You are on page 1of 488

835026 _ 0001-0019.

qxd

27/7/07

13:09

Pgina 1

Egizu 1DBH
Euskara eta Literatura
Irakaslearentzako baliabideak
GIDA ETA BALIABIDEAK
DBHko lehen mailarako Egizu 1 gida Zubia / Santillanaren
Hezkuntza-argitalpenetarako Sailean Joseba Santxo Uriarteren
eta Enric Juan Redalen zuzendaritzapean sortu,
taxutu eta gauzaturiko talde-lana da.
Proiektu honetan egile-talde honek parte hartu du:
Idoia Aranberri
Kristina Bilbao
Rakel Kareaga
Joseba Santxo
EDIZIOA
Kristina Bilbao
Joseba Santxo
PROIEKTU-ZUZENDARITZA
Ainhoa Basterretxea

Zubia
Santillana

835026 _ 0001-0019.qxd

27/7/07

13:09

Pgina 2

835026 _ 0001-0019.qxd

31/7/07

14:35

Pgina 3

Aurkibidea
AURKEZPENA

4
Zer da Jakintzaren Etxea? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
DBHko curriculuma. Oinarrizko gaitasunak . . . . . . . . . . . . . . .
Proiektuaren ezaugarriak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Gida eta baliabideak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

4
6
10
18

GIDALIBURUA

20
Gidoi didaktikoak

11. unitatea. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
12. unitatea. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
13. unitatea. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
14. unitatea. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
15. unitatea. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
16. unitatea. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
17. unitatea. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
18. unitatea. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
19. unitatea. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
10. unitatea. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Liburua irakurtzea: Harresi handirantz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Liburua irakurtzea: Matilda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Liburua irakurtzea: Manolito Laubegi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Liburua irakurtzea: Bihotz ausarta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
A unitate monografikoa: Informazioa bilatzea . . . . . . . . . . . . . .
B unitate monografikoa: Informazioa ulertzea . . . . . . . . . . . . . .
C unitate monografikoa: Informazioa interpretatzea . . . . . . . . .
Ikastunitateetako entzumen-testuak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

22
34
46
58
70
82
94
106
118
130
142
144
146
148
150
154
158
162

Baliabide osagarriak

Ortografia-programa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Gramatika lantzeko ariketak
Aditza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Deklinabidea . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Atzizkiak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Joskera . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Ariketen erantzunak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Ordenagailua erabiltzeko oinarrizko trebetasunak . . . . . . . . . .

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

192
212
263
293
313
333
453

835026 _ 0001-0019.qxd

31/7/07

14:35

Pgina 4

Aurkezpena

Zergatik...?
Izenaren esanahia
Izenak ez dira hitzen multzo soilak. Ideiak dira, kontzeptuak. Jakintzaren Etxea izenak hezkuntza-proiektuaren eta argitaratze-proiektu baten berri ematen digu. Izen
horrek adierazten du badela aldez aurretik harrera egiteko eta segurtasuna nahiz
konfiantza emateko asmoa. Behar bezala egituratutako ikasketarako helburuak
agertzen ditu. Jakintzaren etxe nagusiaren, eskolaren, metafora da; hor hazten dira
ikasleak eta hor ikasten dute. Jakintzaren Etxea proiektu gisa sortu da, ikasleei eskolan arrakasta izaten laguntzeko eta irakasleentzako zerbitzu gisa.

Gure argitaratze-proiektuaren giltzarriak


OINARRI TEORIKOAK. Jakintzaren Etxea hausnarketatik sortu eta kontu handiz diseinatu zen. Honako oinarri teoriko hauek izan dira etxea eraikitzeko planoak: gaien
programaziorako oinarri teorikoak, alor bakoitzeko edukien segida erabakitzekoak,
osagarri didaktikoak aukeratzekoak eta ebaluazio-proposamenak egitekoak. Plano
horietan zehaztu ziren etxearen oinarri teorikoak; hau da, justifikazio psikopedagogikoak eta zientifikoak.
GAI GUZTIEN ZUTABEAK. Jakintzaren Etxea proiektuko osagai guztiek aintzat hartzen dituzte balioak (elkartasuna, tolerantzia, izaera ekintzailea), IKTak eta oinarrizko
gaitasunak (hizkuntza-komunikaziorako gaitasuna; matematika-gaitasuna; mundu fisikoaren ezagutzarako eta harekiko elkarrekintzarako gaitasuna; gaitasun digitala eta
informazioaren trataerarakoa; gizarte- eta hiritar-gaitasuna; kultura- eta arte-gaitasuna,
ikasten ikasteko gaitasuna; norberaren autonomiarako eta ekimenerako gaitasuna).
ANIZTASUNA: GUZTIENTZAKO GUNEA. Jakintzaren Etxea guztiontzat izatea nahi
genuen. Guztientzako moduko gunea. Guztiok ikasteko, hazteko eta garatzeko baliabideak aurkituko ditugun gunea. Gehiago ikasteko edo ezagutzak finkatzeko baliabideak, hobeto ulertzeko eta ikasitakoa aplikatzeko baliabideak, aukera berriak aztertzeko baliabideak. Eta gure hizkuntza ondo ez dakiten iritsi berriei harrera egiteko
baliabideak.

Orain Etxea egia da. Etxea diseinatzen eta egiten parte hartu dute irakasleek, diseinatzaileek, psikopedagogoek, editoreek, ilustratzaileek, argazkilariek, infografistek,
maketagileek eta informatikariek. Ia amaituta dago. Baina funtsezkoa falta da: biztanleak. Beren esperientzia, lana eta ahalegina ekarriko dutenak, gelak Jakintzaz betetzeko, hormak ilusioz, eta bazterrak bizitzaz.
Guztiontzat garrantzitsuena den urratsa falta da. Gure proiektua beraien proiektu
bihurtzea. Eskua luzatu, eta denok batera, ikasleen arrakastaren alde lan egitea.
Aurrera, hau da zuen proiektua. Zuen etxea da. Guztion etxea.

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0001-0019.qxd

31/7/07

14:35

Pgina 5

Proiektua zertan datzan


Oinarrizko lau printzipiok inspiratu dute Jakintzaren Etxearen edukia, orientazioa
eta egitura: lege-esparru berrira egokitzea (LOE), ikasleen ulermena hobetzea,
informazioaren gizarterako prestatzea eta mota askotako materialak ematea,
irakasleen lana errazteko.

IKASLEENTZAKO LIBURU BERRIAK


C

CM

MY

CY

CM

Testua bereziki zainduta duten liburuak: hizkuntza garbia eta erraza,


ikasleen mailarako hiztegi egokia, eta ulermena hobetzeko bereziki
aukeratutako tipografia.
Ikasleentzat irudi ulergarriak dituzten liburuak, idatzitakoa berresteko baino
zerbait gehiagorako balio dutenak. Gaitasunak garatzeko oso tresna
ahaltsuak diren irudiak dituztenak; esate baterako, gaitasun hauek garatzeko:
behaketa, analisia, lotura, galderak planteatzea eta ahozko adierazpena.
Helburuekin koherenteak diren ariketak dituzten liburuak; zailtasunaren arabera
graduatutako ariketak, ohiturak eta trebetasunak garatzeko prestatuak; esanahiak
eraiki ditzaten, ikasitakoa testuinguruan kokatu eta orokor bihur dezaten prestatuak.
Jakintzaren Etxean garrantzia eman diogu liburuen dotoretasunari, formatuari,
diseinuari, irudien edertasunari eta paperaren testurari. Hori guztia, ongi egindako
lanaren sentsazioa emateko, eta hezkuntzaren eta kulturaren garrantzia
helarazteko.

MY

CY

CM

IKASGELAN LAN EGITEKO BALIABIDE UGARI DITUZTEN GIDAK


Gidoi didaktikoak, ikasliburuan bildutako unitate modularrei dagozkienak: ikasgelarako
programazioak biltzen dituzte, eta unitate bakoitzean lantzen diren helburuak, edukiak
eta gaitasunak ageri dira bertan. Iradokizun didaktikoak, informazio gehigarria eta
ariketen erantzunak ere azaltzen dituzte. Horrez gain, lau literatura-libururen lanketa
eta erantzunak, eta informazioaren inguruko unitate monografikoen azalpena eta
erantzunak ageri dira. Azkenik, ikastunitateetan lantzen diren entzumen-testu osoak
ere ageri dira.
Baliabide osagarriak. Hauen barruan, ortografia berrikusteko programa azaltzen
da, teoria, ariketa eta ariketen erantzunekin; eta baita gramatika lantzeko ariketak,
eta ariketa horien guztien erantzunak.
Ordenagailua erabiltzeko oinarrizko trebetasunak.

Egizu 1

LAGUNTZA DIGITALERAKO MATERIAL OSOA


Entzumena lantzeko testuen CDa. Komunikazio atalaren barruan entzumena
lantzeko erabiliko diren testuak biltzen ditu CD honek.

DBH

Euskara eta Literatura

Entzumena
lantzeko
testuak

Gida pdf formatuan. Ikasleei ariketa-fitxak arre errazago banatu ahal izateko,
fotokopiagailua erabiltzen ibili gabe, edota gidoi didaktikoak ordenagailuan eroso
kontsultatu ahal izateko.
Ikasgelarako programazioa, word formatuan. Moldakuntzak egin ahal izateko.
EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0001-0019.qxd

31/7/07

14:35

Pgina 6

DBH-KO CURRICULUMA. OINARRIZKO GAITASUNAK


Derrigorrezko Bigarren Hezkuntzako curriculumaren printzipioak
Derrigorrezko Bigarren Hezkuntzaren xedea Espainiako hezkuntza-sistemaren barneko
ikasle guztiek prestakuntza komuna izango dutela bermatzea da, eta honako helburu
hauek ditu: ikasleek kulturaren oinarrizko elementuak barneratzea; ikasteko eta lanerako
ohiturak garatzea eta finkatzea; ondoko ikasketetarako eta laneratzeko prestatzea; eta herritar diren aldetik, haiek dituzten eskubide eta betebeharrak betetzeko trebatzea.

Etapako helburuak
Derrigorrezko Bigarren Hezkuntzan ikasleek zenbait gaitasun jasoko dituzte, eta horiei esker, hau egin ahal izango dute:
a) Betebeharrak arduraz onartu; beren eskubideak ezagutu eta erabili, gainerakoak errespetatuz; beste pertsona eta talde batzuen artean tolerantziaz, lankidetzaz eta elkartasunez jardun; elkarrizketa erabiltzen trebatu eta giza eskubideak gizarte anitzaren baterako balioak direla finkatu; eta hiritar demokratikoak izateko prestatu.
b) Diziplina-ohiturak, ikastekoak, bakarkako lanerakoak eta taldeko lanerakoak garatu eta
finkatu, ikasketak modu eraginkorrean egiteko eta norberaren garapenerako beharrezko
baldintza diren aldetik.
c) Sexuen arteko aldea eta eskubide- eta aukera-berdintasuna aintzat hartu eta errespetatu. Gizonen eta emakumeen arteko diskriminazioa dakarten estereotipoak baztertu.
d) Ikasleen gaitasun afektiboak sendotu nortasunaren eremu guztietan eta gainerakoekiko
harremanetan; indarkeria, edonolako aurreiritziak eta jarrera sexistak baztertu; eta gatazkak modu baketsuan konpondu.
e) Informazio-iturriak erabiltzeko oinarrizko gaitasunak garatu, ezagutza berriak eskuratzeko, zentzu kritikoz. Teknologien esparruan oinarrizko prestakuntza jaso, informazioari
eta komunikazioari dagokionez, batik bat.
f) Ezagutza zientifikoa hainbat diziplinatan egituratutako jakintza integratutzat jo; eta ezagutzaren eta esperientziaren esparruetako problemak hautemateko metodoen berri
izan, eta metodo horiek aplikatu.
g) Izaera ekintzailea eta norberarekiko konfiantza, partaidetza, zentzu kritikoa, norberaren
ekimena, eta ikasten ikasteko, planifikatzeko, erabakiak hartzeko eta erantzukizunak
hartzeko gaitasuna garatu.
h) Euskarazko eta gaztelaniazko testu eta mezu konplexuak, ahozkoak nahiz idatzizkoak,
zuzen ulertu eta adierazi, eta literaturaren ezagutzari, irakurketari eta azterketari ekin.
i) Atzerriko hizkuntza bat edo gehiago behar bezala ulertu eta hitz egin.
j) Besteen eta norberaren kulturaren eta historiaren oinarrizko alderdiak ezagutu, aintzat
hartu eta errespetatu, bai eta arte- eta kultura-ondarea ere.
k) Norberaren gorputzaren eta gainerakoenen funtzionamenduaren berri izan eta onartu,
aldeak errespetatu, gorputzaren zaintze- eta osasun-ohiturak finkatu, eta gorputz-hezkuntza eta kirola egitea bereganatu, garapen pertsonala eta gizarte-garapena errazteko.
Sexualitatearen giza dimentsioaren aniztasunaren berri izan eta aintzat hartu. Osasunarekin, kontsumoarekin eta izaki bizidunak nahiz ingurumena zaintzearekin lotutako gizarte-ohiturak kritikoki aztertu eta balioetsi, kontserbazioa eta hobekuntza bultzatzeko.
l) Arte-sormena aintzat hartu eta arte-adierazpenen hizkuntza ulertu, bai eta adierazpenerako zenbait bide erabili ere.

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0001-0019.qxd

31/7/07

14:35

Pgina 7

Oinarrizko gaitasunak sartzea, curriculum-berrikuntza gisa


Maiatzaren 3ko Hezkuntzako 2/2006 Lege Organikoaren 6. artikuluan, etapako helburuen,
oinarrizko gaitasunen, edukien, pedagogia-metodoen eta ebaluazio-irizpideen multzo gisa
definitzen da Derrigorrezko Bigarren Hezkuntzako curriculuma.
Abenduaren 29ko 1631/2006 Errege Dekretuaren I. eranskinean, etaparen amaieran ikasleek izan behar dituzten oinarrizko gaitasunak ageri dira.
Oinarrizko gaitasuna kontzeptuak ibilbide luzea egin du hezkuntza-sistemara iritsi arte. Izan
ere, 1995. urteaz geroztik, gaitasun horiek eskuratzea izan da Europako politikako eztabaidagai bat. Hain zuzen, urte hartan landu zituzten lehen aldiz oinarrizko gaitasunak Hezkuntzari eta prestakuntzari buruzko liburu zurian. Urte hartatik aurrera, estatu kideetako
adituen zenbait talde lanean aritu dira, trebetasun berriak identifikatu eta definitzeko, curriculumean sartzeko modurik egokiena aztertzeko, eta bizitzan zehar nola ikasi nahiz horiei
nola eutsi jakiteko ere.
OCDEren Gaitasunak definitu eta aukeratu (GaDeAu) proiektuan, bizitza oparoa izateko eta
gizarteak egoki funtzionatzeko oinarrizko gaitasunak zein izango liratekeen aztertu zen.
ASEM ekimenean, bizitza osoko ikasketaren testuinguruko funtsezko gaitasunak aztertu ziren. Horretarako, gizabanako baten gaitasunen eta gizarte-helburuen arteko integrazio handiagoa nola lor zitekeen aztertu zuten. EURYDICE txostenak interes handia erakutsi zuen,
gizartean partaidetza arrakastatsua izateko ezinbestekotzat jotzen diren gaitasunei buruz.
PISA 2000 nazioarteko azterketak ere gaitasun zabalagoak eskuratzearen garrantzia azpimarratzen zuen, ikasketa arrakastatsua izateko. TUNING proiektuaren arabera, hezkuntzari esker ikasleek gaitasunak eskuratu behar dituzte, eta gaitasunetan oinarritutako baterako
hizkuntza bat proposatzen du, ikasketa-planak egiteko.

Oinarrizko gaitasuna kontzeptua


Gaitasuna hau dela onartzen da: eskuratutako ezagutza, abilezia eta jarrera pertsonalak
zenbait testuinguru eta egoeratan modu integratuan erabiltzeko gaitasuna. Gaitasun kontzeptuak hauek guztiak barne hartzen ditu: hala ezagutza teoriko guztiak nola abilezia eta
gaitasun praktikoak, eta jarrerak. Gainera, jakin eta egiten edo aplikatzen jakin baino haratago doa, izaten jakin eta egoten jakin ere barne hartzen baititu.
Oinarrizko gaitasunek edo gaitasun nagusiek ezaugarri hauek dituzte:
Gaitasunen garapena sustatzen dute edukiak eskuratzea baino gehiago, ikasketak
zehaztean edukiak beti agertzen diren arren.
Aintzat hartzen dute ikasketak zertan erabil daitezkeen, gai den pertsona bere
ekintza-esparruko problemak konpontzeko gaitasuna duena baita.
Beren izaera dinamikoa dute oinarri, pixkanaka-pixkanaka garatzen baitira, eta zenbait egoeratan eta hezkuntza-instituziotan eskura baitaitezke.
Diziplinartekoak eta zehar-lerroak dira, zenbait diziplina akademikotako ikasketak
integratzen baitituzte.
Kalitatearen eta zuzentasunaren arteko elkargunea dira, oinarrizko gaitasunen bidez
garai honetako beharrei erantzungo dien hezkuntza bermatu nahi baita (kalitatea),
eta gainera, ikasle guztiek eskura ditzatela nahi da, hiritar guztien baterako oinarria
izan dadin (zuzentasuna).
Beraz, oinarrizko gaitasunak edo gaitasun nagusiak gizabanako guztiek errealizatzeko, garatzeko eta laneratzeko behar dituzten ezagutzak, trebeziak eta jarrerak dira. Derrigorrezko
hezkuntzaren amaierarako, gaitasun horiek garatuta egon behar dute, eta ondorengo ikasketetarako balio behar dute, bizitza osoko ikasketaren zati bat den aldetik.

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0001-0019.qxd

31/7/07

14:35

Pgina 8

Oinarrizko gaitasunak Derrigorrezko Bigarren Hezkuntzako curriculumean


Curriculumean oinarrizko gaitasunak sartzeak zenbait helburu ditu.
Lehenik eta behin, ikasketak integratzea, bai arloetan edo gaietan sartutako ikasketa
formalak, bai informalak eta ez-formalak.
Bigarrenik, ikasle guztiei ikasketak integratzeko aukera ematea, mota askotako edukiekin lotzea eta eraginkorki erabiltzea, zenbait egoeratan eta testuingurutan erabili
behar dituztenean.
Eta azkenik, irakaskuntza orientatzea ezinbestekoak diren edukiak eta ebaluazioirizpideak identifikatzeko aukera ematen baitute eta, oro har, irakaskuntza- eta ikasketa-prozesuari buruzko erabakiak inspiratzea.
Curriculumeko alorren eta gaien bidez, ikasle guztiek hezkuntza-helburu guztiak lor ditzatela nahi da, eta ondorioz, oinarrizko gaitasunak ere eskura ditzatela. Dena den, ez dago lotura unibokorik alor edo gai jakin batzuen irakaskuntzaren eta gaitasun batzuen garapenaren
artean. Alor bakoitzak gaitasun jakin batzuk garatzen laguntzen du, eta aldi berean, oinarrizko gaitasun bakoitza zenbait alorretako edo gaitako lanaren ondorioz eskuratuko da.

Oinarrizko zortzi gaitasunak


Azken urteotan, ezagutzaren gizartean pertsona guztientzat beharrezkoak diren oinarrizko gaitasunen zortzi eremu definitu dira.
Hizkuntza-komunikaziorako
gaitasuna

Pentsamenduak, sentimenduak eta ekintzak (entzun, hitz egin,


irakurri eta idatzi) ahoz zein idatziz adierazteko abilezia da.

Matematika-gaitasuna

Zenbakiak, haien arteko oinarrizko eragiketak, sinboloak, adierazpide eta arrazonamendu matematikoak erabili eta erlazionatzeko abilezia da.

Mundu fisikoaren ezagutzarako Mundu fisikoarekin elkarreragiteko abilezia da, hala haren
eta harekiko elkarrekintzarako
alderdi naturalekin nola gizakiaren ekintzek eragindakoekin.
gaitasuna
Gaitasun digitala eta
informazioaren trataerarakoa

Gaitasun digitala duenak konfiantzaz eta modu kritikoan


erabiliko ditu baliabide elektronikoak, lanean, aisialdian eta
komunikazioetan.

Gizarte- eta hiritar-gaitasuna

Gaitasun horri esker, unean uneko gizarte-errealitatea uler daiteke, lankidetzan aritu, bizikide izan, hiritartasun demokratikoa
gauzatu aniztasuneko gizartean eta hura hobetzen lagundu.

Kultura- eta arte-gaitasuna

Gaitasun horrek kultura- eta arte-adierazpenak ezagutzea, ulertzea, balioestea eta kritikoki aztertzea dakar.

Ikasten ikasteko gaitasuna

Norberaren autonomiarako eta


ekimenerako gaitasuna

Ikasten ikasteko gaitasuna izateak esan nahi du ikasketari ekiteko abileziak daudela, bai eta norberaren helburuen eta beharren arabera gero eta modu eraginkorragoan eta autonomoagoan ikasten jarraitzeko abileziak ere.
Banakako edo taldekako ekintzak edo proiektuak sormenez,
konfiantzaz, erantzukizunez eta ikuspegi kritikoz imajinatzeko,
hasteko, garatzeko eta ebaluatzeko abilezia da.

Oinarrizko gaitasunak ez dira independenteak. Haien zenbait elementu elkarren osagarri dira.
Zenbait kasutan, lotura hori oso handia da; esate baterako, hizkuntza-komunikaziorako gaitasunaren funtsezko elementu batzuk, ikasten ikasteko gaitasunarenak, eta gaitasun digitalarenak
eta informazioaren trataerarako gaitasunarenak oinarrizkoak dira gainerako gaitasunak garatzeko. Gaitasunen arteko lotura hori oso nabarmena da gaitasun guztietan ageri diren zenbait elementutan: problemak ebaztea, jarrera kritikoa, zirraren kudeaketa, sortzeko ekimena eta arriskuak neurtuta erabakiak hartzea.

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0001-0019.qxd

31/7/07

14:35

Pgina 9

Hizkuntza LOEn
Hizkuntzaren eta Literaturaren alorreko hezkuntza funtsezko faktorea da pertsonaren garapen osorako eta harmonikorako, arlo intelektualari, afektiboari eta sozialari dagokienez.
Euskara eta Literatura ikasgaiaren helburua komunikazio-gaitasuna garatzea da; eta horretarako, gizarteko hainbat arlotan behar bezala jarduteko ezagutzak eta prozedurak eskaintzen ditu. Jakintza horiek hainbat arlo hartzen dute aintzat: elkartrukean oinarri diren printzipio eta arau sozialak, gure kulturan testuek dituzten ohiko formak, multzo kohesionatu
batean testuaren atalak egituratzen dituzten prozedurak, zentzuzko esaldiak eta gramatikalki onargarriak direnak antolatzea ahalbidetzen duten arau lexiko eta sintaktikoak edo arau
ortografikoak.
Hezkuntza literarioak komunikazio literarioaren ezaugarri berezien mende dauden gaitasun
espezifikoak hartzen ditu barnean; bai, halaber, hizkuntzaren erabilera literarioaren berezko konbentzioak eta testu literarioaren eta testuinguru kulturalaren arteko harremanak ere.

Edukia antolatzeko lau atal


Curriculumaren ardatza gizarte-jardueraren eremu adierazgarrietan hitz egiteko, idazteko,
entzuteko eta irakurtzeko trebetasunak eta estrategiak dira. Ikaskuntza horiek hiru edukiataletan jasotzen dira: 1. Hitz egitea, entzutea eta elkarrizketan ari izatea. 2. Irakurtzea eta
idaztea. 3. Hezkuntza literarioa. Haiei lotuta, 4. multzoak Hizkuntzaren ezaguera ikasleek
hizkuntzaren funtzionamenduari erreparatzeko eta hari buruz hitz egiteko duten gaitasunei
buruzko edukiak hartzen ditu barnean, eta, horiekin batera, hizkuntzari eta hura erabiltzeko
moduei buruzko ezagutza zehatzak ere bai.
Hizkuntza-trebetasunei buruzko edukien atalek hots, entzuteak eta hitz egiteak, irakurtzeak eta idazteak ikaskuntza hori pertsonen arteko harremanen eremuan, eremu akademikoan eta komunikabideen eremuan kokatzen dute. Hizkuntza-trebetasunak erabilera-eremuetan zehazteak badu arrazoi bat: ahozko eta idatzizko testuak ulertzeko eta sortzeko
trebetasun eta estrategia espezifikoak behar dira, kontuan hartuta komunikazio-trukaketa
nolakoa den, zer gizarte-eremutan egiten den eta zer testu mota erabiltzen den.
Derrigorrezko Bigarren Hezkuntzan, hezkuntza literarioaren xedea hauxe da: irakurtzeko
ohitura finkatzea, testuen irakurketaren eta birsorkuntzaren eremuetako esperientziak zabaltzea eta esperientzia sinbolizatzeko eta sentimenduak adierazteko premietara egokitzea,
konbentzio literarioei buruzko behaketak sistematizatzea eta obren eta haien testuinguru
historikoaren arteko harremana modu sistematikoagoan finkatzea.

Hizkuntzaren ezaguera atalaren barruan, hizkuntzari buruzko gogoetarekin eta gramatikakontzeptuak eta -terminologia barneratzearekin zerikusia duten edukiak daude. Hizkuntzaeta komunikazio-trebetasunen garapenak hizkuntzaren hainbat arlori buruzko gogoeta dakar: dialektoak, gizarte-erregistroak eta erabilerak azaltzen dituzten aldaerak eta arrazoiak;
testuinguruarekin loturiko forma linguistikoak; kohesio-prozedurak; eduki bera adierazteko
aukera sintaktikoak; hainbat proposizio biltzeko prozedura gramatikalak; hitzak eratzeko
mekanismoak; arau gramatikala eta ortografikoa
Laburbilduz, Euskara eta Literatura ikasgaiko curriculumaren ardatza hizkuntza- eta komunikazio-trebetasunak garatzeko prozedurak dira, hau da, gizarte-testuinguru esanguratsuetako ahozko eta idatzizko adierazpen eta ulermenerako prozedurak, bai eta komunikazio literarioaren eremuan ere. Trebetasun horiek barneratzeko eta garatzeko, hizkuntzaren
funtzionamendurako mekanismoak eta erabilera-baldintzak aztertu behar dira, eta horrekin
batera, hizkuntzari buruz hitz egitea ahalbidetzen duen terminologia ikasi behar da. Era berean, hezkuntza literarioan, testuinguru historiko eta kulturalari buruzko ezagutzak testu literarioen irakurketan eta interpretazioan aplikatu behar dira.

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0001-0019.qxd

31/7/07

14:35

Pgina 10

Proiektuaren ezaugarriak
EGIZU hizkuntza-proiektuaren helburu nagusia DBHko ikasleek beren hizkuntza-garapen
egokirako behar dituzten baliabide guzti-guztiak eskaintzea da. EGIZU 1 Euskara eta Literatura izeneko liburu honek 10 ikastunitate ditu. Haietako bakoitza hiru programa nagusitan
dago hezur-mamiturik:
Komunikazioa (kolore berdez): irakurmena, entzumena, idazmena eta euskara gizartean
atalek osatua.
Hizkuntza (kolore laranjaz): gramatika, lexikoa eta gomendioak atalek osatzen dute.
Literatura (kolore morez): testua, testugileak eta testuingurua atalen bitartez emana.
Unitate bakoitzaren amaieran, ikaslearen gaitasunak ebaluatzeari begira proposatutako
zenbait jarduera eskaintzen ditugu, gaitasunak aztergai izeneko orrialde bikoitzean.
KOMUNIKAZIOA
Komunikazio-programaren barruan, hizkuntza-trebetasunak landuko ditugu (irakurmena,
entzumena eta idazmena) oso era atseginean eta dinamikoan. Mintzamenari ez diogu atal
berezirik eman, gainerako atal guztietan txertatu baitugu jardueren bitartez.
EUSKARA GIZARTEAN programa berria eta berritzailea: oharturik hizkuntza biziek gizartean
duten eraginaz, eta gizarteak haiei ere nola eragiten dien, programa hau euskararen gizartedimentsioari eskaintzea erabaki dugu, testuak, jarduerak eta hausnargaiak eskainiz.
HIZKUNTZA
Gramatika erraza (mailakatua eta urrats guztiak azaltzen dituena), argia (oso hizkera
ulergarrian eta adibide askorekin emana) eta praktikoa (ariketa ugariduna) eskaintzen dugu
programa honen bihotzean. Horrez gain, lexikoa lantzen dugu, bai eta hizkuntza zuzen
erabiltzeko gomendioak eman ere.
LITERATURA
Literaturan testua dugu abiapuntu eta helmuga, eta hiru sailen bitartez garatzen ditugu langaiak: testua, testugileak eta testuingurua. Literatura lantzeko genero nagusien azterketa
hautatu dugu, eta bi ikuspegitatik lantzen dugu: batetik ikuspegi unibertsaletik eta bestetik
euskararen ikuspegitik.
BESTE ZENBAIT BALIABIDE
Liburuen bukaeran, ohi bezala, beste baliabide asko eskaintzen ditugu: taulak, irakurketan
trebatzeko programak, testuen lanketaren inguruko monografiak

10

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0001-0019.qxd

31/7/07

14:35

Pgina 11

Unitatearen egitura

Komunikazioa
Hizkuntza-trebetasunak
Hasierako irakurgaia

IRAKURRI

AURRETIK

Hizkuntzek ba al

Komunikatu
beharra
Hizkuntza sekretua;
sekretuen hizkuntza

dute bizirik?

Bereizten al

dituzu hizkuntza
hilak eta biziak?
Eman adibideak.

Ba al dago

gizonek soilik
erabiltzen duten
hizkuntzarik? Eta
emakumeek soilik
erabiltzen dutenik?

Lau hizkuntza-trebetasunak dira gure


komunikazio-programaren oinarri:
irakurmena, entzumena, mintzamena
eta idazmena.

ezkondu ondoren, ezkon-bizitzan nola jokatu behar zuten


irakasteko edo. Izan ere, orduko
emazteen bizimodua latza zen, oso:
gurasoen etxea utzi behar izaten zuten,
inoiz ikusi gabeko gizon batekin bizitzera joateko.
Geroago, emakumeak beren barneko ametsak,
itxaropenak, poemak, aholkuak eta sentimenduak
nushueraz azaltzen hasi ziren. Nushu hizkuntzak 2.000
hitz inguru zituen, eta idazteko euskarriak haizemaileak,
brodatuak eta horrelakoak izaten ziren. Zoritxarrez, eskuizkribu gutxi heldu da guganaino, antzinako ohitura
baitzen hildakoak beren ondasun eta guzti lurperatzea.

Yang Huanyi hil zenean, Txinako hegoaldeko baserritar baten alarguna hil zen, 98 urte
zituela.
Baina, harekin batera,
zapaldutako txinatar
emakume askoren arteko hizkuntza sekretua ere hil zen nushu
hizkuntza, hain zuzen
ere, emakume hura
baitzen hizkuntza haren azken ezagutzailea.

Hizkuntza harrigarri honek berez duen balio kulturalaz


gain, giza balio handia ere badu, Yang Huanyiren adierazpen honetan ikus daitekeenez: Nushuerak gure bizimodua hobetzen lagundu zigun, komunikatzeko bidea eskaini zigulako.

Orain dela 1.700 urte inguru, Txinako emakumeak gizonen mendean bizi ziren, guztiz. Gizonezkoek eskolan mandarin txinera ikasten zuten, baina emakumezkoei ukatu egiten zitzaien irakurtzen eta idazten
ikastea. Gainera, senarrarekin edo gurasoekin bizi behar izaten zuten, haien gizonkeriaren gatibu.

Lehenbiziko orrialde bikoitzean


irakurgai nagusia aurkezten dugu,
izenburu orokor baten azpian.

GRANADAKO UNIBERTSITATEA
Txinako Kulturaren eta Hizkuntzaren Unibertsitateko
Elkartearen aldizkari elebiduna (moldatua)

Halaxe, bada, egoera latz hark behartuta, Hunan eskualdeko emakume nekazariek munduan parekorik ez
duen hizkuntza sekretua sortu zuten, beren artean, eta
gizonen isilean, komunikatu ahal izateko.

Ezkerreko zutabean irakurtzeari ekin


baino lehenagoko galderak dituzue.

Nushu hitzak, txineraz, emakumezkoen idazkera


esan nahi du, eta hasieran, ezkondu ondoko gutunak
idazteko erabili izan zen. Gutun haiek oihaletan idatzitako testuak ziren, eta amek alabei ematen zizkieten

10

11

Irakurmena, ulermena eta mintzamena


Irakurgai nagusiaren ulermena lantzeko jarduerak daude unitate
bakoitzaren hirugarren orrialdean, helburuaren arabera sailkaturik: testua
ulertu, testua aztertu, hausnartu eta azaldu
Eskuineko orrialdean, berriz, entzumena lantzeko
testu-eredua azaltzen
dugu.
KOMUNIKAZIOA IRAKURMENA

KOMUNIKAZIOA ENTZUMENA

TESTUA ULERTU

Erreportajea

1. Azaldu testuan ageri diren hitz hauen esanahiak.

gizonkeria
itxaropen

CDko testua entzun


ondoren, testuak
ulertzeko eta
sortzeko ariketak
eskaintzen ditugu.

gatibu
euskarri

isilean
eskuizkribu

Gizonezkoek eskolan mandarin txinera ikasten

zuten, baina emakumezkoei ukatu egiten zitzaien


irakurtzen eta idazten ikastea.

Entzun arretaz Euskara eta espioitza testua.

Hunan eskualdeko emakume nekazariek munduan


parekorik ez duen hizkuntza sekretua sortu zuten.

Orduko emazteen bizimodua latza zen, oso: gurasoen

etxea utzi behar izaten zuten, inoiz ikusi gabeko gizon batekin
bizitzera joateko.
3. Erantzun galderei.

Zer desagertu zen Yang Huanyi hiltzearekin batera?


Zer-nolako hizkuntza da nushu izenekoa?
Zer ziren ezkondu ondoko gutunak?
Zergatik ezagutzen ditugu nushueraz idatzitako hain testu gutxi?
Zer-nolako balioa zuen nushuerak Hunango emakumeentzat?
TESTUA AZTERTU
4. Aukeratu erantzun zuzena. Zein da irakurgaiaren gai nagusia?
a) Txinako emakumeen bizimodua.
b) Nushu izeneko hizkuntza.
c) Yang Huanyi izeneko emakume baten gorabeherak.

Mintzamena lantzeko
ariketa mordoa
proposatzen dugu
han-hemen.

Erreportajea kazetaritza-generoko kontakizun mota bat


da, errealitateari sakon heldu eta gertaeren muinera iristeko
helburua duena. Testu-mota honetan edozein gai jorra daiteke, eta baita edonoizkoa ere. Erreportajeetan bestelako informazio-testuak
txerta daitezke, hala nola: inkesten emaitzak, elkarrizketak, iritzi-iruzkinak,
kontakizunak, albisteak, kontakizunak

2. Irakurri esaldi hauek eta eman beste modu batean


letra etzanez idatzita dagoena.

5. Aztertu testua paragrafoz paragrafo eta bildu goian


aipatutako gaiei buruzko informazioa.

Non ageri daYang Huanyiri buruzko informazioa? Zer azaltzen da bertan?


Non ageri da txinatar emakumeei buruzko informazioa? Zer azaltzen da?
Non ageri da nushuerari buruzko informazioa? Zer azaltzen da?

ARIKETAK
ARIKETAK
ENTZUNDAKOA ULERTU
1. Erantzun. Leku-izen hauetatik, zein aipatu dira testuan?

Karrantza herria
Euskararen etxea

Guadalcanal
San Ignazio auzoa

Japonia
Euskaltzaindia

2. Erantzun galdera hauei.

Zer ari dira ikusten neba-arrebak?


Zertarako erabili zen euskara Bigarren Mundu Gerran?
Zergatik erabili zuten?
Noren ideia izan zen?
Zer abantaila izan zituen euskararen erabilerak?
Zure ustez, zergatik ez zekiten euskaraz japoniarrek?
3. Eman testuan agertzen diren hitz hauen sinonimoak.

apurtuta etorri
zifratu

debekatu
ekin

berri izan
espiatu
TESTUA SORTU

4. Jarri taldeka eta sortu erreportajea, puntu hauek kontuan izanik.

HAUSNARTU ETA AZALDU

Aukeratu zuen gustuko gaia eta garatu.


Lana egiteko, era guztietako informazioa erabil dezakezue:
elkarrizketak, inkesten datuak, musika...

6. Zer gertatzen da hizkuntza bat desagertzen denean? Desagertutako


hizkuntzek uzten al dute arrastorik? Uztekotan, non uzten dute arrastoa?
7. Garrantzitsua al da hizkuntza batean baino gehiagotan mintzatzen jakitea?
Zertarako da baliagarria?

12

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

Erreportajea irudiz edota argazkiz lagun dezakezue.


Aukerarik izanez gero, bideoz graba dezakezue, eta ondoren,

denok batera ikusi, talde bakoitzaren lanari buruz mintzatzeko.

13

11

835026 _ 0001-0019.qxd

31/7/07

14:35

Pgina 12

Unitatearen egitura

Komunikazioa
Idazmena eta euskararen
gizarte-dimentsioa
KOMUNIKAZIOA IDAZMENA

KOMUNIKAZIOA IDAZMENA

Komunikazioa

Idazmena

Alfabetoak

Komunikazioa bai gizakiok bai animaliek dugun gaitasuna da.


Animaliek begiradak, keinuak, hotsak, mugimenduak eta abar erabiltzen dituzte elkarren artean komunikatzeko. Adibidez, otsoek hortzak erakusten dituzte mehatxua edo erasoa adierazteko,
eta erleek dantza egiten dute beren kideei
nektarra non dagoen erakusteko.
Gizakiok, ideiak, sentimenduak,
nahiak, premiak eta abar adierazteko, askoz prozesu konplexuagoak
erabiltzen ditugu. Begirada, keinu,
mugimendu eta abarrez gain, ahoz
eta idatziz komunikatzen gara.

Alfabetoa idatzizko ikur multzo bat da, komunikatzeko erabiltzen dena. Lehen alfabetoa feniziarrek sortu zuten duela 3.000 urte; eta hartatik sortu zen alfabeto
grekoa, eta grekotik latindarra, gerora Europako hizkuntza askotara zabaldu zena.
Gaur egun, beste alfabeto batzuk ere badira. Adibidez, zirilikoa, Errusian, Ukrainan,
Serbian, Bulgarian... erabiltzen dena; edo Islamaren herrialdeetan alfabeto arabiarra.

Testu idatzien tipologia lantzea da


programa honen helburu nagusia.
Ezkerraldeko orrialdean testu
mota bat aurkezten da,
eskuinaldekoan teorizatzen eta
lantzen dena. Lehen unitatean,
salbuespenez, komunikazio
idatziaren berri ematen da,
programaren aurkezpen gisa.

ARIKETAK
ARIKETAK
1. Azaldu zure hitzez edo adibide bidez kontzeptu hauek.

komunikazioa

igorlea

hartzailea

informazioa

kodea

2. Ordenatu kronologikoki irudi hauek.

Komunikazioaren
elementuak

Komunikazioa, azken batean, informazioa transmititzea da. Komunikazioan, igorleak informazioa bidaltzen dio hartzaileari, eta hartzaileak informazio hori jaso eta
interpretatu egiten du. Horretarako, kode berbera erabili behar dute; hau da, bi-biek
ezagutzen duten zeinu-sistema.
igorlea

informazioa

hartzailea

kodea

Komunikazio idatzia
Gure arbasoek, beraz, beren artean komunikatzeko, keinuak,
oihuak eta abar erabili izan zituzten hasieran. Geroago, ahozko hizkuntza sortu zuten.
Baina ahozkotik idatzira pasatzea, hau da, idazkeraren asmakuntza, oso aldaketa garrantzitsua izan zen komunikazioaren arloan.
Lehen zeinu idatziak Mesopotamian agertu ziren orain dela
5.000 urte. Bertan garatu zen idazkera kuneiformea, kanabera zati batekin buztin hezean idazten zena. Egipton ere bazuten beren idazkera, idazkera hieroglifikoa izenekoa. Bi
idazkera horiek irudi bidezkoak ziren; hau da, animalien eta
gauzen marrazkiak ziren.

LAN-TEKNIKAK

Komunikatzeko bide bereziak


ZI

RK U

Ikusmenaren eta mintzamenaren bidez, irudi,


hitz eta keinuak jasotzen ditugu. Ukimenaren bidez, informazioaz gain, sentipen biziak eta zuzenak hautematen ditugu; ikusmenak irakurtzeko
aukera ere ematen digu.

A D
AT

OR!

1. Lotu egoerak eta komunikazio motak.


1. Neska bat agur egiten ari da eskuarekin.
2. Amona zoriondu duzu telefonoz.
3. Kartel batean zirkua datorrela irakurri duzu.

a) Ahozko komunikazioa
b) Komunikazio idatzia
c) Keinu bidezko komunikazioa

2. Idatzi esaldi labur bat braille alfabetoa erabiliz. Horretarako, orrialde lodi
bat zulatu beharko duzu. Ondoren, eman zure ikaskideari, irakur dezan.

14

15

LAN-TEKNIKAK izeneko saila duzue idazmen-programaren


ariketagunearen barruan. Programatxo honetan, idazten ikasteko oinarrizko
teknikak azaltzen dira, adibide, ariketa eta guzti.

Euskara gizartean
Euskarak, hizkuntza bizia den aldetik, eragina du gizartean; bai eta, era
berean, gizarteak ere eragiten dio gure hizkuntzari. Eta horixe da programa
berri eta berrizale honen
muina.

KOMUNIKAZIOA EUSKARA GIZARTEAN

KOMUNIKAZIOA EUSKARA GIZARTEAN

...eta hitza sortu zen


EUSKALDUNEN MISTERIOA
Euskaldunak herri enigmatikoa dira. Gaur egunean Espainian
eta Frantzian banatuta dagoen lurrean bizi dira aspalditik, horren berri historikorik izan aurretik, eta beren hizkuntzaren jatorriak ez ezik herritarren jatorriak ere misterio izaten jarraitzen
du. Teoria baten arabera, masail distiratsu, ile ilun eta sudur luzeko biztanle hauek jatorrizko
iberiarrak ziren, eta inbaditzaileek bultzatu zituzten Pirinioen, Kantabriar mendikatearen eta
Bizkaiko golkoaren artean dagoen zoko menditsuraino. Beste batzuen ustez, berriz, euskaldunak inguru horretako aborijenak dira.
MARK KURLANSKY, Makailua (moldatua)

Testu batetik abiatzen


gara, informazioa emateko
eta hizkuntzaren inguruko
hausnargaiak
proposatzeko.

Zure ustez, argituko al da


noizbait euskararen jatorria?

omen dira.

Hizkuntzen jatorria eta hedapena

Zure ustez, euskarazko zer


beste hitz ote dira
antzinakoak?

Paleoantropologiaren teoria
Paleoantropologia izen luzearen azpian Historiaurreko gizakia aztertzen duen zientzia
dago. Zientzia horren arabera, gaur egungo giza talde guztiek Afrikan sortu zen Homo Sapiens Sapiens deituriko giza espeziean dute jatorria.
Homo Sapiens Sapiens gizakiak mezuak eta emozioak trukatzen hasi ziren, keinu bidez hasieran, eta oihuz eta interjekzioz gero. Hala, lehenbiziko hizkuntza moduko
bat sortu zuten. Orain dela 100.000 urte inguru gertatu zen hori.

KA

Ni
lo

iba ia

OZEANO
BAREA

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

i b a ia

16

UK
AS

Talde handi batek hizkuntza bera izan arren, pertsona edo familia bakoitzak
bere hitz egiteko modua dauka. Denborarekin, desberdintasun txiki horien
bitartez, hizkuntza berriak sor daitezke. Hortaz, pentsatu behar da Homo
Sapiens Sapiens gizakiek, Afrikatik mundu osora hedatu zirenean, hizkuntza
desberdinak sortu zituztela toki bakoitzean, eta nahiko arin, gainera. Colin
Renfrew ingeles adituaren arabera, lehen hedapen honetako hizkuntzak hauek lirateke: amerindiera, nilosaharera, indopazifikoa eta australiera hizkuntza-familiak; Kaukasoko hizkuntzak, eta euskara.

us

S AHA RA

Afrikatik mundu zabalera

nd

Saiatu irudikatzen zer-nolako oihuak eta interjekzioak erabiltzen


zituzten eta zertarako.

ARIKETAK
ARIKETAK
1. Erantzun. Zer da paleoantropologia?
2. Erreparatu lehen hedapeneko hizkuntzen izenei eta seinalatu
munduko mapan non kokatu ziren gutxi gorabehera.

12

Zure ustez, gaur egun nolakoak gara euskaldunok?

Euskararen sorrerari, jatorriari eta garapenari buruzko teoria asko daude. Ondoren
irakurriko duzuna haietako bat da.
Theo Vennemann alemaniar hizkuntzalariaren ustez, Historiaurrean, azken izotzaldiaren garaian, giza taldeak Pirinioetan aterpetu ziren hotzetik ihesi. Garai hartan eta
toki hartan sortu zen euskararen oinarria edo protoeuskara. Gero, izotzaldia bukatutakoan, giza talde haiek Europan zehar hedatu ziren berriro, eta berekin eraman zuten Pirinioetako hizkuntza hura. Geroago, indoeuropar hizkuntza-familia Europako lurraldeetan
Antzinako
zabaldu zenean, protoeuskara desagertu egin zen,
euskararen lekuko
Akitanian eta Pirinioetan izan ezik.
Euskararen hitz batzuk antziTeoria horrek oinarri genetikoa izan dezake; izan
na-antzinakoak dira, gizakia
ere, genetikan aditua den John Fosternekazaritza lantzen hasi zen
garaikoak. Orduan, lanabesak
ek europarren genoma edo iturri geharrizkoak ziren; eta gaur
netikoa Pirinioetan sortu eta ondoren
egun erabiltzen ditugun aitzur,
Europara zabaldu zela ondorioztatu du
aizkora eta aizto hitzak, haitzbere ikerlanetan.
erroa bide dutenak, ordukoak

A M

Ariketez gain, zertzelada


jakingarriak ematen ditugu
eskuinaldeko orrialdeko
laukitxoan.

Testuan aipatutako bi teorietatik, zein iruditzen zaizu sinesgarriagoa?

Euskararen sorrera eta hedapena

A U S T R AL I A

3. Saiatu imajinatzen antzinako euskaldunen bizimodua, beharrak, arriskuak...


4. Bilatu euskararen jatorriari buruzko beste teoria batzuk eta hitz egin denon artean
haiei buruz: zein diren, noizkoak diren... eta zeinen alde zaudeten.

17

835026 _ 0001-0019.qxd

31/7/07

14:35

Pgina 13

Unitatearen egitura

Hizkuntza
Gramatika erraza, argia
eta praktikoa
HIZKUNTZA GRAMATIKA

HIZKUNTZA GRAMATIKA

Hizkuntzaren misterioak

Lau orrialdetan
Derrigorrezko
Bigarren
Hezkuntzako ikasle
guztiek jakin eta
erabili beharreko
gramatika
eskaintzen dugu.

Zer aztertzen du gramatikak?


Gramatikak hitzen forma eta konposizioa aztertzen du, baita
hitz horiek esaldiaren barruan duten erlazioa ere. Hau da, gramatikak hizkuntzaren elementuak eta haien funtzionamendua
aztertzen ditu.
Gramatika Hizkuntzalaritzaren arloetako bat da, eta hiru azpiarlo lantzen ditu: morfologia (hitzen forma eta konposizioa),
sintaxia (esaldiaren barruan hitzek duten erlazioa) eta semantika (hitzen esanahia). Haiez gain, Hizkuntzalaritzak edo hizkuntzaren azterketaz arduratzen den zientziak beste zenbait arlo aztertzen ditu: fonologia, fonetika eta lexikologia.

HIRU GALDERA
1 Lerro hauek irakurtzeko pazientzia hartu duenak eta nik badugu elka

rren artean konpartitzen dugun ezaguera mota bat: bion hizkuntza,


euskara, kasu honetan. Zein da dugun ezaguera horren natura?
Nola ikasi dugu hizkuntza hau? Nola pasatu gara A egoeratik (ez genekien hitz egiten) B egoerara (hitz egiten dugu, ulertzen dugu, ulertzen gaituzte)?
3 Behin ezaguera hori lortuz gero, nola jartzen dugu abian? Zergatik esaten dugu gaixorik

dago eta batean, gaixorik dagoelako bestean, gaixorik baitago hurrengoan eta gaixorik dagoenez gero beste noizbait?
PELLO SALABURU (moldatua)
2

Hizkuntzalaritza

Saiatu hiru galdera horiei erantzuten zure hitzez.


Gramatika

Sintaxia

Zuk eta nik konpartitzen dugun hori


Horra hor goiko hiru galderei Noam Chomsky hizkuntzalari ezagunak emandako
erantzunak:
1 Zuk eta nik konpartitzen dugun horri gramatika esaten diogu. Gramatika hori

bat da, bakarra, unibertsala, eta hizkuntza guztien barnean dago. Hizkuntza partikularrek ere badute, noski, beren gramatika partikularra, baina gramatika partikular hori gramatika unibertsalaren parametroen egokiera baino ez da.

Haurrak ez datoz aldez aurretik kodifikaturik


2 Gramatika unibertsala sortzezkoa da; hau da, jaiotzetik datorkigu. Haurrak ez

datoz aldez aurretik kodifikatuta euskaraz edo erdaraz egiteko, baizik eta edozein
hizkuntza ikasteko. Beraz, edozein haurrek, edozein lekutan, edozein hizkuntza
ikas lezake eskatzen diren gutxieneko baldintzak betetzen badira.

Erantzunik eza
3 Hirugarren galderak ez du erantzunik; besteak beste, giza askatasunarekin erla

zionaturik dagoelako.

Morfologia

Fonologia

Fonetika

Lexikologia

Semantika

ARIKETAK
ARIKETAK
1. Erantzun galderei zure hitzez.

Zer da gramatika?
Hizkuntza batzuk ez dira inoiz idatzi. Ba al dute gramatikarik?
Animaliak komunikatzen al dira?
Animaliek ba al dute gramatikarik?
Bizitzaren zer arotan ikasten dira hizkuntzak errazen?
2. Erreparatu egoeroi eta esan zure ustez zer hizkuntzatan
hitz egingo duten haur hauek.

Londresera bizitzera joan diren guraso euskaldunen haurra.


Frantziako iparraldean bizi diren frantses gurasoen haurra.
Kolonbian bizi den eta italiar gurasoak dituen haurra.
Txinatik ekarritako jaioberria, guraso euskaldunak dituena.
3. Adierazi esaldi hauek egia ala gezurra diren.

Thank you!

Eskerrik asko!
Obrigado!

Gizaki guztiok gramatika unibertsal bera dugu.


Edozein pertsonak hizkuntza bat ikas dezake.
Ingeles haurrek ingelesa baino ezin dute ikasi.
Hizkuntza burmuinean gauzatzen da.
Gramatika morfologiaren azpiarloetako bat da.

18

19

HIZKUNTZA GRAMATIKA

HIZKUNTZA GRAMATIKA

Esaldiak

Hotsetik testura

Hitzak izakiak, nolakotasunak, ekintzak... adierazteko erabiltzen ditugu. Baina,


gehienetan, hitzak ez dira bakarka agertzen, baizik eta elkarren artean konbinaturik,
ideia jakin bat sortzeko. Adibidez, letra, zituen, ozenki, guztiak, alfabetoko, esan hitzak
konbinaturik, ideia bat adierazten duen multzoa lortu dugu.
Ozenki esan zituen alfabetoko letra guztiak.
Ideiak trasmititzen dituzten hitz multzo horiei esaldiak deritze.
Hitzek esaldi barruan duten erlazioa sintaxiak aztertzen du.

Hizkuntza hainbat unitatek osatzen dute, eta unitate horiek, elkarren artean lotzen
badira, mezuak eratzen dituzte. Hizkuntzaren unitate txikienak hotsak dira. Hotsek
ez dute berezko esanahirik.
Hotsak konbinatuz, hitzak osatzen ditugu. Hitzek izakiak, ezaugarriak, ekintzak eta abar
adierazten dituzte eta elkartu egin daitezke. Esate baterako, katu hitzak izaki bat adierazten du; zuri hitzak, izaki horren ezaugarri bat; eta edan hitzak, ekintza bat. Baina, hitzok
berez esanahia duten arren, aske daudenean, gehienetan ez digute balio ideiak azaltzeko.
Ideia bat adierazi nahi izanez gero, hitzak konbinatzen eta lotzen ditugu. Horrelakoetan, esaldiak sortzen ditugu. Esaldiak ideia bat adierazten duten hitz multzoak dira.
Katu, zuri, edan, esne guztia hitzak zuzen konbinatuz, esaldi hau
hotsak
sor dezakegu:
Katu zuriak esne guztia edan du.
hitzak
Komunikazio-unitate handiena edo beteena testua dugu. Testua esaldi bat baino gehiago lotzean sortzen da. Izan ere, gizakiok testuak (ahozkoak nahiz idatziak) erabiltzen ditugu komunikatzeko.

esaldiak
testuak

Hotsak

Testuak
Era berean, esaldiak elkarren artean konbinatzen ditugunean, testuak sortzen dira. Testuak besteekin komunikatzeko
hizkuntza-unitateak dira.
Halaxe, bada, hizkuntzako elementuak txikitik handira konbinatzean hotsak,
hitzak, esaldiak, gero eta elementu handiagoak sortzen ditugu, testura heldu arte.

ARIKETAK
ARIKETAK
4. Aldatu hots bat, hitz berriak osatzeko. Idatzi hitz bakoitzaren esanahia.

Gizakiok hotsak sortzeko gaitasuna dugu, baina guztiok ez ditugu hots berberak ebakitzen edo sortzen. Adibidez, Lapurdiko, Bizkaiko edo Nafarroako euskal hiztunak
hotsak ahoskatzeko moduagatik bereiz ditzakegu. Beste hizkuntza batzuetan, adibidez ingelesez, euskaraz erabiltzen ez diren hotsak dituzte.
Egia esan, jaiotzen garenetik, gure inguruan erabiltzen den
hizkuntzako hotsetara ohitzen gara, eta haiek dira ahoskatzen ikasten ditugun hotsak.
Hotsen azterketaz fonetika eta fonologia arduratzen dira.

G esan F eman, edan


izar
bete

Adibidez

asto

hotz

datu

5. Idatzi lau hitzez osatutako esaldia. Ondoren, erantsi beste bi hitz,


esaldiak zentzua izaten jarraitu behar duela ahaztu gabe.
Egin gauza bera beste hiru aldiz.
ZINEM

G Hiria oso handia da.

Adibidez

Hiria oso handia eta zaratatsua da...

6. Idatzi zer diren hizkuntza-unitate hauek.

Hitzak
Hotsek banan-banan ez dute esanahirik, animaliek sortzen
dituztenen parekoak dira. Baina hotsak konbinatzean esanahia ematen diegu. Adibidez, k-o-e-z-n-i hotsak konbinatuz, objektu bat izendatzeko multzoa lortzen dugu.

Ane etxean geratuko da gaur.

Gaixorik dago eta ez dauka ezertarako


gogorik. Beharbada, bihar etorriko da
eskolara.

Gaur zinemara joango gara.

atzo / mendia / isuri / zeruko.


d-l-t-k-a-r-n.

7. Irakurri testua eta bereizi esaldiak, hitzak eta hotsak.

Sortzen ditugun hots multzo horiek hitzak dira; ozenki hitz bat da.
Morfologiak hitzen forma eta konposizioa aztertzen ditu, eta semantikak, hitzen esanahia. Lexikologiak, berriz, hitzak eta esamoldeak aztertzen ditu.
20

statu Batuek, 1972. urtean, Pioner X espazio-ontzia bidali zuten espaziora.


Ontziaren barruan, plaka batean grabatutako mezu bat zegoen. Mezua beste
munduko ustezko bizilagunei zuzenduta zegoen. Bertan, besteak beste, nor garen,
nolakoak garen eta non gauden azaltzen zen.

21

Hiru dira gure gramatika-programaren


giltzarri nagusiak:
Gramatika erraza proposatzen dugu.
Erraztasunaren gakoa, berriz, neurrian
dago: ikusi beharreko kontzeptuak
ematen eta lantzen ditugu, ez
gehiago, ezta gutxiago ere; eta beti
testuinguru errealetik abiatuta, denok
ohart gaitezen gramatika ez dela
ikasketa abstraktu funsgabea, baizik
eta eguneroko hizketan abian jartzen
dugun mekanismoa.

Gramatika argia aurkezten dugu, tonu ulerterrazean emana, argazki eta


irudi apaingarriz hornitua, eta eskema argigarriz osatua.
Gramatika praktikoa da gurea, kontzeptu teorikoak jardunbidean lantzeko
aukera ematen duena. Proposatzen ditugun ariketetan, idatzizkoak zein
ahozkoak dituzue, banaka nahiz taldeka egitekoak.

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

13

835026 _ 0001-0019.qxd

31/7/07

14:36

Pgina 14

Unitatearen egitura

Hizkuntza
Lexiko aberasgarria
eta gomendio erabilgarriak
HIZKUNTZA LEXIKOA

Itsasontziak hizketan

anderak norberaren herriaren erakusgarri dira. Itsasoan, ordea,


bandera itsasontzien artean edota itsasontziaren eta lehorraren
artean komunikatzeko zeinu multzoa da. Mezua bidaltzeko, aurreko
mastan altxatzen dira mezuari dagozkion banderak, goitik behera ordenaturik.
aur egun, alfabetoko letrak adierazteko 26 bandera ditugu, eta
0tik 9ra arteko zenbakiak adierazteko, beste hamar. Baina letrei
dagozkien banderek berezko esanahia ere badute. Adibidez, baten
bat uretara erori dela adierazteko, O letradun bandera erabiltzen da.
ada, ordea, guztion ezaguna den bandera bat: Emmanuel Wynne
frantses piratarena. Hark banderen dantza ikusirik, 1700. urtean
berea diseinatzea erabaki zuen. Hondo beltzaren gainean, burezur
bat eta bi berna-hezur gurutzaturik jarri zituen. Gainerako piratek
arin kopiatu zioten ideia. Eta gaur egun piratak ez direnek ere erabiltzen dute. Ba al dakizu zer tokitan eta zer adierazteko?

Lexikoa

HIZKUNTZA LEXIKOA

Itsasontziaren
atalak
5

3
6

Lexikoaren lanketa hizkuntzaren


erabilera aberasteko biderik
emankorretakoa dugu. Hainbat
prozedura interesgarri
proposatuko zaizkizue lexikoprogramari eskaini dizkiogun hiru
orrialdeetan: hitzak aztertzea,
alderatzea, testuinguruan jartzea
eta identifikatzea, sailkatzea,
bereiztea, esanahiaz jabetzea

G
I

ARIKETAK
ARIKETAK
4. Bilatu beheko zerrendan goiko itsasontzi pirataren atalak. Ondoren, kopiatu beheko eskema
koadernoan eta sailkatu bertan zerrendako hitz guztiak.

Arrandegia, popa, lanperna, aingura, olagarroa, ontziola, lupia, portua, izkira, branka, kaia,
bizkarra, erreboiloa, eskotilla, masta, arrain-saltzailea, karramarroa, itsasargia.

ARIKETAK
ARIKETAK

Itsas giroa

1. Azpimarratu itsasoarekin zerikusirik ez duen hitza


eta, ondoren, azaldu hitz guztien esanahiak.

Itsasokoak

itsasertza
itsasikara
itsasgora
itsaskia
itsasadarra
itsas trikua
itsasgarria
itsasartea
Adibidez
G Itsasertza: kostaldea, itsasoaren ondoko aldea.
2. Berridatzi esaldiok koadernoan, eskuineko hitzak erabiliz.
zurikoak dira.
Karibe aldeko hondartzak
mugimendura.
Marinelak ohiturik daude
perla ikusgarriak izaten dira.
Ostren
zuriz pintatzen du ur-azala.
Olatuen
laguntza handia ematen diete itsasgizonei.

Itsasontzietakoak

Lehorrekoak

5. Lotu gezi bidez ezkerreko hitz bakoitza dagokion arloarekin.

itsas lilipa
itsaskirria
itsas pintura
itsas izarra
itsaslabarra
Itsaso Gorria

uhin

iparrorratz

apar

harea

maskor

3. Zehaztu herri-izen bakoitza kostaldekoa ala barnealdekoa den,


eta esan zer herrialdetan dagoen.

G Hondarribia F Kostaldekoa da eta Gipuzkoan dago.

zoologia
geografia
geologia
botanika
artea
meteorologia

6. Lotu esamolde bakoitza dagokion esanahiarekin.

Sardina bat lan, sardina bat jan.


Amuarraina amutik eta arkumea larrutik.
Marinelaren emaztea, goizean senardun, arratsaldean alargun.

Adibidez

Agurain
Mutriku

Hendaia
Mundaka

Itsasondo
Lizarra

Usurbil
Izaba

a) Leku arriskutsuan lanean diharduenari ezbeharra gerta dakioke.


b) Egindako lanaren araberakoa da lortuko dugun saria.
c) Bakoitzak bere heldulekua dauka harrapatzeko.

22

23

Testutik abiatuko gara beti, testua baita hitzen berezko erabilera-eremua.


Horrek bide emango digu, batetik, gaikako lexikoa jorratzeko, eta bestetik,
lexiko hori hainbat ikuspegitatik lantzeko: morfologia, semantika, sintaxia
ariketa ugariren bitartez.

Gomendioak
Atal honetan
Euskaltzaindiak
euskara zuzen
erabiltzeko eman
dituen arauak eta
gomendioak
aurkezten dira,
azalpen labur eta
argien bidez, eta
ariketa praktikoak
proposatuz.

14

HIZKUNTZA LEXIKOA

HIZKUNTZA GOMENDIOAK

Hitz motak

Letra larriak noiz erabili


Euskaltzaindiaren irizpideen arabera, hona hemen noiz erabiliko diren letra larriak:

Hitzak, egituraz, hiru eratakoak izan daitezke: bakunak, elkartuak edo eratorriak.
Hitz bakunak: hitz bakar batez osatuak F kresal, arrain, haize
Hitz elkartuak: hitz bat baino gehiago dutenak F itsaso + ontzi: itsasontzi,
katu + arrain: katuarrain.
Hitz eratorriak: atzizkidun hitzak dira F itsaso + -tar: itsastar,
arrain + -zale: arrantzale

Testuen hasieran eta puntuaren ondoren.


Pertsonen eta animalien izenetan, izengoitietan eta deituretan.
Eneko Mujika, Pintto txakurra, Lauaxeta, Artola jatetxea.

Estatu, herri, herrialde eta abarren izenetan.

Laudio, Euskal Herria, Deba ibaia, Ekialde Urruna. Baina: laudiotar, euskaldun

Izen ofizial osoetan; hau da, erakunde, elkarte eta egoitza ofizialen izenetan.

Zer eratakoak dira euskarazko hitz gehienak?

Eusko Legebiltzarra, Gernikako Udala, Ertzaintza.


Baina: hainbat legebiltzarretan, Bizkaiko udaletan, ertzain bat.

Egun handien eta jaiegunen izenak.


Eguberriak, Aste Santua, Gabon-eguna.

ARIKETAK
ARIKETAK

Aldizkarien eta egunkarien izenetan.

7. Sortu hitz elkartuak, zerrendako hitz bakunak lotuz.


Ondoren, egiaztatu hiztegian sortu dituzun hitzak zuzen daudela.

Argia aldizkaria, Berria egunkaria

G itsaso + ontzi = itsasontzi

Adibidez

ontzi + ola
bela + ontzi

itsaso + lapur
itsaso + behera

kala + txori
amu + arrain

portuen inguruan ibili ohi dira hegaka.

hirurehun ingeles itsasontzi


Joanes Suhigaraitxipi

4. lanpara
5. egongela
6. langela

7. biltegia
8. haize-orratza
9. eskudela

G Azkaine - azkaindar

logela

elkartua

lo + gela

IRAKURL E-TXARTE

LA

Herria:

3. Berridatzi esaldi hauek, letra larriak eta xeheak erabiliz.

Adibidez

I
OSAGAIAK

Udal-liburutegia

Izen-deiturak:
Ikastetxea:
Helbidea:

ELKARTUA/ERATORRIA

Adibidez

2. Kopiatu txartela eta osatu zure datuekin.


E

10. Osatu taula hau koadernoan eta osatu goiko ariketako hitzekin.
HITZA

Ab M

1. Idatzi koadernoan zure eskualdeko bost herriren izenak


eta adierazi nola esaten zaien bertakoei.

C
D

harrapatu zituen.
denean joan behar da.
Lanpernak errazago hartzeko,
itsasontziak konpontzen eta egiten ditu.
Aitorrek
egin du munduaren itzulia.
Neska horrek
ederrak hazten dira.
Bidasoa ibaian

1. logela
2. sarbidea
3. eskailera

ARIKETAK
ARIKETAK

8. Berridatzi esaldiok, goiko ariketako hitz elkartuak erabiliz.

9. Zehaztu hitz bakoitza bakuna, elkartua edo eratorria den, eta


esan non kokatu behar den alboko irudian.

ire lehen

eitura

txeberria da. F Nire lehen deitura Etxeberria da.

oan den udan ahara asamortuan barrena ibili ginen.


Mattinek akioko dalean egiten du lan. ertako lkatea da.
Etxean rgia aldizkaria erosten dugu.
aur goizean uskal erriko ilotazaleen lkarteetako rdezkariak elkartu dira.
rrege-eguna oso gun berezia izaten da haur guztientzat, opariak jasotzen baitituzte.

24

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

25

835026 _ 0001-0019.qxd

31/7/07

14:36

Pgina 15

Unitatearen egitura

Literatura
Literatura unibertsala eta
euskal literaturaren unibertsoa
LITERATURA TESTUINGURUA

LITERATURA TESTUA

KUPMANDUCK
Sanskrito hizkuntzan bada hitz bat, ikuspegi mugatua duen
pertsona izendatzeko, hau da, beti egin duenarekin eta entzun
duenarekin eta mundu guztiak egiten duenarekin konformatzen
denari deitzeko. Hitz hori kupmanduck da eta putzuko igela
esan nahi du.
Putzu sakon batean,
ondo babesturik eta
bakean bizi zen igel kolonia bat. Hango arrisku bakarra neskatila batek ura biltzeko goitik botatzen zuen ontzia zen. Halakoetan,
igelek alarma jotzen zuten, uretan murgiltzen ziren eta putzuaren hormen kontra estu-estu geratzen ziren arriskua igaro
arte.

Eta horrela izan zen aldi batez, harik eta


goiz batean putzuaren kanpoaldean krokro ezaguna entzun zen arte. Gora begiratzean eta igel iheslariaren silueta ikustean, mutu geratu ziren beheko guztiak.

Igel gazte bati, ordea, ontzi hura arriskua


beharrean aukera izan zitekeela bururatu
zitzaion, eta kanpoan sumatzen zen hura
guztia ezagutzeko grina piztu zitzaion.
Gainerako igelak, ordea, aurka jarri zitzaizkion.

Behean zalaparta handia sortu zen. Batzuek proposamenari buruz hitz egin nahi
izan zuten. Baina agintariek guztiz debekatu zuten, eta igel gazteari, jaitsiz gero,
hil egingo zutela esan zioten.

Hala ere, igel ausartak bere hartan jarraitu


zuen, eta ontzia goranzko bidean ikustean, salto egin eta barrura sartu zen. Beste
guztiek harriturik eta beldurrez beterik
ikusi zuten ontzia urruntzen. Zaharren
kontseiluak, orduan, igel gaztea koloniatik betiko kanporatu zuen eta igel hartaz
hitz egitea debekatu zuen.

Hemen goian, zoragarri bizi naiz. Ura


mugitzen da, jateko era askotako zomorroak dira, beste igel asko daude eta oso jatorrak dira. Hemen guztiontzako lekua dago
esan zuen igel gazteak.

Igelak alde egin zuen handik, eta gauzak


baretu egin ziren putzuaren barruan; baina, hurrengo goizean, ontzia putzutik ateratzean, neskatila harriturik geratu zen
ontzia igelez beterik ikustean.
Ipuin sanskritoa(moldatua)

ARIKETAK
ARIKETAK
1. Erantzun.

Zein dira testuko pertsonaiak?


Guztiak al datoz bat gauzak egiteko moduarekin? Azaldu
Zeri diote beldur Kontseiluko igelek?
Nolakoa zen putzutik kanpoko bizitza?

Literaturaren hastapenak

Literatura-programako langaiak hiru


ardatzen inguruan kokatu ditugu:
testuak (idazlan zatiak),
testuingurua (historikoa,
soziolinguistikoa, kulturala) eta
testugileak (idazleak, alegia).

Literatura zer den


Literatura hitza latineko litterae hitzetik dator eta letra edo alfabetoko zeinua esan nahi du.
Antzina literatura terminoak hitz idatziari egiten zion erreferentzia,
eta ondo idazteko eta irakurtzeko jakintza eta gaitasunei loturik zegoen. Gaur egun, literatura hitza eder-asmoz edo arte-kezkaz eginiko lanari esaten zaio; eta fikziozko oinarriren bat iza ohi du.
Dena dela, literatura idazte hutsa baino askoz gehiago da; hitzaren bidez, gizakiak besteekin komunikatzeko duen premiari erantzuten baitio. Horrela, emozioak, beldurrak, amorrua, ametsak, itxaropena, maitasuna trasmititzeko bidea da literatura.
Eman literatura-testu baten adibidea.

Ahozko literatura
Literaturaren lehen adierazpenak ahozkoak izan ziren, eta bertsoz paratutakoak, gainera. Literatura idatzia geroagokoa da, eta
hasieran dantzarekin, musikarekin eta antzerkiarekin lotuta egon zen.
Inprimatzearen asmakuntzak berebiziko garrantzia izan zuen: batetik,
literatura idatzia asko hedatu zelako eta, bestetik, ahozko literatura idatziz biltzen eta
argitaratzen hasi zelako.

Munduko lehen literaturak


Munduan ez dago eta ez da egon literatura bakarra, hizkuntza
bakoitzak bere literatura sortzeko bidea du-eta. Hortaz, esan daiteke hizkuntza adina literatura dagoela. Hala ere, guztiak ez dira
berdinak eta ez dira aldi berean garatu.
Literatura zaharrenak literatura sanskritoa, hebrearra, arabiarra, Afrikakoa, eta Txinako eta Japoniako literaturak ditugu.
Aurrekoekin batera, Greziako eta Erromako literatura klasikoek
gaur egungo jakintzaren iturri kultural garrantzitsuena osatzen dute.
Nahiz eta literatura bakoitzak berezko izaera izan, guztietan ardatz izango dira gai
hauek: Lurraren eta unibertsoaren sorrera azaltzeko mitoak, historia, filosofia, maitasuna eta erlijioa.

Ikuspegiaren aldetik, genero


nagusien erreferentzia ezagunenak
ikusiko ditugu, bai unibertsalak, eta
baita euskal mundukoak ere.

Bilatu Interneten. Zenbat hizkuntza daude munduan?

2. Bilatu entziklopedian sanskrito hitza eta idatzi informazioa zure koadernoan.

Bilatu Vedak izeneko testuei buruzko informazioa entziklopedian. Zer ziren?


Zer hizkuntzatan idatzi ziren?

26

27

LITERATURA TESTUGILEAK

LITERATURA TESTUA

Arku-lehiaketa

Lehen egile ezagunak

Literaturaprogramaren
jardunbidea ziklikoa
duzue: testutik
abiatu, langaia
kokatu, oinarri
teorikoa ezagutu eta
testuarekin bukatu,
ariketa eta guzti.

Lehen egile ezagunetako bat Konfuzio izan zen, ekialdean; Konfuziok garrantzi handia izan zuen Txinako literaturaren hastapenetan. Beste bat, Homero, mendebaldeko
literatura klasikoaren zutabe garrantzitsua izan zen.

teneak burutazio hauxe sartu zion buruan Peneloperi: arkua eta


gezia ateratzea, ezkongaiak lehia zitezen. Goiko gelatik giltza
hartu, eta mirabeak lagun zituela, senarraren gauzarik kutunenak
gordetzen zituen gelara joan zen. Giltza sartu eta atea ireki
zuen. Arkua hartu, magalean jarri, eta negarrez egon zen
hari helduta. Gero, megaroi aldera abiatu zen, arkua eta geziak zeramatzala. Mirabeek kutxa bat zeramaten Ulisesen garaikurrekin. Ezkongaiengana iritsi, zutabe baten kontra gelditu, eta zapi
batez masailak gorde zituen; alde banatan mirabe bat zuen.

Konfuzio
Kondairaren arabera, adarbakar batek iragarri zuen Konfuzioren
jaiotza. Adarbakar hark ahoan omen zeraman jadezko oholtxo
batean hauxe irakur zitekeen: Beira baino garbiagoa izango
den haur bat jaioko da Txou dinastiari jarraipena emateko,
erresumarik gabeko errege izateko.
Konfuzio edo Kung Fun Tzu (Kung Jakintsua) duela 2.500
urte bizi izan zen Txinan, eta irakaslea eta filosofoa izan
zen. Kargu politiko garrantzitsuak izan zituen eta Txinan zehar bidaiatu zuen bere ideiak zabaltzen.
Konfuziok filosofia praktikoa aldarrikatzen zuen, jakintzara eta norberaren burua ezagutzera bideratua. Bere filosofiaren oinarriak bi bildumatan bildurik daude:
batetik, Txinako literaturari hasiera ematen dioten Bost Liburu Klasikoetan eta, bestetik, Klasiko Txikiak izeneko lau liburuetan. Azken horietan, Konfuzioren esaerak, aipuak eta horiei buruzko iruzkinak agertzen dira, haren jarraitzaileek idatzita. Konfuzioren esaerak eta aipuak oso famatuak izan dira. Hona hemen pare bat:
1 Esadazu eta ahaztuko dut. Irakats iezadazu eta gogoratuko dut.
Utz iezadazu egiten eta buruan gordeko dut.
2 Akatsa egin duenak zuzentzen ez badu, akats larriagoa egiten du.
Ados al zaude Konfuzioren bi aipu horietan esaten denarekin? Arrazoitu.

Homero
ODISEAREN
ARGUMENTUA

Troiako gerraren ondoren,


Itakako errege Odiseok (latinez Ulises) etxerako bidea
hartu du. Baina hogei urte
emango ditu bideko zailtasunak gainditzen. Bitartean, Itakan, beraren emazte
Peneloperi hainbat ezkongai kokatu zaizkio etxean.

Ezer gutxi dakigu Homerori buruz: non jaio zen,


noiz sortu zuen bere lana.... Horregatik, ikertzaile batzuek pentsatzen dute Homero ez zela
inoiz existitu. Hala ere, kondairaren arabera,
Homero K.a. VIII. mendean jaio eta bizi izan
zen Grezian, eta olerkaria izan zen.
Tradizioak dioenez, bera izan zen Iliada eta
Odisearen egilea, hots, Troiako gerraren historia bertsotan kontatzen duten lanen egilea.
Baina, batzuen ustez, pertsona bakar batek ezin
izan zituen bi lan eskerga horiek idatzi.

ntzun, nirekin ezkondu nahi duzuen horiek: jan eta edan besterik ez duzue egiten. Emaztetzat nahi nauzuela diozue. Bada,
lehiaketa bat egingo dugu: Ulisesen arkua jarriko dut. Hori tenkatu
eta geziak aizkoren zulotik pasarazten dituena, hura egingo dut nire
jabe, eta harekin joango naiz, etxe hau utzirik.

HOMERO
Ulises (Juan Kruz Igerabideren bertsioa)

ARIKETAK
ARIKETAK
1. Azaldu. Zer berezitasun dute literatura-testuek bestelako testuek ez dutena?
2. Erantzun. Nola zabaldu ziren literatura-testuak hasieran?

Idazkerak ahozko testuak desagerrarazi al zituen? Zergatik?


3. Esan esaldi hauek egia ala gezurra diren.

Konfuziok Klasiko Txikiak idatzi zituen.


Konfuzio olerkaria izan zen.
Homerori buruzko datu gehienak ez dira oso fidagarriak.
Iliada eta Odisea bertsoz paratuta daude.
4. Laburbildu goiko testuaren argumentua lerro pare batean.
Ondoren, erantzun:

Nor dira testu zati honetako pertsonaiak?


Nor da pertsonaia nagusia?
Nola froga daiteke testu honen oinarria fikziozkoa dela?
5. Bilatu entziklopedian zerez arduratzen omen den Atenea, Olinpoko jainkosa.

28

GAITASUNAK AZTERGAI

29

GAITASUNAK AZTERGAI

Gaitasunak aztergai

Logalea zeukan
ekilibristaren kasua

Ideia nagusiak
 Erreportajea kazetaritza-generoko kontakizun mota bat da, edozein gai jorratzen duena.

1. ESZENA

 Komunikazioa elkarri informazioa emateko prozesua da. Komunikazioa bai gizakiok bai

Off. Jaun-andreak, mesedez eta faborez, eseri eta isilik egon. Denok espero zenuten unea heldu da. Zuekin, unibertsoko ipuinkontalaririk onena, munduko andrerik xarmagarriena... Zuekin...
(danbor-erredoblea) Maria Txorakeri Seorita!!!
(Ez da inor azaltzen.)
Off. Andreak eta jaunak, faborez eta mesedez,
isilik eta eserita egon. Zuekin munduko
ipuin-kontalaririk ospetsuena, unibertsoko
andrerik xarmagarriena, zuekin Maria Txorakeri Seorita!!!... Maria Txorakeri!!!
(Maria Txorakeri azaltzen da, erosketarako
poltsarekin.)
BERNARDO ATXAGA
Logalea zeukan ekilibristaren kasua (moldatua)

animaliek dugun gaitasuna da.


 Gizakiok elkar ulertzeko konpartitzen dugunari gramatika esaten diogu. Gramatika hori bat
da, bakarra, unibertsala, eta hizkuntza guztien barnean dago.
 Gramatika unibertsala sortzezkoa da; hau da, jaiotzetik datorkigu. Edozein umek edozein
hizkuntza ikas dezake berez.
 Gramatikak hizkuntzaren elementuak eta haien funtzionamendua aztertzen ditu.
Hiru arlo nagusi ditu: morfologia, sintaxia eta semantika.
 Hotsak konbinatuz, hitzak sortzen ditugu; hitzak konbinatuz, esaldiak; eta esaldiak
konbinatuz, testuak.
 Testua dugu komunikazio-unitaterik osoena.
 Hitzak hiru eratakoak izan daitezke: bakunak, elkartuak edo eratorriak.
 Literatura eder-asmoz edo arte-kezkaz eginiko lana da; eta fikziozko nolabaiteko oinarria ohi
duena. Literatura ahozkoa edo idatzizkoa izan daiteke.

ARIKETAK
ARIKETAK
1. Zer adieraz ditzakegu komunikazioaren
bidez?
2. Zer behar dugu gizakiok elkarri
ulertzeko?
3. Noiz ikasten dugu gramatika?

7. Irakurri testu hau.


Lehen klaseko erretzaile-bagoi baten bazterrean, mr justice wargrave,
epailetzatik erre-tiratu berria
zena, arretaz ari zen the times-eko politika-saila irakurtzen, zigarro bat erretzen zuen artean.

4. Lotu gramatikaren arloak eta aztergaiak.


Morfologia
Sintaxia
Semantika

Hitzen esanahia.
Hitzen forma.
Hitzen antolaketa.

hitzak
hotsak

30

Hitz elkartuak

Nor ari da hizketan?


Nori zuzentzen zaio?
Non ari da hitz egiten?
Zer hizkuntzatan ari da hitz egiten?
2. Asmatu beste komunikazio-egoera bat
eta erantzun goiko galderei.

5. Prestatu zure ikastetxeko kirol-ohiturei


buruzko erreportajea, puntu hauek
kontuan izanik:

Zerrendatu zure ikastetxean egiten diren


kirolak.

Sailkatu zeuk nahi duzun irizpidearen


arabera; adibidez: bakarrik egitekoak,
binaka, taldeka
iritziak, etab.

IDEIA NAGUSIAK izeneko atalean


unitateko eduki nagusien laburpena
eskaintzen dugu.

Nor ari dira erreportajea egiten?


Zertara joan ziren gasolinazerbitzugunera?

Eman arrazoiak.

Hitz eratorriak

Letra larririk behar al du inon?

Berridatzi letra larriak zuzen jarriz.

Unitatearen amaierako programan


ikaste-prozesuan erabili ditugun
gaitasun guztiak ebaluatuko ditugu:
irakurmena, entzumena (CDaren
bitartez), mintzamena eta idazmena.

Bildu zure ikaskideen kirol-gustuak eta

4. Erantzun galdera hauei.

Zure ustez, literatura-testua al da?

6. Eman hiruna adibide.


Hitz bakunak

1. Erantzun galderoi.

3. Entzun Palestina hotela testua arretaz.

5. Ordenatu elementu hauek handienetik


txikienera.

esaldiak
testuak

Zergatik eman behar izan zituzten

azalpenak?
Zer-nolako tratua jasan zuten?
Zer zegoen debekaturik eta zergatik?
Zure ustez, non gertatu da kontaturikoa?

31

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

15

835026 _ 0001-0019.qxd

31/7/07

14:36

Pgina 16

Aurkibidea
KOMUNIKAZIOA
Irakurgaia

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

Entzumena

Hizkuntza sekretua,

sekretuen hizkuntza

Erreportajea

10. or.

Irakurtzearen

13. or.

Pasadizoa

misterioa

Idazmena

Euskara gizartean

Komunikazioa
Lan-teknikak:

Hizkuntzen jatorria
eta hedapena

komunikatzeko bide
bereziak
15. or.

Sinopsiak
Lan-teknikak:

16. or.

Herri nekazarien
etorrera

Aurkibideak erabiltzea

32.or.

35. or.

Ingalaterrako hotel bateko Erantzungailuko


bezero baten eta logelazerbitzuaren ohar
bidezko harremana 54. or.

Publizitatea nonahi

mezuak

57. or.

Aurrez aurreko
publizitatea

76. or.

enak gara!!
98.or.

Izarren ligatik at!

Publizitate-kartelak
Lan-teknikak:
esloganak sortzea

Idaztearen garrantzia

123. or.

145. or.

Jarraibideak

82. or.

Erromaren eragina
104. or.

Latinaren
globalizazioa
126. or.

125. or.

Kritika lagungarria

142. or.

60. or.

103. or.

Objektuak deskribatzea
Lan-teknikak: irudiak
aztertzea

Mahai-ingurua

antzinatean

81. or.

101. or.

120. or.

Erraldoi zintzoa

Euskararen eremua

oharrak
Lan-teknikak: testua
59. or.
garatzea

Arautegiak
Lan-teknikak:
prozedura-testuak

Iritzi bat aldeztea

Zaharrak berri

Mezu laburrak edo

79. or.

Zuzeneko berriak

38. or.

37. or.

edo konstruktiboa
Lan-teknikak: ideiak
147. or.
biltzea

Orientabideak
Lan-teknikak:

Ilunpetik argitarantz
148. or.

Erdi Aroan erdibidera

deskribapen-testua

164. or.

167. or.

Burmuinaren boterea Gai jendaurrean

Testak
Lan-teknikak:

azaltzea

170. or.

169. or.

Euskara eta Erdi

Aroko agintariak

grafikoak azaltzea

186. or.

Pello Zabala

eguraldi-iragarlea

189. or.

Kazetaritzako

191. or.

192. or.

Egunkaria
Erdi Aroaren
Lan-teknikak: telefono amaieran

elkarrizketa

bidezko elkarrizketa

208. or.

211. or.

213. or.

214. or.

ERANSKINA

16

Liburua irakurtzea

Harresi handirantz. Jon Arretxe. Irakurmena lantzeko fitxa.

232. or.

Liburua irakurtzea

Matilda. Roald Dahl. Irakurmena lantzeko fitxa.

236. or.

Liburua irakurtzea

Manolito Laubegi. Elvira Lindo. Irakurmena lantzeko fitxa.

240. or.

Liburua irakurtzea

Bihotz ausarta. Joanes Urkixo. Irakurmena lantzeko fitxa.

244. or.

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0001-0019.qxd

31/7/07

14:36

Pgina 17

Egizu 1
HIZKUNTZA
Gramatika

LITERATURA

Lexikoa

Zer da gramatika?
Zer aztertzen du
gramatikak?

Itsasontziaren atalak
Hitz motak

18. or.

Zer da perpausa?
Perpaus motak

Gomendioak

40. or.

Letra larriak noiz


erabili

22. or.

Lanbideak eta
lanabesak
Hitz eratorriak

Testua, testuingurua, testugileak

25. or.

a itsatsia
44. or.

Perpausaren osagaiak Posta


Izen-sintagmaren
Jatorri-atzizkiak

47. or.

Partitiboaren

Izena eta izen motak

XX.

66. or.

Antzinako lanbideak
Egile-atzizkiak

84. or.

Izenordaina
Adjektiboa
Izenondoa
Izenlaguna

69. or.

Noiz -a eta noiz bat?

88. or.

Denboraren joana
Sinonimoak eta
antonimoak
106. or.

91. or.

Izenordain indartuen
erabilera

110. or.

113. or.

Lau elementuak
Sentipenak nola
Atzizki graduatzaileak adierazi
128. or.

Determinatzaileak

132. or.

Garraiobideak
Hitz-elkarketa

150. or.

Zenbatzaileak

Asmakizunak
Zailtasun-atzizkiak
194. or.

Deklinabide-kasuak

198. or.

114. or.

157. or.

158. or.

Lehen peredika
Herri-antzerkia: pastoralak
Antso Handia pastorala

180. or.

179. or.

Mugatuaren erabilera Buhame jaunaren predikua


okerra
Herri-antzerkia: maskaradak eta xaribariak
San Pantzart
201. or.

Ura goian-behean
Bat eta batzuk nola
Hizkuntzaren altxorra: deklinatu
atsotitzak

216. or.

92. or.

Bihar ezkonduko naiz


Bat-bateko bertsoaren sorkuntza-prozesua
Aspaldiko partez bi begiak busti zaizkizu

Lehoia eta olagizonak


Ahozko ipuin motak
Arrastango jentilarria

polisemia

Deklinabidea

70. or.

136. or.

Zenbakien idazkera
176. or.

mende-hasierara

Bihotz eritua
Txistuen ordaina
Bertsolaritza: XX. mendetik gaur egunera
Gizona ez da ogiz bakarrik bizi

135. or.

beharreko hitzak

Barne-egoerak
Monosemia eta

48. or.

Tartalo
Ahozko ipuinak
Arrietako mandazaina

Marratxoz idatzi
154. or.

172. or.

Ahozko lorez
Ahozko poesia
Ana Juanixe

26. or.

Bat-batekoaren indarra
Bertsolaritza: Erdi Arotik

erabilera okerra

osagaiak

62. or.

Kupmanduck
Literaturaren hastapenak
Arku-lehiaketa

220. or.

223. or.

202. or.

Peru Abarka
Atsotitzak
Zenbait atsotitz

224. or.

ERANSKINA
A, B, C monografikoak

Informazioa bilatzeko, ulertzeko eta interpretatzeko unitateak

248. or.

Taulak

Deklinabidea, landutako atzizkiak eta -a itsatsidun hitzen zerrenda

276. or.

Bertsogintza

Bertsolaritzako oinarrizko hiztegia eta bertso moldeak

285. or.

Glosarioa

Liburuko kontzeptuen definizioak eta azalpenak

288. or.

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

17

835026 _ 0001-0019.qxd

31/7/07

14:36

Pgina 18

Gida eta baliabideak


GIDALIBURU honek ikasleei eguneroko lanean laguntzeko material didaktikoa izatea du
asmo eta xede nagusi. Baliabide hauek eskaintzen ditu:
GIDOI DIDAKTIKOAK
Ikasliburuan ageri diren unitate modularrei eta monografikoei dagozkie batik bat eta gidaren benetako ardatza dira. Gidoi didaktikoek hiru elementu hauek biltzen dituzte:
Ikasgelarako programazioa. Helburuen, edukien eta ebaluazio-irizpideen arabera antolaturik dago eta unitate bakoitzean lantzen diren gaitasun guztiak barnebiltzen ditu.
Iradokizun didaktikoak. Iradokizun didaktikoen helburua liburuko programak zertan diren azaltzea eta garatzea da. Horretarako, hain zuzen ere, edukiak zehazten dira, lanerako iradokizunak ematen dira, langaiei buruzko azalpen gehigarriak eskaintzen dira, eta
ariketa gehiago zein ikasgelarako proiektutxoak proposatzen dira, besteak beste.
Unitateetan proposatutako ariketen erantzunak.
Lau literatura libururen lanketa, erantzun eta guzti.
Informazioaren inguruko unitate monografikoak, erantzun eta guzti.
Ikastunitateetako entzumen-testuak.
BALIABIDE OSAGARRIAK
Hizkuntza-gaitasuna garatzeko edota ikusitako edukiak areago lantzeko nahiz osatzeko,
material hauek eskaintzen ditu gidaliburuak:
Ortografia-programa. Euskararen ortografia osatzen duten gaien berrikusketa gisakoa da.
Azalpenak labur-labur biltzen dituzten laukiez gain, langai bakoitzari dagozkion ariketak
eta berrikusketa orokorrerako ariketak ageri dira bertan, erantzun eta guzti.
Gramatika lantzeko ariketak. Aditza, deklinabidea, atzizkiak eta joskera areago lantzeko
aukera ematen duten fitxa mordoa eskaintzen dira gidaliburuaren amaieran, ikasleek
ikasgelan edo etxean egiteko.
Ordenagailua erabiltzeko oinarrizko trebetasunak.

Gida eta baliabideak: edukiak


1. UNITATEA
LANTZEN DIREN GAITASUNA
1. HIZKUNTZA-KOMUNIKAZIORAKO GAITASUNA
A. Hizkuntza-gaitasuna
Gramatika-gaitasuna
Gramatikak aztertzen dituen hizkuntzaren
atalak ezagutzea.
Hizkuntzaren unitateak bereiztea.
Gaitasun lexiko-semantikoa
Komunikazioarekin zerikusia duten hitzak
ezagutzea eta lantzea.
Hitz bakunak, hitz elkartuak eta hitz eratorriak bereiztea.
Zuzentasun-gaitasuna
Letra larriak noiz erabili jakitea.

HELBURUAK
KOMUNIKAZIOA

HIZKUNTZA

Erreportajearen ezaugarriak zein diren jabetzea eta


lantzea.
Komunikazioa eta bertako elementu nagusiak
aztertzea.
Munduko hizkuntzen eta euskararen jatorriaz eta
hedapenaz diharduten teoriak aztertzea.

Hizkuntzaren unitateak aztertzea eta bereiztea.


Gramatika zer den jakitea.
Hitz bakunak, elkartuak eta eratorriak bereiztea.
Letra larrien erabilera lantzea.
LITERATURA
Literatura zer den aztertzea eta hastapenen berri izatea.

EDUKIAK
KONTZEPTUAK

Erreportajea.
Komunikazioa eta bertako elementu nagusiak.
Munduko hizkuntzak eta euskara: jatorria eta hedapena.
Gramatika: definizioa eta atalak.
Hizkuntzaren unitateak: hotsak, hitzak, esaldiak eta testuak.
Hitz bakunak, hitz elkartuak eta hitz eratorriak.
Letra larriak.
Literatura: definizioa, hastapenak eta lehen egile ezagunak.

PROZEDURAK
ETA
TREBETASUNAK

Testuak ulertzea, aztertzea eta haiei buruz hausnartzea.


Elkarrizketa tankerako testua entzutea eta ulertzea.
Erreportajea idaztea.
Komunikazioaren elementuak bereiztea.
Informazioa bilatzea, sailkatzea eta, antolatu ondoren, aditzera ematea.
Gramatikan landutako kontzeptuak ulertzea eta ariketak egitea.
Gaiarekin zerikusia duen lexikoa lantzea eta hitz motak bereiztea.
Letra larriei dagozkien arauak aplikatzea.
Testu literarioak aztertzea, ulertzea eta lantzea.

JARRERAK

Hizkuntza komunikatzeko bide gisa baloratzea.


Komunikatzeko bideekiko interesa izatea.
Geure hizkuntza ez ezik, munduko gainerako hizkuntzak baloratzea.
Bai ahoz eta baita idatziz ere zuzen jarduteko ardura izatea.

EBALUAZIO-IRIZPIDEAK
Komunikazio egoera desberdinetan parte hartzen
duten elementuak bereiztea.
Informazioa barneratzea eta zuzen ematea.
Ahoz zein idatziz testu zuzenak sortzea.
Gramatikaren eginkizuna eta atalak zein diren jakitea.
Hizkuntzaren elementuak, txikienetik handienera,
ezagutzea.

22

KOMUNIKAZIOA

Entzumena

Hizkuntza sekretua, sekretuen hizkuntza (10.-12. or.)

EDUKIEN ESKEMA

5. NORBERAREN AUTONOMIARAKO ETA


EKIMENERAKO GAITASUNA
Kultura gorde eta transmititu beharreko
ondare gisa baloratzea.
Euskal hizkuntza eta munduko gainerako
hizkuntzak baloratzea.

Komunikazioaren inguruan egituratutako ikastunitate honi hasiera emateko, Nushu izeneko


hizkuntza jada galduari buruzko testu bat ageri da. Hizkuntza sekretu horri buruzko
informazioa ez ezik, emakumeek Txinan jasandako bizimoduari buruzko informazioa ere
biltzen da bertan. Txinakoa geurearen oso bestelako kultura izanik, hari buruzko informazioa
bilatu eta ikasgelan azaltzea merezi du. Hori horrela izenik, galdetu ikasleei Txinari eta
bertako ohiturei buruz zerbait ote dakiten. Komentatu ikasgelan neska-mutilek jada
dakizkiten datuak eta eskatu taldeka informazio gehiago bilatzeko (gastronomiari buruzkoa,
arteari buruzkoa, historiari buruzkoa, emakumeei buruzkoa). Azaldu ahoz informazio hori
Irakurmenaren lanketa amaitutzat jo eta entzumena landu baino lehen.

Erreportajea kazetaritza-generoko kontakizun mota bat da, errealitatea sakon aztertzea helburu duena.
Erreportajeetan edozein gai jorra daiteke eta bestelako informazio-testuak txerta daitezke.

Atal honetan elkarrizketa tankerako testu bat entzungo dute ikasleek eta, ondoren, horri
buruzko ariketak osatuko dituzte. Horretarako, jakina, behin baino gehiagotan adi-adi entzun
beharko dute testua, bertan esaten dena ongi ulertu eta barneratzeko.
Lehen ikastunitate honetan erreportajea eta haren ezaugarriak landuko dira. Elkarrizketan
tartekaturik, telebistako dokumental baten atala ageri da, euskara Bigarren Mundu Gerran
komunikazio kode sekretu gisa erabili zena dioena.

Goian aipatutako jarduera egokia da hasierako testua irakurri ostean egiteko. Testua
irakurtzen hasi aurretik, alabaina, ezkerraldean ageri diren galderei erantzungo diete
Hitz bakunak, hitz elkartuak eta hitz eratorriak
ikasleek. Ariketa ahoz egitea komeni da, ondorengo irakurketa girotzeko asmoz.
bereiztea.
Galderak direla-eta, hizkuntza biziei eta hilei buruz ari garela, hizkuntzak ez hiltzeko
Letra larriak zuzen erabiltzea.
beharrezkoa zer den eztabaidatu ikasgelan. Mintzatu euskarari buruz eta egun bizi duen
Testu literarioak bereiztea eta haien ezaugarrien berri egoerari buruz. Aurrerago, Euskara gizartean izeneko programan, euskararen sorrerari
izatea.
buruzko teoriak aztertuko dira eta datozen ikastunitateetan ere geure hizkuntzaren historia
laburraren berri izango dute ikasleek. Euskarari buruz mintzatzea atari polita izan daiteke
programa horretara heldutakoan ikasgelan esandakoa gogorarazi eta zer-nolako ondare
baliotsua dugun ohartzeko.

ERANTZUNAK

Testua sortu izeneko atalean, taldeka jarri eta erreportaje bat egitea proposatzen zaie ikasleei.
Entzumenean erabili den gaia jakingarria denez gero, ikasleek interesa edo jakinmina baldin
badute, informazioa bilatzea eta entzumen-testuan aditutakoa osatzeko moduko erreportajea
idaztea proposa dakieke.
Erreportajea egiteko orduan, ziurtatu ikasleek kontuan hartzen dituztela testu motaren
berezko ezaugarriak eta ariketan emandako jarraibideak.

ERANTZUNAK

TESTUA ULERTU (12. or.)

HIZKUNTZA

1. UNITATEA

Euskara eta espioitza (13. or.)

Irakurmena

1. Hiztegiaren laguntzaz egiteko ariketa.


Gramatika: Gramatika. Hizkuntzaren elementuak.
Lexikoa: Itsasontziak hizketan. Itasontziaren
atalak.baina emakumeei ez zitzaien uzten ira2. (),
Hitz motak.
kurtzen eta idazten ikastea.
Gomendioak: Letra larriak noiz erabili.
Hunan eskualdeko emakume nekazariek munduan beste inon sortu ez den hizkuntza sekreLITERATURA
tua sortu zuten.
Testuak: Ipuin sanskritoa, Kupmanduck.
() gurasoen etxea utzi behar izaten zuten, giHomero, Arku-lehiaketa.
zon ezezagun batekin bizitzera joateko.
Testuingurua: Literaturaren hastapenak.
3. Nushu izeneko hizkuntza desagertu zen.
Testugileak: Konfuzio. Homero.
Emakumeen arteko hizkuntza sekretua zen.
Amek alabei ematen zizkieten ezkon-bizitzarako aholkuak, oihaletan idatziz bilduak.
Nushu hizkuntzaren euskarriak oihalak eta haizemaileak zein
EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.
23 brodatuak izaten zirelako, emakumeen objektu pertsonalak, alegia. Eta emakumeak beren ondasun eta objektuekin
lurperatzen zituzten.
Hizkuntza ofiziala idazten eta irakurtzen ikasi
ezin zuten garai hartan, komunikatzeko bidea
eman zien eta bizimodua hobetzen ere lagundu
zien.

24

18

Komunikazioa

4. GAITASUN DIGITALA ETA INFORMAZIOAREN


TRATAERARAKOA
Informazioa biltzea eta lantzea.
Informazioa erabilita, fitxak eta azalpenezko
zein beste edozein motatako testuak sortzea.

Irakurmena: Hizkuntza sekretua, sekretuen hizkuntza.


Entzumena: Erreportajea: Euskara eta espioitza.
Idazmena: Komunikazioa. Braille alfabetoa.
Euskara gizartean: Hizkuntzen jatorria eta hedapena.

Hizkuntza sekretua sekretuen hizkuntza izeneko irakurgaiak, (10.-11. or.) kulturaren balioari buruz hausnartzeko ez ezik, emakumeek historiako zenbait unetan eta munduko
zenbait lekutan bizi izandako egoeraz jabetzeko balio du.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

3. KULTURA- ETA ARTE-GAITASUNA


Testu literarioak aztertzea eta haien
elementuak zein ezaugarri bereizgarriak
bilatzea eta lantzea.

IKASTUNITATEAREN ESKEMA

BALIOEN HEZKUNTZA
HEZKUNTZA
EZ-SEXISTA

B. Gaitasun pragmatikoa
Entzumen-gaitasuna
Testua entzutea eta bertako inguramenduaz
jabetu ez ezik, informazio garrantzitsuena barneratzea.
Idazmen-gaitasuna
Emandakoen antzeko testu idatziak sortzea.

2. GIZARTE- ETA HIRITAR-GAITASUNA


Euskal hizkuntzaren eta Euskal Herriaren
historiaren berri izatea, gure egungo gizartea
ulertzeko.

TESTUA AZTERTU

ENTZUNDAKOA ULERTU (13. or.)

TESTUA SORTU

4. b) Nushu izeneko hizkuntza.

1. Aipatutako lekuak: San Ignazio auzoa, Euskararen


etxea, Guadalcanal.

4. Erantzun askea.

5. Hasieran ageri da informazio hori. Emakume


hori nor zen eta zer gertatu zitzaion.
Hirugarren paragrafoan. Emakume txinatarrak
nola bizi ziren ageri da bertan.
Bigarren paragrafoan, sarrera gisakoa egin ostean, azaltzen da Nushu hizkuntzaren lehen aipamena. Laugarren paragrafotik aurrera ageri
da Nushu hizkuntzari buruzko informazioa.
Hizkuntza hori zertan zen, nola hedatu zen,
zertarako erabiltzen zen eta zergatik desagertu
zen azaltzen da bertan.
HAUSNARTU ETA AZALDU
6. Erantzun askea.
7. Erantzun askea.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

2. Telebistako dokumentala ikusten ari dira.


Asiako frontean zeuden soldaduei mezu zifratuak, sekretuak bidaltzeko.
Japoniarrek ez zeukatelako euskararen berririk
eta ez zutelako ulertzeko modurik.
Euskal emigratzaileen seme zen kapitain batena, Frank Carranza izenekoarena.
Mezuak ahoz bidaltzeko aukera zegoen, alde
bietan soldadu elebidunak egonez gero. Horrela, ez ziren hizkuntza sekretuan idatzi eta irakurri behar, eta denbora asko irabazten zen.
Bada, Japonian ez zelako inoiz euskal emigratzailerik izan seguruenik.
3.

Apurtuta etorri: neka-neka eginda etorri.


Zifratu: kodetu.
Debekatu: galarazi.
Ekin: hasi.
Berri izan: berri jakin.
Espiatu: zelatatu.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

25

GIDOI DIDAKTIKOAK

Komunikatu beharra

GIDOI DIDAKTIKOAK

14:36

Pgina 19

1. UNITATEA
Euskara gizartean

Idazmena

Komunikazioa (14.-15. or.)

eta hitza sortu zen (16.-17. or.)

EDUKIEN ESKEMA

EDUKIEN ESKEMA

Komunikazioa informazioa transmititzean datza.

Euskararen sorrerari, jatorriari eta garapenari buruzko teoria asko daude.

Komuniklazioan elementu hauek parte hartzen dute: igorlea (mezua edo informazioa bidaltzen duena),
informazioa (esaten dena), hartzailea (informazioa jasotzen duena) eta kodea (informazioa adierazteko
erabili den zeinu-sistema).

Teoria horietariko baten arabera, euskara munduko alde honetan sortu zen, Afrikatik etorritako Homo
Sapiens-Sapiensak hemen kokatzean.

Hizkuntza

Euskara gizartean izeneko programa honetan, euskal hizkuntzaren nondik norakoak izango
ditugu aztergai: euskararen jatorria, inguruko hizkuntzekiko harremanak, bilakaera, erabilera,
eta abar. Hasteko, euskararen sorrerari buruzko teoria bat azalduko dugu, Colin Renfrew
ingeles adituarena, euskara, beste zenbait hizkuntzekin batera, Homo Sapiens
gizakien misterioak
Hizkuntzaren
europartze prozesuarekin lotzen duena.

Lehen idazkerak irudi bidezkoak izan ziren. Lehen alfabetoa (letraduna) feniziarrek asmatu zuten.

Gramatika

Lehen ikastunitate honetan, komunikazio idatziari buruzko informazioa ageri da idazmenari


dagokion zatian. Aurrerantzean, alabaina, askotariko testu motak aztertu eta sortzeari ekingo
diote ikasleek.

Komunikatzeko bide berezietan Braille idazkera aipatzen da. Horrezaz gain, modurik izanez
gero, mutuek elkarrekin komunikatzeko erabiltzen duten zeinu-sistemari buruzko informazioa
bilatzea, zeinu horiek ikastea eta komunikatzeko erabiltzea proposatu ikasleei.
Era berean, komunikazioari eskeinitako unitate honetan, interesgarria izan daiteke idatziaz
besteko komunikatzeko moduez mintzatzea. Eskatu ikasleei elkarri informazioa adierazteko
erabil daitezkeen erak aipatzeko: keinuak, irudiak, markak (adibidez mendian bidea
seinalatzeko egiten direnak), koloreak, Nushuaren tankerako hizkuntza sekretuak (adibidez
loreena, haizemaileena), eta abar. Interesgarria irudituz gero, esan komunikatzeko bide
horiei buruzko informazioa sakontzeko.

ARIKETAK (17. or.)

1. Adibidez:

1. 1. Neska bat agur egiten ari da eskuarekin.


c) Keinu bidezko komunikazioa.

1. Historiaurreko gizakia aztertzen duen zientzia da.

3. Kartel batean zirkua datorrela irakurri duzu.


b) Komunikazio idatzia.

