi phí

158
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Các dự án nhóm B

Tính khả thi về kinh tế


Những lợi ích dự kiến Mô tả lợi ích
• Những cải thiện hoặc tăng Tăng thu nhập
cường tới các ngành nghề Giảm chi phí kinh doanh
hiện tại Giảm rủi ro kinh doanh
Giảm rủi ro cá nhân
Tăng độ tin cậy
Những cải thiện khác - những lợi ích có thể định lượng
• Cải thiện môi trường kinh tế Mô tả sự cải thiện
cho các ngành nghề khác
• Các lợi ích khác Những tác động tới các nhóm chủ thể trên và dưới (down/
upstream)
Các lợi ích gián tiếp
• Phạm vi và quy mô của các Số lượng các hộ được hưởng lợi trực tiếp
lợi ích Số lượng các hộ trong nhóm mục tiêu
Số lượng các hộ hưởng lợi gián tiếp - gồm những hộ nào
Quy mô nhân rộng ảnh hưởng (tính bằng số các hộ hưởng lợi khác)
• Khả năng duy trì các lợi ích Thời hạn sử dụng cơ sở hạ tầng, hoặc thời gian kéo dài những
cải thiện tích cực
Những vấn đề nảy sinh và những thay đổi theo thời gian
Tính thời vụ của các lợi ích
Chi phí Vốn Lao động, Đất đai, Tài nguyên, Trang thiết bị
• Nhu cầu về nguồn lực Nhu cầu lao động, về số giờ làm việc; loại lao động – yêu cầu về
kỹ năng; tính toán thời lượng huy động lao động
Nhu cầu về vốn đầu tư - thời hạn hoàn vốn
Nhu cầu về trang thiết bị
• Nhu cầu về nguồn lực phục
vụ vận hành – đang sử dụng
Tác động về môi trường
Tác động về môi trường Mức sử dụng tài nguyên thiên nhiên
Ô nhiễm.v.v…
Tác động khác – những tác động gián tiếp, các loài xâm lấn, tiếng ồn
Các chiến lược giảm thiểu
Tác động về xã hội
Tác động về xã hội Tác động đối với cộng đồng
Tác động đối với các nhóm dân cư khác của cộng đồng
Tác động về xã hội đối với các hộ dân tham gia
Các chiến lược giảm thiểu
Hiệu quả
So sánh chi phí - lợi ích Những lợi ích nói trên so với chi phí

159
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Các dự án nhóm C

Tính khả thi về kỹ thuật


• Các ngành nghề mới - những Mô tả sự cải thiện
cơ hội tạo nguồn thu nhập Tăng thu nhập
và lương thực thực phẩm Giảm chi phí kinh doanh
Giảm rủi ro kinh doanh
Giảm rủi ro cá nhân
Tăng độ tin cậy
Những cải thiện khác - những lợi ích có thể định lượng
• Thời gian Yêu cầu về thời hạn hoàn vốn
• Nhu cầu về nguồn lực Lượng lao động, đất đai, vốn.v.v…
Những cạnh tranh trong việc sử dụng những nguồn lực đó
Khả năng tiếp cận các nguồn lực của các hộ gia đình nhóm mục
tiêu
• Nhu cầu đầu vào Nguyên vật liệu – VD. Xăng dầu, thức ăn chăn nuôi, gỗ, giống
vật nuôi, trang thiết bị
Thông tin – VD. hỗ trợ kỹ thuật, thông tin, liên lạc với đất liền
Trang thiết bị – VD. máy tính, lưới đánh cá, tàu thuyền
Nhu cầu về phương tiện đi lại – ở đâu, lúc nào

• Những kỹ năng, năng lực Những kỹ năng và kiến thức phục vụ việc thiết lập
Những kỹ năng và kiến thức phục vụ việc vận hành
Tính khả thi về kinh tế
Phân tích thị trường Description of markets
• Thị trường đầu ra Thị trường cho đầu ra/ sản phẩm/ dịch vụ
Cán cân cung cầu – tổng cầu, lượng cầu theo thời giá
Giá cả – cung và cầu
Các vấn đề thị trường – xu hướng, độ tin cậy của việc tiếp cận.
v.v…
Độ tin cậy của việc tiếp cận thị trường
Thị trường dự phòng
• Thị trường đầu vào Hiện trạng tiếp cận nguồn lực - đất đai, vốn, lao động
Hiện trạng tiếp cận thị trường nguyên liệu đầu vào – VD. Xăng
dầu, thức ăn chăn nuôi, gỗ, giống vật nuôi, trang thiết bị
Tình hình cung cầu đầu vào – lượng cung sẵn có ở thị trường
địa phương
Thị trường đầu vào – các vấn đề, xu hướng
Độ tin cậy của việc tiếp cận thị trường
Chi phí đầu vào
Phân tích tài chính
• Dự kiến lượng hàng hóa, Những biến động theo mùa vụ
dịch vụ bán ra Xu hướng
Vấn đề chất lượng
• Giá hàng hóa, dịch vụ trên Những biến động theo mùa vụ
thị trường Xu hướng
Vấn đề chất lượng