Hartzailea: informazioa hartzen duena.


Informazioa: adierazten dena, mezua.
Kodea: informazioa adierazteko erabiltzen den
zeinu-sistema.

3. Erantzun askea.

3. Gizaki guztiok gramatika unibertsal bera dugu.


Egia.

5. Erantzun askea.
6. a) Ane etxean geratuko da gaur. Gaixorik dago eta
ez dauka ezertarako gogorik. Beharbada, bihar
etorriko da eskolara.Testua.
b) Gaur zinemara joango gara. Esaldia.
c) Atzo / mendia / isuri / zeruko. Hitzak.
d) D-l-t-k-a-r-n. Hotsak.
7. Erantzun askea.

Edozein pertsonak hizkuntza bat ikas dezake.


Egia.
Ingeles haurrek ingelesa baino ezin dute ikasi.
Gezurra.
Hizkuntza burmuinean gauzatzen da. Egia.
Gramatika morfologiaren azpiarloetako bat da.
Gezurra.

Era berean, gramatikaren arloak zein diren ulertzen laguntzeko,aipatu zenbait hitz ikasgelan
eta proposatu ikasleei adibideak ematea. Harrigarri hitza esterako, morfologiaren
ikuspuntutik begiratuta, hitz eratorria da, erroa eta atzizkia baititu. Semantikaren aldetik,
bestalde, harridura sortzen duena esan nahi du. Harrigarri hitza izenondoa da eta,
normalean, izenarekin batera ageri da, haren ezaugarriren baten berri emanez,
izen-sintagmaren barruan

4. Erantzun askea.

2. Erantzun askea.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

4. Adibidez:
Asto: asmo, asko, aske
Izar: izan, izen, ezen
Bete: bere, bero, gero
Hotz: hots, hats, har
Datu: damu, dama, dema

Gramatika aztertzen ari garen honetan, interesgarria izan daiteke ikasleek dakizkiten
hizkuntzen gramatikak konparatzea, guztiek elementu berberak izanik, funtzionamendu
aldetik dituzten berezitasunez ohartzeko. Nahikoa izango da hizkuntza horietariko bakoitzean
emandako esaldi bana idaztea arbelean (esanahi berekoa), eta bertako elementuak eta
haien ordena gain-gainetik aztertzea.

2. Erantzun askea, orrialdeotan azaldutakoan oinarritua.

2. a) 2, b) 3, c) 1.

26

ARIKETAK (21. or.)

1. Gizaki guztiok elkar ulertzeko konpartitzen duguna. Gramatika unibertsala da, baina hizkuntza
partikularrek beren gramatika partikularra dute.
Bai, hizkuntza guztiek dute gramatika.
Bai.
Ez, animaliek ez dute gramatikarik.
Umetan ikasten dira hizkuntzak errazen.

Hasteko, irakurri orrialdearen goiko aldean azaltzen den testua, hausnartu eta saiatu bertan
ageri diren hiru galderei erantzuten. Galderei erantzun zuzena ematea baino areago,
hizkuntzaren ezaugarriei buruz gogoeta egitea da atariko ariketa honen helburua, aurrerago
gramatikaren eta hizkuntzaren gainean emango diren azalpenak hobeto ulertzeko.

ERANTZUNAK

2. Amona zoriondu dugu telefonoz. a) Ahozko komunikazioa.

ARIKETAK (19. or.)

2. Euskaraz (gurasoek euskaraz egiten badiote)


eta ingelesez.
Frantsesez.
Italieraz (gurasoek italieraz egiten badiote) eta
espainolez.
Euskaraz.

hizkuntzekin lotura estua du eta beste zenbaitentzat, berriz, Kaukaso aldeko hizkuntzekin
dago ahaidetua. Laugarren ariketan euskararen jatorriari buruzko teoriak biltzeko eskatzen
zaie ikasleei. Goian aipatutakoak eta beste zenbait ageri dira, esate baterako, honako esteka Lehen ikastunitate honetan hizkuntzarekin zerikusia duten kontzeptu orokorrak azaltzen dira:
gramatika zer den, zer-nolako arloak dituen eta hizkuntzaren oinarrizko elementuak zein
hauetan: Euskararen jatorriari buruzko teoriak, www.hiru.com eta Euskararen jatorria,
diren.
www.erabili.com.

LAN-TEKNIKAK

Igorlea: informazioa ematen duena.

(18.-21.or.)

aspaldiko Iberoen hizkuntza zaharra, penintsula osoan desagertu zena, geurelurraldean


izan
Hotsak konbinatuz,
hitzak sortzen ditugu; hitzak konbinatuz, esaldiak; eta esaldiak konbinatuz, testuak.
ezik. Beste zenbaiten ustez, Iberiar penintsulako hizkuntza ez ezik, Mediterraneo osoan ere
Testua
dugu komunikazio-unitaterik osoena.
hitz egiten zen hizkuntzaren aztarna dugu euskara. Beste aditu batzuentzat, ordea,
Afrikako

ARIKETAK (15. or.)


Komunikazioa: informazioa adierazteko prozesua.

ERANTZUNAK

Lehenik eta behin irakurri atari gisako testua eta erantzun ahoz behean ageri diren galderei.
Galdera horiek eta teoriarekin tartekaturik ageri diren antzeko beste zenbait
oso aproposak
EDUKIEN
ESKEMA
dira ikasgelan gaiari buruzko eztabaidak eragiteko.
Gizakiok elkar ulertzeko konpartitzen dugunari gramatika esaten diogu. Gramatika hori bat da da, bakarra,
Eztabaidak direla-eta, animatu ikasleak bertan aipatutako iritziak baieztatu edo ukatzen
unibertsala, eta hizkuntza guztien barnean dago.
duten informazioa bilatzera eta erkatzera. Era berean, ziurtatu informazioa modu zuzen eta
Gramatika unibertsala sortzezkoa da; hau da, jaiotzetik datorkigu. Edozein umek edozein hizkuntza ikas
arrazoituan aditzera ematen dutela.
dezake berez.
Teoria asko izan dira euskararen jatorria dela eta ez dela. Zenbaitek jatorri biblikoa duela
Gramatikak
pentsatu izan du, hots, Jainkoak Babelgo dorrean hizkuntzak nahastu zituenenean
sortu hizkuntzaren elementuak eta haien funtzionamendua aztertzen ditu. Hiru arlo nagusi ditu:
zela, alegia. Teoria horren arabera, Tubalek ekarri zuen Iberiar penintsulara eta morfologia,
euskara da sintaxia eta semantika.

Baliatu aukera idazmenari buruz mintzatzeko ikasleekin. Gogorarazi historia idazmenarekin


batera sortu zela eta aipatu guztion artean idazmenaren asmakuntzak ekarri zituen
abantailak. Halaber, aipatu ezagutzen dituzuen testu motak eta zein den haien xede nagusia.

ERANTZUNAK

1. UNITATEA

Gaurko euskararen jatorri den hizkuntzari protoeuskara deritzogu.

Komunikatzeko, gizakiek keinuak erabili zituzten aurrena; ondoren, ahozko hizkuntza sortu zuten eta
geroago, hizkuntza idatzia.

GIDOI DIDAKTIKOAK

31/7/07

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0001-0019.qxd

Landu hizkuntzaren unitateak ikasleekin batera. Horretarako proposatu hurrengo jarduera


egitea. Ikasleak taldeka jarrita, irakasleak hamar hots aukeratuko ditu (hiru bokal eta lau
kontsonante, esaterako); talde bakoitzak ahal duen hitz kopuru handiena sortuko du hots
27
horiek konbinatuz, eta gero esaldi laburrez osatutako testutxo labur bat sortuko du (zentzua
duena, jakina), aldez aurretik osatutako hitz guztiak erabiliz.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

1. UNITATEA

28
ARIKETAK (24. or.)
7.

Itsasontziak hizketan (22.-24. or.)


EDUKIEN ESKEMA
Hitz bakunak hitz bakar batez osatuta daudenak dira.
Hitz elkartuak bi hitzez edo gehiagoz osatuta daudena dira.
Hitz eratorriak atzizkia duten hitzak dira.

Hiztegia lantzeko orrialdeak ikastunitateari dagokion gai nagusiaren inguruan egituraturik


daude eta bertan hizkuntzaren alderdi semantikoak eta morfologikoak jorratzen dira.
Lexiko programako orrialdeek egitura hau dute: hasteko, gai nagusiarekin loturiko irakurgai
arin bezain motibagarria eskaintzen zaizkie ikasleei eta, ondoren, irakurgaiko lexikoa lantzeko
ariketak ageri dira. Hurrengo bi orrialdeetan ere, hizkuntzaren alderdi semantikoak edota
morfologikoak lantzen dira eta kasuan kasuko langaiaren ariketak proposatzen.
Kontuan izan testuliburuaren atal honetan maiz erabili beharko dutela ikasleek hiztegia.
Hori dela eta, komenigarria izango litzateke hiztegia beti eskura izatea eta haren erabileran
trebatzea.
24. orrialdean, euskaraz dauden hitz motak aztertuko ditugu: bakunak, elkartuak eta
eratorriak. Azterketa azalekoa izango da, hitzak hiru multzo horietan sailkatzea baita
helburua. Aurrerago ikusiko ditugu banan-banan eta sakonean.

ARIKETAK (23. or.)

1. Itsasoarekin zerikusirik ez duen hitza itsasgarria


da. Ariketaren beste zatia egiteko erabili hiztegia.
2.

Karibe aldeko hondartzak harea zurikoak dira.


Marinelak ohiturik daude uhinen mugimendura.
Ostren maskorretan perla ikusgarriak izaten dira.
Olatuen aparrak zuriz pintatzen du ur-azala.
Iparrorratzak laguntza handia ematen die itsasgizonei.

3. Agurain barnealdekoa da eta Araban dago.

Mutriku kostaldekoa da eta Gipuzkoan dago.


Hendaia kostaldekoa da eta Lapurdin dago.
Mundaka kostaldekoa da eta Bizkaian dago.
Itsasondo barnealdekoa da eta Gipuzkoan dago.
Lizarra barnealdekoa da eta Nafarroan dago.
Usurbil barnealdekoa da eta Gipuzkoan dago.
Izaba barnealdekoa da eta Nafarroan dago.

30

8. Kalatxoriak portuen inguruan ibili ohi dira hegaka.


Joanes Suhigaratxipi itsaslapurrak hirurehun
ingeles itsasontzi harrapatu zituen.
Lanpernak errazago hartzeko, itsasbehera denean joan behar da.
Aitorrek ontziolan itsasontziak konpontzen eta
egiten ditu.

Itsas lilipa - botanika.


Itsaskirria - metereologia.
Itsas pintura - artea.
Itsas izarra - zoologia.
Itsaslabarra - geologia.
Itsaso Gorria - geografia.

9. Erantzuna, hurrengo ariketarekin batera.


10.

Logela: elkartua; lo + gela; E.


Sarbidea: elkartua; sar(tu) + bidea; I.
Eskailera: bakuna; H.
Lanpara: bakuna; B.
Egongela: elkartua; egon + gela; D.
Langela: elkartua; lan + gela; F
Biltegia: eratorria; bil(du) + tegi; G.
Haize-orratza: elkartua; haize + orratza; A.
Eskudela; bakuna; C.

1. UNITATEA

Literatura

ERANTZUNAK
ARIKETAK (26. or.)

Literaturaren hastapenak

Gomendioak

Literatura eder-asmoz edo arte-kezkaz eginiko lana da.

Letra larriak noiz erabili (25. or.)

Literaturaren lehen adierazpenak ahozkoak izan ziren. Literatura idatzia, beraz, ahozko literatura baino
berriagoa da.

2. Erantzun askea.

EDUKIEN ESKEMA

Munduan ez da egon eta ez dago literatura bakarra. Hala ere, nahiz eta literatura bakoitzak berezko izaera
izan, guztietan badira ardatz gisakoak diren gai batzuk.

Kupmanduck (26.-29. or.)

Letra larrien erabilera lantzeko asmoz, testuliburuan proposatzen diren ariketz gain,
Euskal
Herriko paisaia ederrenetarikoa da Auritzeko
diktaketak egin daitezke. Diktaketarako testuak edozein iturritik har daitezke:
literaturako
zelai zabala. Zein leku zoragarria! Dena belardi
liburuak, artikuluak, testuliburuetako pasarteak
ederrez estalia, behi zuri eta behorrez beteak,
larretoki aberatsetan bazkatzen direnak udaberritik
udazkeneraino.

1. Erantzun askea.
2. Erantzun askea. Ikasle bakoitzak bere datuekin
osatuko du txartela.

ARIKETAK (31. or.)

1. Sentimenduak, nahiak, premiak, informazioa

3. Testuan ez da haren izenik ageri, haren ahotsa


entzuten dela baino ez da esaten (Off). Badirudi aurkezlea edo dela hizketan ari dena.
Ikusleei.
Antzoki batean edo.
Euskaraz.

3. Txiki-txikitan ikasten dugu, umetan.


4. Morfologia: hitzen forma.
Sintaxia: hitzen antolaketa.
Semantika: hitzen esanahia.

2. Erantzun askea.

5. Hotsak, hitzak, esaldiak, testuak.

3. Entzumen-ariketa.

6. Erantzun askea.

4. Kazetari batzuk.
Petrolioari buruzko erreportajea egitera.

7. Literatura-testua da. Kontakizun baten zatia dirudi eta xehetasun asko ematen ditu pertsonaia
bati buruz. Perpaus bakar batean ematen dira
xehetasun guzti horiek, hizkera landua da.
Lehen klaseko erretzaile-bagoi baten bazterrean,
Mr. Justice Wargrave, epailetzatik erretiratu berria, arretaz ari zen The Times-ko politika-saila
irakurtzen, zigarro bat erretzen zuen artean.

Greziako eta Erromako literatura era samur eta entretenigarrian ezagutarazteko, interesgarria
izan daiteke sasoiko ipuin mitologikoak bildu eta ikasgelan kontatzea. Horretarako modua
izanez gero, ikasleei eska dakieke ipuin horiek bilatzeko, biltzeko eta ikaskideei kontatzeko.
Testugileak direla-eta, mendebaldeko literatura klasikoan badira egile ezagun asko, hala
nola, Esopo, Sofokles, Safo, Julio Zesar, Ovidio, Virgilio Bilatu haiei buruzko informazioa
guztion artean eta aurkeztu ikasgelan. Era berean, ikastunitatean aztertutako egileak
sakonago landu nahi izanez gero, proposatu ikasleei haiei buruzko informazio zehatzagoa
bilatzea.

32

ARIKETAK (30. or.)

2. Gramatika behar dugu.

Munduko lehen literaturak direla-eta, ikasleek sankritoz idatzitako ipuinak ezagutzeko, jo


Panchatantra izeneko bildumara eta aukeratu bertako ipuinen bat ikasgelan irakurtzeko. Oso
erraza da interneten bertako ipuinak aurkitzea, azken batean bilduma hori munduko
garrantsitsuenetarikoa baita, eta bertako istorioak literatura guztietara zabaldu baitira.
31

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

Penelope da pertsonaia nagusia.


Jainkosa bat delako protagonistetako bat.

ERANTZUNAK

Auamendi entziklopedia (moldatua)

Literaturaren eginkizunari eta definizioari dagokionez, ziurtatu ikasle guztiak literatura-testuak


bereizteko gai direla. Proposatu gogoko dituzten literatura-lanak aipatzea eta ikasgelara
ekartzea, pasarteren bat edo beste irakurtzeko.

Mattinek Bakioko Udalean egiten du lan. Bertako alkatea da.


Etxean Argia aldizkaria erosten dugu.

Penelope (Ulisesen emaztea) eta Atena jainkosa.

5. Erantzun askea

Gaitasunak aztergai

ENRIKE ZUBIRI MANEZAUNDI, Paisaiak (moldatua)

3. Joan den udan Sahara basamortuan barrena


ibili ginen.

3. Konfuziok Klasiko Txikiak idatzi zituen. Egia.


Konfuzio olerkaria izan zen. Gezurra.
Homerori buruzko datu gehienak ez dira oso fidagarriak. Egia.
Iliada eta Odisea bertsoz paratuta daude. Egia.
4. Laburpena, erantzun askea.

Auritz. Nafarroako udalerria, Urrobi ibaiaren ondoan,


Ortzantzurieta, Girizu eta Mendixuri mendien
magaleko lautadan kokatua. Hirigunean, leihoetan
eta ertzetan harlanduz luzituriko etxeak ugaltzen dira,
teila lauez eraikitako lau aldetako teilatuak dituztenak.

Gero zelaiElkarhura, dena inguratua da mendi oihantsuez,


Gaur goizean Euskal Herriko Pilotazaleen
teetako ordezkariak elkartu dira.eta erdi-erdian Auritzeko herri polit eta garbia,
Teilatuak xut-xutak dira, elurrak
Errege-eguna oso egun berezia bospasei
izaten daostaturekin.
haur
jausarzteko.
guztientzat, opariak jasotzen baitituzte.

ARIKETAK (25. or.)

2. Literaturako testuak hasieran ahoz zabaldu ziren.


Hala ere, literatura idatziak ez zuen ahozko literatura desagerrarazi, besteak beste guztiek ez zekitelako idazten eta irakurtzen.

ARIKETAK (29. or.)


1. Literatura-testuak eder-asmoz eginak daude eta
hitz edo hizkera landuaren bitartez, gizakion sentipen eta sentimenduak adieraztea dute xede nagusia.

Literaturaren hastapenei buruz arituko garen unitate honetan bi testu proposatzen dira,
irakurtzeko eta aztertzeko. Lehena, Kupmanduck izenekoa, sanskritoz idatzitako ipuin
zaharra da. Bestea, Arku-lehiaketa, Homero greziar idazle ospetsuaren Odisea epopeiaren
bertsio bat da.

Gomendioak izeneko atal honen helburua euskara, ahoz zein idatziz, zuzen erabiltzeko
jarraibideak eta arauak ematea da. Batzuetan, Euskaltzaindiaren gomendio eta arauen berri Literatura-testuen ezaugarriez jabetzeko, proposatu honako testu biak alderatzea eta
bakoitzaren ezaugarriak aipatzea:
azalduko da hemen, bestetan, ordea, sarritan egiten ditugun akats eta erdarakadak
zuzentzeko arau gramatikalak azalduko dira.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

29

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

1. Putzu baten barruan bizi diren igelak.


Ez. Bada igel gazte bat legeak hausteko prest
dagoena, nolabait. Putzuko ontzia arriskua iruditu beharrean, putzutik ateratzeko aukera aparta
iruditzen zaio.
Guztiak alde egingo ote duten beldur dira.
Zoragarria, barrukoarekin alderatuz.

ERANTZUNAK

6. Sardina bat lan, sardina bat jan: Egindako lanaren araberakoa da lortuko dugun saria.
Amuarraina amutik eta arkumea larrutik: Bakoitzak bere heldulekua dauka harrapatzeko.
Marinelaren emaztea, goizean senardun, arratsaldean alargun: Leku arriskutsuan lanean
diharduenari ezbeharra gerta dakioke.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

EDUKIEN ESKEMA

4. ITSASOKOAK: lanperna, olagarroa, lupia, izkira,


erreboiloa, karramarroa.
ITSASONTZIKOAK: popa, aingura, branka, bizkarra, eskotilla, masta.
LEHORREKOAK: arrandegia, ontziola, portua,
kaia, arrain-saltzailea, itsasargia.
5.

Neska horrek belaontzian egin du munduaren


itzulia.
Bidasoa ibaian amuarrain ederrak hazten dira.

Letra larriak testuen hasieran eta puntuen ondoren erabiltzen dira, eta baita izen berezietan ere, hots,
pertsona eta leku izenetan, izen ofizial osoetan, egun handien eta jaiegunen izenetan eta aldizkari zein
egunkarien izenetan.

ERANTZUNAK
ARIKETAK (22. or.)

Ontzi + ola: ontziola.


Bela + ontzi: belaontzi.
Itsaso + lapur: itsaslapur.
Itsaso + behera: itsasbehera.
Kala + txori: kalatxori.
Amu + arrain: amuarrain.

GIDOI DIDAKTIKOAK

Lexikoa

GIDOI DIDAKTIKOAK

Antzeko ariketa bat ere egin daiteke, ahozkoa. Eskatu ikasle bati hitz bat esateko eta
hurrengoari hitz horrekin elkar daitekeen beste bat aipatzeko, esaldi bat sortzen joateko
asmoz. Adibidez: gizona / etxera / joan / da. Hurrengo ikasleak beste esaldi bati eman
beharko dio hasiera eta horrela, banan-banan, ikasle guztien artean zentzua duen testu bat
sortu arte. Bien bitartean, irakasleak ikasleek esandako esaldi guztiak idatziko ditu, eta
amaitzean testua oso-osorik irakurriko du.

Plano batzuk atera zituztelako.


Tratu ona jasan zuten.
Kazetari atzerritarrek debekatuta zeukaten petrolioarekin zerikusia zuten guneetan irudiak
hartzea, interes nazionaleko eremua zirelako
eta estatubatuarrek irudiak leku haiek bonbardatzeko erabiliko zituztela pentsatzen zutelako.
Iranen.
5. Erantzun askea.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

33

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

Ortografia eta ariketak


Letra larriak

Alfabetoa

NOIZ ERABILI

EUSKAL ALFABETOA

Euskaltzaindiaren irizpideen arabera, hona hemen noiz erabiliko diren letra larriak:

Hona hemen euskal alfabetoaren zerrenda:

A
B
(C)
D
E
F
G
H
I

a
b
ze
de
e
efe
ge
hatxe
i

J
K
L
M
N

O
P
(Q)

iota
ka
ele
eme
ene
ee
o
pe
ku

R
S
T
U
(V)
(W)
X
(Y)
Z

Testu baten hasieran eta puntuaren ondoren.

erre
ese
te
u
ube
ube bikoitza
ixa
i grekoa
zeta

Pertsona eta animalien izenetan, izengoitietan eta deituretan.


AdibidezG

Eneritz Arrue, Izarne jatetxea, Pintto txakurra, Axular

AdibidezG

Aita Santua, Lehendakaria, Nafarroako Erregea

Koadroan letra bikoitzak agertu ez arren, euskaraz askotan erabiltzen ditugu; letra bikoitz horietako
batzuk hitzei enfasia edo indarra emateko erabiltzen ditugu.
ll: Pello
tx: txiki, txakur

rr: arropa, herria


ts: atsotu

tt: pottoka, ttipi, kitto

Askotan tt, dd, ll eta tx kontsonante bikoitzak balio txikigarria emateko erabiltzen dira.

AdibidezG

Habe aldizkaria, Berria egunkaria

Astronomian, planeta, izar eta konstelazio izenetan.

itsaso: [itxaso]

sagu: [xagu]

AdibidezG
AdibidezG

itsusi: [itxusi]

AdibidezG

Nobel saria, Egizu 1, Urrezko Maskorra

Hala ere, bertan ere saltzen omen

Aitak ez

botilla

botila

ikurrina

ikurria

gaisoa

gaixoa

otsaila

otsailla

2. Irakurri testutxo hau eta zuzen ahoskatu.

Apirila zen eta kanpoan giro ederra zegoen. Maddik


itsasoko uhinak entzuten zituen bere gelatik. Hiru
egun zeramatzan gaixorik ohean etzanik eta nahiko
aspertuta zegoen. Amak pertsianak bajatu zituen eta
gela ilun samar zegoen. Orduan, kanpoko ateko
txirrinak jo zuen eta Anttonen ahotsa entzun zuen.

162

3. Idatzi hurrengo hitzen ahoskera:

bonbilla:
engainatu:
bilatu:
gaixo:
baina:
samar:

Zu ez

ARIKETAK

.
.
.
.
.

Nik ez

1. Aukeratu Gipuzkoako sei herriren izenak eta

adierazi nola esaten zaien bertakoei.


AdibidezG Mutiloa-mutiloar

2. Irakurri zutabeetako hitzak eta markatu zuzen


4. Hurrengo hizkiak edo letrak konbinatuz, osatu

hamar euskal hitz eta idatzi nola ahoskatzen diren.


a

g
h
t

AdibidezG erpina:

r
s
i

e
f
l

erpia

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

o
z
p

u
k
n

idatzita daudenak.
ilargia

aberri eguna

lehendakaria

Lurra

Arrese

Mediterraneo itsasoa

Peru abarka

Legebiltzarra

tartalo

Euskadiko iparraldean

du.

dituzte.

dituzue.

dituzte.

diezue.

Ahapaldi horiei guk hitz bat kenduko...


zaio.

aitarekin.

diegu.

Berba horiek guk hor jarri ahal...

palomitak guk eraman, debekatuta dagoelako.

Zuk eramango

zuzen idatzita dagoena.

diote.

gu eraman.

Filma amaitzean hurbilduko

Haiek gu ez

1. Aukeratu hurrengo hitz bikoteetatik euskaraz

diezue.

Zuek aldizkariotako pertsonaiak ondo ezagutzen...

zinera joateko.

Baina gure amak ezin


Ezin

diote.

dituzue.

Normalean, gai-jartzaileek gaiak asmatu egiten...

Zuek haiei instituko oharra erakutsiko...

Ni lehen Edurekin geratu

ARIKETAK

guiskia

du.

Bertsolari horrek gaia ahaztu...

(nor / nor nork).

Lurra, Eguzkia, Saturno, Kasiopea

ARIKETAK

ADITZA: INDIKATIBOA ORAINALDIAN

Haiek irakasleari bere liburua eskatu...

2 Jarri aditz egokia:

Maiatzaren Lehena, Eguberri, Aste Santu

Sarien izenetan eta liburuen eta artelanen izenburuetan.

whiskya

entrenatzaileari.

baina, hori da zure lekua?


Izarra Kultur Elkartea, Gernikako Udala, Ertzaintza, Legebiltzarra, Euskara Zerbitzua, Ajuria Enea,
Amak hor eseri
umea eta lasai-lasai joan da.
Udaltzaingoa, Herrizaingo saila Baina: kultur elkarteetan, gure udaletan, bi ertzain
Zeukan diru guztia lapurtu
bart.
Zientzien eta ikasgaien izenetan.
Langile batzuek aizkorak zaku horretan sartu
.
AdibidezG Historia, Matematika, Literatura, Medikuntza Baina: oso trebea naiz literaturan.
Horiek zuri ez
gertatutako guztia kontatu.
Aldizkari eta egunkari izenetan.
Entzute handiko egunetan eta erlijio jaietan.

2. FITXA

1 Lotu aditz egokiarekin:

nor, entrenatzaileak ala jokalariak?


Laudio, Euskal Herria, Deba ibaia, Ekialde Urruna, Hirugarren Mundua Baina: laudiotar, Zeinek jo
euskaldun
Orain nik ohartxo bat idatziko
irakasleari den-dena azaltzeko.

Mendebaldeko euskalkietan in eta il kontsonante taldeak [] eta [ll] ahoskatzen dira.


AdibidezG oiloa: [olloa]
ozpina: [ozpia]
urtarrila [urtarrilla]
irina: [iria]

[ixilik]

egia osoa kontatu.

AdibidezG

Antzera gertatzen da is eta its taldeekin, [x] eta [tx] ahoskatzen baitira:
AdibidezG isilik:

zure urtebetzera aurten?

Haiek niri oraingoan ez

Izen ofizial osoetan: erakunde, elkarte eta egoitza ofizialetan. Eta horietatik sortutako batzordeen izenetan.
Aizu, barkatuko

New Jersey, Colorado

dd: Maddi, Maddalen


tz: mintzatu, zintz

AdibidezG

Nor gonbidatu

ORTOGRFIA

AdibidezG

ARIKETAK

ADITZA: INDIKATIBOA ORAINALDIAN

Futbolari horrek partida hasieran ostikoa eman

Estatu, herri, herrialde eta geografiako izenetan.


Parentesi arteko letrak ez dagozkio euskal alfabetoari, baina beste hizkuntzetako hitzak idazteko
beharrezkoak dira.

1. FITXA

(nor-nork / nor-nori-nork)

Basajaun, Mari, Olentzero, Zeus, Kronos

Pertsona bakarra adierazten duten kargu eta tituluak bakarrik doazenean.


AdibidezG

1 Hutsuneak bete, aditz egokia erabiliz:

Mitologiako izakien izenetan.

diegu.

gozokiak.

ditugu.

Olerki horiei zerbait falta...

etxera eramango.

dizkie.

?
ezezagunak kotxean ekartzen.

zaie.

Hori egiteko zuk tekla hori sakatu beharko...

horretaz konturatu?

duzu.

inoiz ezezagun bat gure kotxean ikusi.

diozu.

Liburu horri lizuna atera...


zaie.

3 Inguratu aukera zuzena:


(nor-nori / nor-nori-nork).
mundu osoko parlamentuetan interpreteak dabiltza,
Nori ahaztuko (zaio/dio) bihar baloia ekartzea?
baina ez duzue inon aurkituko ernest agirre "agirretxu"
bezalako tipo xelebrerik. hego irlandan jaio zen eta
Hurrengoan nik zuri ez (zaizu/dizut) bideojoko hori utziko.
literaturan lizentziatu zen, shakespeare saria lortu
Eguraldi txarrak plana zapuztu (digu/zaigu) guri.
zuen bere bigarren liburuarekin when the txoriak falls

zaio.

3. Jarri letra larria behar den tokietan.

2 Hutsuneak bete:

Txerrizalea txerrikumeei hurbildu


Arratoiek zenbait gaixotasun transmititzen

to the itsasora. bruselara joan zen eta europako Haiei futboleko kromoak putzuan erori (zaizkie/dizkie).
batasunaren egoitzan lortu zuen lana; eta han dabil
Gaur amari loreak eraman (zaizkit/dizkiot) nik.
sei-zazpi hizkuntzatatik ingelesera itzultzen.
Pilota errekara jausi (zaie/die) umeei.
harrigarriena da, berak ingelesez eta euskaraz baino
ez dakiela eta ez dela inor konturatu.
Karta horiekin ez (zaigu/diguzu) irabaziko.

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

harrapatzeko.

Baso horretako katagorriei jende asko hurreratzen

Tukanek elkarri baiak pasatzen

Plastilinaz egindako irudiari zulo batzuk egin behar (dizkiogu/zaizkigu).

163

mokotik mokora.

Burruntziaren bizitzak aste batzuk baino ez

irauten.

Puma emeak ernaldiaren ondoren arrari ez

uzten hurbiltzen.

Kameleoiak intsektuak harrapatu eta oso-osorik irensten

Nahi izanez gero, hemen dudana trukatuko (zaizu/dizut).

Buztana galtzen badu, arrabioari berehalaxe hazten

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

.
gizakiei.

Narrasti harrapariek harrapakin handiagoei ere eraso egiten

.
beste bat.

183

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

185

19

835026 _ 0020-0033.qxd

27/7/07

13:15

Pgina 20

27/7/07

13:15

Pgina 21

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0020-0033.qxd

835026 _ 0020-0033.qxd

27/7/07

13:15

Pgina 22

Komunikatu beharra

HELBURUAK
KOMUNIKAZIOA

HIZKUNTZA

Erreportajearen ezaugarriak zein diren jabetzea eta


lantzea.
Komunikazioa eta bertako elementu nagusiak
aztertzea.
Munduko hizkuntzen eta euskararen jatorriaz eta
hedapenaz diharduten teoriak aztertzea.

Hizkuntzaren unitateak aztertzea eta bereiztea.


Gramatika zer den jakitea.
Hitz bakunak, elkartuak eta eratorriak bereiztea.
Letra larrien erabilera lantzea.

LITERATURA
Literatura zer den aztertzea eta hastapenen berri izatea.

EDUKIAK
KONTZEPTUAK

Erreportajea.
Komunikazioa eta bertako elementu nagusiak.
Munduko hizkuntzak eta euskara: jatorria eta hedapena.
Gramatika: definizioa eta atalak.
Hizkuntzaren unitateak: hotsak, hitzak, esaldiak eta testuak.
Hitz bakunak, hitz elkartuak eta hitz eratorriak.
Letra larriak.
Literatura: definizioa, hastapenak eta lehen egile ezagunak.

PROZEDURAK
ETA
TREBETASUNAK

Testuak ulertzea, aztertzea eta haiei buruz hausnartzea.


Elkarrizketa tankerako testua entzutea eta ulertzea.
Erreportajea idaztea.
Komunikazioaren elementuak bereiztea.
Informazioa bilatzea, sailkatzea eta, antolatu ondoren, aditzera ematea.
Gramatikan landutako kontzeptuak ulertzea eta ariketak egitea.
Gaiarekin zerikusia duen lexikoa lantzea eta hitz motak bereiztea.
Letra larriei dagozkien arauak aplikatzea.
Testu literarioak aztertzea, ulertzea eta lantzea.

JARRERAK

Hizkuntza komunikatzeko bide gisa baloratzea.


Komunikatzeko bideekiko interesa izatea.
Geure hizkuntza ez ezik, munduko gainerako hizkuntzak baloratzea.
Bai ahoz eta baita idatziz ere zuzen jarduteko ardura izatea.

BALIOEN HEZKUNTZA
HEZKUNTZA
EZ-SEXISTA

22

Hizkuntza sekretua sekretuen hizkuntza izeneko irakurgaiak, (10.-11. or.) kulturaren


balioari buruz hausnartzeko ez ezik, emakumeek historiako zenbait unetan eta munduko
zenbait lekutan bizi izandako egoeraz jabetzeko balio du.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:15

Pgina 23

1. UNITATEA
LANTZEN DIREN GAITASUNA
1. HIZKUNTZA-KOMUNIKAZIORAKO GAITASUNA
A. Hizkuntza-gaitasuna
Gramatika-gaitasuna
Gramatikak aztertzen dituen hizkuntzaren
atalak ezagutzea.
Hizkuntzaren unitateak bereiztea.
Gaitasun lexiko-semantikoa
Komunikazioarekin zerikusia duten hitzak
ezagutzea eta lantzea.
Hitz bakunak, hitz elkartuak eta hitz
eratorriak bereiztea.
Zuzentasun-gaitasuna
Letra larriak noiz erabili jakitea.
B. Gaitasun pragmatikoa
Entzumen-gaitasuna
Testua entzutea eta bertako inguramenduaz
jabetu ez ezik, informazio garrantzitsuena
barneratzea.
Idazmen-gaitasuna
Emandakoen antzeko testu idatziak sortzea.

2. GIZARTE- ETA HIRITAR-GAITASUNA


Euskal hizkuntzaren eta Euskal Herriaren
historiaren berri izatea, gure egungo gizartea
ulertzeko.
3. KULTURA- ETA ARTE-GAITASUNA
Testu literarioak aztertzea eta haien
elementuak zein ezaugarri bereizgarriak
bilatzea eta lantzea.
4. GAITASUN DIGITALA ETA INFORMAZIOAREN
TRATAERARAKOA
Informazioa biltzea eta lantzea.
Informazioa erabilita, fitxak eta azalpenezko
zein beste edozein motatako testuak sortzea.
5. NORBERAREN AUTONOMIARAKO ETA
EKIMENERAKO GAITASUNA
Kultura gorde eta transmititu beharreko
ondare gisa baloratzea.
Euskal hizkuntza eta munduko gainerako
hizkuntzak baloratzea.

EBALUAZIO-IRIZPIDEAK
Komunikazio egoera desberdinetan parte hartzen
duten elementuak bereiztea.
Informazioa barneratzea eta zuzen ematea.
Ahoz zein idatziz testu zuzenak sortzea.
Gramatikaren eginkizuna eta atalak zein diren jakitea.
Hizkuntzaren elementuak, txikienetik handienera,
ezagutzea.

Hitz bakunak, hitz elkartuak eta hitz eratorriak


bereiztea.
Letra larriak zuzen erabiltzea.
Testu literarioak bereiztea eta haien ezaugarrien berri
izatea.

IKASTUNITATEAREN ESKEMA
KOMUNIKAZIOA

HIZKUNTZA

Irakurmena: Hizkuntza sekretua, sekretuen hizkuntza.


Entzumena: Erreportajea: Euskara eta espioitza.
Idazmena: Komunikazioa. Braille alfabetoa.
Euskara gizartean: Hizkuntzen jatorria eta hedapena.

Gramatika: Gramatika. Hizkuntzaren elementuak.


Lexikoa: Itsasontziak hizketan. Itasontziaren atalak.
Hitz motak.
Gomendioak: Letra larriak noiz erabili.

LITERATURA
Testuak: Ipuin sanskritoa, Kupmanduck.
Homero, Arku-lehiaketa.
Testuingurua: Literaturaren hastapenak.
Testugileak: Konfuzio. Homero.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

23

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0020-0033.qxd

835026 _ 0020-0033.qxd

27/7/07

13:15

Pgina 24

Komunikazioa
Irakurmena
Hizkuntza sekretua, sekretuen hizkuntza (10.-12. or.)
Komunikazioaren inguruan egituratutako ikastunitate honi hasiera emateko, Nushu izeneko
hizkuntza jada galduari buruzko testu bat ageri da. Hizkuntza sekretu horri buruzko
informazioa ez ezik, emakumeek Txinan jasandako bizimoduari buruzko informazioa ere
biltzen da bertan. Txinakoa geurearen oso bestelako kultura izanik, hari buruzko informazioa
bilatu eta ikasgelan azaltzea merezi du. Hori horrela izenik, galdetu ikasleei Txinari eta
bertako ohiturei buruz zerbait ote dakiten. Komentatu ikasgelan neska-mutilek jada
dakizkiten datuak eta eskatu taldeka informazio gehiago bilatzeko (gastronomiari buruzkoa,
arteari buruzkoa, historiari buruzkoa, emakumeei buruzkoa). Azaldu ahoz informazio hori
Irakurmenaren lanketa amaitutzat jo eta entzumena landu baino lehen.
Goian aipatutako jarduera egokia da hasierako testua irakurri ostean egiteko. Testua
irakurtzen hasi aurretik, alabaina, ezkerraldean ageri diren galderei erantzungo diete
ikasleek. Ariketa ahoz egitea komeni da, ondorengo irakurketa girotzeko asmoz.
Galderak direla-eta, hizkuntza biziei eta hilei buruz ari garela, hizkuntzak ez hiltzeko
beharrezkoa zer den eztabaidatu ikasgelan. Mintzatu euskarari buruz eta egun bizi duen
egoerari buruz. Aurrerago, Euskara gizartean izeneko programan, euskararen sorrerari
buruzko teoriak aztertuko dira eta datozen ikastunitateetan ere geure hizkuntzaren historia
laburraren berri izango dute ikasleek. Euskarari buruz mintzatzea atari polita izan daiteke
programa horretara heldutakoan ikasgelan esandakoa gogorarazi eta zer-nolako ondare
baliotsua dugun ohartzeko.

ERANTZUNAK
TESTUA ULERTU (12. or.)

TESTUA AZTERTU

1. Hiztegiaren laguntzaz egiteko ariketa.

4. b) Nushu izeneko hizkuntza.

2. (), baina emakumeei ez zitzaien uzten irakurtzen eta idazten ikastea.


Hunan eskualdeko emakume nekazariek munduan beste inon sortu ez den hizkuntza sekretua sortu zuten.

5. Hasieran ageri da informazio hori. Emakume


hori nor zen eta zer gertatu zitzaion.
Hirugarren paragrafoan. Emakume txinatarrak
nola bizi ziren ageri da bertan.

() gurasoen etxea utzi behar izaten zuten, gizon ezezagun batekin bizitzera joateko.
3. Nushu izeneko hizkuntza desagertu zen.
Emakumeen arteko hizkuntza sekretua zen.
Amek alabei ematen zizkieten ezkon-bizitzarako aholkuak, oihaletan idatziz bilduak.
Nushu hizkuntzaren euskarriak oihalak eta haizemaileak zein brodatuak izaten zirelako, emakumeen objektu pertsonalak, alegia. Eta emakumeak beren ondasun eta objektuekin
lurperatzen zituzten.
Hizkuntza ofiziala idazten eta irakurtzen ikasi
ezin zuten garai hartan, komunikatzeko bidea
eman zien eta bizimodua hobetzen ere lagundu
zien.

24

Bigarren paragrafoan, sarrera gisakoa egin ostean, azaltzen da Nushu hizkuntzaren lehen aipamena. Laugarren paragrafotik aurrera ageri
da Nushu hizkuntzari buruzko informazioa.
Hizkuntza hori zertan zen, nola hedatu zen,
zertarako erabiltzen zen eta zergatik desagertu
zen azaltzen da bertan.
HAUSNARTU ETA AZALDU
6. Erantzun askea.
7. Erantzun askea.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:15

Pgina 25

1. UNITATEA
Entzumena
Euskara eta espioitza (13. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Erreportajea kazetaritza-generoko kontakizun mota bat da, errealitatea sakon aztertzea helburu duena.
Erreportajeetan edozein gai jorra daiteke eta bestelako informazio-testuak txerta daitezke.

Atal honetan elkarrizketa tankerako testu bat entzungo dute ikasleek eta, ondoren, horri
buruzko ariketak osatuko dituzte. Horretarako, jakina, behin baino gehiagotan adi-adi entzun
beharko dute testua, bertan esaten dena ongi ulertu eta barneratzeko.
Lehen ikastunitate honetan erreportajea eta haren ezaugarriak landuko dira. Elkarrizketan
tartekaturik, telebistako dokumental baten atala ageri da, euskara Bigarren Mundu Gerran
komunikazio kode sekretu gisa erabili zena dioena.
Testua sortu izeneko atalean, taldeka jarri eta erreportaje bat egitea proposatzen zaie ikasleei.
Entzumenean erabili den gaia jakingarria denez gero, ikasleek interesa edo jakinmina baldin
badute, informazioa bilatzea eta entzumen-testuan aditutakoa osatzeko moduko erreportajea
idaztea proposa dakieke.
Erreportajea egiteko orduan, ziurtatu ikasleek kontuan hartzen dituztela testu motaren
berezko ezaugarriak eta ariketan emandako jarraibideak.

ERANTZUNAK
ENTZUNDAKOA ULERTU (13. or.)

TESTUA SORTU

1. Aipatutako lekuak: San Ignazio auzoa, Euskararen


etxea, Guadalcanal.

4. Erantzun askea.

2. Telebistako dokumentala ikusten ari dira.


Asiako frontean zeuden soldaduei mezu zifratuak, sekretuak bidaltzeko.
Japoniarrek ez zeukatelako euskararen berririk
eta ez zutelako ulertzeko modurik.
Euskal emigratzaileen seme zen kapitain batena, Frank Carranza izenekoarena.
Mezuak ahoz bidaltzeko aukera zegoen, alde
bietan soldadu elebidunak egonez gero. Horrela, ez ziren hizkuntza sekretuan idatzi eta irakurri behar, eta denbora asko irabazten zen.
Bada, Japonian ez zelako inoiz euskal emigratzailerik izan seguruenik.
3.

Apurtuta etorri: neka-neka eginda etorri.


Zifratu: kodetu.
Debekatu: galarazi.
Ekin: hasi.
Berri izan: berri jakin.
Espiatu: zelatatu.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

25

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0020-0033.qxd

835026 _ 0020-0033.qxd

27/7/07

13:15

Pgina 26

Idazmena
Komunikazioa (14.-15. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Komunikazioa informazioa transmititzean datza.
Komuniklazioan elementu hauek parte hartzen dute: igorlea (mezua edo informazioa bidaltzen duena),
informazioa (esaten dena), hartzailea (informazioa jasotzen duena) eta kodea (informazioa adierazteko
erabili den zeinu-sistema).
Komunikatzeko, gizakiek keinuak erabili zituzten aurrena; ondoren, ahozko hizkuntza sortu zuten eta
geroago, hizkuntza idatzia.
Lehen idazkerak irudi bidezkoak izan ziren. Lehen alfabetoa (letraduna) feniziarrek asmatu zuten.

Lehen ikastunitate honetan, komunikazio idatziari buruzko informazioa ageri da idazmenari


dagokion zatian. Aurrerantzean, alabaina, askotariko testu motak aztertu eta sortzeari ekingo
diote ikasleek.
Baliatu aukera idazmenari buruz mintzatzeko ikasleekin. Gogorarazi historia idazmenarekin
batera sortu zela eta aipatu guztion artean idazmenaren asmakuntzak ekarri zituen
abantailak. Halaber, aipatu ezagutzen dituzuen testu motak eta zein den haien xede nagusia.
Komunikatzeko bide berezietan Braille idazkera aipatzen da. Horrezaz gain, modurik izanez
gero, mutuek elkarrekin komunikatzeko erabiltzen duten zeinu-sistemari buruzko informazioa
bilatzea, zeinu horiek ikastea eta komunikatzeko erabiltzea proposatu ikasleei.
Era berean, komunikazioari eskeinitako unitate honetan, interesgarria izan daiteke idatziaz
besteko komunikatzeko moduez mintzatzea. Eskatu ikasleei elkarri informazioa adierazteko
erabil daitezkeen erak aipatzeko: keinuak, irudiak, markak (adibidez mendian bidea
seinalatzeko egiten direnak), koloreak, Nushuaren tankerako hizkuntza sekretuak (adibidez
loreena, haizemaileena), eta abar. Interesgarria irudituz gero, esan komunikatzeko bide
horiei buruzko informazioa sakontzeko.

ERANTZUNAK
ARIKETAK (15. or.)

LAN-TEKNIKAK

1. Adibidez:

1. 1. Neska bat agur egiten ari da eskuarekin.


c) Keinu bidezko komunikazioa.

Komunikazioa: informazioa adierazteko prozesua.


Igorlea: informazioa ematen duena.
Hartzailea: informazioa hartzen duena.
Informazioa: adierazten dena, mezua.
Kodea: informazioa adierazteko erabiltzen den
zeinu-sistema.

2. Amona zoriondu dugu telefonoz. a) Ahozko komunikazioa.


3. Kartel batean zirkua datorrela irakurri duzu.
b) Komunikazio idatzia.
2. Erantzun askea.

2. a) 2, b) 3, c) 1.

26

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:15

Pgina 27

1. UNITATEA
Euskara gizartean
eta hitza sortu zen (16.-17. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Euskararen sorrerari, jatorriari eta garapenari buruzko teoria asko daude.
Teoria horietariko baten arabera, euskara munduko alde honetan sortu zen, Afrikatik etorritako Homo
Sapiens-Sapiensak hemen kokatzean.
Gaurko euskararen jatorri den hizkuntzari protoeuskara deritzogu.

Euskara gizartean izeneko programa honetan, euskal hizkuntzaren nondik norakoak izango
ditugu aztergai: euskararen jatorria, inguruko hizkuntzekiko harremanak, bilakaera, erabilera,
eta abar. Hasteko, euskararen sorrerari buruzko teoria bat azalduko dugu, Colin Renfrew
ingeles adituarena, euskara, beste zenbait hizkuntzekin batera, Homo Sapiens gizakien
europartze prozesuarekin lotzen duena.
Lehenik eta behin irakurri atari gisako testua eta erantzun ahoz behean ageri diren galderei.
Galdera horiek eta teoriarekin tartekaturik ageri diren antzeko beste zenbait oso aproposak
dira ikasgelan gaiari buruzko eztabaidak eragiteko.
Eztabaidak direla-eta, animatu ikasleak bertan aipatutako iritziak baieztatu edo ukatzen
duten informazioa bilatzera eta erkatzera. Era berean, ziurtatu informazioa modu zuzen eta
arrazoituan aditzera ematen dutela.
Teoria asko izan dira euskararen jatorria dela eta ez dela. Zenbaitek jatorri biblikoa duela
pentsatu izan du, hots, Jainkoak Babelgo dorrean hizkuntzak nahastu zituenenean sortu
zela, alegia. Teoria horren arabera, Tubalek ekarri zuen Iberiar penintsulara eta euskara da
aspaldiko Iberoen hizkuntza zaharra, penintsula osoan desagertu zena, geure lurraldean izan
ezik. Beste zenbaiten ustez, Iberiar penintsulako hizkuntza ez ezik, Mediterraneo osoan ere
hitz egiten zen hizkuntzaren aztarna dugu euskara. Beste aditu batzuentzat, ordea, Afrikako
hizkuntzekin lotura estua du eta beste zenbaitentzat, berriz, Kaukaso aldeko hizkuntzekin
dago ahaidetua. Laugarren ariketan euskararen jatorriari buruzko teoriak biltzeko eskatzen
zaie ikasleei. Goian aipatutakoak eta beste zenbait ageri dira, esate baterako, honako esteka
hauetan: Euskararen jatorriari buruzko teoriak, www.hiru.com eta Euskararen jatorria,
www.erabili.com.

ERANTZUNAK
ARIKETAK (17. or.)

4. Erantzun askea.

1. Historiaurreko gizakia aztertzen duen zientzia da.


2. Erantzun askea, orrialdeotan azaldutakoan oinarritua.
3. Erantzun askea.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0020-0033.qxd

835026 _ 0020-0033.qxd

27/7/07

13:15

Pgina 28

Hizkuntza
Gramatika
Hizkuntzaren misterioak (18.-21.or.)
EDUKIEN ESKEMA
Gizakiok elkar ulertzeko konpartitzen dugunari gramatika esaten diogu. Gramatika hori bat da da, bakarra,
unibertsala, eta hizkuntza guztien barnean dago.
Gramatika unibertsala sortzezkoa da; hau da, jaiotzetik datorkigu. Edozein umek edozein hizkuntza ikas
dezake berez.
Gramatikak hizkuntzaren elementuak eta haien funtzionamendua aztertzen ditu. Hiru arlo nagusi ditu:
morfologia, sintaxia eta semantika.
Hotsak konbinatuz, hitzak sortzen ditugu; hitzak konbinatuz, esaldiak; eta esaldiak konbinatuz, testuak.
Testua dugu komunikazio-unitaterik osoena.

Lehen ikastunitate honetan hizkuntzarekin zerikusia duten kontzeptu orokorrak azaltzen dira:
gramatika zer den, zer-nolako arloak dituen eta hizkuntzaren oinarrizko elementuak zein
diren.
Hasteko, irakurri orrialdearen goiko aldean azaltzen den testua, hausnartu eta saiatu bertan
ageri diren hiru galderei erantzuten. Galderei erantzun zuzena ematea baino areago,
hizkuntzaren ezaugarriei buruz gogoeta egitea da atariko ariketa honen helburua, aurrerago
gramatikaren eta hizkuntzaren gainean emango diren azalpenak hobeto ulertzeko.
Gramatika aztertzen ari garen honetan, interesgarria izan daiteke ikasleek dakizkiten
hizkuntzen gramatikak konparatzea, guztiek elementu berberak izanik, funtzionamendu
aldetik dituzten berezitasunez ohartzeko. Nahikoa izango da hizkuntza horietariko bakoitzean
emandako esaldi bana idaztea arbelean (esanahi berekoa), eta bertako elementuak eta
haien ordena gain-gainetik aztertzea.
Era berean, gramatikaren arloak zein diren ulertzen laguntzeko,aipatu zenbait hitz ikasgelan
eta proposatu ikasleei adibideak ematea. Harrigarri hitza esterako, morfologiaren
ikuspuntutik begiratuta, hitz eratorria da, erroa eta atzizkia baititu. Semantikaren aldetik,
bestalde, harridura sortzen duena esan nahi du. Harrigarri hitza izenondoa da eta,
normalean, izenarekin batera ageri da, haren ezaugarriren baten berri emanez,
izen-sintagmaren barruan
Landu hizkuntzaren unitateak ikasleekin batera. Horretarako proposatu hurrengo jarduera
egitea. Ikasleak taldeka jarrita, irakasleak hamar hots aukeratuko ditu (hiru bokal eta lau
kontsonante, esaterako); talde bakoitzak ahal duen hitz kopuru handiena sortuko du hots
horiek konbinatuz, eta gero esaldi laburrez osatutako testutxo labur bat sortuko du (zentzua
duena, jakina), aldez aurretik osatutako hitz guztiak erabiliz.
Antzeko ariketa bat ere egin daiteke, ahozkoa. Eskatu ikasle bati hitz bat esateko eta
hurrengoari hitz horrekin elkar daitekeen beste bat aipatzeko, esaldi bat sortzen joateko
asmoz. Adibidez: gizona / etxera / joan / da. Hurrengo ikasleak beste esaldi bati eman
beharko dio hasiera eta horrela, banan-banan, ikasle guztien artean zentzua duen testu bat
sortu arte. Bien bitartean, irakasleak ikasleek esandako esaldi guztiak idatziko ditu, eta
amaitzean testua oso-osorik irakurriko du.

28

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:15

Pgina 29

1. UNITATEA
ERANTZUNAK
ARIKETAK (19. or.)

ARIKETAK (21. or.)

1. Gizaki guztiok elkar ulertzeko konpartitzen duguna. Gramatika unibertsala da, baina hizkuntza
partikularrek beren gramatika partikularra dute.
Bai, hizkuntza guztiek dute gramatika.
Bai.
Ez, animaliek ez dute gramatikarik.
Umetan ikasten dira hizkuntzak errazen.

4. Adibidez:
Asto: asmo, asko, aske
Izar: izan, izen, ezen
Bete: bere, bero, gero
Hotz: hots, hats, har
Datu: damu, dama, dema
5. Erantzun askea.

2. Euskaraz (gurasoek euskaraz egiten badiote)


eta ingelesez.
Frantsesez.
Italieraz (gurasoek italieraz egiten badiote) eta
espainolez.
Euskaraz.
3. Gizaki guztiok gramatika unibertsal bera dugu.
Egia.

6. a) Ane etxean geratuko da gaur. Gaixorik dago eta


ez dauka ezertarako gogorik. Beharbada, bihar
etorriko da eskolara.Testua.
b) Gaur zinemara joango gara. Esaldia.
c) Atzo / mendia / isuri / zeruko. Hitzak.
d) D-l-t-k-a-r-n. Hotsak.
7. Erantzun askea.

Edozein pertsonak hizkuntza bat ikas dezake.


Egia.
Ingeles haurrek ingelesa baino ezin dute ikasi.
Gezurra.
Hizkuntza burmuinean gauzatzen da. Egia.
Gramatika morfologiaren azpiarloetako bat da.
Gezurra.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

29

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0020-0033.qxd

835026 _ 0020-0033.qxd

27/7/07

13:15

Pgina 30

Lexikoa
Itsasontziak hizketan (22.-24. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Hitz bakunak hitz bakar batez osatuta daudenak dira.
Hitz elkartuak bi hitzez edo gehiagoz osatuta daudena dira.
Hitz eratorriak atzizkia duten hitzak dira.

Hiztegia lantzeko orrialdeak ikastunitateari dagokion gai nagusiaren inguruan egituraturik


daude eta bertan hizkuntzaren alderdi semantikoak eta morfologikoak jorratzen dira.
Lexiko programako orrialdeek egitura hau dute: hasteko, gai nagusiarekin loturiko irakurgai
arin bezain motibagarria eskaintzen zaizkie ikasleei eta, ondoren, irakurgaiko lexikoa lantzeko
ariketak ageri dira. Hurrengo bi orrialdeetan ere, hizkuntzaren alderdi semantikoak edota
morfologikoak lantzen dira eta kasuan kasuko langaiaren ariketak proposatzen.
Kontuan izan testuliburuaren atal honetan maiz erabili beharko dutela ikasleek hiztegia.
Hori dela eta, komenigarria izango litzateke hiztegia beti eskura izatea eta haren erabileran
trebatzea.
24. orrialdean, euskaraz dauden hitz motak aztertuko ditugu: bakunak, elkartuak eta
eratorriak. Azterketa azalekoa izango da, hitzak hiru multzo horietan sailkatzea baita
helburua. Aurrerago ikusiko ditugu banan-banan eta sakonean.

ERANTZUNAK
ARIKETAK (22. or.)

ARIKETAK (23. or.)

1. Itsasoarekin zerikusirik ez duen hitza itsasgarria


da. Ariketaren beste zatia egiteko erabili hiztegia.

4. ITSASOKOAK: lanperna, olagarroa, lupia, izkira,


erreboiloa, karramarroa.
ITSASONTZIKOAK: popa, aingura, branka, bizkarra, eskotilla, masta.
LEHORREKOAK: arrandegia, ontziola, portua,
kaia, arrain-saltzailea, itsasargia.

2.

Karibe aldeko hondartzak harea zurikoak dira.


Marinelak ohiturik daude uhinen mugimendura.
Ostren maskorretan perla ikusgarriak izaten dira.
Olatuen aparrak zuriz pintatzen du ur-azala.
Iparrorratzak laguntza handia ematen die itsasgizonei.

3. Agurain barnealdekoa da eta Araban dago.

Mutriku kostaldekoa da eta Gipuzkoan dago.


Hendaia kostaldekoa da eta Lapurdin dago.
Mundaka kostaldekoa da eta Bizkaian dago.
Itsasondo barnealdekoa da eta Gipuzkoan dago.
Lizarra barnealdekoa da eta Nafarroan dago.
Usurbil barnealdekoa da eta Gipuzkoan dago.
Izaba barnealdekoa da eta Nafarroan dago.

30

5.

Itsas lilipa - botanika.


Itsaskirria - metereologia.
Itsas pintura - artea.
Itsas izarra - zoologia.
Itsaslabarra - geologia.
Itsaso Gorria - geografia.

6. Sardina bat lan, sardina bat jan: Egindako lanaren araberakoa da lortuko dugun saria.
Amuarraina amutik eta arkumea larrutik: Bakoitzak bere heldulekua dauka harrapatzeko.
Marinelaren emaztea, goizean senardun, arratsaldean alargun: Leku arriskutsuan lanean
diharduenari ezbeharra gerta dakioke.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:15

Pgina 31

1. UNITATEA
ARIKETAK (24. or.)
7.

Ontzi + ola: ontziola.


Bela + ontzi: belaontzi.
Itsaso + lapur: itsaslapur.
Itsaso + behera: itsasbehera.
Kala + txori: kalatxori.
Amu + arrain: amuarrain.

8. Kalatxoriak portuen inguruan ibili ohi dira hegaka.


Joanes Suhigaratxipi itsaslapurrak hirurehun
ingeles itsasontzi harrapatu zituen.
Lanpernak errazago hartzeko, itsasbehera denean joan behar da.
Aitorrek ontziolan itsasontziak konpontzen eta
egiten ditu.

Neska horrek belaontzian egin du munduaren


itzulia.
Bidasoa ibaian amuarrain ederrak hazten dira.
9. Erantzuna, hurrengo ariketarekin batera.
10.

Logela: elkartua; lo + gela; E.


Sarbidea: elkartua; sar(tu) + bidea; I.
Eskailera: bakuna; H.
Lanpara: bakuna; B.
Egongela: elkartua; egon + gela; D.
Langela: elkartua; lan + gela; F
Biltegia: eratorria; bil(du) + tegi; G.
Haize-orratza: elkartua; haize + orratza; A.
Eskudela; bakuna; C.

Gomendioak
Letra larriak noiz erabili (25. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Letra larriak testuen hasieran eta puntuen ondoren erabiltzen dira, eta baita izen berezietan ere, hots,
pertsona eta leku izenetan, izen ofizial osoetan, egun handien eta jaiegunen izenetan eta aldizkari zein
egunkarien izenetan.

Gomendioak izeneko atal honen helburua euskara, ahoz zein idatziz, zuzen erabiltzeko
jarraibideak eta arauak ematea da. Batzuetan, Euskaltzaindiaren gomendio eta arauen berri
azalduko da hemen, bestetan, ordea, sarritan egiten ditugun akats eta erdarakadak
zuzentzeko arau gramatikalak azalduko dira.
Letra larrien erabilera lantzeko asmoz, testuliburuan proposatzen diren ariketz gain,
diktaketak egin daitezke. Diktaketarako testuak edozein iturritik har daitezke: literaturako
liburuak, artikuluak, testuliburuetako pasarteak

ERANTZUNAK
ARIKETAK (25. or.)
1. Erantzun askea.
2. Erantzun askea. Ikasle bakoitzak bere datuekin
osatuko du txartela.

Gaur goizean Euskal Herriko Pilotazaleen Elkarteetako ordezkariak elkartu dira.


Errege-eguna oso egun berezia izaten da haur
guztientzat, opariak jasotzen baitituzte.

3. Joan den udan Sahara basamortuan barrena


ibili ginen.
Mattinek Bakioko Udalean egiten du lan. Bertako alkatea da.
Etxean Argia aldizkaria erosten dugu.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

31

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0020-0033.qxd

835026 _ 0020-0033.qxd

27/7/07

13:15

Pgina 32

Literatura
Literaturaren hastapenak
Kupmanduck (26.-29. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Literatura eder-asmoz edo arte-kezkaz eginiko lana da.
Literaturaren lehen adierazpenak ahozkoak izan ziren. Literatura idatzia, beraz, ahozko literatura baino
berriagoa da.
Munduan ez da egon eta ez dago literatura bakarra. Hala ere, nahiz eta literatura bakoitzak berezko izaera
izan, guztietan badira ardatz gisakoak diren gai batzuk.
Literaturaren hastapenei buruz arituko garen unitate honetan bi testu proposatzen dira,
irakurtzeko eta aztertzeko. Lehena, Kupmanduck izenekoa, sanskritoz idatzitako ipuin
zaharra da. Bestea, Arku-lehiaketa, Homero greziar idazle ospetsuaren Odisea epopeiaren
bertsio bat da.
Literatura-testuen ezaugarriez jabetzeko, proposatu honako testu biak alderatzea eta
bakoitzaren ezaugarriak aipatzea:

Euskal Herriko paisaia ederrenetarikoa da Auritzeko


zelai zabala. Zein leku zoragarria! Dena belardi
ederrez estalia, behi zuri eta behorrez beteak,
larretoki aberatsetan bazkatzen direnak udaberritik
udazkeneraino.
Gero zelai hura, dena inguratua da mendi oihantsuez,
eta erdi-erdian Auritzeko herri polit eta garbia,
bospasei ostaturekin. Teilatuak xut-xutak dira, elurrak
jausarzteko.

Auritz. Nafarroako udalerria, Urrobi ibaiaren ondoan,


Ortzantzurieta, Girizu eta Mendixuri mendien
magaleko lautadan kokatua. Hirigunean, leihoetan
eta ertzetan harlanduz luzituriko etxeak ugaltzen dira,
teila lauez eraikitako lau aldetako teilatuak dituztenak.
Auamendi entziklopedia (moldatua)

ENRIKE ZUBIRI MANEZAUNDI, Paisaiak (moldatua)

Literaturaren eginkizunari eta definizioari dagokionez, ziurtatu ikasle guztiak literatura-testuak


bereizteko gai direla. Proposatu gogoko dituzten literatura-lanak aipatzea eta ikasgelara
ekartzea, pasarteren bat edo beste irakurtzeko.
Munduko lehen literaturak direla-eta, ikasleek sankritoz idatzitako ipuinak ezagutzeko, jo
Panchatantra izeneko bildumara eta aukeratu bertako ipuinen bat ikasgelan irakurtzeko. Oso
erraza da interneten bertako ipuinak aurkitzea, azken batean bilduma hori munduko
garrantsitsuenetarikoa baita, eta bertako istorioak literatura guztietara zabaldu baitira.
Greziako eta Erromako literatura era samur eta entretenigarrian ezagutarazteko, interesgarria
izan daiteke sasoiko ipuin mitologikoak bildu eta ikasgelan kontatzea. Horretarako modua
izanez gero, ikasleei eska dakieke ipuin horiek bilatzeko, biltzeko eta ikaskideei kontatzeko.
Testugileak direla-eta, mendebaldeko literatura klasikoan badira egile ezagun asko, hala
nola, Esopo, Sofokles, Safo, Julio Zesar, Ovidio, Virgilio Bilatu haiei buruzko informazioa
guztion artean eta aurkeztu ikasgelan. Era berean, ikastunitatean aztertutako egileak
sakonago landu nahi izanez gero, proposatu ikasleei haiei buruzko informazio zehatzagoa
bilatzea.

32

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:15

Pgina 33

1. UNITATEA
ERANTZUNAK
ARIKETAK (26. or.)
1. Putzu baten barruan bizi diren igelak.
Ez. Bada igel gazte bat legeak hausteko prest
dagoena, nolabait. Putzuko ontzia arriskua iruditu beharrean, putzutik ateratzeko aukera aparta
iruditzen zaio.
Guztiak alde egingo ote duten beldur dira.
Zoragarria, barrukoarekin alderatuz.
2. Erantzun askea.

2. Literaturako testuak hasieran ahoz zabaldu ziren.


Hala ere, literatura idatziak ez zuen ahozko literatura desagerrarazi, besteak beste guztiek ez zekitelako idazten eta irakurtzen.
3. Konfuziok Klasiko Txikiak idatzi zituen. Egia.
Konfuzio olerkaria izan zen. Gezurra.
Homerori buruzko datu gehienak ez dira oso fidagarriak. Egia.
Iliada eta Odisea bertsoz paratuta daude. Egia.
4. Laburpena, erantzun askea.

ARIKETAK (29. or.)


1. Literatura-testuak eder-asmoz eginak daude eta
hitz edo hizkera landuaren bitartez, gizakion sentipen eta sentimenduak adieraztea dute xede nagusia.

Penelope (Ulisesen emaztea) eta Atena jainkosa.


Penelope da pertsonaia nagusia.
Jainkosa bat delako protagonistetako bat.
5. Erantzun askea

Gaitasunak aztergai
ERANTZUNAK
ARIKETAK (30. or.)

ARIKETAK (31. or.)

1. Sentimenduak, nahiak, premiak, informazioa

3. Testuan ez da haren izenik ageri, haren ahotsa


entzuten dela baino ez da esaten (Off). Badirudi aurkezlea edo dela hizketan ari dena.
Ikusleei.
Antzoki batean edo.
Euskaraz.

2. Gramatika behar dugu.


3. Txiki-txikitan ikasten dugu, umetan.
4. Morfologia: hitzen forma.
Sintaxia: hitzen antolaketa.
Semantika: hitzen esanahia.

2. Erantzun askea.

5. Hotsak, hitzak, esaldiak, testuak.

3. Entzumen-ariketa.

6. Erantzun askea.

4. Kazetari batzuk.
Petrolioari buruzko erreportajea egitera.

7. Literatura-testua da. Kontakizun baten zatia dirudi eta xehetasun asko ematen ditu pertsonaia
bati buruz. Perpaus bakar batean ematen dira
xehetasun guzti horiek, hizkera landua da.
Lehen klaseko erretzaile-bagoi baten bazterrean,
Mr. Justice aWrgrave, epailetzatik erretiratu berria, arretaz ari zen The Times-ko politika-saila
irakurtzen, zigarro bat erretzen zuen artean.

Plano batzuk atera zituztelako.


Tratu ona jasan zuten.
Kazetari atzerritarrek debekatuta zeukaten petrolioarekin zerikusia zuten guneetan irudiak
hartzea, interes nazionaleko eremua zirelako
eta estatubatuarrek irudiak leku haiek bonbardatzeko erabiliko zituztela pentsatzen zutelako.
Iranen.
5. Erantzun askea.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

33

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0020-0033.qxd

835026 _ 0034-0045.qxd

27/7/07

13:13

Pgina 34

Letren lilura

HELBURUAK
KOMUNIKAZIOA

HIZKUNTZA

Pasadizoek zer-nolako ezaugarriak dituzten ikastea


eta lantzea.
Sinopsiak zer diren ikastea eta lantzea.
Euskarak duen antzinatasunaz eta jasan dituen
eraginez jabetzea.

Perpausa aztertzea eta perpaus motak bereiztea


Hitz eratorrien osaera aztertzea.
a itsatsia duten hitzen erabilera zuzena lantzea.
LITERATURA
Ahozko poesiaren ezaugarriak eta adierazpen nagusiak
aztertzea.

EDUKIAK
KONTZEPTUAK

Pasadizoa.
Sinopsiak.
Euskara eta inguruko hizkuntzak: harremanak eta eragina.
Perpausa: definizioa eta motak.
Hitz eratorriak: aurrizkiak, artizkiak eta atzizkiak.
a itsasia.
Ahoz ahoko poesia: dekorazio-olerkiak, kopla zaharrak eta erromantzeak.

PROZEDURAK
ETA
TREBETASUNAK

Testuak ulertzea, aztertzea eta haiei buruz hausnartzea.


Elkarrizketa tankerako testua entzutea eta ulertzea.
Pasadizoa idaztea.
Sinopsiak aztertzea eta idaztea.
Informazioa bilatzea, sailkatzea eta, antolatu ondoren, aditzera ematea.
Gramatikan landutako kontzeptuak ulertzea eta ariketak egitea.
Gaiarekin zerikusia duen lexikoa lantzea eta hitz eratorriak osaerari begiratuta bereiztea.
a itsasia duten hitzak bereiztea eta zuzen deklinatzea.
Testu literarioak aztertzea, ulertzea eta lantzea.

JARRERAK

Idazketa komunikatzeko bide gisa baloratzea.


Beste kulturekiko jakin-mina eta interesa izatea.
Liburuekiko interesa izatea.
Beste hizkuntzek geurean utzi dituzten arrastoak onartzea.
Bai ahoz eta baita idatziz ere zuzen jarduteko ardura izatea.

BALIOEN HEZKUNTZA
KULTURARTEKO
HEZKUNTZA

34

Irakurtzearen misterioa izeneko irakurgaiak, (32.-33. or.) idazketaren garrantziari gogoeta


egiteko ez ezik, kultura desberdineko gizakiek dituzten berezitasunez eta sinesmenez
ohartzeko eta horiek baloratzen eta errespetatzen ikasteko aukera ematen du.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:13

Pgina 35

2. UNITATEA
LANTZEN DIREN GAITASUNAK
1. HIZKUNTZA-KOMUNIKAZIORAKO GAITASUNA
A. Hizkuntza-gaitasuna
Gramatika-gaitasuna
Perpausak zer diren ezagutzea.
Perpaus motak bereiztea.
Gaitasun lexiko-semantikoa
Tresna eta lanabesekin zerikusia duen
lexikoa ezagutzea eta lantzea.
Hitz eratorriak, osaeraren arabera, aurrizkudun,
artizkidun eta atzizkidun gisa bereiztea.
Zuzentasun-gaitasuna
a itsatsia duten hitzak bereiztea eta zuzen
deklinatzea.
B. Gaitasun pragmatikoa
Entzumen-gaitasuna
Testua entzutea eta bertako inguramenduaz
jabetu ez ezik, informazio garrantzitsuena
barneratzea.
Idazmen-gaitasuna
Emandakoen antzeko testu idatziak sortzea.

2. GIZARTE- ETA HIRITAR-GAITASUNA


Euskal hizkuntzaren eta Euskal Herriaren
historiaren berri izatea, gure egungo gizartea
ulertzeko.
3. KULTURA- ETA ARTE-GAITASUNA
Testu literarioak aztertzea eta haien
elementuak zein ezaugarri bereizgarriak
bilatzea eta lantzea.
4. GAITASUN DIGITALA ETA INFORMAZIOAREN
TRATAERARAKOA
Informazioa biltzea eta lantzea.
Informazioa erabilita, fitxak eta azalpenezko
zein beste edozein motatako testuak sortzea.
5. NORBERAREN AUTONOMIARAKO ETA
EKIMENERAKO GAITASUNA
Liburuak kultur ondare gisa eta ezagutzak
transmititzeko bide gisa baloratzea.
Euskal hizkuntza eta munduko gainerako
hizkuntzak baloratzea.

EBALUAZIO-IRIZPIDEAK
Informazioa barneratzea eta zuzen ematea.
Ahoz zein idatziz testu zuzenak sortzea.
Pasadizoak modu koherentean antolatzeko eta
kontatzeko gai izatea.
Liburu zein filmen argumentuak modu laburrean
ematea.
Perpausa zer den jakitea eta testuetako perpausak
bereiztea.

Perpaus motak bereiztea.


Hitz eratorriak sortzea eta osaeraren arabera
bereiztea.
a itsatsia duten hitzak bereiztea eta zuzen
deklinatzea.
Testu literarioak aztertzea eta haien ezaugarrien berri
izatea.

IKASTUNITATEAREN ESKEMA
KOMUNIKAZIOA

HIZKUNTZA

Irakurmena: Irakurtzearen misterioa.


Entzumena: Pasadizoa: Ezetz jakin zer gertatu zaidan!
Idazmena: Sinopsiak. Aurkibideak erabiltzea.
Euskara gizartean: Inguruko hizkuntzak.

Gramatika: Perpausa. Perpaus motak.


Lexikoa: Gure mirabe modernoak. Lanbideak eta
lanabesak. Hitz eratorriak.
Gomendioak: a itsatsia.

LITERATURA
Testuak: Dekorazio-olerkiak,
Ana Juanixe.
Testuingurua: Ahoz ahoko poesia: dekorazio-olerkiak,
kopla zaharrak, erromantzeak.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

35

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0034-0045.qxd

835026 _ 0034-0045.qxd

27/7/07

13:13

Pgina 36

Komunikazioa
Irakurmena
Irakurtzearen misterioa (32.-34. or.)
Hasierako irakurgaia John iW
lkinsen testu moldatua da. Jonh iW
lkins Northamptonshire
herrian jaio zen, Ingalaterran, 1614. urtean. Gizon ikastun eta jakintsua, zientzia ororekiko
interes bizia zeukan. Gai zientifiko askori buruz ikerlan eta izkribu ugari argitaratu zituen bere
bizitzan zehar, tartean irakurgaian azaltzen zaigun Mercury, or the Secret an Swift Messenger
(Merkurio edo mezulari sekretua eta lasterra) izenekoa. Lana 1641. urtean eman zen argitara
eta urrun dauden bi punturen arteko komunikazio azkarra ahalbidetzen duten bideei
buruzkoa da. Idazleak erronka bat planteatzen du bertan: gauza ezagun guztiak eta ideia
guztiak azaltzeko gai den karaktere unibertsal bat aurkitzea, gizakion
hizkuntza-berezitasunak elkar ulertzeko inolako eragozpen izan ez daitezen. Mintzatu
ikasleekin erronka horri buruz, eztabaidatu egingarri iruditzen ote zaien eta errepasatu
historian egin diren saioak, esperantoarena, esaterako.
Ezkerraldean ageri diren galderak liburuei eta idazketari buruzkoak dira, hori baita, azken
batean, irakurgaian lanzen den ideia nagusia. Eztabaida pizteko eta irakurgaia girotzeko ez
ezik, baliatu galdera horietariko batzuk ikasleek elkarri liburuak gomendatzeko eta
irakurzaletasuna eragiteko.
Ikasle guztiak idazketaren inportantziaz jabetzeko eta liburuak gizakiontzako zeinen ondare
garrantzitsua diren ohartzeko, aipatu guztion artean gaur egun ditugun abantailak,
sinismenak edo pentsamoldea eta ezagutzak lortzeko ezinbestekoak izan diren liburuak:
literaturako lanak, historiari buruzko liburuak, filosofiako edo beste edozein zientzietako
tratatuak, eta abar.

ERANTZUNAK
TESTUA ULERTU (34. or.)
1. Hiztegiaren laguntzaz egiteko ariketa.
2. Erantzun askea.
3. Ezkerretik hasita: 1, 3, 4, 2.
1. Gizon zuria indiar gazteari errietan ari zaio, pikuak jan dituelako eta papera jartzen dio horren
lekuko.
2. Beste gizon zuriak piku bete otzara eman dio
berriz indiar gazteari, lagunari eramateko. Piku
kopuruaren berri ematen duen gutuna ere eman
dio.
3. Indiar gazteak pikuak jan ditu, baina gutuna
harri baten azpian gorde du, ez ikusteko.
4. Indiarrak pikuak jan dituela oharturik, lehengoan baino are gogorrago errietan egin dio lagunak
eta indiar gaztea guztiz txunditurik dago.
4. Indiarrek bazuten idazketa, baina ez zuten gizaki zuriena ulertzen. Gezurra. Indiarrek ez zuten idazketarik.

36

Amerikako gizaki zuriek liburuekin hitz egiteko


ohitura zuten. Gezurra. Indiarrek horixe uste
zuten.
Irakurketari esker, gauza berri mordoa ikas dezakegu. Egia.
Indiarrek uste zuten liburuak objektu magikoak
zirela. Egia.
Indiarrek hasieran ez zuten ulertzen idazkerak
zertarako balio zuen. Egia.
TESTUA AZTERTU
5. IRITZIAK: 1. paragrafoa.
INFORMAZIOA: 2. paragrafoa.
GERTAKIZUNAK: 3. paragrafoan gertakizun
bat kontatzen du (bibliarena) eta hortik aurrerakoetan beste bat (pikuena).
HAUSNARTU ETA AZALDU
6. Erantzun askea.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:13

Pgina 37

2. UNITATEA
Entzumena
Ezetz jakin zer gertatu zaidan! (35. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Pasadizoa norbaiti gertatutako zerbaiten kontakizuna da.
Pasadizoetan informazioa nahi den eran antola ddaiteke, baina datuak argi eman behar dira.

Hasteko, entzun elkarrizketa tankerako testua behin baino gehiagotan, ikasleek bertan
esaten dena ulertu eta barneratzeko.
Bigarren ikastunitate honetan pasadizoa eta haren ezaugarriak landuko dira. Hori horrela
izanik, ikasleek entzungo duten elkarrizketan, lagun batek gertaturiko pasadizo baten berri
ematen dio beste lagun bati.
Entzumen ariketa egin baino lehen, eta laukian pasadizoari buruz esaten dena irakurri
aurretik, eskatu ikasleei pasadizoak zer diren azaltzeko beren hitzez edota adibideak
emanez.
Testua sortu izeneko atalean, pasadizoak idaztea eta ikasleen aurrean kontatzea proposatzen
zaie ikasleei. Denbora nahikoa hartzeko aukera izanez gero, eman ikasgelan ahalik eta
pasadizo gehien kontatzeko eta entzuteko aukera.
Pasadizoak kontatzen ari direla, kontakizunaren koherentzia ez ezik, kontuan hartu ikasleen
ahoskera eta adierazkortasun-gaitasuna. Pasadizoak kontatzeko orduan, oso garrantzitsua da
entzulearen arreta geureganatzea eta horretarako, ahalik eta datu gehien eman ez ezik,
ezinbestekoa da informazioa modu erakargarrian ematea: umore puntu batez, tentsio
uneetan etenak eginez, hizketa-jardunari tonu egokia emanez

ERANTZUNAK
ENTZUNDAKOA ULERTU (35. or.)
1. Bi pertsonek hitz egiten dute: Idoiak eta Galderrek.
Eskolan daude (girotze-hotsetan nabari da hori).

3. Telefonoan mezu bat jaso zuela, telefono-zenbaki batera deitzeko esaten ziona. Telefonozenbaki hartara deitu eta iruzur egin zioten, bere zenbakiarekin hainbat dei egin eta faktura
ikaragarria heldu baizitzaion Idoiari etxera.
Erantzun askea.

Elkarrizketan beste pertsona hauek aipatzen dira, solaskideez gain: sakelako telefonoaren
operadorea, Idoiaren ama, telefono-konpainiako langile bat eta Idoiaren gurasoak.

TESTUA SORTU

Idoiak.

5. Erantzun askea.

4. Erantzun askea.

2. Idoiak ezin dio Galderri mezua bota. Gezurra.


Idoiak mezu bat jaso zuen bere telefonoan.
Egia.
Galderrek telefonoan eta linean arazoak zituen.
Gezurra.
Idoiaren telefono-faktura ikaragarria zen. Egia.
Idoiaren amak fakturako telefono-zenbakiak
ezagutzen zituen. Gezurra.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

37

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0034-0045.qxd

835026 _ 0034-0045.qxd

31/7/07

14:16

Pgina 38

Idazmena
Liburuak (36.-37. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Sinopsiak liburuen eta filmen argumentuen laburpenak dira.
Sinopsietan ez da istorioa zehatz-mehatz kontatu behar eta ez da inolaz ere nola amaitzen den esan
behar. Sinopsiek erakargarriak izan behar dute.

Ikastunitaetan, bai idazketan eta baita lan-teknikei dagokion atalean ere, liburuekin estu
lotuta dauden bi gauza izango ditugu aztergai, sinopsiak eta aurkibideak. Gauza bi horiek
lantzeko tokirik aproposena ikastetxeko liburutegia izan daiteke, hantxe topatuko baituzue
material ugari. Bide batez, liburuak aztertzeko aitzakiaz, liburutegiaren funtzionamendua
zertan den eta bertako zerbitzuak nola erabili berrikusi daiteke.
Sinopsiak lantzeko, proposatu ikasleei azken boladan irakurritako libururen baten edo
ikusitako film baten kritika-artikulu modukoa idaztea. Argi izan behar dute artikuluaren azken
helburua irakurleak liburu hori irakur dezaten edo filma ikus dezaten animatzea dela.

ERANTZUNAK
ARIKETAK (36. or.)

ARIKETAK (37. or.)

1. Margolana: Bi gazte eta eskolazain beldurgarri


bat dira protagonista nagusiak. Ekintza nagusia
institutu batean gertatzen da. Hauxe gertatzen
da: margolan ezezagun eta baliotsu bat agertu
dela institutuan.

3. Erantzun askea.

Zaldun tigrelarruduna: Protagonistak zaldun tigrelarruduna eta bidean elkartzen zaizkion beste bi zaldunak dira. Ekintzak ekialde urruneko
herrietan gertatzen dira: Arabian, Pertsian, Indian, Txinan Argumentua hauxe da: zaldun
tigrelarrudunak maitea galdu du eta bila ari da
munduan zehar. Bila ari dela, abentura ugari
biziko ditu.

LAN-TEKNIKAK
1. Maskaradak: Literatura atalean, 9. unitatean,
202. orrialdean.
Deklinabidea: Gramatika atalean, 9. unitatean,
194. orrialdean.
Jatorri-atzizkiak: Lexiko atalean, 3. unitatean,
78. orrialdean.

Lukiano doktorea: Protagonistak Lukiano doktorea eta bere laguntzaileak dira: Lanbart eta
Langaur Munduate. Tokia ez da zehazten. Hona hemen gertatzen denaren berri: Lukiano
doktoreak beste bi zientzialari kontratatu ditu
logurearen aurkako antidotoa aurkitzen laguntzeko. Denek iraultza handia ekarriko duela uste dute, baina ikerketa horren atzean asmo ilunak daudela dirudi.
2. Erantzun askea.

38

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:13

Pgina 39

2. UNITATEA
Euskara gizartean
Inguruko hizkuntzak (38.-39. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Herri indoeuropearrak Europan hedatu zirenean, beren hizkuntzak ezarri zituzten, eta lehenagotik zeuden
hizkuntza oso gutxik iraun zuten, tartean euskarak.
Orduz gero, beste zenbait herriren eta haien hizkuntza eragina jasan du euskarak, desagertu gabe, ordea.
Lehenik eta behin irakurri atari gisako testua eta erantzun ahoz behean ageri diren galderei.
Galdera horiek eta teoriarekin tartekaturik ageri diren antzeko beste zenbait oso aproposak
dira ikasgelan gaiari buruzko eztabaidak eragiteko.
Eztabaidak direla-eta, animatu ikasleak bertan aipatutako iritziak baieztatu edo ukatzen
duten informazioa bilatzera eta erkatzera. Era berean, ziurtatu informazioa modu zuzen eta
arrazoituan aditzera ematen dutela.
Orrialdeotan esaten denez, euskarak inguruko hizkuntzen eragina jasan izan du urte luzetan,
baina eraginik handiena, aspaldiko garaietan behinik behin, latinarena izan zen. Aurrerago
mintzatuko gara erromatarren etorrerak eta latinak euskaran izan zuten eraginari buruz (5.
eta 6. unitateetan); hori dela eta, honako honetan, ikasleekin euskarak inguruko hizkuntzekin
dituen harremanaz aritzea aproposa izan daiteke, batez ere lagungarria izango zaielako
laugarren ariketari erantzuteko. Aztertu ikasgelan euskarak gaur egun duen egoera eta
frantsesarekin nahiz espainierarekin duen harremana. Aztertu hizkuntza horiek biek geure
lexikoan izan duten eta oraindik orain daukaten eragina, eta baita ingelesarena eta beste
hizkuntza batzuena ere, euskarak azken urteotan hartutako maileguak adibide gisa jarriz eta
ikertuz.
Iberiera leinu iberiarren hizkuntza zen eta seguruenik aldaera bat edo beste izango zituen,
tokian tokikoak eta leinuen araberakoak. Iberiar penintsulako, Mediterranear kostaldean
erabili zen, Frantziako Herault ibaitik hasita gaur egungo Jaen aldera eta penintsulako barru
aldera arte hedatu zelarik. Dirudienez, merkataritzarako hizkuntza gisa erabili zen. Iberiera
hizkuntza ez-indoeuroparra da eta ez dakigu zein den bere jatorria. Teoria asko daude
iberieraren jatorriari buruz; horietako batek euskararekin lotzen du. Desagertu egin zenez,
iberiera aztertzeko iturri bakarrak hizkuntza horretan dauden antzinako inskripzioak ditugu
(iberiar, tartesotar eta joniar alfabetoan idatziak). Gaiari buruz informazio gehiago lortu nahi
izanez gero, jo esteka eta webgune hauetara, besteak beste: La lengua y la escritura ib
rica ,
es.geocities.com; Idioma ibero, es.wikipedia.org.

ERANTZUNAK
ARIKETAK (39. or.)
1. Teoria batek dioenez, konkistaren bidez zabaldu
ziren hizkuntza horiek. Beste teoriaren arabera,
ordea, heldu berrien ohiturekin batera haien hizkuntza ere onartu zuten Europan lehendik zeuden herriek. Lehen galderaren bigarren zatiaren
erantzuna askea da.

ageri dira bertan eta txateatzeko aukera ere ematen du, bertan azaltzen denari buruz iritzia ematekoa, besteak beste.
4. Espainierarena, frantsesarena eta ingelesarena,
batik bat. Hala ere, beste hizkuntza batzuen eragina ere badu.

2. Erantzun askea.
3. Kultura zeltiberiarrari buruzko orrialdea da. Zeltiberiarren historiari eta ohiturei buruzko artikuluak

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

39

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0034-0045.qxd

835026 _ 0034-0045.qxd

27/7/07

13:13

Pgina 40

Hizkuntza
Gramatika
Izan zen perpausa... (40.-43. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Perpausa testuko bi etenen artean gertatzen den esanahidun kate mintzatu edo idatzia da.
Perpausak sailkatzeko irizpide hauek hartzen dira kontuan:
a) Aditzen arteko harremana kontuan hartuz, lokabeak eta mendekoak izan daitezke perpausak.
b) Aditza jokaturik edo jokatu gabe dagoen kontuan hartuz, jokatuak edo jokatugabeak izan daitezke
perpausak.
c) Aditz kopuruaren arabera, perpaus bakunak eta elkartuak bereiz daitezke.
d) Hizktunaren jarreraren arabera honako perpaus motak ditugu: adierazpen-perpausak, galde-perpausak,
aginte-perpausak eta harridura-perpausak.
e) Azkenik, perpausak baiezkoak eta ezezkoak izan daitezke.

Gramatikaren sekretuak argitzen hasteko, zentzu betea duten unitate gramatikaletatik hasiko
gara, perpausetatik, hain zuzen ere. Horrenbestez, bigarren ikastunitate honetan perpausak
zer diren azaldu eta, zenbait irizpide aintzat hartuta, zenbat mota dauden aztertuko dugu.
Hasteko, irakurri orrialdearen goiko aldean azaltzen den testua, hausnartu eta saiatu bertan
ageri diren hiru galderei erantzuten. Galderei erantzun zuzena ematea baino areago, gogoeta
eragitea da atariko ariketa honen helburua, ikasleek aurrerago emango diren azalpenak
hobeto ulertzeko.
Orrialdean proposatzen diren ariketez gain, perpausa eta perpaus motak areago lantzeko,
eman testu labur bat ikasleei (hasierako irakurgaiaren zati bat edo beste edozein testu), eta
eskatu bertan dauden perpausak banatzeko eta zenbatzeko. Gogorarazi idatzirik ageri
direnean puntu artean dauden testu-zatiak edo unitateak direla perpausak. Hori egindakoan,
aztertu perpaus horiek: batzuk laburrak izango dira seguruenik eta beste batzuk, berriz,
luzeak. Esaldi laburruenek aditz bakarra izango dute, luzeneenek, berriz, aditz bat baino
gehiago izango dituzte. Erreparatu esaldi luzeen aditzei, zenbatu zenbat aditz dituzten eta
aztertu aditzek elkarren artean nolako harremana duten (bata bestearen mende ote dauden
ikusteko). Erreparatu, halaber aditzei eta erabaki jokatuak ala jokatugabeak diren. Azkenik,
egilearen ikuspuntuari erreparatu eta esan zein izan den bere helburua perpaus horiek
sortzean: zerbait adieraztea, galdetzea, agintzea edo harridura azaltzea. Amaitzeko, eskatu
ikasleei perpaus horiek guztiak (edo zenbait) zein motatakoak diren azaltzeko, gramatika
atalean ikusitako irizpideak kontuan harturik.
Baiezko eta ezezko perpausak lantzeko, bestalde, proposatu ikasleei hurrengo ariketa erraz
hau: ikasle batek baiezko perpausa bat esango du eta albokoak ezezko bihurtuko du
perpaus hori. Kontrako aldera ere egin daiteke nahi izanez gero, hots, ezezko perpausak
baiezko bihurtu.

40

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:13

Pgina 41

2. UNITATEA
ERANTZUNAK
ARIKETAK (41. or.)

ARIKETAK (43. or.)

1. Esaldiei, hots, esanahi osoa duten hizketako zatirik txikienei.


Perpausa hotsez eta hitzez osatuta dago.
Bost irizpide daude perpausak sailkatzeko:
aditzen arteko harremana, aditzak jokatuak ala
jokatugabeak diren, aditz kopurua zein den,
hiztunaren jarrera zein den eta baiezkoak ala
ezezkoak diren.

4. Adibidez:
Arazoak ez zaizkit batere gustatzen.
Atzo elefantea hegan egiten ikusi nuen.
Baita zera ere!
Zein mutil dator bide horretatik hain azkar?

2. Etorri zirenerako (lok), ni ez nengoen hor (mend).


Es dut uste (lok) berriro joango denik (mend).
Amari kafe hutsa gustatzen zaio (lok) eta aitak
kafesnea nahiago du (lok).
Hondartzara joan ziren (lok) eguraldi ederra
egiten zuelako (mend).
3. Erantzun askea.

5. Nork etorri nahi du nirekin Izaroraino? Bakuna,


lokabea, jokatua, galde-perpausa.
Anima zaitez, motel, laster haziko zaizu-eta! Elkartua, mendekoa, jokatua, aginte-perpausa.
Gu Gernikan bizi gara. Bakuna, lokabea, jokatua, adierazpen-perpausa, baiezkoa.
Nik ez dut ezer esan. Bakuna, lokabea, jokatua, adierazpen-perpausa, ezezkoa.
6. Erantzun askea.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

41

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0034-0045.qxd

835026 _ 0034-0045.qxd

27/7/07

13:13

Pgina 42

Lexikoa
Gure mirabe modernoak (44.-46. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Hitz eratorriak aurrizkidunak (aurrizkiz osatuak), artizkidunak (artizkiz osatuak) edo atzizkidunak (atzizkiz
osatuak) izan daitezke.

Ikastunitate honetan, tresnei eta lanabesei dagokion lexikoa lantzeko ariketez gain,
hitz-eratorpena jorratzeko ariketak ere ageri dira.
45. orrialdeko laugarren eta bosgarren ariketetan, hitzak sailkatzeaz eta lotzeaz gain, eskatu
ikasleei tresna horiek deskribatzeko eta zertarako diren azaltzeko. Bosgarren ariketa dela-eta,
astirik eta modurik izanez gero, aipatzen diren tresnen asmatzaileak nor izan ziren bilatzea
eta fitxak egitea proposa dakieke ikasleei, tresna bakoitzaren asmaitzaile, asmatze-data,
tresnaren beraren deskribapena eta funtzionamenduaren berri jasoz.

ERANTZUNAK
5.

ARIKETAK (44. or.)


1.

Pisutsu: astun.
Dirudun: aberats.
Kaxa: kutxa.
Miretsi: harritu.
Otsein: mirabe.
Labana: aizto.
Ikuzgailu: garbigailu.
Harpe: haitzulo.

ARIKETAK (46. or.)

2. Aitonak egunkaria irakurtzeko betaurrekoak jarri behar ditu.


Gozoki horiek giltzapean gorde ditu izebak, osabak ez jateko.
Atzo txirrina jo genizuen, baina ez zegoen inor.
Komunean sartzen denean, atea kisketaz ixten du.
Labean sartu oilaskoa, bazkaltzeko prest egon
dadin.
3. Erantzun askeak.
ARIKETAK (45. or.)
4. ZURGINA: mailua, zerra, iltzeak, arrabota, lizpapera.
JOSTUNA: titarea, markarria, artaziak, botoia,
jostorratza, orraztokia.
SUKALDARIA: iragazkia, burruntzalia, ehogailua, motrailua.
ARGIKETARIA: etengailua, bihurkina, daratulua, burdin haria, aliketak.

42

Erratza - Xurgagailua.
Abakoa - Kalkulagailua.
Beheko sua - Sutegia.
Argimutila - Esku-argia.
Haizemailea - Haizagailua.
Fonografoa - Diskmana.

6.

Iragazi +-ki: iragazki (atzizkiduna).


ezagun +ez-: ezezagun (aurrizkiduna).
Egun +-kari: egunkari (atzizkiduna).
Igo +-gailu: igogailu (atzizkiduna).
Izoztu +-gailu: izozkailu (atzizkiduna).
Ikusi +ber-: berrikusi (aurrizkiduna).
Ebaki +-ra-: erabaki (artizkiduna).
Apaindu +-garri: apaingarri (atzizkiduna).

7. Atzo Mikel eta Jon igogailuan harrapatuta geratu


ziren.
Osoko bilkuran erabaki dute kiroldegia berritzea.
Azterketaren aurretik gai guztiak berrikusi ditugu.
Amaren egunean aitak apaingarri polita ekarri
zion amari.
Esne-gaina kentzeko, erabil ezazu iragazkia.
Zenbat graduan jarri behar da izozkailua?
Irakasleak jolas-orduan egunkaria irakurtzeko
ohitura du.
Bihar erregaien prezioa igoko dute berriro.
Zientzialariek bakterio ezezagun bat aurkitu berri dute.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:13

Pgina 43

2. UNITATEA
8. Adibidez:
BER-: berpiztu, berragertu, berrantolaketa, berretsi, berrargitalpen .
BIR-: birbanatu, birbiloba, birramona, birfindu,
birziklatu, birlandatu
DES-: desadostasun, desagertu, desegin, desamodio, desatsegin, desberdin

EZ-: ezjakin, ezezagun, ezaxola, ezegoki, ezetsi,


ezgauza
9. Hona sortzen diren aditzak: erantzun, erakutsi,
irakatsi, eragin, erabili, erantzi, erasan, iragarri,
eragotzi, eratorri. Esanahiak emateko, erabili hiztegia.

Gomendioak
A itsatsia (47. or.)
EDUKIEN ESKEMA
a itsatsia duten hitzak honako hauek dira:
a) a letraz bukatzen diren jatorrizko euskal hitzak.
b) Jatorrizko erdaran a letraz bukatzen diren mailegu guztiak.
c) Zenbait atzizki dituzten hitzak (-(k)eria, -dura/-tura, -kuntza, -(k)ada, -gintza).
d) Leku-izen berezi batzuk (Donostia, Nafarroa, Bizkaia, Pasaia).
Ikasgelan a itsatsia duten hitzak lantzeko asmoz, egin guztion artean hitz horien zerrendak.
Lana taldeka egin daiteke nahi izanez gero. Talde bakoitzean kide bat edo bi arduratuko dira
mota bakoitzeko hitzak (jatorriz euskarazkoak direnak, erdaratiko maileguak, atzizkidunak
edota leku-izenak) zerrenda batean jartzeaz. Ondoren, taldekideen zerrenda guztiak bateratu
egingo dira eta, amaitzeko, gainerako ikaskideenekin erkatuko dira.
a itsatsia duten hitzen deklinabidea lantzen jarraitu nahi izanez gero, zerrenda horietako
hitzen deklinabidea ematea proposa dakiekie ikasleei.
Testuliburuaren eranskinean a itsatsia duten hitzen zerrenda aurkituko duzue, kontsultatzeko.

ERANTZUNAK
ARIKETAK (47. or.)
1. Getaria, Getarian, Getariara, Getariatik, Getariarako, Getariaz, Getariatzat.
Irakaskuntzari, irakaskuntzan, irakaskuntzara,
irakaskuntzatik, irakaskuntzarako, irakaskuntzaz, irakaskuntzatzat.
Txosnari, txosnan, txosnara, txosnatik, txosnarako, txosnaz, txosnatzat.
Anaiari, anaiarengan, anaiarengana, anaiarengandik, anaiarenganako, anaiaz, anaiatzat.
Tximiniari, tximinian, tximiniara, tximiniatik, tximiniarako, tximiniaz, tximiniatzat.

Neskatilari, neskatilarengan, neskatilarengana,


neskatilarengandik, neskatilarenganako, neskatilaz, neskatilatzat.
2. Lamia, egia, burdina, inbidia, erromeria, okela,
piztia.
3. Adibidez:
-(t)eria: gizateria, ontziteria

-bera: minbera, egarbera


-tza: jendetza, belartza
-(k)era: ibilera, janzkera
-dura/-tura: urradura, batura

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

43

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0034-0045.qxd

835026 _ 0034-0045.qxd

27/7/07

13:13

Pgina 44

Literatura
Zer da ahoz ahoko poesia?
Ahozko lorez (48.-51. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Ahozko poesia idatzi gabeko poesia da, ahoz ahoz dabilena eta memorian gordetzen dena.
Dekorazio-olerkiak ahozko poemak dira. Apaingarri gisako olerki hauek ezaugarri berezi hauek dituzte:
hitzen errepikapena, hotsak eta erritmoa. Gugana iritsi diren pieza zaharrenak dira eta asko haur-kanta
bilakatu dira. Dekorazio-olerkien helburua belarria gozaraztea da.
Kopla zaharrak jai, ospakizun eta eskean egiteko errondetan kantatzen diren koplak dira. Kopla zaharrek
lau lerro dituzte eta egiturari begiratuta, bi zati dituzte: lehen zatian naturaren aipamena ageri da
gehienetan; baigarren zatian, berriz, koplaren mezua esaten da. Kopla zaharrak, neurriari begiratuta,
txikiak edo nagusiak izan daitezke.
Erromantzeak musikadun herri-poemak dira. Hiru multzotan sailkatzen dira:
a) Eredu epikoa (XIV.-XVI. mendeak): Erromantze zaharrenak dira, benetako gertakarien kronikak. Multzo
honetan sartzen dira gudu-kantak, eresiak eta erlijio-kantak.
b) Eredu epiko-lirikoa (XVII. mendea): Kontakizun asmatuak dira, baina errealismo handiz kontatuak
daude. Sentimenduak azaltzen dira.
c) Eredu lirikoa (XVIII. mendea): Maitasun-kantuak dira gehienetan. Elkarrizketa eran emanda daude.

Bigarren ikastunitate honetatik hasita hurrengoetan euskal ahozko literatura aztertzeari


ekingo diogu. Lehenik eta behin ahozko poesia ikusiko dugu, ondoren bertsolaritza eta,
azkenik, ahozko herri-ipuinak.
Aztertu ondo 48. orrialdeko dekorazio-olerkiak. Galdetu ikasleei ezagunak egiten ote zaizkien
eta, ezagunak eginez gero, noiz entzun dituzten edo zertarako erabiltzen diren. Horietako
batzuk zotz egiteko kantu gisa erabiltzen dituzte haurrek eta beste batzuk txiki-txikitan ikasi
eta abestuko zituzten seguruenik.
Kopla zaharrak direla-eta, Santa Agata bezperan abesten diren koplak bildu eta azter
ditzakezue. Bilatu haietan kopla zaharren ezaugarriak: naturako elementuak azaltzen ote
diren, zer-nolako neurriak dituzten Azkenik, koplak ikasi eta abes ditzakezue.
Erdi Aroko erromantze asko oso ezagunak ditugu gaur egun ere, kanta gisa heldu
baitzaizkigu. Hartu erromantze horietako bat edo beste eta banatu ikasleei. Irakurri, aztertu
eta saiatu zein eredukoa den finkatzen. Esar zer-nolako ezaugarriak dituzten erromantze
horiek, zein duten gai nagusia eta azaldu labur-labur bertan kontatzen dena. Hona hemen
horrelako zenbait erromantzeren izenak:
Bereterretxeren kantorea (www.basq
uepoetry.net)
Alosko Beltranen eresia (Xaramela kantutegia, Elkar, 1990)
Brodatzen ari nintzen (www.basq
uepoetry.net)
Milia Lasturko (www.basq
uepoetry.net)

44

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:13

Pgina 45

2. UNITATEA
ERANTZUNAK
ARIKETAK (48. or.)
1. Olerkiak umeentzat eginak direla dirudi. Gainerakoan, erantzuna askea da.
2. Erantzun askea.
3. Natura.
ARIKETAK (51. or.)
1. Idatzi gabeko poesia da, ahoz transmititu eta memorian gordetzen dena.
2. Hitzen errepikapena, hotsen erabilera eta erritmoa.
3. Kopla zaharrak jai, ospakizun eta eskean egiten
diren errondetan kantatzen diren koplak dira. Egiturari begiratuta, naturarerekin zerikusia duen iru-

diren batekin hasten dira gehienetan eta, gero, bigarren zatian, koplaren mezua esaten da.
4. Eredu lirikoa: XVIII. mendea.
Eredu epikoa: XIV.-XVI. mendeak.
Eredu epiko-lirikoa: XVII. mendea.
5. Erromantzea da. Eredu lirikoko erromantzea, hain
zuzen ere. Maitasun-kantua da eta bi pertsonaien
elkarrizketa ageri da bertan.
6. Istorioaren kontalaria garia saltzen ari zela, neska
bat hurbildu zitzaion, erosteko asmoz, zenbatean
zeukan galdetzera. Maitemindurik, gari-saltzaileak laztan truke emango ziola esan zion eta neskak, berriz, plazan ez, leku sekreturen batean eskatu izan balio, konponduko zirela erantzun zion,
haren maitasun-eskeari nolabait baietza emanez.

Gaitasunak aztergai
ERANTZUNAK
ARIKETAK (52. or.)

ARIKETAK (53. or.)

1. Atzo etxean geratu ziren. Bakuna, lokabea, jokatua, adierazpen-perpausa, baiezkoa.


Lagun batek kontatu dit laster Martera helduko
garela. Elkartua, mendekoa, jokatua, adierazpen-perpausa, baiezkoa.

1. Lehen testua, Sara izeneko gizona. Bigarren testua, Belle, Landetako sirena.

Egon geldi hor! Bakuna, lokabea, jokatugabea,


aginte-perpausa.
Nork esan dizu balleta egiten dudala? Elkartua,
mendekoa, jokatua, galde-perpausa.
Ez nuen gutxiagorik espero. Bakuna, lokabea, jokatua, adierazpen-perpausa, ezezkoa.

2. Zumalakarregi jeneralaren zerbitzuan zelatari


ibilitako gizona.
Ez, bere gogoz joan zen.
Gurasoekin joan ziren.
Eskolan zenbait ikasgai huts egin dituztelako.
3. Erantzun askea.
4. Erantzun askea.

2. Adiskidetasun, erakarri, birlandatu, pilotari.

5. Entzumen-ariketa.

3. Nafarroako Pirinioetan bizi gara.


Atzo gauza asko erosi nituen.
Zenbait animalia basatiak dira.

6. Ospitalean dago.
Armairu gaineko tramankuluak garbitu nahi zituen.

4. Dekorazio-olerkia da.
Agertzen diren hitzek hoskidetasuna dute eta
neurri berekoak dira, horrek erritmoa eta sonoritatea ematen dio olerkitxoari. Pun! hotsa ere
ageri da.

Aitona astunegia zelako.


90 kilo.
Beredatzi eta erdietan heldu zen aita.
7. Erantzun askea.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

45

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0034-0045.qxd

835026 _ 0046-0057.qxd

31/7/07

14:52

Pgina 46

Mezu artean

HELBURUAK
KOMUNIKAZIOA

HIZKUNTZA

Erantzungailuko mezuek zer-nolako ezaugarriak


dituzten ikastea eta lantzea.
Oharrak aztertzea eta lantzea.
Euskarak antzinatean zeukan erabilera-eremua
aztertzea.

Izen-sintagma eta aditz-sintagma zer diren ikastea


eta haien funtzioak aztertzea.
Jatorri-atzizkien erabilera lantzea.
Partitiboaren erabilea aztertzea.
LITERATURA
XX. mendearen hasierara arteko bertsolaritza aztertzea.

EDUKIAK
KONTZEPTUAK

Erantzungailuko mezuak.
Mezu laburrak edo oharrak.
Euskara antzinatean: erabilera-eremua.
Perpausaren osagaiak: izen-sintagma eta aditz-sintagma.
Jatorri-atzizkiak.
Partitiboa.
Bertsolaritza: Erdi Arotik XX. mendearen hasierara.

PROZEDURAK
ETA
TREBETASUNAK

Testuak ulertzea, aztertzea eta haiei buruz hausnartzea.


Elkarrizketa tankerako testua entzutea eta ulertzea.
Mezuak asmatzea eta idaztea.
Oharrak aztertzea eta idaztea.
Informazioa bilatzea, sailkatzea eta, antolatu ondoren, aditzera ematea.
Gramatikan landutako kontzeptuak ulertzea eta ariketak egitea.
Gaiarekin zerikusia duen lexikoa lantzea eta jatorri-atzizkien erabileran trebatzea.
Partitiboa zuzen erabiltzea.
Testu literarioak aztertzea, ulertzea eta lantzea.

JARRERAK

Idazketa komunikatzeko bide gisa baloratzea.


Geure hizkuntzarekin zerikusia duten gaiekiko eta geure kulturarekiko jakin-mina eta
interesa izatea.
Zerbait eskatu edo adierazteko orduan, erabidetasunez jokatzea.
Bai ahoz eta baita idatziz ere zuzen jarduteko ardura izatea.

BALIOEN HEZKUNTZA
GIZALEGERAKO ETA
MORALERAKO
HEZKUNTZA

46

Unitate honetan komunikazioaren inguruan arituko gara berriro, mezuak izango direlarik
langai nagusia. Besteekiko harremanak direla-eta, ikasleek kontuan hartu behar dute beti
errespetuz eta tolerantziaz jokatu behar dutela. Hizkuntzari dagokionean, hizkera zaindu
behar dute, erregistroak ongi aukeratu eta nolabaiteko bazterkeria adieraz dezaketen
terminoak edo hitz iraingarriak arbuiatu.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:31

Pgina 47

3. UNITATEA
LANTZEN DIREN GAITASUNAK
1. HIZKUNTZA-KOMUNIKAZIORAKO GAITASUNA
A. Hizkuntza-gaitasuna
Gramatika-gaitasuna
Perpausen osagai nagusiak, hots,
izen-sintagma eta aditz-sintagma, aztertzea.
Izen-sintagmako osagaiak bereiztea.
Gaitasun lexiko-semantikoa
Postarekin zerikusia duen lexikoa ezagutzea
eta lantzea.
Jatorri-atzizkiak zuzen erabiltzea.
Zuzentasun-gaitasuna
Partitiboa modu egokian erabiltzea.
B. Gaitasun pragmatikoa
Entzumen-gaitasuna
Testua entzutea eta bertako inguramenduaz
jabetu ez ezik, informazio garrantzitsuena
barneratzea.
Idazmen-gaitasuna
Emandakoen antzeko testu idatziak sortzea.

2. GIZARTE- ETA HIRITAR-GAITASUNA


Euskal hizkuntzaren eta Euskal Herriaren
historiaren berri izatea, gure egungo gizartea
ulertzeko.
3. KULTURA- ETA ARTE-GAITASUNA
Testu literarioak aztertzea eta haien
elementuak zein ezaugarri bereizgarriak
bilatzea eta lantzea.
4. GAITASUN DIGITALA ETA INFORMAZIOAREN
TRATAERARAKOA
Informazioa biltzea eta lantzea.
Informazioa erabilita, fitxak eta azalpenezko
zein beste edozein motatako testuak sortzea.
5. NORBERAREN AUTONOMIARAKO ETA
EKIMENERAKO GAITASUNA
Besteekiko harremanetan errespetuz
jokatzea.
Geure hizkuntza eta geure kultura baloratzea.

EBALUAZIO-IRIZPIDEAK
Informazioa barneratzea eta zuzen ematea.
Ahoz zein idatziz testu zuzenak sortzea.
Mezuak eta oharrak modu ulergarri eta zuzenean
emateko gai izatea.
Perpausetan izen-sintagma eta aditz-sintagma
bereiztea eta zein funtzio betetzen duten jakitea.
Jatorri-atzizkiak zuzen erabiltzea.

Partitiboa zuzen erabiltzea.


Testu literarioak aztertzea eta haien ezaugarrien berri
izatea.

IKASTUNITATEAREN ESKEMA
KOMUNIKAZIOA

HIZKUNTZA

Irakurmena: Ingalaterrako hotel bateko


Entzumena: Erantzungailuko mezuak: Erantzungailua.
Idazmena: Oharrak. Testua garatzea.
Euskara gizartean: Euskararen erabilera-eremua
antzinatean.

Gramatika: Perpausaren osagaiak. Izen-sintagmaren


osagaiak.
Lexikoa: Postaren ibilbidea. Posta. Jatorri-atzizkiak.
Gomendioak: Partitiboaren erabilera.

LITERATURA
Testuak: Xenpelar, Iparragirre abila dela; Txirrita, Hil da
Cnovas; Bilintx, Bihotz eritua.
Testuingurua: Bertsolaritza Erdi Arotik XX. mendearen
hasierara.
Testugileak: Bertsolari eskolatu gabeak eta eskolatuak.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

47

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0046-0057.qxd

835026 _ 0046-0057.qxd

27/7/07

13:31

Pgina 48

Komunikazioa
Irakurmena
Ingalaterrako hotel bateko bezero baten eta logela-zerbitzuaren
ohar bidezko harremana (54.-56. or.)
Aztertu irakurgaia gainetik eta erantzun ezkerraldean ageri diren galderei. Mintzatu ikasleekin
mezuen erabilerari eta erabilgarritasunari buruz. Galdetu mezurik edo oharrik idazteko
ohiturarik ba ote duten, noiz eta zertarako idazten dituzten Oharrak paperean idazteko
ohiturarik ez badute ere, SMS bidezko mezuak usu erabiliko dituztenez, komentatu
zer-nolako ezaugarri bereziak dituzten mezu horiek eta berrikusi hitz osoak ez idazteko
erabiltzen diren laburtzapenak.
Testua irakurri ondoren, galdetu ikasleei kontatzen dena benetan gertatua ote den usten
duten ala ez eta eztabaidatu arazoa modu errazagoan konpontzeko bideak.

ERANTZUNAK
TESTUA ULERTU (56. or.)
1. Hiztegiaren laguntzaz egiteko ariketa.
2. Behin eta berriz aipatutako xaboi-pastilla huraxe
nahi dut.
3. 1. Hoteleko bezero batek ohar bat utzi zuen xaboitxorik ez uzteko esanez.
2. Ordezko garbitzaileak beste hiru xaboitxo utzi
zizkion bainugelan.
3. Bezeroaren gela txukuntzeaz arduratzen zen
emakumea aldatu zuten.
4. Bezeroari berak erositako xaboi-pastilla kendu
zioten.
5. Gerenteak kexa bat jaso zuen, bezero baten
gelan xaboirik ez zegoelako.
6. Harreragileak eta garbitzaileak 27na xaboitxo
eraman zuten bezeroaren gelara.
TESTUA AZTERTU
4. Guztira, hamabi ohar ageri dira. Bezeroak, ordezko garbitzaileak, garbitzaileak, Carmen andreak (harrera-lekuko langileak), Kensedder
jaunak (gerenteak). Oharrak hauek eta honetarako dira:
1. Berman jaunak (bezeroak) garbitzaileari, xaboitxo gehiago ez uzteko eta dauuzkanak eramateko.
2. Ordezko garbitzaileak Berman jaunari, ordezko
garbitzailea dela esateko eta esandako xaboitxoak eraman baina beste 3 utzi dizkiola esateko.
3. Berman jaunak garbitzaileari, xaboitxoak eramateko.
4. Garbitzaileak Berman jaunari, xaboitxoak non
gorde dituen esateko.

48

5. Carmen andreak (harrera-lekukoak) Berman


jaunari, garbitzailea aldatuko diotela esateko.
6. Berman jaunak Carmen andreari, garbitzaileak
berriz hiru xaboitxo utzi dizkiola-eta, kexatzeko.
7. Carmen andreak Berman jaunari, garbitzaileak
xaboitxo gehiago utziko ez dizkiola eta gelan
dauzkanak kenduko dizkiola esateko.
8. Berman jaunak Kensedder jaunari (gerenteari),
berak erositako xaboi-pastilla eraman diotelaeta, kexatzeko.
9. Kensseder jaunak Berman jaunari, desenkusatu eta garbitzaileek egunero 3 xaboitxo banatzeko agindua dutela esateko.
10. Berman jaunak Carmen andreari, 57 xaboitxo
utzi dizkiotela-eta, kexatzeko.
11. Carmen andreak Berman jaunari, 54 xaboitxo
zergatik dituen azaltzeko.
12. Berman jaunak Carmen andreari, gelan dituen xaboien txosten laburra egiteko.
Xaboitxo asko pilatzen zitzaizkiolako logelan eta
traba egiten ziotelako, eta gainera, berak erositako xaboi pastilla arrunta eraman ziotelako.
Pertsonaiek ezin zutelako zuzenean hitz egin,
haien ordutegiak ez zetozelako bat.
Den-dena kendu ziotela.
Azkenean, 53 xaboitxo, xaboi pastilla bat, 3 ontzitxo gel eta bainurako gel handi bat zituen.
5. Erantzun askea.
HAUSNARTU ETA AZALDU
6. Erantzun askea.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:31

Pgina 49

3. UNITATEA
Entzumena
Erantzungailua (57. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Erantzungailuan uzten diren mezuek, eta oro har guztiek, honako ezaugarriak dituzte: laburrak eta argiak
izan behar dute.

Lehenik eta behin, entzun elkarrizketa tankerako testua behin baino gehiagotan, ikasleek
bertan esaten dena ulertzeko eta barneratzeko modua izan dezaten.
Bigarren ikastunitate honetan mezuak eta haien ezaugarriak landuko dira. Hori horrela
izanik, abagune honetan erantzungailuan utzitako hainbat mezu entzuteko eta aztertzeko
aukera izango dute ikasleek.
Entzumen-testuan Murphyaipatzen da halako batean. Ulermen-galderetan ere Murphyhori
nor ote den galdetzen zaie ikasleei. Baliteke zenbaitek Murphyren eta haren legeen berri
izatea, baina, hala ere, informazioa biltzea interesgarria izan daiteke eta, gainera, neskamutilek lege horiei buruz pentsatzen dutena eztabaidatzea dibertigarria ere izan daiteke.
Zerbait gaizki atera badaiteke, gaizki aterako da
, horixe dio Edward A. Murphyizeneko
ingeniariak izendaturiko legeak. Murphykoheteekin esperimentuak egiten aritu zen epe
batez eta orduan otu omen zitzaion gerora hainbeste famatu den legea. Lege hori oinarritzat
hartuta, korolario luzea sortu da, hainbat zientzia eta bizitzako arloei aplikatzeko moduko
beste lege asko biltzen dituena. Hona hemen ezagunena:
1. Ezer ez da dirudien bezain erraza.
2. Edozer egiteko pentsatzen zenuena baino denbora gaheiago eman beharko duzu beti.
3. Gauza bat baino gehiago okertzeko aukera izanez gero, kalte handienak eragingo dituena
izango da okertzen den bakarra.
4. Edozer egitera zoazela, zerbait txarto irteteko lau aukera daudela aurrikusi eta aldez
aurretik neurriak hartuz gero, berehala bosgarren aukera bat agertuko zaizu.
5. Gauzak beren kasa utziz gero, oker baino okerrago joango dira.
6. Zerbait egiten hasi bezain pronto, aurretik beste zeozer egin behar zenuela ohartuko zara.
7. Edozein konponbidek arazo gehiago dakartza berarekin.
8. Alferrikakoa da tontoen aurka babestua dagoen ezer egitea, tontoak oso burutsuak baitira.
9. Natura beti dago inperfekzio izkutuaren alde.
10. Ama Natura maltzur hutsa da.

ERANTZUNAK
ENTZUNDAKOA ULERTU (57. or.)
1. Nere etxera heldu denean, erantzungailuan
mezu mordoa zeuden. b)
Jokinen asmoa Nererekin hitzordua egiteko aitzakia bat bilatzea zen. c)
2. Idoia Jokinen arreba da eta Gotzon haren laguna.
Idoiak hartu dituela Gotzonekin joateko.

Jokinek aipatu du Murphy. Informazioa bilatu


eta erantzun nor den Murphy.
Ez, azkenean ez dio mezu argirik utzi.
TESTUA SORTU
3. Erantzun askea.
4. Erantzun askea.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

49

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0046-0057.qxd

835026 _ 0046-0057.qxd

27/7/07

13:31

Pgina 50

Idazmena
Galdutako objektuen bila (58.-59. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Mezu laburretan espazio mugatuan informazio ugari ematen dugu, horrenbestez, datu garrantzitsuenak
sartu behar ditugu eta hitzak kendu, esaldiak laburtzeko asmoz.

Hasteko, irakurri orrialdean ageri diren oharrak eta aztertu. Mintzatu haiei buruz: zertarako
diren, nolakoak diren, nork idatziak diren, non kokatuta dauden, zergatik kokatzen diren
hor
Oharrak areago aztertzeko asmoz, ekarri egunkaria ikasgelara eta aztertu bertan ageri diren
ohar laburrak: lagunak agurtzekoak, zerbait saldu, erosi edo alokatzekoak, laneko
eskakizunak Ikusi nola dauden sailkaturik ohar horiek.
58. orriko ariketan, sarritan galtzen dituzten gauzen zerrenda egiteko eskatzen zaiei ikasleei.
Zerrenda egindakoan, bertan jarritako zerbait galdu dutela-eta, oharra asmatu eta idazteko
eska dakieke.
Lan-tekniketan, emandako testua garatzeko lana bakarka nahiz taldeka egin daiteke. Taldean
eginez gero, taldekideek testua zabalean eta sakonean nola luzatu erabaki beharko dute,
hots, testuari zer-nolako informazioa gehitu nahi dioten pentsatu beharko dute. Jarraian, lana
banatuko dute, bakoitzak mota bateko edo beste informazioa bilatu beharko duelarik. Lana
taldean egiten bada, testua askoz gehiago luzatzeko aukera izango da agian.

ERANTZUNAK
ARIKETAK (58. or.)

Sakonean luzatzeko: Banillari eta piperrari buruzko xehetasun gehiago eman, hala nola, nondik
datozen, nola lantzen diren, zer-nolako jakiak
prestatzeko erabiltzen diren

1. Erantzun askea.
ARIKETAK (59. or.)
2. Erantzun askea.
LAN-TEKNIKAK
1. Erantzun askea. Testua luzatzeko hauxe egin daiteke, adibidez:
Zabalean luzatzeko: Ongailuei buruzko informazioa gehiago sartu, hala nola, beste ongailu batzuk aipatu, edota ongailuak sukaldaritzan noiz
erabiltzen hasi ziren konatatu, ongailuen balioari
buruz hitz egin, ongailuak zein herrietako sukaldaritzan erabiltzen diren aipatu

50

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:31

Pgina 51

3. UNITATEA
Euskara gizartean
Gure hizkuntzaren lurraldea (60.-61. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Euskararen erabilera-eremua asko murriztu da antzinatetik egundaino.
Euskararen erabilera-eremua oso zabala izanik ere, euskal lurraldearen mugen barruan eremu elebidunak
egongo ziren seguruenik, eta eremu horietan, euskaraz gain, alboko herrietako hizkuntzaz mintzatuko
ziren.
Lehenik eta behin irakurri atari gisako testua eta erantzun ahoz behean ageri diren galderei.
Galdera horiek eta teoriarekin tartekaturik ageri diren antzeko beste zenbait oso aproposak
dira ikasgelan gaiari buruzko eztabaidak eragiteko.
Eztabaidak direla-eta, animatu ikasleak bertan aipatutako iritziak baieztatu edo ukatzen
duten informazioa bilatzera eta erkatzera. Era berean, ziurtatu informazioa modu zuzen eta
arrazoituan aditzera ematen dutela.
Euskararen erabilera dela-eta, lurralde osoan euskarak izandako atzerakada aztertu ez ezik,
saiatu ikertzen zuen lurraldean zer gertatu den. Horretarako, esan ikasleei etxeko nagusienei
informazioa eskatzeko, hots, haien gazte garaian jendeak euskaraz mintzatzeko ohitura ba
ote zuen galdetzeko, haien guraso eta aitona-amonek euskaraz ba ote zekiten, hitz ez
egitekotan zergatik ez zuten egiten Bildutako informazioa oinarri gisa hartuta, konparatu
gaur egungo egoerarekin eta atera ondorioak. Jarduera hau egitea interesgarria izan daiteke,
ikasleak euskarak beren herrian edo eskualdean bizi duen egoeraz jabetzeko ez ezik,
atzerakada zein bultzada zergatik izan duen jakiteko.
Elebitasuna dela eta ez dela, aurrena argitu elebidun izatea zer den eta, ondoren,
eztabaidatu Euskal Herrian bizi garenok benetan elebidunak ote garen. Eskatu ikasleei
adibideak emateko.
Azkenik, modua eta denbora izanez gero, italieraz eta 61. orriko laukitxoan jasotako
hizkuntzetan ez ezik, saiatu Euskal Herria beste zenbait hizkuntzetan nola esaten den
bilatzen eta ahalik eta zerrenda luzeena osatzen.

ERANTZUNAK
ARIKETAK (61. or.)
1. Gaur egungoa askoz murritzagoa da.
2. Bi hizkuntza maila berean erabiltzeko gai izatea
da elebiduna izatea, bi hizkuntzak ongi menderatzea eta batean ari zarenean hizkuntza horretan
pentsatzea.
3. Erantzun askea.
4. Paese Basco.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

51

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0046-0057.qxd

835026 _ 0046-0057.qxd

27/7/07

13:31

Pgina 52

Hizkuntza
Gramatika
Perpausean pausatuz (62.-65. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Perpausak bi osagai nagusi ditu: Izen-sintagma eta aditz-sintagma.
Izen-sintagmaren ardatza izena da eta aditz-sintagmaren ardatza, berriz, aditza.
Ize-sintagmak, normalean subjektu fuztioa betetzen du, hots, ekintza nork egiten duen adierazten du.
Aditz-sintagmak, aldiz, predikatu funtzioa betetzen du, hau da, ekintza adierazten du.
Izen-sintagmak osagai hauek ditu:
a) Ardatz-elementuak: normalean izena izaten da ardatza, baina izenordaina ere ardatz izan daiteke.
b) Elementu atributiboak: elementu hauek izena kalifikatzen dute, izenondoa eta izenlaguna dira.
c) Elementu determinatzaileak: izena mugatzen dute.

Ikastunitate honetan perpausaren bi osagai nagusiak, hots, izen-sintagma eta aditz-sintagma


aurkezten dira, baina izen-sintagmari buruzko informazio gehiago ematen da, bertako osagai
nagusiak zein diren azaltzen delarik. Aurrerantzean datozen ikastuniteetan ere gramatika
atalean izen-sintagmaren osagai horiek banan-banan eta are sakonago aztertuko eta landuko
ditugu.
Hasteko, irakurri orrialdearen goiko aldean azaltzen den testua, hausnartu eta saiatu bertan
ageri diren hiru galderei erantzuten. Galderei erantzun zuzena ematea baino areago, gogoeta
eragitea da atariko ariketa honen helburua, ikasleek aurrerago emango diren azalpenak
hobeto ulertzeko.
Gramatika atalean proposaturiko ariketak amaitutakoan, teorian azaldutakoa lantzen
jarraitzeko asmoz, jo berriz hasierako testura (Egurrezko betaurrekoak izenekora), eta esan
ikasleei ondoko jarduera egiteko: Lehenik eta behin, testuan dauden perpaus bakunak
azpimarratuko dituzte. Ondoren, perpaus horietan subjektu funtzioa betetzen duen
izen-sintagma eta predikatu funtzioa betetzen duen aditz-sintagma bereiziko dituzte.
Amaitzeko, izen-sintagmaren osagai nagusiak bereiziko dituzte, hots, ardatz-elementua,
elementu atributiboak eta elementu determinatzaileak.
Langaia areago jorratzea komeni dela iritziz gero, goikoaren antzeko beste jarduera hau ere
egin daiteke. Eskatu ikasle bati izen-sintagma bat esateko eta, ondoren, esan beste ikasle
bati hari egokitzeko moduko aditz-sintagma esateko. Idatzi perpaus osoa arbelean eta eskatu
beste ikasle batzuei perpausak era horretan osatzeko. Arbelean zenbait perpaus bilduta
dauzkazuenean, aztertu banan-banan lehen esandako eran. Jarduera hau ahoz zein idatziz
egin daiteke.

52

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:31

Pgina 53

3. UNITATEA
ERANTZUNAK
ARIKETAK (63. or.)

ARIKETAK (65. or.)

1. Zazpi (gizon) magnifikoen abenturak ahaztezinak izan ziren.


(Behi) beltzak ez du askorik ematen; (behi) zuriak, berriz, izugarri.
Iaz hiru (mendi) handiak egin nituen eta leher
eginda bukatu nuen.
(Txakur) txikiak (txakur) handiak baino askoz
azkarragoak izaten dira.

4.

2.

3.

Neska txiki polita.


Ume handi samarrak.
Auto gorri horiek.
Gurpil eroa.
Zaldi bizkor hura.
Nire txakur jolastiak.
Eibarko pilotalekua.
Hango zarata izugarria.

Katu azkarrek gauez egiten dute ehiza.


Kubako musika lasaiak lo egiten laguntzen dit.
Lehengusuaren ordenagailu berria oso arina da.
Zure baloi horia gogorregia da niretzat.
Altsasuko inauteriak izugarriak izaten dira.
Aralarreko perretxikoak oso garesti saltzen dituzte azoketan.
Gorbeiako artzainak kezkatuta daude otsoengatik.

Auto (ard) / moderno (atrib) / batzuk (det).


Txakur (ard) / handi (atrib) / hori (det).
Zenbait (det) / jende (ard) / jator (atrib).
Aitaren (atrib) / liburu (ard) / berri ((atrib) / a
(det).

5. Erantzun askea.
6. Erantzun askea.
7. Izenak direnak, azpimarraturik.
Gero egingo dizut / Geroa, alferraren leloa.
Ariketa hori oso gaitza da. / Gaitza oso arin zabaldu zen herrian.
Hotz ikaragarria pasatu genuen Errusian. / Ur
hotza ona omen da zirkulaziorako.
Hori oso gizon aberatsa da. / Aberatsak normalean ez dira metroz joaten.
Argiak ez dira beti izaten gehien dakitenak. /
Oso neska argia da benetan.
Haiek uste dute gaindiezinak direla. / Gaindiezinak aspaldiko telesaila da.
8.

Zenbait katu azkar.


Jende lodi asko.
Jokalari alfer batzuk.
Egun alai hauek.
Etxe handi haiek.
Bi piramide urrun.
Lau liburu lodi.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

53

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0046-0057.qxd

835026 _ 0046-0057.qxd

27/7/07

13:31

Pgina 54

Lexikoa
Postaren ibilbidea (66.-68. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Jatorri-atzizkiak ondokoak dira eta honela erabiltzen dira:
a) -tar: silaba bat edo bi dituzten edo kontsonantez amaitzen diren izenekin erabiltzen da.
b) -dar: m, n, l letrez amaitzen diren izenekin erabiltzen da.
c) -ar: bi silaba baino gehiago dituzten izenekin eta bokalez edo t, d letrez amaitzen diren izenekin
erabiltzen da.
d) -(e)ko: leku-izenei loturik jatorria adierazten du.

Ikastunitate honetan, postari dagokion lexikoa lantzeko ariketez gain, jatorri-atzizkiak eta
haien erabilera jorratzeko ariketak ere ageri dira.
Jatorri-atzizkiak lantzen jarraitzeko asmoz, proposatu hurrengo jolasa ikasleei. Idatzi arbelean
Euskal Herriko zenbait herriren izenak (10-12 bat edo). Ondoren, eskatu ikasleei herri horiek
herrialdeka sailkatzeko, hots, Araban, Bizkaian, Gipuzkoan, Behe Nafarroan, Nafarroan,
Lapurdin edo Zuberoan ote dauden esateko, eta bertakoei dagozkien jentilizioak idazteko.
Nahi izanez gero gauza bera egin daiteke Euskal Herrikoak ez diren izenekin ere, guztiak
lantzeko. Idatzi munduko zenbait herrialderen izenak. Ikasleek bertako hiriburuak zein diren
adierazi beharko dute eta bertako jentilizoak zein diren esan. Adibidez: Suedia - Stockholm stockholmdar

ERANTZUNAK
ARIKETAK (66. or.)
1. Erlazio: harreman - Izaki, gertaera edo erakundeen artean dagoen elkarreragina, lotura.
Bataila: gudua - Gatazka, arma bidezko borroka.
Korrika: lasterka - Laster eginez, arinka.
Unatu: akitu - Indarra nabarmenki gutxitu, ahuldu.
Instituzio: erakunde - Helburu batzuk lortzeko
antolatutako elkartea, organizazioa.
Baliatu: erabili - Inori zerbait edo norbait baliagarri gertatu, zerbaiterako bide bezala, zerbait
edo norbait erabili.
Jazo: gertatu - Ekintza bat gauzatu, suertatu.
2. Amonak ehun urte ditu; ez pentsa adin horretara iristea gauza erraza denik!
Ikastetxeko zuzendari izatea lortu zuen.
Leku askotako gutunak hartu genituen iaz.
Besotik oratu eta lurrera bota nau.
Perretxikotan joan zen basora, eta suge batek
ausiki zion.

54

Ekin iezaiozu lanbide horri.


Madari onduak nahiago ditut.
Aste honetako apunteak etxera bidaliko dizkiot.
ARIKETAK (67. or.)
3. BITARTEKOAK: posta-txartela, posta-kodea, gutuna, postaria, inprimakia, datagailua, paketea,
zigilua, gutun-azala, zakua, helbidea, postontzia, posta-kutxa, a bildua, posta elektronikoa.
EKINTZAK: ziurtatu, sinatu, antolatu, banatu,
garraiatu, bete, idatzi, jaso, irakurri, pisatu.
4. Bidali gutunak eta ez ahaztu izena, deiturak, helbidea eta posta-kodea argi eta garbi adieraztea.
Postontzien barruan zakuak egon ohi dira gutunak batzeko.
Posta-bulegoetan, gutunak heldu ahala antolatzen dituzte.
Hegazkinez, trenez era askotara garraiatzen
dute posta.
Paketeak pisatzen dituzte eta pisuaren arabera
bidalketa merkeagoa edo garestiagoa da.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:31

Pgina 55

3. UNITATEA
Ez ahaztu zigilua erostea eta gutun-azalean jartzea, bestela eskutitza ez da inora helduko.
Bete inprimakia letra larriz eta eman leihatilako
bulegariari.
Gure txakurrak -ari-z bukatzen den guztiari kosk
egiten dio: argiketariari, albaitairaria eta auzuneko postariari ere bai.
ARIKETAK (68. or.)
5. Milandar, paristar, londrestar, zestoar, biarriztar,
aresoar, arratiar.
6.

Arrainak plentziar gizon batek ekarri zizkidan.


Jonen bi alaba alemaniarrak omen dira.
Horren izebak persiar katua erosi du.
Nire auzokoek joan den udan australiar neska
bat izan zuten etxean.

7. Ganboarrak oinaztarren etsaiak izan ziren IXV. eta


V
X. mendeetan.
Aranatarren etxean udaldi bikainak igaro ditugu.
Esatekotan, Ilargiko biztanleei ilargitarrak edo selenitak esango genieke.
Zuhaitz berantiarrek udazken aldera ematen dute fruitua.
Aurtengo biltzarrean ezkertiarrek proposamen
ugari egin dituzte.
Hiri modernoetako hiritar askok ez dute inoiz
behirik ikusi.
Sekular hitzak ez dauka -(t)ar atzizkirik.
Gora gu eta gutarrak!
Juanito Oiartzabal menditar bikaina dela ez du
inork ukatuko.

Gomendioak
Partitiboaren erabilera okerra (69. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Izen-sintagmei partitiboaren marka lotzen zaienean, izen-sintagma horiek mugagabean egon behar dute.
Izen-sintagmak mugagabeak direnez, partitiboa duten perpausetan aditz jokatuan ezin daiteke plurarik
erabili.

Ikastunitate honetan partitiboaren erabilera zuzenari buruz arituko gara gomendioen atalean.
Hemen jasotako informazioa sinplea eta aski ezaguna da eta ikasleak jada horren jakitun
izango dira seguruenik. Hala ere, okerreko erabilerak egonez gero, zuzentzeko asmoz
Euskaltzaindiaren arau eta gomendioen sortara jo dugu argibide bila.
Partitiboa zuzen erabiltzeko, ongi bereizi behar dira a itsatsia duten hitzak eta artikulua
dutenak. Hori dela-eta, aurreko ikastunitatean a itsatsiari buruz esandakoa berrikustea
komeni da.

ERANTZUNAK
ARIKETAK (69. or.)
1. Mahai horretan ez dago libururik.
Aitak gaur ez digu tortillarik prestatuko.
Ez dit lotsarik ematen jende aurrean abesteak.
Leizean ez dute animalien arrastorik topatu.
Amak ez dizue dirurik eman zinemara joateko.

2. Hona hemen forma zuzenak: egiarik, ogirik, txanponik, mendirik, giltzarik. Esaldiak egitea, erantzun askea.
3. Ezin dut idatzi. Ez daukat boligraforik.
Nahi al duzu txiklerik? Marrubizkoak dira.
Hotz dago. Zer egiten duzu jertserik gabe?
Guk ez daukagu anaiarik.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

55

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0046-0057.qxd

835026 _ 0046-0057.qxd

27/7/07

13:31

Pgina 56

Literatura
Bertsolaritza: Erdi Arotik XX. mendearen hasierara
Bat-batekoaren indarra (70.-73. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Bertsolaritza bat-bateko inprobisazio kantatuarekin lotzen dugu batez ere.
Bertsolaritza mezuan eta erantzunean dago oinarritua.
Bertsolaritzaren lehen berriak IX.Xmnedekoak izan arren, askoz lehenago, Erdia Aroan bazegoen
bertsolaritza. Garai hartan bertsolariak emakumeak ziren, gainera.
IX.Xmendean bertsoak idatziz jartzen hasi ziren. Mende horri urrezko aroa deitu izan zaio, bertsolari asko
izan zirelako eta haiek utzitako bertso-altxorra bikaina.
Bi bertsolari mota hauek bereiz ditzakegu IX.Xmendetik X
.enera doan denboran:
a) Bertsolari eskolatuak: bertsogintza idatzia jorratu zutenak.
b) Bertsolari eskolatu gabeak: herri-bertsolariak, bat-batean aritu zirenak batik bat.

Hirugarren ikastunitatean eta hurrengo bietan bertsolaritza eta haren nondik norakoak izango
ditu aztergai. Honakoan, bertsolaritza zer den eta X
. mendera arte izan duen bilakaera
ikusiko ditugu eta, gainera, zenbait bertsolari ezagunen bertso aski ezagunak landuko ditugu.
Bertsoak aztertu ez ezik, doinu egokiak bilatu eta, ahal izanez gero, ikasgelan kantatzea
komenigarria izan daiteke.
Orrialdeotan aipatzen diren bertsolariak direla-eta (X
enpelar, Txirrita, Pernando Amezketarra,
Etxahun, Otao, Bilintx, Iparragirre), haiei buruzko informazioa bilatzea eta informazio hori
fitxetan edo biltzea ere komeni da, ikasleek ongi ezagutzeko. Datu biografikoak biltzeaz gain,
interesgarria izan daiteke haien bertso gehiago ere biltzea eta, modurik izanez gero, ikasgelan
bat edo beste aztertzea. Era berean, ondo legoke haien garaikideak izan ziren beste bertsolari
batzuei buruzko informazioa ere bilatzea eta fitxetan biltzea, testugileen ikuspegi are
zabalagoa izateko.
Ohartu bertsolari horien bertso asko oso ezagunak direla gaur egun, idatziz edo kantuz heldu
zaizkgulako. Iparagirreren eta Bilintxen bertsoak, esaterako, kantutegi guztietan azaltzen dira.

ERANTZUNAK
ARIKETAK (70. or.)

ARIKETAK (73. or.)

1. eXnpelarren jarrera Iparragirreren kontrakoa da


nolabait eta beraren moduko bertsolarien aldekoa. Bertsolari eskolatuen eta eskolatu gabeen arteko desberdintasunak aztertzeko oso aproposa
da bertsoa.

1. Bertsolaritzan bertsolariek bat-batean asmatu eta


kantatzen dituzte bertsoak. Bertsolaritza mezuan
eta erantzunean dago oinarritua. Bertsolaritza
idatzia ere badago. Bertsolaritza idatziak antz
handiagoa du olerkigintzarekin.

2. Errimatzen duten hitzak hauek dira: hazia, nahasia, grazia, bizia / bakoitza, orratza, zorrotza, hilotza, bihotza.

2. Bizkaiko Foru zaharrek V


X. mendean egindako
dekretu batean esaten dena dakigu: emakumeei
debekatu egin zitzaiela hileta-ospakizunetan abestea. Horrek erakusten du bertsolaritzak indarra
zuela eta bertsolariak emakumeak zirela.

3. Erantzun askea.

56

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:31

Pgina 57

3. UNITATEA
3. BERTSOLARI ESKOLATUAK: Bilintx, Iparragirre, Etxahun, Otao.
BERTSOLARI ESKOLATU GABEAK: Txirrita,
Pernando Amezketarra, eXnpelar.
4. Ari naizela, ari naizela
hor ikusten dut Txirrita,
eta nor ez da harrituko gaur
gizon hori ikusita.
Dudarik gabe egina dio
andregaiari bisita:
oso dotore etorri zaigu
bi alkandora jantzita.

5. Maitasuna da Bilintxen bertsoen gaia, eta, gainera, badirudi neskak ez duela maite.
6. Bihotz hitza azaltzen da hiru bertsoetan. Bertso
hauetan, maitasun-bertsoak izanik, oso garrantzitsua da. Bihotza maitasunaren irudia da.

Gaitasunak aztergai
ERANTZUNAK
ARIKETAK (74. or.)

ARIKETAK (75. or.)

1. Erantzun askea.

1.

2. Adibidez:
Ez dut lagunik aurkitu.
Ez ezazu eros litxarreriarik.
Ez ezazu egin tontakeriarik.
Ez iezadazu niri baloirik oparitu.
3. Bi gipuzkoar etorri ziren.
Eibartarrak langile onak omen dira.
Andoain andoaindarrez beterik dago.
4. Txikitatikan ekinagatik
bertsoen abentura,
ondo egiten ari al naizen
izaten dut mila duda:
zein dudan nire bidea eta
zein dudan nire helmuga;
aspaldikoa izanagatik
gure arteko lotura,
abizenean soilik da berdin
lehengo Txirrita zahar hura. (bis)

Pisua galtzeko harria.


Salgai dagoen goitibehera.
Astoa eskatzen duenak, babetan ordainduko du.
Astoa da Indurain.
Ez, aldapatsua izango da.

2. Beharrezko datuak baino ez daude.


Esaldiak laburrak dira.
Esaldietan elementu batzuk falta dira.
3. Erantzun askea.
4. Entzumen-ariketa.
5. aCstrora joan beharrean, Donostiara joateko geratu dira.
Amaran aparkatu nahi du.
Bilbotarra da Juankar.
Nahi duten autoari jartzen diote isuna.
Zekena da.
Ez duelako mezua entzun, ez baitu ahots-postontzia begiratu.
6. Erantzun askea.
7. Erantzun askea.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

57

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0046-0057.qxd

835026 _ 0058-0069.qxd

27/7/07

13:30

Pgina 58

Arreta erakarri nahian

HELBURUAK
KOMUNIKAZIOA

HIZKUNTZA

Publizitateak nolako ezaugarriak dituten ikastea eta


lantzea.
Publizitate-kartelen eta esloganen ezaugarriak
atertzea eta lantzea.
Erromanizazioak euskaran izan duen eragina
aztertzea.

Izena aztertzea eta izen motak bereiztea


Zenbait egile-atzizkiren erabilera aztertzea.
Artikulu zehaztugabearen erabilera zuzena lantzea.
LITERATURA
.Xmendetik gaur egunera arteko bertsolaritza
aztertzea.

EDUKIAK
KONTZEPTUAK

Publizitatea.
Publizitate-kartelak.
Erromanizazioa eta euskara.
Izena: definizioa eta motak.
Egile-atzizkiak.
Bat artikulu zehaztugabearen erabilera zuzena.
Bertsolaritza: X
. mendetik gaur egunera.

PROZEDURAK
ETA
TREBETASUNAK

Testuak ulertzea, aztertzea eta haiei buruz hausnartzea.


Elkarrizketa tankerako testua entzutea eta ulertzea.
Produktuak iragartzea eta salmenta antzeztea.
Publizitate-kartelak aztertzea eta egitea.
Informazioa bilatzea, sailkatzea eta, antolatu ondoren, aditzera ematea.
Gramatikan landutako kontzeptuak ulertzea eta ariketak egitea.
Gaiarekin zerikusia duen lexikoa lantzea eta egile-atzizkien erabilera jorratzea.
Artikulu zehaztugabea zuzen erabiltzea.
Testu literarioak aztertzea, ulertzea eta lantzea.

JARRERAK

Bai ahoz eta baita idatziz ere, zuzen jarduteko ardura izatea.
Kontsumismoari buruz hausnartzea eta gehiegikeriak saihestea.
Lanbideak direla-eta, gizon eta emakumeen gaitasunen arteko bereizkeria saihestea.

BALIOEN HEZKUNTZA
KONTSUMORAKO
HEZKUNTZA

Ikastunitate honen gai nagusia publizitatea da. Baliatu horrek ematen duen aukera kontsumismoari buruz hausnartzeko eta neurrizko kontsumoaren aldeko jarrerak sustatzeko.

HEZKUNTZA
EZ-SEXISTA

Zirgariak izeneko testuak (88. or.) lan arloan emakumeen eta gizonen arteko bereizkeriaz
hausnartzeko bidea ematen du.

58

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:30

Pgina 59

4. UNITATEA
LANTZEN DIREN GAITASUNAK
1. HIZKUNTZA-KOMUNIKAZIORAKO GAITASUNA
A. Hizkuntza-gaitasuna
Gramatika-gaitasuna
Izenaren futzioa berrikustea.
Izen motak bereiztea.
Gaitasun lexiko-semantikoa
Antzinako lanbideekin zerikusia duen lexikoa
ezagutzea eta lantzea.
Egile-atzizkien erabilera lantzea.
Zuzentasun-gaitasuna
Bat artikulu zehaztugabea behar denetan
erabiltzea.
B. Gaitasun pragmatikoa
Entzumen-gaitasuna
Testua entzutea eta bertako inguramenduaz
jabetu ez ezik, informazio garrantzitsuena
barneratzea.
Idazmen-gaitasuna
Emandakoen antzeko testu idatziak sortzea.

2. GIZARTE- ETA HIRITAR-GAITASUNA


Euskal hizkuntzaren eta Euskal Herriaren
historiaren berri izatea, gure egungo gizartea
ulertzeko.
3. KULTURA- ETA ARTE-GAITASUNA
Testu literarioak aztertzea eta haien
elementuak zein ezaugarri bereizgarriak
bilatzea eta lantzea.
4. GAITASUN DIGITALA ETA INFORMAZIOAREN
TRATAERARAKOA
Informazioa biltzea eta lantzea.
Informazioa erabilita, fitxak eta azalpenezko
zein beste edozein motatako testuak sortzea.
5. NORBERAREN AUTONOMIARAKO ETA
EKIMENERAKO GAITASUNA
Neurrizko kontsumoaren abantailez jabetzea.
Hitz egiterakoan edota idazterakoan
zuzentasunak duen garrantziaz jabetzea.
Geure hizkuntza eta geure kultura baloratzea.

EBALUAZIO-IRIZPIDEAK
Informazioa barneratzea eta zuzen ematea.
Ahoz zein idatziz testu zuzenak sortzea.
Publizitatearen hizkuntza eta haren ezaugarri
bereziak ezagutzea.
Publizitate-kartelak, eslogan eta guzti dutenak,
sortzeko gai izatea.
Testuetan, izenak bereiztea.
Izen motak bereiztea.

Izenak zuzen deklinatzeko gai izatea.


Egile-atzizkiak zuzen erabiltzea.
Bat artikulu zehaztugabea behar denetan soilik
erabiltzea.
Testu literarioak aztertzea eta haien ezaugarrien berri
izatea.

IKASTUNITATEAREN ESKEMA
KOMUNIKAZIOA

HIZKUNTZA

Irakurmena: Publizitatea nonahi.


Entzumena: Publizitatea: Atez ateko salmenta.
Idazmena: Publizitate-kartelak. Esloganak.
Euskara gizartean: Idaztearen garrantzia.

Gramatika: Izena. Izen motak. Izenen deklinabidea.


Lexikoa: Zirgariak. Antzinako lanbideak. Egile-atzizkiak.
Gomendioak: Artikulu zehaztua eta artikulu
zehaztugabea

LITERATURA
Testuak: Uztapide eta aXlbador, Txistuen ordaina.
abier Amuriza, Gizona ez da ogiz bakarrik bizi.
X
Testuingurua: Bertsolaritza X
. mendetik gaur egunera.
Testugileak: Basarri, Uztapide eta orduko eta oraingo beste
hainbat bertsolari.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

59

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0058-0069.qxd

835026 _ 0058-0069.qxd

27/7/07

13:30

Pgina 60

Komunikazioa
Irakurmena
Publizitatea nonahi (76.-78. or.)
Hasierako irakurgai honetan historian zehar erabili izan diren publizitate-teknika batzuk
aztertzen dira, erromatarren garaitik hasita egundainokoak. Testuarekin batera ageri diren
argazkietan ere zenbait iragarki azaltzen dira. Komunikazioaren ataleko gai nagusia, ardatza,
publizitatea izango denez gero, ikasgelan iragarkiak zertan diren ikusten hastea komeni da
une honetatik bertatik. Mintzatu ikasleekin publizitateari buruz, telebistako zein irratiko
iragarkiei buruz eta ekarri kartelak, panfletoak edota aldizkari zein egunkarietatik ebakitako
iragarkiak ikasgelara, guztion artean aztertzeko.
Ezkerraldean ageri diren galderak publizitateari eta iragarkiei buruzkoak dira, hori baita,
azken batean, irakurgaian lanzen den gai nagusia. Eztabaida pizteko eta irakurgaia girotzeko
ez ezik, baliatu abagunea kontsumoari buruzko gogoeta eragiteko. Mintzatu ikasleekin
dituzten kontsumo-azturei buruz eta egin gaiari buruzko eztabaida.
Testua irakurri ostean, eskatu ikasleei ezagutzen dituzten beste publizitate-teknika batzuk
aipatzeko. Areago, proposatu historian zehar salgaiak edo berriak iragartzeko erabili izan
diren beste bide batzuei buruzko informazioa bilatzea, biltzea eta hasierako testua osatzea
nahiz ikaskideei ahoz azaltzea.

ERANTZUNAK
TESTUA ULERTU (78. or.)
1. Hiztegiaren laguntzaz egiteko ariketa.
2. Hona iragarri aditzaren adierak. Irakurgaian ageri
dena hirugarrena da; pregoilarien kasuan lehena
ere bada.
Zerbait gertatu dela edo gertatuko dela aditzera
eman.
Etorkizun dena aditzera eman.

Giza sandwichak izenekoak sandwichak iragartzen dituzten pertsonak dira. Gezurra. Edozer iragartzeko erabiltzen ziren.
Azken boladan, iragarkiak azalean bertan jartzeko ohitura sortu da. Egia.
TESTUA AZTERTU
5. Publizitateak historian zehar izandako bilakaerari
buruzkoa.

Merkataritza-produktu baten publizitatea egin.


6. Erantzun askea.
3. Zerbait uste bezain okerra ez dela adierazteko.
Eskerrak esapideak esanahi bera du.
4. Publitziatea ez da asmakari berria, aztarna zaharrenak Erdi Arokoak dira-eta. Gezurra; publizitatearen aztarna zaharrenak erromatarren garaikoak dira.
Pregoilariek, salgaiak ez ezik, oharrak eta abisuak ere iragartzen zituzten. Egia.
Hormetako pintadak erromatarrek asmatu zituzten. Gezurra. Erromatarrek asmatu zutena
hormetan iragarkiak idaztea izan zen.
Gaur egun ez dira pertsonak erabiltzen gauzak
iragartzeko. Gezurra. Gaur egun ere pertsonak
erabiltzen dira gauzak iragartzeko.

7. Erroman: hormaten iragarkiak idaztea; pregoilariak.


Erdi Aroan: pregoilariak.
IX.X mendean: giza sandwichak; pregoilariak
gero eta gutxiago.
.X mendean: mozorroak jantzita publizitatea
banatu; publizitatea kirolarien elastikoetan; pregoilariak herri txikietan soilik.
IX. mendean: pantaila bihurtzen diren ehunak; tatuajeak azalean; pregoilariak nonbait
akaso.
HAUSNARTU ETA AZALDU
8. Erantzun askea.

60

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:30

Pgina 61

4. UNITATEA
Entzumena
Atez ateko salmenta (79. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Publizitatearen oinarriak hauek dira:
a) Atsegina izatea eta eroslea geureganatzea.
b) Saldu nahi denaren alde onak nabarmentzea.
c) Saldu nahi den produktuaren premia sortzea eroslearengan.
d) Eroslea geureganatzen lagunduko diguten esloganak asmatzea.

Hasteko, entzun elkarrizketa tankerako testua behin baino gehiagotan, ikasleek bertan
esaten dena ulertu eta barneratzeko.
Ikastunitate honetan publizitatea eta haren ezaugarriak landuko dira. Hori horrela izanik,
ikasleek entzungo duten elkarrizketan, atez ateko salmenta irudikatzen da.
Entzumen-ariketa egin baino lehen, eta laukian publizitateari buruz esaten dena irakurri
aurretik, eskatu ikasleei beren hitzez publizitatea zer den eta zertan den azaltzeko.
Testua sortu izeneko atalean, esloganak idaztea proposatzen zaie ikasleei. Ariketan
eskatutakoaren arabera, ikasle bakoitzak nahi duen produktua saltzeko izan behar du
esloganak; Hala ere, errazagoa izango zaiela irudituz gero, irakasleak berak proposa ditzake
iragarriko diren zenbait produktu.
Atez ateko salmenta-egoeraren antzezpena bi modutakoa izan daiteke, bat-batekoa, hots,
bi ikasle aukeratu eta ikaskideen aurrean hitzetik hortzera otutzen zaiena esango dute,
edo aldez aurretik prestatutakoa. Bigarrena egiteko, osatu bikoteak lehenik eta utzi
elkarrizketaren zertzelada nagusiak egituratzeko denbora nahikoa. Antzezpena egiten ari
direla, bestalde, kontuan hartu ikasleen ahoskera, adierazkortasun-gaitasuna eta erregistroen
erabilera zuzena.

ERANTZUNAK
ENTZUNDAKOA ULERTU (79. or.)

TESTUA SORTU

1. Saltzaileak hasieratik esan dio bezeroari saltzera doala. Gezurra.


Bost minutuko kontua izango zela esan du.
Egia.

3. Erantzun askea.
4. Erantzun askea.

Emakumeak ez du astirik eta Kirmenek egin dio


kasu saltzaileari. Gezurra.
2. Lehen bezeroari esan dio gazte itxura duela eta
bigarrenari, berriz, alaba polita duela, bere antz
handia duena.
Lehenik eta behin, bezeroekin zurikeriatan ibili
da, haiek entzun nahi zutena esanez eta estimutan zutena goraipatuz. Bigarrenik, produktuaren dohainak azaldu eta hura edukitzeko
nolabaiteko grina edo premia sortu du haiengan. Azkenik, deskontuak eskaini dizkie, erostea erabaki dezaten.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

61

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0058-0069.qxd

835026 _ 0058-0069.qxd

27/7/07

13:30

Pgina 62

Idazmena
Etorri, aukeratu eta eraman (80.-81. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Publizitate-hizkuntzak originala, laburra eta adierazkorra izan behar du.
Hauek dira publizitate-hizketaren teknikak: hartzaileari zuzen hitz egitea, galdera erretorikoak egitea eta
aginte-perpausak erabiltzea.

Ikastunitate honetan, bai idazketan eta baita lan-teknikei dagokion atalean ere, publizitatehizkera landuko dugu, publizitate-kartelak eta bertan ageri ohi diren esloganak izango
baititugu aztergai.
Bilatu eta bildu publizitate-kartelen bat ikasgelara ekartzeko. Aztertu guztion artean eta
azaldu zein ezaugarri dituen: nolakoak diren irudiak, zeri egiten dioten erreferentzia, nolako
eslogana erabili den bertan, zein den lortu nahi den helburua, zer-nolako teknikak erabili
diren (hizkera zuzena, galdera errotikoak, aginduak), eta abar.
Jo 80. orrialdeko irratiko iragarkira eta bilatu bertan publizitatearen eta bere hizkeraren
ezaugarriak.
Publizitatea eta haren inguruko guztiak aztertzen jarraitzeko, modua izanez gero, garabatu
bideoan telebistako iragarkiak eta ikusi ikastetxean. Aztertu iragarki horiek banan-banan eta
erabaki zein teknika erabili diren bakoitzean. Nahi izanez gero, askatu ikasleei iragarki
horietako bat aukeratzeko eta hari buruzko txosten laburra idazteko.

ERANTZUNAK
ARIKETAK (81. or.)

ARIKETAK (82. or.)

1. Oro har, hartzaileari zuzenean hitz egiten zaie


guztietan, baina banan-banan hartuta, honako
teknikak erabiltzen dira esaldietan:

2. Erantzun askea.

Ez zaitez atzean gera. c) Aginte-perpausa.

LAN-TEKNIKAK
1. Erantzun askea.

Hemen duzu sekula egin den eskaintzarik onena. a) Hartzaileari zuzenean hitz egitea.
Ez diozu aukera honi muzin egingo, ezta? b)
Galdera erretorikoa.
Aprobetxatu eskaintza berezi hau. c) Aginteperpausa.
Gurasoek gustura erosiko dizute bat. a) Hartzaileari zuzenean hitz egitea.
Lagun guztiek badute eta zuk ez? b) Galdera
erretorikoa.

62

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:30

Pgina 63

4. UNITATEA
Euskara gizartean
Nortasunari eutsiz (82-83. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Erromatarren etorrerarekin, euskararen lurraldea lehenengo aldiz iaipatu zen liburuetan.
Erromatarrek latina ekartzeaz gain, idazkera ere ekarri zuten geurera.
Euskarazko lehen hitzak K.o. I-III. mendeean inguruan idatzi ziren. Akitanian aurkitu diren erromatar
aldare eta hilarrietan azaltzen dira.

Lehenik eta behin irakurri atari gisako testua eta erantzun behean ageri diren galderei.
Galdera horiek eta teoriarekin tartekaturik ageri diren antzeko beste zenbait oso aproposak
dira ikasgelan gaiari buruzko eztabaidak eragiteko.
Eztabaidak direla-eta, animatu ikasleak bertan aipatutako iritziak baieztatu edo ukatzen
duten informazioa bilatzera eta erkatzera. Era berean, ziurtatu informazioa modu zuzen eta
arrazoituan aditzera ematen dutela.
Erromatarren zabalkuntzaz ari garen honetan, Erromatar Inperioari buruzko informazioa
bilatzea eta ikasgelan horri buruz mintzatzea interesgarria izan daiteke, ikasleak Europako
konkistak ekarri zituen ondorioez jabetzeko. Izan ere, Erromatar Inperioa Mediterraneo
aldeko uharte guztietan eta Grezian, Iberiar penintsulan, gaur egungo Frantzian, Alemaniako
hegoaldean eta Britainiar uharteetan barrena (Eskoziako hegoalderaino) hedatu baitzen, eta
baita Afrikan (Sahara basamortuaren mugetaraino) eta Asian barrena ere (Tigris ibairaino).
Erromatarrek errepide eta komunikabide-sare handia sortu zuten eta leku horietara guztietara
eraman zituzten beren teknologia, ohiturak eta kultura. Gaur egun erromatarren mende izan
ziren lurralde horietako batzuetan mintzatzen diren hizkuntzak latinetik datoz zuzenean.
Iberiar penintsulan, esaterako, gaztelania edo espainiera, portugesa, galegoa, asturiera edo
bablea, aragoiera eta katalana hizkuntza erromantzeak edo latinetik datozen hizkuntzak dira.
Halakoak dira, halaber, italiera, frantsesa, errumaniera eta sardiniera, besteak beste.
Erromantzeak ez diren hizkuntzetan ere, euskara eta galesera kasu, eraginak utzi zituen
latinak, lexiko alorrean batik bat.

ERANTZUNAK
ARIKETAK (83. or.)
1. Bai, latina idazteko arauak ere ekarri zituzten,
idazkera azken batean.

3. Erantzun askea. Oro har, nolabaiteko kultura-maila izatearekin lotuta egongo litzateke.
4. Erantzun askea.

2. Akitanian, Frantziako hego-mendebaldean.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

63

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0058-0069.qxd

835026 _ 0058-0069.qxd

27/7/07

13:30

Pgina 64

Hizkuntza
Gramatika
Izena duen guztia bada (84.-87. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Izena izen-sintagmaren ardatza dugu, eta pertsonak, animaliak, gauzak, sentimenduak eta abar
adierazteko erabiltzen dugun hitza da. Izen motak hauexek dira:
Izen arruntak: kategoria bateko gauzak edo izakiak aditzera emateko erabiltzen dira. Determinatzailea
behar dute nahitaez.
Izen bereziak: izaki konkretuak izendatzeko erabiltzen dira. Ez dute deteminatzailerik hartzen.
Izen zenbakarriak: zenbatu egin ahal ditugu eta zenbatzaileekin agertzen dira.
Izen zenbakaitzak: ezin ditugu zenbatu. Izen zenbakaitzak neurtu ahal ditugu batzuetan, horrelakoak
izanez gero, neurgarriak direla diogu. Beste batzuetan, ordea, ezin ditugu neurtu; horrelakoak neurgaitzak
direla diogu eta intentsitatea adierazteko adjektiboak erabiltzen ditugu horiekin.
Izen bizidunak: gizakiak eta animaliak adierazteko erabiltzen dira.
Izen bizigabeak: gainerako gauza guztiak izendatzeko erabiltzen dira, baita landareak ere. Izen bizidunak
eta bizigabeak desberdin deklinatzen dira.

Izen-sintagmaren osagaiak aztertzeari ekiteko orduan, izena, hots, izen-sintagmaren ardatza


hartuko dugu abiapuntutzat. Izena eta izen motak aztertuko ditugu ikastunitate honetako
gramatika atalean.
Beti bezala, hasteko irakurri orrialdearen goiko aldean azaltzen den testua, hausnartu eta
erantzun behean ageri diren galderak bakarka edo guztion artean.
Orrialdean proposatzen diren ariketez gain, izena eta izen motak areago lantzeko, eman testu
labur bat ikasleei (hasierako irakurgaiaren zati bat edo beste edozein testu), eta eskatu
bertan dauden izen bereziak, izen arruntak edota beste edozein motatako izenak bilatzeko.
Ondoren, aztertu izen horien gainerako ezaugarriak, adibidez, behatu izen arruntak
zebakarriak ala zenbakaitzak diren, neurgarriak ala neurgaitzak, bizidunak ala bizigabeak.
Ziurtatu izen neurgarriekin neurrirako unitate egokiak eta egitura zuzenak erabiltzen dituztela
ikasleek. Horretarako, idatzi zenbait izen neurgarri arbelean eta galdetu nola neurtuko
lituzketen. Adibidez: esnea; nola neurtuko genuke esnea? litroka, basokadaka, botilaka,
ontzika Egiturak lantzeko, proposatu ikasleei erosketen zerrenda egitea. Eman arbelean
zerrenda eskema eran, ikasleek oso-osorik idazteko. Esaterako:

Esnea: 2 litro

Bi litro esne

Porruak: dozena bat

Dozena bat porru

Burdin haria: hamar metro

Hamar metro burdin hari

Azukrea: bi pakete

Bi pakete azukre

Egin gauza bera izen neurgaitzak lantzeko, hots, proposatu izen neurgaitz batzuk eta galdetu
zer-nolako adjektiboak erabiliko lituzteken haien intentsitatea aditzera emateko.

64

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:30

Pgina 65

4. UNITATEA
ERANTZUNAK
ARIKETAK (85. or.)
1. Giza buruaren aurreko aldea: aurpegia.
Eskuaren barneko aldea: ahurra.
Gizaki oso gazte eta txikia, nerabezarora heldu
ez dena: haurra.
Zamak altxatzeko, birarazteko eta garraiatzeko
erabiltzen den makina: garabia.
Gizon-emakumeen multzoko banako bakoitza:
gizakia.
Bizitzeko eta harremanetarako ohitura, arau
edo lege berak dituen giza taldea: gizartea.
Perpausaren oinarrizko osagaia: sintagma.
2.

Pertsonak, arruntak: agurea, umea.


Pertsonak, bereziak: Leire, Ibai.
Lekuak, arruntak: mendia.
Lekuak, bereziak: Loiu, Breil.
Bestelakoak: galtzerdia, argia, telefonoa.

ARIKETAK (87. or.)


3.

Atun: arrunta, zenbakarria, biziduna.


Goiz: arrunta, zenbakarria, bizigabea.
Bermeo: berezia, bizigabea.
Portu: arrunta, zenbakarria, bizigabea.
Josu: berezia, biziduna.
Aita: arrunta, zenbakarria, biziduna.
Itsaso: arrunta, zenbakarria, bizigabea.
Eguraldi: arrunta, zenbakaitza, neurgaitza, bizigabea.
Matxitxako: berezia, bizigabea.
Kanabera: arrunta, zenbakarria, bizigabea.
Pita: arrunta, zenbakaitza, neurgarria, bizigabea.
Ordubete: arrunta, zenbakarria, bizigabea.
Itsasontzi: arrunta, zenbakarria, bizigabea.
Kilo: arrunta, zenbakarria, bizigabea.
Marmitako: arrunta, zenbakaitza, neurgarria,
bizigabea.

4.

ZENBAKARRIAK: behi, lagun, itsasontzi.


NEURGARRIAK: olio, gatz, oihal.
NEURGAITZAK: poz, neke.
Neke izugarria.
Lau metro oihal.
Botila bat olio.
Poz handia.
Lagun asko.
Gramo bat gatz.
Hiru behi.
Itsasontzi gutxi.

5. Emakumearengan, emakumearengandik, emakumearengana, emakumearenganaino.


Emakumeengan, emakumeengandik, emakumeengana, emakumeenganaino.
Emakumerengan, emakumerengandik, emakumerengana, emakumerenganaino.
Kalean, kaletik, kalera, kaleraino.
Kaleetan, kaleetatik, kaleetara, kaleetaraino.
Kaletan, kaletatik, kaletara, kaletaraino.
Haranean, haranetik, haranera, haraneraino.
Haranetan, haranetatik, haranetara, haranetaraino.
Haranetan, haranetatik, haranetara, haranetaraino.
Txakurrarengan, txakurrarengandik, txakurrarengana, txakurrarenganaino.
Txakurrengan, txakurrengandik, txakurrengana,
txakurrenganaino.
Txakurrengan, txakurrengandik, txakurrengana,
txakurrenganaino.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

65

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0058-0069.qxd

835026 _ 0058-0069.qxd

27/7/07

13:30

Pgina 66

Lexikoa
Zirgariak (88.-90. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Egile-atzizkiek ekintza edo lanbidea adierazten dute. Ondokoak dira eta honela erabiltzen dira:
a) -(l)ari: gehienbat izenei lotzen zaie.
b) -le/-tzaile: aditzei lotzen zaie.
c) -gin/-gile: izenei lotzen zaie.

Ikastunitate honetan, antzinako eta oraingo lanbideei dagokion lexikoa lantzeko ariketez gain,
egile-atzizkien erabilera jorratzeko ariketak ere ageri dira.

ERANTZUNAK
ARIKETAK (88. or.)

ARIKETAK (89. or.)

1.

4. a) Hazama.
b) Talaiaria.
c) Ostalaria.
d) Labezaina.
e) Ehulea.
f) Gorularia.
g) Zilargina.
h) Marinela.
i) Emagina.
j) Errotaria.
k) Moztailea.
l) Serora.

Emazte: emakume.
Deuseztatu: hondatu.
Hareatza: hondartza.
Aritu: jardun.
Kai: nasa.
Eraman: garraiatu.
Ikaragarri: izugarri.
Seindun: haurdun.

2. Akolitoa: mezetan apaizari laguntzen dio.


Lorezaina: landareak zaintzeko ardura du.
Esataria: telebistan edo irratian hitz egitea du
lana.
Arartekoa: herritarrek erakunde ofizialekin dituzten arazoak konpontzen laguntzen duen bitartekaria da.
3. Erantzun askea: Hona esaera zaharren esanahia:
Nahiz eta baliabide ugari izan, zenbaitetan horiek ez ditugu erabiltzen.
Hamaika gauzatan dabilenak nekeak baino ez
ditu izaten maiz.
Nahiz eta gauza gutxi eduki, horiek kalitate
onekoak dira.
Asmatutako gauza hipotetikoek ez dute benetako etekinik ematen.
Sarritan atsekabeak bata bestearen atzean datoz.
Gauzak ondo lotzea eta gure onerako izan daitezen lortzea oso nekeza da.

66

5. Hiztegiaren laguntzaz egiteko.


ARIKETAK (90. or.)
6.

Egile.
Idazle.
Saltzaile.
Piano-jotzaile.
Arraunlari.
Asmatzaile.
Entzule.
Urregile.
Jokalari.
Langile.

7. Entzuleak zur eta lur geratu ziren bertso hura entzunda.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:30

Pgina 67

4. UNITATEA

Musika-talde horretakoak piano-jotzaile


Urregileek bitxi ederrak egiten dituzte,
Trainerua airean zerabilten arraunlari haiek.
Testu honen egilea pozik bizi da liburugintzan.
Langile finak ez dira erraz nekatzen
Bi begi nahikoak ditu saltzaileak
idazlan batek ez du idazlea gogobetetzen.
Futbol-taldeetan hamaika jokalari izaten dira.
Ohearen asmatzaileak sari galanta

8. Arineketan jantzi / barratik jaitsi / mahuka zabaldu


/ ur-hartunea zabaldu: SUHILTZAILEA.

Irina, ura gatza eta legamia nahasi / orea egin /


forma eman / labean sartu: OKINA
Erosgaien zerrenda egin / gaiak erosi / gaiak sukaldean antolatu / janaria prestatu: SUKALDARIA.
Gaia entzun / azken puntua pentsatu / doinua
aukeratu / abesten hasi: BERTSOLARIA.
Oharrak hartu / gutuna idatzi / zigilua jarri / gutuna bidali: IDAZKARIA.
Eskuak garbitu / ebakia egin / gaitza kendu /
zauria ondo josi: SENDAGILEA

Gomendioak
Noiz -a eta noiz bat? (91. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Bat artikulu zehaztugabea kasu hauetan soilik erabili behar da:
a) Kopurua adierazteko, zenbatzaile gisa.
b) Balio zehaztugabea adierazteko.
c) Kontakizunen hasieran.
d) Osagaia multzoa adierazteko erabiltzen denean.
e) Predikatu osagarrian izenak adjektiboa duenean.

Ikastunitate honetan artikuluaren eta artikulu zehaztugabearen arteko aldeak ikusiko ditugu,
haien erabilera zuzenak aztertuko ditugularik. Erdararen eraginez, ikasleek biak nahasteko
ohitura izaten dute zenbaitetan. Erabilera oker hori saihestu beharra dago euskara jatorraren
alde jokatzeko.

ERANTZUNAK
ARIKETAK (91. or.)
1. Iraideren laguna etorri da: badakigu zein lagun
den, lehen aipatu dugulako edo
Iraideren lagun bat etorri da: ez dakigu nor den
edo, bestela, bakarra etorri dela azpimarratu
nahi dugu.
Gaur autoa saldu dut: nire autoa saldu dut edo
aurrez aipatu dudan bat.
Gaur auto bat saldu dut: auto-saltzailea naiz eta
gaur bat saldu dut.

2. Erantzun askea. Kontuan hartu artikulu zehaztua


erabiltzen dutela, ez zehaztugabea.
3. Adibidez:
Bero izugarria pasatu genuen hondartzan!

Zure laguna tonto hutsa da.


Azpilean ez zen galleta bat bera ere geratu.
Anderrek betaurrekoak oparitu zizkidan.
Horko hori lehoia da, eta bestea, tximinoa.
Hau gosea! Edozer gauza jango nuke.
Kristoren barreak egin genituen.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

67

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0058-0069.qxd

835026 _ 0058-0069.qxd

27/7/07

13:30

Pgina 68

Literatura
Bertsolaritza: XX. mendetik gaur egunera
Txistuen ordaina (92.-95. or.)
EDUKIEN ESKEMA
X
. mendean bertsolaritza taberna eta sagardotegietatik atera, eta antzokietara iritsi zen.
Euskal Herriko lehen bertsolari-txapelketa 1935. urtean egin zen. Gero gerra hasi eta txapelketak eten
luzea izan zuen.
Gerra amaituta, 1950. hamarkadatik aurrera hasi ziren bertsolariak jendaurrean berriro agertzen.
Euskararen lurralde guztietatik hasi ziren ateratzen bertsolariak. 1960. urtean egin zen hurrengo
bertsolari-txapelketa. Garai hartan hasi ziren bertso-saoiak grabatzen.
1980. urtetik aurrera, bertsolaritza baserritik kalerako bidea egiten hasi zen.
Gaur egun bertso-eskolak daude, bertsolaritzari buruzko saioak telebistan eta zenbait eskoletan
bertsolaritza ikasgai dute milaka ikaslek.

Aurreko ikastunitatean bezala, bertsoak aztertu ez ezik, doinu egokiak bilatu eta, ahal izanez
gero, ikasgelan kantatzea komenigarria izan daiteke.
Orrialdeotan aipatzen diren bertsolariak direla-eta (Basarri, Uztapide, Lazkao Txiki, aXlbador,
Mattin, Jon Lopategi, Jon Azpillaga, Andoni Egaa), haiei buruzko informazioa bilatzea eta
informazio hori fitxetan edo biltzea ere komeni da, ikasleek ongi ezagutzeko. Datu
biografikoak biltzeaz gain, interesgarria izan daiteke haien bertso gehiago ere biltzea eta,
modurik izanez gero, ikasgelan bat edo beste aztertzea. Era berean, ondo legoke haien
garaikideak izan ziren beste bertsolari batzuei buruzko informazioa ere bilatzea eta fitxetan
biltzea, testugileen ikuspegi are zabalagoa izateko.
Bertsoak, doinuak eta bertsolariei nahiz bertsolari-txapelketei buruzko informazioa Bertsozale
Elkartearen webgunean aurki daiteke, www.bertsozale.com estekan.

ERANTZUNAK
ARIKETAK (92. or.)
1. Entzuleak ez omen daude pozik epaimahaiaren
erabakiarekin eta txistua jo diete bertsolariei.
2. Epaimahaiak hartutako erabakiarekin ados ez dagoelako.
3. Erantzun askea.
ARIKETAK (95. or.)
1. Euskara garbia bultzatzen zuen, inolako erdarakadarik gabekoa. Bertsolariek beren bertsoetan eradarakadak erabiltzen zituztenez, arlote- eta ezjakin-ospea hartu zuten.

68

2. Bertsolari-txapelketa Donostian egin zen, Anoetako pilotalekuan, ekainaren 11n. Goizeko saioa
amaituta, lau bertsolari pasatu ziren arratsaldekora: aXlbador, Lopategi, Gorrotxategi eta Lazkao
Txiki. Entzuleak oso gustura egon ziren lauren arteko lehia ikusten, baina epaimahaiak aurreko
txapeldunarekin, Uztapiderekin neurtuko zenaren
izena ematean, aXlbador izango zela jakitean, izugarri haserretu eta txistu-joka hasi ziren. Bost minutu eta erdi iraun zuen entzuleen txistualdiak,
bertsolari bati inoiz egin zaion luzeena izan zen.
Kantatzean hasi eta berriro eten zuten aXlbador
entzuleek, baina oraingoan txaloak jotzeko.
Amaitzean, txalo-zaparrada ikaragarria jaso zuen
bertsolariak.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:30

Pgina 69

4. UNITATEA
3. Gai-aniztasuna eta eraberritzea, eta ETBko Hitzetik Hortzera saioa.
4. Justizia behar du.
5. Ustela: ustel dagoena / suspentsoa.
Gau-txoria: gauez ehizan ibiltzen den hegaztia /
parranda-zalea.
Barea: lasaia / barraskiloaren antzeko zomorroa,
oskolik ez duena.

Erreta egon: suak kiskalita egon / haserre egon.


6. Hotsa - zarata.

Sablea- ezpata.
Galerna - enbata.
Lursagarra - patata.
Oinetakoa - zapata.
Itsaslapurra - pirata.

Gaitasunak aztergai
ERANTZUNAK
ARIKETAK (96. or.)

2001eko bertsolari-txapelketan.

1. Abilezia: arrunta, zenbakaitza, neurgaitza, bizigabea.


Harea: arrunta, zenbakaitza, neurgarria, bizigabea.

Amaieran, agurtzean.
Egaari, entzuleei, Lazkaori eta bertso-eskolen
bultzatzaileei.

2.

Lorea: berezia, biziduna.


Txerria: arrunta, zenbakarria, biziduna.
Pagadia: arrunta, zenbakarria, bizigabea.
Aizkorri: berezia, bizigabea.
Harria lantzen duena: hargina.
Txistua jotzen duena: txistularia.
Bizikletaz ibiltzen dena: txirrindularia.
Odola ematen duena: odol-emailea.

3. Haize itzela dabil.


Hori kololo galanta da.
4. Mila zorion zuri Andoni,
gehiago ezin zen eska,
txapela jarri duzu jokoan
ta berriz txapelaz buelta.
Ta zuei berriz ia zer esan?
Nago emozioz beteta;
zein betegarri, karioz bete,
zuen txaloen fereka!
Gu hemen egon gaitezen askok
lana egin du gordeta;
Lazkao gure patriarka haundia
aipatzen ezin naiz neka,
ta bertso eskolen bultzatzaileei
ohore eta arreta;
euren lanari esker ez balitz
gu ez geundeke hemen-eta.

ARIKETAK (97. or.)


1. Roulottea eduki dezake.
Lau pertsonarentzako lekua du, bainugela kimikoa, sukaldea, egongela, atikoa eta, gainera,
gaztetako ametsak betetzeko eta auzokoa doan
leku berera joateko aukera ematen du.
Erantzun askea.
Lehenbailehen deitu eta erosi.
2. AGINTE-PERPAUSAK: Hurrengo oporretan hartu
etxea eta eraman / Zoaz zure auzokoa joan ohi
den kanpinera / Hartu telefonoa eta deitu
GALDERA ERRETORIKOAK: Oraindik ez duzu
erosi, ala? / Zeren zain daude, baina?
ZUZENEAN HITZ EGITEN ZAIO BEZEROARI:
Zeuk ere eros dezakezu / Pentsatuko duzu
/ Zuk uste baino merkeagoa da
3. Erantzun askea.
4. Entzumen-ariketa.
5. Anak postontzian propaganda aurkitu du. Gez.
Anaren ustez, Mikel oso inozoa da. Egia.
Mikelek Anari ekarri dio bitxia. Gezurra.
Mikel arrebarekin joan da aurkezpenera. Gez.
6. Erantzun askea
7. Erantzun askea.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

69

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0058-0069.qxd

835026 _ 0070-0081.qxd

27/7/07

13:18

Pgina 70

Denboraren marka

HELBURUAK
KOMUNIKAZIOA

HIZKUNTZA

Zuzeneko berriek nolako ezaugarriak dituzten


aztertzea eta lantzea.
Arautegien ezaugarriak atertzea eta lantzea.
Erromanizazioak euskaran izan duen eragina
aztertzea.

Izenordaina aztertzea eta izenordain motak bereiztea.


Sinonimia eta antonimia aztertzea eta lantzea.
Izenordain indartuen erabilera zuzena lantzea.
LITERATURA
Bat-bateko bertsoaren sorkuntza-prozesua aztertzea.

EDUKIAK
KONTZEPTUAK

Zuzeneko berriak.
Arautegiak.
Erromanizazioa eta euskara.
Izenordaina: definizioa eta motak.
Sinonimoak eta antonimoak.
Izenordain indartuen erabilera zuzena.
Bat-bateko bertsoa: sorkuntza-prozesua.

PROZEDURAK
ETA
TREBETASUNAK

Testuak ulertzea, aztertzea eta haiei buruz hausnartzea.


Elkarrizketa tankerako testua entzutea eta ulertzea.
Albisteak edo berriak entzutea, ulertzea eta idaztea.
Arautegiak aztertzea eta idaztea.
Informazioa bilatzea, sailkatzea eta, antolatu ondoren, aditzera ematea.
Gramatikan landutako kontzeptuak ulertzea eta ariketak egitea.
Gaiarekin zerikusia duen lexikoa lantzea eta sinonimoak eta antonimoak jorratzea.
Izenordain indartuak zuzen erabiltzea.
Testu literarioak aztertzea, ulertzea eta lantzea.

JARRERAK

Nork bere gaitasunak ezagutzea eta nork bere buruaren aurrean jarrera positiboa izatea.
Arauak ezartzeko eta betetzeko orduan erantzukizunez jokatzea.
Geure hizkuntza eta kultura-ondarea baloratzea.

BALIOEN HEZKUNTZA
NORBERAREN
AUTONOMIA

70

Hasierako irakurgaia (98.-99. or.) aitzakiatzat hartuta, mintzatu ikasleekin egiteko gai
diren gauzei buruz. Guzti-guztiok zerbait berezia egiteko gauza garela ikusi eta beren
burua baloratzen ikasteko baliatu daiteke testua.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:18

Pgina 71

5. UNITATEA
LANTZEN DIREN GAITASUNAK
1. HIZKUNTZA-KOMUNIKAZIORAKO GAITASUNA
A. Hizkuntza-gaitasuna
Gramatika-gaitasuna
Izenordainaren funtzioa aztertzea.
Izenordain motak bereiztea.
Gaitasun lexiko-semantikoa
Denbora adierazteko adberbioak eta
esapideak aztertzea eta lantzea.
Sinonimoak eta antonimoak lantzea.
Zuzentasun-gaitasuna
Izenordain indartuen erabilera zuzena
lantzea.
B. Gaitasun pragmatikoa
Entzumen-gaitasuna
Testua entzutea eta bertako inguramenduaz
jabetu ez ezik, informazio garrantzitsuena
barneratzea.
Idazmen-gaitasuna
Emandakoen antzeko testu idatziak sortzea.

2. GIZARTE- ETA HIRITAR-GAITASUNA


Euskal hizkuntzaren eta Euskal Herriaren
historiaren berri izatea, gure egungo gizartea
ulertzeko.
3. KULTURA- ETA ARTE-GAITASUNA
Testu literarioak aztertzea eta haien
elementuak zein ezaugarri bereizgarriak
bilatzea eta lantzea.
4. GAITASUN DIGITALA ETA INFORMAZIOAREN
TRATAERARAKOA
Informazioa biltzea eta lantzea.
Informazioa erabilita, fitxak eta azalpenezko
zein beste edozein motatako testuak sortzea.
5. NORBERAREN AUTONOMIARAKO ETA
EKIMENERAKO GAITASUNA
Nork bere gaitasunak ezagutzea eta
baloratzea.
Arauak betetzea.
Geure hizkuntza eta geure kultura baloratzea.

EBALUAZIO-IRIZPIDEAK
Informazioa barneratzea eta zuzen ematea.
Ahoz zein idatziz testu zuzenak sortzea.
Zuzeneko berrietan erabiltzen den kazetaritzahizkuntzaren nondik norakoak eta haien ezaugarri
bereziak ezagutzea.
Arautegiak sortzeko gai izatea.
Izenordainen funtzioa zein den jakitea.
Izenordain motak bereiztea.

Sinonimoak eta antonimoak bereiztea eta emandako


hitzen zenbait sinonimo eta antonimo ezagutzea.
Izenordain indartuak zuzen erabiltzea.
Testu literarioak aztertzea eta haien ezaugarrien berri
izatea.

IKASTUNITATEAREN ESKEMA
KOMUNIKAZIOA

HIZKUNTZA

Irakurmena: enak gara!!


Entzumena: Zuzeneko berriak: Berriak zuzenean.
Idazmena: Arautegiak. Prozedura-testuak.
Euskara gizartean: Erromaren eragina.

Gramatika: Izenordaina. Izenordain motak.


Lexikoa: Denboraren atzetik. Denboraren joana.
Sinonimoak eta antonimoak.
Gomendioak: Izenordain indartuen erabilera.

LITERATURA
Testuak: M. Lujanbio, S. Lizaso, Bihar ezkonduko naiz.
Andoni Egaa, Kartzelako gaia
Testuingurua: Bat-bateko bertsoaren sorkuntza-prozesua.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

71

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0070-0081.qxd

835026 _ 0070-0081.qxd

27/7/07

13:18

Pgina 72

Komunikazioa
Irakurmena
enak gara!! (98.-100. or.)
Hasierako irakurgai honetan Munduko Errekorren Guinness liburuaren berri ageri da: liburua
noiz eta nola sortu zen eta bertan bildutako errekor bitxi batzuk. Azkenean, liburuan
agertzeko zer egin behar den jakiteko Interneteko helbide bat ere azaltzen da. Eskatu ikasleei
orri hori kontsultatzeko eta baldintzen berri biltzeko, laugarren ariketako azken galderari
erantzun eta, bide batez, aztertzeko.
Baldintzen berri jakiteko ez ezik, ikasleek Guinness liburuaren orrialdera jo beharko dute
bertan ageri diren beste errekor batzuk biltzeko. Hasierako testuari eransteko moduko
paragrafo bat idatzi ez ezik, proposatu ikasleei bildu dituzten errekor horiekin (eta nahi izanez
gero, beste zenbaitekin) aldizkari moduko bat osatzea. Aldizkari horretan gaika edo atalka
antolatuko dira errekorrak. Gainera, aldizkariak sarrera gisako bat izan beharko du (liburua
nolakoa den azalduz, bertan bildu diren errekorrak zergatik aukeratu diren adieraziz) eta
baita aurkibidea ere.
Baliatu ezkerraldean ageri diren galderak eztabaida pizteko eta irakurgaia girotzeko eta, haiek
aitzaki gisa hartuta, mintzatu ikasleekin dituzten gaitasunei buruz. Galdetu batez ere beren
buruaren gainean uste ez oso ona duten ikasleei.
Ikasgelakook munduko zein errekor hautsi edo ezarriko zenukete eztabaidatzen ari zaretela,
kontuan hartu denen iritziak aintzat hartzen direla eta neska-mutilek elkarrekiko errespetuz
jokatzen dutela, guztien proposamenak entzunez.

ERANTZUNAK
TESTUA ULERTU (100. or.)

TESTUA AZTERTU

1. Hiztegiaren laguntzaz egiteko ariketa.

5. Oro har, honako ideiak biltzen dira paragrafoetan:


Guzti-guztiok dugu gaitasun bereziren bat.
Munduko Errekorren Guinness liburua zer den.

2. Argitalpen hartako liburu ugari saldu ziren.


3. Ugaritasuna hitz hauek adierazten dute: erruz,
makina bat, hamaika. Gainerakoan, erantzuna askea da.

Liburu hori nola sortu zen.

4. Munduan gertatu diren erronkak jasotzen dira


bertan, eta baita erronka horietan ezarritako
errekorrak ere.
Guinness garagardo-fabrikaren jabea, Hug Beaver, ehiza-lagunekin ezatabaidatzen ari zen bi
txoriren artean zein ote zen arinena. Erantzuna
kontsultatu eta topatu ez zutenez, Beaverri datu
horiek eta beste batzuk biltzen zituen liburua
egitea bururatu zitzaion.

Kirol alorreko errekorrak

Liburuaren argitalpenen berri.


Sukaldaritza alorreko errekorrak.
Liburuan sartu ahal izateko zer egin behar den.
6. Erantzun askea.
HAUSNARTU ETA AZALDU
7. Erantzun askea.

Testuko informazioan oinarrituta, deigarrienakedo iruditzen zaizkien hiru errekorrak aukeratuko dituzte ikasleek.
Lehenik eta behin, zerbaitetan bereziki trebea
izan beharra dago, ondoren, www.guinnessworldrecors.com Interneteko helbidera jo eta bertan
baldintzak kontsultatu.

72

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:18

Pgina 73

5. UNITATEA
Entzumena
Berriak zuzenean (101. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Albistearen tokian dagoen kazetariari korrespontsala deritzo. Haren lana, gehienetan, berriak zuzenean
ematean datza.

Hasteko, entzun elkarrizketa tankerako testua behin baino gehiagotan, ikasleek bertan
esaten dena ulertzeko eta barneratzeko modua izan dezaten.
Ikastunitate honetan zuzeneko berriak eta haien ezaugarriak landuko dira. Hori horrela
izanik, albiste bat zuzenean ematen ari den korrespontsalaren eta estudioan dauden haren
lankideen arteko elkarrizketa entzungo dute ikasleek.
Entzumen-ariketa egin baino lehen, mintzatu ikasleekin zuzeneko berriei edo kronikei buruz.
Galdetu non ematen diren horrelakoak eta eskatu adibideren bat jartzeko.
Testua sortu atalean zirkuarekin zerikusia duen berri baten zuzeneko kronika idaztea eta,
modua izanez gero, grabatzea eskatzen zaie ikasleei. Irratsaioak egiantz handiagoa izan
dezan, zirkuko albisteaz gain, beste zenbait berri ere asmatu eta grabatu ditzakete neskamutilek. Hori egin nahi izanez gero, bospasei laguneko taldeak egitea komeni da, bakoitzak
bere albistegia osa dezan. Azkenik, entzun albistegi horiek ikasgelan.

ERANTZUNAK
ENTZUNDAKOA ULERTU (101. or.)
1. Monika izeneko kazetaria ari da korrespontsallanetan. Buenos Airesen dago, Argentinan.
Buenos Airesen burkoen gerra antolatu da,
munduko bertaratze-errekorra hausteko asmoz.
San Valentin egunean horrelako beste gerra bat
antolatu zen San Franciscon.

Kolperik gehien atentzioa ematen dutenek jasotzen dituzte.


TESTUA SORTU
4. Erantzun askea.
5. Erantzun askea.

San Franciscon 2.000 bat lagun elkartu ziren.


Buenos Airesen, berriz, 3.000 pertsona inguru
elkartu dira.
2. Testuan honakoak aipatzen dira: ur-pistolen gerra, burko-gerra, besarkada-maratoia.
3. Burko-gerra blog batean iragarri zuen burkoborrokalarien elkarte batek.
Burko-gerra hasi aurretik, seinalea emango dute.
Parte hartzeko arauak zazpi dira.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

73

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0070-0081.qxd

835026 _ 0070-0081.qxd

27/7/07

13:18

Pgina 74

Idazmena
Baietz lehiaketa irabazi! (102.-103. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Arautegietan arauak biltzen dira.
Arauek eginbeharren mugak finkatzen dituzte eta oso zehatzak izan behar dute.

Arautegiak aztergai izango ditugun programa honen hasieran, Beasaingo idazlan-lehiaketa


izeneko testuan, idazlan-lehiaketa batean parte hartzeko arauak biltzen dira, ikasleek
aztertzeko.
Testu horretarako arauak ez ezik, jo hasierako testuan Guinness errokorra hausteko
baldintzak biltzen zituen web orrialdera eta aztertu hango arauak ere. Alderatu eta laburbildu
bakoitzean ageri diren jarraibideak.
Lan-tekniketan prozedura-testuak areago lantzeko asmoz, proposatu ikasleei aldez aurretik
aztertutako arautegi horietan azaltzen diren jarraibideak aintzat hartzea, behar diren
gainerako datuak edo informazio guztia asmatzea eta, azkenik, testua osatzea. Esaterako:
Beasaingo idazlan-lehiaketara aurkeztu ahal izateko, lehenik eta behin arautegia eskuratu
beharra dago, idazlanak nolakoa izan behar duen jakiteko. Ondoren, gaia ongi pentsatu eta
idazlana idazten hasi beharra dago. Zirriborroa egin eta gero, idazlana ondo-ondo zuzendu,
beharrezko aldaketa guztiak egin eta epea amaitu baino lehen aurkeztu behar da Beasaingo
Udaleko Euskara Zerbitzuan
Prozedura-testuak lantzen jarraitu nahi izanez gero, proposatu ikasleei egiten dakiten
eskulan, jaki, edo bestelako prozesu baten berri ematea idatziz. Ez ahaztu sortutako testuei
izenburua jartzea.

ERANTZUNAK
ARIKETAK (102. or.)
1. Erantzun askea.
ARIKETAK (103. or.)
2. Erantzun askea.
LAN-TEKNIKAK
1. Gai nagusia: Lurrinak nola egin.
Lehenik, milioika lore bildu behar dira.
Ondoren, loreak lehortzen utzi behar dira.
Gero, loreak uretan sartu eta egosi egiten dira,
esentzia lortzeko.
Azkenik, lortutako esentziak nahasten dira,
nahi den lurrina lortzeko.

74

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:18

Pgina 75

5. UNITATEA
Euskara gizartean
Euskal Herria erromanizatzen (104.-105. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Erromanizazioak eragin handia izan zuen Euskal Herrian.
Gaur egungo euskara bestelakoa izango litzateke latinaren eraginik izan ez balu.

Lehenik eta behin irakurri atari gisako testua eta erantzun behean ageri diren galderei.
Galdera horiek eta teoriarekin tartekaturik ageri diren antzeko beste zenbait oso aproposak
dira ikasgelan gaiari buruzko eztabaidak eragiteko.
Eztabaidak direla-eta, animatu ikasleak bertan aipatutako iritziak baieztatu edo ukatzen
duten informazioa bilatzera eta erkatzera. Era berean, ziurtatu informazioa modu zuzen
eta arrazoituan aditzera ematen dutela.
Orrialdeotan ageri den informazioa osatzeko asmoz, bilatu erromanizazioak Euskal Herrian
izandako eraginari buruzko datu gehiago. Izan ere, Euskal Herrian K.a. 179. urte inguruan
nabarmentzen hasi zen erromatarren presentzia. Orduko euskal lur-eremuan bizi ziren
herriek hasieran aurre egin zieten erromatarrei, baina denbora igaro ahala, elkarlanean
jardun zuten, euskal gerrariei buruzko testuan azaltzen denez. Erromanizazioa Euskal
Herrian Iberiar penintsulako beste luraldeetan baino apalagoa izan zela dirudi; sakona izan
zen, haatik. Erromatarrek euskal lurraldean zuten interesa mineral-hobien ustiapena eta
itsasoko zein lurreko ibilbideetan zetzan. Horren lekuko dira Oiarso (Oiartzun) hiria eta
bertako meatzak eta baita kostaldeko zenbait herritan kokatu ziren portuak. Hala ere, Araban
eta Nafarroan ezarri ziren erromatarrak batez ere, ager izenekoan, nekazaritzarako eremu
hoberenetan. Euskal Herriak jasan zuen erromanizazioa honako gauza hauetan nabari da:
betetik, iturri idatzietan jasotako lekukotasunetan (Estrabon); bestetik euskarak berengatu
zituen latinezko maileguetan; azkenik han-hemen aurkitu diren arkitektura-lanetan (hiriak,
Irua-Veleia bera, zubiak, galtzadak). Informazio gehiago lortzeko kontsultatu
www.hiru.com, Erromanizazioa Euskal Herrian izeneko artikulu interesgarria.
Modua izanez gero, bilatu Irua-Veleiari buruzko informazio gehiago eta mintzatu ikasleekin
kokapenaz, hiriaz eta egindako azken aurkikuntzak sortutako eztabaidez.

ERANTZUNAK
ARIKETAK (105. or.)
1. Ager hitzak lur landua esan nahi du. Saltus hitzak,
aldiz, baso aldea.
2. Testuak idatzita dauzkaten erabilera arrunteko
tresnak dira ostrakak. Idazleak idazteko ohiko
euskarriak erabili beharrean (papera, pariroa,
oholak) ontziak, puskatutako ontzien atalak,
hezurrak eta abar erabiltzen ditu idazteko. Horiei deritze ostraka.

4. Garai hartako hiztun euskaldunek egunero erabiltzen zituzten hitzak direlako eta oso ondo ulertzen ditugulako. Horrek erakusten du zenbait hitzek aldaketarik gabe iraun dutela denboran
zehar.

3. Erronkariera Erronkaribarrean hitz egiten zen euskalkia zen. Gaur egun ez da erabiltzen.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

75

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0070-0081.qxd

835026 _ 0070-0081.qxd

27/7/07

13:18

Pgina 76

Hizkuntza
Gramatika
Izenaren ordainean (106.-109. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Izenordaina izena ordezkatzen duen hitza da, eta horrenbestez, izen-sintagmaren ardatza izan daiteke.
Izen-sintagmaren ardatza denean, ez du adjektiborik ez determinatzailerik hartzen; bera bakarrik agertzen
da.
Izenordain motak hauek dira:
a) Pertsona-izenordainak: Pertsonak, animaliak eta gauzak izendatzeko erabiltzen dira. Hiru pertsona
gramatikal daude: ni, hi/zu, hura (sing.) eta gu, zuek, haiek (plu.).
b) Izenordain zehaztugabeak: Ez dute zehazten nori buruz ari garen eta bi mota bereiz ditzakegu:
galdetzaileak eta galdetzeileetatik eratorriak.
c) Izenordain bihurkariak: Perpaus batean izaki bera aipatzen duten bi izen-sintagma egonez gero,
bigarrena izenordain bihurkarien bitartez adierazten da. Bihurkariek deklinabideko edozein kasu har
dezakete NORK kasua izan ezik.
c) Izenordain elkarkariak: Bi izakik ekintza bera egiten dutenean eta ekintza horrek biengan eragin berbera
duenean, izenordain elkarkariak erabiltzen ditugu. Elkar izenordainak ez du mugatzailerik onartzen eta
kasu guztiekin erabil daiteke, NORK kasuarekin izan ezik.

Izen-sintagmaren osagaien azterketarekin jarraituz, izenordainak eta izenordain motak


landuko ditugu ikastunitate honetako gramatika atalean.
Hasteko, irakurri orrialdearen goiko aldean datorren testua, hausnartu eta saiatu bertan ageri
diren galderei erantzuten. Galderei erantzun zuzena ematea baino areago, gogoeta eragitea
da atariko ariketa honen helburua, ikasleek aurrerago emango diren azalpenak hobeto
ulertzeko.
Orrialdean proposatzen diren ariketez gain, esan ikasleei gramatika atalalaren hasierako
testua irakurtzeko (Amnesia harrigarria) eta bertan ageri diren izenordain guztiak
azpimarratzeko. Eskatu, halaber, izenordain horiek zein motatakoak diren adierazteko.
Izenordain zehaztugabeak direla-eta, egiaztatu ikasleek zuzen erabiltzen dituztela. Kontuan
hartu inor eta ezer galderazko eta ezezko perpausetan erabiltzen direla gehienbat eta norbait,
zerbait eta horien pareko izeordain zehaztugabeak, aldiz, baiezko perpausetan erabili ohi
direla maizenik.
Bere (neure, zeure) burua izenordain bihurkaria landu ez ezik, ariketak egin daitezke balio
bihurkaria duten euskal esapideak jorratzeko, hala nola, berekiko (neurekiko, zeurekiko),
bere (neure, zeure) artean, bere (neure, zure) kolkorako eta bere (neure, zeure) baitan.
Eskatu ikasleei esaldiak egiteko esapide horiek erabilita.
Azkenik, izenordain elkarkariak direla-eta, ziurtatu ikasleek erdaratiko kalko okerrak erabili
beharrean (bihar ikusiko gara, ez dira hitz egiten) elkar izenordaina duten formak
erabiltzen dituztela, eta zuzen erabiltzen dituztela gainera.

76

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:18

Pgina 77

5. UNITATEA
ERANTZUNAK
ARIKETAK (107. or.)

ARIKETAK (109. or.)

1. Oparia ez dut Mirenentzat ekarri, zuretzat baizik.


Zutaz gogoratu nintzen atzerrian nengoenean.
Niri izaugarri gustatzen zait zinemara joatea.
Zuekin ezin da hitz egin.
Gugandik ez duzu ezer lortuko.
Hortaz ez dakit asko.
Haiek ekarri ninduten traktorean.
Hiri eman nian azken pastela.
Zuengan izugarrizko konfiantza dut.

3.

2.

Haiei izugarri gustatzen zaie kantuan aritzea.


Harekin joango naiz zelaira.
Berarentzat ekarri nuen txokolatea.
Guri ez zaigu patinetean ibiltzea gustatzen.

Nori ekarri diozu liburua?


Norekin etorriko zara bihar?
Nora doa neska hori?
Edonori gerta dakioke hori.
Nori eman zenien baloia?

4.

Ane ez dago konforme bere buruarekin.


Hori zeure buruari galdetu beharko diozu.
Egunero neure buruari begiratzen diot ispiluan.
Gizon hark bere buruaz beste egin nahi izan
zuen eta orain oso pozik dago.
Pertsona askok ez dute inoiz beren burua ondo
ezagutzen.

5. Mirenek eta Amaiak opari bana eman zioten elkarri.


Aita eta ama elkarren ondoan eseri ziren.
Guk liburu bana ekarri dugu elkarrentzat.
Zuek konfiantza handia duzue elkarrengan.
Untxiak eta arranoak elkarri begiratu zioten.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

77

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0070-0081.qxd

835026 _ 0070-0081.qxd

27/7/07

13:18

Pgina 78

Lexikoa
Denboraren atzetik (110.-112. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Hitz sinonimoak antzeko esanahia edo esanahi bera dutenak dira.
Hitz antonimoak kontrako esanahia dutenak dira.
Ikastunitate honetan, denborarekin zerikusia duen lexikoa lantzeko ariketez gain, sinonimoak
eta antonimoak jorratzeko ariketak ere ageri dira. Gehiago jorratu nahi izanez gero, bilatu
testuren bat edo jo ikastunitate hasierako irakurgaira, bilatu zenbait hitz eta esan ikasleei
haien sinonimoak eta antonimoak emateko. Bestela proposatu ondoko jarduera: batek hitz
bat esango du eta besteak, berriz, haren sinonimo bat eta antonimo bat.

ERANTZUNAK
ARIKETAK (110. or.)
1.

Sarritan: maiz. Sinonimoak.


Buztin: lur. Sinonimoak.
Azpi: gain. Antonimoak.
Bete: hustu. Antonimoak.
Tematu: setatu. Sinonimoak.
Harea: hondar. Sinonimoak.
Era: modu. Sinonimoak.
Garesti: merke. Antonimoak.
Harro: apal. Antonimoak.
Famatu: sonatu. Sinonimoak.

2. Aurrekoarekin batera emanda dago erantzuna.


3. Ordua jota heldu zen geltokira, baina trena joanda zegoen.
Goizeko ordu txikietan jo zuen telefonoak.
Ingelesek tea bost-bostetan hartzen dute.
Zenbat ditu hilak gaur?
Zati batean egon nintzen kalean zutik haren
zain eta ez zen agertu.

5. Adibidez:
Umeak txitean-pitean eskatzen zuen janaria,
eta bestela, negarrez hasten zen.
Gaur zortzi ez da ogirik egongo, okinek jaieguna
dute-eta.
Andereoa haserretu eta atoan hasi ziren ikasgela txukuntzen.
Sarritan aitona-amonengana joaten da bisitan.
Behin batean baziren asto bat, txakur bat, oilar
bat eta katu bat
6.

Asteartea izango da.


10 izango ditu.
Osteguna izan zen.
Ostirala, osteguna eta astelehena izango dira,
hurrenez hurren, lanegunak guztiak.

ARIKETAK (112. or.)

ARIKETAK (111. or.)


4. IRAGANEAN: behinola, berriki, oraintsu, duela
gutxi, behin batean, arestian, oraindik orain.
BATZUETAN: tarteka-marteka, lantzean behin,
behin edo behin, noizbehinka, kukutik kukura,
aldian-aldian, noizik behin.
MOMENTUAN: atoan, bertatik bertara, kolpe
batean, behingoan, ordu-orduan, bat-batean,
berehalaxe.

78

ASKOTAN: sarritan, maiz, hirutik bitan, behin


eta berriz, anitzetan, usu, txitean-pitean.
ETORKIZUNEAN: gero, oraindik gora, ostean,
gaur zortzi, aurrerantzean, ondoren, geroenean.

7.

Hotza/hozkirria. Sinonimoak.
Ikuzi/garbitu. Sinonimoak.
Sarritan/maiz. Sinonimoak.
Igo/jaitsi. Antonimoak.
Itaundu/erantzun. Antonimoak.
Geldoa/motela. Sinonimoak.
Jolastu/olgatu. Sinonimoak.
Aurrea/antzina. Sinonimoak.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:18

Pgina 79

5. UNITATEA

Behinola/orain. Antonimoak.
Okerra/arteza. Antonimoak.
Laster/agudo. Sinonimoak.
Traketsa/trebea. Antonimoak.

8. Adibidez:
Hori kiratsa! Gimnastikako arropa ez duzu garbitu,
ala?
Jolas-orduan ezin gara jolastu baloia behar duten jokoetan.
Dantzan oso traketsak izan ohi dira mutilak.
Agudo! Bestela, gaur ere berandu ailegatuko
gara.

19. Gurean, neurera: gure etxean, neure etxera.


Bizitokia: etxebizitza.
Etxekaltea: etxea hondatzen duena, diruxahutzaile amorratua.
Ostatuz egon: diru truke jaten eta lo egiten
egon.
Albokoak: ondoko etxebizitzan bizi diren auzokoak.
10. Bi bizitoki dituen etxe eder honetan, ostatuz nagoen bitartean, etxekaltea besterik ez naizela inork
esaterik nahi ez dudanez, nire albokoak gonbidatu
ditut neurean bazkaltzera.

Gomendioak
Izenordain indartuen erabilera (113. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Izenordain indartuak honako kasuetan erabili behar dira:
a) Izenordaina galdegai denean, hots, aditzaren aurrean dagoenean.
b) Pertsona-izenordainak ere partikularekin erabiltzen direnean.
c) Izenordainak adierazten duen pertsona aditzean aipatuta agertzen denean.
d) Balio bihurkaria duten esapideetan.

Ikastunitate honetan izenordain indartuen erabilera zuzenari buruz arituko gara gomendioen
atalean. Ezbairik gabe, hemen landuko dugunak gramatika atalean landutakoarekin lotura
estua du. Horrenbestez, ekarri berriz gogora pertsona-izenordain arruntei esandakoa eta, eta
batzik bat, izenordain bihurkariei buruz esandakoa.

ERANTZUNAK
ARIKETAK (113. or.)
1. Erantzun askea.
2. Neu ere iritzi berekoa naiz.
Hori geuk lortu behar dugu, inork lagundu gabe.
Zure irakasleari galdetu diot ordua.
Kalean ikusten dudan bakoitzean, nor den galdetzen diot neure buruari.

Zeure buruarekin pozik bizitzea, hori da sekretua.


Gezurretan ari zela pentsatu nuen neure kolkorako.
Nire amonak nire galtzerdiak josten ditu egunero.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

79

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0070-0081.qxd

835026 _ 0070-0081.qxd

27/7/07

13:18

Pgina 80

Literatura
Bat-bateko bertsoaren sorkuntza-prozesua
Bihar ezkonduko naiz (114.-117. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Bat-bateko bertsogintzan, bertsolaria bertsoa sortuz doan ahala ari da entzulea sormenaren emaitza
jasotzen. Hortaz, bien arteko harremana oso estua da.
Hona hemen bertsoak moldatzean kontuan hartu beharreko arau teknikoak:
a) Doinua. Doinu gehienak tradiziotik datoz, hala ere, badira bertsolariek asmatutakoak.
b) Neurria. Bertsolariek gehienbat erabiltzen dituzten neurriak zortziko handia, zortziko txikia, hamarreko
handia eta hamarreko txikia dira.
c) Errima. Errima pobreak eta aberatsak daude. Bigarrenetan hoskidatsuna beteagoa da.
Bertsoa moldatzean, bertsolariak bukaera pentsatzen du lehenik.
Teman aritzea esaten zaio bi bertsolarik bertsoak txandaka botaz elkarrekin aritzeari.

Bertsolaritzari eskainitako tartea amaitzeko, bat-bateko bertsoen sorkuntza-prozesuari buruz


arituko gara ikastunitate honetako literatura atalean.
Orain arte bertsolaritzaz behin baino gehiagotan mintzatuko zineten ikasgelan eta ikasle
gehienak, seguruenik, bertsolaritza zertan den jakin ezezik, bertsolari-saioren batean egongo
ziren edo bertsoak entzungo zituzten inoiz edo behin. Nolanahi izanik ere, ez legoke batere
gaizki bertso-saioren bat grabatzea (Hitzetik Hortzera ETBko saiotik edo) eta
ikusentzunezkoen aretoan ikustea.
Bertsoak abesteko doinuak ez ezik, ikasgelan aztertzeko moduko bertso asko ere aurki
daitezke www.bertsozale.com helbidean. Hona hemen bertsoei eta bertsolaritzari buruzko
beste esteka bat: wwww.bertsoa.com.
Bertsoaren alderdi teknikoak direla-eta, aztertu ikasleek aurkitu dituzten doinuak eta ikusi
zein neurrirekin erabiltzen diren. Galdetu ikasleei zer-nolako ezugarriak dituzten zortziko
handiak, zortziko txikiak, hamarreko handiak eta hamarreko txikiak. Zortziko handia
10 eta 8 silabako lau lerro pare (zortzi lerro) dituen bertsoa da, oin edo hitz errimadunak
8 silabako lerroetan daudelarik. Zortziko txikia, berriz, 7 eta 6 silabako lau lerro pare (zortzi
lerro) dituen bertsoa da, oin edo hitz errimadunak 6 silabako lerroetan daudelarik.
Hamarreko handia 10 eta 8 silabako bost lerro pare (hamar lerro) dituen bertsoa da, oin edo
hitz errimadunak 8 silabako lerroetan daudelarik. Hamarreko txikia, berriz, 7 eta 6 silabako
bost lerro pare (hamar lerro) dituen bertsoa da, oin edo hitz errimadunak 6 silabako lerroetan
daudelarik. Azkenik, alderdi tekniko guztiak lantzeko (hots, doinua, neurria eta errima),
jo irakurgai gisa eskaintzen diren bertsoetara eta aztertu.
Nahi izanez gero, eskatu ikasleei ikusitako neurri horietako bertsoak biltzeko eta ikasleei
aurkezteko edota ikasgelan abesteko.
Nolanahi izanik ere, testuliburuaren azken orrialdeetako eranskinean bertsolaritzan erabiltzen
diren neurri arrunteko eta neurri bereziko zenbait bertso ageri dira, bai eta bertsolaritzan
erabili ohi diren baliabideen berri ere. Jo eranskinera zalantzak argitzeko, bertsoak ikusteko
eta baliabideak ikasteko.

80

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:18

Pgina 81

5. UNITATEA
ERANTZUNAK
3. Teman aritzea edo jardutea esaten zaio bi bertsolari bertsoak botaz txandaka aritzeari.

ARIKETAK (114. or.)


1. Erantzun askea.
2. Ezkonbizitzak ekarriko duenari buruz ari dira hizketan aita eta alaba.

4. Nola sentituko litzatekeen txapelketan espero bezain ongi ibiliko ez balitz. Finala, azkenean, Andoni Egaak irabazi zuen.

ARIKETAK (117. or.)

5. Erantzun askea.

1. Bat-bateko bertsolaritzan bertsoa sortu eta aldi


berean sorreraren emaitza erakusten da. Jendaurrean egiten da hori eta, horregatik, bertsolariaren
eta entzuleen arteko harremana oso estua da,
entzuleen erantzuna ere berehalakoa da.

6. Erantzun askea.

2. Errima aberatsa errima betea da, horrelako errima


duten hitzek erabateko hoskidetasuna izaten dute; adibidez, alaia eta jaia. Errima pobrea dela diogu hain betea ez denean, hoskidetasuna hain
handia ez denan; adibidez, burua, ordua.

Gaitasunak aztergai
ERANTZUNAK
ARIKETAK (118. or.)

3. Entzumen-ariketa.

1. Guk liburu bana ekarri dugu elkarrentzat.


Mariak eta Josek elkarrekin bazkaldu zuten.