160
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

• Chi phí vận chuyển và sơ chế Chi phí vận chuyển hàng hóa đến thị trường tiêu thụ
• Chi phí đầu vào Những biến động theo mùa vụ
Xu hướng
• Các chi phí khác
• Lợi nhuận dự kiến Lợi nhuận tính trên nguồn lực đầu vào – trên 1 đơn vị diện tích
đất đai (ha), trên 1 giờ lao động.v.v…
Lợi nhuận bình quân hộ gia đình, hàng năm hoặc theo mùa
Tổng lợi nhuận của cộng đồng (lợi nhuận bình quân hộ x số hộ)
Mức tăng lãi ròng – so với lợi nhuận từ việc sử dụng các nguồn
lực hiện có
Lợi ích dự kiến Mô tả lợi ích
• Tổng lợi nhuận dự kiến Dựa vào phân tích tài chính như đã nêu trên
• Các lợi ích khác Những tác động tới các nhóm chủ thể trên và dưới (down/
upstream)
Các lợi ích gián tiếp
• Phạm vi và quy mô của các Số lượng các hộ được hưởng lợi trực tiếp
lợi ích Số lượng các hộ trong nhóm mục tiêu
Số lượng các hộ hưởng lợi gián tiếp - gồm những hộ nào
Quy mô nhân rộng ảnh hưởng (tính bằng số các hộ hưởng lợi khác)
• Khả năng duy trì các lợi ích Thời hạn sử dụng cơ sở hạ tầng, hoặc thời gian kéo dài những
cải thiện tích cực
Những vấn đề nảy sinh và những thay đổi theo thời gian
Tính thời vụ của các lợi ích
Chi phí dự kiến
• Ngân sách thiết lập
• Ngân sách vận hành
• Chi phí khác
• Sử dụng các nguồn lực

Tác động về môi trường


Tác động về môi trường Mức sử dụng tài nguyên thiên nhiên
Ô nhiễm.v.v…
Tác động khác – những tác động gián tiếp, các loài xâm lấn, tiếng ồn
Các chiến lược giảm thiểu
Tác động về xã hội
Tác động về xã hội Tác động đối với cộng đồng
Tác động đối với các nhóm dân cư khác của cộng đồng
Tác động về xã hội đối với các hộ dân tham gia
Các chiến lược giảm thiểu
Hiệu quả
So sánh chi phí - lợi ích Những lợi ích nói trên so với chi phí

161
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

Tài liệu tham khảo

1. Báo Thanh Niên số ra ngày 6/3/2007, Việt Nam thành lập quỹ phát triển nguồn lợi thủy
sản. De Silva, 2002. Các cộng đồng tiên phong: Sổ tay hướng dẫn cung cấp tài chính trực
tiếp cho các tiểu dự án cộng đồng. Ngân hàng Tái thiết và Phát triển Quốc tế/ Ngân hàng
Thế giới

2. Chu Mạnh Trinh, Báo cáo kết thúc dự án KBTB CLC, 2006

3. Chu Mạnh Trinh, Đánh giá chương trình đào tạo nghề và khả năng triển khai đối với
từng nghề, 2006

4. Chương trình Sinh kế Thủy sản Bền vững (SFLP), Tây Phi http://www.sflp.org/eng/007/
zindex.html, truy cập tháng 5/2007

5. Công viên Quốc gia Komodo, Indonesia. http://www.komodonationalpark.org/

6. DCE-LMPA 2005. Văn kiện Hợp phần LMPA, tháng 4/2005. Việt Nam – Đan Mạch: Hợp
tác Phát triển Môi trường (DCE) 2005 – 2010, Sinh kế bền vững trong và xung quanh các
khu bảo tồn biển

7. DCE-LMPA 2006. Tư vấn Quốc tế về LMPA, 30/11 đến 21/12/2006, Chương trình DCE
- Hợp phần LMPA: Sinh kế bền vững trong và xung quanh các khu bảo tồn biển, Bộ Thủy
sản, Hà Nội

8. De Silva, 2002. Các cộng đồng tiên phong: Sổ tay hướng dẫn cung cấp tài chính trực tiếp
cho các tiểu dự án cộng đồng. Ngân hàng Tái thiết và Phát triển Quốc tế/ Ngân hàng Thế
giới

9. DFID. Tài liệu Hướng dẫn về Sinh kế Bền vững. Bộ Phát triển Quốc tế Vương quốc Anh
(DFID). http://www.livelihoods.org/info/info_guidancesheets.html