4. Ahoa beteta hitz egiten ari delako.


Herrriko plazan dago.

2. Geure buruarekin.
Geure buruari.
Geure buruaz.
3. Neuk ere banekien hori.
Zu ez zara nire autoan etorriko.
Nik ez nuen egin; berak egin zuen.
4.

Laga-utzi. Sinonimoak.
Ekarri-eraman. Antonimoak.
Ostendu-ezkutatu. Sinonimoak.
Altua-garaia. Sinonimoak.
Aroa-garaia. Sinonimoak.

ARIKETAK (119. or.)

Txistulariak, trikitixak, txalapartak, eta baita Tiroletik etorritako juglare antzeko batzuk ere.
Arrautzak eta tipula-zaporeko rufles-paketeak.
Lehenik, arrautzak irabiatu, ondoren paketeko
patatak bota eta arrautzekin nahasi. Gero, zartagina sutan jarri, eta bero denean, nahasketa bota. Denbora apur bat pasatutakoan tortilla gogoz
gorantz bota buelta emateko, beste apur batez
sutan eduki, eta listo dago.
Mertxe kazetaria da, korrespontsala.
5. Esaten ari nintzen giro izugarria zegoela.
Hainbat gauza ditugu, beti bezala.
Lehenengo, arrautzak irabiatu.
6. Erantzun askea.

1. Butanoa eraman daiteke sua egiteko.


2. Erantzun askea. Sortzen den testua prozeduratestua izango da.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

81

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0070-0081.qxd

835026 _ 0082-0093.qxd

27/7/07

13:33

Pgina 82

Mundurik mundu

HELBURUAK
KOMUNIKAZIOA

HIZKUNTZA

Iritzi-testuek zer-nolako ezaugarriak dituzten ikastea


eta lantzea.
Objektuak idatziz deskribatzea.
Latinak euskaran izan duen eraginaz jabetzea.

Adjektiboen funtzioak eta motak aztertzea eta


lantzea.
Atzizki graduatzaileen erabilera lantzea.
Sentipenak adieraztea.
LITERATURA
Ahozko ipuinen ezaugarriak aztertzea eta lantzea.

EDUKIAK
KONTZEPTUAK

Iritziak.
Objektuen deskribapena.
Latina eta euskara: harremana eta eragina.
Adjektiboa: izenlagunak eta izenondoak.
Atzizki graduatzaileak.
Sentipenak.
Ahozko ipuinak.

PROZEDURAK
ETA
TREBETASUNAK

Testuak ulertzea, aztertzea eta haiei buruz hausnartzea.


Elkarrizketa tankerako testua entzutea eta ulertzea.
Iritziak ahoz eta idatziz ematea.
Objektuen deskribapenak idaztea.
Informazioa bilatzea, sailkatzea eta, antolatu ondoren, aditzera ematea.
Gramatikan landutako kontzeptuak ulertzea eta ariketak egitea.
Gaiarekin zerikusia duen lexikoa lantzea eta atzizki graduatzaileen erabilera lantzea.
Sentipenak era zuzen eta jatorrean adieraztea.
Testu literarioak aztertzea, ulertzea eta lantzea.

JARRERAK

Iritziak ematerakoan, besteekiko errespetuz jokatzea eta, haiekin bat etorri gabe ere,
besteen iritziak onartzea.
Geure hizkuntzarekin zerikusia duten gaiekiko eta geure kulturarekiko jakin-mina eta
interesa izatea.

BALIOEN HEZKUNTZA
GIZALEGERAKO ETA
MORALERAKO
HEZKUNTZA

Bi gauza dira azpimarragarriak unitate honetan balioen hezkuntzari dagokionean. Alde


batetik, iritzi-testuak landuko direnez, besteen iritziak errespetatu beharraz eta geureak
errespetuz aurkeztu beharraz ohartzea. Bestetik, adjektiboak landuko direnez, batez ere
pertsonak kalifikatzeko orduan (arinkeriaz sarritan) egiten diren gehiegikeriaz ohartzea eta
jokabide hori saihestea.

INGURUMENHEZKUNTZA

Entzumen-testuak, birziklatzeari buruzkoa denak, ingurugiroa zaintzearen arduraz


jabetzeko bidea ematen du.

82

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:33

Pgina 83

6. UNITATEA
LANTZEN DIREN GAITASUNAK
1. HIZKUNTZA-KOMUNIKAZIORAKO GAITASUNA
A. Hizkuntza-gaitasuna
Gramatika-gaitasuna
Adjetiboen funtzioa aztertzea.
Izenlagunak eta izenondoak bereiztea.
Gaitasun lexiko--semantikoa
Kondairekin eta lau elementuekin zerikusia
duen lexikoa ezagutzea eta lantzea.
Atzizki graduatzaileak zuzen erabiltzea.
Zuzentasun-gaitasuna
Sentipenak modu zuzen eta jatorrean
adieraztea.
B. Gaitasun pragmatikoa
Entzumen-gaitasuna
Testua entzutea eta bertako inguramenduaz
jabetu ez ezik, informazio garrantzitsuena
barneratzea.
una
Idazmen-gaitasu
Emandakoen antzeko testu idatziak sortzea.

2. GIZARTE- ETA HIRITAR-GAITASUNA


Euskal hizkuntzaren eta Euskal Herriaren
historiaren berri izatea, gure egungo gizartea
ulertzeko.
3. KULTURA- ETA ARTE-GAITASUNA
Testu literarioak aztertzea eta haien
elementuak zein ezaugarri bereizgarriak
bilatzea eta lantzea.
4. GAITASUN DIGITALA ETA INFOR
RMAZIOAREN
TRATAERARAKOA
Informazioa biltzea eta lantzea.
Informazioa erabilita, fitxak eta azalpenezko
zein beste edozein motatako testuak sortzea.
5. NORBERAREN AUTONOMIARAKO ETA
EKIMENERAKO GAITASUNA
Besteen iritziak errespetatzea.
Hizkuntza tentuz erabiltzen ikastea, inor ez
mintzeko asmoz.
Ingurunearentzat mesedegarriak diren
jarrerak hartzea.

EBALUAZIO-IRIZPIDEAK
Informazioa barneratzea eta zuzen ematea.
Ahoz zein idatziz testu zuzenak sortzea.
Objektuen deskribapenak modu ulergarri eta
zuzenean emateko gai izatea.
Izenlaguna eta izenenondoa bereiztea eta zein funtzio
betetzen duten jakitea.
Atzizki graduatzaileak zuzen erabiltzea.

Sentipenak era zuzen eta jatorrean adieraztea.


Testu literarioak aztertzea eta haien ezaugarrien berri
izatea.

IKASTUNITATEAREN ESKEMA
KOMUNIKAZIOA

HIZKUNTZA

Irakurmena: Izarren ligatik at!


Entzumena: Iritziak: Birzizklatzea beharrezkoa da!
Idazmena: Objektuen deskribapena. Irudiak aztertzea.
Euskara gizartean: Latinaren globalizazioa.

Gramatika: Adjektiboa. Adjektibo motak.


Lexikoa: Munduaren sorrera. Lau elementuak. Atzizki
graduatzaileak.
Gomendioak: Sentipenak nola adierazi.

LITERATURA
Testuak: Herri-ipuina, Tartalo.
Herri-ipuina, Arrietako mandazaina.
Testuingurua: Ahozko ipuinak: jatorria, ezaugarriak, egitura
eta elementuak.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

83

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0082-0093.qxd

835026 _ 0082-0093.qxd

27/7/07

13:33

Pgina 84

Komunikazioa
Irakurmena
Izarren ligatik at! (120.-122. or.)
Testua irakurtzen hasi aurretik, erantzun ezkerraldean ageri diren galderei. Ikasleak gaian
barneratzeko asmoz, eman hizpidea adituenak diruditenei, eskatu astronomiaz dakitena
gainerako ikaskideei azaltzeko. Planeta berrien eta planeta nanoen kontuak bazterrak harrotu
zituen argitara atera zenean, hala ere, baliteke horren berri izan ez duen ikaslerik egotea.
Hori gertatuz gero, azaldu gaia gain-gainetik eta proposatu informazioa bilatzea, hurrengo
batean, ikasgelan horri buruz mintzatu ahal izateko.
Testua irakurri ondoren, interesgarria izan liteke astronomiaren gaiarekin zerikusia duten hitz
guztien glosategi txikia osatzea, hau da, astronomia arloko hitz guztiak biltzea (teleskopioa,
satelitea, planeta, planeta nanoa, konstelazioa, Eguzki Sistema) esanahi eta guzti, eta
alfebetikoki ordenatzea.

ERANTZUNAK
TESTUA ULERTU (122. or.)

TESTUA AZTERTU

1. Hiztegiaren laguntzaz egiteko ariketa.

5. Plutonen ezaugarriak zein diren eta NAEk zer aurkikuntza egin dituen azaltzen da testuan.

2. Sobera dagoen hitza ergai da.


Ergai hitzak une esan nahi du.
Hitz horrek ez du atzizkirik eta besteek bai.
-gai atzizkia dute. Atzizki horrek, izakiei jarrita,
etorkizunean izango duten ezaugarria adierazten du.
Erantzun askea. Adibidez: ezkongai, emaztegai,
hautagai, ikaslegai
3. 2006tik geroztik Pluton ez da Eguzki Sistemako
planetarik txikiena. Egia.
Eguzki Sistemako planetarik txikiena Karonte izenekoa da. Gezurra. Karonte Plutonen satelitea
da.
Eguzki Sistema bederatzi planetak osatzen dute. Gezurra. Zortzi planetak osatzen dute.
Planeta hitzak ez du jada duela hamar urte
zuen esanahi bera. Egia.
Pluton oso planeta beroa da, tenperatura altua
baitu haren azalak. Gezurra. Pluton planeta nanoa da, eta haren azala izoztuta dago.
Plutonek Lurreko mende bat eta erdi behar du
Eguzkiari bira emateko. Gezurra. 248 urte behar ditu horretarako.

6. Plutonen ezaugarriak zein diren. Azken lau paragrafoetan azaltzen da.


NAEk zer aurkikuntza egin dituen. Gainerako
paragrafoetan ageri da.
7.

IZENA: Pluton.
IZENDAPENA: Planeta nanoa.
SATELITEAK: Karonte.
EZAUGARRIAK: tamaina txikikoa da (AEBen
erdia), izotzez estalita dago, hotza da, beraz.
Elipsia egiten du eguzkiaren inguruan eta 248
urte behar ditu Eguzkiari bira osoa emateko.
Grabitatea Lurrean baino 15 aldiz txikiagoa da.

8. Erantzun askea.
HAUSNARTU ETA AZALDU
9. Erantzun askea.

4. Planetak hauek dira: Merkurio, Venus, Lurra,


Marte, Jupiter, Saturno, Urano eta Neptuno.

84

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:33

Pgina 85

6. UNITATEA
Entzumena
Birziklatzea beharrezkoa da! (123. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Iritzi bat frogatzeko edo iritzi bat aldezteko, haren aldeko argudiok eman behar ditugu.

Lehenik eta behin, entzun elkarrizketa tankerako testua behin baino gehiagotan, ikasleek
bertan esaten dena uler eta barnera dezaten.
Bigarren ikastunitate honetan iritziak eta haiek defendatzeko argudioak landuko dira.
Entzumen-testuan aita-laba batzuen elkarrizketa entzungo dute ikasleek, ez birziklatzeak
dakartzan kalteei buruzkoa.
Bosgarren ariketan zabor espazialari buruz duten iritzia ematea eskatzen zaiei ikasleei.
Mintzatu neska-mutilekin ideiak ondo antolatzeko eta argudiaketa bide egokitik zuzentzeko
orduan eskema egiteak ematen duen laguntzaz. Lagungarria izaten da burura datozkigun
ideiak etorri ahala apuntatzea eta, ondoren, ideia horiek garrantziaren edo haien artean
duten loturaren arabera eskema batean ordenatzea. Eskema hori aurrean dugula, askoz
errazagoa izango zaigu argudiaketa ahoz zein idatziz egitea.

ERANTZUNAK
ENTZUNDAKOA ULERTU (123. or.)

TESTUA SORTU

1. Pilek asko kutsatzen dute, gehien-gehien botoipilak.


Ainarak badaki birziklatu behar dela, baina aitari pila zaborrontzira botatzeko esan dio.

4. Erantzun askea.
5. Erantzun askea.

2. Pilek ura eta airea kutsatzen dituzte. Uretan


dauden arrainen bitartez eta airearen bitartez,
gu ere kutsatzen gaituzte.
Pilen kanpoko babesa higatu eta barruko substantzia pozoitsua askatzen da.
Arrainengan ez du eraginik, baina gizakiontzat
pozoitsua da. Merkurioak kalte egiten du burmuineko zuntzetan eta nerbio-sisteman.
3. Erantzun askea.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

85

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0082-0093.qxd

835026 _ 0082-0093.qxd

27/7/07

13:33

Pgina 86

Idazmena
Ba al dakizu zer den? (124.-125. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Objektuak deskribatzean, haien ezaugarria bereizgarriak aipatu behar dira.
Ezaugarrien ordena, norbere irizpideen araberakoa da gehienetan.
Gauzak era obejktiboan (begi-bistako ezaugarriak emanez) edo era subjektiboan (sortzen dituen
sentipenak azalduz) deskriba daitezke.

Lehenik eta behin, hartu denbora 123. orrialdean, goiko ladean, ageri den argazkia ongi
aztertzeko. Mintzatu argazkiari eta bertan ageri denari buruz.
Objektuak eta argazkiak deskribatzen jarraitzeko asmoz, erakutsi posterrak edo margolanen
diapositibak ikasgelan eta eskatu ikasleei Lan-teknikak atalean azaltzen den eran aztertzeko
eta haien xehetasunen berri emateko.
Deskribapen objektiboaren eta subjektiboaren aldeaz jabetzeko, eskatu objektu bat
deskribatzeko ikasleei (denek objektu berebera deskribatu beharko dute) idatziz. Bi
deskribapen mota idatziko dituzte, bata objektiboa eta bestea subjektiboa. Irakurri
deskribapenak ikasgelan. Neska-mutilak berehala ohartuko dira deskribapen objektiboak oso
antzekoak direla guztiak eta subjektiboak, berriz, denak desberdinak direla.

ERANTZUNAK
ARIKETAK (124. or.)

ARIKETAK (125. or.)

1. Ibilgailuak denbora mugatu batez uzteko gune


berezia: aparkalekua.
Ibilgailuak ibiltzeko bide zabala eta asfaltoduna,
normalean bi noranzko dituena: errepidea.
Aireportuetako eraikin garaia. Bertan hegazkinen aireratzea eta lurreratzea eta aire-zirkulazioa zuzentzen eta kontrolatzen duten pertsonak daude: kontrol-dorrea.
Lau gurpileko ibilgailu motorduna, pertsonak
batetik bestera eramateko balio duena: autoa.

3. Erantzun askea.
LAN-TEKNIKAK
1. Erantzun askea.

2. Erantzun askea.

86

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:33

Pgina 87

6. UNITATEA
Euskara gizartean
Latina daki horrek! (126.-127. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Pentsa litekeen baino arrasto handiagoa utzi zuen latinak euskaran. Gehienbat lexikoan utzi zituen bere
aztarnak, baina hitzen morfologian eta beren arteko joskeran ere izan du eragina.

Lehenik eta behin irakurri atari gisako testua eta erantzun ahoz behean ageri diren galderei.
Galdera horiek eta teoriarekin tartekaturik ageri diren antzeko beste zenbait oso aproposak
dira ikasgelan gaiari buruzko eztabaidak eragiteko.
Eztabaidak direla-eta, animatu ikasleak bertan aipatutako iritziak baieztatu edo ukatzen
duten informazioa bilatzera eta erkatzera. Era berean, ziurtatu informazioa modu zuzen eta
arrazoituan aditzera ematen dutela.
Euskarak latinetik hartutako eta bere legeetara moldatutako hitzak direla-eta, konparatu 3.
ariketan ageri diren latinezko hitzak gaztelaniaz eman dituzten hitzekin. Hona hemen
euskarak latinetik maileguan harturiko beste zenbait hitz: ceresiam (gerezi), caelum (zeru),
regem (errege), reginam (erregina), princeps (printze), torrem (dorre), tenda (denda), callis
(kale), sabbatum (zapatu), dominicus (domeka), ecclessiam (eliza), spatham (ezpata),
librum (liburu), legem (lege), locus (leku)
Latinak erromanizaturiko herrialdeetan izandako eragina eta ingelesak gaur egun munduko
herri guztietan duena ezin dira inolaz ere konparatu. Hala ere, ingelesetiko maileguak nola
geureganatu ditugun ikustean, antzinako euskaldunek latinetikoak nola berenganatu zituzten
ulertzen lagun dezake, hein batean. Horregatik interesgarria izan daiteke ingelesezko hitzen
zerrenda osatzea eta ikasleekin fenomeno horri buruz mintzatzea.

ERANTZUNAK
ARIKETAK (127. or.)
1. Lexikoan izan zuen eragina gehienbat, baina hitzak eratzeko eran, hots, morfologian, eta hitzen
arteko joskeran ere eragin zuen.
2. Erromanizazioarekin batera gauza berri mordoa
ezagutu zituzten antzinako euskaldunek, hala nola, ohitura eta lege berriak eta baita tresna edota
jaki ezezagunak ere. Gauza berri horiek latinez
zuten izen eta guzti hartu zituzten.

3.

Crucem - gurutze.
Causam - gauza.
Pacem -bake.
Castellum - gaztelu.
Corpus - gorputz.
Florem - lore.
Tempora - denbora.

4. Erantzun askea.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

87

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0082-0093.qxd

835026 _ 0082-0093.qxd

27/7/07

13:33

Pgina 88

Hizkuntza
Gramatika
Izena eta izana (128.-131. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Adjektiboak izenari laguntzen dio, izen hori nolakoa den adieraziz.
Bi adjektibo mota daude: izenondoa eta izenlaguna.
a) Izenondoa izenaren atzean jartzen da. Batzuetan predikatu-osagarrian agertzen da; halakoetan
bakarrik agertzen da (izenik gabe). Izenondoak mailakatu egin daitezke.
b) Izenlaguna izenaren aurrean jarri ohi da, eta izenari lotzen zaio -(r)en eta -(e)ko atzizkien bidez.

Ikastunitate honetan izen-sintagman izena nolakoa den adieraziz ageri diren adjektibo motei
buruz arituko gara.
Hasteko, irakurri orrialdearen goiko aldean azaltzen den testua, erreparatu ongi adjektiboen
funtzioari, hausnartu eta erantzun azpiko bi galderei. Garrantzitsua da ikasleak ohartzea
adjektibo mota bat izenaren aurrean agertzen dela eta izenari lotzeko kasu-marka behar
duela (izenlaguna) eta bestea (izenondoa) atzean agertzen dela, mugatzailea erantsita
daukala.
Gramatika ataleko ariketak amaitutakoan, komenigarria dela iritziz gero, berrikusketa gisako
jarduera hau egin daiteke: Lehenik eta behin, aukeratu testu baten atala (deskribapen testua
izatea komeni da, horrelako testuetan adjektibo ugari egon ohi dira-eta), banatu ikasleei eta
eta eskatu testuan aurkitzen dituzten adjektibo guztiak azpimarratzeko. Ondoren, esan
azpimarratu dituzten adjektiboak motaren arabera sailkatzeko, izenlagun gisa edo izenondo
gisa. Jarraian, adjektiboak zein izeni laguntzen dioten aztertuko dute eta testuan predikatu
osagarrian ageri den izenondorik ba ote dagoen ikusiko dute. Azkenik, izenondoen esanahia
zein den argitu eta zer adierazten duten azalduko dute (tamaina, kolorea, itxura). Hona
hemen jarduera hori burutzeko erabil daitekeen testu bat:
Momo txikia zen eta nahiko argala, hori zela-eta, ezin zen igarri zortzi urte ala hamabi zituen. Oso ile kizkurra
zuen eta iduri zuen orrazirik edo artazirik ez zela inoiz sartu haren adatsean. Haren begi handi eta beltzak
eder-ederrak ziren. Kolore askotako gona zeraman, orkatiletaraino heltzen zitzaiona. Soinean gizonezkoen jaka
zahar bat zeraman. Jaka hura handiegia zenez, mahukak eskumuturraren parean bildurik eraman behar
zituen. Momok ez zituen mahuka haiek moztu nahi, gogoan baitzuen gehiago hazi behar zuela. Eta nork jakin
berriro aurkituko ote zuen halako jaka handi, eroso eta hainbeste poltsiko zituena.
MICHAEL ENDE Momo (moldatua)

Berrikusketa erabatekoa izan dadin, eskatu ikasleei testuan mailakaturik dauden izenondoak
bilatzeko eta azpimarratzeko eta baita intentsitatea adierazteko kasu bakoitzean zein bide
erabili den azaltzeko ere.

88

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:33

Pgina 89

6. UNITATEA
ERANTZUNAK
ARIKETAK (129. or.)
1. Hauek dira predikatu-osagarrian ageri direnak:
Neska hori boluntarioa da GKE batean.
Itziar jakinzalea dugu guztiz.
Jokalari hauek oso indartsuak da.
2. Erantzun askea.
3. Iaz aurten baino estuagoa izan da eskubaloi-ligako taldeen arteko aldea.
Garazi ikasgelako neskarik jatorrena denez,
guztiok haren ondoan eseri nahi dugu.
Sakelako telefono hori garestiegia da nire aurrezkiekin soilik ordaindu ahal izateko.
Uste nuen aspergarriagoa izango zela zuk gomendatutako film hura.
ARIKETAK (131. or.)
4.

Argazkiaren laukia neuk apaindu dut.


Neska horren entrenatzailea oso ona da.
Jende askoren lanbidea ez dugu inoiz igarriko.
Leku guztietako jendea etorri zen kontzertura.
Gai horri buruz ikastetxearen jarrera txalogarria
da.
Gure kaleko argiak oso ahulak dira.
Kontuz atzeko txakurrarekin.
Izugarri gustatzen zaizkit leiho zabaleko etxeak.

5. Izenlagun-funtzioa duten mendeko perpausak alde


batera utzita, hona hemen izenlagunak:
orduko (izlag) Bilbo (iz)
hogei mila arimako (izlag) hiribildua (iz)
elkarren (izlag) ezagunak (iz)
diru askoko (izlag) emakume (iz) bat
hiriko (izlag) egunkari (iz) batean
bere (izlag) fortuna (iz) osoa
Bizkaiko (izlag) herren (iz) guztien
halako (izlag) egunean (iz) eta halako (izlag) lekuan (iz)
sekulako (izlag) herren-bilkura (iz)
era guztietako (izlag) herrenak (iz)
gurdi txikietako (izlag) (heherren)ak (iz)
Atxuriko (izlag) eskolen (iz)
eguerdiko (izlag) hamabietan (iz)
eskolako (izlag) ate (iz) nagusia
300 kiloko (izlag) zezentxoa (iz)
hango (izlag) X (iz. elidituta dago ) gehienei
euren (izlag) elbarritasuna (iz)
6.

-(r)en
IZENLAGUNA
-(e)ko

ADJEKTIBOAK

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

IZENONDOA

89

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0082-0093.qxd

835026 _ 0082-0093.qxd

27/7/07

13:33

Pgina 90

Lexikoa
Munduaren sorrera (132.-134. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Izenen edo izenondoen gradua adierazteko atzizkiak ere erabiltzen dira:
a) Atzizki handiagarriak hauek dira: -(h)andi, -tzar (izenei loturik) eta -(k)ote (izenei edo izenondoei
loturik).
b) Atziki txikigarriak hauek dira: -o, -txo/-txa/-txu/-tto, -tila/-kila/-kilo (izenei loturik) eta -xka/-sko (izenei
eta izenondoei loturik).
Ikastunitate honetan,elezaharreri eta lau elementuei dagokien lexikoa lantzeko ariketez gain,
atzizki graduatzaileak eta haien erabilera jorratzeko ariketak ere ageri dira.
Hitzak sailkatzeko diren ariketetean (133. orriko 3. ariketa kasu), ziurtatu ikasleek hitz
guztien esanahia zein den badakitela.

ERANTZUNAK
ARIKETAK (132. or.)

ARIKETAK (133. or.)

1.

3. URA: euria, potxingoa, aintzira, ihintza, urmaela, padura, urtu, urtegia, ureztatu, zurrunbiloa.
SUA: garra, sutondoa, suarotza, sukaldea, suburdina, txinparta, erre, txingarra, suziria, pospoloa, sutegia.
LURRA: lurrikara, lurrazala, muinoa, ortua,
mendia, harana, tontorra, lurburua, lurmuturra,
eremua, osina, lubakia, lurtarra.
AIREA: haize-lasterra, haizemailea, haizetakoa,
haize-babesa, putz egin, haize kirria, haizebea,
haizeola, hauspoa, haize-zirimola, haize-orratza, haize-bolada, haizetea.

Itaundu: galdetu.
Adigarri: azalpen.
Ihardetsi: erantzun.
Edade: adin.
Elezahar: kondaira.
Sorkuntza: sorrera.
Nabaritu: sumatu.
Deskantsatu: atseden hartu.

2. Badakit deprimituta dabilela, baina nik ez nion


ezer nabaritu.
Gure taldeko guztiok 15 urte ditugu; edade berekoak gara.
Arteko liburuan agertzen zen leku horretaz itaundu nion irakasleari, baina berak ere ez zekien
non zegoen.
Udaltzainari galdetuta, adigarri guztiak emango
dizkuzu; hala ere, ziur nago galduko zarela.
Irakasleari ondo ihardetsi behar diozu; bestela arazoak izango dituzu.
Munduaren sorkuntza ez dago batere argi zenbaitentzat.
Nekatu antzean dabil aspaldian eta deskantsatu
behar du.
Antzina gauza ulergaitzak azaltzeko, elezaharrak erabiltzen zituzten.

4. Hiztegiaren laguntzaz egiteko ariketa.


5.

Lurmuturra.
Garra.
Haizemailea.
Lurrikara.
Suarotza.
Zurrunbiloa.
Urmaeletan.
Pospoloa.
Haize kirria.

ARIKETAK (134. or.)


6. Adibidez:
Gibelandi.

90

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:33

Pgina 91

6. UNITATEA

Ez da urdina, berdexka baizik.


Etxeko patioan, iturritxo ondoan igel ugari ibiltzen
ziren.
Nik badut maite
o bat, dio kanta horrek.
Bihar azterketa eta aste osoan telebistaren aurrean egon zara, gibelandi hori!

Liburukote.
Berdexka.
Oilasko.
Leihatila.
Maite
o.
Sabelandi.
Iturritxo.

7. Erretegira heldu ginenerako ez zen oilaskorik geratzen.


Irakurtzea atsegin ez zaionari ez eman liburukoterik.
Argibiderik behar izanez gero, eskatu leihatila honetan.
Utziko ahal dio inoiz donutsak jateari, sabelandiak halakoak!

8.

Etxetzar arraildua.
Bidexka sasitsua.
Misiolari onkotea.
Andrakila polita.
Mutikote mardula.
Morroxko eskuhandia.

Gomendioak
Sentipenak nola adierazi (135. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Euskaraz sentipenak adierazteko bi modu jator hauek daude:
a) Izan aditzarekin: gose naiz. Izan aditzarekin doan hitza mugagabean doa.
b) Egon aditzarekin: goseak nago. Egon aditzarekin doan hitzak NORK kasuaren maraka darama.
Ikastunitate honetan gaztelaniaren interferentziaz euskal gazteon artean asko hedatu den
joera okerra edo kalkoa zuzentzeko gomendioa izango dugu langai: euskara jatorrean
sentipenak nola adierazi, hain justu ere.
Azaldu ikasleei euskarak baduela sentipenak adierazteko berezko modua eta, horrenbestez,
ez duela erdal egituraren beharrik.

ERANTZUNAK
ARIKETAK (135. or.)
1.

Gose naiz / Goseak nago.


Lotsa zara / Lotsak zaude.
Beldur gara / Beldurrak gaude.
Logura dira / Logurak daude.

2. Egarriak zaudete? Bada, hortxe daukazue iturri


bat.
Jon lotsak dago, inor ezagutzen ez duelako.
Beldurrak bazaude, ez sartu haitzulora.

3. Gaur goizean oso logura izan naiz / logurak erreta


nengoen, atzo oso berandu oheratu nintzen-eta.
Beti bezala, dutxa hartu eta gosaltzera joan naiz
sukaldera. Gaur goseak amorratzen nengoen eta
mordoa jan dut: bi opil, ogi txigortua, urdaiazpikoa, laranja-ura eta kafesnea. Goiza fresko zegoen, eta hotz nintzenez, saltoka joan naiz eskolara.
Hara heltzean, oso egarri nintzen / egarriak itotzen nengoen eta baso bete ur edan behar izan
dut ikasgelara sartu baino lehen.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

91

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0082-0093.qxd

835026 _ 0082-0093.qxd

27/7/07

13:33

Pgina 92

Literatura
Ahozko ipuinak
Tartalo (136.-139. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Ahozko ipuinak egile ezagunik ez daukaten kontakizunak dira. Gizartearen ohiturak jasotzen dituzte, eta
gozamena eta heziketa dute helburu.
Bi bidetatik heldu zaizkigu ipuinak: belaunaldiz belaunaldiko ahozko transmisioaren bidez eta biltzaileei
esker.
Kontalari bakoitzak ipuina bere erara kontatzen du; horregatik ipuinek etengabe jasan dituzte aldaketak.
Ipuinek ezaugarri hauek dituzte: esaldi laburrak eta argiak, deskribapen gutxi, denbora eta leku
zehaztasun-eza, protagonistak froga batzuk iragan beharra eta hasierako eta amaierako formulak.
Ipuinek egitura hau dute: hasiera, korapiloa, amaiera.
Ipuinetan elementu hauek agertu ohi dira sarri: protagonista, antagonista (protagonistaren aurkakoa),
protagonistaren laguntzailea (pertsona zein objektu magikoa) eta amaiera zoriontsua.
Ahozko herri-ipuinak aztertzen ari garen honetan, komenigarria izango litzateke ikasleek
zenbait ipuin-biltzaile eta haiek utzitako bildumak ezagutzea. Orrialdeotan Grimm anaiak eta
Hans Christian Andersen aipatzen direnez gero, proposatu ikasleei haiei buruzko informazioa
bilatzea eta informazio hori fitxetan biltzea. Bilatu, halaber, haien ipuin ezagunak eta kontatu
edo irakurri ikasgelan.
Euskal herri-ipuinei dagokienez, aztertu Resurreccion Maria Azkuek Euskalerriaren jakintza
bilduman egindako lana: Euskal Herri osoa zeharkatu zuen Zuberoatik hasi eta Arabaraino
urte askotan, helburu bakartzat euskal folklorea batzea zuela. Sarritan baserri galduetara
joaten zen, han kontatzen zuten ipuinen bat entzuteko beren-beregi. Herri kulturaren arlo
guztiak harrapatu zituen Azkuek bere lanean: kantuak, ohiturak, siniskerak, esaera zaharrak,
errefrauak, ahokorapiloak, sendabideak, eguraldia, ume-joko eta kantuak, ipuin eta
esaundak. Euskalerriaren jakintza euskal folklorearen lan nagusitzat hartu behar da. Lana
kontsulatatu nahi izanez gero, hona aipamen bibliografikoa: Euskalerriaren jakintza,
Resurreccion Maria Azkue, Euskaltzaindia eta Espasa-Calpe, 1939-1945.
Bildu eta ekarri ikasgelara herri-ipuin unibertsalak eta euskal herri-ipuinak eta erabili, haien
ezaugarriak, egitura eta elementu nagusiak aztertzeko.

ERANTZUNAK
ARIKETAK (136. or.)
1. Erantzun askea.
2. Tartalo mendian bizi zen. Ardiak eta gizakiak jaten zituen. Artzain bat ardi bila ari zen mendian,
eta Tartalok bere kobazulora eraman zuen. Jan
egingo zuela esan zion artzainari. Lotan zegoela,
artzainak burruntzi goria sartu zion begian Tarta-

92

lori. Ardi-larrua jantzi zuen mutilak kobazulotik


ihes egiteko, baina Tartalok bere eraztun hiztuna
bota zion. Mutilaren hatz txikian sartu zen eta bere jabeari deika hasi zen eraztuna. Mutilak hatza
ebaki eta putzu sakon batera jaurti zuen. Tartalo
eraztunaren atzetik joan eta putzura erori zen.
Han ito egin zen.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:33

Pgina 93

6. UNITATEA
ARIKETAK (139. or.)
1. Egile ezagunik ez duten antzinako kontakizunak
dira, gozamena sortzeko ez ezik, hezteko helburuarekin sortuak izan zirenak.
2. Bi bidetatik jaso ditugu: batetik ahoz ahoz transmititu dira belaunaldiz belaunaldi eta, bestetik,
zenbait biltzailek idatziz bildu dituzte.

4. Apaizak esan dio bekatua dela ardoari ura botatzea; beraz, mandazainak ardoa bota dio urari.
5. Hiztegiaren laguntzaz egiteko ariketa.
6. Goiko ipuinean antzinako ohiturak azaltzen dira.
Gainerakoan, erantzuna askea da.

3. Ipuinek hiru zati dituzte: hasiera, korapiloa eta


amaiera. Hasieran ipuina osatuko duten elementuak aurkezten dira (tokia, sasoia, protagonista,
eta haren arazoa). Korapiloak ipuinaren zati nagusia osatzen du, bertan garatzen da arazoa. Amaieran ipuinaren gakoa dago, arazoaren ebazpena.

Gaitasunak aztergai
ERANTZUNAK
ARIKETAK (140. or.)

ARIKETAK (141. or.)

1.

1. Ez, Jules Verneren asmazioa izan zen.


Ez. Lehena subjektiboagoa da; bigarrena, aldiz,
guztiz objektiboa da.
Lehen deskribapenean, Nautilus itsaspekoa deskribatzen duenak bere burutazioak adierazten
dizkigu hein handi batean eta itxura hartzen du
kontuan batik bat. Bigarren deskribapenean zehaztasun handiagoak ematen zaizkigu itsaspeko
guztiei buruz.
Ez, lehen deskribapenean adjektibo gehiago
daude. Literarioa delako, besteak beste.

Zure (izlag) etxe ondotik pasatu nintzen.


Neska jatorra (izond) zen benetan.
Etxeko (izlag) atarian utzi dut berbetan.
Nire (izlag) lagun maitea (izond)

2. Erantzun askea.
3.

Ohera noa, logurak nago-eta.


Horra sartzeko beldur naiz.
Goazen bazkaltzera, goseak nago-eta.
Kuban, neguan ere bero dira.

4. Ahozko ipuinek ez dute egile ezagunik, ez dakigu nork sortuak diren.


Bi bide hauetatik: ahozko transmisioari esker eta
baita liburuetan bildu dituzten biltzaileei esker
ere.
Ekintza gehiago daude deskribapen baino.
Protagonista, haren aurkako pertsonaia gaiztoa
edo antagonista eta protagonistari laguntzen
diona.

2. Erantzun askea.
3. Entzumen-ariketa.
4. Zigarroen iragazkiak: 1-5 urte.
Argazki-filmak gordetzekoak: 20-30 urte.
Plastikozko poltsak: 10-20 urte.
Aluminiozko latak: 500 urte.
Beirazko botilak: 1.000 urte.
Laranja-azalak: 2 urtetik gora.
5. Erantzun askea.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

93

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0082-0093.qxd

835026 _ 0094-0105.qxd

27/7/07

13:20

Pgina 94

Ideiak martxan

HELBURUAK
KOMUNIKAZIOA

HIZKUNTZA

Mahai-inguruek nolako ezaugarriak dituzten aztertzea


eta lantzea.
Kritika lagungarrien edo kontsruktiboen ezaugarriak
atertzea eta lantzea.
Euskarak III. mendetik XI. mendera arte izandako
bilakaera eta euskalkien sorrera aztertzea.

Determinatzaileen barruan, mugatzaileak lantzea.


Hitz elkartuak nola idazten diren aztertzea.
Marratxoz idazten diren hitzak zuzen idaztea.
LITERATURA
Ahozko ipuin motak aztertzea eta lantzea.

EDUKIAK
KONTZEPTUAK

Mahai-inguruak.
Kriktika lagungarriak edo konstruktiboak.
Euskara III-XI. mendeen bitartean.
Determinatzaileak: definizioa eta motak. Mugatzailea.
Hitz elkartuak eta haien idazkera.
Marratxoz idazten diren hitzak.
Ahozko ipuinak: motak eta ezugarriak.

PROZEDURAK
ETA
TREBETASUNAK

Testuak ulertzea, aztertzea eta haiei buruz hausnartzea.


Elkarrizketa tankerako testua entzutea eta ulertzea.
Mahai-ingurua antolatzea.
Kritika lagungarriak sortzea.
Informazioa bilatzea, sailkatzea eta, antolatu ondoren, aditzera ematea.
Gramatikan landutako kontzeptuak ulertzea eta ariketak egitea.
Gaiarekin zerikusia duen lexikoa lantzea eta hitz elkartuen idazkera jorratzea.
Marratxoz idazten diren hitzak zuzen idaztea.
Testu literarioak aztertzea, ulertzea eta lantzea.

JARRERAK

Ingurugiroaren arazoez jabetzea eta konponbideak bilatzeko eta martxan jartzeko


jarrera izatea.
Mahai-inguruetan, kritikak egiterakoan, eta ikasgelako nahiz bizitzako beste egoeretan,
norbere iritziak erabidez azaldu eta defendatzea eta besteen iritziak errespetatzea.
Geure hizkuntza eta kultura-ondarea baloratzea.

BALIOEN HEZKUNTZA
INGURUMENHEZKUNTZA

Zaharrak berri izeneko irakurgaiak (142.-143. or.) eta entzumen-testuak ingurumenak


dituen arazoei buruz hausnartzeko balio dute.

BIZIKIDETZA

Mahai-inguruetan eta kritika-sorkuntzan arituko garen ikustunitate honetan, landu


ikasleekin besteen iritziekiko errespetua eta elkartasun-jarrerak.

94

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:20

Pgina 95

7. UNITATEA
LANTZEN DIREN GAITASUNAK
1. HIZKUNTZA-KOMUNIKAZIORAKO GAITASUNA
A. Hizkuntza-gaitasuna
Gramatika-gaitasuna
Determinatzaileen funtzioa aztertzea.
Mugatzaileak lantzea.
Gaitasun lexiko-semantikoa
Bidaiekin eta garriobideekin zerikusia duen
lexikoa lantzea eta aberastea.
Hitz elkartuen idazkera lantzea.
Zuzentasun-gaitasuna
Marratxoz idazten diren hitzak zuzen idaztea.
B. Gaitasun pragmatikoa
Entzumen-gaitasuna
Testua entzutea eta bertako inguramenduaz
jabetu ez ezik, informazio garrantzitsuena
barneratzea.
Idazmen-gaitasuna
Emandakoen antzeko testu idatziak sortzea.

2. GIZARTE- ETA HIRITAR-GAITASUNA


Euskal hizkuntzaren eta Euskal Herriaren
historiaren berri izatea, gure egungo gizartea
ulertzeko.
3. KULTURA- ETA ARTE-GAITASUNA
Testu literarioak aztertzea eta haien
elementuak zein ezaugarri bereizgarriak
bilatzea eta lantzea.
4. GAITASUN DIGITALA ETA INFORMAZIOAREN
TRATAERARAKOA
Informazioa biltzea eta lantzea.
Informazioa erabilita, fitxak eta azalpenezko
zein beste edozein motatako testuak sortzea.
5. NORBERAREN AUTONOMIARAKO ETA
EKIMENERAKO GAITASUNA
Ingurugiroa zaintzea.
Besteen iritziak errespetatzea.
Geure hizkuntza eta geure kultura baloratzea.

EBALUAZIO-IRIZPIDEAK
Informazioa barneratzea eta zuzen ematea.
Ahoz zein idatziz testu zuzenak sortzea.
Mahai-inguruak antolatzea eta horietan zuzen
jardutea.
Kritika lagungarriak edo konstruktiboak sortzeko gai
izatea.
Determinatzaileen funtzioa zein den jakitea.
Mugatzaile motak bereiztea eta zuzen erabiltzea.

Hitz elkartuak bereiztea eta zuzen idaztea.


Marratxoa behar duten hitzak zuzen idaztea.
Testu literarioak aztertzea eta haien ezaugarrien berri
izatea.

IKASTUNITATEAREN ESKEMA
KOMUNIKAZIOA

HIZKUNTZA

Irakurmena: Zaharrak berri.


Entzumena: Mahai-inguruak: Mahai-ingurua.
Idazmena: Kritika lagungarriak. Ideiak biltzea.
Euskara gizartean: Aro iluna (III-XI. mendeak).

Gramatika: Determinatzaileak. Mugatzaile motak.


Lexikoa: Bermudetako triangelua. Garraiobideak.
Hitz-elkarketa.
Gomendioak: Marratxoz idatzi beharreko hitzak.

LITERATURA
Testuak: Herri-ipuina, Lehoia eta olagizonak.
Herri-ipuina, Arrastango jentilarria.
Testuingurua: Ahozko ipuin motak.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

95

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0094-0105.qxd

835026 _ 0094-0105.qxd

27/7/07

13:20

Pgina 96

Komunikazioa
Irakurmena
Zaharrak berri (142.-144. or.)
Hasierako irakurgaian azken urteotan hirietako zirkulazio eta kutsadura-arazoak konpontzeko
Europako zenbait hiritan, Bilbo eta Donostia barne, burututako ekimen bati buruz mintzatuko
gara, trixien enpresei buruz eta garraiobide berri horien ezaugarriei buruz, hain zuzen ere.
Baliatu ezkerraldean ageri diren galderak eztabaida pizteko eta irakurgaia girotzeko eta, haiek
aitzaki gisa hartuta, saiatu ikasleak trafikoak sortzen dituen eragozpen eta ingurugiro-arazoez
jabe daitezen.
Nahi izanez gero, proposatu ikasleei Bilboko txirrintxiei edota Donostiako txita txirrindei
buruzko informazioa bilatzea sarean (berriak, artikuluak, iragarkiak).
Zirkulazioak zer-nolako arazoak sortzen dituen ohartarazteko, proposatu ikasleei beren herri
zein hiriko garraiobideei buruzko txosten txikia egitea. Txostenean garraiobide publikoen
eskaintza ez ezik, autoek sortzen dituzten arazo larrienak aipatuko dituzte. Txostenaren
amaieran, arazo horiek konpontzeko proposamenak azalduko dituzte, modu arrazoituan,
argudiaketa erabiliz. Lana taldeka egin daiteke nahi izanez gero.

ERANTZUNAK
TESTUA ULERTU (144. or.)
1. Hiztegiaren laguntzaz egiteko ariketa.
2. Gauzak aldatu ez direla adierazteko.
3. Garraioa arazo larria da gaur egun hiri handietan. Gezurra. Garraioa ez da arazoa, zirkulazioa
baizik.
Europan eta Asian duela gutxi erabiltzen hasi
dira bizikletak garraiobide gisa. Gezurra. Europan lehen ere erabiltzen ziren; Asian, baina, aspaldidanik erabiltzen dira gaur Europan erabiltzen diren gisan.
Euskal Herrian, Bilbon hasi ziren estreinakoz
trixi izenekoak erabiltzen. Gezurra. Bilbon baino lehenago Donostian hasi ziren.
Euskal Herrian, trixiak turismoa egiteko erabiltzen dira batik bat. Egia.
4. EUROPAKO TRIXIA: Diseinu futurista, motor
elektriko txikia toki gogorretan laguntzeko, 2 lagunentzako taxi moduan pentsatua.
ASIAKO RICKSHAW-A: Ibilgailu zaharkitu samarra, motorrik gabekoa, 2 edo 3 lagunentzako
taxi gisa edo zama garraiatzeko erabilia.
TESTUA AZTERTU

Lehenengo izenburua (Zaharrak berri) orokorra


da, artikuluaren izenburua. Besteen zeregina
atal bakoitzean zeri buruz hitz egingo den aurreratzea da.
Izenburuan iradokitzen denari buruzko informazioa, hots, Txirrintxi enpresa non, noiz eta
zertarako sortu zen; Euskal Herrian eta Europan egin diren horrelako saioak; artikuluan aipaturiko garriobideak Europan eta Asian zertarako erabiltzen diren.
6. Hona hemen testuko atalen ideia nagusiak:
Zirkulazioa hiri handien arazo larrienetakoa da.
Bilboko Txirrintxi enpresak hiria trixiz bisitatzeko aukera ematen dio jendeari. Trixiak triziklo
itxurako taxiak dira.
Bilbon baino lehenago, Donostian ezarri ziren
trixiak, eta baita Europako beste hiri batzuetan
ere.
Txinan eta Vietnamen horrelako ibilgailuak aspaldidanik erabiltzen dira, pertsonak eta zamak
garraiatzeko.
HAUSNARTU ETA AZALDU
7. Erantzun askea.
8. Erantzun askea.

5. Guztira, lau izenburu ageri dira: Zaharrak berri,


Txirrintxi, Euskal Herrian eta Europan, Turismoa versus lana.

96

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:20

Pgina 97

7. UNITATEA
Entzumena
Mahai-ingurua (145. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Mahai-inguruetan iritzi desberdineko parte-hartzaileez gain, moderatzailea egon ohi da.
Moderatzailearen lana gaiari sarrera ematea, txandak ezartzea eta ondorioak ateratzea da.

Hasteko, entzun elkarrizketa tankerako testua behin baino gehiagotan, ikasleek bertan
esaten dena ulertu eta barneratzeko.
Ikastunitate honetan mahai-ingurua eta haren ezaugarriak landuko dira. Hori horrela izanik,
irratsaio batean erregaiei buruz antolaturiko mahai-ingurua entzungo dute ikasleek.
Entzumen ariketa egin baino lehen, mintzatu ikasleekin mahai-inguruei buruz. Galdetu inoiz
mahai-ingururen batean parte hartu duten, parte hartzerik gustatuko litzaiekeen Berrikusi
mahai-inguruek izan ohi dituzten ezaugarriak eta bertan hartu beharreko jarrerak.
Testua sortu atalean mahai-ingurua antolatzea proposatzen zaie ikasleei. Mahai-ingurua
egiten hasi aurretik, aukeratu moderatzailea eta, ahal izanez gero, kokatu partaideak aurrez
aurre, iritzi batekoak alde batean eta bestekoak beste aldean. Ziurtatu ikasleek beren iritzi eta
usteak arrazoitzen dituztela, datuak aurkezten dituztela beren argudioei eusteko eta, era
berean, egiaztatu jarrera egokia dutela beste iritzi batekoak diren ikaskideekiko.

ERANTZUNAK
ENTZUNDAKOA ULERTU (145. or.)

TESTUA SORTU

1. Hiru solaskidek hartu dute parte mahai-inguruan.


Bata auto-enpresetako elkarteko zuzendaria
da, bestea Euskal Herriko Nekazarien ordezkaria eta azkena Garbiro talde ekologistako burua.

4. Erantzun askea.

Betiko erregaiak laster ahituko direla.


Horien ordez erregai biologikoak erabiltzea, hots,
laborantzako produktuen hondakinetatik lortutako erregaiak.
2. Erantzun askea.
3. Erantzun askea.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

97

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0094-0105.qxd

835026 _ 0094-0105.qxd

27/7/07

13:20

Pgina 98

Idazmena
Bai ona filma! (146.-147. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Kritika egitea zerbaiti buruzko iritzia ematea da.
Kritika lagungarria edo konstruktiboa egiten denean, aldeko edo aurkako iritzia emateko arrazoioak azaldu
behar dira.

Kritika lagungarriak edo konstruktiboak aztergai izango ditugun ikastunitate honen hasieran,
Superman filma ikusi duten zenbait lagunen iritziak biltzen dira. Irakurri iritzi horiek eta
ohartarazi filma gustuko zergatik duten edo gustuko zergatik ez duten azaltzeko arrazoiak
ematen dituztela. Galdetu ikasleei film hori ikusi ote duten eta, gogoan izanez gero, eskatu
azaltzeko ona ala txarra iruditu zitzaien eta zergatik.
Ikasleek egindako kritika lagungarriak direla-eta, aintzat hartu kritika oinarritzeko arrazoiak
ematen dituztela beti.
Lan-tekniketan ideiak biltzeko teknika gisa aurkezten da ideia-jasa. Izan ere, ideia-jasa
taldean lan egiteko tesna da bereziki, nahiz eta bakar lanerako erabilgarria ere baden. Gai
edo arazo bati buruzko ideiak sortzeko balio du, eta taldean aritzerakoan emaitza hobeak
lortzen dira, zenbait lagunek pertsona bakar batek baino askoz ideia gehiago sortzen
baitituzte. Ideia-jasak gauza hauetarako bidea ematen du, besteak beste: aurrez aurre
topatzen ditugun arazoak ebazteko, arazo horien arrazoiak edo konponbideak planteatzeko,
sormena garatzeko eta kontzeptu berriak eztabaidatzeko. Talde-lanerako baliabide aparta
denez gero, Lan-tekniken laukian ageri den ariketa taldeka egitea proposatzen dugu. Banatu
ikasleak taldetan, eta esan emandako gaiei buruzko ideiak biltzeko.
Jarduera hori bi modutara egin daiteke. Nahi izanez gero, ideiak idatziz bilduko dituen kidea
izendatuko dute ikasleek eta banan-banan burura datozkien ideiak botako dituzte (txanda
errespetatuz), ideiak batzeko ardura duen ikaskideak bil ditzan. Jada esandako ideiak ez
errepikatzen saiatuko dira neska-mutilak eta, errepikapenik egonez gero, ezabatu egingo
dituzte zerrenda berrikustean. Azkenik, ideia txarrak baztertu eta onak ordenatzeari ekingo
diote. Bestera ere egin daiteke ariketa: ikasleek bakarka burura etortzen zaizkien ideiak
idatziko dituzte zerrenda batean (kontuan izan behar dute ideiak era laburrean bildu behar
dituztela, ahalik eta hitz gutxienekin azaldu) eta ideia horien berri emango diete gainerako
ikaskideei, txandaka. Hortik aurrera, ideien zerrenda bakarra adostu eta garrantziaren
arabera ordenatu egin beharko dute.

ERANTZUNAK
ARIKETAK (146. or.)

LAN-TEKNIKAK

1. Erantzun askea.

1. Erantzun askea.

ARIKETAK (147. or.)


2. Erantzun askea.

98

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:20

Pgina 99

7. UNITATEA
Euskara gizartean
Lanbro arteko argi-izpiak (148.-149. or.)
EDUKIEN ESKEMA
III.-XI. mendeen bitarte horretan euskaraz idazten ez zenez, guregana heldu diren aztarnak oso urriak dira.
Hala ere, zenbait hizkuntzalarik uste dute V.-VI. mendeen artean euskara zahar batu moduko bat zegoela
eta hartatik sortu zirela euskalkiak. Ondorengo mendeetan euskalkiak elkarrengandik bereizten joan ziren.

Lehenik eta behin irakurri atari gisako testua eta erantzun behean ageri den galderari.
Galdera hori eta teoriarekin tartekaturik ageri diren antzeko beste zenbait oso aproposak dira
ikasgelan gaiari buruzko eztabaidak eragiteko.
Eztabaidak direla-eta, animatu ikasleak bertan aipatutako iritziak baieztatu edo ukatzen
duten informazioa bilatzera eta erkatzera. Era berean, ziurtatu informazioa modu zuzen
eta arrazoituan aditzera ematen dutela.
Euskalkiei buruz ari garela, egokia irudituz gero, mintzatu ikasleekin euskalkien sailkapenari
buruz. Arlo horretan, ezinbestekoa da Luis Luciano Bonaparte printzea aipatzea. Napoleon
I.aren iloba zen Luis Luciano, hizkuntzalaria eta hainbat urtez euskara ikertzen ibilia. Euskal
Herriko hainbat lekutako lankide batzuen laguntzaz idatzizko materialak bildu eta Euskal
Herrira egindako bidaietan euskalkiak bertatik bertara aztertu zituen. Guztira lau sailkapen
egin zituen eta azkena (1869) izan da gaur egun arte jarraitu dena. Bonapartek zortzi
euskalki bereizi zituen: bizkaiera, gipuzkera, lapurtera, hegoaldeko goi-nafarrera, iparraldeko
goi-nafarrera, ekialdeko behe-nafarrera, mendebaldeko behe-nafarrera eta zuberera.
Bonaparteren ondoren beste zenbait ikerlari aritu dira euskalkiak aztertzen eta aldaketa
batzuk ere proposatu dituzte. Gaur egun, esaterako, Koldo Zuazo hizkuntzalariak sei euskalki
bereizten ditu: lapurtera, behe-nafarrera, zuberera, gipuzkera, bizkaiera eta nafarrera.
Ahal izanez gero, eskuratu Bonapartek eginiko euskalkien mapa eta azetrtu ikasgelan.
Saiatu zeuon euskalkiaren ezaugarriak denon artean aztertzen. Horretarako, konparatu
euskara batuarekin: aditzaren erabilera, lexikoa, ahoskera

ERANTZUNAK
ARIKETAK (149. or.)
1. Euskaraz ez zelako idazten eta, hortaz, aztarnak
oso urriak direlako.
2. V.-VI. mendeetako euskara, zenbait hizkuntzalarariren ustez.
3. Lurralde jakin batean hitz egiten den euskara.
4. Erantzun askea.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

99

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0094-0105.qxd

835026 _ 0094-0105.qxd

27/7/07

13:20

Pgina 100

Hizkuntza
Gramatika
Determinismoaren bidetik (150.-153. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Determinatzaileek izen-sintagma osatu eta zehaztu egiten dute. Izen-sintagma guztiek dute
determinatzailea, izen bereziz edo izenordainez osatutakoek izan ezik.
Determinatzaile mota nagusi bi daude: mugatzaileak eta zenbatzaileak.
Mugatzaileak izenari edota izenondoari lotuta agertzen dira. Bi mugatzaile mota daude: artikulua eta
erakusleak.
a) Artikulua izen-sintagmaren azken elementuari eransten zaio (izenari edo izenondoari). Artikuluak bi
forma ditu: singularra eta plurala.
b) Erakusleek zerbait erakusten edo seinalatzen dute. Izen-sintagmaren azken elementuaren ondoan doaz
eta izen-sintagma osoari eragiten diote. Hiru gradu daude, hurbiltasun-urruntasun irizpidearen arabera.
Erakusle indartuak ere badaude, erakusle aurruntei -xe atzikia erantsiz sortzen direnak.

Izen-sintagmaren osagaien azterketarekin jarraituz, determinatzaileak aztertzen hasiko gara


ikastunitate honetan. Determinatzaileen barruan, mugatzaileak, hots, artikulua eta
erakusleak landuko ditugu honakoan, hurrengorako lagako ditugularik zenbatzaileak.
Lehenik eta behin, irakurri orrialdearen goiko aldean azaltzen den testua, hausnartu eta
saiatu bertan ageri diren galderei erantzuten. Kontuan izan, beti bezala, galderei erantzun
zuzena ematea baino areago, gogoeta eragitea dela atariko ariketa honen helburua, ikasleek
aurrerago emango diren azalpenak hobeto ulertzeko.
Artikularen erabilera dela-eta, aproposa izan daiteke 4. unitatean gomendioen atalean
artikulu zehaztuaren eta zehaztugabearen erabilerari buruz esandakoa gogora ekartzea eta
berriro lantzea.
Euskaraz hitzak esaten ditugunean artikulu eta guzti esateko joera daukagu. Norbaitek
galdetzen badigu gure hizkuntzan, house edo casa nola esaten den guk etxea erantzungo
dugu. Nolanahi izanik ere, hitza hiztegian bilatuz gero, mugagabean agertuko zaigu, hots,
etxe, azken artikulurik gabe. Izan ere, mugagabea izendatzen duguna ez-zehatza edo
ezezaguna denean erabiliko dugu.
Erakusleen erabilera dela-eta, bestalde, hiru graduak ongi bereizten eta erabiltzen dituztela
ziurtatu ez ezik, landu ikasleekin erakusle indartuen erabilera. Azaldu erakusle indartuak
erakuslea bera azpimarratu nahi dugunean edota erakuslea aditzaren aurrean doanean
erabiltzen direla.
Orrialdean proposatzen diren ariketez gain, ikusitako mugatzaileak areago lantzeko, jo berriz
ere gramatika ataleko hasierako irakurgaira (Kilkerrak ez du kantatzen izenekora) eta eskatu
ikasleei bertako artikuluak eta erakusleak azpimarratzeko. Esan artikulu singularrak eta
pluralak bereizteko eta erakusleak graduaren arabera sailkatzeko, adibidez.

100

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:20

Pgina 101

7. UNITATEA
ERANTZUNAK
ARIKETAK (151. or.)
1. Zure gurasoek ez dakite non egon zaren gaur
goizean.
Nire laguna leku askotatik ibilia da.
Han zeuden guztiak txaloka hasi ziren.
Arbitroak ez zuen ikusi penalti argi hura.
Zuhaitzek itzal handia ematen dute udan.
Neba-arrebak elkarrekin joan ginen.
Ikasle guztiek saiatu behar dute ikasgaia gainditzen.
Animaliek askotan gizakiek baino gehiago dakite.
Atxagaren liburuak izugarri gustatzen zaizkit.
Iaz ikusi genuen gizonak esan zidan.
ARIKETAK (153. or.)
2. Egun hura ez zen beste egunak bezalakoa izan,
Azaroaren 16an geunden eta oraindik 25 gradu
markatzen zituen kaleko termometro bakartiak.
Hostoak hego-haize madarikatu hark eramaten zituen leku batetik bestera eta herriko kaleek kolore
askoko tapiza ziruditen. Bat-batean zerua belzten
hasi zen, eta han geunden guztiak ikaratzen hasi
ginen. Oso minutu gutxian egun argitsu hura gau
bihurtu zen eta etxera joan ginen, nork bere beldurra estali nahian: Ez da ezer, lasai egon,
Bai, ni etxera noa, bazkalordua da-eta; arratsaldean pilotalekura, konforme?. Etxera heldu, eta
hura izan zen miraria, hura! Berriro eguzkia, eta
ezer gertatu ez balitz bezala. Gero entzun genuen
irratian gaur aspaldiko partez eguzkiaren 10 minutuko erabateko eklipsea izan da gurean, eta horrenbestez

NOR-ARTIKULUAK: egunak, hostoak, tapiza,


zerua, guztiak, beldurra, bazkalordua, miraria,
eguzkia, eklipsea.
NOR-ERAKUSLEAK: hura (behin baino gehiagotan azaltzen da).
NORK-ARTIKULUAK: bakartiak, kaleek.
NORK-ERAKUSLEAK: hark.
3. Iaz hitzaldia eman zuen ikertzaile hark esan
zuen.
Aurrean daukazun liburu hori irakurri beharko
duzu.
Hemengo aterpe honetan egingo dugu lo elurekaitza amaitu arte.
Atzoko eguraldi harekin ezin izan ginen inora
joan.
Kontuz atzean datorren txakur horrekin.
4.

Honetatik: honexetatik, honetatixe.


Haiek: haiexek.
Horiek: horiexek.
Hauetara: hauexetara, hauetaraxe.
Horretako: horrexetako, horretakoxe.
Harekin: harexekin, harekintxe.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

101

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0094-0105.qxd

835026 _ 0094-0105.qxd

27/7/07

13:20

Pgina 102

Lexikoa
Bermudetako triangelua (154.-156. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Hiru hitz elkartu mota daude.
a) Loturik idazten direnak.
b) Bereiz idazten direnak.
c) Marratxoz idazten direnak.

Ikastunitate honetan, bidaiekin eta garraiobideekin zerikusia duen lexikoa landuko da.
Langaia jorratzen jarraitu nahi izanez gero, garraiobideei buruzko lantxo bat egitea proposa
dakieke ikasleei. Lana bakarka edo taldeka egin daiteke. Bakoitzak garraiobide bat
aukeratuko du, bereziena iruditzen zaiona edo, eta haren erabilera, asmatzailea,
funtzionamendua eta abar aztertu eta azalduko ditu idazlantxo batean.
Garraiobideez gain, hitz-elkarketa lantzen da ikastunitate honetan. Proposatutako ariketez
gain, esan ikasleei hasierako testuan edo beste testuren batean hitz elkartuak bilatzeko eta
idazkeraren arabera sailkatzeko. Azkenik, eskatu hitz horien atalak bereizteko.

ERANTZUNAK
ARIKETAK (154. or.)
1. Aldatu: Desberdin bilakatu edo bilakarazi.
Agindu: Norbaiti zerbait egiteko esan.
Beharra: Premia, zerbait egiteko mahitaezkoa
dena.
Heldu: Toki batean izan, beste batetik bertaratu
eta gero.
Antza: Dirudienez, ematen duenez.
Musua: Norbait edo zerbait ezpainez ukitzea.
Landa: Kanpo, at.
ARIKETAK (155. or.)
2. HEGAZKINA: erreaktorea, hegala, eraso-aleroia,
lurreratze-trena, aire-balazta, segurtasun-uhala.
TRENA: ohe-bagoia, zama-bagoia, bagoi krokagailua, bidaiari-bagoia, jantoki-bagoia.
ITSASONTZIA: branka, popa, aingura, lema, larrialdiko txalupa.
AUTOA: kapota, haizetako garbigailua, kolpeleungailua, bolantea, haizetakoa, segurtasunuhala.

102

3. Hiztegiaren laguntzaz egiteko ariketa. Ibilgailu hitzak hartzen ditu baloi aerostatikoa, espazio-suziria eta atoiontzia hitzen esanahiak, horiek guztiak
ibilgailuak baitira.
ARIKETAK (156. or.)
4.

Kostaldea: kosta +aldea.


Ibaiadarra: ibai +adarra.
Itsasertza: itsaso +ertza.
Aireportua: aire +portua.
Airebusa: aire +busa.
Belaontzia: bela +ontzia.
Autoeskola: auto +eskola.
Trenbidea: tren +bidea.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:20

Pgina 103

7. UNITATEA
ren; baina han ez zuten haien berririk. Arratsalde
aldera etxera heldu ziren, neka-neka eginda. Hiriko erietxe guztietara deitzeko zorian geundela, txirrinak jo zuen, eta hara non agertzen diren biak.
Azken orduan, txartelak aldatu eta trenez etortzea
erabaki zuten.

5. Atzo goizean gurasoak aireportura joan ziren aitona-amonen bila. Itxarongelan egon ziren, hegaldia
heldu berri zela entzun zuten arte. Orduan, atera
hurbildu ziren noiz irtengo zain. Lehenik, ikasbidaian joandako neska-mutil talde bat irten zen.
Geroago, kirolzale talde bat bandera zuri-urdin /
zuri-gorri eta guzti. Ondoren, hiruzpalau turista ingeles, eta azkenik, tripulazioa. Besterik ez. Gurasoak, oso kezkaturik, argibide-bulegora abiatu zi-

Gomendioak
Marratxoz idatzi beharreko hitzak (157. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Ondoko hitz elkartu hauek marratxoz idatzi behar dira:
a) Bikoiztapen indargarriak (gorri-gorri).
b) Hitzaren bi osagaiek atzizki berbera dutenean (apurka-apurka).
c) Nolabaiteko aldaketa fonetikoa izan duten bikoiztapenak (zehatz-mehatz).
d) Hitz bikoteak (seme-alabak).
e) Leku-izen elkartu batzuk (Ezkio-Itsaso)

Lexikoaren atalean ikusitakoaren arabera, euskaraz hitz elkartuak idazteko modu bat baino
gehiago dago: hitz elkartu batzuk elkarrekin idazten dira, beste batzuk bereiz idazten dira eta
beste batzuk, azkenik, marratxoa tartean dutela. Marrarekin nahiz marrarik gabe idatz
daitekeen hitzen multzoa ez dugu aztertuko hemen, nork bere bidea hartuko du arlo
horretan. Honakoan ezinbestean marrarekin idatzi beharreko hitzen zerrenda aurkeztuko
dugu, Euskaltzaindiak horri buruz emandako gomendio eta arauetan oinarrituz.

ERANTZUNAK
ARIKETAK (157. or.)
1.

Neba-arrebak.
Jaun-andreak.
Izen-deiturak.
Joan-etorriak.
Gazi-gezak.
Neska-mutilak.
Sartu-irtenak.

2.

Handi-mandi.
Banan-banan.
Poliki-poliki.
Bihotz-bihotzetik.
Labur-laburra.

3. Zubi luze-luzea.
Alkandora zuri-gorria.
Animalia motel-motela.
Adi-adi entzun.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

103

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0094-0105.qxd

835026 _ 0094-0105.qxd

27/7/07

13:20

Pgina 104

Literatura
Ahozko ipuin motak
Lehoia eta olagizonak (158.-161. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Mitoak kristautasunaren aurreko elementu erlijiosoak dauzkaten ahozko ipuinak dira. Unibertsoa eta
hasierako izakien bizimodua azaltzen dute. Gizakiaren eta naturaren arteko harremana azaltzeko modua
dira.
Elezaharretan elementu erlijiosak aurki ditzakegu. Munduaren sorrera bukatu ondorengo gertakariak
kontatzen dituzte.
Ipuin miragarrietan pertsonaia eta objektu magikoak azaltzen dira. Aditu askok uste dute gizarte
primitiboetako iniziazio-errituak islatzen dituztela.
Ohitura-ipuinak nekazarien egunero ohiturak azaltzen dituztenak dira.
Animalia-ipuinetan pertsonaia nagusiak animaliak izaten dira, baina pertsonen ezaugarriak dituzte.
Animalia bakoitzak ezaugarri bat irudikatu ohi du.
Txisteak garai berrietara errazen moldatzen diren ipuinak dira.
Ipuin erritmikoak erritmoa daukaten ipuinak dira. Erritmoa lortzeko, hitzak eta esaldiak errepikatzen dira
eta onomatopeiak ere azaltzen dira. Zerikusi handia dute ipuin hauek ahozko poesiarekin.

Ahozko ipuinekin jarraituz, nolabaiteko sailkapena eskaintzen dugu ikastunitate honetan.


Ikasleak haien berezitasunez hobeto jabetzeko, ikasgelan mota bakoitzeko ipuin bana
irakurtzea eta azaletik aztertzea komeniko litzateke. Hona hemen zenbait ideia:
1. Mitoak: Euskaraz orrialdean aipatzen diren pertsonaia mitologikoei buruzko ipuin mordoa
daude eta oso ezagunak dira. Gauza bera gertatzen da Greziako eta Erromako ipuin
mitologiko klasikoekin; baina kultura guztietan daude jainko eta heroiei buruzko ipuinak.
Oso politak eta aproposak izan daitezke kultura ezezagunen munduaren sorrerari buruzko
ipuinak, ikasgelan irakurtzeko.
2. Elezaharrak: Euskal Herriko ipuin zahar askotan ageri dira kristautasunaren elementuak
eta euskaldunen erlijio zaharrarenak nahasian, hala nola, Arrastango jentilarriaren
ipuinean. Horrelako ipuin gehiago ere badaude, sorginen edo lamien desgerpenari
buruzkoak kasu. Bestalde, elezaharren multzo honetan sartuko lirateke kondaira
historikoak ere.
3. Elementu magikoak euskal herri-ipuinetan ere agertzen dira, baina beste lekuetako
ipuinak ikusteko asmoz, Grimm anaien, Perraulten edo Hans Christian Andersenen
antologietara jo dezakezue, besteak beste.
4. Ohitura-ipuinak: horrelakaok lirateke, esaterako, aurreko unitatean ikusitako Arrietako
mandazainaren ipuina, lanbide zaharrekin lotutakoak eta Pernando Amezketarrarenak.
5. Animalia-ipuin ezagunenak alegiak dira.
6. Txisteak aztertzeko, eskatu ikasleei zenbait kontatzeko ikasgelan eta aukeratu balio
unibertsala eta atenporala dutenak
7. Ipuin erritmikoak: Erdi kantuz ematen diren ipuinak lirateke horrelakoak, 160. orrian ageri
dena eta antzekoak.
Ariketak egiten amaitutakoan, aztertu literatura atalean ageri diren ipuin biak eta eztabaidatu
zein motatakoa den bakoitza. Horretarako erreparatu haien ezaugarriei.

104

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:20

Pgina 105

7. UNITATEA
ERANTZUNAK
ARIKETAK (158. or.)
1. Gizonen beldur izan beharra zeukala, amak esan
bezala.

4. Txisteak garai berrietara erraz moldatzen direla,


berdin balio dutela duela 100 urte eta gaur egun
gertatzen diren gauzak azaltzeko.

2. Hitz egin ahal dute, gizakiek bezala.

5. Erantzun askea.

3. Erantzun askea.

6. Adibidez:

ARIKETAK (161. or.)


1. Mitoek unibertsoaren sorrera eta hasierako gizakien
bizimodua nolakoak izan ziren kontatzen dute.
2. Ipuin miragarriek gizarte primitiboetako iniziazioerrituak, nerabezarotik helduarora igarotzeko prozesua kasu, islatzen dituzte.

Gauerdiko ihintzez bizi ziren lurrak: aspaldi-aspaldiko garaian gertatua dela azaltzeko.
Ernaga ernega dadila: Ernaga mendian daudenei zuzenduta, ernegatzeko edo haserretzeko
adieraziz.
7. Erantzun askea.

3. Ohitura-ipuinek nekazarien eguneroko ohiturak


azaltzen dituzte.

Gaitasunak aztergai
ERANTZUNAK
ARIKETAK (162. or.)

ARIKETAK (163. or.)

1. Gure gurasoek elkarrekin afaltzen dute asteburuetan.


Leku honetatik ezin izango zara irten.
Mutil horiek ez ditut inoiz ikusi.
Auzokoaren txakurrak beti egiten dit zaunka.

1. Kutsidazu bidea, Ixabel nobelarena.


Bere maitearekin elkartzeko.

2. Itsasontzi baten Euskal Herritik kanpora naramate.


Neba-arreba guztiak bildu ginen.
Ondo-ondoan eduki zuen Iribar eta ez zen konturatu.
Laster helduko gara Gernika-Lumora.
3. Mitoak: munduaren sorrera.
Elezaharrak: mundua sortu ondorengo gertaerak.
Ipuin miragarriak: izaki fantastikoak.
Txisteak: moldagarrienak.
Ipuin erritmikoak: erritmoa.
Animalia-ipuinak: gizakien ezaugarriak.
Ohitura-ipuinak: nekazarien eguneroko ohiturak.

Gehiegikerian eta hizkuntzaren erabileran.


Irakurtzen den bezain laster ahazten den horietakoa.
Ez, ez zaio ona iruditu.
Ez du ia argumenturik, egoera absurdoen segida
baino ez da, umorea ez da hain fina
2. Erantzun askea.
3. Entzumen-ariketa.
4. Gero eta arruntagoa da sakelako telefonoz kalean hitz egitea. Gezurra.
Juan Ramonen emazteak jardunaldi luzea dauka. Egia.
Sabin ez dago batere ados Juan Ramonek esandakoarekin. Egia.
Edurneren ustez, tiradera batera bota beharko lirateke sakelako telefono guztiak. Egia.
5. Erantzun askea.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

105

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0094-0105.qxd

835026 _ 0106-0117.qxd

27/7/07

13:35

Pgina 106

Bidean lagun

HELBURUAK
KOMUNIKAZIOA

HIZKUNTZA

Jarraibide-testuek zer-nolako ezaugarriak dituzten


ikastea eta lantzea.
Orientabideak idatziz ematea eta deskribapenak
egitea.
Inguruko hizkuntzek euskaran eta euskarak inguruko
hizkuntzetan izandako eragina aztertzea.

Zenbatzaileak aztertzea eta lantzea.


Monosemia eta polisemia aztertzea eta bereiztea.
Zenbakiak zuzen idaztea.
LITERATURA
Herri-antzerkiaren ezaugarriak aztertzea eta, horien
barruan, pastoralak lantzea.

EDUKIAK
KONTZEPTUAK

Jarraibideak.
Orientabideak.
Euskara Erdi-Aroan: inguruko hizkuntzen eragina eta eragina inguruko hizkuntzetan.
Zenbatzaileak: funtzioa eta motak.
Hitz monosemikoak eta hitz polisemikoak.
Zenbakien idazkera.
Herri-antzerkia: pastoralak.

PROZEDURAK
ETA
TREBETASUNAK

Testuak ulertzea, aztertzea eta haiei buruz hausnartzea.


Elkarrizketa tankerako testua entzutea eta ulertzea.
Jarraibideak ahoz eta idatziz ematea.
Orientabideak idatziz ematea.
Informazioa bilatzea, sailkatzea eta, antolatu ondoren, aditzera ematea.
Gramatikan landutako kontzeptuak ulertzea eta ariketak egitea.
Gaiarekin zerikusia duen lexikoa lantzea eta monosemia eta polisemia lantzea.
Zenbakiak zuzen idaztea.
Testu literarioak aztertzea, ulertzea eta lantzea.

JARRERAK

Idazketa komunikatzeko bide gisa baloratzea.


Geure hizkuntzarekin zerikusia duten gaiekiko eta geure kulturarekiko jakin-mina eta
interesa izatea.
Ingurumena zaintzeko ardura izatea.
Bai ahoz eta baita idatziz ere zuzen jarduteko ardura izatea.

BALIOEN HEZKUNTZA
INGURUMENHEZKUNTZA

106

Ikastunitate hasierako irakurgaiak bidea ematen du ingurumenari eta animaliei buruz


dugun jarreraz hausnartzeko. Entzumen-testuak, bestalde, mendira goazenean kontuan
izan beharreko jokabideei buruz gogoeta egiteko balio du. Mintzatu ikasleekin jokabide
horiei eta ingurumena ez kutsatzeko neurriei buruz.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:35

Pgina 107

8. UNITATEA
LANTZEN DIREN GAITASUNAK
1. HIZKUNTZA-KOMUNIKAZIORAKO GAITASUNA
A. Hizkuntza-gaitasuna
Gramatika-gaitasuna
Zenbatzaileen funtzioa aztertzea.
Zenbatzaile motak bereiztea eta lantzea.
Gaitasun lexiko-semantikoa
Giza harremanei eta barne-egoerei buruzko
lexikoa ezagutzea eta lantzea.
Monosemia eta polisemaia aztertzea eta
lantzea.
Zuzentasun-gaitasuna
Zenbakiak idatziz zuzen ematea.
B. Gaitasun pragmatikoa
Entzumen-gaitasuna
Testua entzutea eta bertako inguramenduaz
jabetu ez ezik, informazio garrantzitsuena
barneratzea.
Idazmen-gaitasuna
Emandakoen antzeko testu idatziak sortzea.

2. GIZARTE- ETA HIRITAR-GAITASUNA


Euskal hizkuntzaren eta Euskal Herriaren
historiaren berri izatea, gure egungo gizartea
ulertzeko.
3. KULTURA- ETA ARTE-GAITASUNA
Testu literarioak aztertzea eta haien
elementuak zein ezaugarri bereizgarriak
bilatzea eta lantzea.
4. GAITASUN DIGITALA ETA INFORMAZIOAREN
TRATAERARAKOA
Informazioa biltzea eta lantzea.
Informazioa erabilita, fitxak eta azalpenezko
zein beste edozein motatako testuak sortzea.
5. NORBERAREN AUTONOMIARAKO ETA
EKIMENERAKO GAITASUNA
Ahoz zein idatziz zuen jarduteko ardura izatea.
Ingurugiroarentzat mesedegarriak diren
jarrerak hartzea.
Geure hizkuntza eta geure kultura baloratzea.

EBALUAZIO-IRIZPIDEAK
Informazioa barneratzea eta zuzen ematea.
Ahoz zein idatziz testu zuzenak sortzea.
Jarraibideak modu ulergarri eta zuzenean emateko
gai izatea.
Orientabideak idatziz eta ahoz zuzen ematea.
Zenbatzaile motak bereiztea eta nola erabiltzen diren
jakitea.

Hitz monosemikoak eta polisemikoak bereiztea.


Zenbakiak idatziz zuzen ematea.
Testu literarioak aztertzea eta haien ezaugarrien berri
izatea.

IKASTUNITATEAREN ESKEMA
KOMUNIKAZIOA

HIZKUNTZA

Irakurmena: Erraldoi zintzoa.


Entzumena: Jarraibideak: Mendian ibiltzeko jarraibideak.
Idazmena: Orientabideak. Deskribapen-testua.
Euskara gizartean: Euskara Erdi Aroan.

Gramatika: Zenbatzaileak. Zenbatzaile motak.


Lexikoa: Kaixo, laguntxo! Barne-egoerak. Monosemia
eta polisemia.
Gomendioak: Zenbakien idazkera.

LITERATURA
Testuak: Pier Paul Berzaitz, Bereterretx pastorala.
Jean Luis Davant, Antso Handia pastorala.
Testuingurua: Herri-antzerkia: Pastoralak.
Testugileak: Junes Casenave-Harigile, Etxahun-Iruri, Pier
Paul Berzaitz, Jean Luis Davant.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

107

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0106-0117.qxd

835026 _ 0106-0117.qxd

27/7/07

13:35

Pgina 108

Komunikazioa
Irakurmena
Erraldoi zintzoa (164.-166. or.)
Hasierako irakurgai honetan San Bernart txakurrei buruzko informazioa ageri da, haien
historiari, ezaugarriei eta zereginari buruzkoa, hain zuzen ere.
Ezkerraldean ageri diren galderak testuari buruzkoak eta neska-mutilen esperientzia
pertsonalei buruzkoak dira. Irakurgaia girotzeko ez ezik, baliatu unea maskotak zaintzeko
arduraz mintzatzeko ikasleekin. Saiatu ahalik eta gehieneiei hizpidea ematen, batez ere
maskotaren bat dutenei, besteei nola zaintzen dituzten azaltzeko. Aztertu guztion artean
maskota duten ikaskideen jarrera egokia ote den etxean dituzten animaliekiko.
Irakurgaia irakurri ostean, saiatu gizakiontzat lagungarriak diren beste animalia batzuk
aipatzen. Animalia horiei buruz hitz egin ez ezik, hasierako irakurgai honen tankerako testuak
sortzea proposa dakieke ikasleei. Horretarako gizakioi laguntzen diguten animalia horietako
bat aukeratu, informazioa bilatu eta informazio hori irakurgaian antolatu den gisan antolatu
ostean, testua idatziko dute. Idazlanak ikasgelan irakur daitezke, modua izanez gero.

ERANTZUNAK
TESTUA ULERTU (166. or.)

TESTUA AZTERTU

1. Hiztegiaren laguntzaz egiteko ariketa.

5. Lehen zatiak aurreneko orrialdea (164) hartzen


du osorik; bigarren zatiak, berriz, bigarren
orrialdea (165).
Lehenengoan salbamenduaren kontakizuna ageri da. Bigarrenean, berriz, San Bernart txakurren
berri azaltzen da.
Atal nagusi horiek ondoko azpiatal edo atal txikiagoetan zati daitezke:
1.- Bernart Handiaren mendatearen deskribapena.
- Elurpean dagoen gizonaren salbamendua.
2.- San Bernart txakurraren historia.
-San Bernart txakurren ezaugarriak: a) itxura
b) izaera
Erantzun askea, aurreko eskeman oinarritua.

2. Amore eman: men egin, etsi.


Laprast egin: irrist egin, labaindu.
3. Bernart Handiaren mendatea Alpe mendietan
dago. Hotza da oso, elurra, izotza, ekaitzak, elurjausiak eta hotz ikaragarria besterik ez dago
bertan.
Bernart Handiaren igarobidean bizi ziren fraideak
hasi ziren txakurrak hazten. XVII. mendean izan
zen hori. Hasieran zaintzarako hazi zituzten txakurrak, geroago salbamendurako bereziki.
1800 urte inguruan hartu zuten osperik handiena, orduan lagundu baitzioten Napoleonen armadari Alpeetan zehar onik igarotzen.
Oso txakur indartsuak direlako, elur-ekaitzetan
gau eta egun ibil daitezke nekatu gabe, elurpean hiru metrora topa ditzakete pertsonak, kilometro batzuetara dagoen gizakia ere usain dezakete eta bisutsak eta elur-jausiak aldez
aurretik igartzeko gauza dira.

HAUSNARTU ETA AZALDU


6. Erantzun askea.

4. A-3 / B-2 / C-4 / D-1. Txakurrak lehenik eta behin


usnaka aritzen dira, elurpean dagoen pertsonaren
arrastoa aurkitu nahian, ondoren harengana joaten dira, zuloa egiten dute dagoen tokian eta, azkenik, elurpetik ateratzen dute.

108

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:35

Pgina 109

8. UNITATEA
Entzumena
Mendian ibiltzeko jarraibideak (167. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Jarraibide-testuen helburua zer egin behar den eta nola egin behar den azaltzea da. Horretarako era
ordenatuan, argi eta koherentziaz eman behar dugu informazioa.

Hasteko, entzun elkarrizketa tankerako testua behin baino gehiagotan, ikasleek bertan
esaten dena ulertzeko eta barneratzeko modua izan dezaten.
Bigarren ikastunitate honetan jarraibide-testuak landuko dira. Entzumen-testuan mendira
goazenean kontuan hartu beharreko jarraibideak eta arazoei aurre egitekoak entzungo
dituzte ikasleek.
Testuan aipatzen diren jarraibideak norbere segurtasunari dagozkionak dira batik bat.
Mintzatu horiei buruz ikasleekin, galdetu beste araurik edo kontuan hartzea komeni ote den
eta, azkenik, hitz egin mendira goazenean ingurumena zaintzeko kontuan hartu beharko
genituzkeen neurriei buruz: surik ez egin, zakarrak lurrera ez bota, landareak ez hondatu
Egin testuak jarraibide horiek aintzat hartuz.

ERANTZUNAK
ENTZUNDAKOA ULERTU (167. or.)

TESTUA SORTU

1. Testuan hauek aipatu dira: ziztada, hezur apurtua


eta odoljarioa.

4. Sukaldeko errezeta da jarraibide-testua. Bertan


jakiren bat nola prestatzen den azaltzen da, hots,
zer egin behar den eta nola egiten den.

2. Irakaslea, ikasleak eta Gorago mendi-elkarteko


arduraduna.
Arriskurik ez hartzea.

5. Erantzun askea.

Telefonoa aldean eramatea edo, bestela, etxekoei nora eta nondik joango garen esatea.
Gauza gutxi eta pisurik ez dutenak, hala nola,
loturak, esparatrapua, ur oxigenatua, lotura
itsaskorrak, iodoa, artaziak, matxardak eta sendagai arruntak (ez da beharrezkoa ikasleek
guztiak aipatzea, batzuk aipatzea nahikoa da).
Eztena atera, gunea xaboiz igurtzi eta alkoholetan bustitako konpresa hotza jarri.
3. Gazak pilatu, gainean objektu gogor eta laua jarri,
hala nola pizgailua edo iparorratza, hori dena zauriaren gainean jarri eta, azkenik, zauriaren gainean indar handiz lotura egin.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

109

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0106-0117.qxd

835026 _ 0106-0117.qxd

27/7/07

13:35

Pgina 110

Idazmena
Hau eromena! (168.-169. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Orientabideak ematerakoan, informazioak argia eta zehatza izan behar du, eta ordenaturik eman behar da,
hurrenkera batean eta denboran jauzirik egin gabe.
Hasteko, irakurri arreta handiz 168. orrialdean ageri diren orientabideak, azaldu ikasleei
kontu-kontuan hartu behar dituztela planoa marraztu ahal izateko.
Hitz egin ikasleekin Itxarok Amagoiari ematen dizkion orientabideei buruz. Galdetu argiak eta
zehatzak iruditzen ote zaizkien eta zerbait sobera edo faltan nabaritzen ote duten. Azkenik,
eskatu informazioa ahalik eta modu laburrenean ematen saiatzeko. Jarduera hau egitea
lagungarria izan daiteke ikasleentzat, etxetik ikastolara joateko ibilbidea azaldu behar
dutenerako.
Orientabideak edo ematen dituzten testu gehiago aztertu nahi izanez gero, proposatu ikasleei
mendi-ibilbideren baten berri ematen duten testuak bilatzea (liburuetan, interneten,
prentsa-artikuluetan). Testuak bilatu ez ezik, herri inguruko mendi bateko ibilbidea idatziz
jartzea ere proposa dakieke, ikusitako testuetan oinarrituta.
Lan-tekniketan deskribapen-testua eta eskema lantzen dira. Gaia jorratzen jarraitzeko,
proposatu ikasleei San Bernart txakurraren fitxa egitea. Aurreneko orrialdean proposatutako
jarduera egin bada, hau da, pertsonentzat lagungarriak diren animaliei buruzko testua idatzi
bada, fitxa kasuan kasuko animaliari buruz ere egin daiteke.

ERANTZUNAK
ARIKETAK (168. or.)

Bizilekua: Europako, Asiako eta Ipar Amerikako


basoak.
Elikadura: beste animalia batzuk hil eta jaten
ditu, oreinak, erbiak eta abar.

1. Erantzun askea.
ARIKETAK (169. or.)
2. Erantzun askea.
LAN-TEKNIKAK
1. Gaia: Otsoa.

110

Ezaugarriak:
Animalia mota: ugaztuna, haragijalea.
Neurriak: 1,65 metro luzeran, 85 cm altueran.
Itxura: ile arre edo beltza, belarri tenteak, mutur
luzea eta letagin zorrotzak.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:35

Pgina 111

8. UNITATEA
Euskara gizartean
Hizkuntza estandarte (170.-171. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Inguruko hizkuntzek eragina izan zuten euskaran, baina euskarak ere eragina izan zuen inguruko
hizkuntza erromantzeetan.
Erdi Aroan euskaraz idatzi ziren lehen esaldiak XI. mendekoak dira. Esaldi horiek gaztelaniaz idatzitako
lehengoekin batera aurkitu dira Errioxako Donemiliaga Kukula herrian. Glosa horiei Donemiliagako glosak
deritze. Filologoek ez dute jakin bi esaldi horien esanahia ematen.

Lehenik eta behin irakurri atari gisako testua eta erantzun ahoz behean ageri diren galderei.
Galdera horiek eta teoriarekin tartekaturik ageri diren antzeko beste zenbait oso aproposak
dira ikasgelan gaiari buruzko eztabaidak eragiteko.
Eztabaidak direla-eta, animatu ikasleak bertan aipatutako iritziak baieztatu edo ukatzen
duten informazioa bilatzera eta erkatzera. Era berean, ziurtatu informazioa modu zuzen eta
arrazoituan aditzera ematen dutela.
Erdi Aroan erromesaldiak ohikoak ziren eta Donejakuerakoa lehen mailakoa zen,
Erromakoarekin eta Jerusalemgoarekin batera. Donejakue Bideak XI. mendean ezagutu zuen
bere loraldia. Aymeric Picaud erromesak deskribatu bezala, gaur egungo Frantzia
zeharkatzen zuten lau bide nagusi zeuden, Europa aldetik zetozen bide-adar ugari bilduz
eta bide-sare zabala osatuz. Bide horiek bat egiten zuten Nafarroa Behereko Izuran eta
Iba
etatik barrena Pririnioak zeharkatzen zituen bide nagusi bat osatzen zuten, bide
frantsesa izenekoa. Bide hori Nafarroa Garaian sartzen zen, Iru
earako norabidea hartuta,
handik, Arabako lurrak zeharkatu ondoren, Gaztela eta Leon igaro eta Galiziara heltzeko.
Baina bazegoen beste bide bat ere, Euskal Herria kostaldetik zeharkatzen zuena, Baionatik
Bilbora, eta kostaldean aurrera eginez, Santiagoraino heltzen zena. Kostaldeko bide
bihurgunetsua eta malkartsua, zen eta ez zen oso erosoa bidaiarientzat, horregatik,
musulmanen meatxua gainditu zenez geroztik, erromes gehienek beste bidea erabiltzen
zuten.
Gaur egun ere lehengo leku beretatik pasatzen da Donejakue Bidea eta seinalatuta dago
santuaren maskorra irudikatzen duen zeinuarekin. Bide zahar asko galdu egin dira, baina
gaur egun bada bide zahar ahaztuak berreskuratzeko joera, gaurko errepide nagusietatik
aldentzen saiatzeko asmoz.

ERANTZUNAK
ARIKETAK (171. or.)
1. Latinetik eratorritako hizkuntzak dira erromantzeak, latina jatorri dutenak.
2. Adibidez: galegoa, katalana, espainiera, portugesa, frantsesa, italiera eta errumaniera, besteak
beste.

4. Gaztelania euskaraz hitz egiten zen lurraldean


sortu zen eta, horregatik, gaztelaniak euskararen
bost bokalak hartu zituen, latinaren hamar bokalen ordez.
5. Glosa ohar argigarria da, testu baten ondoan jartzen den azalpen modukoa.

3. Erantzun askea.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

111

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0106-0117.qxd

835026 _ 0106-0117.qxd

27/7/07

13:35

Pgina 112

Hizkuntza
Gramatika
Zenbat zenbaki! (172.-175. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Zenbatzaileak determinatzaileak dira eta kopurua edo kantitatea adierazten dute. Honako zenbatzaile mota
hauek daude:
a) Zenbatzaile zehaztuak. Kopuru zehatza adierazten dute. Mugatzailearekin edo mugatzailerik gabe ager
daitezke. Zenbatzaile zehaztuen artean mota hauek bereizten dira: kardinalak, ordinalak, zatikiak,
ehunekoak eta banatzaileak.
b) Zenbatzaile zehaztugabeak. Ez dute kopuru edo kantitatze zehatzik adierazten eta ez dute mugatzailerik
hartzen.
c) Zenbatzaile orokorrak. Osotasuna adierazten dute. Zenbatzaile orokorrek mugatzailea hartzen dute.

Ikastunitate honetan, aurrekoan bezalaxe, determinatzaileen erabilera lantzen jarraituko


dugu. Mugatzaileak aztertu ondoren, zenbaitzaileak aztertuko ditugu honakoan.
Hasteko, irakurri orrialdearen goiko aldean azaltzen den testua, erreparatu ongi
zenbatzaileen funtzioari, hausnartu eta erantzun azpiko bi galderei. Zenbaitzaile mota
desberdinak daudela eta bakoitzak adiera berezia duela ohartzea edo berrikustea da galdera
horien helburua.
Zenbatzaileak direla-eta, ikasleak zenbakiak ongi idazteko gauza direla ziurtatzea komeni da.
Zenbakiak gomendioen atalean jorratuko dira sakon, bertan azalduko delarik Euskaltzaindiak
zenbakien idazkerari buruz emandako araua.
Ziurtatu, halaber, ehunekoak adierazteko eta deklinatzeko eragozpenik ez dutela ikasleek,
eta zenbaitek eragozpenak dituela somatuz gero, landu ikasgelan.
Zenbatzaileak batzuetan balio enfatikoarekin lantzen dira, Bi, bost, zazpi, hamaika eta mila
zenbatzaileak, esaterako, esapide askotan erabiltzen dira, hala nola, bereak eta bi
esan/entzun nizkion, bost axola niri, hamaika aldiz gertatu zait hori, mila esker, zazpi ahalak
egin dituzte Astirik izanez gero, galdetu ikasleei esapide horiek ezagutzen eta erabiltzen ote
dituzten eta eskatu haien esanahia argitzeko.
Ikastunitate honetan zenbatzaile zehaztugabeen sailean gutxi batzuk baino ez dira aipatzen.
Hona hemen zerrenda luzeagoa, haien erabilera lantzeko ikasgelan: batzuk, gutxi, anitz,
ugari, hainbat, dezente, nahikoa, pilo bat, makina bat, mordoa, apur bat, pixka bat, pare
bat
Determinatzaile mota guztiak ikusi direnez jadanik, agian berrikusketa gisako ariketatxo bat
egitea komeniko litzateke une honetan. Horretarako aukeratu testu laburren bat (esate
baterako Erraldoi zintzoa irakurgaiko salbamenduaren pasartea, 164. orrialdean) eta esan
ikasleei bertan determinatzaileak azapimarratzeko: artikuluak, erakusleak eta baita
zenbatzaileak ere. Azkenik, eskatu aurkitutako zenbatzaileak motaren erabera sailkatzeko.

112

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

31/7/07

14:18

Pgina 113

8. UNITATEA
ERANTZUNAK
ARIKETAK (173. or.)

ARIKETAK (175. or.)

1. Inkestaren arabera DBHko lehenengo (ordinala) mailako ikasleen ehuneko laurogeita hamarrek (ehunekoa) erabiltzen dute ordenagailua.
Hogei (kardinala) parte-hartzaileetatik bigarren
(ordinala) gelditu da nire izeba. Ez da makala!
Berrogeita bosgarren (ordinala) solairura heltzeko bi (kardinala) igogailu erabili behar izan
genituen.
Irabazten duen taldeko kide bakoitzak diruaren
seirena (zatikia) eta hiruna (banatzailea) gazta
eramango ditu.
Hiru (kardinala) ordu-laurden (zatikia) behar
izan genituen bederatzigarren (ordinala) ariketa
ondo egiteko.

5. Nire bizitzan makina bat urdaiazpiko gozo jan


dut.
Hotz dadin, ur hotz apur bat bota beharko diozu.
Esnegain gozo asko hartzen dut nik gosarian.
Egunean bi litro ur edatea komeni dela diote medikuek.
Hamargarren solairuan bizitzeak beldurra emango lidake.
Konturatu ginenerako, tarta osoa janda zuen.

2. Lau lagunekin hitz egin nuen atzo.


Atzo bi emakumeri apurtu zitzaien aterkia.
Lau txakur ikusi nituen kalean eta laurak eraman
nituen etxera.
Taldeko hiruri atera zieten txartel horia.
Ikasgelako bostek apurtu dute hanka.
3. Katuak bost kume egin ditu: zenbatzailea mugatzailerik gabe ageri da; katuak egindako kume
kopurua aditzera ematen zaigu.
Bost kumeak marradunak dira: zenbatzailea
eta artikula ageri dir, bi-biak; bost kume horiek
nolakoak diren azaltzen zaigu.
4. KARDINALAK: lau, hamabost, berrehun eta
sei, mila.
ORDINALAK: laugarren, hamabosgarren, berrehun eta seigarren, milagarren.
ZATIKIAK: laurden, hamabosten, berrehun eta
seiren, milaren.
EHUNEKOAK: ehuneko lau, ehuneko hamabost, ehuneko berrehun eta sei, ehuneko mila.
BANATZAILEAK: launa, hamabosna, berrehun
eta seina, mila bana.

6. Herriko jaietan aurten ideia aparta izan dute; izan


ere, barraskilo-lasterketa bat antolatu dute bertakoentzat. Iragartzeko kartela atera eta berehala
hasi ziren guztiak barraskilo bila mendian gora eta
behera. Edonon agertzen ziren sare eta makila
bana eskuetan zutela. Gainera, garai ona izan zen
euri asko egin zuen-eta. Barraskiloa aukeratutakoan, lasterketan lehiatzeko prestatu behar zuten;
fruitu-dendetatik hainbat uraza desagertu ziren.
Egunero entrenatzen zituzten gogor. Azkenik, heldu zen lasterketa-eguna eta denok geunden han
bilduta, ikusmin handia sortua baitzen. Lasterka
hasi eta hirugarren bihurgunera heldutakoan bertan behera utzi behar izan zuten, lehenengo barraskiloak laprast egin eta izugarrizko istripua eragin baitzuen.
7. Ur guztia edan zuen Mikelek heldu zenean.
Denek egin zuten txalo kontzertua bukatutakoan.
Ikasle guztiei gustatzen zaie oporrak izatea.
Anaia-arrebak oro ongi moldatu behar dira elkarrekin.
Atzo arratsalde osoa eman zuen Iraidek sokasaltoan.
Herriko arratoi guztiak eraman zituen txirulariak.
Ume orori gustatzen zaizkio gozokiak.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

113

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0106-0117.qxd

835026 _ 0106-0117.qxd

27/7/07

13:35

Pgina 114

Lexikoa
Kaixo, laguntxo! (176.-178. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Hitz monosemikoak adiera bakarra duten hitzak dira.
Hitz polisemikoak adiera bat baino gehiago duten hitzak dira.

Ikastunitate honetan, gizakien arteko harremanei eta gaogo-aldarte zein sentipenei buruzko
lexikoa lantzeko ariketez gain, monosemia eta, batez ere, polisemia jorratzeko ariketak ere
ageri dira.
Hitz polisemikoak eta monosemikoak areago lantzeko, jo 176. orrialdeko irakurgaira, Kaixo,
laguntxo! izenekora, eta azpimarratu bertan ageri diren hitz polisemikoak eta azaldu haien
adierak (adibidez: agur, bitxi, lagun, maila).

ERANTZUNAK
ARIKETAK (176. or.)
1.

Laguntasuna - adiskidetasuna.
Leialtasuna - fideltasuna.
Samurtasuna - eztitasuna.
Poztasuna - alaitasuna.
Zintzotasuna - prestutasuna.
Gardentasuna - argitasuna.
Elkartasuna - anaitasuna.
Xalotasuna - naturaltasuna.

2. Ainhoarekin dudan adiskidetasuna ez nuke sekula galdu nahi.


Neska horren gardentasuna itzela da. Ez du
inoiz ezer ezkutazen.
Ikustekoa da horren alaitasuna. Beti ibiltzen da
kanta-kantari.
Mirariren eztitasunak harriak ere leunduko lituzke.
Elkartasuna dohain ederra da, gizaki guztiok batzen baikaitu.
Mirestekoa da batzuen poztasuna, beti jendartean
eta beti umore onean.
Harritu egiten nau Mikelen zintzotasunak, ez du
egundo gezurrik esan eta.
Txakurren leialtasuna eredugarri dugu. Ez lukete
inolaz ere jabea traizionatuko.
ARIKETAK (177. or.)

TXARRAK: haserre, ernegatuta, estu eta larri,


mespretxuka, izuturik, beldurrak airean, arnasestuka, urduri, triste, penaturik, muzinka.
NEUTROAK: pentsakor, hasperenka, hausnarka.
-RIK/-TA: izuturik, pozik, penaturik, ernegatuta.
-KA: mespretxuka, alagaraka, arnasestuka,
hasperenka, hausnarka, muzinka.
HITZ BAT BAINO GEHIAGO: barrez itota, estu
eta larri, beldurrak airean, pozaren pozez, atsegin betean.
BESTELAKOAK: haserre, pentsakor, urduri,
triste, alai.
SINONIMOAK: pozik - alai / estu eta larri - urduri / penaturik -triste / beldurrak airean - izuturik / ernegatuta - haserre / algaraka - barrez itota / arnasestuka - hasperenka / atsegin betean pozaren pozez / mespretxuka - muzinka / pentsakor - hausnarka.
4. Adibidez:
Pozik.
Urduri.
Haserre.
Pozaren pozez. Triste.
Beldurrak airean.
Arnasestuka.
Pentsakor hausnarka egotea.

3. ONAK: barrez itota, alai, alagaraka, pozik, pozaren pozez, atsegin betean.

114

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:35

Pgina 115

8. UNITATEA
ARIKETAK (178. or.)
5. Buru hitzari ez dagokion adiera: e) Uzta biltzeko
eta belarra ebakitzeko tresna.
6. Bart zazpigarren bururaino irakurri nuen. g)
Bazuen artalde bat zazpi mila burukoa. i)
Hasieran ez zuen ematen, baina buru argia du.
b)
Ez dut inoiz ikusi baratxuri-buru hori bezain handirik. h)

Gorputza txikia zuen, eta burua, berriz handihandia. a)


Urte asko eman zituen, taldeko burua izateraino
iritsi arte. f)
Mahaiaren buruan zeudenak harriturik geratu
ziren hura ikusita. d)
7. Erantzun askea.

Gomendioak
Zenbakien idazkera (179. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Ordinalak idazteko -garren atzizkia erabiltzen da. Zifraz idatzitako zenbaki baten ondoren puntua (.) jarrita
egiten da ordinala eta puntua -garren irakurtzen da.
Ikastunitate honetan, gramatika atalean ikusitakoarekin uztarturik, Euskaltzaindiak zenbakien
idazkerari buruz emandako araua ikusiko dugu. Praktikotasuna dela bide, ez ditugu
ekialdeko formak sartu, hemen ageri direnak ikasleentzat ezagunagoak izango zirelakoan
edo. Hala ere, forma horiek ezagutaraztea edo aipatzea komeniko litzateke, aurkezturikoak
bezain onargarriak baitira. Hona hemen:
Bost - bortz (hamabosrtz, hogeitabortz, bortzehun)
Hirurogei - Hiruretan hogei
Laurogei - lauretan hogei
Laurogeita hamar - Lauretan hogeita hamar.

ERANTZUNAK
ARIKETAK (179. or.)

2. Ahoz egiteko ariketa.

1. Bostehun eta hogeita hamairu.


Mila seiehun eta sei.
Berrehun eta hogeita hamazazpi mila bederatziehun eta laurogeita bat.
Bederatziehun eta bi mila ehun eta laurogeita
zazpi.
Hamabi milioi, zortziehun eta berrogeita bi mila
eta berrogeita hamasei.
Laurehun eta bost milioi, seiehun eta hirurogeita hamazortzi mila, hirurehun eta hamabi.
Bi mila milioi / Bi miliar eta sei.

3. Lehen, bigarren, hirugarren, laugarren, bosgarren, seigarren, zazpigarren, zortzigarren, bederatzigarren, hamargarren.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

115

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0106-0117.qxd

835026 _ 0106-0117.qxd

27/7/07

13:35

Pgina 116

Literatura
Herri-antzerkia: pastoralak
Lehen peredika (180.-183. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Pastorala Zuberoako herri-antzerkia da eta Erdi Aroan eta Errenazimentuan antzezten ziren erlijio-misterio
zaharretan du jatorria.
Pastoralak neurtitzez idatzita daude eta oso luzeak dira. Bertsoak kantatu egiten dira eta musika
tartekatzen da obran zehar.
Bi gai nagusi daude pastoraletan: santuen eta Bibliako pertsonaien bizitzak eta historiako pertsonaien
bizitzak.
Bi pertsonaia talde daude pastoraletan: onak (kristauak, aingeruak, artzainak) eta gaiztoak (turkoak,
deabruak). Pertsonaiek, izaeraren arabera, beren lekua dute eszenatokian eta ate desberdinetatik
ateratzen dira bertara.
Pastoralek egitura hau dute: lehen predikuarekin hasten dira (antzezlanaren gaiaren berri ematen da
bertan), ondoren, heroiaren bizitza kontatzen da. Azken predikuarekin amaitzen dira (eskerrak emateko
bertsoak).

Zuberoako herri-antzerkiari eskainitako atal honetan, Bereterretx pastoralaren lehen predikua


aukeratu dugu atariko irakurgai gisa. Pastoral hau Bereterretxeren kantorean oinarrituta
dago, banderizoen gaia jorratzen duen Erdi Aroko euskal gudu kantarik ezagunenean. Bertan
kontatzen da nola Beaumont-eko Konde Luisen soldaduek Bereterretxe agaramontarraren
etxea setiatu zuten eta Bereterretxe gaztea saldukeriaz hil zuten. Erromantze osoa aztertu
nahi izanez gero, ondoko webgunean aurkituko duzue: www.basq
uepoetry.net.
Orrialdeotan aipatzen diren egileak direla-eta (Junes Casenave-Harigile, Etxahun-Iruri, Pier
Paul Berzaitz eta Jean Luis Davant), haiei buruzko informazioa bilatzea eta informazio hori
fitxetan edo biltzea ere komeni da, ikasleek ongi ezagutzeko. Datu biografikoak eta haien
lanen berri biltzeaz gain, interesgarria izan daiteke haien pastoralen baten edo besteren
atalen bat eskuratzea, modurik izanez gero, ikasgelan aztertu ahal izateko.
Pastoralak antzezlan luzeak dira; ETBn pastoralen bat eman dutenean, beti atalka edo zatika
eman dute bizpahiru emanalditan. Hori dela-eta, ez da erraza izango ikasleekin batera
pastoralik ikusteko paradarik izatea. Nolanahi ere, Euskal Herrian han-hemen antzezten
diren pastoralei buruzko informazioa bilatzea proposa dakieke neska-mutilei, egin ere
oraindik egiten direla jabetzeko.

ERANTZUNAK
ARIKETAK (180. or.)

ARIKETAK (183. or.)

1. Erantzun askea.

1. Pastoralak neurtitzetan idatziak daude eta kantatu


egiten dira. Oso antzerki luzeak dira, guztira egun
osoa iraun dezakete.

2. Berreterretx agaramontarren alde zegoen.


Haien alde egin zuen hobeto tratatzen zutelako
jende xehea.

116

2. Pertsonaiak bi taldetan zatitzen dira. Talde batean


zintzoak daude, onak: kristauak, aingeruak eta

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:35

Pgina 117

8. UNITATEA
artzainak. Beste taldean pertsonaia gaiztoak daude: turkoak eta deabruak.
3. Hasieran gizonek soilik antzezten zituzten, haiek
egiten zuten emakumeen rola ere. Ondoren, mutilek bakarrik edo neskek bakarrik antzezten zituzten; baina gaur egun, gizon-emakumeek elkarrekin antzezten dituzte.

4. Adibidez: gai aldetik orain euskal gaiak erabiltzen


dira pastoraletarako, eta antzezleen aldetik gaur
egun gizon-emakumeek antzezten dituzte.
5. Erantzun askea.
6. Erantzun askea.

Gaitasunak aztergai
ERANTZUNAK
ARIKETAK (184. or.)

ARIKETAK (185. or.)

1. Galdetu arduradunetako bati.


Mutilek orok dakite hori.
Zenbait pertsonarekin ez dago zereginik.

1. 1. Bilbora autopistatik sartzeko erdialdea


2. Behin Bilbora sartuta, udaletxerantz.
3. Hurtado Ametzaga kalea zeharkatu ondoren,
4. Plaza horretako aurreko kaletik
5. Laster ikusiko duzu museoa;

2. Bostehun eta bost mila zortziehun eta hogeita


hamahiru.
200.000.406
Milioi bat eta bat.
11.660
3.

Kontsumitzailea: monosemikoa.
Koska: polisemikoa.
Autoa: monosemikoa
Hanka: polisemikoa.
Iragan: polisemikoa.
Poza: monosemikoa.

4. Pastoralek herri-antzerkian dute jatorria. Gezurra.


Zuberoako lehen lekukotasunak Erdi Arokoak dira. Gezurra.
Herriko antzokietan egiten dira. Gezurra.
Aktoreak ez dira profesionalak. Egia.
Gaiztoei mustra deritze. Gezurra.

2. Bilbora sartutakoan erdialdea dioen bidea hartu behar dugu. Gezurra.


Estatua erraldoi batera heldu behar dugu udaletxera joateko. Egia.
Errazena museoa aurkitzea da. Gezurra.
Udaletxetik urrun dago museoa. Gezurra.
3. Erantzun askea.
4. Entzumen-ariketa.
5. Patatak puregailutik pasatu, gurina eta esnegaina gehitu eta ongi irabiatu, pure lodia egin arte.
Barazkiak laberako ontzi baten hondoan jarri,
patata-purez estali eta gainean tomate-saltsa
bota.
Gazta xerratan moztu eta tomate-saltsaren gainean jarri.
Zartagin itsasgaitz batean olio pixka bat jarri,
eta piperra eta alberjinia bota zatitan moztuta.
6. Erantzun askea.
7. Erantzun askea.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

117

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0106-0117.qxd

835026 _ 0118-0129.qxd

27/7/07

13:22

Pgina 118

Mugarik gabe

HELBURUAK
KOMUNIKAZIOA

HIZKUNTZA

Jendaurreko azalpenen ezaugarriak aztertzea eta


lantzea.
Testek dituzten ezaugarriak atertzea eta lantzea eta
testak sortzea.
Euskarak Erdi Aroan bizi izandako egoera aztertzea.

Deklinabidea zertan den berrikustea eta


mugagabearen erabilera lantzea.
Zailtasun-atzizkien erabilera lantzea.
Mugatuaren erabilera okerra saihestea.
LITERATURA
Herri-antzerkiaren barruan, maskaradak eta xaribariak
aztertzea eta lantzea.

EDUKIAK
KONTZEPTUAK

Jendaurreko azalpenak.
Testak.
Euskara Erdi Aroan.
Deklinabidea: mugagabearen erabilera.
Zailtasun-atzizkiak.
Mugatuaren erabilera okerra.
Herri-antzerkia: maskaradak eta xaribariak.

PROZEDURAK
ETA
TREBETASUNAK

Testuak ulertzea, aztertzea eta haiei buruz hausnartzea.


Elkarrizketa tankerako testua entzutea eta ulertzea.
Jendaurrean gairen bati buruzko azalpenak ematea.
Testak sortzea.
Informazioa bilatzea, sailkatzea eta, antolatu ondoren, aditzera ematea.
Gramatikan landutako kontzeptuak ulertzea eta ariketak egitea.
Gaiarekin zerikusia duen lexikoa lantzea eta zailtasun-atzizkien erabilera lantzea.
Mugatuaren erabilera okerra saihesteko ariketak egitea.
Testu literarioak aztertzea, ulertzea eta lantzea.

JARRERAK

Nork bere burua behar bezala zaintzea, osasun-aztura egokiak hartuz.


Jendaurrean azalpenak ematerakoan, ahoskera eta entonazio zuzenak erabiltzea eta
nork bere buruarenganako segurtasunez ekitea.
Geure hizkuntza eta kultura-ondarea baloratzea.

BALIOEN HEZKUNTZA
OSASUNERAKO
HEZKUNTZA

118

Burmuinaren boterea izeneko irakurgaian (186.-187. or.) burmuina nolabait landu egin
daitekeela aditzera ematen da. Hori kontuan hartu eta ikasleak geure burmuina gorputzaren
zati garrantzitsua dela, gorputzean eta osasun orokorrean eragin handia duena, ohartzea
komeni da. Entzumen-testuan, bestalde, loaren onurak aipatzen dira. Eguneroko
eginbeharrei aurre egiteko, lo nahikoa egitea ezinbestekoa dela onartu behar dute ikasleek.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:22

Pgina 119

9. UNITATEA
LANTZEN DIREN GAITASUNAK
1. HIZKUNTZA-KOMUNIKAZIORAKO GAITASUNA
A. Hizkuntza-gaitasuna
Gramatika-gaitasuna
Deklinabidearen funtzioa aztertzea.
Mugagabea lantzea.
Gaitasun lexiko-semantikoa
Buruaren arlo semantikoarekin eta
asmakizunekin zerikusia duen lexikoa lantzea
eta aberastea.
Zailtasun-atzizkien erabilera lantzea.
Zuzentasun-gaitasuna
Mugatua behar denetan soilik erabiltzea.
B. Gaitasun pragmatikoa
Entzumen-gaitasuna
Testua entzutea eta bertako inguramenduaz
jabetu ez ezik, informazio garrantzitsuena
barneratzea.
Idazmen-gaitasuna
Emandakoen antzeko testu idatziak sortzea.

2. GIZARTE- ETA HIRITAR-GAITASUNA


Euskal hizkuntzaren eta Euskal Herriaren
historiaren berri izatea, gure egungo gizartea
ulertzeko.
3. KULTURA- ETA ARTE-GAITASUNA
Testu literarioak aztertzea eta haien
elementuak zein ezaugarri bereizgarriak
bilatzea eta lantzea.
4. GAITASUN DIGITALA ETA INFORMAZIOAREN
TRATAERARAKOA
Informazioa biltzea eta lantzea.
Informazioa erabilita, fitxak eta azalpenezko
zein beste edozein motatako testuak sortzea.
5. NORBERAREN AUTONOMIARAKO ETA
EKIMENERAKO GAITASUNA
Nork bere burua zaintzea eta osasun-aztura
egokiak hartzea.
Jendaurreko azalpenak ematerakoan,
zuzentasunez eta segurtasunez aritzea.
Geure hizkuntza eta geure kultura baloratzea.

EBALUAZIO-IRIZPIDEAK
Informazioa barneratzea eta zuzen ematea.
Ahoz zein idatziz testu zuzenak sortzea.
Ahozko azalpenak ematerakoan, entzuleak kontuan
izan eta zuzen aritzea.
Testak zertarako diren jakitea eta testak sortzea.
Deklinabidearen egitekoa zein den jakitea.
Mugagabea noiz erabili behar den jakitea eta zuzen
erabiltzea.

Zailtasun-atzizkiak bereiztea eta zuzen erabiltzea.


Mugatzailea behar denetan soilik erabiltzea.
Testu literarioak aztertzea eta haien ezaugarrien berri
izatea.

IKASTUNITATEAREN ESKEMA
KOMUNIKAZIOA

HIZKUNTZA

Irakurmena: Burmuinaren boterea.


Entzumena: Gai bat jendaurrean azaltzea: Loaren onurak.
Idazmena: Testak. Grafikoak azaltzea.
Euskara gizartean: Erdi Aroa.

Gramatika: Deklinabidea. Mugagabearen erabilera.


Lexikoa: Ordenagailua buruan eta ibili. Asmakizunak.
Zailtasun-atzizkiak.
Gomendioak: Mugatuaren erabilera okerra.

LITERATURA
Testuak: Buhame jaunaren predikua.
San Pantzart.
Testuingurua: Herri-antzerkia: maskaradak eta xaribariak.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

119

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0118-0129.qxd

835026 _ 0118-0129.qxd

27/7/07

13:22

Pgina 120

Komunikazioa
Irakurmena
Burmuinaren boterea (186.-188. or.)
Hasierako irakurgaian burmuinaren ahalmenei eta fenomeno paranormalei buruz arituko
gara.
Baliatu ezkerraldean ageri diren galderak irakurgaia girotzeko eta eztabaida pizteko.
Eztabaida dela-eta, ziurtatu ikasleen jarrera egokia eta errespetuzkoa dela.
Testua irakurritakoan, mintzatu ikasleekin burmuinak gure gorputzean duen eragin
behinenari buruz: psikikoki ongi sentituz gero, gure osasun orokorra ere hobea izango da.
Beraz, gorputzarekin egiten dugun bezala, burmuinarekin ere aztura osasungarriak bultzatu
behar ditugu, estresari eta presioari aurre egiteko jarduera jostagarriak bilatu, benetan
gustuko ditugun jarduerak burutzeko denbora hartu, betiere bestelako eginbeharrak
kontuan hartuz, jakina.
Galdetu ikasleei burmuina garatzeko edo lantzeko modurik ba ote dagoen eta horrelako
ariketak egiteko ohiturarik ba ote duten. Jostagarria eta interesgarria izan daiteke,
esperimentu gisa edo, horrelako jardueraren bat ikasgelan aurkeztea.

ERANTZUNAK
TESTUA ULERTU (188. or.)

TESTUA AZTERTU

1. Hiztegiaren laguntzaz egiteko ariketa.

5. Burmuinaren ahalmenei buruzkoa da testua.


Burmuinak gorputzean duen eragina azaltzeko
esperimentu gisako bat azaltzen da eta baita
zientzialarien teoriak ere, gizakiok gure burmuina zenbateraino erabiltzen dugun esaten dutenak. Azkenik, fenomeno paranormalei buruz ari
da testua, eta horietako batzuen berri biltzen
ditu.

2. IKUSMENA: horia, dirdaitsua, bizia.


USAIMENA: lurrintsua, sarkorra, bizia.
UKIMENA: leuna, zimurra, hotza.
DASTAMENA: garratza, geza, bizia.
ENTZUMENA: emea, ozena, bizia.
3. Stanislaua Tomczyk: ukitu gabe, artaziak airean
altxarazi.
Daniel Douglas: objektuak mugitu eta lebitatu.
Nina Kulagina: bihotz txiki bat geldiarazi, jendeari mina sortu.

Lehen testua sarrera gisakoa da.


Sarrera horren eginkizuna hauxe da: burmuinak gure gorputzean zenbaterainoko eragina
duen erakustea, proga edo esperimentu txiki
baten bitartez.
Ez, ez dago ondorioen berri biltzen duen paragraforik.

4. Edozein gizakik erabiltzen du burmuinaren ahalmenaren %10 baino gehiago. Gezurra. Normalean gizakiok ez dugu hori baino gehiago erabiltzen.
Burmuinak badu boterea gorputzean. Egia.

6. Erantzun askea.

Zientziak ezin ditu ikertu ahalmen paranormalak. Gezurra. Ikertu egin ahal ditu.

7. Erantzun askea.

Gizakien %10ek ditu ahalmen paranormalak.


Gezurra. Testuan ez da ahalmen paranormalak
dituzten gizakien kopurua zehazten.

HAUSNARTU ETA AZALDU

8. Erantzun askea.

Ahalmen paranormalak ezin dira zientziaren bidez azaldu. Egia.

120

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

31/7/07

14:19

Pgina 121

9. UNITATEA
Entzumena
Loaren onurak (189. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Gai bat jendaurrean azaltzean, entzuleak adi egotea nahi badugu, hauxe egin behar dugu:
a) Entzuleei orokorrean begiratu.
b) Eskuez keinuak egin.
c) Astiro mintzatu eta etenak egin
d) Ahotsaren bolumena eta doinua zaindu, eta ondo ahoskatu.

Hasteko, entzun elkarrizketa tankerako testua behin baino gehiagotan, ikasleek bertan
esaten dena ulertu eta barneratzeko.
Ikastunitate honetan jendaurreko azalpenak eta haien ezaugarriak landuko dira. Elkarrizketa
entzundakoan, galdetu ikasleei mutilaren jardunak teorian bildutako jarraibideak bete ote
dituen. Beharrezkoa izanez gero, entzun berriz ere hitzalditxoaren pasartea.
Entzumen ariketa egin baino lehen, mintzatu ikasleekin jendaurreko azalpenei buruz.
Galdetu jendaurrean azalpenen bat eman behar izan dutenean gustura egon ote diren,
hitzalditxoak edo ahozko frogak egin behar dituztenerako trikimailuren bat ote duten,
trikimailu horiek zertan diren
Testua sortu atalean gairen bat aukeratzeko, prestatzeko eta ikaskideen aurrean azaltzeko
eskatzen zaie neska-mutilei. Ikasle guztiei beren gaiak azaltzeko aukera ematea komenigarria
denez, eta guzti-guztiek egun bakarrean egiteko modurik izango ez denez, aurrerantzean
hizkuntzako eskolen hasieran hamar-hamabost minutuko tartetxo bat gordetzea proposatzen
dugu, hitzalditxo laburrentzako. Entzumen-testuan bezalatsu, hitzalditxo edo azalpen horiek
hiru bat minutukoak izatea komeni da.

ERANTZUNAK
ENTZUNDAKOA ULERTU (189. or.)
1. Aitorrek hiru minutuan azaldu du bere gaia.
Boluntarioak lo sakonean zeudela, haien neuronak etengabe lanean aritu ziren.
Burmuinak eguneko gertaeren berrikusketa
egiten du.
2. Erantzun askea.
TESTUA SORTU
3. Erantzun askea.
4. Erantzun askea.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

121

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0118-0129.qxd

835026 _ 0118-0129.qxd

31/7/07

14:19

Pgina 122

Idazmena
Gezurrik esan al duzu inoiz? (190.-191. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Testak galdera multzoak dira eta aukeran erantzun asko dituzte. Zenbaitetan testen amaieran emaitzak
edo ondorioak ageri dira.

Testak aztergai izango ditugun ikastunitate honetan, idazmena lantzeko lehen orrialdearen
hasieran gezurtiak ote garen ikusteko test bat ageri zaigu, emaitza eta guzti. Testak direlaeta, galdetu ikasleei aldizkarietan edo aurkitzen dituztenak egiteko ohiturarik ba ote duten.
Testak egiteko ohitura dutenei galdetu haien emaitzak fidagarriak direla pentsatzen ote duten
edo, bestela, zergatik egiten dituzten. Test fidagarriak egongo dira, ikerketa psikologikoetan
erabiltzen direnak kasu, baina aldizkarietan ageri direnak denbora pasatzeko egokiak baino
ez dira.
Test mota asko daude, lortu nahi duten helburuaren arabera. Nolanahi ere, hiru multzo
handitan zati daitezke: batetik pertsonen gaitasunak edo adimen-egoera neurtzeko erabiltzen
diren test psikologikoak dauzkagu; bestetik, datuak biltzeko edo zerbait egiaztatzeko asmoz
egiten diren testak dauzkagu, orrialde honetan ageri dena bezalakoa, eta azkenik, aukeraren
bat hautatzea eskatzen duten test erako azterketak dauzkagu.
Lan-tekniketan grafikoak zertarako eta nola erabili aztertuko dugu. Ikasleek jada grafiko mota
bat baino gehiago ezagutuko dutenez, galdetu noiz eta eta zertarako erabiltzen diren
grafikoak. Galdetu, halaber, inoiz beste ikasgairen batean edo grafikorik egin ote duten eta
nolako datuak jaso dituzten bertan. Gaia areago lantzeko asmorik izanez gero, eskuratu
grafiko mota desberdinak eta ekarri ikasgelara, denon artean aztertzeko.

ERANTZUNAK
ARIKETAK (190. or.)

LAN-TEKNIKAK

1. IRUZKINA: Gaixotasun-puntua duzu. / AHOLKUA: Zeure burua kontrolatu ezean, besteekin


arazoak izango dituzu.
IRUZKINA: Komeni zaizunean esaten duzu gezurra. / AHOLKUA: Taktika ona da, baina mugan
zaude eta, gaindituz gero, arazoak izango dituzu.
IRUZKINA: Ez duzu nahita egiten, oharkabean
esaten duzu gezurra. / AHOLKUA: Horrek arazoak ekarriko dizkizu zuri eta zure ingurukoei. Ondo pentsatu esaten duzuna.

1. Erantzun askea.
2. Erantzun askea. Oro har, honako informazioa
ematen du grafikoak: Euskal Herriko biztanle gehienek zerbitzuetan dihardutela lanean eta, ekonomiari begira, geurea 3. sektorean oinarritutako gizartea dela erakusten digu, horrek dakartzan
ondorio guztiekin.

ARIKETAK (191. or.)


2. Erantzun askea.

122

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:22

Pgina 123

9. UNITATEA
Euskara gizartean
Eutsi ala etsi (192.-193. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Hartzen zuen lur-eremuari begiratuta, euskara gaur egun baino hedatuagoa zegoen Erdi Aroan: orduko
Nafarroako erresuman eta Errioxako zenbait aldetan hitz egiten zen, besteak beste.
Hala ere, euskara ez zen idazten eta ez zuen lortu betekizun sozial eta ofizialetan sartzea. Eginkizun
horietarako latina edo erromantzea erabiltzen ziren.

Lehenik eta behin irakurri atari gisako testua eta erantzun behean ageri den galderari.
Galdera hori eta teoriarekin tartekaturik ageri diren antzeko beste zenbait oso aproposak dira
ikasgelan gaiari buruzko eztabaidak eragiteko.
Eztabaidak direla-eta, animatu ikasleak bertan aipatutako iritziak baieztatu edo ukatzen
duten informazioa bilatzera eta erkatzera. Era berean, ziurtatu informazioa modu zuzen
eta arrazoituan aditzera ematen dutela.
Erdi Aroan,baskoien eragin kulturala (hizkuntzarena barne) Aragoiko eremu
mendebaldekoeneraino eta Errioxako ipar-ekialderaino iristen zen. Hala ere, XI. mendearen
amaieratik, lingua navarrorum izendaturikoa indarra galduz joan zen, beste hizkuntza
batzuek egindako presioagatik. Hona hemen hizkuntza horiek: 1) Okzitaniera, Donejakue
Bidean sorturiko hiri berrietara etorritako frankoek ekarria. 2) Gaskoia, Baskonia
kontinentaleko kostaldean itsasoan eta merkataritzan jarduten zutenen hizkuntza,
Gipuzkoako ipar-ekialdean hedatu zena. 3) Hizkuntza neolatindarrak edo erromanikoak
(gaztelania, nafar-aragoiar erromantzea, eta frantsesa); horiek apurka-apurka nagusitzen joan
ziren administrazioaren eta botere politikoaren adierazpide gisa. Dena den, euskararen
nagusitasuna erabatekoa zen landa lurretan, horiek elebakarrak baitziren. Apurka-apurka,
euskarak hirietan bere lekua hartzea lortu zuen, inguruetako landa lurretako biztanleak
hirietara joateari esker, hiribilduen fundazio foruek erakarrita.
Euskarak Erromatar inperioaren garaian, Erdi Aroan eta gaur egun hartzen zituen eta hartzen
dituen eremuen mapa kontsultatu eta aztertu nahi izanez gero, jo esteka honetara:
www.ub.es/filhis/culturele/mapas/mapa8.html.

ERANTZUNAK
ARIKETAK (193. or.)
1. Lingua Navarrorum Nafarroako Erresumako
agirietako hizkuntzari esaten zitzaion. Gezurra.
Nafarroan euskaraz egiten zen. Egia.

3. Bi probintzietako Batzar Nagusietako kide izan


nahi zutenek gaztelaniaz jakin behar zuten nahitaez; ez, ordea, euskaraz.

Ez zegoen ohiturarik euskaraz idazteko. Egia.


Latinez, okzitanieraz eta ingelesez idazten zen
Nafarroako Erresuman. Gezurra.
2. Ojacastro (Errioxa): 1239. urtean epaitegian euskaraz egitea baimendu zuen Fernando III. Gaztelako erregeak.
Huescan 1349. urtean, azokan salerosketak euskaraz (eta baita arabieraz eta hebreeraz ere)
egitea debekatu zuten agintariek.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

123

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0118-0129.qxd

835026 _ 0118-0129.qxd

27/7/07

13:22

Pgina 124

Hizkuntza
Gramatika
Bideko mugarriak (194.-197. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Deklinabidea izen-sintagmek hainbat funtzio adierazteko hartzen dituzten marka edo atzizkien multzoa da.
Deklinabidea kasutan banatzen da. Kasu bakoitzak bere marka du.
Deklinabide-marka izen-sintagmaren azken osagaiari gehitzen zio beti.
Deklinabidean bi erabilera nagusi bereiz daitezke: mugatua eta mugagabea.
Izen-sintagma mugatuek artikulua edo erakuslea hartzen dute eta pertsona edo gauza ezagunak
adierazteko erabiltzen dira. Deklinabide mugatuan bi forma daude: singularra eta plurala.
Batzuetan izen-sintagmek ez dute mugatzailerik hartzen. Horrelakoetan aipatzen diren pertsonak edo
gauzak zehaztugabeak izaten dira.
Mugagabea kasu jakin batzuetan erabiltzen da; besteak beste, izen bereziekin, izenordainekin,
galdetzaileen ondoan doazen hitzekin, zenbatzaile zehaztugabeekin, deklinabide-kasu batzuekin eta
zenbait esapiderekin.

Izen-sintagmaren oasagai nagusiak aztertu ditugu jadanik eta, oraingoan, izen-sintagma


nolabait zehazten edo definitzen duen marka, deklinabide-kasuarena hain zuzen ere, izango
dugu aztergai. Alor honetan, bederatzigarren ikastunitatean deklinabide-kasuak zertarako
diren eta singularra, plurala eta, batez ere, mugagabea noiz erabili behar diren ikusiko dugu.
Beti bezala, irakurri orrialdearen goiko aldean azaltzen den testua, hausnartu eta erantzun
bertan ageri diren galderei. Galdera horien helburua ikasleek aldez aurretik zekitena
berrikustea eta, gogoeta bide dela, aurrerantzean azalduko dena hobeto ulertzen laguntzea
da.
Mugagabearen erabilera dela-eta, gramatikaren azalpenean esaten denez, euskaraz badira
zenbait esapide mugagabean joaten direnak. Horietako esapide batzuk ariketetan lantzen
dira eta aurrerago ere, gomendioen atalean, landuko dira berriz. Proposatu ikasleei esapide
horien zerrenda egitea, erabilera ongi ikasteko asmoz.
Mugagabea honako esapidetan erabiltzen da, besteak beste:
-Likidoekin zerikusia dutenetan: uretan murgildu, esnetan busti, izerditan egon, odoletan
egon
-Fenomeno metereologikoekin zerikusi dutenetan: elurretara joan, euritan egon, lainotan
egon
-Suarekin edo beroarekin zerikusia dutenetan: sutara bota, sutan jarri, ketan ondu, berotan
esan
-Eguzki, ilargi argi eta horreko hitzekin osatutakoetan: eguzkitara atera, eguzkitan egon,
argitara eman
-Loarekin zerikusia duten esapideekin: lotan egon, ametsetan egon, lotara joan
-Meza hitzarekin: mezatara joan, mezatan lagundu
-Leku edo toki hitzarekin: lekutan edo tokitan egon (urrun egon)
Testuliburuaren azken orrialdeko eranskinean deklinabidearen berri ematen duten taulak
ageri dira, kontsultatzeko eta ikasteko.

124

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:22

Pgina 125

9. UNITATEA
ERANTZUNAK
ARIKETAK (195. or.)
1.

Gure kaleko neska-mutilekin.


Bolaluma gorriz.
Nire txikitako eskolan.
Donostiako zubietako batetik.
Bost lagun minengana.
Ileorde barregarri horrengatik.

2. Etsaiekin: plurala.
Emakumeen: plurala.
Saltzaileek: plurala.
Hondartzan: singularra.
Irakaslearentzat: singularra.
Iturginari: singularra.
Haitzetara: plurala.
Ibarretatik: plurala.
Kasu-markari erreparatuta igartzen da singularra ala plurala den.

4. MUGATU SINGULARRA: psikologoarenera,


uharte bakarti samar batera, munduan, neska,
mutila.
MUGATU PLURALA: beste leku guztietatik,
psikologoak, horrelako teoriak, muturrak.
MUGAGABEA: Susanak, hainbeste txinatar,
uharte bakartirik.
5. Mikeli asko gustatzen zaio bromak egitea.
Oso leku gutxitan ikusiko dituzu horrelako errekak.
Aitonaren baserriak su hartu zuen.
Edozein mendizale ezin da edozein menditara
joan.
Lau neskak ondo egin dute azterketa.
Zuhaitz askori hostoak erortzen zaizkie udazkenean.

ARIKETAK (197. or.)


3. Edozein lekutan aurki daiteke hori bezalako autoa.
Jai askotara joaten naiz udan.
Suhiltzaileak heldu zirenerako, etxea sutan zegoen.
Parisen dago Eiffel dorrea.
Hiru hartz zuri ekarri dituzte zoora.
Hiru lagun etorri ziren eta hirurekin oso gustura
egon nintzen.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

125

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0118-0129.qxd

835026 _ 0118-0129.qxd

27/7/07

13:22

Pgina 126

Lexikoa
Ordenagailua buruan eta ibili (198.-200. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Zailtasun-atzizkiak hauek dira:
a) -garri: egingarritasuna adierazten du.
b) -erraz: erraztasuna adierazten du.
c) -gaitz: zailtasuna adierazten du.
d) -ezin: ezintasuna adierazten du.
Ikastunitate honetan, buruaren arlo semantikoarekin eta asmakizunekin zerikusia duen
lexikoa landuko da. Asmakizunak direla-eta, zertarako erabiltzen diren azaltzea proposatzen
zaie ikasleei. Horretarako informazioa bilatu behar izango dutenez gero, informazio hori eta
orrialdean biltzen dena erabilita, asmakizunen fitxak egitea ere proposa dakieke. Fitxetan
honako datuak bildu beharko lituzkete gutxienez: asmakizunaren izena, asmatu eta aurkitu
zeneko data, asmatzailea eta haren datu biografiko laburrak, asmakizunaren erabilera eta,
ahal bada, deskribapena.
Zailtasun-atzizkia duten hitzak direla-eta, ohartu -garri atzizkidunak eta -ezin atzizkidunak
elkarren antonimaoak direla, -erraz eta -gaitz atzikidunak bezalaxe.

ERANTZUNAK
ARIKETAK (198. or.)

ARIKETAK (199. or.)

1.

3. Aurkitu nuenean, halako dardara bat sentitu


nuen. Benjamin Franklin (1728): tximistorratza.
Nik hatz-mamietan jarri nituen begiak. Louis
Braille (1829): Braille sistema.
Nire asmakizunean hitzak ezinbestekoak dira,
baina ez dago hizkirik. Samuel Morse (1844):
telegrafoa.
Jangaiak osasuntsu bihurtu nahi izan nituen.
Louis Pasteur (1860): pasteurizazioa.
Energia-gordailu txikia duzu nire asmakizuna.
Alessandro Volta (1800): pila.
Nire asmakizunak, walkmanek bezala, entzungailuak ditu, baina ez da musika entzuteko. Ren Lanec (1816): estetoskopioa.
Diruaren antzekoa bada ere, behin baino ezin
da erabili. James Chalmers (1840): posta-zigilua.
Tresna hau gauzak handitzeko asmatu nuen.
Cornelius Van Drebbel (1610): mikroskopioa.
Guk lo seko utzi genuen gaixoa. William Morton
eta John Collins Warren (1846): anestesia.
Nire tresna honek soinua badauka, baina nota
bakarrekoa da. John Shore (1711): diapasoia.

Aro: garai.
Eduki: edukiera.
Tramankulu: makina.
Jazoera: gertaera.
Muin: gune.
Ziur asko: ziurrenik.
Bildu: gorde.
Xehetasun: zehaztasun.

2. Buruko mina baldin badaukazu, komeni zaizu


aspirina hartzea.
Buru-belarri sartuko dira proiektu horretan.
Ilerik ez daukanari burusoila esaten zaio.
Patxi oso burugogorra da, ez ditu besteen azalpenak eta iritziak onartzen.
Ezin izan nuen lorik egin, bururdia oso mehea
zen-eta.
Soldadu taldearen buruzagia desagertu zenean, soldaduak tranpan erori ziren.
Horrekin negoziotan sartuz gero, buruhauste
ugari izango duzu.
Edurneren burutazioak gero eta bitxiagoak dira.

126

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:22

Pgina 127

9. UNITATEA
4. Erantzun askea.
ARIKETAK (200. or.)
5. Leonardo Da Vinci italiar artista gizon nekaezina
izan zen. Sinesgaitza bada ere, eskultorea, arkitektoa, ingeniaria, pintorea eta jakintsua izan zen.
Arlo asko jorratu zituen eta arlo bakoitzean lan
gutxi utzi zituen. Bere garaikideentzako makina
ulertezin eta baliogabe asko diseinatu zituen; hala
nola, hegan egiteko makina. Zoritxarrez, berak asmatutako makinak eraikiezinak ziren orduan. Beharbada, beraren lanik aipagarriena Gioconda edo
Mona Lisa izeneko erretratua da. Lau urte eman zi-

tuen lan hori burutzeko. Gaur egun Parisko Louvre Museoan dago, eta askoren ustez lan itzela da,
maisulana. Baina, ohorezko leku horretara heldu
den arte, Mona Lisak gorriak ikusi ditu; hobeto
esanda, larru gorriak! Bai, hala da, zeren Frantziako Frantzisko I.aren komunean esekita eman baitzituen hainbat urte. B
arkaezina!pentsatuko luke Leonardok.
6. Jasanezin- jasangarri / sinesgarri - sinesgaitz /
baztergarri - bazterrezin / onartezin - onargarri /
eginerraz - egingaitz.

Gomendioak
Mugatuaren erabilera okerra (201. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Mugagabearen ordez, mugatua erabiltzen dute hiztun batzuek zenbatzaile eta galdetzaileekin eta zenbait
esapide berezietan. Erabilera horiek okerrak dira.
Gramatika atalean deklinabidea eta mugagabearen erabilera ikusi berri ditugula
aprobetxatuz, gomendioen atal honetan sarritan nahasmenerako bide izaten den mugatu eta
mugagabearen erabilera berraztertuko dugu. Berrikusi ikasleekin batera gramatika atalean
mugagabearen erabilerari buruz esandakoa, aztertu berriz mugagabean doazen esapideak
eta ekin orriko ariketak egiteari.

ERANTZUNAK
ARIKETAK (201. or.)
1. Igandean zenbait adiskiderekin joan nintzen mendira. Bidean, lore ugari bildu genuen, baita hainbat marrubi ere. Hiru iturritatik ura edan genuen
eta zenbait zelaitan lasterka ibili ginen. Nekatu ginenean, belarretan etzan ginen. Zein gustura egon
ginen eguzkitan! Azkenik, gailurrean lau mendizalerengana hurbildu ginen eta haiekin bazkaltzen
geratu ginen.

2. Zein solairutan bizi zara?


Zer ordutan elkartuko gara?
Zenbat lagun etorri ziren kontzertura?
3. MENDIAN: Elurretan ibili, lainotan galdu, belarretan etzan
HONDARTZAN: Uretan murgildu, hondarretan
etzan, izerditan blai egon

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

127

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0118-0129.qxd

835026 _ 0118-0129.qxd

27/7/07

13:22

Pgina 128

Literatura
Herri-antzerkia: maskaradak eta xaribariak
Buhame jaunaren predikua (202.-205. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Maskarada herri-antzerki mota bat da, inauteriekin lotura duena. Maskarada, Urteberrian hasi eta
garizuman bukatzen da. Honako ezaugarriak ditu:
a) Jai herrikoia da, dantza, antzerki, abesti bertso eta musikaz osatutakoa.
b) Pertsonaia ugarik hartzen dute parte maskaradetan eta bi taldetan banatzen dira gorriak (ereduzko
pertsonaiak, dantzari onak, jantzi politak) eta beltzak (zikinak eta alferrak, ez dute euskaraz egiten).
c) Maskaradako eszenak komikoak dira.
aXribariek Erdi Aroan dute jatorria, maskaradek bezala. aXribarietan, herriko pertsona batzuen erruak eta
hutsegiteak azaltzen dira, modu satirikoan. Hiru xaribari mota daude:
a) aXribari-serenatak: Ilunabarrean egiten dira ustez bizimodu txarra duten errudunen leihopean.
b) aXribari-paradak: Egunez antzezten dira eta maskaraden antza daukate. Zuberoakoak (asto-lasterrak)
eta Behe Nafarroakoak (tobera-mustrak) ez dira berdinak.
c) aXribari-fartsak: Pastoralaren egitura bera dute, baina umorezkoak dira. Herriko gertakari
eskandalagarriak hartzen dituzte gaitzat.

Herri-antzerkiaren azterketarekin jarraituz, maskaradak eta xaribariak landuko ditugu


ikastunitate honetan. Maskaradak eta xaribariak, pastoralak bezala, iparraldean egiten dira
bereziki eta baliteke ezezagunak izatea ikasle gehienentzat. Galdetu inoiz halakorik ikusi ote
duten eta mintzatu haiekin antzerki mota hauei buruz.
Maskaradak direla-eta, ariketa polita izan daiteke, astia izanez gero, bertan parte hartzen
duten pertsonaien horma-irudia egitea ikasgelan. Hartara, maskaradei buruzko informazio
gehiago lortuko lukete ikasleek. Horretarako neska-mutilek pertsonaia horiei buruzko
informazioa bilatu beharko dute eta haien argazkiak eskuratu nahiz irudiak marraztu beharko
dituzte horma-irudian kokatzeko. Horma-irudia antzeztoki edo eszenatoki handi baten
tankerakoa izan daiteke eta pertsonaiak bi multzotan zatituko dituzte, gorriak eta beltzak,
bakoitza dagokion tokian kokatuko dutelarik.
Hona hemen maskaradetan parte hartzen duten pertsonaiak:
a) Gorriak: Txerrero (maskaradak irekitzen dituena), Gatuzain, Kantiniersa, Zamalzain
(zaldi itxurako pertsonaia, dantzari trebea), Entseinaria (Zuberoako entseina eskuan
daramana), Marexalak (zamaltzain ferratzen dutenak) K
klleroak, Jauna eta Anderia
(dotore jantzirik jokoak ikusten dituzte),Laboraria eta Laborarisa (herriaren ordezkariak
dira).
b) Beltzak: Kerestuak (bi izaten dira nausia eta mithila, eta zamalzain irentzen saiatzea
da beren egitekoa), Txorrotxak (kapela gainean urtxintxa bana daramate, kantari onak
dira, zorroztaile lana dute), Buhameak (basakeriak egiten ematen dute denbora osoa),
Kauterak (Kabana da kauter nagusia eta beste batzuk Pupu eta Pitxu izenekoak dira;
beren lana pertzak konpontzea da. Pitxu istripuz hiltzen da eta haren elizkizunak
ospatzen dituzte), Bedezia (medikua da eta azkena azaltzen da, bere eginkizuna Pitxu
berpiztea da).

128

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:22

Pgina 129

9. UNITATEA
ERANTZUNAK
ARIKETAK (202. or.)
1. Adibidez: Buhame jauna nola errege izendatu zuten, nola gonbidatu zituen bere lagunak ostatura
eta nola amaitu zen gonbita, ostalariarekin izandako liskarra.
2. Zentzugabekeriak: festan jandako menua: ahuntzadar zopa, ardi-babaka saltsan, gatia dobetan
Liskarraren ondorioz gertatutakoa: Ostiko batez
jauzarazten dut ostatia, bai eta ere zangoko eria.
Eta uzker batez ikaratzen Bidarraiko herria eta Elizondo guztia.

2. Gorriak: dantzari onak, ereduzko pertsonaiak eta


jantzi ederrez jantziak. Euskaraz egiten dute. Beltzak, aldiz, zikinak eta alferrak dira, ez dira batere
eredugarriak eta ez dute euskaraz hitz egiten.
3. Herrian zerbait txarra edo eskandalagarria egin
duten pertsonei zuzenduta daude.
4. aXribari-serenatak, xaribari-paradak eta xaribarifartsak.
5. Zubiburuko Mattin izeneko pertsonaia epaitzen
ari dira.
6. Mozkor eginda zegoela eta, etxez erratuta, berea
ez zen emaztea besarkatu nahi izan zuela.

ARIKETAK (205. or.)


1. Urteberrin hasi eta garizuma bukatu arte.

7. Erantzun askea.

Gaitasunak aztergai
ERANTZUNAK
ARIKETAK (206. or.)

ARIKETAK (207. or.)

1.

Jende askorentzat zaila da ingelesez ikastea.


Hainbat etxek ez dute balkoirik.
Bi ikaskidek baietz esan zidaten.
Zenbait gauzatan aditua da hori.

1. Erantzun askeak.

2.

Erabilerraz: erabiltzen erraza dena.


Erabilgaitz: erabiltzen zaila dena.
Erabilgarri: zerbaitetarako balio duena.
Erabilezin: ezertarako erabil ezin daitekeena.

4. Arratoi kirolariek gauza gehiago ikasten dituzte.


Egia.
Ariketa fisikoak morfinak askatzen ditu. Gezurra.

3.

Zer film ikusi zenuen atzo?


Elurretara joango naiz oporretan.
Zenbait eskolatan ikasle-trukeak egiten dituzte.
Zenbat lelokeria esaten dituen Jonek!

2. Erantzun askea.
3. Entzumen-ariketa.

Kirola egiteak kolesterola areagotzen du. Gezurra.


Mugitzeak alde on asko ditu. Egia.
5. Erantzun askea.

4. Maskaradak antzokietan egiten dira. Gezurra.


Pertsonaia onak eta txarrak daude. Egia.
aXribarietan pertsona jakinen ekintza onak
azaltzen dira. Gezurra.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

129

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0118-0129.qxd

835026 _ 0130-0141.qxd

10

27/7/07

13:36

Pgina 130

Ur bedeinkatua

HELBURUAK
KOMUNIKAZIOA

HIZKUNTZA

Kazetaritzako elkarrizketen ezaugarriak aztertzea eta


lantzea.
Egunkari pertsonalaren ezaugarriak atertzea eta
lantzea eta egunkaria idaztea.
Euskarak Erdi Aroaren amaieran bizi izandako egoera
aztertzea.

Deklinabide-kasuak berraztertzea eta lantzea.


Atsotitzen erabilera eta esanahia lantzea.
Bat eta batzuk zenbatzaileen deklinabidea lantzea.
LITERATURA
Atsotitzen jatorria eta egitekoa aztertu ez ezik, atsotitz
bildumak eta haien egileak ezagutzea.

EDUKIAK
KONTZEPTUAK

Kazetaritzako elkarrizketak.
Egunkaria.
Euskara Erdi Aroaren amaieran.
Deklinabidea: deklinabide-kasuak.
Atsotitzak.
Bat eta batzuk nola deklinatu.
Atsotitzak eta atsotitz-bildumak.

PROZEDURAK
ETA
TREBETASUNAK

Testuak ulertzea, aztertzea eta haiei buruz hausnartzea.


Elkarrizketa tankerako testua entzutea eta ulertzea.
Kazetaritzako elkarrizketen ezaugarriak aztertzea eta horrelako testuak sortzea.
Egunkaria osatzea.
Informazioa bilatzea, sailkatzea eta, antolatu ondoren, aditzera ematea.
Gramatikan landutako kontzeptuak ulertzea eta ariketak egitea.
Gaiarekin zerikusia duen lexikoa lantzea eta atsotitzen erabilera eta esanahia lantzea.
Bat eta batzuk zenbatzaileen deklinabidea lantzea.
Testu literarioak aztertzea, ulertzea eta lantzea.

JARRERAK

Ura munduko zenbait aldetan arazo larria dela ohartzea eta aurrezteko jarrera hartzea.
Bai ahoz eta baita idatziz ere zuzen jarduteko ardura izatea.
Geure hizkuntza eta kultura-ondarea baloratzea.
Atsotitzak geure kultura ondarearen zati gisa baloratzea.

BALIOEN HEZKUNTZA
INGURUMENHEZKUNTZA

130

Eguraldiari buruz eta urari buruz behin eta berriz arituko garen ikastunitate honetan,
aprobetxatu aukera ikasleekin aldaketa klimatikoaz eta haren eragile zein ondorioei buruz
nahiz arazoa konpontzeko jarreri buruz mintzatzeko. Halaber, ohartarazi uraren arazoaz
eta aipatu guztion artean uraren kontsumo egokirako neurri aproposak.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:36

Pgina 131

10. UNITATEA
LANTZEN DIREN GAITASUNAK
1. HIZKUNTZA-KOMUNIKAZIORAKO GAITASUNA
A. Hizkuntza-gaitasuna
Gramatika-gaitasuna
Deklinabide-kasuak aztertzea, bereiztea eta
lantzea.
Gaitasun lexiko-semantikoa
Uraren arlo lexikoarekin eta semantikoarekin
zerikusia duen lexikoa lantzea eta aberastea.
Atsotitzen erabilera eta esanahia lantzea.
Zuzentasun-gaitasuna
Bat eta batzuk zenbatzaileak zuzen
deklinatzea.
B. Gaitasun pragmatikoa
Entzumen-gaitasuna
Testua entzutea eta bertako inguramenduaz
jabetu ez ezik, informazio garrantzitsuena
barneratzea.
Idazmen-gaitasuna
Emandakoen antzeko testu idatziak sortzea.

2. GIZARTE- ETA HIRITAR-GAITASUNA


Euskal hizkuntzaren eta Euskal Herriaren
historiaren berri izatea, gure egungo gizartea
ulertzeko.
3. KULTURA- ETA ARTE-GAITASUNA
Testu literarioak aztertzea eta haien elementuak
zein ezaugarri bereizgarriak bilatzea eta lantzea.
4. GAITASUN DIGITALA ETA INFORMAZIOAREN
TRATAERARAKOA
Informazioa biltzea eta lantzea.
Informazioa erabilita, fitxak eta azalpenezko
zein beste edozein motatako testuak sortzea.
5. NORBERAREN AUTONOMIARAKO ETA
EKIMENERAKO GAITASUNA
Uraren neurrizko kontsumorako jokabide
zuzenak aztertzea.
Ahoz eta Idatziz zuzen jarduteko ardura izatea.
Geure hizkuntza eta geure kultura baloratzea
eta atsotitzak kultur ondarearen zati gisa
baloratzea.

EBALUAZIO-IRIZPIDEAK
Informazioa barneratzea eta zuzen ematea.
Ahoz zein idatziz testu zuzenak sortzea.
Kazetaritzako elkarrizketaren ezaugarrien jakitun
izatea.
Egunkaria idazteko gai izatea.
Deklinabide-kasuak bereiztea eta zuzen erabiltzea.
Atsotitzak inguramendu egokian erabiltzeko gauza
izatea.

Bat eta batzuk zenbatzaileak deklinatzeko orduan


zuzen jokatzea.
Testu literarioak aztertzea eta haien ezaugarrien berri
izatea.

IKASTUNITATEAREN ESKEMA
KOMUNIKAZIOA

HIZKUNTZA

Irakurmena: Pello Zabala eguraldi-iragarlea.


Entzumena: Kazetaritzako elkarrizketa: Elkarrizketa Masaru Emotori.
Idazmena: Egunkaria. Telefono bidezko elkarrizketa.
Euskara gizartean: Erdi Aroaren amaiera.

Gramatika: Deklinabidea. Deklinabide-kasuak.


Lexikoa: Ur bihurria. Ura goian-behean. Atsotitzak.
Gomendioak: Bat eta batzuk nola deklinatu.

LITERATURA
Testuak: Juan Antonio Mogel, Peru Abarka.
Zenbait atsotitz.
Testuingurua: Atsotitzak. Atsotitzen jatorria eta historia.
Testugileak: Esteban Garibai, Oihenart, Gotzon Garate.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

131

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0130-0141.qxd

835026 _ 0130-0141.qxd

27/7/07

13:36

Pgina 132

Komunikazioa
Irakurmena
Pello Zabala eguraldi-iragarlea (208.-210. or.)
Hamargarren ikastunitate honetan, El Correo egunkaritik ateratako elkarrizketa baten atal bat
ageri da hasierako irakurgai gisa. Aurrerago, entzumen-testuan ere elkarrizketa lantzeko
aukera izango dute ikasleek.
Ezkerraldean ageri diren galderek eguraldiaren iragarpenarekin zerikusia dute , elkarrizketa
hein handi batean horri buruzkoa baita. Eztabaida pizteko eta irakurgaia girotzeko ez ezik,
baliatu abagunea geurean dugun eguraldiari eta aldaketa klimatikoari buruzko gogoeta
eragiteko. Mintzatu ikasleekin aldaketa klimatikoak eragindako kalteei buruz eta arazoa
konpontzen saiatzeko hartu behar diren neurriei buruz.
Testua irakurritakoan, aztertu guztion artean elkarrizketa. Testua Aztertu atalean testuaren
egiturari buruzko galderak ageri dira. Oinarritu zeuon azterketa galdera horien erantzunean
eta saiatu kazetaritza-elkarrizketen ezaugarriak finkatzen, lagungarria izango baita
entzumen-programan elkarrizketak idazteko.

ERANTZUNAK
TESTUA ULERTU (210. or.)
1. Hiztegiaren laguntzaz egiteko ariketa.
2. b) Norberaren gustuko txokoa, objektu kuttunez
beteta dagoena.
3. Egun jakin batzuetako eguraldiari begiratzen
zaio, urtaroan zer eguraldi egingo duen aurreratzeko asmoz.
Jacinto Sagarna Gorbeiako artzaina eta baserritarrak izan ditu maisu, haiei eskatu die dakitena irakasteko.
Ez, hasieran barre egiten omen zuen iragarpen
horiek zirela-eta.
Normalean egun baterako iragarpena egiteko
tresnak erabiltzen ditu.
4. Tenporekin hasi nintzenean, askotan hanka
sartzen nuen.
Hormako margolana inguruko baserritat batek
egin eta oparitu zidan.

6. Aurkezpena edo sarrera: Pello Zabalaren langelaren deskribapena ageri da (seguruenik bertan
egin dutelako elkarrizketa) eta pertsonaiaren
aurkezpena egiten da.
Garapena edo galde-erantzunak: Zati luzeena
da, eta testu osoa hartzen du, lehen paragrafoa
eta azkena izan ezik. Markatuta dago, elkarrizketagilearen (kazetariaren) eta elkarriztatuaren
izena ageri baita galdera eta erantzunetan.
Amaiera: Azken paragrafoa, kanpaiak jotzearekin batera, elkarrizketatua bazkaltzera doa eta
amaitutzat ematen dute elkarrizketa.
7. Hiru galderetatik azken biek erantzun askea dute. Lehen galderari dagokionez, elkarrizketaren
gai nagusiak eguraldia eta Pello zabalaren bizitza
dira.
HAUSNARTU ETA AZALDU
8. Erantzun askea.

TESTUA AZTERTU
5. Testua elkarrizketa da.

132

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:36

Pgina 133

10. UNITATEA
Entzumena
Elkarrizketa Masaru Emotori (211. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Kazetaritzako elkarrizketetan, hasieran elkarrizketatuko dugun pertsonaren aurkezpena agertzen da.
Entzun elkarrizketa tankerako testua behin baino gehiagotan, ikasleek bertan esaten dena
ulertzeko eta barneratzeko modua izan dezaten.
Ikastunitate honetan kazetaritzako elkarrizketak landuko dira. Elkarrizketa entzundakoan eta
hasierako irakurgaian oinarrituta, azaldu zein diren kazetaritzako elkarrizketaren ezaugarriak.
Oro har, informazioa aditzera emateko era benetan arina eta gustagarria da elkarrizketa,
kazetariaren azalpen hutsak baino askoz dinamikoa baita galdera-erantzunen bidez
elkarrizketatuak eman dezakeen jokoa. Elkarrizketetan, normalean, kazetariak ez du
protagonismorik, galderak egite hutsera mugatzen da; iritziren bat edo kasuan kasuko
pertsonaiari buruzko informazio gehigarria eman nahi izanez gero, sarrera gisako bat egiten
du elkarrizketaren hasieran. Elkarrizketaren protagonista elkarrizketatua dela alde batera
utzita, kazetariak zuhur jokatu behar du galderak egiteko orduan, ahalik eta informazio
interesgarriena lortu eta irakurleari (zein ikus-entzuleari) eskaintzeko. Horretarako honako
urratsak egin beharko ditu:
Elkarrizketa nori egingo zaion eta zein gairi buruzkoa izango den aukeratu.
Pertsona horri eta gaiari buruz ahalik eta informazio gehien eskuratu.
Galdera aproposekin gidoi bat egin, betiere kontuan izanda elkarrizketan zehar gai
berriak eta horiei buruzko galderak sortuko direla.
Elkarrizketatuarekin giro ona sortu, hori elkarrizketan isla dadin.
Erantzunak zuzenean bildu (garabagailu batekin normalean) eta ahalik eta era
egiantzekonean eman, hizkuntza zuzena eta argia erabiliz.

ERANTZUNAK
ENTZUNDAKOA ULERTU (211. or.)
1. Masaru Emoto izeneko ikertzailea da elkarrizketatua.
Japoniakoa da eta ur molekulen egitura ikertzen dihardu.
Ordezko medikuntzan egiten du lan.

Emotoren hitzetan, urak zaporez eta formaz aldatzeko gaitasuna du. Gezurra.
TESTUA SORTU
3. Erantzun askea.
4. Erantzun askea.

Bere liburuaren izenburua hauxe da: Uraren


mezuak.
2. 1984an izozkailuko ura mikroskopioan aztertu
zuen. Gezurra.
Urak elur maluten antzeko forma hartzeko gaitasuna du. Egia.
Sentimenduek eragin zuzena dute urarengan.
Egia.
Musika motaren arabera, itxura bat edo beste
bat hartzen zuten ur kristalek. Egia.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

133

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0130-0141.qxd

835026 _ 0130-0141.qxd

27/7/07

13:36

Pgina 134

Idazmena
Egunkari maitea (212.-213. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Egunkarian egunean zehar gertatu zaiguna eta gure sentsazioak eta sentimenduak kontatzen ditugu lehen
pertsonan.
Informazioa denboran gertatu ahala ematen da ordenaturik.

Egunkariari eta haren ezaugarriei buruz arituko garen honetan, galdetu ikasleei inoiz edo
behin egunkaririk izan ote duten eta egunero-egunero betetzeko ohiturarik izan duten.
Mintzatu neska-mutilekin egunkarietan idatzi ohi diren gauzei buruz. Gogorarazi edozein orri
hastean, data jarri ohi dela goiko aldean.
Zenbait literatura-lan egunkari tankeran emanda daude. Galdetu ikasleei horrelakorik irakurri
al duten edo horrelako egunkari ospetsuren bati buruz ezer entzun duten inoiz edo behin.
Ikasleek beren erantzunetan aipatu ala ez, mintzatu Anne Franken egunkariari buruz. Azaldu
ikasleei nor izan zen Anne Frank eta zeri buruzkoa den bere egunkaria.
Izan ere, Anne Franken familia judua zen eta, nazismoaren garaian, Frankfurt jaioterritik
Amsterdamera alde egin beharra izan zuten, ihesi. Baina 1940. urtean alemanek
Herbehereak hartu zituzten eta, bi urte geroago, Anne Frankek bere egunkariari hasiera
eman eta egun gutxira, familia osoak ezkutatzea beste erremediorik ez zuen izan.
Egunkariaren idazketa 1944an eten zen, era bortitzean eten ere, Franktarrak konzentrazioeremu batera eraman baitzituzten. Otto Frank, Anneren aita, izan ezik, beste guztiak hil ziren.
Hasierako orrialde gutxi batzuk kenduta, egunkaria Annek ezkutatuta eman zueneko
garaiaren lekukotasun eder bezain ikaragarria da, beraz. Annek hamahiru urte baino ez zuen
egunkaria idazten hasi zenean eta hamabost doi-doian kontzentrazio-eremuan hil zenean.
Ikasleek liburu ospetsu hori irakurri ez badute, gomendatu irakurtzea. Euskarazko itzulpena
Josu Zabaletarena eta Erein argitaletxeak argitara emana da: Anne Franken egunkaria, Erein,
2005.
Lan-tekniketan telefono bidezko elkarrizketak lantzen dira. Konparatu hemen lantzen diren
telefono-elkarrizketak (formalak) eta lagunartekoak eta esan zer-nolako aldeak dauden bien
artean: helburuaren aldetik, erregistroaren aldetik hiztegiaren aldetik, iraupenaren aldetik
Denbora izanez gero, anatzeztu lagunarteko telefono bidezko elkarrizketak ere.

ERANTZUNAK
ARIKETAK (212. or.)
1. Erantzun askea.
ARIKETAK (213. or.)
2. Erantzun askea.
LAN-TEKNIKAK
1. Erantzun askea.

134

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:36

Pgina 135

10. UNITATEA
Euskara gizartean
Euskara idatziaren atarian (214.-215. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Erdi Aroan indar handia zeukan ahozko literaturak Euskal Herrian, baina ez zegoen literatura idatzirik.
Erdi Aroaren amaieran, familia oneko kideak beren arteko idatzietan euskara erabiltzen hasi ziren.
Erdi Aroan deiturak finkatzen hasi ziren. Orduan sortu ziren euskal abizenak. Abizenak jartzeko orduan,
euskaldunek etxearen izena hartzen zuten batik bat, baita herri-izenak, izengoitiak edota aitaren eta
amaren izenak ere.

Lehenik eta behin irakurri atari gisako testua eta erantzun behean ageri diren galderei.
Galdera horiek eta teoriarekin tartekaturik ageri diren antzeko beste zenbait oso aproposak
dira ikasgelan gaiari buruzko eztabaidak eragiteko.
Eztabaidak direla-eta, animatu ikasleak bertan aipatutako iritziak baieztatu edo ukatzen
duten informazioa bilatzera eta erkatzera. Era berean, ziurtatu informazioa modu zuzen eta
arrazoituan aditzera ematen dutela.
Abizenak direla-eta, sailkatu ikasleen abizenak jatorriaren arabera, laugarren ariketan ageri
den bezala. Gaia areago landu nahi izanez gero, proposatu ikasleei beren deiturak aztertzea.
Horretarako, esate baterako, beren lehen bi abizenak aukeratuko dituzte eta nola osatuta
dauden ikusiko dute (patronimikoak ote diren, toki edo herri-izenak adierazten ote
dituzten). Ahalik eta informazio gehiena bilatuko dute abizen horiei buruz, etxean galdetuta
edo liburuetan nahiz sarean begiratuta (nondik datozen, zein aldetakoak diren, aldaerarik ba
ote duten) eta, azkenik, abizen horiei dagozkien armarriak ere bilatuko dituzte.

ERANTZUNAK
ARIKETAK (215. or.)
1. Emakume erostari edo bertsolariei galarazi zien
kantatzea, beren kantuetan kritika soziala agertzen zelako.
2. Erantzun askea.
3. Familiako kideen arteko idatzietan euskara erabiltzen hasi ziren.
4. Tokia: Intxaurraga, Goikoetxea, Hiribarne.
Herri-izena: Amorebieta, Legazpi.
Patronimikoa: Lopez, Perez, Blazquez, Armendaritz.
Norena: Petrirena, Anglesena, Garziarena.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

135

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0130-0141.qxd

835026 _ 0130-0141.qxd

27/7/07

13:36

Pgina 136

Hizkuntza
Gramatika
Kasu baterako (216.-219. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Euskal deklinabideak hamasei kasu ditu, eta kasu horietako bakoitzak hiru marka ditu: singularra, plurala
eta mugagabea. Kasuak izendatzeko izenordain galdetzaileak erabiltzen ditugu.
Kasuak hiru multzo nagusitan sailkatzen dira. Hona hemen:
a) Kasu gramatikalak (NOR, NORK, NORI). Aditzarekin komunztadura dute.
b) Leku-denborazko kasuak (NON/NOIZ, NONGO/NOIZKO, NORA, NORANTZ, NORAINO, NONDIK/NOIZTIK). Lekua eta
denbora adierazten dute eta ez dute komunztadurarik aditzekin. Izaki bizidunei beste kasu batzuk
dagozkie (NORENGAN, NORENGANA, NORENGANANTZ, NORENGAINAINO, NORENGANDIK).
c) Gainerako kasuak (ZERIK, NOREN, NOREKIN, ZEREZ/ZERTAZ, NORENGATIK, NORENTZAT, NORTZAT). Kasu hauek ez
diote aditzari eragiten eta ez dute ez lekua ez denbora adierazten.

Aurreko ikastunitatean deklinabidea zer zen eta mugagabea noiz erabiltzen zen zehaztu
ondoren, buru-belarri murgilduko gara oraingoan deklinabide-kasuak lantzen.
Beti bezala, irakurri orrialdearen goiko aldean azaltzen den testua, hausnartu eta erantzun
bertan ageri diren galderei. Galdera horien helburua ikasleek aldez aurretik zekitena
berrikustea eta, gogoeta bide dela, aurrerantzean azalduko dena hobeto ulertzen laguntzea
da.
Gramatika ataleko orrialdeetan agertzen diren ariketak egindakoan, eskatu ikasleei atalaren
hasierako testua (Pernando Amezketarrarena) arretaz aztertzeko eta bertan dauden
kasu-markadun hitz guztiak azpimarratzeko. Ondoren, esan hitzak sailkatzeko: batetik kasu
gramatikalak, bestetik leku-denborazko kasuak eta, azkenik, gainerakoak.
Ez ahaztu testuliburuko eranskinean deklinabidearen berri biltzen duten taulak agertzen
direla, eta bertan jasota dagoela bokalez zein kontsonantez amaitzen diren hitz bizidun eta
bizigabeek singularrean, pluralean eta mugagabean hartzen dituzten markak. Erabili, bada,
taula horiek kontsultarako edo ikasteko.

136

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:36

Pgina 137

10. UNITATEA
ERANTZUNAK
ARIKETAK (217. or.)
1. Antonek Martini baloikada izaugarria eman
zion.
Iratiri eta Begori leku beretik apurtu zitzaien besoa.
Haurrek liburu asko daramatzate bizkar-zorroan.
Bihar ez itxaron niri geralekuan; autoz eramango naute-eta.
Udazkenean zuhaitzei hostoak erortzen zaizkie.
Gaur erroskillak ahaztu zaizkit niri.
2.

Zizkidaten: haiek - niri - gauza batzuk.


Ninduzun: zuk - ni.
Genekartzan: guk - haiek.
Dizkiozu: zuk - haiei - gauza batzuk.
Zaizkigu: guri - haiek.
Zitzaizkizun: zuri - haiek.

3. NOR: neska/mutila, neskak/mutilak, neska/mutil.


NORK: neskak/mutilak, neskek/mutilek, neskak / mutilek.
NORI: neskari/mutilari, neskei/mutilei, neskari/
mutili.

5. Erroman jatetxe bat duen italiar abokatu batek


urrez, xanpainez bustitako kabiarrez eta likorez
marinatutako otarrainez egindako pizza bat oparituko dio emazteari San Valentin eguneko opari gisa. Oparitxoa 3.200 euro kostatuko zaio, inoiz horrelako jaki batengatik ordaindutako kopururik
altuena.
Maurizio Morelli italiar abokatuak gastatutakoa
Fred Hollows fundazioari emango diote, garapenbidean dauden herrialdeetan itsutasunari aurrea
hartzen laguntzeko.
6.

Nor ari dira kantatzen aurreko paduran?


Norengana jo zuen?
Noiztik ez zara hondartzara joan?
Norekin joaten zinen txikitan parkera?
Norengandik espero daiteke edozer gauza?

7. Ikusi eta berehala joaten da katua nire lehengusinarengana.


Zuregatik aukeratu dut film hori.
Uste dut Mikelez ari zirela txutxu-mutxuka.
Zumaiako hondartzetako batean izango da boleibol-txapelketa.
8. Erantzun askea.

ARIKETAK (219. or.)


4. NON: etxean/autobusean, etxeetan/autobusetan, etxetan/autobusetan.
NORA: etxera/autobusera, etxeetara/autobusetara, etxetara/autobusetara.
NONDIK: etxetik /autobusetik, etxeetatik/autobusetatik, etxetatik/autobusetatik.
NOREN: etxearen/autobusaren, etxeen/autobusen, etxeren/autobusen.
NORENGATIK: etxearengatik/autobusarengatik,
etxeengatik/autobusengatik, etxerengatik/autobusengatik.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

137

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0130-0141.qxd

835026 _ 0130-0141.qxd

27/7/07

13:36

Pgina 138

Lexikoa
Ur bihurria (220.-222. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Atsotitzak esaldi labur errimatuak dira eta irakaspena dute.
Ikastunitate honetan, uraren arlo lexikoarekin eta semantikoarekin zerikusia duen lexikoa
landuko da. Ariketetan agertuko diren hitzak direla-eta, ziurtatu ikasleek hiztegian bilatzen
dutela ezagutzen ez dituzten hitzen esanahia.
Atsotitzak lantzerakoan, oso garrantzitsua da zein inguramendutan erabili behar diren jakitea.
Horretarako ezinbestekoa da, haatik, aurrena haien esanahia ezagutzea. Hori dela eta, saiatu
222. orrialdean agertzen diren atsotitz guztien esanahia guztion artean argitzen.
Atsotitz gehiago ikasi eta landu nahi izanez gero, jo Gotzon Garateren bildumara: Gotzon
Garate, Atsotitzak. refranes. proverbes. proverbia, 1998. Liburua eskuratu ezean, bilatu
honako esteka honetan: www.ametza.com/bbk/htdocs/garate.htm.

ERANTZUNAK
ARIKETAK (220. or.)

ARIKETAK (221. or.)

1. Hiztegiaren laguntzaz egiteko ariketa.

5. URAREKIN ZERIKUSIA BAI: txipli-txapla, padura, plisti-plasta, zurrutada, urtxakurra, tanta,


urduna, mama, urmargoa, urloa, urbatua, urtzaldia.
URAREKIN ZERIKUSIRIK EZ: urlia, urkabea,
urdea, taup-taup, txir-txir, urologoa, urdaila,
urtxintxa, urbanizazioa, urakana, urguria.

2. Erantzun askea.
3. Ura eduki dezaketen tresnak: andela, katilua, kaikua, pegarra, terreina.
4. Glaziarren aurrealdetik apurtutako izotz puska
handia, uretan flotatzen duena: izozmendia.
Urez osatuta dago eta uretan ibiltzen da itsasoan.
Euria ari duenean edo egin ondoren, zeruan
agertzen den zazpi koloreko uztai argitsua: ostadarra. Ostadarra osatzeko, ezinbestekoa da
ura, argia errefraktatzeko.
Eraztun erako koral-arrezifea, erdian urmaela
duena: atoloia. Itsasoaren erdian sortzen den
koralezko hesi modukoa da atoloia, kanpoaldean eta barrualdean ura duena.
Haitzuloetako sabaitik beherantz sortutako
izotz-kandela modukoak: estalaktitak. Urteen
buruan tantaz tanta sortzen dira estalaktitak,
mineralizaturiko urak kaltzitaren pilatzea eragiten duelako.

138

6. Erantzun askea.
7. Urak hartu: garbitzean arropak estutu edo laburtu.
Ur handitan sartu: pisuzko zereginetan sartu.
Urak bide egin: denbora luzea pasatu.
Urak eta suak hartu: haserretu.
8. Nahi gabe sartu nuen bufanda ur berotan eta
urak hartu du.
Urak bide egin beharko du emakumezkoei gizonezkoen maila bera onartu arte.
Nik ez nuke gai hori aipatuko, ur handitan sartzea da, eta ez dizute jaramonik egingo, gainera.
Notak ikusi zituenean, urak eta suak hartu zuen,
eta alde egin zuen.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:36

Pgina 139

10. UNITATEA
Elur-melur, ez nauk hire beldur; etxean badiat
nahiko arto eta egur.
Haize handia, euri txikia.

ARIKETAK (222. or.)


19. Zerurako bidea aldapatsu, infernurakoa zelaitsu. Erlijioa.
Goiz gorri, arrats euri. Eguraldi-aldiak.
Goseak, haginak zorrotz. Jan-goseak.
Geroa, alferraren leloa. Lana.
Nolako zura, halako ezpala. Familia.
Egia da latz eta garratz. Bizitza.
Aberatsak, guztiak adiskide. Gizarte-maila.
Otsoaren osasuna, ardiaren heriotza. Animaliak.
Mintzatzea zilarra, isiltzea urrea. Mintzatzea.
Maiatza hotz, urtea motz. Eguraldi-aldiak.
10. Atsotitzak 3, 4 eta 5 hitzekoak dira. Errima dute:
1, 2, 4, 6, 10.
11. Maiatzak infernu, ekain-uztailak zeru.
Abenduko eguna, argitu orduko iluna.
Eguzki eta euri, martxoko eguraldi.

12. Elur-urte, ogi-urte: neguan elurra egiten badu,


urtea oparoa izango da.
Eguzkiak daukan onena, itzala: eguzkiak gogor jotzen duen egun beroetan, gerizpean egoten da ondoen.
Euri eta eguzki barraskiloen festa: eguraldi
mota horrekin ateratzen dira barraskiloak barra-barra.
Eguzkia, katuen zerua: katuek oso gustuko dute
eguzkitan egotea.
Trumoiaren atzetik euria: trumoiak euria dakar
berarekin.
Euria, aberastasunik onena: ura (euria) beharrezkoa da.
Elurrak hanka lotzen du: elurte handiak daudenean, ezin izaten gara inora joan.

Gomendioak
Bat eta batzuk nola deklinatu (223. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Bat zenbatzaile denean mugagabean deklinatzen da. Beste hitzari kontrajarrita agertzen denean, mugatu
singularrean deklinatzen da.
Batzuk hitzak, bestalde, deklinabide bakarra du, mugatu pluralekoa.
Gomendioen atal honetan bat eta batzuk zenbatzaileak deklinatzeko orduan gerta daitezkeen
zenbait zalantza argitu nahi dugu. Izan ere, bat hitzak, zenbatzaile zehaztua denean eta
alborakuntza adierazteko erabiltzen denean, jokaera desberdina du deklinabidearen aldetik.
Batzuk zenbatzailearen kasuan, bestalde, NOR eta NORK formak berdin emateko joera dago
sarritan.

ERANTZUNAK
ARIKETAK (223. or.)
1. Erantzun askeak, betiere bata eta bestea hitzak
erabilita. Adibidez:
Bata hegaztia da; bestea, berriz ugaztuna.
Batak lumak eta okela; eta besteak, esnea,
okela eta larrua

2.

Pertsona batzuek ez dakite zer esaten duten.


Aspaldi entzun nion hori lagun bati.
Taberna batzuetan ardoa merke egoten da.
Bi katu ditut. Bata nabarra da, eta bestea, beltza.

Batzuetan berandu heltzen gara; bestetan, goiz.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

139

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0130-0141.qxd

835026 _ 0130-0141.qxd

27/7/07

13:36

Pgina 140

Literatura
Atsotitzak
Peru Abarka (224.-227. or.)
EDUKIEN ESKEMA
Atsotitzak eguneroko bizimodutik ateratako esaera gogoetatsu laburrak dira. Atsotitzetan irakaspen bat
dago beti.
Atsotitzek ez dute egile ezagunik, herriak berak sortutakoak dira.
Zibilizazio guztiek izan dute antzinatik atsotitzak sortzeko premia eta ohitura. Jakinduria adierazteko
modua ziren eta baita irakastekoa ere.
Erdi Aroan eta Errenazimendu garaian oso gustukoak ziren atsotitzak eta sasoi haietan atsotitz-bildumak
ugaldu ziren.
Euskal atsotitzen lehen biltzailea Esteban Garibai izan zen. Geroagokoa da Arnaut Oihenart (1657). Gaur
egun atsotitzen arloan lan handiena egin duena Gotzon Garate izan da.
Atsotitzek ezaugarri hauek dituzte: herriak erabiltzen ditu, irakaspen bat dute eta itxura dotorez emanda
daude, sarritan errimaz, batzuetan aditza ezabatu egiten da.

Lexikoaren programan atsotitzak gainetik aztertu ditugu jadanik. Literaturaren programan


atsotitzak zer diren eta nolako ezaugarriak dituzten askoz era sakonagoan aztertu ez ezik,
euskal atsotitz biltzaileei eta bildumei buruzko informazioa eskuratuko dute ikasleek.
Orrialdeotan aipatzen diren atsotitz-biltzaileak direla-eta (Esteban Garibai Zamalloa, Arnaut
Oihenart, Resurreccion Maria Azkue, Jean Elizalde, Antonio Zabala eta Gotzon Garate), haiei
buruzko informazioa bilatzea eta informazio hori fitxetan edo biltzea ere komeni da, ikasleek
ongi ezagutzeko. Datu biografikoak biltzeaz gain, interesgarria izan daiteke haien bildumetan
ageri diren atsotitzen bat edo beste biltzea, ikasgelan haien erabilera komentatzeko.
Egokia dela irudituz gero, hasierako irakurgai gisa Peru Abarka azaltzen denez, lan horri eta
haren egileari buruzko informazioa bilatzea eta biltzea eska dakieke ikasleei. Bestela,
irakasleak berak eman dezake azalpen labur bat euskal literaturan hain ezaguna den lan
honi buruz.

ERANTZUNAK
ARIKETAK (224. or.)

ARIKETAK (227. or.)

1. Errefrau, esaera edo atsotitzei buruz ari dira hizketan.

1. Atsotitzak eguneroko bizimodutik ateratako esaera


gogoetatsuak dira. Herri-jakinduria adierazten dute, herriak sortuak dira eta irakaspena dute.

2. Erantzun askea.
3. Sarritan berez egon behar lukeen tokian gauza
bat falta denean erabiltzen da esaera hori. Erantzun askea.

140

2. Euskal atsotitzen lehen biltzailea Esteban Garibai


izan zen. Bi atsotitz-bilduma egin zituen, bata 63
atsotitz biltzen zituena, eta bestea 67 atsotitz biltzen zituena.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:36

Pgina 141

10. UNITATEA
3. Hauek dira atsotitzen ezaugarriak: herriak erabiltzea, irakaspen bat edukitzea eta beren laburrean
itxura dotorea izatea (errima edota aditza ezabatuta izatea, besteak beste).
4. Erantzun askea.
5. Kalean uso, etxean otso: batzuetan badira etxetik
kanpo oso apalak diren pertsonak eta etxean, aldiz, oso oldarkorrak direnak.
Gezurrak, buztana labur: oso erraza izaten da gezurretan dabilena harrapatzea.
Su gaberik ez da kerik: gertatzen diren gauzek
arrazoiren bat izaten dute.
Errege berri, lege berri: aldaketetek aldaketak
ekarri ohi dituzte. Adibidez, agintaria aldatzean,
hark legeak aldatzen ditu.
Asto asko, lasto asko: lagun askori jaten emateko
janari asko behar da.

Orhiko txoriak, Orhira nahi: bakoitza bere sorterrian edo etxean egoten da ondoen.
Habia egin denerako, txoria hil: zerbait egin beharra zegoenean ez da egin, eta orain alferrikakoa da.
San Simon eta San Juda, negua heldu da: San
Simon eta San Juda Tadeo eguna urriaren 28an
da santutegian; sasoi horretarako hotz egiten du
jadanik, negua hurbil dago.
Abenduko lainoa, euria edo hegoa: abenduan lainoa dagoenean bi gauza ekar ditzake: euria edo
hego-haizea.
Urduri dabil Domingo, ez du gauza onik egingo:
norbait ezinegonez dagoenean (umea, esaterako) eta zerbait aldrebesa egingo duela uste dugunean erabiltzekoa.
6. Erantzun askea.

Gaitasunak aztergai
ERANTZUNAK
ARIKETAK (229. or.)

ARIKETAK (228. or.)

1. Egun gogorrak dira, igaro den asteburua ahaztuta duelako jada eta hurrengo astebururako
asko falta delako oraindik. Erantzun askea.
Norbait (gustuko neska edo mutila) hurbildu eta
gero etxera elkarrekin joango direla esan diolako.
Pertsona hori gustuko duelako.
Erantzun askea.
Baietz uste du.

1.

Baserritik: NONDIK.
Autoari: NORI.
Aitorrez: NORTAZ.
Mendiko: NONGO.
Autobusek: NORK.
Katuarentzat: NORENTZAT.
Etxearen: NOREN.
Metroan: NON.

2.

Lagun batekin egin dut topo.


Batzuetan etxean geratzen naiz.
Bata txikia da; bestea, ordea, oso handia.
Irristatzaile batzuei ez zaie espaloitik irristatzea
gustatzen.

3.

Abuztuko arratsean, hotza sudur-ertzean.


Esamesak, gezur hutsak.
Eguberritan eguzkia, pazkotan elurra.
San Klemente papa, elurra tipi-tapa.

2. Erantzun askea.
3. Entzumen-ariketa.
4. Iriondo eta Zarra futbol-talde berekoak ziren.
Lehen aldiz jokatu zuenean 15 urte bete berri
zituen.
Iriondo Atleticera heldu zen Arapiles batailoia
Bilbora eraman zutelako.
5. Erantzun askea.

EGIZU 1 ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

141

GIDOI DIDAKTIKOAK

835026 _ 0130-0141.qxd

835026 _ 0142-0149.qxd

27/7/07

12:39

Pgina 142

Liburua irakurtzea
Harresi handirantz (232.-235. or.)
Jon Arretxerren Harresi Handirantz Zubia-Alfaguara editorialean argitaraturik dago.
Erantzunetan aipatzen diren orrialdeak lehen edizioari dagozkio.

Egilea
Jon Arretxe idazle bizkaitarra Basaurin jaio zen 1963. urtean. Ikasketa ugari egina dugu Jon.
Alde batetik, doktorea da Euskal Filologian. Bestetik, lizentziatua dugu Heziketa Fisikoan.
Musikaria ere badugu, pianoko karrera osoa egina baitu. Baina bada aipagarria den beste
gauza bat idazle gazte honengan: bidaiatzeko zaletasuna. Zaletasuna baino areago, grina.
Munduko hamaika lekutan ibilia da, Afrikan, Amazoniako oihanean barrena, Asiako lurralde
zabaletan Bidaiari nekaezin eta abenturazale honek, ezagutu dituen kulturetako mila kontu
jaso ez ezik, makina bat liburu idazteko adina esperientzia zirarragarri eta magiko ere bizi izan
du. Izan ere, bizipen horietako asko bere lanetan islatu ditu. Harresi Handirantz izeneko hau
haur eta gazteentzat idatzi duen lehen liburua da eta, honetan ere, bere bidaietan metatutako
ezagutzak baliatu ditu.

Argumentua
Rama hamahiru urteko mutila da eta Indiako Ozeanoko Sri Lanka uhartean bizi da bere
gurasoekin. Ramaren familia txiroa eta behartsua da eta mutilak lan egin behar du, etxean
laguntzeko. Sarritan eskolara joateko astirik ere ez du izaten, horregatik barre egiten diote denek,
bere ezjakintasunagatik. Gau batean amets berezi bat izan du Ramak: agure bat azaldu zaio eta
aberats eta jakintsu izateko zer egin behar duen esan dio: mendi baten tontorrera igo eta bertako
leize batean sartu. Rama sinesgogorrak kasu egin dio ametsari eta leizezuloan maitagarri batzuk
aurkitu ditu. Maitagarriek esan diotenez, aberats eta jakintsu izan nahi badu bidaia luze bat egin
beharko du mutilak, etxetik alde egin eta iparralderantz jota, Harresi Handian ezkutaturik dagoen
altxorra aurkitzeko.
Gurasoen baimena lortu eta gero, bere bidaia hasiko du Ramak. Lehenik eta behin Sri Lankako
hiribururantz, Kolonborantz, joko du eta, bertako gizon jakintsuak esanda, itsasontzia hartuko
du Kalkutara, Indiara, joateko. Kalkutan agure zahar batek ipuin bat kontatuko dio eta
Benaresera zuzentzeko esan. Benaresen emakume zahar bat aurkituko du Ramak eta horrek,
ipuin bat kontatu ostean, Agrara bidaliko du mutila. Agratik Delhira bidean trenean doala,
neska gazte bat ezagutu eta maitemindu egingo da, baina, hala ere, bideari ekingo dio, altxorra
aurkitu eta neskaren bila itzultzeko asmoz. Horrela, hiriz hiri eta ipuinez ipuin, India osoa
zeharkatuko du Ramak. Pakistanera igaro eta, zenbait abentura latz izan ondoren, Kashgar
izeneko hirira helduko da. Harresi Handiak gertu egon behar duela pentsatuta, ez dio inori bere
hurrengo urratsa zein den galdetuko eta basamortuan barrena sartuta, hilzorian egongo da.
Hegazti miragarri batek salbatuko du mutila eta hurrengo herrira eramango. Handik Pekinera
joango da eta Txinan Harresi Handia bilatzeari ekingo dio.
Bere bidaiaren helmugara helduta, altxorraren bila hasiko da Rama. Zuloak egin arren, ez du
inolako altxorraren kutxarik aurkituko. Halako batean, ametseko agurea agertuko zaio eta
altxorra jada aurkitu eta bereganatu duela adierazi. Agureak esan dionez, bidean ezagututako
jendearen ipuinen irakaspenek, bizitako esperientziek, ikusitako guztiak jakintsu bilakatu dute
eta aberastasuna gero etorriko omen zaio, jakinduriaren eskutik.
Pozik eta poliki, etorreran ezagututako guztiekin patxadaz hitz egiteko astia hartuz, etxerako
bidea hartuko du Ramak. Kolonbora itzulita, bertako gizon jakintsuenaren laguntzaile bilakatu
eta aberastu egingo da eta, azkenik, maite duen neskarekin, Sitarekin ezkonduko da.

142

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0142-0149.qxd

27/7/07

12:39

Pgina 143

Gaiak
Jakinduriaren balioa. Liburuan oso ongi azaltzen zaigu jakinduria dela altxorrik preziatuena,
aberastasun pertsonal eta materialen iturri. Asia aldeko filosofien kutsua dario jakinduriaren
kontzeptuari, besteekiko eta naturarekiko errespetuan, apaltasunean eta elkartasunean
oinarritzen baita.
LIBURUEN LANKETAK

Ipuin zahar eta tradizionalen balioa. Herri ipuin zaharretatik irakaspen mordoa atera daiteke:
askatsunaren balioa, pertsonen arteko maitasuna, senideekiko estima, ama lurrarekiko
atxikimendua, irudimenaren balioa
Pertsona nagusien balioa. Pertsona nagusiak dira jakintsuenak, urteen buruan bizitzak gauza
asko irakatsi dielako. Gainera, ipuin asko dakizkite gizon eta emakume zaharrek.

ERANTZUNAK
Irakurri baino lehen
1.-9. Erantzun askeak.

7. Sri Lanka (Kolonbo), Kalkuta, Agra, Delhi,


Amritsar, Islamabad, Hunza, Kashgar, Turpan,
Pekin, Badaling.

Irakurri eta gero

8. Erantzun askea.

11. Erantzun askea.


12. Ametsa eta agurearekin nahiz maitagarriekin
jazorikoa.
Bidaia. Hau da zati luzeena. Abentura guztiak,
ipuin guztiak, zati handi honetan pilatzen dira.
Harresi Handia, hots helmugara heltzea eta
itzulera. Rama jakintsu eta aberats bilakatu da.
13. Aipatzen diren garraiobideak, adibidez,
modernoak dira.
14. Hinduen sinismena da eta benetakoa da.
Bidaia. Hau da zati luzeena. Abentura guztiak,
ipuin guztiak, zati handi honetan pilatzen dira.
Harresi Handia, hots helmugara heltzea eta
itzulera. Rama jakintsu eta aberats bilakatu da.
Sikh-en ohiturak eta musulman
itxien sinismenak, besteak beste.
5. Erantzun askea.
6. Ramak sukaldari bati galdetu dio nondik
joaten den Harresi Handira eta honek
basamortua zeharkatu behar duela erantzun
dio (B). Rama basamortuan barrena abiatu da
eta laugarren egunean, gauez atseden hartzen
ari dela, zorakeria galanta egin duela iruditu
eta damutzen hasi da (C). Seigarren egunean
nekearen nekez eta egarriaren egarriz pot
eginda geratu eta konortea galdu du (A).
Azkenik, arrano beltz izugarri handi batek
atzaparretan hartu eta salbatu egin du (D).
Erantzun askea.

9. Joaten denean umea da eta itzuleran,


ikasitako guztiak heldu bilakatzen lagundu
diote.
Ez dago pertsonaia gaiztorik. Norbait
aipatzekotan, Hunzako bidean aurkitu zituen
gizon eta emakumeak aipatu beharko lirateke,
atzerritarra txarto hartu zutelako. Nolanahi
izanik ere, beren sinismenek bultzatzen zuten
harrera txar hura.
10. Bilatu deskribapenak ondoko orrialdetan: Sita,
54. or.; Sikh-a, 67.-68. or.; Hou Chin, 139. or.;
agure argala, 44. or.
11. Zilarrezko txanponez beteriko ontzi bat topatu
zuen nekazari bati buruzkoa. Zintzotasunak
saria izaten duen gisan, mesfidantzak galerak
ekartzen dituela.
Urrezko kaiolan triste bizi den
urretxindorrarena da ipuina. Askatasuna
ondasunik preziatuena dela erakusten digu.
12. Jakinduriaren bitartez lortzen du zoriontasuna.
13. Adibidez: irakaspena du, protagonistak bere
helburua lortzen du,

Orain zeuk idatzi


1. Erantzun askea.
2. Erantzun askea.
3. Erantzun askea.
4. Erantzun askea.

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

143

835026 _ 0142-0149.qxd

27/7/07

12:39

Pgina 144

Liburua irakurtzea
Matilda (236.-239. or.)
Roald Dahl idazle britainiarraren Matilda Zubia-Alfaguara editorialean argitaraturik dago.
Erantzunetan aipatzen diren orrialdeak lehen edizioari dagozkio.

Egilea
Roald Dahl Llandaff-en jaio zen, Galesen, 1916. urtean. Idazlearen aita Roald txikiak lau
urte besterik ez zuela hil zen. Zoritxarreko gertaera horrek bultzatuta, zazpi urterekin
familiakoek barnetegi batean sartu zuten haurra eta hantxe izan zuen garaiko britaniar
hezkuntza sistema zurrunaren berri. Izan ere, esperientzia horrek bere liburuetarako
hainbat gai eman zion, Matilda eta Boy kontakizunetan ikus daitekeenez. Hogei urte zituela,
Roald Dahl petrolio konpainia batean hasi zen lanean eta Afrikako herrialde batera bidali
zuten. Han zegoela Munduko II. Gerra hasi zen eta Dahl gazteak hegazkin pilotu jardun
zuen. Hegaldi batean zauritu ondoren, sei hilabete eman zituen ospitalean. Orduan
hasi zen idazten, baina garai hartako lanak gerran bizitako abenturei buruzkoak ziren
eta helduei zuzendurik zeuden. Geroago hasi zen haur eta gazteentzat idazten. Irakurle
horiei zuzendu zien estreinako lana 1964. urtean plazaratu zuen; harrezkero mundu osoan
famatua izan zen. Sortzaile nekaezina, gidoi zinematografikoen egile ere izan zen:
Gremlin izeneko pertsonaia ospetsuak berak asmatuak dira. Horrezaz gain, bere lan batzuk
filmak egiteko erabili dira, Matilda kasu. Roald Dahl Oxford-en hil zen 1990. urtean.

Argumentua
Wormwood jaun-andreek bi seme-alaba dituzte: Michael eta Matilda. Michael mutil guztiz
arrunta da, petral samarra, gurasoak bezalakoxea. Baina Matilda talentu aparteko neska da,
benetan bitxia. Urte bete eta erdi baino ez zuela hasi zen hizketan, hiztegi oparo eta joria
erabiliz. Hiru urterekin bere kasa irakurtzen ikasi zuen eta bost urte bete orduko liburu mordoa
irakurrita zeukan.
Gurasoek, ordea, ez dituzte alabaren buruargitasuna eta talentua estimatzen eta bazterrak
nahasten baino ez dela ibiltzen uste dute. Neskatxak ez ditu gurasoen gustu kaskar berak eta,
horregatik, aitak eta amak ez diote batere kasurik egiten. Batzuetan, errietan ere egiten diote,
inozo eta ergel deituz, eta Matildak zigortu egiten ditu bere broma eta mendeku astunekin.
Bost urte eta erdi ditu jadanik eta eskolara joateko ordua heldu zaio Matildari. Han bere
adineko hainbat neska-mutil ezagutuko du eta baita bere bizitza aldatuko duen irakaslea ere,
Honey andereoa. Honey andereoa berehala jabetuko da neskaren dohain paregabeez eta
bere lagun egingo da. Alabaina, eskolan bada beste pertsona bat, Trunchbull izeneko
emakumea, bertako zuzendaria. Trunchbull andereoari haurrak zigortzea eta beldurtzea
gustatzen zaio, benetan emakume gaiztoa eta ankerra da. Haren zitalkeriak eraginda, artean
azaleratu gabe zeuzkan ahalmen paranormalak garatzen hasten da Matilda eta ahalmen berezi
horiek, hainbat bihurrikeri egiteko ez ezik, Trunchbull andereoaz betiko libratzeko modua
emango diote.
Azkenean, Matildaren gurasoek ihes egin behar dute, polizia Wormwood jaunaren atzean
baitabil negozio ilun samar batzuk direla eta, baina, azken orduan, Honey andereo
zoragarriarekin bizitzen gelditzeko baimena ematen diote alabari. Matilda eta Honey andereoa
besarkatu egiten dira eta begira-begira geratzen dira nola gurasoen autoa, kantoia harturik,
ziztu bizian urruntzen den.

144

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0142-0149.qxd

27/7/07

12:39

Pgina 145

Gaiak

LIBURUEN LANKETAK

Hezkuntzaren kritika. Liburuan hezkuntzaren errepresioa salatzen da, bai familia giroan
eta baita eskolan ere. Era berean, heldu batzuek haurrak tratatzeko duten modua ere
gaitzesten da. Alor honetan, kontuan izan behar da Matildak liburutegian irakurtzen duen
helduentzako lehen liburua Charles Dickensen Itxaropen handiak izenekoa dela eta obra
horretan, alderik badago ere, gai berberak azaltzeaz gain, haur zorigabeak ere agertzen
direla.
Gizartearen beste akats batzuekiko ikuspegi kritikoa. Matxismoaren salaketa, ondasun
materialak metatzeko grinaren gaitzespena eta egungo kontsumo eta aisialdirako ohitura
kaltegarri batzuen kritika, besteak beste, usu ageri dira liburuko orrialdeetan zehar.

ERANTZUNAK
Irakurri baino lehen

klarionaren pasartea. Trunchbull andereoa


desgertzen da. Matildaren gurasoek ihes
egiten dute. Matilda Honey andereoarekin
bizitzen geratzen da.

1.-9. Erantzun askeak.

Irakurri eta gero


1. Erantzun askea.

5. D - C- A- B irudian jasotakoa ez da liburuan


aipatzen.

2. Erantzun askea.

6. Wormwood: mingostasuna, samintasuna.

3. Adibidez: Woormwood jaunak Matilda irakurtzen


ari zen liburua apurtzen du (42.-43. or.)
Matildak Freden loroa ezkutatzen du beheko
suaren tximinian eta etxekoei mamu bat dela
sinistarazten die (43.-50. or.)
4. Hiru urterekin irakurtzen ikasten du bere kasa.
Lau urterekin liburutegira joaten da eta liburu
ugari irakurtzen du. Bidegabeko tratua izanez
gero, gurasoak zigortzen ditu.
Matilda gailendu egiten da eskolan bere
aparteko dohainari esker. Honey andereoa
Matildaren etxera doa Wormwood jaun-andreei
alabaren aparteko talentuaz hitz egiteko eta
zeinen kaskarrak diren ohartzen da.
Trunchbull andereoak neska bat
txirikordetatik hartu eta jaurti egiten du.
Trunchbull andereoak txokolatezko tarta oso
bat janarazten dio mutiko bati. Trunchbull
andereoa Matildaren ikasgelara doa eta
arrubio bat duen edalontzi batetik edaten du
ura. Pasarte honetan azaltzen dira
estreinakoz Matildaren ahalmen
paranormalak.
Matildak edalontzia iraultzen du. Honey
andereoak bere bizitzaren berri kontatzen
dio. Bere ahalmenak trebatzeko, puroa
al-txatzen du Matildak. Arbelean idazten duen

Honey: eztia, gozoa.


Trunchbul: bateatzen duen zezena.
7. Gurasoek eta Trunchbull andereoak.
Phelp eta Honey andereoek, eta baita Trilby
jaunak ere.
8. Adibidez: aitak bere semea hartzen du kontuan
negozioarekin jarrai dezan Hortaz gain,
Gurasoak izeneko atalean iruzkin matxista asko
daude.
9. Erantzun askea.
10. Erantzun askea.

Orain zeuk idatzi


1. Erantzun askea.
2. Erantzun askea.
3. Erantzun askea.
4. Erantzun askea.

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

145

835026 _ 0142-0149.qxd

27/7/07

12:39

Pgina 146

Liburua irakurtzea
Manolito laubegi (240.-243. or.)
Elvira Lindo idazlearen Manolito Laubegi Zubia-Alfaguara editorialean argitaraturik dago.
Erantzunetan aipatzen diren orrialdeak lehen edizioari dagozkio.

Egilea
Elvira Lindo idazlea Cadizen jaio zen 1962an, baina hamabi urte zituela, Madrilera joan zen
bizitzera. Gaur egun Madrilen bizi da eta Antonio Muoz Molina idazlearekin ezkonduta dago.
Miguel izeneko seme bat eta bi txakur ditu. 1987. urtean irratian hasi zen esatari lanetan eta,
azkenean, gidoilari lanari ere ekin zion. Irratian ari zela sortu zen Manolito Laubegi, bere
liburuetako protagonista. Hasiera batean irratsaioko esatarierekin hitz eta pitz
ibiltzen zen ume haren okurrentziek eta umoreak entzule asko erakarri zituzten eta berehala
hedatu zen bere ospea. Senarrak konbentzituta, irratiko gidoi haiek literatur narrazio bihurtu
zituen Elvira Lindok eta baita arrakasta lortu ere. Honezkero Manolitoren abenturen berri
ematen duten liburu dezente idatzi ditu Manolito Laubegi honetaz gain: Manolito gaixoa,
Ni naiz ni, Manolito on the road..., besteak beste. Manolitok eragindako fenomenoa izan da,
eta antzerki lan gisa moldatua izan ez ezik, pantaila handian ere azaldu da film bihurturik.
Elvira Lindok, telebistarako gidoiak ere idatzi ditu eta, antzerkian, Oihaneko legea izeneko
ohiturazko komedia taularatu du.

Argumentua
Manolito Garcia Moreno, Manolito Laubegi, Carabanchel auzoan bizi da bere guraso,
aitona eta anaia txikiarekin. Manolitoren aita kamioilaria da eta sarritan ibiltzen da kanpoan.
Bere ama nahiko urduria eta esku azkarrekoa da eta beti dabil Manolitori errietan egiten. Aitona
Nikolas benetako laguna du, sarritan lagundu dio egoera larrietan eta zigor bat baino gehiagotik
libratu du. Anaia txikiari Ergela deitzen dio Manolitok; bihurrikeria bat baino gehiago egiten dion
arren, benetan maite du.
Manolito Diego Velazquez izeneko eskolan dabil. Bere irakasleak andereo Asun du izena.
Manolitoren lagun mina Belarrihandi Lopez da, harekin ibiltzen da jolasean jolas orduan eta
etxe azpiko parkean. Eskolan bada Yihad izeneko mutil bat, nahiko liskartia bera; beti ari da
Manolito jipoitzen. Yihaden aitona eta Manolitoren aitona adiskideak dira. Bestalde, bada
Manolitori bereziki gustatzen zaion neska bat; Susana Ipurbeltz deitzen diote denek. Horiek
osatzen dute Manolitoren lagun taldea. Manolitoren eskolan, eskola gehienetan bezala, bada
bereziki argia, zintzoa eta esanekoa den mutil bat: Pakito Medina. Manolitok uste du Pakito
Medina ez dela mundu honetakoa.
Liburuan, Manolitori gertatutako hainbat pasadizo biltzen dira: aitonarekin hirira joan zenekoa,
Yihadek betaurrekoak hautsi zizkionekoa, errotuladore batez behetik etxerainoko eskaileretako
horma marraztu zuenekoa Behinola bakearen usoz mozorrotu eta saria irabazi zuten
eskolakoek eta beste behin museora joan ziren andereo Asunekin. Pasadizo horiek eta beste
asko kontatu ostean, aitonaren urtebetezea guztiok elkarrekin nola ospatu zuten azaltzen
bukatzen da Manolito Laubegiren abenturen lehen emanaldia.

146

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0142-0149.qxd

27/7/07

12:39

Pgina 147

Gaiak
Haurtzaroaren idealizazioa. Manolitori gertatzen zaizkion gauza guztiak onak ez diren arren,
haurtzaroan izan ohi dugun idealizazio puntuaz kontatzen dira hemen eguneroko abenturak.

LIBURUEN LANKETAK

Errealitateari buruzko hausnarketa. Elvira Lindok ematen digun errealitatearen ikuspegia ume
batena da. Zenbaitetan oso barregarria gertatu arren, egungo gizarteak dituen akats eta
bidegabekeriak kontatzen dizkigu.

ERANTZUNAK
Irakurri baino lehen

geundela, ikasgela barruan eta andereo


gupidagabe batekin: andereo Asunekin.
Lasaitzeko ematen omen dizkio makilakadak
mahaiari andereok. Nahiago luke, egia esan,
mahaiaren ordez giza buruak balira
(108. or.).

1.-7. Erantzun askeak.

Irakurri eta gero


1. Erantzun askea.
2. Toki izen batzuk benetakoak dira, hala nola,
Carabanchel (Alto), Gran Via, Casa de Campo
eta Pradoko Museoa, besteak beste, Madrileko
zenbait auzo, kale eta tokietako izenak dira. Mota
del Cuervo bera ere (aitonaren herria) benetako
herria da. Beste izen batzuk, bestalde, hala nola,
Diego Velazquez eskola edo el tropezon taberna
asmatuak izan daitezke.
3. Adibidez: telediarioetako esataria taberna
batean sandwicha jaten ikusi zuenekoa
(21. or.). Manolito begira-begira gelditu
zitzaion, hankak ote zituen ikusteko asmoz.
4. Zaparrada aguantatu eta gehienetan laguntza
eskatzen dio aitonari.
5. Eskolakoak Pradoko Museora joan ziren eta,
Hiru Graziak izeneko koadroa ikusten ari zirela,
(D) gizenak zirela iruditu eta Hiru Potolak idatzi
zuen Yihadek koadroan (C). Gero, gizon bat
andereoanen poltsa lapurtzen saiatu zen (A)
eta Manolitok salatu egin zuen. Bueltako bidean,
Manolito andereo Asunen ondoan joan zen
autobusean (B).
6. Adibidez: andereo Asuni poltsa lapurtzen
saiatzen ari dena salatu zuen, baina
andereoaren haserrealditik libratzeko egin
zuen hori. Lapurrak komunean harrapatu
zuenean, besoa aska ziezaion, andereo
Asunen atariko helbidea eman zion, bertara
joan zedin atrakatzera.

8. Adibidez: Ergela jaio aurretik ni ez nintzen hain


txerria () baina halako batean konturatzen zara
txerrikeriak esandakoan egiten duela barre
gehien zure anaiak eta hala, emozionatu egiten
zara, hura barreak akabatzeko itxaropenez
(35. or.).
9. Belarrihandiren gurasoen dibortzioaren gaia
aipatzen da. Manolitok uste du guraso
dibortziatuek nahi dutena egiten uzten dietela
beren seme-alabei. Besteek ere, umeen trauma
ez areagotzeko, leunki tratatzen dituztela uste
du.
10. Adibidez: nagusiek bera ez errespetatzea,
Yhiaden jipoirik ez jasatea, Aitonarekin lo
egitea Anaia txikiari buruz amorruz hitz egiten
du, baina maite du.
11. Laguntasun handiena aitonareganakiko du.
12. Erantzun askea. Oinarria liburuan dago.
13. Adibidez: Neskafe unea aipatzen du (iragarki
bateko lema), telediarioko esataria ezagutzen du,
Misterio konpondu gabeen programa,
Tasmaniako deabrua telebistako programak
aipatzen ditu
14. Erantzun askea.

Orain zeuk idatzi


1. Erantzun askea.
2. Erantzun askea.

7. Adibidez: Andereo Asunek, bere onetik


aterata, hiru makilakada eman zizkion mahaiari
eta hala gogorarazi zigun denoi eskolan

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

147

835026 _ 0142-0149.qxd

27/7/07

12:39

Pgina 148

Liburua irakurtzea
Bihotz ausarta (244.-247. or.)
Joanes Urkixo idazlearen Bihotz ausarta Zubia-Alfaguara editorialean argitaraturik dago.
Erantzunetan aipatzen diren orrialdeak lehen edizioari dagozkio.

Egilea
Joanes Urkixo Bilbon jaio zen 1955. urtean, baina hazi Galdakaon hazi zen. Gaztetan ikasle ona
eta liburuzale amorratua, abenturazko istorioak irakurri ez ezik, irentsi ere egiten omen zituen.
Euskara hogei urtez ikasi ondoren, Euskal Filologian lizentziatu zen. Lan arloan denetarik egin
izan du: musika jo, bidaiatu, baina, batez ere, zinemaren eta telebistaren munduan dabil
sartuta, izan ere, hainbat animazio filmetarako eta telebistako programatarako gidoilari lanetan
ibili da. Literatur munduan ere denetarik egin du Joanes Urkixok: hainbat aldizkaritan parte hartu
du, literatur itzulpenak egin ditu, baita antzerki lan bat eta poesia idatzi ere. Baina, bere lanen
artean haur eta gazteei zuzenduriko gaiek leku nabarmena dute. Batzuk aipatzekotan Patxi
Trumoik ikasi nahi du, Patxi eta txoriaren bahiketa eta Lur izeneko oihana haurrentzako liburuak
eta Shangai Tom espazioko zaindaria, Thule eta Zeruak erori zirenekoa gazteentzako liburuak
aipatuko ditugu.

Argumentua
Urtzi Zuluaga hamahiru urteko mutil bat da, bere adin bereko gazteek dituzten arazo berberak
dituena. Hala ere, badirudi arazo horiek areagotu egin zaizkiola azken boladan. Aitaren errietak
eguneroko ohitura bihurtu dira, ikasketetan porrot egiten hasi da eta hori gutxi balitz bere
ikasgelako neska batekin, Oihanerekin, erabat maitemindurik dago, baina hark ez dio jaramonik
egiten.
Barruan sentitzen duen hutsunea askatzen hasteko aukera bakarra ikastolakoek Maiatzan
egingo duten aste bukaerako akanpada batean ikusten du Urtzik: orduantxe galdetuko dio
Oihaneri ea berarekin ibili nahi duen. Alabaina, aita guztiz asaldaturik azaldu zaio bere gelan
eta garrasika esan dio ustelen bat ekarriz gero ez dela akanparada joango. Gauzak korapilatzen
hasi zaizkio Urtziri, ustel pare bat ekarriko dituela pentsatzen baitu. Oihanerekiko kontuak ezin
okerrago dabiltza. Txispas izeneko ikaskide harroputz bat ere bere maiteoaren atzetik dabil eta
Edortak, Urtziren lagun minak, laguntzeko prest agertu den arren, protagonistak bere erara egin
nahi ditu gauzak.
Neskari sentitzen duenaren berri emateko aukera guztiak zapuztu egiten zaizkio, batzuetan
zoriak hala erabakitzen duelako eta bestetan adorea falta duelako. Urtzik Oihanek sekula
irakurriko ez dituen poemak idazten jarraitzen du.
Ebaluazioa eman diote Urtziri eta, uste bezala, bi ustel atera ditu. Akanpadara joan
gabe geratu da. Hondoa jo du Urtzik. Haatik, zoritxarrekoa behar zuen asteburu hartan bi
ezusteko gertatuko zaizkio: batetik aitaren gitarra aurkitu eta aitaren gaztaroko gorabeheren
berri jakingo du. Entzundakoak haren gaineko iritzia aldaraziko dio. Bestetik, zinean
Oihanerekin egingo du topo (neska ere zigortuta zegoen, akanpadara joan gabe, ustelen bat
atera zuelako). Urtzik, neskarekiko harremanean esperantza printza bat ikusirik, bihotz
ausarta duela erakusteko erabakia hartuko du.
Etxera heldu bezain laster, gitarra jotzen erakusteko eskatuko dio aitari eta aitak, pentsa
zitekeenaren kontra, pozarren hartuko du proposamena. Txispas harroputzarekikoak
konpondu ondoren, ikasturte bukaerako jaialdian gitarra emanaldi txiki bat eskainiko die
Urtzik ikastetxeko kide guztiei. Harriturik hasiera batean eta pozak zoratzen gero, denek heroi
bezala hartuko dute eta Oihanek, munduko neska zoragarrienak, baiezkoa emango dio
azkenean.

148

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0142-0149.qxd

27/7/07

12:39

Pgina 149

Gaiak
Bere buruarekiko konfidantza. Nerabezaroko arazoak eta noraezean ibiltzearen sentsazioa
bere buruarengan jarritako konfidantzari esker gainditzen ditu protagonistak.

LIBURUEN LANKETAK

Belaunaldien arteko arazoak. Urtziren eta bere aitaren arteko harremanak bi belaunaldiren
artean sarritan sortzen diren ezin ulertuak islatzen ditu. Kontakizunean agertzen zaigunez,
gaztaroaz ahaztuta dagoen aita baten eta gurasoen lekuan jarri ezin den gaztetxoaren arteko
liskarrak amaitu egiten dira batak bestearen ikuspuntua ezagutu eta ulertzeko ahaleginak
egiten dituztenean.

ERANTZUNAK
Irakurri baino lehen

ez du batere begirunerik erakusten besteekiko.


Urtzi, aldiz, bakezalea da, nahiko lotsatia eta
lagunei laguntzeko prest dago beti.

1.-9. Erantzun askeak.

8. Urtziren aita: bere buruarekin haserre bizi


denez, ipurterre galanta da besteekin ere.
Urtzirekin sesiotan dabil beti.

Irakurri eta gero


1. Erantzun askea.
2. Bere burua ezgai hutsa balitz bezala ikusten
du.
Amorrua sentitzen du aitarekiko. Aita beti ari
zaio errietan, barregarri uzten.
Ama bien artean bakea jartzen ari da, elkarri
sor dioten errespetua erakutsiz.
Amak aitaren gaztaroko historia kontatzen dio,
aitonak nola zapuztu zituen haren ametsak.
ordutik, Urtzik aitari buruz duen iritzia aldatu
egingo da.
3. Urtziren arazoak aitarekiko harremana,
Txispasekiko lehia, ikasketetako porrota eta
Oihanerekiko harremana dira.
Bakezalea dela ez du borrokarik egin nahi.
Bere buruari eta besteei zerbaitetarako gai
dela frogatu ondoren.
4. Oro har hiru zati nagusi ditu liburuak: Arazoen
aurkezpena (1.-3. kapituluak), arazoen
areagotzea (4.-9. kapituluak) eta konponbidea
(10.-14. kapituluak).
5. A: Eskola atzeko orubea, Txispasekin
borrokatzeko aukeratutako lekua.
B: Mendiko zulo estua, Txispasek Oihaneren
jaka bota zuzenekoa.
C: Urtziren etxeko ganbara. Bertan aurkitu
zuen Urtzik aitaren gitarra.
D: Ikastetxeko jaiaren eszenatokia. Urtzik
estreinako gitarra emanaldia eskaini zuen
bertan.
6. Erantzun askea.