10. Dự án KBTB Hòn Mun, Báo cáo nuôi trồng thủy sản Số 1-7

11. ESA Consultores International, 2004. Quỹ Xóa đói Giảm nghèo, Saint Lucia: 2003 Khảo
sát Đánh giá Tác động, Báo cáo Cuối cùng, tháng 6/2004

12. Hồ Văn Trung Thu, Đánh giá tác động kinh tế xã hội của dự án KBTB Hòn Mun tới cộng
đồng địa phương, 2005

13. IMM, 2003b. Sinh kế bền vững vùng ven biển: Chính sách và Đói nghèo vùng ven biển ở
bờ Tây vịnh Bengal. Dự án Sinh kế bền vững vùng ven biển, Nam Á, Báo cáo chính.

14. Jensen, Thiết lập cơ chế phát triển cộng đồng tại CLC, 2006

15. Khu Bảo tồn biển Vịnh Nha Trang, 2003. Báo cáo Phát triển Cộng đồng Số 3: Tái cơ cấu
các ủy ban khóm ấp ở Khu bảo tồn biển Hòn Mun - Sơ kết và những khuyến nghị ban
đầu

162
Nghiên cứu WWF về Sinh kế bền vững cho các KBTB

16. Lutrell, Cơ hội sinh kế bền vững và quản lý nguồn lợi tại các xã ven biển đang gặp ‘khó
khăn đặc biệt’, 2004

17. McEwin, Phân tích sinh kế, Dự án KBTB Cù Lao Chàm, 2006

18. Ngân hàng Thế giới, 2002. Dự án phát triển vùng Kecamatan, Indonesia. Có thể nhân
rộng được không? Những vấn đề cần quan tâm khi thiết kế chương trình phát triển dựa
vào cộng đồng. Judith Edstrom. Tài liệu Phát triển Xã hội: Số. 39, tháng 3/2002

19. Nguyễn Tố Uyên, Báo cáo phát triển cộng đồng, Dự án KBTB CLC, 2006

20. Nhóm chuyên gia Ngân hàng Thế giới và Tổ chức Lao động Quốc tế, 2005. Phương pháp
tiếp cận hỗ trợ sinh kế dựa vào nhu cầu trong các xã hội ở thời kỳ hậu chiến. Báo cáo
nghiên cứu chung giữa ILO và Ngân hàng Thế giới. Piet Goovaerts, Martin Gasser, Aliza
Belman Inbal. Tài liệu Phát triển Xã hội: Ngăn ngừa xung đột, và phát triển tái thiết dựa
vào cộng đồng, Số 29 /tháng 10-2005

21. Nhóm IDL và IUCN, 2004. Sinh kế Thay thế Bền vững cho Cộng đồng Ven biển – Tổng
kết kinh nghiệm và hướng dẫn phương pháp thực thi tối ưu. Claire Ireland

22. Quỹ Động vật Hoang dã Thế giới, 2006. Cẩn trọng với những con hổ giấy: Giám sát các
kết quả về sinh kế và quản trị trong WWF: báo cáo xác định phạm vi. Tháng 8/2006. Mary
Hobley, Mary Ann Brocklesby, Catherine Butcher, Sheena Crawford

23. R. Pomeroy, Khôi phục sinh kế sau thảm họa Sóng thần tại các cộng đồng ven biển
châu Á, 2006

24. Skov, Đánh giá sinh kế, Dự án KBTB CLC, 2006

25. Tạp chí Stream, Số 1

26. Tin tức MPA, 2003. Khi đóng cửa ngư trường: Phát triển sinh kế thay thế cho các cộng
đồng ngư dân. Tập 5, Số 2, tháng 8/2005. http://depts.washington.edu/mpanews/
MPA44.pdf.

27. Tổ chức Lương Nông Liên Hiệp Quốc (FAO) 2005. Hướng dẫn nhanh công tác phân
tích thể chế và sinh kế địa phương. Alice Stewart Carloni. Cơ quan FAO đặc trách các
vấn đề thể chế và tham gia ở nông thôn.

28. Tổ chức Lương Nông Liên Hiệp Quốc (FAO) 2005. Hướng dẫn nhanh công tác phân
tích thể chế và sinh kế địa phương. Alice Stewart Carloni. Cơ quan FAO đặc trách các
vấn đề thể chế và tham gia ở nông thôn.

29. Trang web Dự án SCL của IMM, www.ex.ac.uk/imm/scl. Truy cập tháng 5/2007

30. Trang web về sinh kế của FAO: www.fao.org/sd/. Truy cập tháng 5/2007

31. Trang web về SLA của UNDP: www.undp.org/sl/. Accessed May 2007

32. Trang web về Tiếp cận Sinh kế Bền vững của DFID: www.livelihoods.org. Truy cập
tháng 5/2007

163