Urtziren ama: aita-semeen artean bakea


jartzen eta etxeko giroa hobetzen saiatzen da.
Aitaz bestera, ulerkoia da eta entzuteko prest
dago beti.
Oihane: kontu bat edo beste gora-behera,
badirudi Urtzi baino askoz helduagoa dela,
hasiera batean behintzat. Bestela, Urtziren
iritziaren arabera, munduko pertsonarik
zoragarriena da.
Edorta: Urtziren lagun mina, zinez laguntzeko
prest dago. Ikastolako kideek errespetua diote,
indartsua eta kementsua baita.
9. Erantzun askea.
10. Maitasunarekin zerikusia duten gaiak neskamutilen arteko harreman mota desberdinetan
islatzen dira (Edorta-Garazi, Eider-Mikel, UrtziOhiane, Karmele-Urtzi). Laguntasunaren gaia,
bestalde, Edortaren eta Urtziren eta Txispasen
eta Urtziren harremanetan islatzen da nagusiki.
Hala ere, ezin ahaz dezakegu lagun taldearen
ikuspegia (ikuspuntu eta zaletasun desberdinak
izanik ere, denak elkarri laguntzeko prest
daude).
11. Adibidez: Urtziren eta bere anaia txikiaren
arteko elkarrizketa (17. or.); futbol partiduaren
pasartea (64.-66. or.); Urtziren eta Oihaneren
arteko elkarrizketa (110.-111. or.)
12. Erantzun askea.

Orain zeuk idatzi


1. Erantzun askea.

7. Bien arteko lotura edo, Oihaneren atzetik


dabiltzala da. bestalde, lehia horretan oso
portaera desberdinak erakusten dituzte. Txispas
oso harroa da, ganberro samarra, liskarzalea eta

2. Erantzun askea.
3. Erantzun askea.
4. Erantzun askea.

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

149

835026 _ 0150-0161.qxd

27/7/07

13:13

Pgina 150

Informazioa bilatzea
PROGRAMAZIOA
HELBURUAK
Eguneroko bizimoduan informazioa bilatzeak duen garrantziaz jabetzea.
Informazio euskarri desberdinak daudela jakiteaz gain, elkarren arteko aldeak
ezagutzea.
Liburuen azaletako informazioa erabiltzen ikastea.
Liburuetan ager daitezkeen aurkibide mota desberdinak ezagutzea.
Aurkibideak aztertzen eta erabiltzen ikastea, informazioa aurkitzeko asmoz.
Fitxa bibliografikoen egitura ezagutzea eta horrelako fitxak egiten ikastea.
Liburutegien funtzionamenduaz jabetzea.
Liburutegietan liburuak nola sailkatzen diren jakitea.
Liburutegiko fitxategi desberdinen arteko aldeak ezagutzea eta erabiltzen
ikastea.
Ordena alfabetikoa erabiltzen jakitea.
Fitxategi informatikoek eskaintzen dituzten aukerak ezagutzea.
Teknologia berriek informazioa bilatzeko orduan duten garrantzia baloratzea.
Internetek informazio iturri gisa eskaintzen dituen aukerak ezagutzea.
Informazioa eskuratzeko euskarri desberdinak erabiltzea eta nahi ditugun datu
zehatzak bilatzeko egokienak aukeratzea.
Gai bati buruz euskarri desberdinetan lortutako informazioa erkatzea.

EDUKIAK
Informazioa biltzea.
Liburuak.
Liburutegiak.
Internet.

EBALUAZIO-IRIZPIDEAK
Euskarri mota desberdinak bereiztea.
Informazio iturri jakin bat aukeratzea, xede jakin bat lortzeko asmoz.
Liburuen azaletako informazioa aztertzea, bertako edukiez jabetzeko.
Liburutegi bateko fitxategiak kontsultatzea.
Liburu mota desberdinen fitxa bibliografikoak egitea.
Aurkibide mota desberdinak bereiztea eta erabiltzea eta informazio zehatz bat
bilatzeko orduan duten erabilgarritasuna azaltzea.
Zerrendatzeetan, alfabetikoki ordenatzeko irizpideak erabiltzea.

150

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:13

Pgina 151

INFORMAZIOA BILATZEA

INFORMAZIOA BILTZEA
1. Adibidez, bere funtzionamendua
eta erabilera azaltzen duen liburuxkatik.
Inkesta edo elkarrizketa batetik.
Gaian espezializatutako liburu edo
aldizkarietatik, nahiz internetetik.
Bideo batetik edo telebistako dokumentalen batetik. Aldizkari batetik zein egunkaritik.
Entziklopedietatik. Euskal Herriko
arteari edo historiari buruzko liburuetatik.
2. Erantzun askea.
3. Erantzun askea.
4. Erantzun askea.

LIBURUAK
1. GERE
O, Joseba
Euskal Herriko ipuin eta kondairak
Joseba Gereo, Bilbo, 1978.
Egile anitz Sendabelarren gida
Jakingarri argitaletxea Donostia,
1996.
2. Edukien aurkibidea.
Erantzun askea. Erantzun aurkibideari begiratuta.
3. Aurkibide orokorra: A. Aurkibide
alfabetikoa: B.
Euskal Herriko sukaldaritzari buruzko liburua da eta sukaldaritzaren zenbait gai agertzen dira bertan, hala nola, lehengaiak, tresnak, menuak, errezetak, ardoak
eta baita hiztegi txiki bat ere.
Lehen atala sukaldaritzari buruzkoa da eta hainbat gai ageri dira
bertan (ardoak, lehengaiak, ongailuak); bigarrena errezetei
buruzkoa da soil-soilik.
VII. atalean dago. Sukaldaritzako
hainbat termino ezezagun argitzeko. Erantzun askea.

Ikasturte honetan, hiru unitate monografikoak A, B eta C unitateak


informazioa lantzeko erabili ohi diren metodoak, teknikak eta
estrategiak aztertzeko erabiliko ditugu. A unitatean, hain zuzen ere,
informazioa eskuratzen laguntzen diguten iturriak ikusiko ditugu, bai
tradizionalak eta baita teknologia berriek eskaintzen dizkigutenak ere.
Gaiaren sarrera gisa, eztabaida txiki bat egin daiteke ikasgelan
informazioaren garaia deitzen dugun egungo sasoi honetako bi
alderdiri buruz. Alderdiok izango lirateke, alde batetik, informazioak
hedatzeko duen abiadura handia eta, bestetik, hor nonahi dabilen
informazio kantitate eskerga. Konparatu gaur egungo egoera duela
urte batzuk bizi zenarekin. Esate baterako, gaur egun zenbait gertakari
kohete baten espazioratzea, naturako hainbat hondamendi, gatazka
armatuak zuzenean ikus ditzakegu, gertatzen ari diren unean
bertan. Gainera, lehengo garaietan informazioa eta jakintza pertsona
gutxi batzuen esku zeuden, gehien-gehientsuenek ez zuten
informazioa eskuratzeko biderik, ezta aukerarik ere.

MONOGRAFIKOAK

835026 _ 0150-0161.qxd

Eztabaidaren ondoren, azpimarratu informazioa ezinbestekoa zaigula


gure jarduera gehienak burutzeko eta, horrenbestez, nahitaezkoa dela
informazio hori eskuratu ahal izatea.
Irakurri hasierako irakurgaia eta komentatu ikasgelan. Gero, eskatu
ikasleei azaltzeko zein gai iruditzen zaizkien interesgarriak.

INFORMAZIOA BILTZEA (249. or.)


Atal honetan azpimarratu beharra dago informazio iturri ugari dagoela eta
informazio kantitate eskerga hori euskarri desberdinetan aurkezten dela.
Galdetu ikasleei non aurki dezaketen interesatzen zaizkien gaiei
buruzko informazioa, hala nola, beren gustuko kirolari edo taldeari
buruzkoa, gogokoen duten abeslariari buruzkoa eta abarri buruzkoa.
Idatzi haien erantzunen berri arbelean eta bultzatu guztien parte
hartzea.
Ikasleak informazioa biltzeko premian izan ziren egoerei buruz
mintzatuko dira. Eskatu azaltzeko zer egin zuten. Oso garrantzitsua da
une honetan tresna pertsonalei buruz hitz egitea, hots, gai jakin batzuei
buruzko iturriak eskuratzen laguntzen dizkiguten pertsonei buruz
mintzatzea. Proposatu ikasleei zerrendak osatzeko. Lana bakarka egin
beharko dute, kasu bakoitzean senide edo lagunen izenak eta haiek
eman diezazkieketen liburuak, aldizkariak, bideoak, CD-ROMak eta abar
adieraziz.

Erantzun askea.
4. Erantzun askea.

LIBURUAK (251. or.)


Atal honetan gai desberdinei buruzko liburu mota desberdinak erabiltzea
komeni da, ikasleek guztiak ikusteko, aztertzeko eta arakatzeko aukera
izan dezaten. Era berean, liburuen fitxa bibliografikoak egiten eta
liburuetako datuak bilatzen ohitu beharko dute.
EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

151

835026 _ 0150-0161.qxd

27/7/07

13:13

LIBURUTEGIAK (252.-253. or.)

LIBURUTEGIAK
1. Izenburuen katalogoa.
Egileen katalogoa.
Gaikako katalogoa.
2.

Ikasleek liburutegiak zenbateraino ezagutzen eta erabiltzen dituzten


jakitea komeni da atal honi ekin aurretik. Galdetu ea auzoko
liburutegira joaten ote diren, zer egin behar den liburutegian liburuak
eskuratu ahal izateko, zer-nolako eragozpenak izaten dituzten
bertan Era berean, ikastetxeko liburutegian izandako esperientziei
buruz ere hitz egingo dute.

Arrieta, Joxe Austin


Baroja, Julio Caro
Conan Doyle, Arthur
Elortza, Igor
Etxepare, Bernat
Irusta, Antton

3. Bizkaiko Jaurerriaren gida


historikoa
Canterburyko ipuinak
Obabakoak
Tom Sawyer-en abenturak
4. Erantzun askea.

INTERNET
1. Erantzun askea.
2. Erantzun askea.
3. Erantzun askea.

IKASITAKOA ERABILTZEA
1.
2.
3.
4.

Erantzun askea.
Erantzun askea.
Erantzun askea.
Erantzun askea.

Pgina 152

Eskatu ikasleei etxean dituzten liburuei buruz mintzatzeko: asko ala


gutxi dituzten, denak gela batean bildurik ote dauden ala etxeko toki
desberdinetan gordetzen diren, nolabait antolaturik dauden ala ez
Animatu beren liburutegi propioa antolatzera, edozein ale erraz
aurkitzeko irizpideak ezarriz, adibidez, liburuak taldetan sailkatuz:
testuliburuak, irakurtzekoak, hiztegiak, komikiak, aldizkariak,
egunkarien gehigarriak
Liburutegi garrantzitsuren bat bisitatzea komeni da. Bertan ikasleek
fitxategi tradizional nahiz informatizatuekin lan egiteko eta aldez
aurretik eskatutako informazioa bilatzeko aukera izango dute.
Gogorarazi liburutegian daudela bertako arauak bete behar dituztela
nahitaez.

INTERNET (254. or.)


Interneten erabileran esperientziaren bat dutenek horren berri emango
diete gainerako ikaskideei.
Ikastetxea Interneti loturik badago, talde txikiak egin eta gai jakin batzuei
buruzko informazioa bilatzeko praktika errealak egingo dira.
Garrantzitsua da ikasle guztiek bilatzaileen funtzionamendua aztertzeko
aukera izan dezaten. Nahi izanez gero, ikasleentzat gai interesgarriren
bat dakarren web orrialderen bat bisita daiteke. Ikastetxean horretarako
aukerarik ez balego, jo Interneten ibiltzeko aukera ematen duen beste
erakunderen edo lekuren batera.

IKASITAKOA ERABILTZEA
Lihoa eta artisautza testuari buruz proposatzen diren ariketak bakarka
nahiz taldeka egin daitezke. Taldeka eginez gero, bakoitzak aldez
aurretik ezarritako zeregina bete beharko du. Nolanahi izanik ere,
ikasleek lana ahoz azalduko dute ikasgelan eta erabilitako iturrien berri
eman ez ezik, izan dituzten eragozpenak ere aipatuko dituzte.

152

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0150-0161.qxd

27/7/07

13:13

Pgina 153

BESTE ARIKETA BATZUK


EBALUAZIOA
Unitate monografiko honetan lantzen diren edukien ebaluazioa honako bi alderdiotara muga daiteke: alde
batetik, ikasleek liburuetako eta liburutegietako katalogoetako aurkibide mota desberdinak ongi bereizten
dituztela ziurtatu beharra dago eta, bestetik, ikasitako termino berriak ongi erabiltzen dituztela egiaztatu.
Bestalde, ikasleek fitxa biblografikoak unitatean azaldutako irizpideei jarraiki egiteko gai izan behar dute.
Horrenbestez, ebaluazio proba gisakoa egin daiteke edozein liburu hartuta eta ikasleei horren fitxa
bibliografikoa egin dezatela eskatuta.
FINKATZE-ARIKETAK
MONOGRAFIKOAK

Proposatu ikasleei beren gustuko kirol taldearen edota musika taldearen web orrialdeak izango lituzkeen
edukiak asmatzeko eta idazteko.
Era berean, eskatu web orrialde horren diseinua egiteko.
ZABALTZE-ARIKETAK
Ikasleek gai jakin bat bilatzeko aztertu behar dutenaren fitxa osatuko dute.
Nahi izanez gero, ondokoaren antzeko bat eman dakieke eredu gisa arbelean idatzirik.
Gaia

Gako hitzak

Iturriak

Euskarriak

Helbideak

Proposatu ikasleei liburu baten bi azalak egiteko, idazleak izango balira bezala. Bietako batean liburuari
buruz hitz egingo dute eta bestean datu biografikoak emango dituzte.
Azaldu ikasleei aurkibideen barruan oso arruntak direla aurkibide onomastikoak edota toponimoak. Era
berean, liburu askotan agertu ohi diren irudi nahiz argazkien aurkibideez ere hitz egin dakieke.
Aurkibide orokorren adibide gisa, epigrafeak eta horien azpiko atalak dauzkaten liburuak ikus daitezke
ikasgelan. Hala nola:
HITZAURREA

1. ATALA
1. Ahoskera

11

1.1. Bustidurak
1.2. Zenbait laburdura
2. Azentua
2.1. Arau orokorrak
2.2. Plurala
2.3. Aditza

13
14
15
16
18
18

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

153

835026 _ 0150-0161.qxd

27/7/07

13:13

Pgina 154

Informazioa ulertzea
PROGRAMAZIOA
HELBURUAK
Testu jakin batzuk ulertzeko burutu beharreko zeregin batzuk daudela kontuan
hartzea.
Testu batek ematen digun informazioa ulertu ahal izateko, testu hori aztertu
beharra dagoela ulertzea.
Hiztegi mota desberdinak bereiztea eta zertarako diren jakitea.
Hiztegietako alfabetizazio irizpideaz jabetzea.
CD-Rom euskarrian dauden hiztegiek eskaintzen dituzten aukeren berri izatea.
Hitz baten adiera desberdinak ezagutzea.
Hitz batzuek kontestu jakin batean hartzen duten esanahiaz jabettzea.
Testu informatiboetan gako hitzak bereizten ikastea.
Testuak azpimarratzeko teknika erabiltzea.
Testuetako ideia nagusiak eta bigarren mailako ideiak bereizteko estrategiak
erabiltzea.
Testuen egitura aztertzea eta horren berri ematen duten eskemak egitea.

EDUKIAK
Testua nola ulertu.
Hitzak ulertzea.
Gako-hitzak.
Ideia nagusiak eta bigarren mailakoak.
Eskema.

EBALUAZIO-IRIZPIDEAK
Zenbait hitzek kontestu jakin batean duten irudizko adieraz jabetzeko gai
izatea.
Emandako testu informatibo batean gako hitzak identifikatzea.
Testu informatiboetako ideia nagusiak eta bigarren mailako ideiak bereiztea.
Emandako testu batean azpimarratze teknika desberdinak erabiltzea.
Ordenazio alfabetikoaren irizpideak ikastea eta hiztegi mota desberdinak
kontsultarako erabiltzeko gai izatea.
CD-Rom euskarrian dagoen hiztegi entziklopedikoren bat erabiltzea, informazio
zehatz bat bilatzeko.
Emandako testu informatibo baten eskema egitea.

154

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:13

Pgina 155

INFORMAZIOA ULERTZEA

TESTUA NOLA ULERTU


1. A testuak informazio gehiago ematen du, baina B testua askoz ere
ulergarriagoa da, batez ere hiztegi
eta egitura aldetik.
2. Idazkera motei buruzko liburu batetik.

HITZAK ULERTZEA
1. Irudikatu: irudien bidez aditzera
eman.
Kuneiforme: Falka forma edo itxura duena.
Feniziar: Feniziakoa dena.
2.

Hiztegi elebiduna.
Hiztegi entziklopedikoa.
Hiztegi arau emailea.
Hitzegi teknikoa.

Unitate monografiko honetan testuek ematen duten informazioa


ulertzen lagunduko diguten metodoak, teknikak eta estrategiak
jorratzen dira. Hitzen esanahia argitzea, testuaren egitura edo
antolamendua zer-nolakoa den jakitea eta bertako ideien arteko loturaz
jabetzea unitate honetako azalpenen eta ariketen helburu nagusietako
batzuk dira.
Hasierako irakurgaiak gizakion adierazpen orotan dagoen informazioaz
hitz egiten digu. Halaber, informazio hori argitzeko premiaz, jakinminaz
eta emateko gogoaz ere mintzatzen zaigu. Irakurri eta eztabaidatu
ikasleekin etorkizuneko belaunaldiei egungo gizarteari edo bizimoduari
buruzko informazioa ematekotan zer azaldu nahiko luketen. Nahi
izanez gero, bakoitzak orri bat bete dezake, irakurgaian bezala.

MONOGRAFIKOAK

835026 _ 0150-0161.qxd

NOLA ULERTU TESTUA (257. or.)

3. Erantzun askea.
4. Akta, arroil, egintza, feniziera, hondakin, karaktere, saguzar.
5. Alfontso I.a /Erauso, Katalina /Garibai, Esteban /Haritxelar, Jean /Mogel, Bizenta / Urretabizkaia, Arantxa
/Zabaleta, Martin.

260. or.
1. Gogor lan egin duen arren, ez da
inoiz izar izatera iritsiko. 2. adiera.
Oinak emanda, erraza da bertsoa
egitea. 3. adiera.
Sagarrak heldutakoan, sagardoa
egingo dugu. 2. adiera.
2. Ama Arabako Errioxan jaio zen.
Berezko adiera.
Haren malkoetatik hiru erreka jaio
omen ziren. Irudizko adiera.
Kandelaren garra dardarka dabil.
Berezko adiera.
Gaztetasunaren garra nabari da
hautagaiaren hitzetan. Irudizko
adiera.
Dentistak zubi bat jarri dit. Irudizko adiera.
Bizkaikoa munduko zubi eseki bakanetakoa da. Berezko adiera.
3. Katua: 1. animalia ugaztuna, felidoen familiakoa /2. su armetan tiro egiteko sakatzen den pieza.
Funtzioa: 1. ikuskizun baten emanaldia /2. egitekoa, zeregina.
Garaia: 1. sasoia, denbora /2. aletegia.

Atal honetan 1. ikastunitateko gramatikan landutako edukiak gogora


ekartzea komeni da. Nabarmendu komunikazio ekintza egoteko
igorleak eta hartzaileak kode berbera erabili behar dutela. Azaldu,
halaber, kodea ezagutu arren, mezua ulertzeko arazoak izan
ditzakegula zenbaitetan.
Ikasleak beren hizkuntzan idatziriko testuren bat ulertzeko arazoak
izan zituzten egoerei buruz mintzatuko dira. Eskatu kontatzeko zernolako informazioren bila zebiltzan, noiz gertatu zitzaien, eta abar.

HITZAK ULERTZEA (258.or.-260. or.)


Atal hau lantzeko, testu errealak erabiltzea komeni da, ahal baldin
bada informatiboak eta gai askori buruzkoak. Hori eginez gero, ikasleek
hitzen ulermen maila desberdinak egiaztatzeko aukera izango dute.
Eskatu ikasleei ulertzen ez dituzten hitzak azpimarratzeko eta, ondoren,
esan kontestuari begiratuta argitu ditzaketenak markatzeko.
Komeni da orrialdeotan aipatzen diren hiztegi mota desberdinak
erabiltzeko aukera ematea ikasleei. Jo ikastetxeko liburutegira, bertan
dauden hiztegiak erakutsi eta ekin aztertzeari, ematen duten
informazioa, hitzen adierak eta alfabetizazio irizpideak ikusteko, besteak
beste. Aukera izanez gero, CD-Romean dagoen hiztegi entziklopedikoren
bat edo beste ere ikustea komeni da.

GAKO HITZAK (261. or.)


Testu desberdinak erabili bertako gako hitzak bilatzen edo bereizten
trebatzeko. Lana bakarka egin beharko dute ikasleek, baina, gero,
guztion artean egin beharko duzue aurkitutako gauzen iruzkina. Nahi
izanez gero, lanari ekin baino lehen, hitz gakoak nabarmentzeko
baliabide tipografikoak azter daitezke, egunero erabiltzen dituzten
testuliburuak adibideak emateko iturri gisa baliatuz.

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

155

835026 _ 0150-0161.qxd

27/7/07

13:13

Pgina 156

GAKO HITZAK
1. Nork bere kasa erantzutea.

IDEIA NAGUSIAK ETA BIGARREN...


1. Ideia nagusiak:
Ordainketak egiteko modu hedatuena da dirua.
Txanponez eta billeteez gain, ordainketak egiteko beste modu batzuk egon ziren antzina.
Bigarren mailako ideiak:
Antzinako gizarteetan maskorrak
edo harriak erabiltzen ziren txanpon gisa.
Antzina ohikoa zen trukea.
Txanponak erabiltzeko ohitura oso
zaharra da.
2. Buruan izate hori irudizko adiera da
eta diruaren gainean sarritan pentsatzen dugula esan nahi du.
3. Zuhaitzak natura-baliabide ezin hobeak dira.

ESKEMA
1. Erantzun askea.

1. Erantzun askea.

Paragrafoa perpaus multzo batek osaturiko unitate koherentea dela


jabetu ez ezik, paragrafo bakoitzean ideia bat azaltzen dela jakin
beharko dute ikasleek. Nabarmendu paragrafoak ez direla baliabide
mekaniko hutsak, areago, testuak eraikitzeko habe gisakoak dira eta
testua ulertzeko orduan oso lagungarriak.
Paragrafoaren eta haren koherentziaren ezagutza dela eta, oinarrioinarrizkoa da Gako hitzak atalean (87.or.) azaldutako lotura hitzak
kontuan hartzea. Azaldu ikasleei terminoak errepikatzea edota
sinonimoak nahiz erakusleak erabiltzea oso lagungarria dela koherentzia
lortzeko eta ideiak uztartzeko. Era berean, lotura hitzak erabiltzea ideia
horiek garatzeko oso lagungarria da, horrek nolabaiteko dinamismoa
ematen baitio testuari.
Bestalde, ikasleek testuaren gaia, hots, eduki orokorra eta bertako ideia
nagusia edota nagusiak ez nahastea komeni da. 88. orrialdean ageri den
testua hartuz, oro har, esan dezakegu testua arkeologiari buruzkoa dela;
alabaina, arkeologiari buruzko testu horretan zenbait ideia azaltzen dira:
arkeologia zer den, arkeologiaren xedeak zeintzuk diren eta zer-nolako
lanak biltzen dituen, besteak beste. Nabarmendu bien arteko aldeak,
ikasleek kontuan har ditzaten testuetako ideia nagusiak lantzeko orduan.

ESKEMA (264. or.)

2. Hiztegi entziklopedikoan. Hiztegi


tekniko bat erabili beharko zenuke.
3. Labar pinturak; apaingarriak; magia;
mundu espirituala.
4. Ideia nagusiak: Labar pinturak haitzuloetako hormetan antzinako gizakiek pintatu edo grabatu zituzten
irudiak dira. Irudiok animalienak dira gehien bat. Gaur egun, oraindik
ez dakigu zer adierazi nahi zuten.
5. Bigarren mailako ideiak: Batzuek
diotenez apaingarri hutsak ziren.
Beste batzuk diotenez, magiaren
bidez animaliak erakarri eta ehizatzeko ziren. Beste batzuek xede nolabait erlijiosoa zutela uste dute,
antzinako gizakiek animalia horiek
gurtzen zituztela, alegia.

156

Atal honetan testuetako ideia nagusiak bilatu eta bigarren mailako


ideietatik bereizteko metodoak, teknikak eta estrategiak eskaintzen
dira. Hemen ikasiko dituzten gauzak oso baliagarriak izango zaizkie
ikasleei, zalantzarik gabe, beren ikasketak burutu artean.

Azkenik, kontuan hartu atal honetan jasotakoa lantzeko, testu mota


desberdinak erabiltzea komeni dela.

IKASITAKOA ERABILTZEA

6. Erantzun askea.

IDEIA NAGUSIAK ETA BIGARREN MAILAKOAK


(262.-263. or.)

Nabarmendu testu bat ulertzeko ezinbestekoa dela haren antolamendua


nolakoa den argitzea. Horregatik, hain zuzen ere, oso garrantzitsua da
egituraz jabetzea eta eskema baten bidez aditzera ematea, testuaren
ideiak edo zatiak bereiziz. Antolaketaren aldetik, testu batzuetan egitura
sekuentziatua gailentzen da, denboran zehar jazotako gertakariak
aipatzen direlako; beste batzuetan, ordea, egitura enumeratiboa da
nagusi, zerbaiten motak aditzera ematen baitira; beste zenbaitek egitura
kausala du, zerbaiten arrazoiak ematen baitira

IKASITAKOA ERABILTZEA
Eman ikasleei labar pinturei buruzko testuaren fotokopiak, nahi bezala
azpimarratzeko eta alboetan idazteko.
3, 4 eta 5. ariketei dagokienez, eskatutako informazio hori paragrafo
zehatzetan bilatzea komeni da.
Lana bakarka egin behar den arren, bukatutakoan, denon artean
eztabaidatuko dituzue ateratako ondorioak. Ikasle batek bere
eskemaren berri emango du arbelean eta guztion artean aztertu
ostean, nahi beste ekarpen egingo zaizkio.

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0150-0161.qxd

27/7/07

13:13

Pgina 157

BESTE ARIKETA BATZUK


EBALUAZIOA
Unitate honen ebaluazioa Ikasitakoa erabili ataleko 3, 4 eta 5. ariketen bitartez egin daiteke funtsean.
Ariketa horietan Labar pinturak izeneko irakurgaiko gako hitzak eta ideia mota desberdinak bereizteko
eskatzen zaie ikasleei.
Ebaluazioa dela eta, kontuan izan beharreko beste trebetasun batzuk ondokoak dira: hiztegi mota
desberdinak erabiltzeko iaiotasuna, ordena alfabetikoa arazorik gabe erabiltzeko gaitasuna eta terminoak
arin aurkitzeko abilezia.
FINKATZE-ARIKETAK
MONOGRAFIKOAK

Eman ikasleei ondoko testuaren fotokopia bana. Eskatu ideia nagusiak eta bigarren mailakoak bereizteko,
loturazko elementuak markatzeko eta bertako ideien edukiak eta loturak biltzen dituzten eskemak egiteko.

Denbora luzez galdera batek kezkatu egiten zituen zientzilariak: nondik heldu ziren Europako bazter
honetara euskaldunak?
Erantzuna ez zen batere erraza. Gure inguruko giza taldeei buruzko duda gutxi ziren; oro har Europa
guztiko herriek ez zuten buruhauste handirik sortarazten baina Euskal Herria ez zuten beren jakintzan
kokatu ahal izan. Ezezagunaren aurrean, mota guztietako teoriak hasi ziren agertzen gure etorkiaz:
Ekialdetik etorriak ginela Afrikatik Finlandiatik
Egia bestelakoa omen da, baina ez zen XX. mendera arte ezagutu. Mendearen hastapenetan hasi zen
serioski Euskal Herria osoan gelditzen diren aztarna zaharren ikerketa: trikuharriak, harrespilak, kobazuloak
benetan emaitza handiak lortuz nekaezinak ziren Enrike Eguren, Telesforo Aranzadi eta Joxemiel
Barandiaran ikerlariak. Haiei esker erantzuna aurkitu zuen enigmak: euskaldunok ez ginen inondik etorri
izan, hemen bertan sortu baizik. Ikus dezagun.
Gizakia bazebilen lurralde hauetan duela 150.000 bat urte, baina ez dakigu ia nolakoa zen. Badirudi
ehiztaria
zela eta harrapatzen zituen animalien artean zezenak eta elefanteak dira aipagarrienak.
Beranduago, duela 80.000-40.000 urte tartean, Europan zehar zabalduta zegoen Neanderthal gizakia
hemen ere aurkitzen dugu bizitzen; ehiztaria ere bizibidez, oso gustukoak omen zituen mamutak, zaldiak,
ahuntzak
Gizaki hau desagertuz gero beste bat zabaldu zen Europan, Cromagnon deiturikoa. Hau duela 30.000
urte edo, gure lurretan ere kokatu zen. Gizaki mota hau oraingo bera da, zientzilariek Homo sapiens izendatu
zutena, hain zuzen. Benetan azkarra, tresneria piloa egiten ikasiz gain, margoak ere egiten zituen. Beraz, l
ehenetariko artista dugu eta ez makala, batez ere Santimamie, Isturi-tze, Etxeberriko karbia, Altxerri eta
Ekain haitzuloetan ikusi ahal den bezala.
Urteak joan, urteak etorri, badirudi emeki-emeki Cromagnon gizakia egokituz joan omen zela bertako
giroari, itxuraz piska bat aldatzen eta oraingo gizaki bera bilakatuz. Duela gutxi arte teoria hau frogatutzat
ematen bazen ere, oraindik egiaztatu behar da aurkikuntza berrien bidez.
Orhipean
ZABALTZE-ARIKETAK
Proposatu ikasleei nahi duten egitura daukan testua sortzeko. Nork bere testua idatzi beharko du,
argibidezkoa, deskriptiboa, sailkapenezkoa edota nahi duen bezalakoa.
Testua egin ostean, ideia nagusiak eta bigarren mailakoak eta lotura hitzak bereizi beharko dituzte eta
eskema egin.
Kontuan izan testuak argia eta zuzena izan behar duela eta ideiek ondo uztarturik egon behar dutela.

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

157

835026 _ 0150-0161.qxd

27/7/07

13:13

Pgina 158

Informazioa interpretatzea
PROGRAMAZIOA
HELBURUAK
Komunikazio asmoaren arabera dauden testu mota desberdinak ezagutzea.
Testuak eta testu mota desberdinen komunikazio xedea lotzen ikastea.
Testuan egilearen presentziaz jabetzea eta berau baloratzea.
Testua ulertu ahal izateko, ideia inplizituak identifikatu beharraz ohartzea.
Testuetako ideia inplizituak aurkitzea eta interpretatzen jakitea.
Testu baten barruan, informazioa eta iritziak bereizten jakitea.
Testua ongi ulertu ahal izateko, iritziei antzemateak duen garrantziaz jabetzea.
Egunkarietako testu mota desberdinak bereiztea.
Argudiozko testuak bereizten jakitea.
Tesiei eta argudioei antzemateko estrategiak erabiltzeko gauza izatea.
Argudiozko testuak egiten ikastea.

EDUKIAK
Testuaren zentzua
Egileak adierazi nahi duena
Gertakariak eta iritziak
Argudiatzea

EBALUAZIO-IRIZPIDEAK
Testu mota desberdinen komunikazio asmoa bereizteko gai izatea.
Egunkarietako testuak hartuta, gertakariak eta iritziak bereiztea.
Emandako testu batean egilearen presentzia identifikatzea.
Emandako testu bateko ideia inplizituak erauztea.
Argudiozko testu batean, tesia eta argudioak bereizteko gauza izatea.
Proposatutako gai bati buruzko eztabaida batean parte hartzea, norberaren
iritzia azalduz eta besteen aburuak argudioen bidez eztabaidatuz.
Argudiozko testuak sortzeko gai izatea.

158

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

27/7/07

13:13

Pgina 159

INFORMAZIOA INTERPRETATZEA

TESTUAREN ZENTZUA
1. Testu informatiboa da. Egilearen
asmoa gertakari bati buruzko (ozono geruzaren egoera) datuak ematea da.
2. Aurreko orrialdeko irakurgaiak asmo argi bat du: irakaspen bat ematea.

EGILEAK ADIERAZI NAHI DUENA


1. Testua lehen pertsonan idatzita dago: aditzak lehen pertsonan daude,
lehen pertsonako izenordainak agertzen dira eta egileak bere iritziak
ematen ditu.

Aurreko unitate monografikoaren bitartez informazioa ulertzeko


trebetasunak garatu nahi ziren ikasleengan. Honako honetan, aurrera
pauso bat emanez, informazio hori interpretatzeko baliabideak eskaini
nahi zaizkie ikasleei, kontuan izan behar baita interpretazioa ulermenaren
gaindiko urratsa dela. Testu baten xedea edo asmoa bilatzea, egilearen
ikuspuntuaz jabetzea, gertakariak eta iritziak nahiz tesiak eta argudioak
bereiztea dira unitate honen helburu nagusietako batzuk.
Hasierako irakurgaia, irakaspen argia daukan herri ipuina, unitatearen
gaiari heltzeko atariko motibagarria da.
MONOGRAFIKOAK

835026 _ 0150-0161.qxd

1. ikastunitetako gramatika atalean ikusitakoa gogora ekartzea komeni


da. Igorle, hartzaile eta mezu kontzeptuak berrikusi.

TESTUAREN ZENTZUA (267. or.)

2. Erantzun askea.

269. or.
1. Plastikozko ontziak, latak eta tetrabrikak birziklatu egin behar dira.
2. Amazoniako oihana betiko galtzeko
arriskuan dago.

Azaldu ikasleei bi testu mota nagusi bereiz ditzakegula, bertako


mezuaren xede edo asmoaren arabera.
Batez ere informatzeko asmoa duten testuak, hots, eduki batzuk
aditzera eman nahi dituzten testuak. Testu hauen ezaugarri nagusiak
argitasuna, ordena eta objektibotasuna dira.
Asmo estetikoa duten testuak, hots, hitzak direla medio edertasuna
sortu nahi dutenak. Horrelako testuetan, hizkuntzaren erabilera
aditzera ematen diren edukiak baino are garrantzitsuagoa da.
Hizkuntza literarioa erabiltzen duten testuak dira.
Zenbait kasutan, asmo biak nahasian agertzen dira testu bakar batean;
esate baterako, hizkuntza literarioa erabiltzen duen kazetaritza testu
batean.
Atal honetan azaltzen dena lantzeko izaera anitzeko testu errealak
erabiltzea komeni da. Ikasgelara egunkariak, aparailuen erabilerari
buruzko liburuxkak, iragarkiak, testu zientifikoak, testu literarioak eta
abar eraman daitezke. Landu ikasleekin batera testu horien guztien
xedea eta argitu zein den gure helburua testuoi heltzen diegunean.
Unitate honetako edukiak lantzeko nolanahiko testuak erabilita ere,
testu hori zertarako irakurtzen duten azaldu beharko dute ikasleek.

EGILEAK ADIERAZI NAHI DUENA (268.-269. or.)


Testuen egilea ez da gertakariak edo egoerak kontatzera edo
deskribatzera mugatzen, gehienetan bere sentsazioak eta sentipenak
ere adierazten dizkigu miresmena edo mesprezua, erakarpena edo
nazka, poza edo tristura. Gainera, irakurleak bere egoera animikoaz
kutsatu nahi ditu, bere sentipen eta sentsazioen partaide bihurtu.
Esanak esan, bada testu mota bat non gehienetan egileak gertakariak
azaltzen dituen beste inolako iruzkinik egin gabe. Testu zientifikoak
dira horiek. Dena den, hori ere ez da egia hutsa, hots, ez da beti
gertatzen, zenbaitetan gertakarien azalpen zehatzarekin batera,
aurkikuntzaren pozak eragindako garra nabari baita testu zientifikoen
egileen hitzetan.
EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

159

835026 _ 0150-0161.qxd

27/7/07

13:13

Pgina 160

GERTAKARIAK ETA IRITZIAK


1. Gertakariak.
Iritziak.
Gertakariak.
2. Lehena objektiboena dela esan daiteke, gertakarien berri baino ez baitu
ematen. Bigarrenak, aldiz, egilearen
iritzia islatzen du: porrota.
3. Erantzun askea.

271 or.
1. Lehen testuan gertakariak azaltzen
dira; bigarrenean, aldiz, iritziak.

ARGUDIATZEA
1. Erantzun askea.
2. Pertsona ezgaituei eragozpenak sortzen dizkien traba arkitektoniko ugari
dago.
3. 2. testua. Honakoa da bertako tesia:
informazioa lortzeko, askoz praktikoagoak dira egunkariak telebista
baino.

274. or.
1. Tesia: ez da hain zaila ingurugiroa
zaintzen laguntzea.
Argudioak: Zaborra gaueko hamarretatik aurrera jaitsi. /Edukiontziak
ongi banatu. / Zabor pilaketak eragiten dituen kalteei buruzko informazioa eman.

Azaldu ikasleei egunero-egunero edo behintzat sarri askotan iritziak


aditzera ematen ditugula: zein den, gure ustez, halako taldeko jokalari
onena, zer nahiago dugun: hiri handi batean ala herri txiki batean bizi
Hala ere, badaude inolako iritzirik ametitzen ez duten gertakariak, oso
begi bistakoak edo egiaztagarriak direlako. Adibidez, lau bider lau
hamasei direla eta edota arrainak animalia ornodunak direla eta, inori ez
zaio otuko horri buruz zer iritzi duen azaltzea, edozein kasutan,
biderkaketa taulak nahiz biologiako liburu batek zalantza guztiak argituko
baitituzte.
Gertakariak eta iritziak bereizten ikasteko, onena egunkariko testuak
hartu eta lantzea da: kritika literarioak edo zinematografikoak, albisteak,
kronikak, editorialak, iritzi artikuluak, eta abar. Hala ere, ez da komeni
beti horrelako testuak erabiltzea, ikasleek ikuspegi zabalagoa izan
dezaten. Baliatu, halaber, testu zientifikoez historiako pertsonaia
garrantzitsuren bati buruzko testua, esaterako, sarritan gertakariak eta
egilearen iritziak azaltzen baitituzte. Interesgarria izan daiteke, bestalde,
egunkari eta aldizkarietatik ateratako argazkiak eramatea ikasgelara,
ikasleek objektiboki deskribatzeko eta irudiei buruzko iritziak emateko.
Ikasleek iritziak emateko erabili ohi diren hitz eta esapideen zerrenda
osa dezakete.

ARGUDIATZEA (272.-274. or.)


Iritziak ematearen eta argudiatzearen artean dagoen lotura
nabarmendu, geure iritziei eustekoan, argudio sendoak eman behar
baititugu. Hala ere, kontuan hartu beharra dago eztabaidaezinak diren
gai batzuk badirela, hala nola, norberaren sinesmen edo gustuei
dagozkienak, ez baitago argudiorik horrelako gauzei aurka egiteko
modukorik.
Esan ikasleei defendatzen diren tesiak modu sinple eta argian azaldu
behar direla. Gainera, argudioak datu zehatzetan oinarritzea komeni
da; horrelakoetan, ondo dator adituen hitzak aipatzea.

2. Erantzun askea.
3. Erantzun askea.

IKASITAKOA ERABILTZEA
1. Testu pertsuasiboa da. Autorearen
iritziz zooak zergatik edo zein kasutan diren onak azaltzen du.
2. Egilearen presentzia agerikoa da
(lehen pertsona ageri da).
Iritziak dira nagusi.
Tesia: parke zoologikoak beharrezkoak dira.
Argudioak: Zooak inguru basatian
desagertzen ari diren animalien salbazioa izan daitezke. / Gauzak ongi
egitekotan, zooetan animalien berezko inguruneak sortu behar dira.

160

GERTAKARIAK ETA IRITZIAK (270.-271. or.)

Atal honetako edukiak lantzeko, tesiak paragrafo desberdinetan


(hasierakoetan zein bukaerakoetan) azaltzen dituzten argudiozko
testuak erabiltzea komeni da. Nabarmendu tesia hasieran azaltzea
argiagoa izan ez ezik, irakurlearen interesa erakartzeko orduan are
eragingarriagoa dela. Nolanahi izanik ere, zenbaitetan gaiaren beste
ikuspegi bat ematen duten azalpenak ematea komeni izaten da eta,
horrelakoetan, tesia bukaeran agertu ohi da.

IKASITAKOA ERABILTZEA
Testuak berak eta haren inguruan proposaturiko ariketek unitate osoko
edukiak biltzen dituzte. Horrek ikasitako metodo, teknika eta estrategia
guztiak praktikan jartzeko aukera emango die ikasleei.
Ikasgelan eztabaidak antolatzea komeni da. Hori dela eta, testuak eta
ariketak bakarka landu arren, emaitzak erkatzea eta ikasleek beren
ikuspuntuak elkarri adieraztea komeni da.

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0150-0161.qxd

27/7/07

13:13

Pgina 161

BESTE ARIKETA BATZUK


EBALUAZIOA
Unitate monografiko honetako edukien ebaluazioa Ikasitakoa erabiltzea ataleko ariketen bitartez egin
daiteke.
Ikasleek hiru gai proposatuko dituzte ikasgelan eztabaida bana antolatzeko. Eztabaidek aukera aparta eman
dezakete ikasleek iritziak onartzen dituzten eta ez dituzten gaiak ongi bereizten dituztela egiaztatzeko eta
baita besteen iritziak onartzen dituzten ikusteko ere. Gainera, beren tesiak argudio desberdinen bidez
defendatzeko aukera izango dute.
FINKATZE-ARIKETAK
MONOGRAFIKOAK

Eman ikasleei ondoko testuen fotokopia. A testuan ideia inplizitua bilatu beharko dute. B testuan, berriz,
gertakariak eta iritziak bereizi eta argudioak bilatu beharko dituzte.

Nolako aita, halako semea. Eta nolako jabea, halako txakurra? Bada, hau ere horrela omen.
Adituen arabera, txakur baten jarrera eta ekintzak jaso duen hezkuntzaren ondorio zuzenak
dira. Gai hau mahai gainean egon da azkenaldian hainbat txakurrek pertsonaren bati eraso egin diotenean.
Erasoaren arduradun ez omen dira txakurrak, institiboki jokatzen baitute. Hezkuntza egokia jaso ez izana da
nonbait arazoa.
EUSKALDUNON EGUNKARIA

Nik behin irakurri nuen historia gizonezkoek egina eta esku zuriarekin idatzia dela. Eta asko
gustatu zitzaidan, zeren egia baita, eta hori hausteko lan egin behar dugula uste dut. Guk denok
ikasi dugun historia gizonezkoez beteta dago. Zenbat emakume azaltzen dira historiako liburuetan? Oso
gu-txi. Orain urtekariak egiten dira urtea bukatzen denean, horietan zenbat emakume azaltzen dira? Eta ez
da bakarrik emakumeen presentzia, hori garrantzitsua izanik, baizik eta emakumeen ikuspuntutik egindako
urtekariak egotea. Eta urtekari horiek hartuta egiten da historia, besteak beste.
Nolakoa da emakumeen presentzia komunikabideetan? Har dezagun egunkari bat edo telediario bat
edozein egunetan. Zenbat emakume azaltzen dira? Alderdi politiko baten buru bakarrik Begoa Errazti
daukagu, eta hori orain dela denbora gutxitik. Gizarte kontuetan pixka bat ikusten da gure presentzia.
Nazioarteko kontuetan apenas dugun tokirik. Lan munduaren albistetan, sindikatuen borroketan,
emakumea oso gutxi azal-tzen da, nahikoa da lan bat edukitzea. Ekonomia munduan, pentsa dezagun
banketxe bateko baten irudian negargura ematen dit. Kiroletako sailera pasa eta gero, oraindik negarra
ez zait lehortu, negarrez jarraitzen dut. Kultur orrialdeetara pasa eta gero, gure presentzia pixka bat igotzen
da eta bitxikirietera pasa ondoren, agian, hor ere azalduko gara.
Orain galde iezaiezu ingurukoei zerk mugitzen duen mundua: diruak eta botereak. Zeintzuek dute dirua
eta boterea? Erantzuna eman beharrik ez dago.
EUSKALDUNON EGUNKARIA

ZABALTZE-ARIKETAK
Ikasleek testu informatiboak, pertsuasiboak eta instruktiboak eramango dituzte ikasgelara. Testu horiek
guztiak batu eta ikasle guztien artean banatuko dira. Ikasle bakoitzak tokatu zaiona zer-nolako testu mota
den adierazi eta bere iritzia justifikatzeko arrazoiak eman beharko ditu.
Ikasleek gertakariak eta iritziak nahasian ematen dituen edo argudioak azaltzen dituen testu bat sortu
beharko dute. Testu horretan argi eta garbi agertu beharko dute tesiak eta hori defendatzeko argudioek.

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

161

835026 _ 0162-0189.qxd

27/7/07

13:11

Pgina 162

UNITATEKO ENTZUMENA

Euskara eta espioitza


(Telebistan baten bat hitz egiten entzuten da, baina ia ezin da hauteman zer ari den esaten.)
Aitziber: (Ozen-ozen.) Aupa, Ander, utzi leku bat sofan, leher eginda nator-eta
entrenamendutik.
Ander: SSSSSSSSSSSSSSSSSSS... (Isiltzeko.) Entzun egin nahi dut.
Aitziber: Zer ari zara ikusten? (Ozen.)
Ander: (Ahopean.) Euskarari buruzko dokumentala.
Aitziber: A! (Ahopean.) Eta interesgarria da?
Ander: (Ahopean.) Bai oso.
Aitziber: Utzi lekua!
Telebistan entzuten da: Bilboko San Inazio auzoan, Euskararen Etxeak urte eta mende
luzeetako dokumentuak eta informazioa gordetzen du:
hizkuntzaren historiako gertaera nagusiak
euskalkien aberastasuna
sormena eta literatura-bizitasuna
ahozko tradizioa
Hizkuntzaren historiarekin zerikusia duten gertaera jakingarri eta harrigarri askoren berri dute
bertako liburu eta dokumentuek. XX. mendean, adibidez, euskara Euskal Herrian debekatuta,
zapalduta eta baztertuta zegoen bitartean, mundu-mailan berebiziko garrantzia izan zuen,
Bigarren Mundu Gerran, Estatu Batuetako armadak euskarara jo baitzuen mezu zifratu
seguruak bidali ahal izateko.
Hori, Asiako fronteko komunikazioetan gertatu zen. Japoniarrek euskaraz ez zekitenez, ezin
izan zituzten deskodetu amerikarren ontziek bidalitako mezuak.
Adibidez, 1942. urtean Guadalcanaleko erasoari ekiteko agindua hauxe izan zen: Egon adi X
egunari; era horretara aditzera eman zen erasoa zer egunetan izango zen.
Sistema hori Frank D. Carranza kapitainak asmatu zuen. Frank emigratzaile euskaldunen
semea zen, eta gerra-garaian marineen kapitaina.
(Eten laburra, Frank Carranzaren ilobaren hitzak sartzeko.)
Elisa: Osaba zegoen entrenamendu-zentroan 70 marine zeuden euskaraz eta ingelesez ondo
mintzatzen zirenak. Horregatik proposatu zuen osabak euskara espiatzeko hizkuntza izatea.
Japoniarrek ezin izan zuten mezurik harrapatu.
Ordura arte, Enigma izeneko makinak enkriptatutako mezuak erabiltzen ziren, baina etsaiak
kodeak asmatzen zituen. Euskarak abantaila bi zituen. Batetik, japoniarrek ez zuten gure
hizkuntzaren arrastorik. Bestetik, mezuak ez zirela idatzi behar, nahikoa baitzen
komunikazioaren bi aldeetan marine elebidunak jartzea; horrela, denbora asko irabazten zuten.
Euskara komunikazio-kodetzat erabili izan zenez, hiztegi belikoa sortu zen. Adibidez, arreta
zuhaitzari transmititzen bazen, horrek esan nahi zuen etsaia zuhaitzen adaburuetan ezkutaturik
zegoela, edo hegalari lagundu entzunez gero, aire-armadari informatu behar zitzaiola esan nahi
zuen.

162

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0162-0189.qxd

13:11

Pgina 163

UNITATEKO ENTZUMENA

(Iragarkiak sartzen dituzte, ETB-ko euskarazko iragarki baten hasiera sar daiteke.)
Telebistan entzuten da: (Iragarki zatia.)
Aitziber: Iragarki madarikatuak!!
Ander: Eskerrak iragarkiei!
Aitziber: Zer diozu?? Mundial dago!
Ander: Bai, mundial dago; baina, mesedez, aprobetxatu iragarki-tartea oinetako usaintsu horiek
eranzteko; gaixotu egingo naiz bestela.
(Telebista ozenago entzuten da.)

ENTZUMEN-TESTUAK

27/7/07

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

163

835026 _ 0162-0189.qxd

27/7/07

13:11

Pgina 164

UNITATEKO ENTZUMENA

Ezetz jakin zer gertatu zaidan!


(Eskolako txirrinak jo du, eta mahai eta aulkien tarrapatak, ikasleen zarata gauzak batzean
entzuten dira.)
Galder: Aizu, Idoia, arratsaldean botako dizut mezua biharko hitzordua egiteko.
Idoia: Ez, hobe, etxera deitzen badidazu.
Galder: Telefonoa galdu duzu, ala?
Idoia: Ez, hori baino okerragoa.
Galder: Badago okerragorik, ala?
Idoia: Bai, motel. Ezetz jakin zer gertatu zaidan!
Galder: Zer?
Idoia: Bada, joan den astean, telefonoan mezu bat jaso nuen, eta bertan irakurri nuen
0141455414 telefonora deitzeko.
Galder: Eta?
Idoia: Halaxe egin nuen, eta telefonoaren bestaldean operadore batek eskatu zidan nire izena
eta telefono-zenbakia konfirmatzeko. Behin datuak hartuta, azaldu zidan arazoak zeudela linea
eta telefono batzuetan; eta nirean arazorik zegoen jakiteko, 09 zenbakiak sakatu behar nituela.
Sakatu nituen, eta ondoren, baieztatu zidan nire telefonoak ez zuela inongo arazorik. Elkar
agurtu eta gero, telefonoa pausatu nuen eta ez nintzen berriro horretaz arduratu.
Galder: Eta non dago arazoa?
Idoia: Arazoa da atzo heldu zela nire telefonoaren faktura etxera, eta amak zabaldu eta irakurri
zuenean ia hil egin zela sustoaz. Nire gastua bi mila eta zortziehun eurokoa zen.
Galder: Kontxo!
Idoia: Nik ezin nuen inondik azaldu zer gertatu zen, nik ez dut horrenbeste gastatu, ezta hurrik
eman ere! Ama orduan zenbakiak konprobatzen hasi, eta erdiak baino gehiago ez ziren nik
markatutakoak.
Orduan, telefono-konpainiara deitu genuen, azaldu ziguten lapurreta ugari gertatzen ari dela
aspaldion, eta bidea lehen azaldu dizudana dela, jasotako mezuari erantzutea eta abar eta
abar.
Galder: Eta orain?
Idoia: Orain ez daukat telefonorik, salaketa jarri dugu eta faktura hori ordaindu beharko dute
gurasoek.
Galder: Joe, nolako istorioa! Bada gero gurasoen etxera deituko dizut.
Gero arte, Ido, eta animatu!

164

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0162-0189.qxd

27/7/07

13:11

Pgina 165

UNITATEKO ENTZUMENA

Erantzungailua
(Sarraila-hotsa eta atea irekitzearen zarata.)
Nere: Azkenean etxean! Uste nuen ez nintzela inoiz iritsiko. Errepidea ostiraletan gogaikarria
da, benetan!... Zeeeeer? zortzi mezu erantzungailuan. Halakorik ere! Ea zenbat miresle ditudan,
bada!
(Tiiiiiiiiiiiii)
Erantzungailua: Kaixo, Nere, Jokin naiz. Deitzen dizut gogoratzeko gaur Iruneren urtebetetzea
dela, eta nahi baduzu, bada, sorpresa emateko, bada, Juantxorenean ager gaitezkeela, zeren
seguru hantxe dagoela, eta zorionak esan eta belarritik tiratu eta... (Tiiiiiiiiiiiii)
Nere: Iruneren urtebetetzea? Bihar delakoan egon naiz, bada! Ea non dudan egutegia... Neuk
arrazoia, bihar da-eta! Munduan ez dago Jokin baino despistatuagorik! Ea zer dioten gainerako
mezuek.
(Tiiiiiiiiiiiii)

ENTZUMEN-TESTUAK

Erantzungailua: Iepa, Nere. Jokin, berriz. Oraintxe konturatu naiz Irunek urteak, gaur barik,
bihar egingo dituela. Barkatu. Edonola ere, hitzordua hor dago. Badaukazu plan hoberik? Ez
badaukazu, bertan elkar gaitezke 19:00etan zerbait hartzeko, ados?... (Tiiiiiiiiiiiii)
Nere: Baina Juantxorena... ez zegoen, bada, itxita konponketengatik? Ea, bada! Ea, bada!...
(Tiiiiiiiiiiiii)
Erantzungailua: Nere, barkatu. Gaur ez da nire eguna. Oraintxe ohartu naiz Juantxorena itxita
dagoela konponketengatik. Orduan, nahi baduzu, zinemara joan gaitezke, 20:00etako saiora.
Izan ere, sarrera pare bat eman zizkidaten lehengo astean. (Tiiiiiiiiiiiii)
Nere: Mmm! Ez da plan txarra, baina hemen beste bost mezu daude oraindik. Entzun ditzagun,
bada!
(Tiiiiiiiiiiiii)
Erantzungailua: Nere, hau da hanka-sartzea, hirugarren mezua grabatu eta gero, neure gelara
joan naiz eta post-it bat ikusi dut neure mahaian: Jokin, zinemarako sarrerak hartu dizkizut,
Gotzonekin superplan bat egiteko. Bat zor dizut. Muxu bat. Idoia, zure arreba maitea. Beraz,
zapuztu zaigu zinemarako plana. Nolanahi ere... (Tiiiiiiiiiiiii)
Nere: Kar-kar-kar. Oraingoan ez dio denborarik eman gure Jokini bere mezu laburtxoa
grabatzeko. Entzun dezagun, bada, kulebroi honen hurrengo atala.
(Tiiiiiiiiiiiii)
Erantzungailua: Astoaren putza! Zer egin diot nik Murphyri nirekin honela portatzeko? Gainera,
ez da batere goxoa mezua erdian moztu beharra. Ez, horixe! Bada, esan nahi nizun (Ateko
txirrinaren hotsa.) Orain atea. Nor demontre ote dabil txirrina apurtu beharrean?
Banoooaaaaaa... (Tiiiiiiiiiiiii)
Nere: Aulki bat hartuko dut falta diren hiru mezuak entzuteko. Hau lana!
Erantzungailua: Ezetz jakin nor izan den. Nire arreba kuttuna. Zertarako eta esateko azkenean
ez doala zinemara Gotzonekin, futbito-partida bat jokatzeko deitu diotela-eta. Hori bai, esan du
bi sarreretako bat eman egin diola, bihar goizean bera bakarrik joan dadin, Idoiak gimnasioa
dauka-eta. Laburbilduz, sarrera bakarra daukagula. Baina honelakoak niri gertatu behar zaizkit
betiiiiiiiiiiiii...

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

165

835026 _ 0162-0189.qxd

27/7/07

13:11

Pgina 166

UNITATEKO ENTZUMENA

Nere: Bai, Jokin. Hori ez da kasualitatea, hain zara nahasteroa!


(Tiiiiiiiiiiiii)
Erantzungailua: Seguru nago honezkero niri nahastero esaten hasi zarela. Ondo ezagutzen
zaitut. Baina ez da hori. Zorte-kontua da. Bueno, eta gainera oso txarto konpontzen naizela
ordenagailuekin. Tresnek urduri jartzen naute. Eta botoi gorri hau? Lehen ez da piztuta egon.
Ez da izango mezu luzeagoak grabatu ahal izateko, ezta? Ea, bada (Tiiiiiiiiiiiii)
(Tiiiiiiiiiiiii)
Erantzungailua: Ez, dirudienez mezuak mozteko zen. Eta beste zeresanik ez dudanez,
oraingoan neuk moztuko dut. (Tiiiiiiiiiiiii)
Nere: Hau da marka, Jokinek oraintxe ondu duena! Zortzi mezu, zortzi, ezer ez esateko.
Ezin dut sinetsi ere egin. Ulertzen ez dudana da zergatik tematzen den telefonoa erabiltzen
ni ez nagoenean, eta zergatik ez didan atea jotzen etxean nagoenean; azken batean, nirearen
aurreko etxebizitzan bizi da-eta.
(Din-dan, din-dan!)
Jokin: Kaixo, Nere. Sar naiteke? Non duzu erantzungailua?
Nere: Aupa, Jokin. Baina nora zoaz mailu horrekin, zoro hori!!!

166

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0162-0189.qxd

27/7/07

13:11

Pgina 167

UNITATEKO ENTZUMENA

Atez ateko salmenta


(Kaleko txirrina entzuten da: txirrrrriiiinn!!!)
Ama: Kirmen, txirrina jo dute, begiratu ea nor den. Nik ezin dut, presa handiz nabil-eta.
Kirmen: Egun on! Zer nahi duzu?
Saltzailea: Aita edo ama etxean al dira?
Ama: Nor da? (Barrutik galdezka entzuten da.)
Kirmen: Ez dakit, gizon batek zutaz galdetzen du.
(Korridorean oin-hotsak entzuten dira.)
Ama: Egun on! Zer nahi duzu?
Saltzailea: Egun on! Andrea, ez zen zure semea izango, ezta?
Ama: Bai.
Saltzailea: Jesus! Oso gaztea zara horrelako seme nagusia izateko; mutil jatorra ematen du.
ENTZUMEN-TESTUAK

Ama: Eskerrik asko.


Saltzailea: Bost minutu besterik ez dizut kenduko. Begira, Irudisorta etxeak produktu berria
jarriko du laster salgai, eta aurkezpen txiki bat egiten ari gara jakiteko zer-nolako harrera izango
duen produktuak merkatuan.
Ama: Ongi da. Baina bost minutu besterik ez dut.
(Plastiko- edo paper-hotsa entzuten da.)
Saltzailea: Begira, hauxe da Irudisortak sortu duen azken argazki-laukia. Lehen begiratuan,
lauki arrunta ematen du. Diseinu arina eta dotorea du, eta ez da bereziki handia. (Etena egiten
du.) Ba al duzu beste seme-alabarik?
Ama: Bai, beste bi ditut.
Saltzailea: Orduan argazki asko izango dituzu.
Ama: Halaxe da.
Saltzailea: Eta ba al duzu lekurik argazkiak bistan edukitzeko?
Ama: Ez, argazki asko ditut jarrita; baina ez daukat berriak jartzeko lekurik, eta zaharrak
kentzeak pena handia ematen dit.
Saltzailea: Bada, hauxe duzu arazoa konpontzeko produktu bikaina. Argazki-lauki digitalak 100
argazki erakusten ditu, eta ez duzu ordenagailuaren beharrik! Bertan kargatzen dira argazkiak,
eta iraupena programatu ondoren zuk jarritako denbora-tartean aldatuko dira irudiak.
Gustatzen al zaizu?
Ama: Egia esan, oso praktikoa iruditzen zait.
Saltzailea: Zeuk esan duzu! Praktikoa, baina hori ez da dena! Nahi izanez gero, data, ordua eta
tenperatura erakusten dituen modeloa ere eskura dezakezu. Eta gainera alarma dauka; gaumahaian leku gutxi baduzu, iratzargailu zaharra bota eta argazki-lauki digitala kokatu. Horrela,
hiru tresna batean edukiko zenuke. Ezin praktikoagoa, ezta?

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

167

835026 _ 0162-0189.qxd

27/7/07

13:11

Pgina 168

UNITATEKO ENTZUMENA

Ama: Bada, bai.


Saltzailea: Honelakoa erosiko zenuke?
Ama: Beharbada, bai. Prezioaren arabera. Garestia al da?
Saltzailea: Ez horixe! 120 euro besterik ez!!
Ama: Eta noiz egongo da salgai?
Saltzailea: Bi hilabete barru.
Ama: Argazki-dendetan?
Saltzailea: Bai, eta elektronikakoetan, saltoki handietan... (Apalago hitz eginez.) Dena dela, ale
gutxi batzuk egin dituzte bezero berezientzat, % 25eko beherapena dutenak; baina bakarra
geratzen zait. Ba al duzu interesik?
Ama: Baliteke..
Saltzailea: Begira, hemen daukat. Polita, ezta?
Ama: Bai, baina prezioa...
Saltzailea: Begira, gauza bat egingo dugu, geure artean gera dadila... Azkena denez, beste
%10eko deskontua egingo dizut, zer deritzozu?
Ama: Aukera ona dela.
Saltzailea: Ezin hobea, hau baino merkeagorik ez duzu topatuko! Orain hartzen ez baduzu,
damutuko zaizu.
Ama: Ongi, hartuko dut. Diru-zorroaren bila noa. Itxaron, mesedez. (Oin-hotsak entzuten dira,
korridorean gora eta gero behera.) Tori, hemen duzu.
Saltzailea: Eskerrik asko, andrea. Egun ona pasa!

(Atea itxi da eta saltzaileak beste ate bateko txirrina jo du. Auzoko neskatilatxo batek (lau
urtekoa-edo) zabaldu du.)
Neskatila: Nor zara?
Saltzailea: Egun on! Ama edo aita etxean al dira?
Aita: Irati, nolatan zabaldu duzu atea! Zer nahi duzu?
Saltzailea: Egun on, jauna. Alaba ederra duzu, zure antza dauka; dena den, gaur egun semealabak haztea ez da ahuntzaren gauerdiko eztula

(Saltzaileak hizketan jarraitzen du eta gero eta urrunagotik entzuten da, grabazioa eten arte.)

168

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0162-0189.qxd

27/7/07

13:11

Pgina 169

UNITATEKO ENTZUMENA

Berriak zuzenean
((Irratsaio baten sintonia entzuten da.)
Irrati-esataria (Imanol): Arratsalde on irratiaren beste aldean erne zaudeten guztioi. Baten
batek bizkarreko minik bai? Edo aspaldi honetan ohi bezain pozik egon ez? Jarraitu gurekin
eta bizipoza berreskuratzeko giltzak emango dizkizuegu. Ez al da horrela, Estitxu?
Irrati-esataria (Estitxu): Arratsalde on! Bai, horrela da, barreterapia, hidroterapia, oxigenotaberna eta abarri buruz hitz egingo dugu hurrengo bi orduetan.
Irrati-esataria (Imanol): Ikerketa batzuen arabera, osasuntsu bizitzeko zoriontsua izatea eta
kirola egitea ezinbestekoa da. Eta badirudi aspaldi honetan horren inguruko hainbat ekintza
egiten ari direla.
Irrati-esataria (Estitxu): Hala da. Joan den astean, Bartzelonan besarkada-maratoia antolatu
zen, eta mundu osoan arin zabaltzen ari den ekimen bati buruz informatzeko, Monika Epelde
dugu gaur kanpoan.
Irrati-esataria (Imanol): Kaixo, Monika, zer moduz? Zoriontsu al zabiltza?

ENTZUMEN-TESTUAK

(Kaleko zarataren bat entzuten da.)


Kazetaria (Monika): Arratsalde on guztioi. Baaai, zoriontsu nabil.
Irrati-esataria (Estitxu): Monika. Non zaude eta zertan ari zara?
Kazetaria (Monika): Buenos Aires hiriko planetarioaren aurrean nago, eta oraingoz zain.
Apurka-apurka hurbiltzen ari da jendea burkoa eskuan, eta disimuluan belarretan eseri edo
etzaten dira. Badira hemen anbulantzia batzuk, suhiltzaileak eta kazetari asko.
Irrati-esataria (Estitxu): Zenbat pertsona espero da agertzea?
Kazetaria (Monika): Bada, San Valentin egunean, San Francisco hirian 2.000 pertsona elkartu
ziren. Eta gaur hori gainditzea eta errekorra haustea espero da. Hemen honezkero, 1.800 bat
pertsona egongo dira. Ez dakit lortuko duten; hala ere, oraindik minutu batzuk falta dira
hasteko.
Irrati-esataria (Imanol): Monika, azaldu zertarako elkartuko den horrenbeste jende, eta
burkoarekin, gainera!
Kazetaria (Monika): Asmoa da burko-gerra egitea. Deia burko-borrokalarien elkarte baten
blog-etik egin zen orain astebete Internet bidez.
Irrati-esataria (Estitxu): Baina, nola? Elkartea dago, ala?
(Inguruko jendearen zarata handiagoa da eta Monikak ozenago hitz egin behar du.)
Kazetaria (Monika): Bai, elkarteak eta arauak ere bai. Zazpi arau:
Lehena: senideak eta lagunak gonbidatzea.
Bigarrena: burkoa eramatea.
Hirugarrena: burkorik ez daukanarekin borrokarik ez egitea.
Laugarrena: debekatuta dago barruan objektu gogorrak edo kremailerak edo botoiak dituzten
burkoak erabiltzea.

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

169

835026 _ 0162-0189.qxd

27/7/07

13:11

Pgina 170

UNITATEKO ENTZUMENA

Bosgarrena: kolpe gogorrik ez da jo behar, jolasa da-eta.


Seigarrena: betaurrekoak dituenak erantzi egin beharko ditu.
Eta azkena: Gerra, seinalea ematen denean, hasiko da.
(Megafono-hotsa off-en: Adiiii, aurrera!!!)
Irrati-esataria (Imanol): Zer izan da hori?
Kazetaria (Monika): Hasi da! (Oihuka hitz egin behar du.)
(Jendea barreka eta oihuka Burko-kolpeak ere entzuten dira.)
Jendea elkar jotzen ari da burkoekin; batzuk lasterka beste batzuen atzean; jendea barreka eta
saltoka ondokoa jotzen burkoarekin. Hara! Emaztegai-arropekin jantzitako bat dago, eta beste
bat, zaldiz mozorrotuta.
Jendeak: Zaldia, jo zaldia!
Kazetaria (Monika): Atentzioa ematen dutenak kolpe gehien jasotzen ari dira. Burko batzuk
apurtu egin dira, eta lumak zerutik erortzen ari dira parte-hartzaileen gainean. Ondoan ditudan
poliziakide batzuen esanetan, une honetan 3.000 pertsona inguru parte hartzen ari dira burkogerra honetan.
Jendeak: Jo kazetariak!!!
Kazetaria (Monika): Ai (Barreka. Monikak kolpea jaso du.), kolpea jaso dut. Kazetariengana
etorri dira borrokalari batzuk-eta. Badirudi orain gure txanda dela. Ei! (Berriro kolpea.),
bigarrena; utzi egin beharko zaituztet, ezin dut baldintza hauetan lanean jarraitu, konexioa
itzultzen dizuet. Arratsalde on! Argentinatik.
(Apur bat baxuago entzuten da Monikaren ahotsa.) Ekarri burko hori! Tori zu, kar-kar-kar!
(Beste bati kolpea jotzen.)
Irrati-esataria (Estitxu): Eskerrik asko, Monika, eta ondo pasa!
Irrati-esataria (Imanol): Bai, horixe. Estitxu badakizu zer? Jakin dut datorren astean ur-pistolen
gerra antolatuta dagoela eta nik... (Musika entzuten da Imanolen hitzak ia zapaltzen, gero eta
ozenago entzuten da.)

170

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0162-0189.qxd

27/7/07

13:11

Pgina 171

UNITATEKO ENTZUMENA

Birziklatzea beharrezkoa da!


(Aita eta alaba kalean zehar doaz, eta kaleko zaratak entzuten dira.)
Aita: Ainara, hemen ondoan dut batzarra; beraz, entrenamendutik irteten zarenerako, hemen
egongo naiz. Eta nahi baduzu, eskatu dizkidazun CDak erostera joango gara. (Aita makurtzen
da eta lurrean dagoen pila zahar bat jasotzen du.)
Ainara: Zer ari zara, aita? Dirurik edo ikusi al duzu lurrean?
Aita: Ez, baten batek lurrera bota duen pila zahar hau jaso dut.
Ainara: (Barre egiten du.) Zu bai zu, herriko pertsonarik ekologikoenarentzako saria irabazi
nahi duzu, ala? Begira, hor duzu paperontzia; bota eta kito!
Aita: Nolatan paperontzira?
Ainara: Sakelan gorde behar al duzu edukiontzi egokia topatu arte? Zu zaren despistatuarekin
urtebete eman dezake pilak zure sakelan, eta ateratzen duzunerako, pilakumeak ere edukiko
ditu!

ENTZUMEN-TESTUAK

Aita: Ainara, txiste gutxiago! Ba al dakizu zerez eginda dauden pila hauek? Bada, merkurioa,
beruna, kadmioa eta metal azidoak dituzte. Eta ba al dakizu zenbat litro ur kutsa dezakeen
pila bakar batek?
Ainara: Egia esan, ez. Badaaa... 100 litro?
Aita: Ez, honelako pila alkalino batek 175.000 litro ur kutsa ditzake, pertsona batek bere
bizitza osoan edango lukeen baino askoz gehiago. Eta botoi-pila bakar batek 600.000 litro
pozoi ditzake.
Ainara: Ufa! Txikiak bezain arriskutsuak dira.
Aita: Oso. Munduko Osasun Erakundearen arabera, zaborretara botatzen ditugun pilen
kanpoko babesa higatzean, barruko pozoia askatu, eta ura eta airea kutsatzen dira. Arrainak
ere kutsatu egiten dira, eta haiei zuzenean kalterik egiten ez dieten arren, odol beroko
animaliek, gizakiok barne, arrainak jaten ditugunean, gaixotu egiten gara. Epe luzean
merkurioak kalte egiten du burmuineko zuntzetan eta nerbio-sisteman.
Ainara: Bale, bale. Arrazoi osoa duzu. Ekarri zorioneko pila hori. Ondoko kaleko argazkidendan pilak biltzen dituzte, eta neuk eramango dut. A!, beste gauza bat: CDak erostera
joaten garenean ere, pila berrerabilgarriak eta kargagailua eros ditzakegu.
Aita: Ongi da. Gero arte, laztana.
Ainara: Agur, ecologicman.

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

171

835026 _ 0162-0189.qxd

27/7/07

13:11

Pgina 172

UNITATEKO ENTZUMENA

Mahai-ingurua
(Irratsaio baten sintonia entzuten da.)
Irrati-esataria (mutila): Gau on, entzuleok, Bazen garaia saioa hastera doa! Joan den astean
aurreratu nizuenez, erregai berriei buruz mintzatuko gara; eta horretarako, auto-enpresetako
elkarteko zuzendaria dugu gurekin, Bixente Arteaga, gau on!
Bixente: Gau on guztioi!
Irrati-esataria: Euskal Herriko nekazarien ordezkaria ere gonbidatu dugu, Julene Gabika, ongi
etorri!
Julene: Eskerrik asko.
Irrati-esataria: Eta mahai-ingurua osatzeko, Garbiro talde ekologistako burua ekarri dugu gure
artera, Zorione Garai, gau on zuri ere.
Zorione: Gau on eta eskerrik asko.
Irrati-esataria: Milurtekoaren hasieran, zientzialariek iragarri zuten erregai-erreserbak 50 urteren
buruan amaituko zirela; orain gutxi jakin dugu auto kopurua areagotzen ari den martxan
litekeena dela pentsatu baino askoz lehenago amaitzea petrolioa. Horrek mundu-mailako krisi
larria eragingo luke. Zer konponbide du arazo horrek? Ala ez du?
Julene: Bai, badu. Erregai berri eta ekologikoak orain urte batzuk sortu eta erabiltzen ari dira.
Erregaiok laborantzako produktu eta hondakinetatik lortutako likidoak dira, eta auto
guztietarako balio dute. Gasolinaren ordez, bioetanola erabiltzen da; eta dieselaren ordez,
biodiesela.
Bixente: Hala da, baina gasolina-zerbitzugune gehienetan ez dago erregai horiek lortzerik. Hori,
batetik; eta bestetik, ezin dira %100ean erabili. Hau da, motorra erregai berriekin ibiltzeko
bereziki prestaturik ez badago, ezin da erabili.
Zorione: Egia da, baina hor dago auto-enpresen erronka. Auto berriei motor egokiak jarri behar
dizkiete...
Bixente: Bai, motorrak egokitu behar dira, baina erabiltzailearen sakelarako nahiko kaltegarria
izango da, motorrak egokitzeak autoaren prezioa garestituko baitu eta, gainera, erregai berrien
salneurria askoz garestiagoa da
(Aldi berean hitz egiten dute Julenek eta Zorionek.)
Julene: Ez, jauna! Salneurria
Zorione: Hori guztion artean hartu
(Irrati-esatariak eten egin du haien jarduna, Juleneri hitza emateko.)
Irrati-esataria: Banan-banan. Lehenengo, Julene.
Julene: Erregaiok litroko 20 eta 30 zentimo merkeagoak dira.
Irrati-esataria: Bai, Bixente
Bixente: Bai, litroko; baina erregai berri horiekin dabiltzan autoek gehiago kontsumitzen dute.
Beraz, erabiltzaileek sakelan asko nabarituko dute.
Julene: Egia da, auto berri horiek gehiago kontsumitzen dute; baina nik uste gehienok gustura
ordainduko dugula alde hori, ingurumenari mesede handia egiten baitiogu.

172

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0162-0189.qxd

13:11

Pgina 173

UNITATEKO ENTZUMENA

Bixente: Ez dut uste mesede handia egingo zaionik. Erregai horiek garbiak dira; baina litro
gehiago kontsumitzen badituzte, kutsadura azkenean berbera izango...
Zorione: Ez, erregai garbiak biodegradagarriak eta berriztagarriak dira, ez dira toxikoak; beraz,
ez dute ura kutsatzen eta berotegi-efektuko gasen %40-80 gutxiago botatzen dute.
Horrenbestez, euri azidoa ere gutxitu egiten da.
Bixente: Hala ere, biodieselek eta bioetanolek, petroliotik lortutako erregaiak direnez, CO2 -a
botatzen dute airera.
Zorione: Bai, baina ez da gauza bera; adibidea jarriko dizut. Badira, kolesterol ona eta txarra,
ezta? Bada, hemen ere berdin gertatzen da. Gasolinak botatzen duen CO2 -a oso kutsagarria
eta kaltegarria da. Erregai berriek botatzen dutena, ordea, ez; landarez eginda daudenez,
landare horiek haztean xurgatu duten CO2 -a besterik ez da botatzen erregai horiek erabiltzean.
(Atzetik programaren sintonia entzuten da berriro.)
Irrati-esataria: Tira, honenbestez denbora joan zaigu. Eskerrik asko, Zorione, Bixente eta
Julene. Hurrengo batean berriro elkartuko gara jakiteko nola doazen erregai berri horiek.
Eta zuoi, datorren asterako gonbita egiten dizuet, hemen, Bazen garaian; ez huts egin. Adio.
(Musika ozenago entzuten da.)
ENTZUMEN-TESTUAK

27/7/07

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

173

835026 _ 0162-0189.qxd

27/7/07

13:11

Pgina 174

UNITATEKO ENTZUMENA

Mendian ibiltzeko jarraibideak


(DBH 1-eko gela batean sartu dira maisua eta Gorago mendi-elkarteko arduraduna.)
Maisua: Egun on guztioi! Gaur, Eneritz Galparsoro Gorago mendi-elkartetik etorri da gure artera,
eta mendian seguru ibiltzeko zer egin behar dugun azalduko digu.
Eneritz: Kaixo, Koldok esan duen bezala, Eneritz naiz eta mendian ezbeharrik izanez gero zer
egin behar duzuen azaltzera etorri natzaizue. Baina ez dizuet hitzaldirik botako. Zuek galdetu
interesatzen zaizuena, eta nik erantzun egingo dizuet. Ongi?
Oihana (ikaslea): Eneritz, zein da mendian ibiltzeko araurik garrantzitsuena?
Eneritz: Garrantzitsuena arriskurik ez hartzea da; zuhurrak izan behar dugu. Pentsatu onena
dela lehen laguntzak erabili behar ez izatea. Ez zaitezte mendira bakarrik joan, eraman beti
aldean telefonoa, eta arazorik izanez gero, deitu 112ra. Telefonorik ez badaramazue, azaldu
etxekoei edo lagunen bati nora joango zareten eta nondik.
Unai: Zer eraman behar da botika-kutxan?
Eneritz: Bada, gauza gutxi batzuk, pisu askorik ez dutenak, eta poltsa irazgaitz baten barruan,
hau bezalakoa. (Plastiko-hotsa entzuten da.) Komeni da poltsatxoa gerrikoan loturik edo bizkarzorroan eskura eramatea. Eta barruan (Hasten da barrutik gauzak ateratzen eta mahai gainean
jartzen ditu; horren hotsak entzuten dira.): loturak, esparatrapua, ur oxigenatua, lotura
itsaskorrak, iodoa, artaziak, matxardak eta sendagai arruntak, batez ere.
Leire: Nik jakin nahi dut zer egin behar den istripurik izanez gero.
Eneritz: Bada, istripuak era askotakoak izan daitezke. Baina, orokorrean, lasai egon behar
dugu, bai istripua izan duenak, baita besteek ere. Zauritua arriskugunetik kanpora eraman eta,
beharrezkoa bada, salbamendu-neurriak aplikatu; hau da, eutsi bihotz-jardunari eta
arnasketari, eta ez eman edatekorik. Odoljariorik badago, eten; eta hezur apurturik egonez
gero, hezur hori immobilizatu.
Bittor: Nola eteten da odoljarioa? Ez al du medikuak egin behar?
Eneritz: Bai, onena horixe da, baina medikuak ez dira bizkar-zorroan erraz sartzen. (Barreak.)
Medikurik ezean, geuk egin beharko dugu, eta ahalik arinena, zeren odoljarioak heriotza eragin
dezake. Boluntario bat behar dut. Nor aterako da?
Bittor: Ni.
Eneritz: Etzan hemen, mahai gainean. Ongi. Demagun hankan egin duzula zauria. Zerbait
solidoa eta laua behar dut; adibidez, pizgailua edo iparrorratza. Gaza batzuk pilatuko ditut,
eta objektua gainean jarri. Ondoren, zauriaren gainean jarriko ditut indar eginez, eta amaitzeko,
lotura egin behar da. Garrantzitsua da zauritutako hanka goratuta edukitzea ere.
Josu: Ez du zaila ematen! Eneritz, eta animalia batek hozkatzen edo ziztatzen bazaitu?
Eneritz: Intsektuen kasuan, eztena atera, xaboiz igurtzi eta alkoholean bustitako konpresa hotza
jarri behar da. Animalia batek hozka eginez gero, zauria ur oxigenatuz eta iodoz garbitu behar
da, eta gero medikuarenera joan.
Ainara: Eta izozterik gertatuz gero?
Eneritz: Onena da izoztutako gunea babestea eta berotzea, eta masaje arina eta iraunkorra
ematea.

174

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0162-0189.qxd

13:11

Pgina 175

UNITATEKO ENTZUMENA

Amets: Eta ez al dago kre


(TXIRRRRRRRRRIIIIIIINN!!! Txirrinak jo du eta eskola amaitu da.)
Maisua: Tira, ordua amaitu da. Eskerrik asko, Eneritz; hurrengora arte.
Eneritz: Bai zuei, eta ez ahaztu mendian beti kontu handiz ibili behar dugula! Aguur!
Ikasleak: Aguur! Gero arte!

ENTZUMEN-TESTUAK

27/7/07

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

175

835026 _ 0162-0189.qxd

27/7/07

13:11

Pgina 176

UNITATEKO ENTZUMENA

Loaren onurak
(Kas-kas-kas entzuten da, eta hurrena zabaldu den atearen hotsa.)
Andereoa: Egun on! Bazen garaia! Atzera ere berandu; Aitor, ez zara inoiz lehen orduan goiz
heltzen.
Aitor: Barkatu, baina arrazoi ona eduki dut.
Andereoa: Zer arrazoi? Gaur gaia azaldu behar duzula eta ez duzula prestatu?
Aitor: Ez, bada; ondo-ondo prestatuta ekarri dut.
Andereoa: Ederto; aurrera bada, irten arbelera eta bota zure hitzaldia. Gogoratu hiru minutu
dituzula, ez gehiago eta ez gutxiago.
Aitor: Banoa. Nik loaren onurei buruz hitz egingo dut. (Paper-hotsa entzuten da, eta eztarria
garbitzearena.)
IZENBURUA: LOAK SORMENA AREAGOTZEN DU.
Loa burmuinak eragiten du, loak mesede egiten dio-eta. Lo gaudenean, gure burmuinak lanean
jarraitzen du, oroimena hobetu egiten da eta ideia bikainak ere izan ditzakegu.
Alemaniako Lbeck-eko Unibertsitatean, zenbait ikerketa egin dituzte. Adibidez, boluntario
talde bati elektrodoak jarri zizkioten buruan, eta lokartu zirenean elektrizitate deskarga txiki
eta ia hautemanezinak eman zizkieten. Boluntarioak lo megasakonean sartu ziren eta, bitarte
horretan, neuronek kontaktu berriak sortu zituzten, beharrezkoak ez zituztenak baztertuz.
Horren ondorioz, esnatu ondoren egin zituzten testetan asko hobetu zituzten emaitzak.
Azken urteetan egin diren beste esperimentu batzuek erakusten dute lo gauden bitartean
burmuinak egunean gertatutako guztiaren berrikusketa egiten duela. Orduan, oroimenak
datuak gordetzen ditu, aurretik zituen datu zaharrekin informazio-sare berriak osatzen ditu,
eta horrela etorkizunerako prestatzen da.
Zenbat orduz egin behar dugu lo? Komeni da gutxienez egunero zazpi-zortzi orduz lo egitea.
Ez du balio aste barruan gutxiago egitea eta asteburuan errekuperatzen saiatzea, ezin baita
errekuperatu. Lo gutxi egiten duenak ez die bere burmuinari eta oroimenari mesederik egiten.
Bestalde, lo gehiegi egiten dutenek ere ez, baina azken horiek Goethe edota Einstein lotien
eskutik joan daitezke.
Amaitzeko, lo gaudenean ideiarik onenak sortzen badira, zalantzarik gabe burkoa jenioaren
lagunik onena da.
Aitor: Amaitu dut. Horra hor nire arrazoia berandu heltzeko, jenioek lo egin behar dugu-eta.
Andereoa: Oso ondo, Aitor; oso interesgarria izan da. Gauzatxo bat besterik ez. Nire
jenioarekin arazoak izan nahi ez badituzu, gaur bertan hasi ordu-erdi lehenago oheratzen.
Horrela, behar dituzun orduak emango dituzu lo, eta garaiz helduko zara eskolara.

176

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0162-0189.qxd

10

27/7/07

13:11

Pgina 177

UNITATEKO ENTZUMENA

Elkarrizketa Masaru Emotori


Kazetaria: Uda dator, eta hondartzan eta uretan sartuta ezin hobeto pasatzeko ahaleginak
egingo ditugu. Baina kontuz; ingurunea, hondartza eta, batez ere, ura errespetatu behar
ditugu-eta. Zergatik diodan hori? Bada, japoniar ikertzaile baten arabera ura oso sentikorra
delako.
Ikertzaile horrek, Masaru Emoto du izena, Yokohaman, Japonen, jaio zen eta Ordezko
Medikuntzan lizentziaduna da. Azken urteotan, ur molekulen egitura aztertzen jardun du,
eta oso gauza interesgarriak aurkitu ditu Baina hori guztia berak kontatuko digu, gurekin
dago-eta!
Ongi etorri, Emoto jauna.
Masaru Emoto: Konnichiwa, kaixo.
Kazetaria: Hasteko, kontatuko al diguzu zertan datzan zure ikerketa?

ENTZUMEN-TESTUAK

Masaru Emoto: Erraza da, 1994an hasi zen dena. Urte hartan, ur garbiko iturri bateko ura
hartu nuen, tanta batzuk izoztu nituen eta mikroskopio elektronikoan aztertuta elur-maluten
antzeko hexagono ederrak agertu ziren. Gero, ibai kutsatu bateko ura hartu nuen, eta gauza
bera egin ondoren, mikroskopioan forma desitxuratuak agertu ziren.
Kazetaria: Beraz, inguruak eragina du urarengan, ezta?
Masaru Emoto: Ez hori bakarrik, sentimenduek ere eragin zuzena dute urarengan.
Kazetaria: Nola izan liteke hori?
Masaru Emoto: Begira, ur-kristalak formaz aldatzen dira mezu, ahots, sentimendu, musika
eta beste gauza batzuen eraginez. Iturri bateko ura hartu nuen eta erresonantzia magnetiko
bidezko argazki-kameraz atera nituen argazkiak, eta ikusi nuen kristalek itxura irregularra
zutela. Ondoren, urari maitasun-otoi bat irakurri nion eta argazkiak egin nituen berriro.
Emaitza harrigarria izan zen: ur-kristalak itxuraz aldatu ziren, hexagono perfektua osatuz.
Kazetaria: Harrigarria da.
Masaru: Eta ez hori bakarrik, ur-kristal horiei zirrara ezkorrak transmititu nizkien ondoren,
eta itxuraz aldatu ziren berriro, eta kolorea ere aldatzen hasi zen.
Kazetaria: Hori guztia, zure liburuan, Uraren mezuak izenekoan, azaltzen duzu, ehunka
argazki ederrez lagunduta. Bertan kontatzen duzu mendiko iturri eta erreketatik hartutako
urak egitura ederrak dituela; eta ur kutsatu edo geldiak, ordea, ez. Baina besterik zer ikasi
duzu urari buruz?
Masaru: Bada, ur molekulek hainbat erreakzio dituztela musikaren aurrean. Musika klasikoa
jarri nuenean, forma simetrikoa hartu zuten kristalek, eta eskerrik asko esaten nuenean
ere bai. Baina heavy metala jarri nuenean, guztiz desitxuratu ziren.
Kazetaria: Eta usainen aurrean erreakziorik ba al du urak?
Masaru: Badu, bai; ura lore-olio usaintsuz tratatu nuenean, ur-kristalek lore horien itxura
hartu zuten; dirudienez, urak lore horien informazioa hartu zuen.
Kazetaria: Horrela azalduko genuke sentimenduek guregan duten eragina; ur tanta batean
horrelako aldaketa sorrarazten badute, nolakoa izango da guregan, giza gorputzaren % 90
ura da-eta!

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

177

835026 _ 0162-0189.qxd

27/7/07

13:11

Pgina 178

BERRIKUSKETAKO ENTZUMENA

Palestina hotela
Kamera hartu eta gobernuaren mende zegoen gasolina-zerbitzugune batera joan ginen, hain
merkea zen petrolioari buruzko erreportajea egitera. Lau plano atera genituelako, ondoko
bulego batean azalpenak eman behar izan genituen. Onartu beharra daukat, hala ere, sekula
jasan dudan atxiloketa atseginena izan zela, arabiarrek ia beti egiten diotelako harrera ona
atzerritarrari. Te gozo bat hartuz eman genizkion azalpenak zerbitzugunearen segurtasuna
zeraman funtzionarioari. Hark esan zigunez, erabat debekatua genuen kazetari atzerritarrok
petrolioarekin zerikusia zuten guneetan irudiak hartzea, interes nazionaleko eremua zirelako,
eta pentsatzen zutelako estatubatuarrek irudiak erabiliko zituztela gero leku haiek
bonbardatzeko. Hori zen aitzakia; tira, harrigarri samarra sateliteen garai honetan, baina

JOSEBA IRIONDO
Palestina hotela (moldatua)

178

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0162-0189.qxd

27/7/07

13:11

Pgina 179

BERRIKUSKETAKO ENTZUMENA

Aitonaren istripua
(Aritz eta Ane telefonoz ari dira.)
Aritz: Ane, egun on, Aritz naiz.
Ane: Egun on, bai.
Aritz: Zer, joango al gara gero portura?
Ane: Ez, Aritz, gaur ezinezkoa dut.
Aritz: Ez? Zergatik, bada?
Ane: Ez duzu gogoratzen esan nizula aitona ospitalean dugula, ala?
Aritz: Bai, zerbait, bai

ENTZUMEN-TESTUAK

Ane: Zerbait?! Ez didazu kasurik egiten hitz egiten dudanean, ala? Esan nizun, bada! Joan den
astelehenean aitonari, etxean bakarrik zegoela, bururatu zitzaion armairu gainean dauden
tramankulu guztiak garbitzea. Eta goraino ondo heltzen ez zenez, sukaldeko aulkitxoa hartu eta
egongelara joan zen. Armairu aurrean jarri, igo eta, antza, aitonak daukan pisuagatik apurtu
egin zen aulkitxoa.
Aritz: Asko pisatzen du, ala?
Ane: 90 kilo, gutxi gorabehera.
Aritz: Mekatxis, hori da gizon puska, hori! Eta zer gertatu zitzaion?
Ane: Bada, aldaka apurtu zitzaion, eta gainera, gizajoa lurrean etzanda bakarrik egon zen aita
agertu arte.
Aritz: Oso berandu heldu zen aita, ala?
Ane: Ez, betiko orduan; 9 eta erdietan; baina aitona 8etan erori omen zen.
Aritz: Bai, gizajoa, baina zergatik ezin zara etorri?
Ane: Zergatik izango da, bada? Ospitalera joan behar dudalako, esan dizut lehen!
Aritz: Ongi, ongi. Beraz, hurrengoan joango gara portura.
Ane: Bai, hurrengoan izan beharko du!
Aritz: Agur eta zaindu aitona!

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

179

835026 _ 0162-0189.qxd

27/7/07

13:11

Pgina 180

BERRIKUSKETAKO ENTZUMENA

Bi belarri, entzuteko
(Telefono-dei baten hotsa entzuten da eta, ondoren, erantzungailuaren ahotsa.)
Erantzungailua: Kaixo, 68745 zenbakira deitu duzu; une honetan ezin dizut entzun; baina, nahi
baduzu, utzi mezua seinalea entzun ondoren.
(Piiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiii.)
Juankar: Egun on, Luis, pentsatzen dut oraindik ohean egongo zarela. Tira, bada, deitzen dizut
esateko plan-aldaketa dagoela, eta Castrora joan beharrean, Donostiara goazela. Entzuten
duzunean, deitu eta plana zehaztuko dugu. Bueno, gero arte!
Aintzane: Zer? Hartu dizu?
Juankar: Ez, ohean egongo zen, lotan; badakizu nolakoa den.
Aintzane: Bai, jakingo ez dut, bada! Nire neba da-eta.
Juankar: Ea, bada, joango gara orduan?
Aintzane: Bai, goazen, hemen ez dugu ezer egiten eta.
Handik ordubetera, Donostian:
Aintzane: Ailegatu gara, orain komeriak aparkatzeko; Amaran, agian.
Juankar: Amaran? Hori oso urrun dago alde zaharretik, gehiago hurbilduko gara.
Aintzane: Baina ez duzu lekurik aurkituko!
Juankar: Nola ez? Bilbotarrok nahi dugun lekuan aparkatzen dugu.
Aintzane: Eta Donostiako udaltzainek nahi duten autoari jartzen diote isuna. Abisatzen dizut,
nik ez dut ordainduko.
Juankar: Zekena halakoa!
(Sakelako telefonoaren hotsa entzuten da.)
Juankar: Hara, Luis da. Hartu zeuk, ni gidatzen nago-eta.
Aintzane: Egun on, loti eder hori! Zer moduz?
...
Aintzane: Zeeeeeeeer? Non zaudela?
Juankar: Non dago? Castron?
...
Aintzane: Bai, bueltak eta bueltak ematen dabilela, eta aurkitu ez gaituenez, deitu egin digu.
Juankar: Jarri bozgorailuan, entzungo dit horrek. Aizu, non zaude, bada?
Luis: Castron. Hemen ginen elkartzekoak, ezta?
Juankar: Bai, baina orain dela ordubete edo gehiago deitu dizut esateko Donostiara gentozela.
Luis: Niri? Bai zera, niri ez didazue deitu.
Juankar: Entzun dituzu ahots-mezuak?
Luis: Ez, badakizu normalean ez ditudala entzuten.
Juankar: Bada, hurrengo baterako, entzun. Hor konpon eta ondo ibili Castron.

180

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0162-0189.qxd

31/7/07

14:44

Pgina 181

BERRIKUSKETAKO ENTZUMENA

Gonbita
Senarra etxera heldu, atea itxi, eta emaztearekin hasi da berbetan.
Begira, Ana, zer aurkitu dudan postontzian.
Zer, propaganda betiko moduan, ezta?
Bueno, bai eta ez. Hara, datorren astean, asteazkenean, larruzko berokien aurkezpena
egongo da Txintxorta hotelean, eta bertaratzeagatik soilik, 3 botila ardo emango dituzte.
Bai zera, hilero gauza bera zurekin, baina noiz demontre konbentzituko zara horiek
trikimailuak baino ez direla zu bezalako inozoak engainatzeko?
Baina hau ez, begira zer dioen: Datorren asteazkenean, Txintxorta hotelean egingo dugun
aurkezpen-saiora gonbidatu nahi zaitugu, betiere emaztearekin etorriz gero. Etortzeagatik, eta
inolako konpromisorik gabe, honako oparia eramango duzu, eta begira zer-nolako bitxia
ematen duten.
Bada, zeuk ikusi norekin zoazen, ni ez naiz joango eta.
Baina
ENTZUMEN-TESTUAK

Ez baina, eta ez baina ondo; ez noa eta kito.


Bueno
Handik astebetera:
Jakin liteke non egon zaren hain berandu etortzeko?
Larruzko berokien aurkezpenean.
Zer? Joan zara azkenean?
Bai, horixe!
Eta norekin? Emaztearekin joan behar zen.
Zure ahizparekin. Ez dizu ezer esan, ala?
Ez, eta zer? Nork zeukan arrazoia, zeuk ala neuk?
Biok, nolabait esateko.
Nola biok?
Ez zieten ematen guztiei.
Ikusten?
Zozketa egiten zuten.
Eta, nori eta zuri tokatu behar, ezta?
Bada, bai.
Non dago?
Zure ahizpak eraman du. Zuk ez zenuen etorri nahi izan, gogoratzen?

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

181

835026 _ 0162-0189.qxd

27/7/07

13:11

Pgina 182

BERRIKUSKETAKO ENTZUMENA

Tortilla airean
Irrati-esataria: Egun on, eta ongi etorri zeure irratira. Lehenengo eta behin, zorionak eman
behar dizkizugu; bai, zuri. Eta galdetuko diozu zeure buruari: Baina zergatik?. Zergatik izango
da, bada, oso argia zarelako; bai, zu, gure diala aurkitu duzu-eta: 97.7. Hainbat gauza ditugu
beti bezala hurrengo orduan asper ez zaitezen, baina nonbaitetik hasi behar eta gure herria
aztoratu duen munduko txapelketa horren berri eman behar dugu. Denok dakizue, gaur 12etan
hasi dela munduko patata-tortilla txapelketa, eta honezkero herriko kaleak usain izugarri gozoaz
beterik egongo dira. Baina horren guztiaren berri emateko, Mertxerekin hitz egingo dugu,
kalean dabil-eta.
Egun on, Mertxe.
(Denbora-tarte bat eta ahoa beterik erantzuten du Mertxek.)
Mertxe: Egun on bai, Koro.
Koro: On egin.
Mertxe: Barkatu, baina parte-hartzaile batekin ari ginen hitz egiten, eta ekinaren ekinez etsi
behar izan dut.
Koro: Imajinatzen dut nolako suplizioa ari zaren pasatzen. Bueno, bada, esaguzu nolako giroa
dagoen hortik.
Mertxe: Herriko plazan gaude eta ezin duzu imajinatu ere egin nolako giroa dagoen: txistulariak,
trikitixak, txalaparta, Tiroletik etorritako juglare antzeko batzuk ere ari dira jo ta fuego. Ia ez
dago ibiltzerik, eta dagoen zaratarekin oso txarto entzuten dizut
Koro: Bai, lehen konturatu gara, bai.
Mertxe: Ez dakit zer esan duzun, baina aurrera jarraituko dut. (Kar-kar-kar!) Esaten ari nintzen
giro izugarria dagoela. Gure ondoan dugu, ziurrenik, parte-hartzailerik gazteenetako bat. Araitz
du izena, eta 11 urte baino ez ditu. Egun on, Araitz.
Araitz: Egun on.
Mertxe: Esan, Araitz, zer dela-eta apuntatu zinen txapelketan parte hartzeko?
Araitz: Etxean askotan ikusi dudalako nola egiten den tortilla.
Mertxe: Eta nola egiten duzu zuk patata-tortilla bat?
Araitz: Erraza da. Lehenengo, arrautzak irabiatu behar dira, gero tipula-zaporeko rufles pakete
bat edo bi ireki eta arrautzei bota; hori ondo nahasi, zartagina sutan jarri eta bero dagoenean
nahasketa bota; hiruzpalau minutu pasatuta, tortilla gorantz bota behar da gogoz, airean buelta
eman dezan; beste hiruzpalau minutu eduki, eta listo.
Koro: Hori da hori modernitatea, Mertxe! Eta nolako itxura dauka tortilla horrek?
Mertxe: Hara, huraxe ari nintzen probatzen zuzenean sartu naizenean, eta aitortu behar dut oso
gozo zegoela, dena jateko moduan. Zer, bazenekien horrelako tortillarik zegoenik?
Koro: Egia esan, ez; baina gaur bertan egingo dut bat etxera ailegatutakoan. Besterik, Mertxe?
Mertxe: Oraingoz, ez; geroago sari-banaketan izango gara.
Koro: Oso ondo, Mertxe; eta kontuz ibili tortilla moderno horiekin, agur.
Mertxe: Bai, lasai, gero arte.

182

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0162-0189.qxd

27/7/07

13:11

Pgina 183

BERRIKUSKETAKO ENTZUMENA

Mendiko sermoia
Osaba: Ikusten duzu hor aurrean dagoen mendia?
Iloba: Bai, zein da?
Osaba: Hori Anboto da; eta eskuinetara dagoena, Udalaitz; eta atzean dagoena, Aizkorri; eta
Iloba: Nahikoa da, osaba! Ez zara gose, ala?
Osaba: Bai, jakina, zer ekarri duzu jateko?
Iloba: Itxaron, mandarina batzuk, txokolatea, Coca-Cola
Osaba: Baina hori da jateko ganora, ala? Mendira tortilla, txorizoa, ogia eta halakoak eraman
behar dira; begira zer ekarri dudan nik: patata-tortilla, urdaiazpikoa, laranja bat eta ardo pixka
bat. Ia bada, on egin, malandrin!
Iloba: Osaba, ez duzu hori botako, ezta?
Osaba: Bota? Zer?
Iloba: Urdaiazpikoaren plastikoa.
ENTZUMEN-TESTUAK

Osaba: Hara bestea! Eta zergatik ez?


Iloba: Bada, plastikoak desagertzeko gutxienez 10 urte behar dituelako.
Osaba: Greenpeace-koa zara, ala? Eta sermoia bota behar didazu orain?
Iloba: Bada, eman behar badizut, emango dizut. Hara zer irakurri nuen Interneten lehengo
batean: laranja- edo banana- azalek desagertzeko bi urte baino gehiago behar dituzte;
zigarroen iragazkiek, 1 eta 5 urte bitartean; artilezko galtzerdiek, berdin; plastikozko poltsek,
10-20 urte; argazki-filmak gordetzekoek 20-30 urte; latek, 50 urte; aluminiozkoak badira, 500
urte; eta beirazko botilek, 1.000 urte.
Osaba: Eta matraka horrekin zer esan nahi didazu, zarama etxera eraman behar dugula, ala?
Iloba: Bai, horixe. Ziur ez zaizula gustatzen Anboto, Udalaitz, Aizkorri zikin ikustea, ezta?
Osaba: Ez, jakina; baina nik ez dut agerian uzten, nik ezkutatu egiten dut.
Iloba: Baina hori ez da nahikoa! Etxera eraman behar dugu, eta han zaborretara bota
Osaba: Tira, bada! Goazen; gosea kendu didazu-eta.

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

183

835026 _ 0162-0189.qxd

27/7/07

13:11

Pgina 184

BERRIKUSKETAKO ENTZUMENA

Sakelako telefonoa eskolan


Moderatzailea: Arratsalde on guztioi. Gaur, maiatzak 8, gure mahai honetan lau gonbidatu
ditugu, eskoletan irakasleak gehien molestatzen dituzten arazoetako bat aztertzeko, gero eta
ohikoago bihurtzen ari dena: eskola baten erdian irakasleak azalpenak ematen dituen bitartean
adibidez Mikel Urdangarinen abesti bat entzuten da, bat-batean; irakasleak buelta eman eta
hara non 10 urteko neska edo mutil bat lasai-lasai telefonoz ari den hizketan... Baina gaiari ekin
baino lehen, gonbidatuak aurkeztuko ditugu: gurasoen aldetik, Juan Ramon eta Mari Carmen;
eta irakasleen aldetik, Edurne eta Sabin. Norbaitengandik hastearren, Edurne, izan al duzu
inoiz horrelakorik eskolan?
Edurne: Arratsalde on, bai; nola ez, nork ez du izan horrelakorik? Behin gogoratzen dut ostiral
arratsaldea zela eta Bisbalen abesti bat... baina gogor, e? Ikasle guztiak barreka... Neskak
telefonoa hartu zuen eta oso trankil esan zion amari zer nahi zuen askaltzeko.
Mari Carmen: Beste gauza baterako izango zen.
Moderatzailea: Barkatu, Mari Carmen. Banan-banan hitz egingo dugu; bestela, ez digute ezer
ulertuko entzuleek. Eta zer egin zenuen, Edurne?
Edurne: Sakelakoa kendu nion, eta esan nion berreskuratzekotan gurasoek etorri beharko
zutela. Eta gurasoak etorri bai, etorri ziren, baina telefonoa eskatzeko, ez barkamena eskatzeko.
Moderatzailea: Mari Carmen.
Mari Carmen: Tira, bada, hori benetan gertatu bazen, arrazoia eman behar zaio; baina, hala
ere, nahiko nuke entzun zer esaten duten gurasoek; izan ere, denok dakigu zerbait aldeztu
nahi dugunean gauzak neurri batean aldatzen ditugula...
Moderatzailea: Juan Ramon, arratsalde on, zer esan behar duzu gai honi buruz?
Juan Ramon: Arratsalde on, bai. Lehenik eta behin, uste dut aztertu behar dela zertarako behar
duen hamar urteko neska edo mutil batek sakelakoa; nire seme-alaben kasuan argi daukat:
emazteak eta biok etxetik kanpo lan egiten dugu eta oso lan-jardunaldi luzeak egiten ditugu;
beraz, guretzat beharrezko bihurtu da alaba nagusiak sakelakoa eramatea azken momentuko
abisuak emateko: sasoiz helduko garen ala ez, jolastokian itxaroteko
Sabin: Bai, nik ez dut esango ezin denik horretarako erabili, nahiz eta nire ustez beharrezkoa
ez izan, baina hori beste gai bat litzateke; arazoa planteatzen da klasean piztuta badago, eta
askotan egoten da, eta azalpenaren erdian jotzen hasten bada. Nola kontrola dezakegu
irakasleok sakelakoak itzaltzea? Betidanik gertatu dira horrelako egoerak, eta ikastetxeko
telefonoarekin moldatu gara denok...
Mari Carmen: Bale, egia da betidanik moldatu garela, baina Internet ezarri baino lehen,
zeuk ere eskolak prestatuko zenituen, ezta? Eta orain ez dituzu eskolak hobeto prestatzen?
Moderatzailea: Uste dut ildo horri jarraituz gero, gaitik aterako ginatekeela. Ulertu dudanaren
arabera, Sabinek jakin nahiko luke nola kontrola litekeen sakelakoen erabilera eskoletan, ezta?
Sabin: Bai, hala da.
Moderatzailea: Edurne...
Edurne: askotan hitz egiten dugu horretaz, eta nik ez dut esango gurasoen edota ikasleen
utzikeriagatik denik; beste barik, despisteak izan daitezke. Horregatik, guk proposatzen duguna
zera da: ikasgelara sartzean tiradera batean sartzea telefono guztiak; horrela, ez litzateke
arazorik egongo, eta jolastokira edota bazkaltzera joatean, handik hartuko lituzkete, eta listo.

184

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0162-0189.qxd

13:11

Pgina 185

BERRIKUSKETAKO ENTZUMENA

Juan Ramon: Ez zait oso neurri egokia iruditzen. Uste dut irakasleak ikasleei esaten badie
eskola hasterakoan sakelakoak itzaltzeko, nahikoa dela...
Sabin: Baina kontuan hartu behar dugu ikasgela dela, ez zinema edo antzokia. Beste ikuspuntu
batetik begiratuta, zer irudituko litzaizuke eskola baten erdian irakaslea telefonoa hartuta
ikasgelatik aterako balitz hitz egiteko?
Juan Ramon: Hara
Sabin: Bada, horixe da arazoa. Geuk ere familia daukagu, azken momentuko mezuak eman
behar ditugu; baina debekatuta daukagu ikasgelara telefonoa eramatea, eta ezin diegu ikasleei
gauza bera eskatu?
Moderatzailea: Tira, bada... Oso gai interesgarria izan da gaurkoa eta uste dut ikuspuntu
guztiak nahiko argi geratu direla; baina badakizue zer den irratia, beti denboraren mende bizi
gara. Eskerrik asko, Mari Carmen, Edurne, Juan Ramon eta Sabin, etortzeagatik, eta
hurrengora arte. Eta zuei, entzule maiteok, oraintxe arte; izan ere, lehen aipatutako abeslari
euskaldun bat izango dugu gurekin, ezetz asmatu nortaz ari naizen...

ENTZUMEN-TESTUAK

27/7/07

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

185

835026 _ 0162-0189.qxd

31/7/07

14:44

Pgina 186

BERRIKUSKETAKO ENTZUMENA

Barazkiak gaztarekin
(Telebistako saioa, musika entzuten da eta sukaldaria agertzen da:)
Egun on, ikusle maiteok, gaur barazkiak gaztarekin gainerreta prestatuko ditugu. Horretarako,
osagai hauek behar ditugu. Hartu arkatza eta papera, eta ondo apuntatu:
Tomate-saltsa, oreganoz ondua
Kilo bat patata
Gurina
Esne-gaina
Kilo-erdi zerba
Alberjinia txiki bat
Piper gorri bat
Gazta zati bat
Oliba-olioa
Gatza
Osagai horiek guztiak dauzkagula, hasiko gara errezeta prestatzen; aurrera, bada!
Lehenengo eta behin, zerbak egosi behar ditugu, eta geroko gorde; eta gauza bera egin
patatekin.
Ondoren, patata-purea prestatuko dugu. Patatak puregailutik pasatu, gurina eta esne-gaina
gehitu, eta ongi irabiatu behar da, pure lodia lortu arte.
Gero, zartagin itsasgaitz batean olio pixka bat jarri, eta piperra eta alberjinia bota behar dira,
zatitan moztuta. Gatzez ondu eta, dena eginda dagoenean, zerba-orriak gehituko ditugu, txikitxiki eginda. Horri guztiari buelta eman eta sutatik kendu egingo dugu.
Eta orain, barazkiak laberako ontzi baten hondoan jarri, patata-purez estali eta tomate-saltsa
bota behar zaie gainean.
Azkenik, gazta xerratan moztu eta tomate-saltsaren gainean jarri behar dugu. Labean sartu
besterik ez zaigu geratzen, gainerre arte.
Eta honenbestez, bukatu zaigu gaurko saioa. On egin, eta bihar arte!

186

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0162-0189.qxd

31/7/07

14:44

Pgina 187

BERRIKUSKETAKO ENTZUMENA

Mugitzearen alde onak


(Areto batean emakume batek hitzaldia emango du eta gizon batek aurkezpena egingo dio.)
Aurkezlea: arratsalde on guztioi, eta ongi etorri Bizitza osasungarria izeneko ditugun
jardunaldietara. Badakizue gaur hasi eta igandera arte izango ditugula hitzaldi batzuk osasunari
buruzkoak. Gaur gurekin Miren Gerekaetxebarria dago, SHEEko lizentziaduna eta bizimodu
sedentarioaren aurka hainbat artikulu argitaratu dituena. Baina niri entzutera etorri ez
zaretenez, jaso dezagun Miren txalo-zaparrada batez.
(Txaloak entzuten dira.)

ENTZUMEN-TESTUAK

Miren: arratsalde on eta eskerrik asko. Gaurko hitzaldiak Mugitzearen alde onak izenburua du,
eta amaieran hainbat arrazoi izango dituzue horrenbeste denbora geldirik ez egoteko. Kirola
egiteak, edo aldian behin mugitzeak, igogailua hartu beharrean etxera eskaileretatik igotzeak,
edota autoaren edo autobusaren ordez bizikleta hartzeak edota oinez abiatzeak, horrek guztiak
gaixotasunak saihesten laguntzen duela gauza ezaguna zen.
Baina Kaliforniako Salk Institutuko zientzialariek frogatu duten bezala, arratoi bati lasterka
eragiteak bere oroimena eta ikasteko gaitasuna hobetzea dakar, arratoi sedentario batekin
konparatuz. Arratoi kirolariak arratoi alferrak baino neurona gehiago zituela ere egiaztatu zuten
AEBetako ikertzaileek.
Baina zergatik da ona ariketa egitea? Zergatik eragiten dio ariketak modu onuragarrian
garunari? Gaur egun, zientzialariek argitu digute arazoa: kirolaren edo ariketa fisikoaren
praktikak endorfinak askatzen ditu odolean, eta haiek analgesiko naturalen moduan jokatzen
dute, autoestimua hobetuz, antsietatea gutxituz eta estresari aurre egiteko gaitasuna gehituz.
9 arrazoi emango dizkizuet mugitzeko:
Kolesterola. Mugimendua da kolesterol ona areagotzen duen botika edo erremedio bakarra,
zeren mugitzean bai kolesterola eta bai triglizeridoak metabolizatzen dituen entzima baten
ekoizpena estimulatzen da.
Diabetesa. Frogatuta geratu da jarduera edo ariketa fisikoak gutxitu egiten duela bigarren
motako diabetea (edo helduen diabetea) duten pertsonen kopurua.
Bihotza. Pertsona aktiboak bihotzekoa edo hipertentsioa jasateko arrisku txikiagoa du,
jarduera erregularra eta neurrizkoa bada. Baina asteburuko kirolariek disgustu latzak eduki
ditzakete.
Hezurrak. Ariketak osteoporosia desagerrarazten eta hezur-masari bere mailan eusten
laguntzen du. Hezur hauskorrak prebenitzeko ere balio du, hausturen arriskua gutxituz.
Artritisa. Gaitz hori dutenek sintoma gutxiago eta, batez ere, min gutxiago nabaritzen dute
ariketarik eginez gero.
Oroimena. Azken ikerketen arabera, kontzentrazioa eta oroimena handitzen ditu ariketak.
Umore ona. Ariketa fisikoak umorea hobetzen du, eta plazer-iturri da bere horretan. Oso
gomendagarria da depresioari aurre egiteko (kasu arinetan) eta autoestimua handitzeko.
Bizitza-luzera. Zenbait ikerketak frogatzen duten bezala, kirola astean 3 aldiz 30-45 minutuz
egiteak bat-bateko heriotza goiztiarraren arriskua gutxitzen du. Ibiltzea, lasterka egitea eta
bizikletan aritzea dira, itxura guztien arabera, luzaroan bizitzeko sekretuak.
Minbizia. Ariketa erregularrak hormona batzuen mailak gutxituz koloneko eta bularreko
minbizia izateko arriskua txikitzen du.
Beraz, jaun-andreok, badakizue hemendik aurrera zer egin behar duzuen: mugi zaitezte.
Eskerrik asko.
(Amaitzeko txaloak entzuten dira.)

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

187

835026 _ 0162-0189.qxd

10

27/7/07

13:11

Pgina 188

BERRIKUSKETAKO ENTZUMENA

Zeu zara nagusia


(Irratsaioa, musika entzuten da: Athleticeko himnoa eta Realekoa.)
Kazetaria: Telmo Zarraren heriotzak triste utzi zuen Rafael Iriondo Aurtenetxea. Athleticek izan
duen aurreko lerro oneneko jokalari zaharrena izan arren, bizirik dagoen bakarra da. Haren
tristura, ordea, sakonagoa da. Futbol-zelaian bikote erabakigarria osatu zuten Zarrak eta berak,
eta etxeko mahaian tuteko bikote ziren; beren emazteen aurka jokatzen zuten egunero. Atari
berean dute etxea, Bilbon. Zarra zazpigarrenean bizi zen. Iriondo lehenengoan bizi da.
Egongelan, bere jokalari-garaiko argazki txiki bat du apain-mahaian. Horman, beste talde
batzuek emandako plakak dauzka zintzilik. Kirol-egunkari bateko lehen orriak ditu mahai
gainean, Athleticen ingurukoak. Hala ere, ez dirudi Athleticeko jokalari mitikoenetako baten
etxea horrek. Nire ibilbidea inork ez luke ulertuko, oso bitxia da. Gernikarra izanik, 1937ko
bonbardaketak herrian harrapatu zuen. Pilotazale amorratua izan da beti, baina haren eskuek
ez omen zuten balio lehen mailako partidak jokatzeko. Pilotan oinarekin jokatu nahi zuen.
Kazetaria: Nola iritsi zinen Espainiako gerrako lehen lerrotik Athleticen lehen lerrora?
Rafael Iriondo Aurtenetxea: Ni infanterian nengoen, eta lehen lerroan nengoela pentsatzen
nuen: Hau bukatutakoan, jokalari izango naiz. Buruan sartuta neukan futbola. Zalea nintzen,
baina talderik ez zegoen garai hartan. Erandiora eta Barakaldora joan nintzen proba bat egitera,
baina alferrik.
Kazetaria: Esperientzia gutxi omen zenuen.
R. I. A.: Partida bakarra jokatu nuen gerra aurretik, Gernikarekin, 1934. urtean. Ni eskolan hasi
nintzen futbolean, eta Gernikakoak bila etorri zitzaizkidan. Hamabost urte bete berri nituen
lehen aldiz jokatu nuenean, Zornotzan. Taxiz joan ginen partidara, eta nire etxean futbolean
hasi nintzela jakin ez zezaten, herriaren kanpoaldean hartu nuen nik taxia. Taldeko ordezkariak
esan zidan nire adina zein zen galdetzen bazidaten 18 urte nituela esateko. Ez zidaten galdetu.
Taldea gero desegin egin zen, eta zazpi urte egon nintzen partidarik jokatu gabe.
Kazetaria: Gerra nola bizi izan zenuen?
R. I. A.: Hasi zenean ez ninduten lehen lerrora bidali, gure kinta oso gaztea zelako. Nazionalak
Gernikara sartu zirenean, ordea, gazte kuadrilla bat Bilbora joan ginen. Hortik Santoara joan
ginen, eta hangoa gertatu zenean, kontzentrazio-eremu batean sartu gintuzten. Ateratzean,
etxetik pasatu gabe, Lizarrara bidali gintuzten, Arapiles batailoira. Etxekoez ez genekien ezer.
Eta Lizarratik, gerrara, Teruelera. Gerra zer den ondo dakit nik.
Kazetaria: Teruelgo gudua luzea izan zen.
R. I. A.: Gorriena zen Teruel. Nik tranpa bat egin nuen handik ospa egiteko, eta ondo atera
zitzaidan. Garai hartan hazteri-gaixo asko zegoen. Medikuarengana joan eta azkura nuela esan
nuen nik, baina ez zidan jaramonik egin. Ezer esan gabe trena hartu eta Bilbora joan nintzen.
Etxekoak ikusi ondoren, zer egin ez nekiela, Lizarrara joan nintzen berriro. Iritsi nintzenean ez
zidaten ezer esan, egindakoa desertzioa zen arren. Gerrara bidali ninduten berriro, Teruelera,
baina beste batailoi batera. Borroka latzenak pasatuak ziren ordurako.
Kazetaria: Iriondo, Venancio, Zarra, Panizo eta Gainza. Futbolean aurrelariak eta atzelariak
soilik zeuden garaian, aurrelari boskote paregabea osatu zuten. Realean ere aritu zen Iriondo.
Oroitzen al zara Athleticekin lehen aldiz jokatu zenuen egunaz?

188

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0162-0189.qxd

13:11

Pgina 189

BERRIKUSKETAKO ENTZUMENA

R. I. A.: Bai. Normalean ez naiz oroitzen emaitzez, baina bi partida horietaz, bai. Athleticekin
bina egin genuen Valentziaren aurka, Valentzian.
Kazetaria: Nola iritsi zinen Athleticera?
R. I. A.: Arapiles gure batailoia Lizarratik Bilbora eraman zuten. Behin, Athleticeko atezainen
entrenatzailea futbol-zelaira zihoala ikusi genuen beste soldadu batek eta biok. Aizu, honek
proba egin nahi du zuekin, esan zion. Egia zen. Zer taldetan jokatu nuen galdetu zion, eta
Gernikan erantzun soldaduak. Igandean bertan Athletic B-rekin jokatu nuen.

ENTZUMEN-TESTUAK

10

27/7/07

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

189

835026 _ 0190-0207.qxd

27/7/07

14:10

Pgina 190

27/7/07

14:10

Pgina 191

BALIABIDE OSAGARRIAK

835026 _ 0190-0207.qxd

835026 _ 0190-0207.qxd

27/7/07

14:10

Pgina 192

Alfabetoa
EUSKAL ALFABETOA
Hona hemen euskal alfabetoaren zerrenda:

A
B
(C)
D
E
F
G
H
I

a
b
ze
de
e
efe
ge
hatxe
i

J
K
L
M
N

O
P
(Q)

iota
ka
ele
eme
ene
ee
o
pe
ku

R
S
T
U
(V)
(W)
X
(Y)
Z

erre
ese
te
u
ube
ube bikoitza
ixa
i grekoa
zeta

Parentesi arteko letrak ez dagozkio euskal alfabetoari, baina beste hizkuntzetako hitzak idazteko
beharrezkoak dira.
Adibidez

New Jersey, Colorado

Koadroan letra bikoitzak agertu ez arren, euskaraz askotan erabiltzen ditugu; letra bikoitz horietako
batzuk hitzei enfasia edo indarra emateko erabiltzen ditugu.
dd: Maddi, Maddalen
tz: mintzatu, zintz

ll: Pello
tx: txiki, txakur

rr: arropa, herria


ts: atsotu

tt: pottoka, ttipi, kitto

Askotan tt, dd, ll eta tx kontsonante bikoitzak balio txikigarria emateko erabiltzen dira.
Mendebaldeko euskalkietan in eta il kontsonante taldeak [] eta [ll] ahoskatzen dira.
Adibidez oiloa: [olloa]
ozpina: [ozpia]
urtarrila [urtarrilla]
irina: [iria]
Antzera gertatzen da is eta its taldeekin, [x] eta [tx] ahoskatzen baitira:
Adibidez isilik:

[ixilik]

itsaso: [itxaso]

sagu: [xagu]

itsusi: [itxusi]

ARIKETAK
1. Aukeratu hurrengo hitz bikoteetatik euskaraz

zuzen idatzita dagoena.


whiskya

guiskia

botilla

botila

ikurrina

ikurria

gaisoa

gaixoa

otsaila

otsailla

2. Irakurri testutxo hau eta zuzen ahoskatu.

Apirila zen eta kanpoan giro ederra zegoen. Maddik


itsasoko uhinak entzuten zituen bere gelatik. Hiru
egun zeramatzan gaixorik ohean etzanik eta nahiko
aspertuta zegoen. Amak pertsianak bajatu zituen eta
gela ilun samar zegoen. Orduan, kanpoko ateko
txirrinak jo zuen eta Anttonen ahotsa entzun zuen.

192

3. Idatzi hurrengo hitzen ahoskera:

bonbilla:
engainatu:
bilatu:
gaixo:
baina:
samar:

.
.
.
.
.
.

4. Hurrengo hizkiak edo letrak konbinatuz, osatu

hamar euskal hitz eta idatzi nola ahoskatzen diren.


a

g
h
t

Adibidez erpina:

r
s
i

e
f
l

erpia

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

o
z
p

u
k
n

835026 _ 0190-0207.qxd

27/7/07

14:10

Pgina 193

Letra larriak
NOIZ ERABILI
Euskaltzaindiaren irizpideen arabera, hona hemen noiz erabiliko diren letra larriak:
Testu baten hasieran eta puntuaren ondoren.
Pertsona eta animalien izenetan, izengoitietan eta deituretan.
Adibidez

Eneritz Arrue, Izarne jatetxea, Pintto txakurra, Axular

Mitologiako izakien izenetan.


Adibidez

Basajaun, Mari, Olentzero, Zeus, Kronos

Pertsona bakarra adierazten duten kargu eta tituluak bakarrik doazenean.


Adibidez

Aita Santua, Lehendakaria, Nafarroako Erregea

Estatu, herri, herrialde eta geografiako izenetan.


Adibidez

Laudio, Euskal Herria, Deba ibaia, Ekialde Urruna, Hirugarren Mundua Baina: laudiotar,
euskaldun

Izen ofizial osoetan: erakunde, elkarte eta egoitza ofizialetan. Eta horietatik sortutako batzordeen izenetan.
Adibidez

Izarra Kultur Elkartea, Gernikako Udala, Ertzaintza, Legebiltzarra, Euskara Zerbitzua, Ajuria Enea,
Udaltzaingoa, Herrizaingo saila Baina: kultur elkarteetan, gure udaletan, bi ertzain

Zientzien eta ikasgaien izenetan.


Adibidez

Historia, Matematika, Literatura, Medikuntza Baina: oso trebea naiz literaturan.

Aldizkari eta egunkari izenetan.


Adibidez

Habe aldizkaria, Berria egunkaria

Entzute handiko egunetan eta erlijio jaietan.


Adibidez

Maiatzaren Lehena, Eguberri, Aste Santu

Astronomian, planeta, izar eta konstelazio izenetan.

Lurra, Eguzkia, Saturno, Kasiopea

ORTOGRAFIA

Adibidez

Sarien izenetan eta liburuen eta artelanen izenburuetan.


Adibidez

Nobel saria, Egizu 1, Urrezko Maskorra

ARIKETAK
1. Aukeratu Gipuzkoako sei herriren izenak eta

adierazi nola esaten zaien bertakoei.


Adibidez Mutiloa-mutiloar

2. Irakurri zutabeetako hitzak eta markatu zuzen

idatzita daudenak.
ilargia

aberri eguna

lehendakaria

Lurra

Arrese

Mediterraneo itsasoa

Peru abarka

Legebiltzarra

tartalo

Euskadiko iparraldean

3. Jarri letra larria behar den tokietan.

mundu osoko parlamentuetan interpreteak dabiltza,


baina ez duzue inon aurkituko ernest agirre "agirretxu"
bezalako tipo xelebrerik. hego irlandan jaio zen eta
literaturan lizentziatu zen, shakespeare saria lortu
zuen bere bigarren liburuarekin when the txoriak falls
to the itsasora. bruselara joan zen eta europako
batasunaren egoitzan lortu zuen lana; eta han dabil
sei-zazpi hizkuntzatatik ingelesera itzultzen.
harrigarriena da, berak ingelesez eta euskaraz baino
ez dakiela eta ez dela inor konturatu.

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

193

835026 _ 0190-0207.qxd

27/7/07

14:10

Pgina 194

-a itsatsia
-A ITSATSIDUN HITZAK
Hitzen bukaerako -a letra itsatsia (berezkoa) ala artikulua den jakitea ezinbestekoa da deklinatzeko
orduan hanka sartzerik egon ez dadin. Hona hemen -a itsatsia duten hitzen taldeak.
Jatorrizko euskal hitzak, -a letraz bukatzen direnak.
Adibidez

makila, labana, lotsa, gauza, panpina

Jatorrizko erdaran -a letraz bukatutako mailegu guztiak.


Adibidez

liza, gaztaina, ekonomia, makina

Ondoko atzizkiez osatutako hitzak: -keria, -dura/-tura, -tza, -kuntza, -(k)ada, -gintza /-kintza, -(t)eria,
-(k)era, -(k)eta, -bera, -gura, -ka, -tila.
Adibidez

gaiztakeria, kutsadura, ekintza, hizkuntza, ostikada,hirigintza, gazteria, zabalera, ariketa,


minbera, logura, barreka, neskatila

Leku izen berezi batzuk.


Adibidez

Donostia, Nafarroa, Zuberoa, Pasaia

-A ITSATSIAREN GALERA
Kontuan izan behar da hurrengo hitz elkarketa kasuetan -a itsatsiaren galera gerta daitekeela.
-ia amaiera dutenak hitz elkarketan -a galdu ohi dute.
Adibidez

Filosofi Fakultatea, ekonomi jarduerak

Ondoko sei hitzotan ere galdu ohi da -a itsatsia: eliza, hizkuntza, kultura, natura, literatura, burdina.
Adibidez

hizkuntz jardunaldiak, kultur aretoa, natur zientziak

Hala ere, -a galdu gabeko elkarketak ere guztiz zuzenak dira. Hortik gorako galerak ez dira zilegi.

ARIKETAK
1. Kopiatu taula eta deklinatu ondoko izenak.

Donostia
komuna
gaztelania

eliza
lotsa
area

arreba
hizkuntza
makila

egia
bidaia
bide

NORI/ZERI
NON/NORENGAN
NORA/NORENGANA
NONDIK/NORENGANDIK
NORAKO/NORENGANAKO
NORTAZ/ZERTAZ
NORTZAT
ZERGATIK

194

Lotu goikoei, ahal denetan, hurrengo hitzak:


arazoa, produkzioa, seinalea, gabe.

2. Zuzendu esaldiak -a itsatsiari dagokionez.

Ez dut ez anairik, ez familirik.


Kateaz lotu dugu okelik jan ez dezan.
Tontakeri asko egiten ditu ume horrek.
Ez gonik, ez galtzik, beti prakak jantzita.
Ez al dizu lotsik ematen aitzakitan ibiltzeak?
Zein hizkuntzetan idatzi du liburua?

3. Erantsi -a itsatsia behar den kasuetan.

Bizkai
sakel
sagu

erregin
feri
polizi

mahai
burdin
animali

eliz
ol
arbol

orden
okel
zurgin

hitz
hezkuntz
pertson

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0190-0207.qxd

27/7/07

14:10

Pgina 195

H letra
NOIZ ERABILI
Euskaltzaindiaren irizpideen arabera, hona hemen noiz erabiliko den h letra:
Bi-hiru bokal jarraien artean h erabili behar dugu, batez ere bokalak berdinak badira:
Adibidez

aharia, mehe, leiho, bihar

Erakusleetan eta leku adberbioetan.


Adibidez

hori, horren, hemen, hara

Zenbakietan.
Adibidez

hamar, hogei, ehun

Aditz erroetan eta hi pertsonako adizkietan.


Adibidez

dihoa, dihardu, haiz, hoa, huke

NOIZ GALTZEN DA
Kontsonante ostean ez da erabiltzen. Salbuespenak: izen berezietan eta maileguetan.
Adibidez

Atharratze, Ainhoa, inhalatu,

Hitz elkartuek, oro har, h letra gordetzen dute.


Adibidez

hilerri, hilobi

Hala ere, hegoaldeko zenbait hitz elkarketatan h galdu ohi da:


herri + zain = ertzain; harri + beltz = arbel; hil + argi = ilargi

4. Osatu esaldiak falta diren hak jarriz.

1. Jarri h behar duten hitzetan.


itsa
ilgora
ospitalea
umil
ospe
oian

azkura
anka
saiatu
ortz
ein
ertz

ilea
ziur
uin
eze
doain
leun

iartu
neurtu
leial
obi
aieru
umil

2. Ordenatu hurrengo hitzen letrak.


onaih:
elohi:
loih:
iinhtz:
eberah:

laohi:
rrihubi:
tsehias:
zathao:
holi:

3. Eman hurrengo hitz paronimoen esanahia.


hitz:
hotz:
ahal:
ahur:
ahari:

hits:
hots:
al:
haur:
hari:

ORTOGRAFIA

ARIKETAK

Emen naiko ondo bizi gara, an, ordea, ez.


Aizpa txikiak zekarren aatea besoetan.
Goierriko beor anitz erosi dugu aurten.
Gauerdian urmaelean igelak kantatzen du.
Ondartza onetako area fin-fina da.
Sardinian baitutakoaren beatza da au.
Ar arrak lurra industen du abia egiteko.
Azkure naiz, atz egin esku aurrean mesedez.
Aria, orrazia, ditarea eta oiala bear ditut.

5. Eman hurrengo definizioei hdun hitzak.

Ume txikiek lo egiteko ohea:


Eztanda egiten duen gailua:
Gauzaren batez jabetu:
Batetik bestera mugitu:
Zerbaiten kopurua handiagotu:
Ontzi baten behealdea:
Indartsua edo kementsua:
Alabaren senarra:

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

195

835026 _ 0190-0207.qxd

27/7/07

14:10

Pgina 196

s, x, z / ts, tx, tz
KONTSONANTE BIKOITZEN ERABILERA
Hitz hasieran ez da inoiz ts edo tz idatziko, bai, ordea, tx.
Adibidez

xapel, txanpon, txepel

Kasu batzuetan hasierako tx / z oposizioak esanahia aldatu egiten du.


Adibidez

zalaparta / txalaparta, txoro / zoro

Batzuetan ts eta tz duten hitzak tx idazten dira balio txikigarria emateko.


Adibidez

zintzo [txintxo], zotz [txotx]

Antzera gertatzen da is eta its tadeekin, [x] eta [tx] ahoskatzen baitiira.
Adibidez

isilik [ixilik], itsaso [itxaso], sagu [xagu], itsusi [itxusi]

ARIKETAK
1. Idatzi s, x edo z behar den tokietan.

ai__e
u__tartu
lei__e
narra__
o__topo
a__tindu
li__kar
arba__o
e__tarri
oina__e

orra__i
li__un
a__toratu
ma__aila
a__pil
ko__kortu
be__pera
e__pain
murri__tu
ko__k

4. Idatzi ts, tx edo tz behar den tokietan.


gai__o
tole__tu
i__olatu
__ahutu
kira__tu
uga__aba
one__pen
deu__
ba__u
pi__tia

2. Eman hurrengo definizioei dagozkien hitzak.

Isilean, gordean:
Testu bati buruzko iritzia:
Norbaiten kontura barre egitea:
Sukaldean sua dagoen tokia:
Eskuak uraz batera garbitzekoa:
Pilota jokoan aritzeko saskia:
Zarata handia eragiten duena:
Gutunazaletan jarri ohi da:
Legeak edo moralak onartua:
Denbora edo garaia:

3. Bilatu hiztegian ondokoak.

196

S letraz hasten diren bost hitz (3 silabakoak).


Z bokal artean duten bost hitz.
X letra duten sei hitz.
Tz letrak duten zortzi hitz.
Ts duten sei hitz (3 silabadunak).
Bokal artean tx duten sei hitz.

igur__i
iren__i
ai__ur
loka__
urra__
zerbi__u
arro__
min__atu
ain__at

in__aur
i__utu
a__eden
ma__inada
sun__itu
bi__
un__i
bel__aran
a__ilotu

iharde__i
i__i
i__ali
meha__u
zen__u
arda__
orra__
fran__es
kira__

5. Zuzendu testu hauetako s, z, x, ts, tz, tx letren


erabilera okerrak.
1 YANG GISONESKOEN PRINTSIPIOA
Aitsindari gisa eta bakarrik, esperientsien bila
dabilenaren senbakia da, energiak gaineska
dauskanarena. Auto-kontsientsiaren isla da. Hits
klabeak: berekoi, sortsaile, menderatsaile, aitsindari,
burusagi, oldarkor, nagusi.
2 BIKOTEKIDE
Aldakorra eta egokitsen dakiena, sarritan,
salantsatia. Bitartekari lanak egitea gustatsen saio;
bakegilea da. Lankidetsa atsegin du eta
solidaritatea. Hits klabeak: malgu, adeitsu, suhur,
jarraitsaile.
3 YANG-EN ETA YING-EN KONBINASIOA
Bibrasio liluragarria eta anitsa; oso egoki mintsatsen
da. Senbaki honen esaugarri nagusia:
komunikatseko beharra. Beti posik, besteak ere
alaitsen ditu. Hits klabeak: komunikatsaile, sortsaile,
pos eragile.
HABE. 320. zenbakia (moldatua)

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0190-0207.qxd

27/7/07

14:10

Pgina 197

Kontsonante txandaketa
KONTSONANTE TXANDAKETA
Euskaraz eta euskalkien arabera, kontsonanteen arteko txandaketa gerta daiteke.
Adibidez Alfer / alper, bake / pake
Ondoko lerroetan euskara batuan hobesten diren aldaerak gogoratuko ditugu.

b/p txandaketa: hitzaren hasieran b hobesten da.


Adibidez

bekatu, bake, barkatu Baina: piper, piztu, pipi

f/p txandaketa: txandaketa honetan fdun aldaerak hobesten dira.


Adibidez

fraide, feria, alfer Baina: Iparralde, prakak, pago, proba

j/i txandaketa.
Hitz hasieran J idatzi behar da. Adibidez ja, jadanik, jogurt
Baina: iaio (trebe), iota (letra), iodo
Bokal artean I idatziko da. Adibidez leial, saiatu
Diptongoa egiten ez duten hitzetan I idatziko da. Adibidez a-ia, ihar, ihes
Kontuan hartu ja (dagoeneko) eta ia (kasik) hitzak, esanahian ez ezik, ahoskatzean ere bereizi egiten direla:
Adibidez

ja [ya] ,ia [i-a]

g/k txandaketa: hitz hasieran g idatziko da.


Adibidez

gonbidatu, gorputz, gitarra, gortina, gurutze, golko


Baina: komeni, koilara, kolpe, kirten, kartzela, konparatu

x/j txandaketa: oro har, x hobesten da, zaharragoa baita.

lixiba, xaboi, axola


ORTOGRAFIA

Adibidez

ARIKETAK
1. Idatzi latinean jatorria duten hitz hauen ordainak
euskaraz.
Adibidez

crucem - gurutze

3. Aukeratu euskara batuan hitz zuzenak.


potere

botere

korte

gorte

pacem:

probam:

iadanik

jadanik

peccatum:

tempus:

erlajatu

erlaxatu

corpus:

falsum:

Napar

Nafar

poderem:

sabbatum:
4. Bete esaldiak goiko hitzekin.

2. Idatzi ondoko definizioei dagozkien hitzak.


Poz bizia adierazten duten aurpegiko muskuluen
mugimendu berezia:
Gertakari onuragarri batek sortarazten duen
sentimendua:
Garbiketarako erabiltzen den likido alkalinoa:
Jantziaren eta bularraren arteko hutsunea:

Jesusek Lazaro
zuen.
Irail aldekoak izaten dira
.
Guk ez daukagu lege hori atzera botatzeko
.
Santxo II.aren
,
prestu asko ibili ziren.

zaitez, bestela bihotzekoa izango


duzu.
Ane
etxean dago, atarian ikusi dut.

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

197

835026 _ 0190-0207.qxd

27/7/07

14:10

Pgina 198

Hitz elkartuak
ELKARKETA ERAK
Hitz elkartuak beren osaeran hitz bat baino gehiago dutenak dira. Hitz elkartuok bereiz, loturik edo
marratxoz idatz daitezke.
Bereiz idaztekoak.
Adibidez Aposizioak (Oma basoa); postposizioak (diru falta, lan eske); egin, eman, hartu, eragin aditzekin
osatuak (barre egin); berri bigarren elementuan dutenak (heldu berri); mendiz mendi bezalakoak (mendirik
mendi); lehen osagaitzat erdal, euskal, giza eta itsas gisako hitzak dituztenak (giza harremanak); -a
itsatsia galtzen dutenak (biologi azterketa); osagai biek letra larria dutenean (Eusko Jaurlaritza).

Loturik idaztekoak.
Adibidez

Elkarketa ihartuak (udaberri, saskibaloi); atzizkiak (txapeldun, okin); aurrizkiak (gainazala,


azpimultzo); aditzoina eta izena dutenak (jarleku, aldagela); aditzoina eta izenondoa dutenak (ulergaitz,
idaztezin); odolustu bezalakoak; oniritzi bezalakoak; lehen osagaia zenbatzailea denean (hirugihar, lauburu).
Loturik idaztekoak.
Adibidez Eta / Edo juntagailuen elipsiaz sortutakoak (aita-amak, bi-hiru); bikoiztapenak (gorri-gorria,
isil-isilik, ozta-ozta); hitz onomatopeikoak (plisti-plasta, kili-kolo).

Hitz elkartuak eta eratorriak sortzean, fonemen arteko aldaketa txikiak gertatu ohi dira. Hona hemen
gertatzen diren aldaketen zenbait adibide:
Bokal aldaketak: -e- -a-: etxe + abere = etxabere (bokal txandaketa)
-o- -a-: beso + pe = besape (bokal txandaketa)
Kontsonante aldaketak: -n- -r-: egun + aldi = eguraldi (kontsonante txandaketa)
-r- - -: ur + bide = ubide (kontsonante ezabaketa)
-tz- -zt-: hitz + dun = hiztun (kontsonante txandaketa)
Kontsonante eta bokal aldaketak: -gi- -t-: begi + oker = betoker (konts. txandaketa + bok. ezabaketa)
-ra- -l-: euskara + dun = euskaldun (konts. txandak. + bok. ezabak.)

ARIKETAK
1. Lotu hitzak hitz elkartuak sortuz.

begi + ile =
ogi + bitarteko =
ogi + gin =
asto + kume =
asto + potro =
erdi + aro =

2. Banatu hurrengo hitz elkartuok eta azaldu elkarketa


mota.
aiton-amonak: Eta kenduz sortzen den
konposaketa.
belarjalea:
gorri-gorria:
jolastordua:
hankarina:

198

3. Osatu eta azaldu hitzak, adibideari jarraituz.

Itsasaro: itsas+ aro : itsasoaren egoera


idazmahai:
erbeste:
harreman:
musugorri:
zirimiri:

4. Sortu hitz elkartuak hiztegiaren laguntzaz, behean


ematen zaizkizunak oinarri hartuta.

ibil ( ): ibilbide
mahai ( ):
bihotz ( ):
belar ( ):
begi ( ):
arrain ( ):

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0190-0207.qxd

31/7/07

14:47

Pgina 199

Puntuazio-zeinuak
MARRATXOA (-)
Zenbait hitz elkartutan erabiltzen da.

Lehen osagaiak markarik ez duen bikoiztapenetan. Adibidez adi-adi, gorri-gorria


Hitzaren bi osagaiek atzizki berbera dutenean. Adibidez astiro-astiro, apurka-apurka
Oihartzun hitzetan. Adibidez tarteka-marteka, kili-kolo, txipli-txapla
Azpian eta juntagailua duten elkarketetan. Adibidez ama-alaba, zeru-lurrak
Ezkio-Itxaso moduko elkarketetan. Adibidez Markina-Xemein, Etxarri-Aranatz

Atzerriko hitz ezezagunak eta zenbait argitalpenetako aipamenei deklinabidea lotzeko marratxoa jartzen da.
Adibidez

Van Dick-en etxea, gaeliko-z, Habe-n idatzia, Interviu-ko artikulua

Lerroz aldatzean hitza zatitu behar denean (silabak zatitu behar dira).
Adibidez

zal-di-a, ihes-bi-de-tik,

MARRA (-)
Parentesien ordez, datu edo argibideren bat tartekatzeko puntuazio markak behar izatekotan, marraren
atzetik jartzen dira.
Adibidez

Ikusten dudanean eta urrunetik ikusten dut, gaixotu egiten naiz

Elkarrizketetan, pertsonaiaren izena jarri ezik, solaskide bakoitzaren adierazpenen aurretik jarri ohi da.
Adibidez

Geroago ekarriko dut esan nion zakar. Zure mahaian utziko dizut

MARRATXOAK ( edo )
Hitzez hitzeko aipamenetan. Adibidez Hauxe esan zidan: "Maite zaitut".
Izenburu eta marka izenetan. Adibidez "Harri eta herri", "Audi", "Opel", "Le Monde"
Atzerriko hizkuntzetatik bere horretan hartzen diren hitzetan. Adibidez "fashion", "light"
Herri hizkerako hitzetan. Adibidez entean" ez du ezer entzun.
Izengoitietan eta animalien izenetan. Adibidez "Txuri", "Beltza"
Ironia edo esanahi bikoitzetako hitzetan. Adibidez Eskerrik asko "eskuzabal" hori.

ORTOGRAFIA

APOSTROFOA
Letraren bat jan dela adierazteko. Adibidez Agur t'erdi

ARIKETAK
1. Jarri marratxoa behar den lekuetan.

Bilboko portua Abanto Zierbenan egin dute.


Nostradamusen iragarpenak egin zituen.
Umea plisti plasta ari zen putzuan.
Etxe hori handi handia da.
Swahilia eta euskara antzekoak al dira?
Argiaren azken orrialdeetan irtengo gara.
Jonek ez zuen hori esan, bai, ordea, beran du
etorriko zela.

2. Erantzun galderari.
Noiz edo non erabiliko zenuke agur t'erdi esapidea?

3. Zuzendu ondoko testua, marra, marratxoa eta


komatxoak jarriz.
Aizu, Ane ikusi al duzu Vogueko azalean agertzen
den argazkia? esan du aldizkaria erakutsiz.
Nor da, bada? dio Anek lepoa luzatuz.
Bada, Mondongoko markesaren alaba gazteena,
begira zein ederra dagoen Ives Saint Laurenten
jantzi horrekin.
Benetan, eta zapatak? esan du Anek ahoa zabalduz
super fashion dira. Nik ere erosiko nituzke horrelako
batzuk.
Hara bestea! Zertarako nahi ditu jirafa batek
horrenbesteko takoia duten zapatak?

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

199

835026 _ 0190-0207.qxd

27/7/07

14:10

Pgina 200

Puntuazio-zeinuak
PUNTUA
Puntuak esaldiaren azkena markatzen du. Pausaldi luzea adierazten du.
Esaldiaren amaieran puntua jarri behar da, izenburuetan izan ezik. Hastera doan esaldiak
aurrekoarekin zerikusi estua badu, puntu eta jarraitu egingo da; bestela, puntu eta aparte.
Laburduretan (sigletan eta nazioarteko neurri unitateetan izan ezik).
Adibidez

or. (orrialde)

Zenbakiak zifratan idaztean, milakoak puntuz bereizten dira. Eta zenbaki ordinalak markatzeko ere
puntua erabiltzen da.
Adibidez

3.890, 98.765, 9. (bederatzigarren)

PUNTUA ETA KOMA


Komak baino pausaldi luzexeagoa adierazten du.
Elkarren ondoan juntagailu edo menperagailurik ez duten perpausak bereizteko.
Adibidez

Ez nuen ikusi; arineketan pasatu nintzen.

Ideia beraren alderdi desberdin edota kontrajarriak adierazten dituzten esaldien artean ere jarri ohi da.
Adibidez

Gaur bero dago; atzo, ostera, hotz handia egin zuen.

Zenbait lokailuk, perpaus biren artean daudenean, aurretik puntu eta koma daramate, aurretik
juntagailurik ez badago.
Adibidez

Gaixorik egon naiz; horregatik ez naiz etorri.

Perpausaren kideko zatiak puntu eta komaz bereiziko dira, zatien barruan koma erabili bada.
Adibidez

Neskak etorri ziren; mutilak, gehienak behintzat, etxean geratu ziren.

BI PUNTUAK
Bi puntuek pausaldi luzea adierazten dute. Baina, era berean, azalpenak jarraitzen duela adierazten dute.
Gutunetan, hasierako agurren ondoren. Adibidez Zuzendari agurgarria: Gutun
Norbaiten hitzez hitzezko aipamenetan. Adibidez Atsotitzak dioenez: "Eder, alfer"
Adibideak edo zerrendak ematerakoan. Adibidez Bokalak bost dira: a, e, i, o, u.
Ondorengoa aurrekoaren argibidea edo adibidea dela adierazteko.
Adibidez

Horrela daude gauzak: aita erbestean, ama lanean eta gu baserrian.

ARIKETAK
1. Esan ondoko adierazpenak (E) egia ala (G) gezurra
diren.
Puntua eta komak koma baino pausa luzeagoa
adierazten du.
Liburuen izenburuetan puntua amaieran jartzen da.
Zenbaki ordinal guztien ondotik puntua
jarri ohi da.
Azalpenak bi puntuen ondoren idazten dira.
Parrafoak puntu eta jarraiaz bereizten dira.

200

2. Zuzendu testuko puntuazio markak:


orduan zure urguilua gailentzen da zure harrokeria
zure buruarekiko estima zure baitarako maitasuna
baina hotz hotzean erraten diot neure buruari zuk ez
zenuen idazle izateko baldintzarik biltzen eta lortu
duzu idazle izatea beraz izan zaitez zoriontsu kontxo
egon zaitez pozik eta ez goibeldu ez muturtu eta ez
badizute nahi adina kasurik egiten paso egin ezazu
bestela ergel hutsa zara
ARGIA. 1837. zenbakia (moldatua)

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0190-0207.qxd

27/7/07

14:10

Pgina 201

Puntuazio-zeinuak
KOMA
Komak etenaldi laburra adierazten du.

Aposizioetan. Adibidez Gaur, urtarrilak 14, amaren urtebetetzea da.


Enumerazioetan. Adibidez Sara, Isabel eta Martin neba-arrebak dira.
Aditza isilpean dagoenean. Adibidez Eguzkia nora, zapiak hara.
Aposizioan erabili ohi diren juntagailu eta lokuzioetan.
Adibidez Dirudienez, ez da etorriko. Beraz, hasiko gara lana aurreratzen.
Perpausaren kideko zatiak elkarren segidan doazenean.
Adibidez Dutxan sartu, iturria zabaldu, xaboia hartu eta garbitu.
Menpeko esaldiak nagusiaren aurretik doazenean eta galdegai ez direnean.
Adibidez Nahi baduzu, guk erosiko dugu.
Deikietan edo bokatiboetan. Adibidez Aizu, Jon, ekarri liburu hori.
BAI edo EZ bat baino gehiago segidan doazenean. Adibidez Ez gaur, ez bihar, ez etzi.
BAINA-ren aurrean. Adibidez Ane etxean da, baina gaixorik dago.

ETEN PUNTUAK
Perpausa amaitu gabe dagoela adierazteko. Adibidez Esango nuke, baina ezin dut.
Zalantza, misterioa eta abar adierazteko. Adibidez Hotsak entzun ziren goian
Hitzez hitzezko aipuak osorik egiten ez direnean, zati bat isildu dela adierazteko.
Adibidez Oxaldek dioenez: " Amerikako bidea har ezazu jaun gaztea ()".

GALDERA ETA HARRIDURA MARKAK

ORTOGRAFIA

Amaieran jartzen dira beti, eta atzetik ez da sekula puntua jartzen, bai, ordea, koma.
Adibidez Oraindik hor?, eta lana amaitu gabe?, ezin dut ulertu!
Marka hauen atzetik kakotxa edo parentesia jarriz gero, amaieran puntua behar da.
Adibidez Hauxe entzun nuen: "Geldi!, nor dabil hor?".

PARENTESIA
Bidenabar zerbait aipatu edo daturen bat tartekatu nahi denean erabiltzen da.
Adibidez Ikusten dudanetan (eta askotan ikusten dut) kafea hartzera joaten gara.
Hitzez hitzezko aipamenetan erabili ohi da.
Adibidez "Amerikako bidea har ezazu jaun gaztea ()" (Oxalde)

ARIKETAK
1. Bete hurrengo definizioetako hutsuneak hitz egokiaz.
Komak puntua baino etenaldi
adierazten du.
Eta abar adierazteko
jartzen dira,
baina, eta abar eta eten puntuak ez dira
erabiltzen.
Norbaiten hitzak aipatzen direnean, egilearen
izena
jarri ohi da.
Enumerazioak
banatzen dira.

zalantza, lotsa, beldurra eta


misterioa adieraz dezakete.

2. Zuzendu puntuazio markak hurrengo esaldietan.


Mamuaren itzala korridorean barrena zabaltzen
hasi zen.
Mikel Gorka eta hirurok egingo dugu.
Nola soinu hala dantza.
Etortzen bazara etxeko lorategian amaituko dugu
lan hori.
Txartela sartu kodea tekleatu zenbatekoa idatzi
eta dirua emango dizu kutxazainak.
Orduan esan zuen ekarri hori ez al duzu entzun
ala.

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

201

835026 _ 0190-0207.qxd

27/7/07

14:10

Pgina 202

Loturik ala bereiz


BA-, BAIT-, ARAZI, -NEZ GERO, -Z GERO, GABE, -NA, -GARREN
ba- eta bait- aditzari loturik idatzi behar dira.
Adibidez

badator, bazenute, baitago, baikara. Baina: Ba omen dator, Ba ote daki, Ba al dago

bait- partikula aditzari lotzean letra batzuk ezabatzen dira edota aldaketak gertatzen dira zenbait
kasutan. Lotura legeak oso errazak dira.

Bait- + h = baih- Adibidez baihaiz, baihintzen


Bait- + l = bail- Adibidez bailuke, bailetorke
Bait- + n = bain- Adibidez bainuke, baineraman
Bait- + z = baitz- Adibidez baitzuten, baitzetorren
Bait- + g = baik- Adibidez baikara, baikeunden
Bait- + d = bait- Adibidez baitaude, baitoa

Araziren bidez sortutako aditz arazleak loturik idatziko dira.


Adibidez

Hamabi orrialdeko txostena idaztarazi ziguten.

-nez gero eta -z gero egiturak aditzei lotuta erabiltzen dira, baina egitura bera bereiz idatzi behar da.
Adibidez ikusi nuenez gero, erosiz gero. Baina: tradiziozko aditzondoak loturik idazten dira: honezkero,
horrezkero

gabe atzizki gisa erabiltzen denean loturik, gainerako kasu guztietan bereiz idatzi behar da.
Adibidez

burugabe, lotsagabe

-na banatzailea zenbatzaile zehaztuei lotzen zaie. -tz amaitutako hitzek -ta galtzen dute.
Adibidez

Zenbana, hamabina, hiruna, bosna, hamabosna

Bost zenbatzaileak garren atzizkia hartzean amaierako -ta galtzen du.


Adibidez

Zenbatgarren, Hamabigarren, hirugarren, bosgarren, hamabosgarren

ARIKETAK
1. Berridatzi hurrengo esaldiak bait-, ba-, -z gero eta
-nez gero partikulak zuzen erabiliz.
Lan hori egitekotan ondo ordainduko dizut.
Ohean astebete egin du, gripeaz egon da eta.
Berandu da, ez gara helduko hasierara ere.
Ez dut ezer erosiko, ez daukat dirurik eta.
Euria ari du; ez dago mendira joaterik.

2. Lotu hurrengo aditzak arazi aditzari.


igo + arazi:
idatzi + arazi:
iraun + arazi:

202

agertu + arazi:
sortu + arazi:
hil + arazi:
3. Markatu forma zuzenak eta egin esaldi bana.
baidago

bailira

baitzinen

baigeunden

4. Erantsi gabe ondoko hitzei loturik ala bereiz,


dagokion eran, egin esaldi bana eratutako formekin.
muga:
hanka:
etxe:

argi:
buru:
egin:

5. Idatzi letraz -na eta -garren formak erabiliz.


2na:
17.:
10na:

1876.:
XXI.:
25na:

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0190-0207.qxd

31/7/07

14:47

Pgina 203

Zenbakiak, data eta ordua


ZENBAKIEN IDAZKERA
Hona hemen Euskaltzaindiaren erabakia zenbakien idazkeraz:
0
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15

zero, huts
bat
bi
hiru
lau
bost
sei
zazpi
zortzi
bederatzi
hamar
hamaika
hamabi
hamahiru
hamalau
hamabost

16
17
18
19
20
21
30
40
50
60
70
80
90
100
101
200

hamasei
hamazazpi
hemezortzi
hemeretzi
hogei
hogeita bat
hogeita hamar
berrogei
berrogeita hamar
hirurogei
hirurogeita hamar
laurogei
laurogeita hamar
ehun
ehun eta bat
berrehun

300
400
500
600
700
800
900
1.000
1200
1201
1801
7060
100.000
1.000.000
10.000.000
1.000.000.000

hirurehun
laurehun
bostehun
seiehun
zazpiehun
zortziehun
bederatziehun
mila
mila eta berrehun
mila berrehun eta ba
mila zortziehun eta bat
zazpi mila eta hirurogei
ehun mila
milioi bat
hamar milioi
mila milioi

ORDUAK NOLA ESAN


Ordu osoak (artikuluaz eta plural markaz). Adibidez Ordu bata, hirurak, laurak
Erdiak plural (plural marka bigarren osagaian). Adibidez Hiru eta erdiak
Laurdena (aukera bi). Adibidez seiak eta laurden; sei eta laurdenak
Gutxi(ago). Adibidez zazpiak bost gutxi; zazpiak bost gutxiago
Gehiago. Adibidez hamarrak eta bostean, ordu bata eta hamarrean

DATA NOLA ADIERAZI


ORTOGRAFIA

Gutun eta idazkietan: Adibidez Bilbon, 2002ko urriaren 9an; Bilbo, 2002ko urriaren 9a
Zenbaki bidez: Adibidez 2002/09/15; 2002/IX/15; 2002-09-15; 2002-IX-15
Hila eta eguna: Adibidez abenduaren 12ko bazkaria
Aposizioetan: Adibidez Bihar, otsailak 3, izango da bilera.

ARIKETAK
1. Eman idatziz hurrengo zenbakiak.
13
547
1.251

36.987
236.578
45.214.587
12.560.252.001

2. Zuzendu akatsak eta eman zenbakiz


esaldiotako datak.

Josu eta Ane hilak hogeian ezkonduko dira.


Bidaia 1999 aren iraileko hiruan izan zen.
Datorren astelehehean, apirilaren bian, doaz.
Bermeon, 2002 aren uztailaren 13n
Urriak 2atik 5era egongo da zabalik.
Hilak 20eko arratsaldeko bostean hasiko da.

3. Erantzun galderei.

Noiz jaio zinen?


Noiz jaio zen zure aitona?
Zenbatgarren solairuan bizi zara?
Zenbat ikasle dago zure eskolan?
Zein egunetan amaitzen da ikasturtea?

4. Zuzendu esaldi hauetan dauden akatsak.

Datorren igandean, uztailaren bian, afaria dago.


Filma bostak eta erdietan hasiko da.
Ordu bi hamar gutxiagoetan etorriko dira.
Hamaika eta erdian kafea hartzera joaten da.

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

203

835026 _ 0190-0207.qxd

27/7/07

14:10

Pgina 204

Laburdurak eta siglak


LABURDURAK
Hitz arrunt edo izen berezien laburduren ostean puntua (.) idatzi ohi da. Hala ere, nazioartekounitateen laburduren ostean ez da punturik jartzen. Plurala adierazteko azkenengo kontsonantea
bikoiztu egin ohi da.
NAZIOARTEKO NEURRI UNITATEAK
Km: kilometro
m: metro
Kg: kilogramo
g: gramo
seg: segundo
min: minutu
OROKORRAK
adib.: adibidez
e.b.: esate baterako
etab./ e.a.: eta abar
or.: orrialde
orr.: orrialdeak
ik.: ikus
lab.: laburdura
zk./ zenb.: zenbakia
jn.: jauna
and.: andrea

cm: zentimetro
l: litro
h/or: ordu

m2: metro karratu


ml: mililitro

mm: milimetro
cl: zentilitro
zm: zentimo

POSTA
esk.: eskuin(alde)
ezk.: ezker(ralde)
z. g.: zenb. gabe
k.: kale
pl.: plaza
etorb.: etorbide
P.-K.: posta-kode
P.-Ku.: posta kutxa
sin.: sinatzaile
sol.: solairu

DENBORA/ASTEGUNAK
p.m.: post meridiem
a.m.: ante meridiem
K.a.: Kristo aurretik
K.o.: Kristo ondoren
al.: astelehen
as.: astearte
az.: asteazken
og.: ostegun
or.: ostiral
lr.: larunbata
ig.: igande

SIGLAK NOLA ERABILI


Siglak idaztean ez da punturik jartzen, bai, ordea, esaldi osoa maiuskulaz idaztean.
Adibidez

E.H.KO SELEKZIOA BERRIZ ERE GARAILE


Siglak normalean, salbuespenak salbuespen, mugagabean deklinatzen dira.
Adibidez

ONUren; EAEtik

ZENBAIT SIGLA ERABILGARRI


AEB: Amerikako Estatu Batuak
AHT: Abiadura Handiko Trena
EAE: Euskadiko Autonomi Erkidegoa
EB: Europar Batasuna
EITB: Euskal Irrati Telebista
EJ: Eusko Jaurlaritza
FFAA: Foru Aldundiak
HIES: Hartutako Inmuno-Eskasiaren
LH: Lanbide Heziketa
NAN: Nortasun Agiri Nazionala
OHE: Objektu Hegalari Ezezaguna
PVP: Publikoarentzako salneurria (PSN)
SK: Sozietate Kooperatiboa
SM: Sozietate Mugatua
UEU: Udako Euskal Unibersitatea Sindromea

BEZ: Balio Erantsiaren Gaineko Zerga


EHU: Euskal Herriko Unibertsitatea
ET: Eusko Trenbideak
IFZ: Identifikazio Fiskalaren Zenbakia
NBE: Nazio Batuen Erakundea
SA: Sozietate Anonimoa
TB: Telebista

ARIKETAK
1. Idatzi izen hauen siglak.

204

Eusko Ikaskuntza:
Eusko Legebiltzarra:
Euskal Idazleen Elkartea:
Balio Erantsien Gaineko Zerga:
Langile Komisioak:

2. Idatzi hurrengo hitzen laburdurak.

3 metro:
25 zentilitro:
Santutxu kalea:
8 metro kubiko:
42 zentimo:

adibidez:
eta abarretan:
ostegun:
solairu:
2 zentimetro:

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0190-0207.qxd

31/7/07

14:47

Pgina 205

Maileguen idazkera
MAILEGUEN ALDAKETAK
Maileguek euskarara igarotzean aldaketak jasaten dituzte:
Aldaketa orokorrak.

Hasierako p-/t-/g, b-/d-/g- bihurtzen dira. Adibidez bake, denbora, gaztelu


s letra z bihurtzen da. Adibidez ezpata, zapore, zopa
Kontsonante aurreko x letra s bihurtzen da. Adibidez testu, espreski
Gaztelaniazko gu g bihurtzen da. Adibidez gerra, gilotina
Gaztelaniazko g j egiten da. Adibidez jende, jestio, jeneral
y dun maileguak bokal artean i eta hitz hasieran j Adibidez proiektu, jogurt
Adibidez eszeptiko, aszetika
Gaztelaniazko sc+
i/e euskaraz sz+
I / e.
Adibidez eskema
sch+
i/e euskaraz sk+
i / e ematen dute.

Hitz hasieran.
Hasierako rel- euskaraz erl-. Adibidez erlijio, erloju, erlazio
Hasierako r edo s dutenek euskaraz a, e edo i bokalak hartzen dituzte.
Adibidez arropa, irrati, errege, arrazoi, espiritu, eski
Hitzaren erdian.
Adibidez pertsona, sentsazio, faltsu,
Gaztelaniazko r/n/l+
s/z euskaraz r/n/l+
ts/tz multzoak egiten dira.
Gaztelaniazko mb eta mp euskaraz nb eta np. Eta dv hurrenkerak db Adibidez inpaktu,
inbutu, adberbio
Mailegu zaharretan ie diptongoak e ematen du. Eta ue diptongoak o Adibidez gobernu,
pentsu, deskontu, proba, koba
Adibidez eszeptiko, aszetika
Gaztelaniazko sc+
i/e euskaraz sz+
i/e.

Hitz amaieran.
Hitz amaierako -cion euskaraz -zio bihurtzen da. Adibidez nozio, formazio
Hitz amaierako -sion euskaraz -sio bihurtzen da. Adibidez fusio, presio
Hitz amaierako -on euskaraz -oi bihurtzen da. Adibidez balkoi, frontoi
Hitz amaierako -ado euskaraz -atu bihurtzen da. Adibidez estatu, bekatu
Hitz amaierako -aje euskaraz -aia bihurtzen da. Adibidez bidaia, pertsonaia
Hitz amaierako -to eta -lo euskaraz -u bihurtzen da. Adibidez testamentu, dokumentu, zirkulu,
mirakulu Baina grekotiko -ekto amaieradunak ez dira aldatzen. Adibidez arkitekto
Hitz amaierako -is -i bihurtzen da. Adibidez analisi, neurosi
Baina: grekotiko -itis amaieradunak ez dira aldatzen. Adibidez otitis, flebitis

ORTOGRAFIA

ARIKETAK
1. Itzuli euskarara gaztelaniako hurrengo hitzak.

concepto
resistencia
cr
dito
radar
yogur
s
lido
sabor
psicosis

religi
n
ilusi
n
estado
reforma
chantaje
p
ndulo
falso
rinitis

2. Zuzendu oker daudenak.


Gestio batzuk egin behar nituen eta taxi bat hartu
nuen arinago joateko.
Relazio zuzena dute arazo bi horiek.
Imbutu batez lagundurik bete nuen potoa.
Proiekto horretan gende asko ibili da.
Zuretzat expreski erosi dut gelatina hau.
Institutoko objetu galduen sailean egon da.
Partida hura irabaztea mirakulua izan zen.

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

205

835026 _ 0190-0207.qxd

27/7/07

14:10

Pgina 206

Berrikusketa orokorra
ARIKETAK
1. Ezarri ondoko testuan falta diren letra larriak,
puntuak, komak eta komatxoak.
MUNDUKO NARRASTIRIK TXIKIENA AURKITU DUTE
jaraguako muskerra edo sphaerodactylus ariasae
horrela izendatu dute blair hedges eta richard
thomas biologoek beata uharteko parke naturalean
(karibe) topatu duten muskertxoa narrastia ez da
atzo goizean sortutakoa baina nahiz eta karibeko
uharteak aztertzen urteak eman orain arte sailkatu
gabe zuten zientzialariek animalia 1,6 cm luze da
eta santo domingoko sixto intxaustegi biologoak
azaldu duenez zientziarentzat espezie berria da eta
obiparo ornodunik txikiena da intxaustegiren ustez
oraingo aurkikuntzak eta aldiro egiten ari direnek
karibe osoak bioaniztasunerako duen garrantzia
azaleratzen dute horregatik hain zuzen zaindu
beharrekoa da jaraguako parke naturala.
AIZU. 263. zenbakia
2. Eman hurrengo hitzen esanahiak.

Eiderrekin hitz egin al duzu? galdetu zion amak.


Egia esan, ez erantzun zuen, egun batzuk dira ez
dugula elkar ikusi.
Bada, egia esan gaineratu zuen amak, kezkatuta
nago beragatik.
Ez kezkatu ama esan zuen berak ziurrenik
kanpoan dago.

3. Zuzendu -a itsatsiarekin egindako akatsak


hurrengo esaldietan.
Ez zioten egi osoa esan.
Laban bat atera zuen eta sagarra bat zuritzen
hasi zen.
Kultura eta gazteri sailan galde dezakezu.
Tontakeri galantak bota zituen batzarrean.
Horren kultur maila nahiko eskasa da.
Dudik gabe, ikasle hori Zuberon jaioa da.
4. Eman hdun hitz hauen esanahia.

206

EUSKAL __AGARRAREN ARDOA __ABALDU


BEHARREKO ALT__ORRA
Hori_
_e da _agardoaren patua, bi_
i__a laburra,
baina _ut_
_ua. Bere i_
_aeran, e_re_
_an handiena
_agarrak du, no_
_ki. Ga_
_iak, go_
o_ak, ge_
_ak,
mikat_
_ak; hamaika da_
_ta beteki_
_un
e_
_berdinetarako. Ge_
a_, e_
_ate baterako, edarien
iraun graduaren erant_
_ulea da, eta go_
_oa
alkoholarena. _apore mota naha_
k_eta, bera_
,_
berebi_
_ikoa da de_
_iratutako emait_
_a
erdie_
t_eko.
_aporea_
_gain, fruituaren jatorriak badu
_ere_
_anik _agardoaren emait_
_an. Eu_
k_al
Herriaren ka_
u
_ an, jakina da egungo _aga_
_tiek
e_
_dutela behar adina _agar ematen ().
AIZU. 263. zenbakia (moldatua)
6. Irakurri ondoko elkarrizketa eta idatzi marra behar
den tokietan.

hats / hatz:
hits / hitz:
hasi / hazi:
jaso / jazo:
ikusi / ikuzi:
azti / asti:
sail / zail:
zor / sor:

habe
hagitz
ahur
behor
herabe
hasperen

5. Bete hurrengo testuko hutsuneak s, z, x,


ts,tz eta tx kontsonanteekin.

ahalke
harrobi
hazka egin
bihurri
herdoil
hastapen

hagin
hanpatu
ahari
hegats
eho
hertsi

7. Jarri ondoko esaldietan harridura eta galdera


markak.
Orduan etorri zatoz ala etxera zoaz.
Bihar zu ez zatoz. Ezta pentsatu ere.
Ez dakizu. Ostiralean oporretan goaz.
Erantzun azkar. Nola topatu duzu leku hau.
Garaiz heltzen ez bada, zer egingo dugu.
8. Lotu ondoko laburdurak dagozkien esanahiekin.
arg.
publ.
hbru.
her
aip.
m.
zab.

hiriburu
zabalera
herri
argitalpen
mende
publizitate
aipamen

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0190-0207.qxd

27/7/07

14:10

Pgina 207

Berrikusketa orokorra
ARIKETAK
Azpimarratu testuko hitz elkartuak eta banatu
elementuak kategoria gramatikala azalduz.
Udaberriko egun oskarbia zen, hozberoa ere
atsegina zen mendian ibiltzeko. Oinez ordu
laurden eman ondoren, abelgorriak ikusi zituzten
larrean; handik hurbil, abeltzaina, txakurra ondoan
eta akuilua eskuan. Aurreragoko pagadi batean
katagorri familia bat ikusi zuten adarretan gora, eta
ondoko artadian galeperrak habiak egiten.
Argazkiak egiten ari zirela, bat-batean, basurde
kume bat agertu zen, hurbildu ziren argazkia
ateratzeko asmoz, baina sastraken artean hots
mehatxagarriak entzun zituzten. Halako batean
basurde sudur-luze haserrekoia agertu zitzaien eta
ihesari eman behar izan zioten. Bi kilometro
beherago gelditu ziren arnasestuka eta izerditan
blai; ez zegoen jada piztiaren arrastorik, baina
etxerako bidea hartzea erabaki zuten.
10. Zuzendu ondoko esaldietako akatsak.
Zuekin ba nago ez da hurbilduko, bakarrik ba
nengo desberdina izango litzateke.
Gu ez ginen joan lanean baitgeunden.
Etxerako lanak garaiz bukatu ezkero, zuekin
kafea hartzera joango naiz.
Bakoitzari bina sari egokitu zitzaien.
Atzoko lasterketa bostgarren tokian amaitu
nuen.
Ba al dakite zer egin behar duten? Jakingo ba
zuten ez lirateke etorriko.
Lotsa gabe hutsa da, pasa den asteko lana
egingabe dauka oraindik.
11. Jarri puntua, puntua eta koma, koma eta letra
larriak ondoko testuan.
GORREK MUSIKA "ENTZUTEN" DUTE
gortu ondoren beethovenek musika konposatzen
jarraitu zuen nonbait pianoaren doinuak
bibrazioen bidez jasotzen zituen jakitera eman
berri den awshintongo unibertsitateko ikerketaren
arabera gorrak ez direnek entzuteko erabiltzen
duten garuneko eremu berean jasotzen zuen
musika beetho-venek erresonantzia magnetiko
funtzionaleko irudiak erabiliz gorren eta entzun
dezaketen pertsonen garunen jarduera aztertu du
dean shibata ikertzaileak ()
ELHUYAR . 172. zenbakia

12. Ezabatu beheko zerrendatik hdun hitzak ez


direnak.
lahua
hestea
ohola
hostoa
gohian
herren
ahaide
xehetu

hilerri
bahitu
lehia
aiheneka
oihartzun
horbel
hegal
hilargi

saihestu
hizpia
hauzia
hospitale
hildo
oihu
hausnartu
ahaide

13. Idatzi letraz hurrengoak.


1.234/X
II/15
LX
X
1:45
2024/V
II/01
7 cm
12 m3
II. m. K.o
6:20
123 or.

67.986.436
12:25
321. u. K.a
CDX
LIV
%
46
56 seg
1287 biz.
3. kap.
432154 tf.

14. Itzuli euskarara gaztelaniazko ondoko sintagmak.


de la organizaci
n
por los compromisos
elementos correlacionados
en objetos perdidos
impacto ambiental

ORTOGRAFIA

9.

15. Deklinatu ondoko siglak minuskulaz eta letra


larriz. Ondoren eman siglon esanahiak.
BAK
BM
CIA/IAZ
BEZ
EJ

EH
TAO
EA
ET
EUDEL

EGA
BH
EHE
LH

AEB
DBH
DY
A/GEL
EBB

NORI/ZERI
NON/NORENGAN
NORA/NORENGANA
NONDIK/NORENGANDIK
NORAKO/NORENGANAKO
NORTAZ/ZERTAZ
NORTZAT
ZERGATIK

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

207

835026 _ 0208-0211.qxd

27/7/07

14:12

Pgina 208

ERANTZUNAK
Ariketak (192.or.)
1. w
hiskya, botila, ikurrina, gaixoa, otsaila.
2. Erantzun askea.
3. bonbilla/engaiatu/billatu/gaixo/baia/samar.
4. Erantzun askea.

1. Erantzun askea.
2. Ongi idatzita daudenak: Arrese, Lurra, Mediterraneo itsasoa, Legebiltzarra, Euskadiko iparraldean.
3. Mundu osoko parlamentuetan interpreteak dabiltza, baina ez duzue inon aurkituko Ernest Agirre
Agirretxu bezalako tipo xelebrerik. Hego Irlandan
jaio zen eta literaturan lizentziatu zen, Shakespeare
Saria lortu zuen bere bigarren liburuarekin When
the txoriak fall to the itsasora. Bruselara joan zen eta
Europako Batasunaren egoitzan lortu zuen lana; eta
han dabil sei-zazpi hizkuntzatatik ingelesera itzultzen. Harrigarriena da, berak ingelesez eta euskaraz
baino ez dakiela eta ez dela inor konturatu.

Ariketak (194.or.)
1. Donostiari, Donostian, Donostiara, Donostiatik,
Donostiarako, Donostiaz, Donostiatzat, Donostiagatik.
Komunari, komunean, komunera, komunetik, komunerako, komunaz, komuntzat, komunagatik.
Gaztelaniari, gaztelaniaz, gaztelaniara, gaztelaniatik, gaztelaniarako, gaztelaniaz, gaztalaniatzat, gaztelaniagatik.
Elizari, elizan, elizara, elizatik, elizarako, elizaz,
elizatzat, elizagatik.
Lotsari, lotsan, lotsara, lotsatik, lotsarako, lotsaz, lotsatzat, lotsagatik.
Areari, arean, areara, areatik, arearako, areaz,
areatzat, areagatik.
Arrebari, arrebarengan, arrebarengana, arrebarengandik, arrebarenganako, arrebaz, arrebatzat, arrebagatik.
Hizkuntzari, hizkuntzan, hizkuntzara, hizkuntzatik, hizkuntzerako, hizkuntzaz, hizkuntzatzat, hizkuntzagatik.
Makilari, makilan, makilara, makilatik, makilarako, makilaz, makilatzat, makilagatik.
Egiari, egian, egiara, egiatik, egiarako, egiaz,
egiatzat, egiagatik.
Bidaiari, bidaian, bidaiara, bidaiatik, bidaiarako, bidaiaz, bidaiatzat, bidaiagatik.
Bideari, bidean, bidera, bidetik, biderako, bideaz,
bidetzat, bideagatik.

208

Ez dut ez anaiarik ez familiarik.


Katez lotu dugu okelarik jan ez dezan.
Tontakeria asko egiten ditu ume horrek.
Ez gonarik, ez galtzarik, beti prakak jantzita.
Ez al dizu lotsarik ematen aitzakiatan ibiltzeak?
Zein hizkuntzatan idatzi du liburua?

3. Bizkaia, sakela, sagua, eliza, ola, arbola, erregina,


feria, polizia, ordena, okela, zurgina, mahaia, burdina, animalia, hitza, hezkuntza, pertsona.

Ariketak (193.or.)

Erantzun askea.

2.

Ariketak (195.or.)
1. Hitsa, oihan, hanka, hortz, hein, uhin, heze, ihartu, hobi.
2. Oihan, lehoi, lohi, ihintz, herabe, oihal, bihurri,
saihets, zahat, liho.
3. Erantzun askea.
4.

Hemen nahiko ondo bizi gara, han, ordea, ez.


Ahizpa txikiak zekarren ahatea besoetan.
Goiherriko behor anitz erosi dugu aurten.
Gauerdian urmaelean igelak kantatzen du.
Hondartza honetako harea fin-fina da.
Sardinian bahitutakoaren behatza da hau.
Har arrak lurra industen du habia egiteko.
Azkure naiz, hatz egin esku ahurrean
mesedez.
Haria, orrazia, ditarea eta oihala behar ditut.

5.

Sehaska.
Lehergailua.
Hartu.
Higitu.
Handitu.
Hondoa.
Gihartsua.
Suhia.

Ariketak (196.or.)
1. Aise, uztartu, leize, narras, oztopo, astindu, liskar,
arbaso, eztarri, oinaze, orrazi, lizun, aztoratu, masaila, azpil, koskortu, bezpera, ezpain, murriztu,
kosk, gaixo, tolestu, isolatu, xahutu, kirastu, ugazaba, onespen, deus, baxu, piztia.
2.

Isilik.
Iruzkina.
Iseka.
Sutegia.
aXboia.
iXstera.
Zalaparta.
Seilua.
Zilegia.
Sasoia.

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0208-0211.qxd

27/7/07

14:12

Pgina 209

ERANTZUNAK

4. Igurtzi, irentsi, aitzur, lokatz, urrats, zerbitzu,


arrotz, mintzatu, aintzat, intxaur, itsutu, atseden,
matxinada, suntsitu, bits, untxi, beltzaran, atxilotu, ihardetsi, itxi, itzali, mehatxu, zentzu, ardatz,
orratz, frantses, kirats.
5. 1. YANG GIZONEZKOEN PRINTZIPIOA
Aitzindari gisa eta bakarrik, esperientzien bila dabilenaren zenbakia da, energiak gainezka dauzkanarena. Autokontzientziaren isla da. Hitz klabeak: berekoi, sortzaile, menderatzaile, aitzindari,
buruzagi, oldarkor, nagusi.
2. BIKOTEKIDE
Aldakorra eta egokitzen dakiena, sarritan, zalantzatia. Bitartekari lanak egitea gustatzen zaio;
bakegilea da. Lankidetza atsegin du eta solidaritatea. Hitz klabeak: malgu, adeitsu, zuhur, jarraitzaile.
3. YANG-EN ETA YING-EN KONBINAZIOA
Bibrazio liluragarria eta anitza; oso egoki mintzatzen da. Zenbaki honen ezaugarri nagusia: komunikatzeko beharra. Beti pozik, besteak ere
alaitzen ditu. Hitz klabeak: komunikatzaile, sortzaile, poz eragile.

Ariketak (197.or.)
1. Bake, bekatu, gorputz, botere, froga, denbora,
faltsu, zapatu.
2.

Irribarre.
Poza.
Lixiba.
Kolkoa.

3. Botere, gorte, jadanik, erlaxatu, Nafar.


4. Jesusek Lazaro piztu zuen.
Irail aldekoak izaten dira pikuak.
Guk ez daukagu lege hori atzera botatzeko botererik.
Santxo II.aren gortean Nafar prestu asko bizi ziren.
Erlaxatu zaitez, bestela bihotzekoa izango duzu.
Ane jadanik etxean dago, atarian ikusi dut.

Ariketak (198.or.)
1.

betile
ogitarteko
okin
astakume
astapotro
ertaro

2. belar +jale: Izena eta aditz erro batez sorturiko


beste izen bat lotuz sortua.
gorri-gorria: errepikapen indargarria.
jolas o+rdua: Aditza eta izena lotuz sortua.
hanka +arin: Izena eta izenondoa lotuz sortua.
3.

idatzi +mahai
herri +beste
har(tu) +eman
musu +gorri
ziri +miri

4. Erantzun askea.

Ariketak (199.or.)
1.

Bilboko portua Abanto-Zierbenan egin dute.


Nostradamus-en iragarpenak egin zituen.
Umea plisti-plasta ari zen putzuan.
Etxe hori handi-handia da.
Sw
ahili-a eta euskara antzekoak al dira?
Argia-ren azken orrialdeetan irtengo gara.
Jonek ez zuen hori esan, bai, ordea, berandu etorriko zela.

2. Erantzun askea.
3. Aizu, Ane, ikusi al duzu V
ogue-ko azalean agertzen den argazkia? esan du aldizkaria erakutsiz.
Nor da, bada? dio Anek lepoa luzatuz.
Bada, Mondongoko markesaren alaba gazteena,
begira zein ederra dagoen Ives Saint Laurent-en
jantzi horrekin!
Benetan, eta zapatak? esan du Anek ahoa zabalduz. Super fashion dira. Nik ere erosiko
nituzke horrelako batzuk
Hara bestea! Zertarako nahi ditu jirafa batek horrenbesteko takoia duten zapatak?

ORTOGRAFIA

3. Erantzun askeak.

Ariketak (200.or.)
1.

(E)
(G)
(E)
(E)
(E)

2. Orduan zure urguilua gailentzen da, zure harrokeria, zure buruarekiko estima, zure baitarako maitasuna. Baina hotz-hotzean erraten diot neure buruari: zuk ez zenuen idazle izateko baldintzarik
biltzen eta lortu duzu idazle izatea, beraz, izan
zaitez zoriontsu, kontxo! Egon zaitez pozik eta ez
goibeldu, ez muturtu. Ez badizute nahi adina kasurik egiten, paso egin ezazu; bestela ergel hutsa
zara.

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

209

835026 _ 0208-0211.qxd

27/7/07

14:12

Pgina 210

ERANTZUNAK
Ariketak (201.or.)
1. Komak puntua baino etenaldi laburragoa adierazten du.
Eta abar adierazteko eten puntuak jartzen dira,
baina, eta abar eta eten puntuak ez dira berdin
erabiltzen.
Norbaiten hitzak aipatzen direnean, egilearen
izena parentesi artean jarri ohi da.
Enumerazioak komen bidez banatzen dira.
Eten puntuek zalantza, lotsa, beldurra eta misterioa adieraz dezakete.
2. Mamuaren itzala korridorean barrena zabaltzen hasi zen
Mikelek, Gorkak eta hirurok egingo dugu.
Nola soinu, hala dantza.
Etortzen bazara, etxeko lorategian amaituko
dugu lan hori.
Txartela sartu, kodea tekleatu, zenbatekoa idatzi eta dirua emango dizu kutxazainak.
Orduan esan zuen: Ekarri hori! Ez al duzu entzun, ala?.

Ariketak (202.or.)
1. Igoarazi, idaztarazi, iraunarazi, agerrarazi, sortarazi, hilarazi.
2. Baitzinen. Erantzun askea.
3. Igoarazi, iraunarazi, sorrarazi, idatzarazi, agerrarazi, hilarazi.
4. Mugagabe, hanka gabe, etxegabe, argi gabe, burugabe, egin gabe. Erantzun askea.
5. Bina, hamazapigarren, hamarna, mila zortziehun
eta hirurogeita hamaseigarren, hogeita batgarren,
mendea, hogeita bosna.

Ariketak (203.or.
1.

Hamahiru.
Bostehun eta berrogeita zazpi.
Mila berrehun eta berrogeita hamaika.
Hogeita hamasei mila bederatziehun eta laurogeita zazpi.
Berrehun eta hogeita hamasei mila, bostehun
eta hirurogeita hemezortzi.
Berrogeita bost milioi, berrehun eta hamalau
mila, bostehun eta laurogeita zazpi.
Hamabi mila bostehun eta hiruregei mila milioi,
berrehun eta berrogeita bi mila eta bat.

2. Josu eta Ane hilaren hogeian ezkonduko dira.


Bidaia 1999ko irailaren hiruan izan zen (199908-03).

210

Datorren astelehenean, apirilaren bian, joango dira. (04-02).


Bermeon, 2002ko uztailaren 13an (200207-13)
Urriaren 2tik 5era egongo da zabalik (10-02
10-05).
Hilaren 20ko arratsaldeko bostetan hasiko da.
3. Erantzun askea.
4.

Datorren igandean, uztailaren bian, afaria dago.


Filma bost eta erdietan hasiko da.
Ordu biak hamar gutxiagotan etorriko dira.
Hamaika eta erdietan kafea hartzera joaten da.

Ariketak (204.or.)
1.

EI
EL
EIE
BEZ
LKK

2.

3m
25 zl
Santutxu k.
8 m3
42 zent.

adib.
e.a.
og.
sol.
2 zent.

Ariketak (205.or.)
1. Kontzeptu, erresistentzia, kreditu, radar, jogurt,
solido, zapore, psikosi, erlijio, ilusio, estatu, erreforma, xantaia, pendulu, faltsu, rinitis.
2. Gestio batzuk egin behar nituen eta taxia hartu
nuen arinago joateko.
Erlazio zuzena dute arazo bi horiek.
Inbutu batez lagundurik bete nuen potoa.
Proiektu horretan jende asko ibili da.
Zuretzat espreski erosi dut jelatina hau.
Institutuko objektu galduen sailean egon da.
Partida hura irabaztea mirakulua izan zen.

Ariketak (206.-207.or.)
1. MUNDUKO NARRASTIRIK TXIKIENA AURKITU DUTE.
Jaraguako muskerra edo Sphaerodactilus Ariasae. Horrela izendatu dute Blair Hedges eta Richard Thomas biologoek Beata uharteko parke
naturalean (Karibe)topatu duten muskertxoa. Narrastia ez da atzo goizean sortutakoa, baina, nahiz eta Karibeko uharteak aztertzen urteak eman,
orain arte sailkatu gabe zuten zientzialariek. Animalia 1,6 cm luze da eta, Santo Domingoko Sixto
Intxaustegi biologoak azaldu duenez, zientziarentzat espezie berria da eta obiparo ornodunik
txikiena da. Intxaustiren ustez, oraingo aurkikun-

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0208-0211.qxd

27/7/07

14:12

Pgina 211

ERANTZUNAK

2. Erantzun askea.
3. Ez zioten egia osoa esan.
Labana bat atera zuen eta sagar bat zuritzen
hasi zen.
Kultura eta gazteria sailean galde dezakezu.
Tontakeria galantak bota zituen batzarrean.
Horren kultura maila nahiko eskasa da.
Dudarik gabe, ikasle hori Zuberoan jaioa da.
4. Erantzun askea.
5. EUSKAL SAGARRAREN ARDOA ZABALDU BEHARREKO ALTXORRA
Horixe da sagardoaren patua, bizitza laburra, baina sutsua. Bere izaeran, zeresan handiena sagarrak du, noski. Gaziak, gozoak, gezak, mikatsak;
hamaika dasta betekizun ezberdinetarako. Geza,
esate baterako, edarien iraun graduaren erantzulea da, eta gozoa alkoholarena. Zapore mota nahasketa, beraz, berebizikoa da desiratutako
emaitza erdiesteko.
Zaporeaz gain, fruituaren jatorriak badu zeresanik
sagardoaren emaitzan. Euskal Herriaren kasuan,
jakina da egungo sagastiek ez dutela behar adina
sagar ematen
[ ]
6. Eiderrekin hitz egin al duzu? galdetu zion amak.
Egia esan ez erantzun zuen, egun batzuk dira
ez dugula elkar ikusi.
Bada, egia esan gaineratu zuen amak, kezkatuta nago beragatik.
Ez kezkatu, ama esan zuen berak. Ziurrenik
kanpoan dago.
7.

Orduan etorri zatoz ala etxera zoaz?


Bihar zu ez zatoz, ezta pentsatu ere!
Ez dakizu? Ostiralean oporretan goaz!
Erantzun, azkar! Nola topatu duzu leku hau?
Garaiz heltzen ez bada, zer egingo dugu?

8.

arg.: argitaratzaile
publ.: publizitate
hbru.: hiriburu
her.: herri
aip.: aipamen
m.: mende
zab.: zabalera

9. Hitz elkartuak: udaberriko, oskarbia, hozberoa,


abelgorriak, abeltzaina, katagorri, artadian, galeperrak, basurdekume, bat-batean, basurde, sudur-luze, arnasestuka.

10. Zuekin banago ez da hurbilduko, bakarrik banengo desberdina izango litzateke.


Gu ez ginen joan, lanean baikeunden.
Etxerako lanak garaiz bukatuz gero, zuekin kafea hartzera joango naiz.
Bakoitzari bina sari egokitu zitzaizkien.
Atzoko lasterketa bosgarren tokian amaitu
zuen.
Ba al dakite zer egin behar duten? Jakingo balute, ez lirateke etorriko.
Lotsagabe hutsa da, pasa den asteko lana
egin gabe dauka oraindik.
11. GORREK MUSIKA ENTZUTEN DUTE
Gortu ondoren, Beethovenek musika konposatzen jarraitu zuen, nonbait. Pianoaren doinuak
bibrazioen bidez jasotzen zituen. Jakitera eman
berri den Washintongo Unibertsitateko ikarketaren arabera, gorrak ez direnek entzuteko erabiltzen duten garuneko eremu berean jasotzen
zuen musika Beethovenek.
12. Ez dira h dunak: laua, goian, aieneka, orbel,
ilargi, izpia, auzia, ospitale, ildo, ausnartu.
13. Mila berrehun eta hogeita hamalauko abenduaren hamabosta.
Laurogei.
Ordu biak laurden gutxi.
Bi mila eta hogeita lauko uztailaren bata.
Zazpi zentimetro.
Hamabi zentimetro kubiko.
Bigarren mendea Kristo ondoren.
Seiak eta hogei.
Ehun eta hogeita hirugarren orrialdea.
Hirurogeita zazpi milioi, bederatziehun eta laurogeita sei mila, laurehun eta hogeit hamasei.
Hamabiak eta hogeita bost.
Hirurehun eta hogeita batgarren urtea Kristo
aurretik.
Laurehun eta berrogeita hamalu.
Ehuneko berrogeita sei.
Berrogeita hamasei segundo.
Mila berrehun eta laurogeita zazpi biztanle.
Hirugarren kapitulua.
Lau, hiru, bi, bat, bost, lau telefonoa.
14.

ORTOGRAFIA

tzak eta aldiro egiten direnek Karibe osoak bioaniztasunerako duen garrantzia azaleratzen dute; horregatik, hain zuzen, zaindu beharrekoa da Jaraguako
parke naturala.

antolaketaren
konpromisoak direla eta
elkarrekin loturiko elementuak
objektu galduen bulegoan
ingurumenean duen eragina

15. BAKi, BAKean, BAKera, BAKetik, BAKerako,


BAKaz, BAKtzat, BAKagatik.
AEBei, AEBetan, AEBetara, AEBetatik

EGIZU 1 DBH ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

211

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 212

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 213

1. FITXA

ARIKETAK

ADITZA: INDIKATIBOA ORAINALDIAN

1 Bete hutsuneak aditz egokiarekin.

(nor-nork / nor-nori-nork)
Nor gonbidatu

zure urtebetzera aurten?

Haiek niri oraingoan ez

egia osoa kontatu.

Futbolari horrek partida hasieran ostikoa eman


Zeinek jo

entrenatzaileari.

nor, entrenatzaileak ala jokalariak?

Orain nik ohartxo bat idatziko

irakasleari den-dena azaltzeko.

Aizu, barkatuko

baina, hori da zure lekua?

Amak hor eseri

umea eta lasai-lasai joan da.

Zeukan diru guztia lapurtu

bart.

Langile batzuek aizkorak zaku horretan sartu


Horiek zuri ez

gertatutako guztia kontatu.

2 Jarri aditz egokia.

(nor / nor-nork)
Ni lehen Edurekin geratu

zinera joateko.

Baina gure amak ezin

gu eraman.

Filma amaitzean hurbilduko


Ezin

aitarekin.

palomitak guk eraman, debekatuta dagoelako.

Hala ere, bertan ere saltzen omen


Haiek gu ez
Zuk eramango
Aitak ez

gozokiak.

etxera eramango.
?
ezezagunak autoan ekartzen.
horretaz konturatu?

Nik ez

ARIKETAK

Zu ez

inoiz ezezagun bat gure autoan ikusi.

3 Inguratu aukera zuzena.

(nor-nori / nor-nori-nork)
Nori ahaztuko (zaio/dio) bihar baloia ekartzea?
Hurrengoan nik zuri ez (zaizu/dizut) bideojoko hori utziko.
Eguraldi txarrak plana zapuztu (digu/zaigu) guri.
Haiei futboleko kromoak putzuan erori (zaizkie/dizkie).
Gaur amari loreak eraman (zaizkit/dizkiot) nik.
Pilota errekara jausi (zaie/die) umeei.
Karta horiekin ez (zaigu/diguzu) irabaziko.
Plastilinaz egindako irudiari zulo batzuk egin behar (dizkiogu/zaizkigu).
Nahi izanez gero, hemen dudana trukatuko (zaizu/dizut).

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

213

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 214

1. FITXA

ADITZA: INDIKATIBOA ORAINALDIAN

4 Markatu aukera zuzena.

(nor / nor-nork / nor-nori-nork)


Ikaskideari ez dizkio matematikak gustatzen.
Ikaskideari ez zaizkio matematikak gustatzen.
Anderrek lagunak etxera eraman dizkio.
Anderrek lagunak etxera eraman ditu.
Saskibaloikoek entrenatzailea agurtu diote.
Saskibaloikoek entrenatzailea agurtu dute.
Horretaz oso azkar konturatu dute.
Horretaz oso azkar konturatu dira.
Gurasoek ez digute oharra sinatu guri.
Gurasoek ez dituzte oharra sinatu guri.
Eskupilotan aritu dute egun osoan.
Eskupilotan aritu dira egun osoan.
Haiek kalean aurkitutako txakurra jipoitu egin diote.
Haiek kalean aurkitutako txakurra jipoitu egin dute.
Horrelakorik ez zaie animaliei egin behar.
Horrelakorik ez zaizkie animaliei egin behar.
Bestela udaltzainek zuri isuna jarriko dizute.
Bestela udaltzainek zuri isuna jarriko zaizue.
Laster ordainduko zaizu jarritako isuna.
Laster ordainduko diezu jarritako isuna.

214

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

ARIKETAK

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 215

2. FITXA

ARIKETAK

ADITZA: INDIKATIBOA ORAINALDIAN

1 Markatu aditz egokia.

Haiek irakasleari bere liburua eskatu...


du.

diote.

Bertsolari horrek gaia ahaztu...


dituzue.

du.

Normalean, gai-jartzaileek gaiak asmatu egiten...


diezue.

dituzte.

Zuek aldizkariotako pertsonaiak ondo ezagutzen...


diote.

dituzue.

Zuek haiei institutuko oharra erakutsiko...


dituzte.

diezue.

Ahapaldi horiei guk hitz bat kenduko...


zaio.

diegu.

Berba horiek guk hor jarri ahal...


diegu.

ditugu.

Olerki horiei zerbait falta...


dizkie.

zaie.

Hori egiteko zuk tekla hori sakatu beharko...


duzu.

diozu.

Liburu horri lizuna atera...


zaio.
ARIKETAK

zaie.
2 Bete hutsuneak.

Txerrizalea txerrikumeei hurbildu

harrapatzeko.

Baso horretako katagorriei jende asko hurreratzen


Arratoiek zenbait gaixotasun transmititzen

.
gizakiei.

Narrasti harrapariek harrapakin handiagoei ere eraso egiten


Tukanek elkarri baiak pasatzen

mokotik mokora.

Burruntziaren bizitzak aste batzuk baino ez

irauten.

Puma emeak ernaldiaren ondoren arrari ez

hurbiltzen uzten.

Kameleoiak intsektuak harrapatu eta oso-osorik irensten


Arrabioak buztana galtzen badu, berehalaxe hazten

.
beste bat.

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

215

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 216

2. FITXA

ADITZA: INDIKATIBOA ORAINALDIAN

3 Egin esaldiak aditz hauekin.

zaitut:
dizkidate:
zaizkigu:
dituzte:
die:
zaigu:
diete:
ditu:
naute:
zaizkie:

4 Ezabatu oker dagoen aditza.

Laborategietan txertoak egiteko bakterioak erabiltzen (dituzte/dizkiete).


Sukarra dugun guztietan arnas-erritmoa bizkortzen (zaigu/dizkigu).
Medikuntza ikasten dutenei sendagileak deitzen (zaie/zaizkie).
Aneri txertoa eman (zaizkio/diote) arazorik ez izateko.
Hori entzuteak min ematen (zait/dit).
Sendagai hori gauero hartu behar izaten (naiz/dut).
Erizainak egunero jarriko (dizu/zaizu) termometroa ospitalean.
Erietxean ez (dute/diote) esaten gaixoari zer duen?
Bulegari horrek gu oso txarto tratatu (digu/gaitu).
Zeini galdetu ahal (digu/diogu) errezetei buruz?

216

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

ARIKETAK

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 217

3. FITXA

ARIKETAK

ADITZA: INDIKATIBOA ORAINALDIAN ETA LEHENALDIAN

1 Ezabatu oker dagoen aditza.

(orainaldia)
Gero eta ordenagailu meheagoak egiten

. (dituzte/dizkiote)

Programak gordetzeko erabiltzen denari memoria deitzen


Ideia horiek edonori bururatzen

. (dio/zaio)

. (zaizkio/dizkio)

Informatika edonori ez

gustatzen. (zaizkio/zaio)

Aurten lan guztia informatizatu egin

. (zaie/dute)

Ikertzaileak datuak biltzen

. (ditu/dit)

Lagunari lanak Ikerrek egiten

internetez. (dio/dizkio)

Ikustean oso pozik hartu

zuen gurasoek. (naute/didate)

Mezua nik laster bidaliko

. (didazu/dizut)

Etxekonekoari ez

inork hitz egiten beti ordenagailuaren aurrean dagoelako. (dio/dizkio)

2 Bete hutsuneak.

Film horiek zineman ikusiko

Aktore batzuei ez

makillajea jartzea gustatzen.

Obra amaitutakoan eszenaurrera hurbilduko

aktore guztiak agurtzera.

Antzeztutako obrari, nire ustez, umore apur bat falta


Zuek antzokira nork eramango

Antzezle guztiak zuzendariak eraman

bere autoan.

Antzezpena oso dotore atera

aktore errumaniarrai.

Ikasle horiek oso gustuko

antzerkigintza.

Gaur erosi dituzuen margoak guk horiei eman

engainatuko negar plantak eginez.

ARIKETAK

Zuek gu ez

3 Osatu esaldiok aditza orain eta lehen aldian jarriz:

(lehenaldia eta orainaldia)


Aurreko urtean auzoan guretzako jokoak jarri

Jarlekuetako burdinari herdoila atera

Herdoildutako kale-argiak ere iaz kendu

Txakurrak arbolara hurbiltzen


Ez

-ean,arbola jausi egingo dela ematen du.

lehengoan kontatu arbolarena.

Halaxe da, aste honetan haritza ere bota egin

Hiltzear omen zegoen, baina sustraitik erauzi

herenegun.

Bankuan jesartzen zen agurea ere hil egin


Anbulantzian eraman omen

.
, sirena joka.

Atzo ilunabarrean jesartzen zen bankuari loreak jarri

umeek.

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

217

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 218

3. FITXA

ARIKETAK

ADITZA: INDIKATIBOA ORAINALDIAN ETA LEHENALDIAN

4 Aukeratu aditz zuzena eta idatzi.

(lehenaldia, nor / nor-nork, zer-nork / nor-nori-nork)


Umetxoak hatz lodia begian jarri

. (zidan/zait).

Nik eskua begitartetik kendu

. (nituen/nion)

Hala ere, haserre bizian jaiki

. (zuen/zen)

Niregan konfiantza
Azkenean izena eman

. (zion/zuen)
txapelketan. (zen/zuen)

Appa nepaldarra hamazazpigarren aldiz igo


Guk Ikerneri eskatu izan behar izan
Orain dela sei urte ezagutu
Umeek elkar jotzen
Futbolean ostikoa eman

218

mendirik garaienera. (zuen/zen)


goiko lokaleko giltzak. (zitzaizkion/genizkion)
zuek elkar. (zenuten/zineten)

haserretzen zirenean. (ziren/zuten)


Andoniri. (zuten/zioten)

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 219

4. FITXA

ARIKETAK

ADITZA: INDIKATIBOA LEHENALDIAN

1 Ezabatu oker dagoen aukera:

(nor / nor-nori /zer-nork / nor-nori-nork)


Ayrton Senna omendu (zuten/zioten) Monakoko sari nagusian.
Bi aldiz jokatu (zuen/zen) egun berean pilotari horrek.
Jokatzen hasi aurretik elkarri bostekoa luzatu (zuten/zioten).
Gasteiz parean bukatu (zuen/zen) etapa.
Taldekide ohiari ea nola zegoen galdetu (zuten/zioten) kazetariek.
Zuek guri ez (zeniguten/zenuten) ezer esan azken partidaz.
Mediku horrek txirrindulariei dopatzen lagundu (zuten/zien).
Maillota ez omen (zion/zitzaion) gustatzen bizikletazale horri.
Atzoko ariketa egiteko indar handia behar (genituen/genuen).
Belaontziak oso gustuko (zitzaizkion/zituen) txikitan.
2 Aukeratu zuzena eta idatzi.

Atzo eguraldi txarra egin

Euskal Herri osoan. (zen/zuen)

Hodeiak eta ostarteak zeudenez, arropak ez

zabaldu. (ginen/genituen)

Haizea zela eta, errotak jausi egin

. (zituzten/ziren)

Mendialdean euri asko egiten zuenez, zinemara joatea erabaki


Egun euritsu horretan guri apunteak kale gorrian erori

(ni) kotxez eraman institutura. (ninduen/zidan)

Nik motorra eraman behar izan

pasa den astean, ordurako heltzeko. (nuen/nintzen)

Zortzietako trena galdu


Atzo haiek mehatxatu

. (zizkigun/zitzaizkigun)

esnagailua ez jartzeagatik. (zenuten/zineten)


lekua kendu nielako. (zidaten/ninduten)

Umeak aitonari hurbiltzen

ARIKETAK

Aitak astelehenean ez

zuek. (zineten/zenuten)

beti ipuinen bat kontatzen zielako. (zitzaizkion/zizkioten)

3 Erantzun galderei aditzari erreparatuz.

Nork eraman zintuen eskolara ? (aita)


Zer esan zizun Anek? (gezur galanta)
Nor ekarri zenuen autoz? (auzokoa)
Nork aukeratu zuen lekua? (gu)
Non erosi zenion joko hori semeari? (Donostia)
Gozoki guztiak jan zizkizun txakurrak? (bai)
Zuek zapuztu zenioten plana Anderri? (ez)
Nori egokitu zitzaion arbelean idaztea? (ni)
Ipuineko sorginei zer gertatu zitzaien? (ginarra galdu)
Aipatu zenizkiguten puntu guztiak? (bai)

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

219

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 220

4. FITXA

ARIKETAK

ADITZA: INDIKATIBOA LEHENALDIAN

4 Aukeratu zuzena eta idatzi.

Butano-banatzaileak bosgarren solairura igo behar izan


Hainbesteko indarra eginda, urrun joan

bonbonak. (zituzten/zitzaion)
aizkora Mindegiari. (zitzaion/zioten)

Harrijasotzaileek aurreko egunean hamar aldiz baino gehiago altxatu


(zuten /zien)
Zuri sega zorroztea ahaztu egin
Unai Basurkori txalo zaparrada jo
Ganaduzaleek dirutza eskaini

; horregatik ez zuen mozten. (zitzaizun/zituen)


Getxora heltzean. (zioten/zuten)
osabari asto zahar haren truke. (zioten/zitzaizun)

Idi-probetan apostua egitea oso gustatzen

gure aitita zenari. (zitzaion/zioten)

Euskal Herriko sokatira taldeak kanpotarrei alde ederra atera


Ikusleetako batzuk Iban Mayori bizikleta aurrean jarri

220

harri hori.

. (zien/zitzaion)
. (zitzaizkion/zituzten)

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 221

5. FITXA

ARIKETAK

ADITZA: INDIKATIBOA LEHENALDIAN

1 Jarri aditz laguntzaile hauek dagokien lekuan.

zenidan
genuen

zuen
zituen

zitzaien zizkion zuen


zion zitzaien zitzaion

Zuk niri lehenago esan behar

hori. Orain berandu da.

Egun hartatik aurrera ez

lagunak gehiago jo.

Behin oztopo hori gaindituta, guk lanarekin jarraitu


Makurtu zirenean koroa burutik erori

.
miss guztiei.

Umea dortokei begira geratu

Halako batean txanogorritxori otsoa agertu


Pare bat galdera egin

oso kezkaturik.

txoferrari osabak.

Gaineran eraman

tximinoak txori txikia.

Entrenatzaileak bere kapitainari deitu

dena argitzeko.

Bizkarrean eraman behar izan

umea ibilaldi osoan.

NOIZ

NOR/NORI/NORK

atzo

EKINTZA

ADITZ LAGUNTZAILEA

parte hartu

zenuten

lehengoan

gurasoek/gu

jaira eraman

iaz

gu

Ibilaldira joan

maiz

mendizale bat/haiei

Institutura joaten

elkarte horietakoek

eranskailuak banatu

zizkiguten

beti

laguntzen

zeniguten

sarritan

laguntza eske etortzen

zait

egunero

Angelen txakurra/guri

miazkatzera hurbiltzen

noiz edo noiz

zuek/katua

kotxean eramaten

txikitan tarteka

aitak/guri

kromoak erosi

ARIKETAK

2 Osatu taula falta diren datuekin.

zizkigun

3 Bete hutsuneak aditz egokiekin orain eta lehen aldian.

(nor-nori, nor-nork, nor-nori-nork)


Erabat engainatu

. (guk/haiek)

Bostekoa eman

. (haiek/niri)

Oso ondo ulertu


Abandonatu
Adarra jo

azalpenak. (hark/niri)
. (haiek/gu)
. (haiek/hari)

Zuengandik urrundu
Poltsatik erori

. (haiek)
. (haiek/niri)

Ospitalera eraman

. (zuek/hura)

Besoetan eraman

. (zuk/ni)

Salatu

. (nik/zu)
EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

221

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 222

5. FITXA

ADITZA: INDIKATIBOA LEHENALDIAN

4 Jar itzazu aditz laguntzaile hauek lehen aldian.

dute:
diote:
dizkidazue:
gaitu:
zaio:
diguzue:
zaizkie:
naute:
zaituztegu:
dizkiete:

222

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

ARIKETAK

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 223

6. FITXA

ARIKETAK

ADITZA: BALDINTZA ORAINALDIAN

1 Bete hutsuneak.

(nor)
Nire prakak gorriak izango

, zezenak atzetik etorriko

Zu soinekoa erostera bakarrik joango

, herriko denda batera joango

Betarreko horiek aldean jantzita joango


ausartuko.
Kotxea ondo egongo
Ez

(ni), ez

, ez

.
(zu) nirekin joaten

zure laguna autobusez joango.

txakur horrengana hurbilduko, nire lagunarena ez

Gu garaiz helduko

, ez

Galdezka etorriko

(zuek), euskaraz arituko

Ni arriskuaz ohartuko
Haiek errumaniarrak

izango.

haserretuko (zuek).

, segur aski ez

, (zuek) zalantza barik.


hurreratuko.

, errumanieraz arituko

2 Aukeratu ondorio egokia.

Zuk tortilla egiten ikasiko bazenu,


Guk xaboi gehiago erabiliko bagenu,
Gurean afalduko bazenute,
Txapelketa horretan gure lagunek parte hartuko balute,
Ipuin politak kontatuko balitu,
Lanak arin bukatuko balitu,
Txakurrek muturrekoa eramango balute,
Esaldi luzeagoak idatziko banitu,
ARIKETAK

Irakasleak lanak gorriz zuzenduko balitu,


Ordenagailuz egin ahal izango bagenu,

a. ...telebista ikusi ahal izango luke.

f. ...ez nuke leku nahikoa izango.

b. ...ederki gozatuko zenukete.

g. ...denok jaramon egingo genioke.

c. ...arin batean amaituko genituzke lanak.

h. ...jai edukiko genuke.

d. ...afaria prestatuko zenuke .

i. ...garbiago edukiko genuke kotxea.

e. ...zerbait irabaziko lukete.

j. ...ezin izango lukete haginka egin.

3 Inguratu aukera egokia.

(nor-nori-nork)
Guk liburuari forroa kenduko (bagenio/bagenu), zikindu egingo (genioke/genuke).
Guk eranskailu hau zuei emango (bazenute/bagenizue), paper-zorroan erantsiko (zenuke/zenukete).
Nik orriak sailkagailuan sartuko (banizkio/banitu) ikasle horri, errazago erakutsiko (lidake/lizkidake) lanak.
Aitak ni zigortuko (balit/banindu), nik ez (nuke/nioke jasango).
Nik zu kale gorrian ikusiko (bazintut/banizu), lagunduko (nizuke/nizun).
Zuek lagunei Aralarretik gazta ekarriko (bazeniete/bazintuzte), eskerrik asko esango (lizuekete/lukete) zuei.
Umeek aurpegia margotuko (balute/baliote), aitek ipurdikoa emanda etxera eramango (lukete/lituzkete).

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

223

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 224

6. FITXA

ARIKETAK

ADITZA: BALDINTZA ORAINALDIAN

Hozkailutik zuek niri garagardo fresko bat aterako (bazenute/bazenidate), nik zuei eskertuko (nizueke/nuke).
Gurasook antzerkitik autoz ekarriko (bagintu/bagintuzte), guk ez (genieke/genizkieke) ezetzik esango.
Lagunek niri auto berria eskatuko (banindute/balidate), nik zalantzarik gabe utziko (nieke/nuke) haiei.
4 Aztertu aditzak adibidean bezala.

(nor-nori-nork / nor-nork).
Balizkit: Haiek - niri - zerbait (pluralez). Baldintza.
Banizu:
Banitu:
Bazenituzte:
Balio:
Zenidakete:
Nizkieke:
Genituzke:
Zintuzket:
Zenizkidakete:

224

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0212-0332.qxd

31/7/07

14:14

Pgina 225

7. FITXA

ARIKETAK

ADITZA: BALDINTZA HIPOTETIKOA ORAINALDIAN

1 Asmatu baldintza hauen ondorioak.

Guk Ane ondo ezagutuko bagenu,


Lagunak agurtuko ez bagenitu,
Hura mehatxatuko balute,
Lapurretan ikusiko balituzte,
Epaitegira joango balira,
Dirua eskainiko baliote,
Gozokiak gustatuko balitzaizkio,
Arrantzan joango balira,
Eskupilotan berarekin arituko balitz,
Animaliaren bat erosiko balu,
2 Ezabatu oker dagoena eta berridatzi.

Nik ile-apaintzaileari motz-motz uzteko esango (banio/banioke), errotik moztuko (lidake/lizkidake) ilea.
Margolariek niri etxea gorriz pintatuko (balute/balidate), oso haserretuko (nintzateke/nuke).
Zuek haiei alemanieraz hitz egingo (bazenizkiete/bazeniete), ez (lizuekete/lizukete) piperrrik ere ulertuko.
Euskaraz hitz egiten entzungo (bazenidate/bazenidaten), poztu egingo (nintzatekeen/nintzateke).

ARIKETAK

Txakurrak garbitzaileari erasoko (balio/balu), arazoak eragingo (lioke/lizkioke) nagusiari.


Jokolari horiek jokoz kanpo geratuko (balitz/balira), alde egingo (lirateke/lukete).
Tabernariak tabernan itoginak (balitu/balituzte), iturginari deituko (liokete/lioke).
Lagunek autoz ekarriko (banindute/balidate), ez (nintzateke/zinateke) bustiko.
Kirolari aparta izango (balitz/balira), fitxatuta egongo (litzateke/lirateke) honezkero.
Umeak igerilekura eramango (bagenitu/bagenizkie), poz-pozik etorriko (litzateke/lirateke).

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

225

835026 _ 0212-0332.qxd

31/7/07

14:14

Pgina 226

7. FITXA

ARIKETAK

ADITZA: BALDINTZA HIPOTETIKOA ORAINALDIAN

3 Bete hutsuneak aditz egokiarekin.

(nor / nor-nori)
Goseak jaikiko
Maren garaiz etorriko

, ondo gosaltzea gustatuko


, pelikula osoa ikustea gustatuko

Lobari txakur hori hurbilduko

, oihuka hasiko

Hura txakurrari oihuka hasiko

, txakurra urduritu egingo

Amaren bat galdezka etorriko


Jokalariei ordua ahaztuko
Autoko atea bidean zabalduko
Niri negar malkoak aterako

.
.
.
.

(guri), pozik irtengo

erantzutera.

, haiek berandu helduko

partidara.

(zuei), istripuren bat gertatuko

, jendea hurbildu egingo

Zuei ere garauak aterako

, medikuarenera joango

Zuri partida interesatuko

, ixilik egongo

.
.
.

4 Jarri dagozkien pertsonak.

bagenizkie:
nizkieke:
nituzke:
nenidakete:
balitzaie:
litzaizkioke:
genuke:
balitzaizkigu:
litzaizkidake:
lidakete:

226

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 227

8. FITXA

ARIKETAK

ADITZA: BALDINTZA LEHENALDIAN

1 Osatu esaldiak ondoriozko aditza jarriz.

(nor/nor-nork)
Puxtarriak izan banitu, zuekin jolastuko

Baina eguraldi txarra egin izan balu, gu busti egingo

Zuek bokatak ekarri bazenitu, askari ederra egingo

Hala ere, eguzkia egin balu, guk ondo pasatuko

Zuk ni etxera gonbidatu baninduzu, gustura joango

Irakasleek ikasleak mespretxatu balituzte, ikasleek ere beste horrenbeste egingo


Zu atzo agertu bazina, guk poz handia hartuko

Lagunek non aparkatu aurkitu balute, automobila bertan utziko

Nik indarrik izan banu, zakua bizkar gainean jasoko

Haurrek margoak izan balituzte, koadro politak egingo

2 Bete hutsuneak aditz egokiak sartuz.

(nor/nor- nork/nor-nori-nork)
eman

saldu

izan

esan

Guk umore ona

erosi

izan

hitz egin

eduki

zigortu

, joango ginen.

Zure neba-arrebei

, etorriko ziren.

Nik bista txarra

, ez nituen ikusiko hitz horiek.

Aitak ni

, negar egingo nuen.

Epaimahaikoek Aitorri saria


Umeari zakurra

, poz-pozik egongo zen.


, txabolan biziko zen.

Borda egurrezkoa

, oraindik zutik egongo zen.

Gizon horiek guri liburu bitxi horiek

, dirua alferrik botako genuen.

Abentura horretako protagonista


Suahilieraz

ARIKETAK

eraiki

, oso famatu izango nintzen.


, inork ez zien ulertuko.

Izaskunek ortua

, udan letxugak jango genituen.

3 Lotu goiko esaldiak albokoekin:

Txintik esan ez banio,


Diru asko irabazi izan balute,
Gorka etxerako lanak izan balitu,

gustura jango nituen.


guztion artean banatuko zuten.
ez nuen lan hori lortuko.

Zugatik ezan ez balitz,

bakarrik egingo zituen.

Ondarroara joan balitz,

dotore geratuko zen bulegoa.

Aldizkari horiek erosi izan ez balitu,


Beregan konfiantzarik izan balu,
Niri txokolate horiek ekarri izan balizkit,
Koadro hori horma horretan zintzilikatu bazenu,
Hizlariek horretaz hitz egin balute,

lagun ondarrutarrak izango zituen.


haserretu egingo zen.
dena argiago egongo zen.
gauzak hobeto aterako ziren.
ez zituen horrelako kontuak irakurriko.

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

227

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 228

8. FITXA

ARIKETAK

ADITZA: BALDINTZA LEHENALDIAN

4 Ezabatu aukera desegokia eta berridatzi.

Jonek anaiari dena kontatu (balio/baliote), haserre bizian jarriko (zen/litzateke).


Bilboraino motorrez joan (balira/balute), busti egingo (zen/lirateke).
Aireportuko maletak galdu (balituzte/balitzaie), ez (litzateke/zen) arazorik egongo.
Zauriren bat izango (bazenu/bazina), iodoa eman beharko (zenion/zenioke).
Liburuari orri horiek kenduko (bagenizkio/balitzaio), ez (zen/litzateke) igarriko.
Neska jatorra izango (balitz/balitzaio), lagun gehiago izango (zituen/lituzke).
Irakasleak agindutakoa egin (bagenu/bagenitu), hobeto ulertuko (genuke/genuen).
Hori lehenago zeure buruari galdetuko (bazenio/bazenu), agian gauzak hobeto joango (lirateke/ziren).
Ortuan azenarioak jarri izan (balitu/balu), entsalada ederrak egingo (zituen/lituzke).
Kafesnea gailetekin hartuko (banu/banitu), bete-bete eginda geratuko (nintzateke/nintzen).

228

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 229

9. FITXA

ARIKETAK

ADITZA: BALDINTZA ORAINALDIAN ETA LEHENALDIAN

1 Bete hutsuneak.

(nor / nor-nori)
Niri futbola gustatu izan ba

, partida guztietara joango

Zure lagunari baloia balkoitik erori ba


Zuek zinema horretara sartu ba

negar batean egongo


gustatuko.

guri, ama haserretu egingo

Niri kiniela bat aterako ba

, ez

Bera niri kexaka etorri ba

, konpontzera zugana joango


, laguntzera joan

Haiek Enekori diru eske hurbildu ba


Zuri ile asko jausi ba

hemen egongo orain.

, eurekin biziko

Guri erlojua apurtu ba

, pelikula ez

Zapata berriak apurtu ba


Gurasoak hil ez ba

.
.

, urduri jarriko

dagoeneko burusoil egongo

gure Eneko
.

2 Zuzendu aditzean oker dagoena.

Haiei gurasoak haserretu balitzaie, berdin emango lieke.


Niri hori ekartzea ahaztuko balitz, ez nizuke zuri ezer esango.
Indarrik izango banitu, oraintxe bertan altxatuko nuke.
Zuk niri galdera hori egingo banizu, ez zeniguke erantzungo.

ARIKETAK

Eskaleari dirua emango banu, poztu egingo zen.


Zuk kandelak piztu bazenu, hobeto ikusiko genuen.
Zuei atea itxi balitzaizue, ezin izango zinatekete sar.
Liburuaren azala bustiko balitzaigu, beste bat erosi beharko genuen.
Guri zigarroa itzali balitzaigu, beste bat piztuko genuen.
Txakurkumea gaixotuko balitzaio, albaitariarenera joango zen.

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

229

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 230

9. FITXA

ADITZA: BALDINTZA ORAINALDIAN ETA LEHENALDIAN

3 Osatu esaldia ondorioa jarriz.

Eguraldi ona izan bagenu,


Niregana etorri bazinete,
Zuk laguna biziki maite izan bazenu,
Aldizkari horiek erosi bazenitu,
Musu bat eman bazenit,
Liburua gustatu balitzaio,
Triste egon balitz,
Bilbora joan izan balira,
Zuk ezagutu izan bazenu,
Kepari niri opari bat ekarri bazenit,
4 Jarri ondoriozko forma hauek lehen aldian.

litzateke:
zuke:
litzaizkidake:
nioke:
zenizkidake:
lituzke:
gintuzke:
nindukete:
lirateke:
litzaioke:

230

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

ARIKETAK

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 231

10. FITXA

ARIKETAK

ADITZA: BALDINTZA ORAINALDIAN ETA LEHENALDIAN

1 Bete hutsuneak.

Gaur dirurik banu, zinera joango

(ni).

Orain tortilla jango banu, gauean ez

afalduko.

Atzo kafe hutsa hartu izan banu, ez

gauean begirik bilduko.

Haiek gogorik izan balute, ordainduko

Ehizan joan balira, gaur segur aski txoriak jango

Sagardo ona erosiko balute, gustura edango

haiek.

Irakasleek ezagutuko bagintuzte, zalantza barik agurtuko

Zuei indabak gustatu balitzaizkizue, gaurkoak jango

Gu Getariako kaira joan bagina, baporeak ikusiko


Ez

(guk).

ezer esango, gertatutakoaren berri izan bazenute.

2 Jarri baldintzari aditz egokia.

Berandu (izan)

ez balitz, Kultur etxera joango ginateke.

Nik min (hartu)

banu, esango nizun.

Ama arduratuta (egon)

balitz, guri dena kontatuko liguke.

Film hori Enekori (gustatu)

ez balitzaio, kexaka etorriko zitzaigun.

Futbolariak entrenatu gabe (egon)


Bere kotxean (ekarri)

bagintu, askoz lehenago helduko ginen


balitz, ezin izango ginateke beste aldera igaro.

Sorginetan (sinestu)
Zorriak (izan)

balu, ez zuen horrelako jokatuko.


balituzte, etengabe hazka egin lukete.

Nagusia jaten ematera (hurbildu)

balitzaie, pozarren egongo ziren.

ARIKETAK

Zubia (erori)

balira, oker jokatuko lukete.

3 Jarri baldintza eta ondoriozko aditz formak orain eta lehen aldian.

BALDINTZA

ONDORIOA ORAIN

ONDORIOA LEHEN

nik haiei batzuk


zuk ni
zuk guri zerbait
hura niri
haiek zuri batzuk
guri haiek
haiek gu
zuk haiek
haiek ni
guk haiei batzuek

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

231

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 232

10. FITXA

ARIKETAK

ADITZA: BALDINTZA ORAINALDIAN ETA LEHENALDIAN

4 Aukeratu aditz egokiak.

Nik betaurrekoak edukiko

, hobeto ikusiko

a) banitu/banizkio
Kutsagarriak

b) nuke/bazeniote
, ez

a) izan balira/balira

ere jango.
b) genituen/balute

Haiei lainoa azalduko

, buelta eman beharko

a) balitzaie/balitzaie

, (haiek) telefonoz deituko

a) balute/banitu

, gozoago geratuko

a) bazenu/balio

, zauri larriak egingo

a) baliote/litzaioke

a) bazeniote/nuke
Txoriari hegoak ebaki
a) banizkio/zineten

232

b) zizkioten/lukete

Antzezlan hori hemen antzeztuko

Zuek egoerari aurre egin

zuri.

b) litzaizuke/bazenio

Txakurrek haurrari heldu

a) balio/ziguten

(haiek guri)

b) ziguten/balute

Zuk arraina labean sartuko

Lepotik heldu

(haiek).

b) lukete/bazenu

Arazoren bat izan

a) balitz/genituen

, makina bat jende joango

b) litzateke/zen
, ikaratu egingo

b) zen/litzateke
, egoera hobean egongo

b) zineten/zitzaizun
, nirea izango

b) zen/zizkioten

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 233

11. FITXA

ARIKETAK

ADITZA: AHALERA ORAINALDIAN

1 Bete hutsuneak.

(nor)
Hau eguraldia! Gu gaur mendira joan

Hori guztia egin ondoren zuek lasai gera

Zuk itsasoan beldurrik gabe sar

, sorosleak daude-eta.

Edozein unetan mintza

horiek gai horretaz.

Bihar arte gu zain egon

Kontuz ibil zaitezte! Hori ikututa erre

-eta.

Zuek nagusiak zaretenez, bakarrik joan


Edonor ezin

institutura.

bizi egoera horretan.

Lorategi horretako loreak ezin

zapaldu.

Ur handitan sartzen bagara, ito egin

2 Aukeratu aditz egokia.

(zer/nork)
Zuk horrela jokatuz gero, arazoak izan
Nik ezin

(ditzakezu/dezake).

(ditzaket/dezakezu) gutun horiek guztiak irakur ordu batean.

Gosea guk ogia janez ken

(dezakegu/ditzakete).

Haiek berriro hauta


Nork eska

(dezakete/ditzakezu) alkate hori.


(dezake/dezake) behartsuentzako laguntza?

Piratei buruzko liburu hori edonork irakur

(ditzakezue/ditzakezue) traste horiek guztiak eraman.

Gaztegunera hurbiltzen badir, bertan ikus


Institutuko txirrina edonoiz jo
Nahi baduzu, jaialdi bat antola

(ditzakete/dezake) aldizkari horiek.


(dezake/dezakete) atezainak.

ARIKETAK

Zuek ezin

(dezake/dezakegu).

(dezakezu/ditzaket) gertatutakoa ospatzeko.

3 Ezabatu oker dagoena.

(nor/zer- nork).
Kirol-mota horretan zuk edonon jardun dezakezu/zaitezke.
Atletismo proba horiek estadioan egin daitezke/ditzake.
Oso jauzi luzeak egin daitezke/ditzake jauzilari horrek.
Lasterketa horretan edonork har daiteke/dezake parte.
Horretarako zuk teknika desberdinak erabil ditzakezu/zaitezke.
Dantzariak gorputzak noranahi mugi dezake/daiteke.
Zure jarrerak garrantzia handia izan dezake/daiteke.
Azeriak leku desberdinetan aurki daitezke/ditzake.
Segurtasun sistema desberdinak egon daitezke/daiteke.
Aurkikuntza horiek aspaldikoak izan daitezke/ditzakete.

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

233

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 234

11. FITXA

ARIKETAK

ADITZA: AHALERA ORAINALDIAN

4 Erantzun hurrengo galderei ahalera erabiliz.

Zer egin dezakegu hizkuntza bat ikasteko? (telebista ikusi) (irratia entzun)
Zer egin dezakezu ondo pasatzeko?(liburuak irakurri) (futbolean jokatu)
Zer egin dezakezue sudokua amaitzeko? (laguntza eskatu) (soluziobideetan begira)
Zer egin dezaket hotzik ez izateko? (arropa gehiago) (salda beroa hartu)
Zer egin dezakete haiek saskibaloian ondo jokatzeko? (entrenatzailea ona kontratatu) (gogoz jokatu)

234

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 235

12. FITXA

ARIKETAK

ADITZA: AHALERA ORAINALDIAN

1 Bete hutsuneak.

Bilbon zuk txokolatezko sardinak eros

Guk San Ferminetara zapi gorria lepoan joan


Idiazabalgo gazta guk ezin

edonon aurki.

Nik Gernikako piperrekin plater gozoa presta


Parisen badakizu zer ikus

zuek ?

Ardo ona Errioxa edo Galiziakoa izan

Guk Tolosako indabak txorizo egosiarekin jan


Zuek produktu asko eros

azoka horretan.

Getaria edo Bakioko txakolina erraz aurki

edozein azokatan.

Ardien mami naturala ezin

guk edozein urtarotan jan.

2 Markatu aditz zuzena.

zaitezke.

ditzakezu.

Ekarri duzun txakolin hori hotz atera

dezakezu.

Erositako mamia azukrearekin jan

dezakegu.

Zuk babak edozein lapikotan presta


Nik ezin

ditzaket

Zuk azkar ase

ditzakegu.

dezakezu.

ditzaket

Haiek edozein dendatan eros

ditzakezu.

erosi dilista horiek denda horretan.

dezakete

dezakezu

zaitezke

Pastela jandakoan zuek gustura gera

ditzakete Tolosako teilak.


garabantzu horiek janda.

zaitezkete.

Emandako urdaiazpiko ogitartekoa arin batean jan


Alergikoa denez, ezin

zaitezke.

dezake

dezakezue.
dezakezue.

ditzake

ditzakezue.

haragirik jan.

ARIKETAK

Indabak egosita presta

3 Bete hutsuneak aditz zuzena aurkeratuz.

dezake

dezakezu gaitezke
gaitezke ditzakete

Antilope jauzilariak edan gabe bizi

ditzakezue daitezke
zaitezkete dezakete
.

Palma-urtxintxak lurra zula

dituen hanka indartsuekin.

Kobraren horzkada bakarrak elefantea bera hil

Kameleoiek, espezieen arabera, 7 cm-tik 60 cm-rainoko luzera eduki


Zuk nahi baduzu, etxera iguana bat eraman
Guk ezin

dezake

animaliak kaiola barruan ikus.

Zoologiko horretara ezin

zuek jana sar, debekatuta dago eta.

Lehoinabarra ikustera parke horretara joan


Gu ezin

zuek.

baso horretan sar otsoak badaude.

Denda horretara hurbil

guakamaioa ikustera.

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

235

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 236

12. FITXA

ARIKETAK

ADITZA: AHALERA ORAINALDIAN

4 Osatu taula falta diren elementuak jarriz.

NOR

NORK

haiek
haiek

236

ADITZ JOKATUA

etorri
zuk

ni
hura

EKINTZA

ekarri
hurbildu

guk

erosi

gu

urrundu

zuek

nekatu

haiek

zuek

eraman

haiek

nik

salatu

haiek

erori

zuek

saiatu

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 237

13. FITXA

ARIKETAK

ADITZA: AHALERA LEHENALDIAN

1 Berridatzi esaldiak ahalerako laguntzaileak erabiliz.

(nor)
Hirian bizi zenez, sarritan joan ahal zen antzokira.
Lehen zu bizikletaz etorri ahal zinen lanera; orain, ostera, ezinezkoa da.
Gu ezin ginen joan horra umeak ginelako.
Haiek ezin ziren uretara sartu soroslerik ez zegoelako.
Ni ezin nintzen harritu asko ikusitako nintzelako.
Ezin ziren hurbildu egun horretan olatu itzelak zeudelako.
Gu fidatu ahal ginen herrian oso ezaguna zelako.
Ane geratu ahal zen gurekin trena oraindik etorri ez zelako.
Txakurrak lehen edonondik ibili ahal ziren, ez gaur bezala.

ARIKETAK

Isilik geratu ahal nintzen, baina iritzia eman nahiago izan nuen.

2 Bete hutsuneak ahalera erabiliz.

(zer/nork)
Lehen guk liburuetatik fotokopiak atera

Zuek orain dela lau hilabete ezin

hanka lurrean jar.

Eramandako zapatila haiekin zuk balleta dantza


Zuk metro hori ezin

geltoki horretan har.

Irabazitako diruarekin guk larruzko jaka hura eros


Orain dela urte asko emakumeek ezin
Laguntzaileak eraman
Zuek inprima

.
.
botorik eman.

baina bakarrik joan nahi nuen.


agiri horiek guztiak.

Txapelketa horretan parte har

, baina epea pasatu zitzaigun.

Bilera horretan zuek hitz egin

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

237

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 238

13. FITXA

ARIKETAK

ADITZA: AHALERA LEHENALDIAN

3 Aukeratu aditz egokia.

(nor/zer-nork)
Orain urte batzuek bide bazterretik oinez joan
Lehen ia leku guztietan erre
Guk edonon utz

(gintezkeen/zezaketen).
(zitekeen/zenitzakeen).

(genezakeen/zenitzaketen) kotxea.

Antzina umeek kalean jolas egin

(zezaketen/genezakeen).

Aspaldi sexu berekoak ezin


Ni umetan ezin

(zitezkeen/gintezkeen) ezkon.
(nintekeen/zitezkeen) berandu oheratu.

Behinola Galdakaora zu ezin


Zuek gol asko sar
Saia

(zintezkeen/nintekeen) metroz joan.


(zenitzaketen/zintezkeen) partida horretan.

(zintezkeen/nezakeen), behintzat, hobeto egiten, ezta?

Aizu, denontzako orriak ekar

(zenitzakeen/zitekeen).

4 Erantzun galderei.

(nor/zer-nork)
Norekin hitz egin zenezakeen bilera hartan?
Zer erantzun zenezaketen galdera haren aurrean?
Arazo hura zuon abokatuak konpon zezakeen?
Ez genekien. Nora joan gintezkeen afariaren ostean?
Nortzuek eman zezaketen horri buruzko informazioa?
Zer egin zenezakeen pasa den udan?
Uholdeen ostean eraiki zezaketen baserria berriro?
Zer eraman genezakeen lehen eskolara?
Nondik joan zintezketen errekaren beste aldera?
Zer ekar zenezaketen institutura egun horretan?

238

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 239

14. FITXA

ARIKETAK

ADITZA: AHALERA LEHENALDIAN

1 Osatu esaldiak ahalera lehenaldian erabiliz.

Bilbora etorri (gu)

Etxea margotu (zuek)

Eleberria idatzi (hori)

Arraina erosi (gu)

Bakarrik geratu (zu)

Arazoa konpondu (hura)

Astoa erosi (haiek)

Pastela egin (zuk)

Ikastaroa egin (zuek)

Agiria eskatu (haiek)

2 Bete hutsuneak.

Poliziek karneta eska

Gu kobazuloetan sar

Eskuz egin

(guk) koaderno horiek

Txakurrek hozka egin


Zuk txoria eros
Ni oinez joan

; horregatik zeuden lotuta.


, baina arraina nahiago izan zenuen.
baina oso nekatuta nengoen.

Haiek denak batera sar

, baina nortasun agiria eskatzen zieten.

Oposizioetan izena eman

, zergatik ez zineten aurkeztu?

Ez daukagu txiskerorik, baina pospoloak eduki

guk hauteskunde haietan.


ARIKETAK

Botoen ehuneko garrantzitsua lor

3 Aukeratu zuzena.

Zergatik ez didazue esan? Kotxea ekar


Prakak urdinak eros
Kanta politen bat asma
Josuren bordara joan
Tontorrera heltzen saia
Uretako motoa eros
Zortzierako heltzen saia
Enbor horiek aizkoraz oso erraz apur
Hamabi urteko ume batek egin
Hori ikustean Ane triste jar

(nezaken/nezakeen).
(zenitzaketen/zenezaketen).
(genezake/genitzake).
(gintezken/gintezkeen).
(genezakeen/gintezkeen).

(genezake/gintezke).
(zintezkeen/zenezakete).
(zitezkeen/genezakeen).
(zezakeen/zitekeen).
(zitekeen/zezakeen).

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

239

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 240

14. FITXA

ADITZA: AHALERA LEHENALDIAN

4 Jarri aditz hauek era trinkoan.

Joan ahal izan ginen:


Eraman ahal genuen:
Erosi ahal izan zituzten:
Ekarri ahal nituen:
Hurbildu ahal ziren:
Ezin zituen hartu:
Ezin ziren saiatu:
Igo ahal zineten:
Apurtu ahal izan zenituen:
Txikitu ahal izan zenuten:

240

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

ARIKETAK

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 241

15. FITXA

ARIKETAK

ADITZA: AHALERA ORAINALDIAN ETA LEHENALDIAN

1 Jarri aditzak orainaldian.

Haiek txoko txikian kutxatxo itxia utz zezaketen.


Gehien-gehienetan tolestuta gera zitezkeen.
Txetxeak lolo egin zezakeen gu jolastu bitartean.
Oilar haiek ezin zezaketen kukurruku egin.
Kakalardoak bildu ostean, zuk ezin zenitzakeen akabatu.
Argiaren argitan argi ikus nezakeen gertatutako guztia.
Ezin zenezaketan isil-misilean gorde kontatutakoa.
Labur-labur azaldu zenezaketen eguneko ikasgaia.
Elkartzen ginenean noiz edo noiz horretaz hitz egin genezakeen.
Egun osoan egon zintezketen zuek pozez kantari.
2 Bete hutsuneak.

Lehen ura edonondik atera

guk.

Etxean gera

baina atera egin ginen.

Gero zuek gure jaitxora etor

nahi izanez gero.

Egun nor bizi

egoera horretan?

Guk ekar

ardoa, baina ez genekien non erosi.

Zuek ezin

orain ariketa buka hiztegian begiratu gabe.

Zuek nahi ez bazenuten ere,egin


Zuk ezin

oraintxe bertan harri horiek jaso.

Eneritz egun oso egon

isildu gabe. Hain da berritsua !


.
ARIKETAK

Igerian ez badakite, oso erraz ito


3 Aukeratu aditz zuzena.

Udalak esan arte ezin

artea bota. (dezakete/daitezke)

Zuen arbola bota zuen eta gero ezin


Guk arrantza egin
Astoak ezin

itzalik aurkitu. (zezaketen/zitekeen)

, baina mendira joan ginen. (genezakeen/gintezkeen)


arrantza egin muturrekoa jarri ziotelako. (zezakeen/zitekeen)

Karrakaz hots handia atera

zuek manifestazio horretan. (zenezaketen/zenezaketeen)

Ardiek ere ardiak izan omen

. (ditzakete/daitezke)

Ahariek ahari gorria adarrean joan

. (dezakete/daitezke)

Berandutu izan ez balitzaizue, ordurako hel


Orain itxaron bitartea sudoku bat egin
Heldu nion arren, ezin

. (zenezakete/zintezketen)
. (genezakeen/dezakegu)

geldi egon. (zezakeen/zitekeen)

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

241

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 242

15. FITXA

ARIKETAK

ADITZA: AHALERA ORAINALDIAN ETA LEHENALDIAN

4 Jarri aditz hauek lehen aldian.

242

Daitezke:

Dezakegu:

Daiteke:

Ditzaket:

Dezakezu:

Gaitezke:

Ditzakete:

Zaitezkete:

Ditzakegu:

Zaitezke:

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 243

16. FITXA

ARIKETAK

ADITZA: SUBJUNTIBOA ORAINALDIAN

1 Erabili subjuntibozko aditzak nominalizazioaren ordez.

Ni joateko deitu didate.


Zuek etortzeko ez dute deitu behar.
Ez diogu ezer esango ez kezkatzeko.
Zu ausartzeko ekarri behar izan dut.
Haiek ni ez hurbiltzeko isildu egin dira.
Haiek geratzea nahi izan dute.
Laster zu itzultzea espero dut.
Gu saiatzea komeni da.
Ane ez agertzea nahiago duzue.
Zoriontsuak izatea opa dizuet.
2 Erantzun galderari: Zer esan du?

Etor zaitez F
Itxi atea F
Ekarri bokatak F
Eraman ezazu motxila F
Etor zaitez laguntzera F
Zoazte pikutara F
Ekarri itzazue liburuak F
Egin ezazu azkar F
Zatoz hona F
ARIKETAK

Zoaz etxera F
3 Bete hutsuneak.

Uretan bota ezazu ondo (disolbatu)

Haizeatu behar ditugu birusak (kanporatu)

Ondo argi azaldu diot arazorik (eragin, ez)


Guk barrabas-belarra (jaso)
Arbola mota asko (ikusi)
Zuek gauzak argi (izan)
Makina bat galanperna (bildu, zuek)

.
nahi dute.
espero dut.
komeni da.
espero dugu.

Zuk kolore egokia (aukeratu)

nahi dut

Guk ur-arkakusorik (ez ikusi)

espero dut.

Etxera joateko makina (hondatu)

nahi dute.

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

243

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 244

16. FITXA

ADITZA: SUBJUNTIBOA ORAINALDIAN

4 Berridatzi esaldiak subjuntiboa erabiliz.

Zuek polikiago ibiltzea nahi genuke.


Loreak biltzeko eskatu diet.
Hiru liburu irakurtzeko agindu digute.
Kanpoan geratzeko eskatu digute.
Guraso guztiak joatea komeni da.
Afaria prestatzeko esan ditu, baina...
Garaiz oheratzeko esan diguzue.
Hori guztia mugitzeko esan dizuet.
Zortzietarako heltzeko utzi dizut kotxea.
Indarra izateko, asko jan behar duzue.

244

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

ARIKETAK

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 245

17. FITXA

ARIKETAK

ADITZA: SUBJUNTIBOA LEHENALDIAN

1 Bete hutsuneak.

(nor)
Zuei garaiz (itzuli)

utzi nizuen autoa.

Zu ere taldean (sartu)

agindu zizuten.

Ondo (portatu)

eskatu nien.

Etxeko giltza utzi zidaten, nahi nuenean (sartu)


Lasaiago (ibili)

, lehenago atera behar zenuen.

(mugi, gu)

esan digu Anek, trena galduko dugu eta.

Bakarrik zegoela eta berarekin (joan)

eskatu zidan.

Zer egin behar zen garai horretan jendea pozik bizi

Lasaigarria eman behar izan genion, lasai (egon)


(isildu, bera)

esan nion, berritsu halakoa!

2 Aukeratu aditz zuzena.

(nor/zer-nork)
Beregana hurbil(du)

agindu zigun. (genezan/gintezen)

Guk horiek (hartu)

nahi zuen amak. (genitzan/gintezen)

Zuek etxera (itzuli)

espero zuten. (zenitzaten/zintezten)

Behar zuena (erosi)

supermerkatura eraman nuen. (zezan/zedin)

Idazkera (ulertu, zuk)

ordenagailuz egin nizun. (zenezan/zintezen)

Txakurrak (zuek, lotu)

eskatu genizuen. (zenezaten/zintezen)

Ariketak (hura, amaitu)

lagundu egin nion. (zitzan/zedin)

Hitzordua jarri genuen elkar (ikusi)

. (genezan/gintezen)
. (zitzaten/zitezen)

Pizza ederrak prestatu zenituzten guk (jan)

ARIKETAK

Ordu erdi eman genien izarrak (zenbatu)

. (genitzan/gintezen)

3 Jarri aditz egokia subjuntibozko lehenaldian edo orainaldian.

Gonbidatu asko (etorri)


Zu (erori)

eginahalak egin ditu.


hankartekoa jarri zizun ikaskideak.

Bilbon (gu ez ito)

neurriak hartuko ditugu.

Guk dena (prestatu)

deitu ziguten.

Epaileak txilibitua jo du partida (hasi)


Arazo guztiak (konpondu, zuek)
(Aspertu ez, hura)

.
medikuarenera jotzea espero dut.

sudokuak ematen nizkion opari.

Arropa asko eramaten diot (josi, hura)


Oroigarriren bat (ekarri, hura)
Beti zirikatzen ditut bitxikeriaren bat (kontatu)

.
dei bat egin nion.
.

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

245

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 246

17. FITXA

ADITZA: SUBJUNTIBOA LEHENALDIAN

4 Erantzun galderei.

Zertarako eman zenion kromo hori? (albumean itsatsi)


Zer esan zion medikuak ebakuntza egin eta gero? (atseden hartu)
Zertarako ekarri dituzue hainbeste argazki? (zuek ikusi)
Zer agindu ziguten etxetik irteterako? (garaiz erretira)
Zer komeni da egitea kasu horretan? (medikuarekin kontsultatu)
Zer nahi zuten antolatzaileek, bada? (jendea parte hartu)
Zertarako irten ziren leihoetara? (denak ikusi haiek)
Zer eskatu zitzaion publikoari? (txaloak jo)
Zer nahiago zuen, gu gelditzea ala eurekin joatea? (gelditu)
Zer esan genien umeei? (osasuntsu jan)

246

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

ARIKETAK

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 247

18. FITXA

ARIKETAK

ADITZA: AGINTERA

1 Ordezka ezazu infinitiboa aginte adizkiak jarriz.

(nor/zer-nork)
Ezer ez dakizu eta egon isilik, mesedez!
Zuek ez erosi ikusitako guztia.
Ekarri egunkariok ea zer dakarten!
Gorde ondo diruzorroa, lapur asko dabil eta.
Lasaitu, emakumea, ez da ezer jazoko.
Eutsi, gazteok, ez galdu itxaropenik!
Erakutsi poltsa, ea zer daukazun!
Joan bazterrera, ez dago lekurik eta!
Eraman ogitartekoak badaezpada.
Sartu barrura, hemen gaude eta!
2 Hutsuneak bete itzazu.

Botoa eman

(zuk), garrantzitsua da eta!


(zuek) bakea, hitz egin nahi dugu eta!

Joan

(zu), ez zaizu damutuko!

Eros

(zuk), merke daude eta!

Piztu

(zuek) argiak, ez da ezer ikusten.

Mugi

(zu), berandu da.

Jolas

elkarrekin!

Etor

hona!

Ekar

lanok!

Ken(du)

ARIKETAK

Eman

(zuk) hanka hortik, mesedez!

3 Irakurri esaldiak eta eman agindua edo aholkua.

Umeari belarra ez zapaltzeko. F


Inori kontuz ibiltzeko. F
Ezer ez ikutzeko. F
Medikuarenera joateko. F
Isiltzeko. F
Zuri zerbait emateko. F
Lasaitzeko. F
Norbaiti enkargu bat emateko. F
Norbait bakean uzteko. F
Apur batean itxaroteko. F

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

247

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 248

18. FITXA

ADITZA: AGINTERA

4 Aukera ezazu erantzun zuzena.

(zer-nork/zer-nori-nork)
Utziozu euritakoa Ikerneri, euria ari du eta.
Utz ezazu euritakoa Ikerneri, euria ari du eta.
Esaiozu egia horiei, gure lagunak dira eta.
Esaiezu egia horiei, gure lagunak dira eta.
Emaizkiezu goraintziak zure lagunari.
Emaizkiozu goraintziak zure lagunari.
Ekar itzazue zerbait Andorratik.
Ekar ezazue zerbait Andorratik.
Aizue, ireki ezazue atea, mesedez!
Aizue, ireki itzazue atea, mesedez!
Ekar iezadazu betaurrekoak.
Ekar iezazkidazu betaurrekoak.
Garbi(tu) itzazu zapatak, oso zikin daude eta.
Garbi(tu) ezazu zapatak, oso zikin daude eta.
Joan zaitezte pikutara denok.
Joan zaitez pikutara denok.
Ez zaitez zekena izan, mesedez!
Ez zaitezte zekena izan, mesedez!

248

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

ARIKETAK

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 249

19. FITXA

ARIKETAK

ADITZA: AGINTERA

1 Eman eginduak era zuzenean.

Zuri zerbait barkatzeko. F


Goraintziak norbaiti emateko. F
Norbait pikutara bidaltzeko. F
Norbaitek umeak eramateko. F
Batzuk kalera joateko. F
Umeaek jostailuak jasotzeko. F
Norbaitek zuri bostekoa luzatzeko. F
Norbaitek guri egia esateko. F
Norbaitek zuri zerbait uzteko. F
Norbaitek norbaiti zerbait ez egiteko. F
2 Aukeratu multzotik erantzun egokiak.

zaitez zaitezte ezazu


iezazkidazu iezaiozu
Eman

ezazue itzazu
itzazue
iezazkiezu iezaiezu

Aneri bere liburua, behar du eta.

Egin

etxerako lanak, mesedez!

Ez

ezer arrarotik pentsa.

Hurbil(du)

, bestela ezin izango duzue ikusi.

Jar

gauza guztiak ilaran.

Saia

(zu) egia asmatzen.

Bidal

bat baino gehiago.


atzazal guztik gorriz.

Eman

ARIKETAK

Margo(tu)

goraintziak senitarteko guztiei.

Ekar

umeei edozer, oso konformaerrazak dira eta.

3 Bete hutsuneak.

EKINTZA

ADIZKI LAGUNTZAILEA

NORK, NOR edo NORI

ZER edo ZERTZUK

ekar

zuk

horiek

eman

zuk niri

ogia

eros

zuek

egunkari hori

etor

zuek

sala

zu

sal

zuk niri

kromo guztiak

bidal

zuek hari

posta elektronikoa

igorri

zuk guri

gutun hori

konpon

zuk

leiho hori

hurbil(du)

zu

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

249

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 250

19. FITXA

ARIKETAK

ADITZA: AGINTERA

4 Osatu esaldiok hutsuneak betez.

Irune, etor

hona. Zertan ari zara?

Itxaron

apur batean. Oraintxe noa.

Erdu, etortzeko esan dizut. Jaso


Har

nire motxila, mesedez.

Mugi

. Euria ari du eta.

Ama, eman

Pellori pilota.

Nik, bai zera! Eman


Lagundu

patinak Eiderri.

Hara! Eutsi
Busti

guztiei berea.
jostailuak bueltatzen.

Eman

250

jostailuok.

poltsa patinak barruan sartzeko.


! Ni banoa!

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 251

20. FITXA

ARIKETAK

ADITZA: NOMINALIZAZIOA

1 Bete hutsuneak.

Dena ondo (antolatu)

garrantzitsua da.

Ez dakite ordenagailua (erabili)

oraindik.

Hala ere, laster ikasiko dute oWrd programan (idatzi)

Ez omen zitzaion batere gustatzen eserita (lan egin)


Horrela (egin)

beste erremediorik ez du izango.

Saiatuko dela (ikasi)


Euskaraz (egin)

esan zidan niri lehengoan.


ere eharrezkoa izango da.

Hori bai, euskaraz ederto batean (hitz egin)

daki.

Osterantzean erraz ikas dezake (idatzi)

Nik irakatsiko nioke ondo (mintzatu)

Sua itzaltzen ahaztu zitzaion.

Horra ez didate sartzen uzten.

Sua itzaltzea ahaztu zitzaion.

Horra ez didate sartzea uzten.

Berriro egiten saiatuko zarete?

Debekatuta dago autoak apartzen.

Berriro egitea saiatuko zarete?

Debekatuta dago autoak aparkatzea.

Horrelakoak egiten ohituta zegoen.

Derrigorrezkoa zen zapatila beltzak eramaten.

Horrelakoak egitea ohituta zegoen.

Derrigorrezkoa zen zapatila beltzak eramatea.

Kontu guztiak oso ondo ateratzen espero dut.

Sentitzen dut berandu heltzen,baina...

Kontu guztiak oso ondo ateratzea espero dut.

Sentitzen dut berantu heltzea, baina...

Badakizue ordenagailua ondo erabiltzea?

Igeri egiteko ikasi nahi zuen.

Badakizue ordenagailua ondo erabiltzen?

Igeri egiten ikasi nahi zuen.

ARIKETAK

2 Aukeratu erantzun zuzena.

3 Lotu galderak osatzeko.

Badakizue...
Hasi...
Debekatuta dago...
Ikasi....
Ona da....
Irakatsiozu...
Ahaztu zaio....

irakurtzen?
kirola egitea?
egiten?
gainditzea?
pianoa jotzen?
hitz egiten?
jatea?

Nahitaezkoa da....

ekartzea?

Gustuko du....

erretzea?

Ohituta dago....

ondo esertzen?

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

251

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 252

20. FITXA

ARIKETAK

ADITZA: NOMINALIZAZIOA

4 Osatu koadroa aditz bakoitza zein nominalizazio mota eskatzen duen jarriz.

NOMINALIZAZIOA

252

ADITZA

NOMINALIZAZIOA

ADITZA

hasi

ahaztu

gustatu

komeni izan

ikasi

jakin

irakatsi

salatu

ona da

derrigorrezkoa

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 253

21. FITXA

ARIKETAK

ADITZA: NOMINALIZAZIOA

1 Bete hutsuneak.

Pasteur mota askotako esperimentuak (egiten)

saiatu zen.

Pasteurrek untxiei txakur amorratuen lerdena txertatu eta (gaixotu)


Egunkari batek milioika lira bildu zituen (lagundu)
Egiaren alderdi guztiak (hartu)

hasten ziren.
.

prest egon behar da.

Ez da posible beti sesioan (egon)

Mundu honetan ez daukagu nahi dugun guztia (egin)


Geldi (egon)

esan nizuen lehengoan.

Oso ohituta daude horrelako bidaiak (egin)


Ezinezkoa da jan gabe (bizi)

.
.

Saia zaitezte ondo (egin)

Anek zotzekin (jan)

eskatu zigun.

Umea negar (egin)

ausartzen da.

Horri (idatzi)

aspertzen da.

Gu (joan)

daki.

Ipuinak (kontatu)

geratu ginen.

Edonora (igo)

deitu du.

Kartetan (jokatu)

gustatzen zaio.

Hiztegian (begiratu)

hasi da.

Azkar (joan)

ikasi du.

Denok (elkar)

ahaztu zaio.
ARIKETAK

2 Lotu nominalizazioa eta aditzak.

3 Aldatu esaldiak subjuntiboaren ordez nominalizazioa jarriz.

Guraso guztiak joan daitezen komeni da. (joatea)


Garaiz itzul nendin utzi zenidaten motorra. (itzultzeko)
Lasai egon zaitezen eskatu dizut. (egoteko)
Ondo bizi dadin osasuna behar du pertsonak. (bizitzeko)
Lan egin dezan nahi duzu. (egitea)
Hurbil gintezen eskatu ziguten haiek. (hurbiltzeko)
Kanpoan gera gaitezela esan digute. (geratzeko)
Ondo bizi gaitezen bizipoza behar izaten dugu. (bizitzeko)

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

253

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 254

21. FITXA

ADITZA: NOMINALIZAZIOA

Besoetakoa bataia zezaten eraman zuen. (bataiatzera)


Derrigorrezkoa da agiri guztiak ekar ditzazuen.

4 Zuzendu oker dauden nominalizazioak.

Ni ondo egitea saiatuko naiz. F


Egunero hori egiten aspertu egin da. F
Arroza prestatzeko eskatu genien. F
Hasi oraintxe bertan irakurtzea. F
Ahaztu zaio bizikletaz ibiltzea. F
Badakizue alemanieraz mintzatzen. F
Jostea irakatsi zidan amamak. F
Komeni da zuzen idazten. F
Fruta ekartzen ahaztu zaie. F
Goiz etorri asmoz joan dira. F

254

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

ARIKETAK

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 255

22. FITXA

ARIKETAK

ADITZA: TRINKOAK. NOR ORAINALDIAN

1 Jarri aditzak orainaldian.

Gaur gurasoak irakaslearekin hitz egitera (etorri)


Zuek antzerkia ikustera (joan)

Gu aulki horietan eserita (egon)


Oraintxe bertan (joan)

, zoazte!
ni eskolara.

Hankaz gora (ibili)

Ikerne.

Haiek zornotzarrak omen (izan)

Ijito horiek beruna eskatzera (etorri)


Orain norekin (ibili)

.
zu?

Ni leiho ondoan gaur hotzak (egon)

Mikel eta Ane eskutik helduta (joan)

2 Aukeratu multzotik aditz egokiak eta idatzi.

gaude

zaude

dabiltza

goaz

dabil

doa

Zu lelokeriak entzuten aspertuta

zabiltza

goaz

gaude

Zu bide horretatik gaizki

Zuen erlojua atzeratuta

Txakurra katuarengana zuzenean


Haiek bero

gela honetan.
Durangora orain?

Mutiko bi horiek elkarrekin

Gu eskola honetan gaizki ikusita


Zuek osaba-izeba ikustera
Nondik

.
.

ARIKETAK

Nortzuk

zatoz

(zu) hain dotore jantzita?

3 Aukeratu aditz egokia eta idatzi.

Gu hemen erdi galduta

. (gabilz/gabiltza)

Zuek perretxikotan txakurrarekin


Haiek pozik

. (zoaz/zoazte)

jaialdi horretara.(doaz/doazte)

Oraintxe bertan ni eskolara

. (noa/goaz)

Zu etxe honetatik aspertuta

. (zoazte/zoaz)

Eguraldi itzela! Ni beroak

. (naiz/nago)

Hori ez da horrela, oker

. (zaude/zara)

Nondik
Gu beroak

horrelako ilajearekin? (zoazte/zatozte)


, aire girotua jarri beharko dugu. (gara/gaude)

Zuek mendian, arbola artean, pozik

. (zabiltza/zabiltzate)

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

255

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 256

22. FITXA

ADITZA: TRINKOAK. NOR ORAINALDIAN

4 Erantzun galderei.

Nora zoaz motxila lepoan?


Nondik zatozte hain berandu?
Noiz doaz horiek ingelesera?
Ondo zabiltzate auto berriarekin?
Zer, bada, hotzak zaude ala?
Zuek ondo ikusita zaudete auzoan?
Oraintxe goaz ala geroxeago?
Nondik dabiltza orain zure lagun errumaniarrak?
Bakarrik zatoz, ala?
Nola zabiltza aspaldion?

256

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

ARIKETAK

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 257

23. FITXA

ARIKETAK

ADITZA: TRINKOAK. NOR LEHENALDIAN

1 Bete hutsuneak.

Atzo Edu Donostiara (joan)

ikusi nuenean.

Inguru horretan orduan lapurrak (ibili)

Zure lagun hura ez (egon)

burutik sano.

Momentu hartan ospitalerako bidean (joan)


Norekin (joan)

haiek.

zuek atzo goizean.

Goizean goiz autobus geltokian (egon)


Zuon sakelako ez (ibili)

haiek.
batere ondo lehengoan.

Bere semea une hartan ondoko kaletik (etorri)


Gu lasai-lasai (joan)
Ni ez (egon)

zuongana.
batere ados esandakoarekin.

2 Bete itzazu testu honetako hutsuneak ibili, etorri eta joan aditzak erabiliz.

AUTOBUSA
Oso goiz joan ohi naiz lantokira. Atzo etxetik irtendakoan, ez
inor kalean. Ilun
eta ez zen ezer ikusten. Entzun, berriz, nire pausuak baino ez ziren entzuten. Halako batean,
kalearen beste aldera pasatzera
eta itzal bat ikus nezakeen. Gizonezko bat zen. Atzetik abiatu
zitzaidan eta nik arindu egin nuen pausua. Hala ere, atzetik
. Ni korrika eta bera ere korrika
. Beldurtu egin nintzen. Biok kale ilunetatik zehar
. Horregatik ez
batere lasai.
Bat-batean konturatu egin nintzen. Hara! Autobusa
momentu hartan. Zorioneko eta ditxozko autobusa!

eta biok harantz

ARIKETAK

3 Jar itzazu aditz hauek lehen aldian.

Dago:
Goaz:
Dabiltza:
Nator:
Gaude:
Zatozte:
Zaudete:
Zatoz:
Doaz:
Daude:

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

257

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 258

23. FITXA

ARIKETAK

ADITZA: TRINKOAK. NOR LEHENALDIAN

4 Aukeratu aditz egokia eta idatzi.

Ez

inor gure etxean momentu hartan (zegoen/zeuden).

Hotzak

kale gorrian (geunden/ginen).

Nondik

zu hain nekatuta? (zentorren/zentozen).

Norekin

zuek ikastaro hartan? (zenbiltzan/zenbiltzaten).

Haiek korrika
Gu ederto batean
Parisetik poz-pozik
Nondik

itzaletan (gindoazen/geunden).
haiek (zetozen/zeuden).
Oizen istripua izan zuen hegazkina?zegoen/zetorren).

Bero

horregatik erosi genuen izozki bat (geunden/ginen).

Perretxikotan

258

autobusa ez galtzeko (zihoazten/zihoazen).

ikusi zenituenean (zetozen/zihoazen).

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 259

24. FITXA

ARIKETAK

ADITZA: TRINKOAK. ORAINALDIA

1 Bete hutsuneak.

Zer (eraman)

zuk esku horretan?

Gauzatxo bat (ekarri)

nik zuretzat.

Ez (eduki)

lotsarik. Zer ari zarete?

Ez (ukan)

guztiak hemen, ez ditut ekarri eta.

Zuek (jakin)

non bizi den Ane?

Kepak etxeko gorabehera guztiak ondo (jakin)


Koldok ez (ekarri)

betaurrekoak gaur.

Guk tiradera horretan agiri asko (eduki)

Itsasontzi horiek zama handia (eraman)

Haiek hizkuntza horiek guztiak (jakin)

2 Aukeratu aditz egokia esaldia osatzeko.

dakartzagu daramatza dakizkigu dituzte daukate


daramazue dakizue dugu dauzka dakargu
Zuek azken berri ba

Horrek betaurreko modernoak

Guk arazo handia

esku artean.

Zure gurasoek ez

sakelakorik.
ehengoak erositako eranskailuak.

Hainbat hizkuntza

dagoeneko.

Zuen irakasleak urte asko

Auzokoek zor handiak


Nora

oraindik.
ARIKETAK

Orain

ordenagailu hori?

Zama handia

inolako laguntza barik.

3 Osatu taula.

NOR/ZER

NORK

ADITZA

Haiek

hark

eraman

Motorra

guk

eduki

Hura

zuek

ekarri

Zaku batzuk

guk

eraman

Betaurrekoak

zuk

ukan

Informatika

nik

jakin

Motxila

nik

ekarri

Errezetak

zuk

jakin

Lentillak

hark

eduki

Filmak

haiek

ekarri

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

259

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 260

24. FITXA

ADITZA: TRINKOAK. ORAINALDIA

4 Erantzun galderei.

Zer daki karmelek? (gauza harrigarriak)


Zer duzu hor poltsikoan? (sakelakoa)
Zer dakarzue balixa handi horretan? (udako arropak)
Zenbat hizkuntza dakizu? (batzuk)
Zuek badaukazue horren berri? (bai)
Zer daramazue gurdi horretan? (kalabazak)
Zuek zer dakizue eskolakoez? (izenak)
Non dituzu praka berriak? (poltsa honetan)
Zer dakite mutiko horiek? (gaurko ikasgaiak)
Guk arrainak otarrean sartu ditugu? (ez)

260

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

ARIKETAK

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 261

25. FITXA

ARIKETAK

ADITZA: TRINKOAK. ZER-NORK LEHENALDIAN

1 Bete hutsuneak.

Txikitan makina bat kanta (jakin)

guk.

Zuen lagunek gauza asko (ekarri)

Zuek nire izena gogoan (eduki)

Brusa berdea (eraman)

jaialdira.

Zuek ez (jakin)

mendi horien izenak.

Nik ikusi zintudanean zuk autoa (eraman)


(ekarri, guk)

poltsa larruzkoa zen.

Laupabost lagun (ukan)

Iparraldean.

Zuk emandako loreak nik eskuan (ekarri)


Mihia atera (eduki)

Anttonek argazki hartan.

2 Osatu esaldiak aukera egokia eginez.

geneuzkan
nituen

zenekarren
genekien

zekizkiten zenekartzaten
zuten
genekartzan

Guk azterketako horretan dena


Lepoko zuria

zeukaten
neraman

argazki horretan.

Zer

zuk poltsa horretan hain makurtuta etortzeko?

Haiek trikimailu ugari


Afalordua zen eta tripa-zorriak

, gari gaineko txoriak ziren eta.


guk.

Ohar lliburu hartan nik mota guztietako ariketak


noiz arte geratuko ginen han.

Guk liburu guztiak


Buruhauste itzela
Zuek buruhauskarriak

kontsultatzeko.
ARIKETAK

Ez

gurasoek kontu harekin.


arratsadea pasatzeko.

3 Jarri aditzok lehen aldian.

Dakizkite:
Daramate:
Dauzkazue:
Dakizkigu:
Daramatzagu:
Dakartzagu:
Dakarzu:
Dakigu:
Dugu:
Dituzue:

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

261

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 262

25. FITXA

ARIKETAK

ADITZA: TRINKOAK. ZER-NORK LEHENALDIAN

4 Osatu taula.

262

ADITZA

NORK

ZER/ZERTZUK

Eraman

Haiek

Hura

Ekarri

Hark

Poltsa bat

Jakin

Zuk

Haiek

Eduki

Zuek

Dirua

Ekarri

Guk

Eraztunak

Eraman

Guk

Zama handia

Ukan

Zuk

Inbidia

Eduki

Zuek

Haiek

Jakin

Nik

Ariketak

Eraman

Nik

Tatuaiak

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 263

26. FITXA

ARIKETAK

DEKLINABIDEA

1 Bete hutsuneak.

(nor, nork, nori)


Ur

dakarrena, ur

darama.

Gaur egungo auto


Nagusi

ez dute indarrik.

itsasoa nahiago dute.

Hemen eguraldi

epela da.

Gernikako arbola

bedeinkatua da.

Nire etsairik handien

ere ez diot horrelakorik opa.

Ekarri duen liburu


Hiru sagar

eranskailu bi jarri dio.


jan dituzte bion artean.

Ama

ez dio inoiz gezurrik esaten.

Ume

ez dakite nora joango diren.

2 Deklinatu hitzok singularrez.

Etxea (non):

Zuhaitza (norantz):

Mendia (nongoa):

Eliza (nongoa):

Jauregia (nora):

Hegazkina (nondik):

Komuna (nondik):

Herria (non):

Ohea (noraino):

Makila (noraino):

Ane

ez zitzaizkion gure irudiak gustatu. (Aneri/Anei)

Iker

ere oso ondo iruditu zitzaion esandakoa. (Ikerri/Ikerreri)

Maren

ez daki zein izen jarri dortokari. (Marenak/Marenek)

Ziortza

bazekien zer irtenbide eman arazoari. (Ziortza/Ziortzak)

Gurean Eneko
(Ama)

ARIKETAK

3 Aukeratu deklinabide egokiak.

baino ez diogu kontatu. (Enekoi/Enekori)


ez zitzaien batere ondo iruditu erabakitakoa. (amei/amaei)

Hemengo (tabernariak)
Bere (alabak)
(Neska)

isuna jarriko diete. (tabernariari/tabernariei)


egia osoa kontatu diete. (alabari/alabei)
txakur bi hurbilduko zaizkio. (neskei/neskari)

Sekretu guztiak bere (amama)

kontatzen zizkion. (amamei/amamari)

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

263

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 264

26. FITXA

ARIKETAK

DEKLINABIDEA

4 Aukeratu erantzun zuzena.

Guztira guztietara
gazteluan
elizan
Etxe (guztiak, nora)
Madari horiek (zuhaitzak, nondik)
Herri (guztia, nora)
Umea (zuhaitza, nondik)

zuhaitzetatik
komunetatik

gazteluetan
komunetik

bidali zituzten gutunak.


jausi dira.
zabaldu zen kiratsa.
eskegita ikusi dut.

Gazteluak, non)

ez da mamurik egoten.

(Elizak, nongoa)

zikoinak ondo bizi dira.

(Gaztelua, non)

jai bat ospatuko dute.

(Eliza, non)

264

zuhaitzetik
elizetako

behinola ezin ziren mahuka hutsik sartu.

(Komunak, nondik)

kiratsa zetorkigun.

(Komuna, nondik)

ura ateratzen ari zen.

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 265

27. FITXA

ARIKETAK

DEKLINABIDEA

1 Bete hutsuneak.

(nor, nori, nork)


Ez zenioten gezurrik esan (andereo)
Normalean (emakumeak)

.
ez zaie futbola gustatzen.

Gure (alaba)

ez zitzaizkion makarroiak gustatzen txikitan.

Zuon (amamak)

zertan ez zekiten?

Gure herriko (eliza)

leiho asko ditu.

(Seme-alabak)

ekarri dituzu gaur?

Ez omen litzaieke gustatuko (alkatea)


(Gurasoak)

egokitu zaion postua.

normalean txarto iruditzen zaie ordutegi hori.

(Komun publikoak)

atzerrian ur beroa daukate.

(Laguntzaileak)

ez zaie gustatzen bere lana.

2 Aukeratu erantzun egokia.

alpetar eskia entzute handikoa da. (Eskandinavian/Eskandinaviatan)

Stockholm itsasarte

kokatuta dag.o (baten/batean)

Herri horiek merkataritza

daude. (Ibilbidetan/ibilbideetan)

geyserrak lurreko tenperaturak eragin ditu. (Islandiako/Islandiko)

Batzuek

joan behar izan zuten. (Alemaniatik/Alemanitik)

Leku

ekar zezaketen egur mota hori. (askotik/askotatik)

Arrain horiek

direla uste du. (erreketakoa/errekakoak)

Oporretan

joateko asmoa zuten. (Kanariar Irlera/Kanariar Irletara)


joaten dira arrabak egitera. (errekeraino/erreketaraino)

ARIKETAK

Izokinak

estropadak antolatzen dituzte urtero. (irlan/irlen)

3 Osatu esaldiok parentesien artekoak deklinatuz.

Goia (nongo)
Eneko (noren)

puntan, gure etxe (nondik)


mantalean idatzita zegoen Itziar (noren)

Emakumeak (norekin)

antolatu zuten jaia egun horretan.


otarrea aranak (zerez)

Liburutegia (zerik)

beteta zegoen.

ba al dago institutu honetan?

Herriak (norentzat)
Irune (norekin)

zela.

beti izaten zituen horrelako liskarrak.

Arrantzaleak (norentzat)
Mendia (nongo)

ikusten den ikurria dago.

oso komenigarriak dira lege horiek.


joan nintzen aurrekoan Irun (norantz)

Ezer badakizu Jon (nortaz)


Asko omen dakite mendiak (zertaz)

aspaldi honetan?
eta haran (zertaz)

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

265

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 266

27. FITXA

ARIKETAK

DEKLINABIDEA

4 Bete hutsuneak deklinabide atzizki egokiaz eta lotu marraz.

Ama

hartu zuten eta jarraitu egin zioten.

Irtenbide
Baso

izanez gero, esango nizun.

-era

abiatu ziren beldurrak aidean.

-tzat

Lehenengo marrubi
Zerra
Egindako guztia guraso
Alaba

bete behar duzu ontzia.


ere moztu zenezake.

-ak
-etik

Normalean neskak ez dira joaten bakarrik komun


Irun

266

-rekin

egin zuten, ez pentsa!

bi eguneko txango egokitu zitzaion zozketa batean.


Pikondo

-ak

ez zaizkio gustatzen lorategirako.

Iruara oinez joan omen ziren gau batean.

-rik
-ri
-rantz
-engatik

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 267

28. FITXA

ARIKETAK

DEKLINABIDEA: MUGAGABEAN

1 Bete hutsuneak deklinabide atzizki egokiaz.

(nor, nork, nori)


Zein (auto)

etorri zara gaur?

(Autobusa)

joan ginen Ibilaldira.

Antzinako (kotxeak)

ez zeukaten airbagik.

Zenbat (lagun)

etorri zitzaizkizun urtebetetzeko jaira?

Edozein (emakumea)

ez du berdin pentsatzen.

Zenbat (ontzi)

sartu zenituzten marrubiak?

Edozein (lagunak)
(Itzala)

ezin dezakezu hitz egin horretaz.


esertzea gustatzen omen zaio.

Non bota duzu artoa, (esnea)

Hainbat (tabernak)

ez dago elkarri entzuterik.

2 Bete taula.

HITZA

DEKLINABIDEA

SINGULARRA

PLURALA

MUGAGABEA

Txakurra
haranek
zuhaitzekin
basoetara
emakumerekin
umerentzat

ARIKETAK

lanbideez
amarengatik
bideetaraino
andrearen

3 Aukera itzazu erantzun zuzenak.

Ez dakit zein (ataria)


Bere burua (ura)
Hartzak (kobazuloak)
Zein (mendi)
Lau (txakurkumeak)

den auzokide hori. (atarikoa/ataritakoa)


botako zuela esan zigun. (urera/uretara)
bizi dira neguan. (kobazuloetan/kobazulotan)
ari zarete hitz egiten? (menditaz/mendiz)
agertu zitzaigun Mendi. (txakurkumerekin/txakurkumeekin)

(Emakumea)
garrantzitsua da bere garapen pertsonala.
(emakumearentzat/emakumerentzat)
Zein (irakaslea)
Edozein (arrazoia)
Paraje hura (erreka)
Atari honetan ez da (Ane)

dagokio horretaz arduratzea? (irakasleari/irakasleri)


ezin diozu lan egiteari utzi. (arrazoiarengatik/arrazoirengatik)
inguraturik zegoen. (errekez/errekaz)
bizi. (Aneik/Anerik)

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

267

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 268

28. FITXA

ARIKETAK

DEKLINABIDEA: MUGAGABEAN

4 Bete taula.

268

HITZA

DEKLINABIDEA

Urdin(a)

Norekin

Eliza

nongoa

Izeba

nork

Neba

noren(a)

Madari(a)

zerez

Arrazoi(a)

zergatik

Tontor(ra)

nondik

Pasealeku(a)

noraino

Irla

norantz

Koinata

nori

SINGULARRA

PLURALA

MUGAGABEA

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 269

29. FITXA

ARIKETAK

DEKLINABIDEA: BIZIDUNAK

1 Bete hutsuneak.

Badakit lagunak (norengan)

konfiantza handia duzuela.

Zu (norengana)

jo nuen guztiz ikaratuta.

Zaila da umeak (norenganaino)

heltzea.

Bere emaztea (norengan)

jarri du ardura guztia.

Gure aitona (norengandik)

ikasi genuen hori.

Etxeko animaliak (norenganatz)

jotzean, denak korrika hasten ziren.

Auzokoa (norengana)

jo zenuten laguntza eske.

Edozein animalia (norengan)

mesfidantza izan beharko zenuke.

Zooan ere otsoak (norengana)

ez gara inoiz joaten.

Artaldeko lehen arkumea (norenganaino)

heldu zenean, ikaratu egin zen.

2 Zuzendu oker dauden deklinabide atzizkiak.

Amarengan joan zen korrika batean.


Gurasoagandik beti ikasten duzu zerbait.
Konfiantza jarrita zuten lagunengan.
Etsaiganako gorrotoa ikaragarria zen.
Helduanganantz abiatu ginen kotxe bila.
Ume txikiarenganaino ailegatu zen pilota.
Batzuek nagusiengan uzten dute ardura.
Zein medikuarengana joaten zara?
Urpekaringanaino ailegatu ziren.
ARIKETAK

Osabarenganaino joan behar duzue.


3 Aukeratu zuzena eta idatzi.

Arazoak dituenean

etortzen da. (guregana/gutara)


joan da negarrez. (aita(ren)gara/aitara)

Ez urrundu

, mesedez. (nirengandik/niregandik)
nator. (medikuarengandik/medikutik)

Gero

joango gara. (okulistarengana/okulistara)

Zalantzarik baduzu, abokatu

joan zen arineketan. (berera/berarenganantz)

Katutzar hura

Neskek

jo. (batera/batengana)
hurbiltzen hasi zen. (nirenganantz/nireganantz)

jo zenuten arazoa izatean? (zenbatetara/zenbatengana)


dute konfiantza. (nesketan/neskengan)

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

269

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 270

29. FITXA

DEKLINABIDEA: BIZIDUNAK

4 Asmatu esaldiak hitz hauek erabiliz.

Ikerrengan:
Zuregandik:
Amarengana:
Norengandik:
Ardienganaino:
Astoarenganantz:
Zenbatengan:
Askorengana:
Umearenganaino:
Ikasleengan:

270

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

ARIKETAK

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 271

30. FITXA

ARIKETAK

DEKLINABIDEA: BIZIDUNAK

1 Bete hutsuneak.

(nor, nori, nork)


Aldizkari hau (nork)

ez du ezertarako balio.

Zer jarri diozue plater hau (nori)

Ezer badakizue hau (zertaz)


Hori (norekin)

?
ez daukat joateko asmorik.

Tontor hori (noraino)

denok igo gara.

Gaztelu hura (nora)

ez ginen sartzen ausartu.

Hauek (norengana)

hurbildu ginen beldur ginelako.

Horiek (norenganaino)

joan ginen bizkor.

Etxe hura (nondik)

ateratzen ikusi nituen denak.

Hori (zerekin)

egin zenezaketen txirikorda bat.

2 Aukeratu zuzena eta idatzi.

Gaur emango duten filma

filma izango da. (telebistako/telebistaren)

Telebistak daukan eragina,

eragina da. (telebistako/telebistaren)

faktura behar dut, kutxan dagoena. (kutxaren/kutxako)

Ekarri liburuan dagoen argazkia, bai,

. (liburuarena/liburukoa)

argazkia ez dut hemen, baina atera genion. (etxearen/etxeko)

Jauregi

leihoak oso dotoreak dira. (horren/horretako)


atea, mesedez. (komuneko/komunako)

madariak banan-banan jaso behar izan nituen. (lurrako/lurreko)

tresna guztiak lapurtu dizkigute gaur goizean. (lanako/laneko)

isiltasuna beldurgarria zen oso. (elizan/elizaren)

ARIKETAK

Itxi

3 Osatu taula.

ERAKUSLEAK

DEKLINABIDEA

HAU

NORK

HORI

NORI

HURA

NOREKIN

HAUEK

NORENGANA

HORIEK

NORA

HAIEK

NORAINO

HORI

NORENTZAT

HAU

NON

HAUEK

NONDIK

HORIEK

NORAINO

honek

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

271

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 272

30. FITXA

ARIKETAK

DEKLINABIDEA: BIZIDUNAK

4 Bete esaldietako hutsuneak zerrendako hitzez.

horretaz horrengan horretatik


hartarantz harez harengana
(Hura)

esan dizut entzundakoa.

Ez genekien ezer (hori)


Bide (hori)
(Hura)

272

abiatu zirenean, elurra ari zuen


gain beste batzuk ere hurbildu zitzaizkigun.

Mediku (hura)

(Hori)

.
joan zineten baselizara heltzeko.

Tontor (hura)

Hesi (hori)

harexengandik
haienganako

ikasi nuen dakidan guzti-guztia.

(Hori)

(Haiek)

horrexegatik
horretaraino

ez gara joango berriro.


konfiantza itzela zen.
ailegatu ziren gelditu barik.
ez baduzu sinesten, ez duzu berarekin lanik egingo.

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 273

31. FITXA

ARIKETAK

DEKLINABIDEA

1 Aukeratu zuzenak eta bete hutsuneak.

ez dut gauza handirik espero (zuengatik/zuengandik).

Gaixo

ez da inor hurbiltzen (Horretara/horrenganaino).

Mediku

joateko esan didate (horrengana/horrera).

gentozela istripu larria ikusi dut (zuenganantz/zurengana).

Entrenatzailea

hurbildu eta errieta egin zien (jokalariengana/jokalariarengana).

Zikin

hurreratzea ere! (horiengana/horietara).

Txakur

urrundu zaitez oraintxe bertan! (horrengana/horrengandik).

Lapurrak isil-isilik hurbildu ziren

(emakumearengana/emakumera).

itolarrian joan zen (Haiengana/haiekengana).

hurreratu zen arrainak ikustera (arrantzaleei/arrantzaleengana).

2 Zerrendatik zuzenak eta bete hutsuneak.

haiengan horri horiek horrek


horiek honi horretako horretan

horrekin
horietatik

hartuko luke nork eman baleuka.

Guraso horiek ez dute proiektu


Etxepean mota

federik
taberna jarri nahi dute.

Neska

ezin diogu jaramonik egin, burutik dago eta.

irin bereko opilak dira.

Morroi

oso umore txarrean etorri zaizkit.


dagoela esango nuke.

Begibistakoa da mutil

gorroto diozula.

Kale

sarri ibiltzen ziren diru eske.

Mutil

edonora joan daiteke.

ARIKETAK

Etorkizuna

3 Egin itzazu esaldiak hitz hauekin.

Eskoletan:
Arbolan:
Horietako:
Sabaietatik:
Emakumeengan:
Neskei:
Tontotzat:
Dirurik:
Egurrez:
Horretaz:

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

273

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 274

31. FITXA

DEKLINABIDEA

4 Zuzendu deklinabidea atzizki okerrak.

Itsasoko zabalera neurtzea ezinezkoa da.


Zer ikaratzen zaitu gehien?
Nork erosi du auto berririk?
Erruki zaitez nirekin!
Zortziehuna mila euro gastatu dituzte apostuen.
Etorkizuna gazteetan dagoela uste dute.
Ikasleagandik ikasleagana alde ederra dago.
Umeak koloreen begira geratzen dira.
Haizea etxe ondoko artea bota zuen lehengoan.

274

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

ARIKETAK

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 275

32. FITXA

ARIKETAK

DEKLINABIDEA: IZENORDAINAK

1 Deklinatu izenordainak.

(Ni)

lepotik barre egitea gustuko dute horiek.

Ez dakizue zer esaten duten (gu)


(Zuek)

buruz nahi dutena esan dezakete.

Berdin dio, ni (zu, norengatik)

joan nintzen.

Metro batzuk aldenduko zarete (gu)


(Ni)

zetorrenean ni beste aldera begira nengoen.

Eros zenezakeen (zu, norentzat)


(Zuek)

ere antzekoa.

ondo deritzozue horrela jokatzeari.

(Gu)

, behintzat, ez zitzaigun batere egokia iruditu gertatutakoa.

(Haiek)

hitz egiten ari bazarete, ados nago.

2 Berridatzi zuzen deklinabide-kasuak.

Zaldiarengandik erori zen Ane.


Kafesne nahi nuke, ama, mesedez.
Zein baserritakoa zara?
Batzuek ez dira horretaz konturatu ere egiten.
Pelikulako amaiera erabat tristea izan zen.
Zer, medikutik zatoz, ala?
Beldur naiz, ez zaitez nirengandik urrundu.
Okulistarenera joatekoa zen. Joan zen azkenean?
Astotik erori dira horko zaku horiek.
ARIKETAK

Gurengana bazatoz, jai daukazu.


3 Erantzun galderei.

Norengana joko zenukete arazorik izanez gero? (lagunak)


Horrengana joan zarete diru bila? (ez, hura)
Norengandik ikasi zenituen ipuin horiek? (aitona-amona)
Noranganaino hurbildu behar izan zuten saria erakustera? (lehenengoak?)
Gugan baduzu konfiantzarik? (bai)
Bai, zuengan badut konfiantza.
Norenganantz jo zenuen irabazi ondoren? (lagun hori)
Norengana joango zinateke, etxetik joango bazina? (hiru lagun)

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

275

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 276

32. FITXA

ARIKETAK

DEKLINABIDEA: IZENORDAINAK

Zeinengan izan duzu mesfidantza hori? (hiru pertsona)


Zeinengandik jaso zuten hori? (amona)
Zein animaliarengan izango zenuke konfiantza? (txakur bat)

4 Osatu esaldiak deklinabide-kasu egokia erabiliz.

Joxe

hurbildu nintzenean dardarka zegoen.

Beat

eta Erramun

Eneko

bost hortz

Ume

falta zitzaizkion.

ez dakite zer egin egun horretan.

Ane

eta Maren

Etxeko

abiatu ziren jaialdira.

ez dira batere ondo moldatzen.

Gure izeko

etxe

Animalia hori

276

bakarrik bizi ziren.

joan ziren diru eske.

duzuen konfiantza gehiegizkoa da.

Ama

jotzen du arazoren bat duen bakoitzean.

Irene

hitz egiten eman genuen egun osoa.

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 277

33. FITXA

ARIKETAK

DEKLINABIDEA: ATZIZKIA

1 Zuzendu oker daudenak.

(mugagabea)
Hainbat lekuan agertzen dira horrelako landareak.
Bihar basora joango gara, perretxikoetara.
Beti sartzen dute gola azken minututan.
Bik baietz esan dute: zortziek, ezetz.
Etxeaz aldatu dira gaur.
Zenbat etxeak egin dituzte?
Zenbat etxek dauzkate pertsianak?
Hiru lagunak egin zuten bazkaria.
Leku askoan aurki daitezke horiek.
Zein elizatan ezkondu nahi zuten?
2 Bete hutsuneak, parentesi arteko hitzak zuzen deklinatuz.

Antzinatasun handiko (eliza)


(Zuberoa)

bat ikustera joan zineten.

mendietara joan ginen aurreko urtean.

Ez daukazue (komuna)

hemen?

Zuek badakizue non dagoen horren moduko (arbola)


Horiek ez dute egundo (egia)
Joan al gara (Getaria)

esaten
afaltzera?

handiko pertsona dela esaten zuten denek.

Niri ez dit (axola)

horrek.

Bazen (erregina)

bat herrialde hartan bizi zena.

Denei gustatzen zaie (itzala)

ARIKETAK

(Kultura)

bat.

egotea.

3 Aukeratu zuzena eta idatzi.

, hurbil zaitezte! (emakumeak/emakumeok)


, makaltxo dabil. (egunotan/egunetan)
Nora joan ziren zuek ezagutu zenituzten
? (mutilok/mutilak)
Bai, bada,
esan zuten hori. (denek/denok)
, entzun esan behar dizuedana. (jaun-andreak/jaun-andreok)
Gu,
, ez gaude konforme. (ikasleek/ikasleok)
Zuek,
, kokolo hutsak zarete. (denok/denak)
Gu ez ezik,
joan ziren. (denok/denak)
Zuek,
, zoazte ohera, ordua da eta. (umeak/umeok)
Hemen
badakigu zer egin behar dugun. (emakumeok/emakumeak)

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

277

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 278

33. FITXA

ARIKETAK

DEKLINABIDEA: ATZIZKIA

4 Deklinatu parentesi arteko hitzak.

(Hemen)

politikariak ederto batean bizi dira.

(Lapurra)

jo zuten burukoa zuelako.

(Udala)

erantzukizuna da hori.

(karakolak)
(komuna)

beti apurtzen dute iturria.

(Sega)

moztu behar izan zituzten sasi guztiak.

Han ez zegoen (jendea)

manifestazioa egiteko.

(Antton)

galdezka etorri zitzaizkidan lagunak.

(Madril)

asko etortzen dira bisitan.

(Armairuak)

278

joaten dira neguro.

tiraderak oso deserosoak dira.

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 279

34. FITXA

ARIKETAK

DEKLINABIDEA: NOR-NORI-NORK

1 Hutsuneak bete NORI deklinabide kasua erabiliz.

Hainbat (ikaslea)

ez zaizkio ikasgai horiek batere gustatzen.

(Hori)

buruz ez genuen hitz erdirik ere egin.

Hemengo lau (alkandora)


(Emakumeak)

falta zaizkie botoiak.


oro har ez zaigu futbola gustatzen.

Oraingoan ez dagokizue (zuek)


Zein (irudia)

lan egitea?

emango zeniokete kolore gorriska?

(Haiek)

milioi bat euro egokitu zaie loterian.

Lagun (asko)

ez diot (diet) deitu aspaldi.

Normalean zein (autoa)


Zuen (umeak)

jartzen dizkiote horrelako gurpilak?


oso gizon arraroa hurbildu zitzaien jolastokian.

2 Jarri dagokien izenordea deklinaturik.

entxufe horiek jartzeko esan ziguten.

ez zizueten esan potentzia handia zutenik.

kable guztiak uretara erori zitzaizkidan.

dagokie egurrezko estaldura jartzea.

ez zenidaten galtategiari buruz ezer aipatu.

ez zitzaion horren berri eman.

energia nuklearraren aldekoa zinela esan zizuten.

bide-seinale guztiak kenarazi zizkiguten.

ez genizuen eman materialik lana amaitzeko.

makina bat gezur esan zizkieten engainatzeko.


ARIKETAK

3 Erantsi deklinabide atzizki egokia.

(nor/nork/nor-nork).
Artzain

mendian ez du erlojuaren beharrik.

Lore

oso kolore biziak izaten dituzte udaberrian.

Hamaika partehartzaile
Zenbat auto

egon ziren lehiaketa horretan


daukate kanpoko matrikula?

Hiru udaltzain

agertu eta hiru

betaurrekodunak ziren.

Suge

mizto luzea omen dute; nik ez dut inoiz ikusi.

Guzti

zeukaten kanpoko matrikula.

Hogeitabost mutiko
Lau bizikletazale
Lau musikari

joan ziren kanpamendu horretara.


. zapaldu dituzte asteburu honetan.
egon ziren eta bi

besomotzak ziren.Hara!

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

279

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 280

34. FITXA

ARIKETAK

DEKLINABIDEA: NOR-NORI-NORK

4 Bete hutsuneak.

Arrain (hauek)

azoka horietan eros daitezke.

Praka (horiek)

jantziko banitu, barregarri egongo nintzateke.

(Haiek)

egia osoa esan banie, ez zidaten ezer sinestuko.

(Hauek)

neuk erosiko dizkiet.

Saritzar hori (horiek)


Zuk mutikote (hau)
(Hura)

hurbildu zaienean sekulakoak entzun behar izan ditu.

(Horri)

gogoz eragingo bazenio, baietz bizkortu!

(Hori)

ez dizu kalterik egingo, lasai asko egon zaitezke.

Kontu (hau)

280

egokituko balitzaie, poz-pozik egongo lirateke.


opari hori eskainiko bazenio, gustura hartuko luke.

eragin itzela izan zuen euren bizimoduan.

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 281

35. FITXA

ARIKETAK

DEKLINABIDEA

1 Bete hutsuneak.

Arnasa ez dute ondo hartzen tontor (garaiak)

Azkenean kale (gorria)

utzi zuten.

(Lurra)

utzi behar izan zituzten motxilak.

Aurten Peagarikanok lau (frontoia)


Horrelako (lekuak)

jokatu du.
laguntza handia behar zuten.

Gure amama makina bat (etxea)


(Txaleta)

neskamea izan zen.


langile guztiak etorkinak zirela uste dut.

Lau (museoa)
bitxia iruditu zait.

ikusi dut erakusketa hori eta (laurak)

Zenbat (liburutegia)

oso

bazkidea zara?

Zein (gailurra)

jo zuten handik?

2 Osatu taula singularrez, pluralez eta mugagabez.

HITZA

SINGULARRA

NORAINO

Portu

NORA

Kai

NORANTZ

Jauregi

NON

Hondartza

NORAINO

Komun

NORA

Taberna

NORA

Lur

NONDIK

Gaztelu

NON

Zulo

NORANTZ

Zubi

PLURALA

MUGAGABEA

ARIKETAK

KASUA

3 Osatu zerrendako erakusleak erabiliz.

horretatik
horietan
honetatik
honetako
hartako
horretako
horretara
hartara
horietatik
Osagaiak lapiko
Nork hartu ditu zartagin
Mota

bota behar dituzu.


xerra?
barazkiak jende gutxiri gustatzen zaizkio.

Jai

joateko prest zeuden.

Baliteke hitz hori aditz

etortzea.

Labe

oso arkume ona prestatzen da

Leiho

sartuko ziren seguru asko.

Herri

arabiarrak sartu omen ziren garai hartan.

Kale

dendak ospe handikoak dira.

Auzo (Haiek)

ziren Agate Deuna abesten zutenak.

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

281

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 282

35. FITXA

ARIKETAK

DEKLINABIDEA

4 Aukeratu erantzun zuzena.

Gezurti hutsa da; horrek ez du inoiz

esaten. (egirik/egiterik)

Nola esan behar duzu, aizkor bat ala aizkora bat?

. (aizkor/aizkora)

bat eskatuko diot zure ondoan dagoenari. (gaztaina/gaztain)

Nik ez daukat

; zuk, ordea, bi dauzkazu. (ilobik/ilobarik)


ederra jarri zuen horrek jaialdian parte ez hartzeko. (aitzakia/aitzaki)

Donostiako hondartzara joan direnak

horretakoak dira. (probintzi/probintzia)

hartatik ateratzen zen kea beldurgarria zen. (tximini/tximinia)

ez izan, berea da. (zalantzik/zalantzarik)

hori gure herriko elizako/elizeko kanpandorrean bizi izan zen. (zikoin/zikoina)

horretara sartuko zutela entzutean dardarka hasi zen. (kartzela/kartzel)

5 Osatu deklinabide atzizki egokiaz.

Zein herri

prestatzen dute horrela bakailaoa?

Urretxu

gozogile batek herritartu zuen plater hori.

Antzina ardoa zahagi

, (anforak)

Ez gorde itsaskiak ur

, ez die mesederik egiten eta.

Frantzia

eta (barrikak)

erregeak Baionari feria egiteko aukera eman zion orduan.

Artzainek eurek erabakitzen dute ardiak noiz eta nola igo larre
Horko horrek lur azpi

landarea dirudi.

Kazola hori su ertain


Zartagina su

eduki behar da luzaroan.


atera eta bost minutuz itxaron behar izaten da.

Gero lurrezko kazola (batzuk)

282

sartu ohi ditugu.

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

garraiatzen zen.

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 283

36. FITXA

ARIKETAK

DEKLINABIDEA

1 Bete hutsuneak.

Ez diozu (errua)
(Alaba)

inori leporatu behar.


tratatu zuen bizi izan zen bitartean.

(Bizarra)

duen hura gure etxepekoa zen.

Bere (ikasleak)

egin zuen guztia.

Oso arduraturik zegoen (umea)


(Aitor)

zeharo maitemindurik dabil.

Aspaldion ez digu ezer aipatu (Andoni)


Altzari horiek (eskua)

eginda omen daude.

Oso ondo ohartu ginen azkenean gure (akatsak)


(Bost)

joan nintzen antzoki horretara.

2 Osatu taula.

NOREKIN

NORENTZAT

ZERIK

NORENGATIK

Txakurra
Katua
Otso
Dortoka
Inurria
Belea
Behorrak
ARIKETAK

Mamarroak
Arrainak
Ardiak

3 Ordezkatu letra etzanez dagoen hitza erakusle batez.

Lagun berriarekin etorri ziren ezer esan barik.


Kontuaz ez dut inorekin hitz egiten.
Gurasoentzat izango zela pentsatu genuen.
Eraikin berriaren planuak oraindik ez ditut ikusi.
Ene uste apalean etxeon itxura ez da batere txarra.
Horko neskokin ez dut sarri hitz egiten institutuan.

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

283

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 284

36. FITXA

ARIKETAK

DEKLINABIDEA

Hango mendiez ez zuten askorik kontatu.


Mutilentzat errazagoa da horrelakoak antolatzea.
Irakasleen esku egoten zen hori guztia.
Botikaren eragina begibistakoa izaten da.

4 Aukeratu erantzun egokia.

Maren

jolasten eman zuten arratsalde osoa.

Aner

ikaskideak nahiko bihurriak omen ziren.

Edurne

ez genekien zer demontre erosi.

Zertarako galdetu zenuen Arantza


Guzti-guztia Araitz
Begiralea Josu

egin behar izan zuen.


joan zen kanpamendura.

Erabat arduratuta zegoen Eider


Karmen

284

izandako iskanbilak latzak izan ziren.

Izeko Pantxike
Perurena

oroigarria zelakoan nengoen.


semea ere Leitzan bizi omen zen.

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 285

37. FITXA

ARIKETAK

DEKLINABIDEA

1 Bete hutsuneak.

Lurralde hori (lekua)

dago! Ezinezkoa da bidaia egun batean egitea.

Makina bat (umea)

garrantzitsua da gurasoak egotea.

Nahi izanez gero, edozein (ikaskide)

joan zintezkeen.

Zelai hartan oso gustura ibili ginen denon (hori)


Zein (etxe)

berriketan.

aritu zinen aurreko batean?

Aita

lehen denetaz hitz egiten genuen.

Zein (laguna)

etxean egoten zarete ikasten?

Beti egoten ginen (belarra)


Lau (eliza)

etzanda.

entzun dut meza latineraz.

Zein

egon nahi zenuke datorren urtean?

2 Osatu taula.

SINGULARRA

PLURALA

MUGAGABEA

Belarretan
Lekutan
Mutilei
Tabernatara
Neskez
Zuengatik
Horrena
ARIKETAK

Haiengatik
Morroiekin
Emakumerengan

3 Osatu elkarrizketak.

Zer, bihar zer ordu

joango gara?

Nora baina?
Mendi

, nora bestela?

Zein mendi

joan nahi duzu, bada?

Aralar

, zer deritzozu?

Mendi (hori)

, zergatik?

Zergatik ez ?
Beste bat

joan gaitezkeelako.

Eta zein

, orduan?

Ganeko

, adibidez.

Horrelako mendi

joateko, ez noa inora.

Zer, bada? Zer gertatzen da Ganeko


Niri mendi txiki
Beraz, zuk diozun mendi

, bada?

oatea ez zaidala batere gustatzen.


ere ez goaz, niri gustatzen ez zaidalako.

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

285

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 286

37. FITXA

ARIKETAK

DEKLINABIDEA

4 Aukeratu zuzena eta idatzi.

Honi ez kasurik egin beti


Jatetxe hartan zenbat

dastatu ahal izan genuen. (janaria/janari)

hitz egin zuten jardunaldi haietan. (emakumeetaz/emakumeez)

langileak ez daude ados ordutegiarekin. (tabernetako/abernatako)

arduratuta zegoen bere ama. (Txominez/Txominetaz)

Hamasei

eskolara joateari utzi zion. (urtekin/urterekin)


lan egin zuen beti. (emakumeren/emakumeen)

Zein

zen zuen lehengo irakaslea? (herrikoa/herritakoa)

Zein

ez da inportantea kotxea? (gizonarentzat/gizonentzat)

286

aritzen da eta. (gezurretan/gezurratan)

aditua zen gure osaba Manu. (botiketan/botikatan)

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 287

38. FITXA

ARIKETAK

DEKLINABIDEA

1 Bete hutsuneak hitzei deklinabide atzizki egokia jarriz.

Aizu, Ane, (etxea)

giltza ahaztu zait, badaukazu beste bat?

Argi dago, (polizia)


(Botila)

joan behar duzu salatzera.


ura ez zait batere gustatzen.

(Irakaslea)

galdera bat egitera hurbildu ginen.

(Gipuzkoa)

(kostaldea)

Egongelako (mahaia)

herrietan zehar ibili zineten bizikletaz.

hanka bat apurtu zitzaion Eduri.

Zer ikasi zenuen txikitan (apaizak)

Liburu horiek erosteko liburu (saltzailea)


(Kalea) Kaleko (espaloia)
Txikitatik (gurasoak)

joan behar izan zenuten.

bazter baten xagu bat ikusi genuen.


jaso dut heziketa.

2 Zuzendu oker dauden esaldiak eta berridatzi zuzen.

Ez genuen atzo goizeko egunkariarengandik informazioa jaso.


Abokatuak epaileari hilketako azalpenak eman zizkion.
Herri hartako jaietan primeran ibili ginen.
Amonatik jaso dugu babarrunak prestatzeko era.

ARIKETAK

Amildegiarengana hurbildu zirenean, beren autoa han azpian ikusi zuten.


Azaroako azken astean ez genuen mendi ibilaldi hori egin.
Etxera iritsi denean, bere alabaren jostailuak apurtuta ikusi ditu.
Horma horretako erdian irudi handiegia jarri dute.
Denda horiengan saltzen dituzten elikagaiak garestiegiak dira.
Lurralde baztertu haren biztanleak oso aberatsak ziren.

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

287

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 288

38. FITXA

ARIKETAK

DEKLINABIDEA

3 Erantzun galderei parentesi artekoa erabili.

Nori kontatu zenion gertatutakoa? (haiek)


Zein metrotan joan beharko zenuke hara? (Etxebarrirako metroa)
Norengan izan zenuen konfiantza nahiko dena kontatzeko? (ama)
Zein auzotarantz abiatu zineten sua ikusi ostean? (ondokoa)
Norengandik jasotzen zenituzten hainbeste gutun? (Miren)
Norekin joango lirateke haiek oporretan? (hainbat lagun)
Nortzat hartu nauzue, bada? (ahizpa)
Zer ez daukazu momentu honetan? (dirua)
Norentzat ekarri dituzu ogitarteko horiek? (seme-alabak)
Zeini eraman diozu motxila hori? (etorri dena)

4 Lotu erantzun zuzenekin eta idatzi.

ez daki zer egin.


aurki joango zaio.

honetaz

dagokio hitz egitea.

hura

ez dut ezer esan.

honi

maitemindu ginen.

hark

arduratuta zeuden.

hura

sinestu zuten.

horri

hurbildu nintzen.
ez zion ezer kontatu.
ekarri zuten.

288

harengana

honengan
harekin
hartaz

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 289

39. FITXA

ARIKETAK

DEKLINABIDEA

1 Bete hutsuneak.

Lurren (mugak)

haserretu egin ziren auzoko haiek.

(Mugarriak)

mintzatzen ziren bakoitzean borroka segurua zen.

Eskumako (baserrikoak)

lur-sail handiak utzi zituzten.

Hala ere, ez ziren (haiek)

batere arduratzen.

Horregatik (ezkerrak)

kexatu egiten ziren.

Osaba Manu (zena)

ere antzekoa gertatu omen zitzaion.

(Mendigurendarrak)

dena eskatzen zioten eurena zelakoan.

Gure osaba mutilzahar (guztiak)

oinordean sesioak egoten ziren.

Hara! Zuok ez duzue osaba (mutilzahar)

, ala?

Ez, gurean ama alaba bakarra eta (aita)

txiki-txikia zela anaia hil egin zitzaion.

2 Erantzun galderei:

Zergatik lapurtu du mutiko horrek supermerkatuan?


- Dirua

- Gosea

- Jolastu

- Premia

Zergatik ez du jokatu partida hori?


- Lotsa

- Beldurra

- Lagunak

- Gurasoak

ARIKETAK

Norengatik egiten zuen hori?


.

- Neska-laguna

- Ikaskideak

3 Aukeratu egokia eta idatzi.

Irakasle

maitemindu zer Josune. (berriarekin/berriaren)

Kontu
Gai

erabat arduratu zegoen Markel. (horrengan/horrekin)


aritu ziren hitzaldi osoan. (horiekin/horietaz)

Zein

baliatuko zara hori egiteko? (tresnaz/resnez)

Proiektu

sinesmen handia zuen. (horrengan/horretan)


egon ginen horretaz hitz egiten. (metroz/metroan)

Etxeko

buruz berba egitea ez zuen gogoko. (arazoen/arazoei)

Hori beste

bat dela esango nuke. (gauz/gauza)

Ez zidan ezer gehiago aipatu


Hanka

buruz. (horri/hori)
gainean jarri zuenez, ezin izan zen altxatu. (haren/hura)

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

289

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 290

39. FITXA

ARIKETAK

DEKLINABIDEA

4 Aukeratu zerrendatik zuzenak.

horri horrek hori hori horretatik horretan


horretarantz horretaz horrengatik horrengan
Gorabehera
Gau osoa eman genuen
Kontu

buruz eztabaidaka.
luze mintzatu ginen aurrekoan.

Zuk esandako

290

ez dagokie haiei konpontzea.

guztiak ondorio latzak ditu gaur egun.

Aditu

egoeraren berri ematen saiatuko da.

Ume

itxaropena jarri genuen.

Eraikin

dirutza inbertitu omen zuten.

Arazoi

ez da gaur azaldu gurean.

Bideska

joan ziren, baina ez dituzte aurkitzen.

Gaztelu

zoazela ikusiko duzu, hurbil dago-eta.

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 291

40. FITXA

ARIKETAK

DEKLINABIDEA

1 Bete hutsuneak.

(nor, nori, nork)


(Hura)

eragin handia izan zuen bere erabakian.

(Zein)

zekizkien egun horretako emaitzak?

Horrelakoak ezin zitzaizkion (zaintzailea)

esan.

(Emakumeak)

beti eskaintzen dizkiete lan horiek.

Zenbat (auto)

jarri diete isuna?

Zein (mendia)

ez dauka oraindik aterperik?

Lau (lagun)
(Hau)
(Horiek)

kontatu diet gertatutakoa eta (bi)

ez zaie ondo iruditu.

ez zenion garrantzirik eman, baina horko (hori)


(horiek)

(hau)

bai.

erosi zizkien.

Bost (txakurra)
jarri diete muturrekoa, (bi)
beste (hiru) hirurek bai, ordea.

ez dute normalean haginka egiten baina

2 Erantzun deklinabide atzizki egokia erabiliz.

Nondik atera zenuten informazio bitxi hori? (egunkariak)


Zertan jarri zenuen itxaropen guztia, bada? (egitasmo berria)
Norengan sinesten zuten haiek sasoi hartan? (familia)
Nortaz gogoratu ziren haiek saioa ikustean? (lagunak)

ARIKETAK

Zeri zenioten beldur txikitan ? (bakarrik geratu)


Zein lekutara jo zenuten horien bila? (hainbat)
Norekin joan zineten txango horretara? (Bilbokoak)
Zertaz arduratzen hori bere lantokian? (lorategiak)
Nola hartu zuten hori egin zuela entzutean? (alproja)
Norengandik ikasi zenuten antzinako kanta polit hori? (izeko bat)

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

291

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 292

40. FITXA

ARIKETAK

DEKLINABIDEA

3 Osatu taula.

Kobatan

DEKLINABIDE-KASUA

MUGAGABEA, SINGULARRA, PLURALA

NON

mugagabea

Mugekin
Etxeotara
Umek
Liburutegietan
Elizakoa
Erlearekin
Komunetatik
Lurrez
Orratzekin

292

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 293

41. FITXA

ARIKETAK

ATZIZKIAK: HANDIGARRIAK ETA TXIKIGARRIAK

1 Lotu zenbaki bidez hitzak eta definizioak.

1. Hegaztitzarra

Musker handia

2. Hodeitzarra

Gurdi itzela

3. Muskertzarra

Neurriko handiko arkakusoa

4. Lapikotzarra

Hegazti handia

5. Mutur-handia

Zezen handia

6. Sugetzarra

Kapela handia

7. Zezentzarra

Hodei handia

8. Kapelatzarra

Tamaina handiko lapikoa

9. Arkakusotzarra

Batere txikia ez den muturra

10. Gurditzarra

Arkakuso handia

2 Bete hutsuneak.

(handigarriak)
Hori

! Horrelako txoririk ez dut egundo ikusi.

horretan bizi ziren, lau komun, hiru egongela...

Bai

!, harri-jasotzailea dirudi.

zen, kankailu itzela.

Asegurua deitu nuen

nituen eta.
horrekin bizitzea ez da oso erosoa izango

Printzea

bihurtu zen.
horiek bizkarreko arazoak ekarri dizkiote.

horrekin ezin nuen hitz egin, dena zekien.

Jan eta jan,

ARIKETAK

hori lehertu egingo da.

3 Bete hutsuneak.

(handigarriak eta txikigarriak)


Handia dena

da.

Txikia den etxea

da.

Egoskorra, buru handia duena

da.

Bide meharra, bide-zidorra

da.

Gela txikia, gelatxoa


Erle handia
Beti inoren kontura dabilena,
Gure Mikel txikiari

da.
da.
.
esaten diogu.

Futbol partida hori ez liga normala,


Maite maite duzunari

da.
esaten zaio.

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

293

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 294

41. FITXA

ATZIZKIAK: HANDIGARRIAK ETA TXIKIGARRIAK

4 Asmatu esaldi bat hitz bakoitzarekin.

Maitetxo:
Hortz-handia:
Mahaitxoa:
Sagutzarra:
Astotzarra:
Txorioa:
Txikitxoa:
Gaztelutzarra:
Burutzarra:
Dendatxoa:

294

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

ARIKETAK

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 295

42. FITXA

ARIKETAK

ATZIZKIAK

1 Erantsi hitz hauei atzizki txikigarria eta handigarria.

Etxea:
Leihoa:
Astoa:
Andrea:
Herria:
Burua:
Txoria:
Gizona:
Idia:
Mendia:
2 Erabil itzazu zailtasun-maila adierazteko atzizkiak. Nolakoa da?

Sinestu ezin dena:


Eraman daitekeena:
Erraz irakur daitekeena:
Erabil daitekeena:
Zorte txarrari:
Itotzen duenari:
Erraz aditzen dena:
Adierazi ezin dena:
ARIKETAK

Amorratzen duena:
Nekez nekatzen dena:
3 Jarri hitz egokia dagokion atzizkia edo aurrizkia erabiliz.

Hau eskuz

da! Kamioi bat eskatu beharko dugu.

Gertatutakoa
Ez da herri handia,
Ur hori edan ahal dugu? Ea
Kutxa hau handia da baina,
Oihalezko

izan da, ez dut ulertzen nola izan den.


bat baino ez.
den?
horretan ez dago lekurik.
honetan gauza asko sar ditzakezu.

Behorraren berdina da
Bazara gero
Partida horretako emaitza
Ekin eta ekin

! Nola bururatu zaizu horrelakorik egitea?


da, oso ona.
zara zure lanean.

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

295

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 296

42. FITXA

ATZIZKIAK

4 Asmatu esaldi bana hitzokin.

Bideragarria:
Jasanezina:
Aldakaitza:
Berrikusi:
Maiteoa:
Ikustezina:
Ikasterraza:
Ezatsegina:
Ikusgarria:
Sinesgaitza:

296

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

ARIKETAK

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 297

43. FITXA

ARIKETAK

ATZIZKIAK: LANBIDEAK

1 Lotu marraz definizioak eta hitzak, ondoren idatzi.

Haragia saltzen duena:

gaztagilea

Lan batzuetan laguntza ematen duena:

arraunlaria

Gauzak saltzen dituena:

laguntzailea

Gazta egiten duena:

harri-jasotzailea

Harriak jasotzen dituena:

sendagilea

Posta banatzen duena:

saltzailea

Pastelak egiten dituena:

harakina

Arraunean aritzen dena:

gozogilea

Gaixoak sendatzen dituena:

harreragilea

Hoteleko sarreran lan egiten duena:

postaria

2 Aukeratu erantzun egokia:

lana du unibertsitatean. (ikerzale/ikertzaile)

Ogia egiten du. Beraz,


Patxi

da. (okina/gozogilea)
burdina lantzen zuen. (burdin-saltzaileak/errementariak)

Txekea

ordaindu behar diote. (eramaileari/bozeramaleari)

Orrazkera polita egin dio


Antzina

da-eta. (moztailea/ile-apaintzailea)
zen, estraperloarekin aberastu zen. (zamaria/zamalaria)

Askotan egoten da liburutegian,

porrokatua da. (irakurtzaile/irakurle)

Mutil hori telebistako

da. (aurkezlaria/aurkezlea)

Iturria berak konpondu zidan,

da-eta. (iturgilea/iturgina)
aterako zaigu Ander. (bizikletaria/txirrindularia)
ARIKETAK

Beti bizikleta gainean,


3 Osatu taula atzizkidun hitzez.

EKINTZA

-LE

-TZAILE

-GIN

-GILE

-(L)ARI

Arrantza egin
Animaliak sendatu
Ikatza egin
Harriak jaso
Gaixoak sendatu
Pilotan aritu
Antzeztu
Irakatsi
Jana prestatu
Erditzen lagundu

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

297

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 298

43. FITXA

ATZIZKIAK: LANBIDEAK

4 Ezabatu bietatik desegokia dena eta idatzi zuzena.

Tenislaria/tenisaria
Aurkezlaria/aurkezlea
Sukaldaria/sukaldalaria
Ogigilea/okina
Emalea/emailea
Zamaria/zamalaria
Garbilea/garbitzailea
Ikerlaria/ikertzailea
Kantalaria/abeslaria
Mandataria/mandatalaria

298

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

ARIKETAK

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 299

44. FITXA

ARIKETAK

ATZIZKIAK: ERATORPENA

1 Berridatzi esaldiak azpimarratutako zatietan aurrizkiak edota artizkiak jarriz.

Berriro piztu zen botikak hartu ondoren.


Ohe hori ez da batere erosoa lo egiteko.
Nahi baduzue, berriro egin dezakezue etxola hau.
Ez zen egokia izan horrela jokatzea.
Gai ez badira horretarako, ez dute lanpostua lortuko.
Neska hori ez da gauza ezertxo ere ondo egiteko.
Praka horiek ez dira negurako egokiak.
Ez zen berriro agertu soldadu hura.
Berriro eskuratu zuten etxea.
Kontuz ibil zaitezte, behar ez den zerbait gerta ez dadin.

ari

ARIKETAK

2 Moldatu esaldiok zerrendako atzizkiak erabiliz.

-gile -le tzaile -gin

Gure osaba jaioa da aizkoraz enborrak mozten.


Gaur egun ia ez dago mendian ikatza egiten duenik.
Gure lagunak zura lantzen du eta zuenak harria.
Erosten duena ez da ados egoten saltzen dutenekin.
Han lan egiten dutenak ondo moldatzen dira zuzentzen denarekin.
Andereo batzuek nork lagundu izaten dute.
Bertsoak egiten dituztenak bat-batean aritzen dira.
Arraunean ibiltzen direnak oso sendoak izaten dira.

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

299

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 300

44. FITXA

ARIKETAK

ATZIZKIAK: ERATORPENA

Zaintzen duenak oso eskarmentua handia du bere lanean.


Nobelak egiten dituztenek ez dute eduki arrakasta handirik.

3 Jarri hitz egokia jatorria adierazten duten atzizkiak erabiliz:

(Baserriko semeak)

ederto batean bizi dira.

(Baroja, familiakoak)

idazle famatuak dira.

(Gure aldekoak)

ados egongo lirateke horrekin.

Urtero ospatzen dute (Bilbokoek)


(Lekeitioko)

hiriaren mendeurrena.

horrek ez omen daki euskaraz.

(Madrilekoak)

zirela esan ziguten.

(Ganboa eta Oaz familiakoak)


borrokan.
(Barturen abizenekoak)
(Hirikoek)

eta

elkarren aurka aritu ziren

(Bakiokoak)

dira.

beldur ohi diete animaliei.

Ez da (kalekumea)

(baserrikoa),

baino.

4 Berridatzi parentesi arteko hitzak, -handi, -kote eta -tzar atzizki handigarriak erabiliz.

(-handi, -kote, -tzar).


(Mutil)

mardula egin zitzaigun loba.

(Suge)

hura ikustea beldurgarria zen.

Horrelako (kamioiak)
(Etxe)

horretan langile asko beharko dituzte atenditzeko.

Geneuzkan (liburuak)
(Buru)
(Gizakiak)
(Ahoa)
Etxe(motz)
(Gizon)

300

ezin daitezke errepidetik ibili.


oso pisutsuak ziren.
alaena! Zergatik ez zenidan hori atzo esan?
haiek kobazuloetan bizi omen ziren.
ez ditut batere gustuko.
horiek ez dira hain erraz salduko.
hori ezin izango da atetik sartu.

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 301

45. FITXA

ARIKETAK

ATZIZKIAK

1 Jarri baliokideak (t)ar atzizkia erabiliz:

Mexikokoa
Otao familiakoa
Gipuzkoakoak
Eskandinaviakoa
Zarautzekoa
Mendizabal familikoa
Serbiakoa
Bizkaikoak
Estatu batuetakoa
Agurainekoa
2 Erantzun galderei. Nondarrak dira?

Madril
Sevilla
Brasil
Leon
Amerika
Paris
Frantzia
Euskal herria
Asturias
ARIKETAK

Ataun
3 Erantzun galderei. Norekin hitz egiten dugu...

Ingelesez?
Alemanieraz?
Frantsesez?
Txineraz?
Euskaraz?
Gazteleraz?
Italieraz?
Errumanieraz?
Serbioz?
Suedieraz?

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

301

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 302

45. FITXA

ARIKETAK

ATZIZKIAK

4 Idatzi bosna hitz atzizki hauekin.

-TIAR/-TAR

302

-AR

-DAR

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 303

46. FITXA

ARIKETAK

ATZIZKIAK. LANBIDEAK

1 Erantzun galderei. Zer da...

...eraikuntzarako harria lantzen duen pertsona?


...abarkak egiten dituena?
...jana prestatzen duena?
...liburuak saltzen dituena?
...eraikinetan tutueriaren instalatzailea?
...abereen eta, oro har, animalien medikua?
...buztinezko ontzi edo objektuak egiten dituena?
...metalak, batez ere, burdina lantzen duena?
...xisteraz eta pilotaz jokatzen duena?
...liburuak inprimatzen dituena?
2 Bete testu honetako hutsuneak ibili, etorri eta joan aditzak erabiliz.

Unai Pedrosa

ospetsua da.

Neska horrek korrika egiten du,


Saskibaloi

ona da.

horrek bi metro pasatxo ditu.

Meatzaldean

botilaz gain, beste ontzi batzuk ere egiten ditu.

Buzoi horretatik

baino ezin ditu gutunak atera.

Horretan sinesten dutenak

dira.

Batuta gustuko du,


Klasius klay

izan nahi luke.


txapelduna izan zen.

Zaborrontziak husteko

daude.
ARIKETAK

asko egoten ziren.

3 Lotu zenbaki bidez hitz baliokideak.

1. sendagilea

ogidun

2. iturgina

oihalgile

3. mezularia

albaitaria

4. oihalgina

iturriketaria

5. ikuskatzailea

kirolaria

6. albistaria

osagilea

7. haginlaria

ikuskaria

8. okina

mandataria

9. jokalaria

berriemailea

10. albaitaria

dentista

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

303

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 304

46. FITXA

ARIKETAK

ATZIZKIAK. LANBIDEAK

4 Idatzi bosna hitz atzizki hauekin.

-(L)ARI

304

-LE

-TZAILE

-GIN

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

-GILE

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 305

47. FITXA

ARIKETAK

ATZIZKIAK

1 Aukeratu hitz egokiak.

Jolas horretarako
bi taldetan banatuta joan ziren
(jolastuzaleak/jostaileak/jokaslariak/jolasdunak).
Pilota partida hasi baino lehen
bere diruan jokoan jartzen du
(apostuzaleak/apostudunak /apostatulariak/apostadoreak).
Perurenaren ustez
izatea ez da harriak jasotzea bakarrik
(harrizalea/harri-jasolea/harri-jasotzailea/arri-jasoilea).
Eskultura horren

etorriko da sari bat jasotzera (egilea/egizalea/egina/egigilea).

Etxe osoa urez beteta dago.Ez dakit nondik ateratzen den, beraz,
(iturginari/iturgileari/arotzari/igeltseroari).
Ikatza egiten duenari

deitu beharko diot

esaten diote (ikazkilea/ikazkina/ikatzailea/ikatzaria).

Tailerrera eraman nuen autoa


aztertzeko
(mekanikoak/mekanikariak/errementariak/teknikariak).
Sukaldaritza gustatzen zitzaionez
(sukaldatzaile/sukaldari/sukalderi/kozinero).
Telebistan lan egiten zuten
Argitaletxe horretan

lana aukeratu zuen


moduan (aurkezlari/aurkezle/aurkeztaile/aurkeztatzaile).

dago (liburuzale/liburu-saltzaile/liburuzain/liburuzaintzaile).

2 Eman hitz hauen definizioa.

Eroslea:
Ingeniaria:
Joskilea:
Harakina:
ARIKETAK

Arrantzalea:
Garbitzailea:
Mundakarra:
Zabalzatarra:
Leondarra:
Elorriagatarra:
3 Jarri dagokien atzizkia jatorria adierazteko.

Arandakoak
Agurainekoa
Deustukoak
Nafarroakoa
Kanariakoak
Egiptokoak
Erromakoak
Santosen familiakoak
Jauregiren familiakoak
Madrilekoak

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

305

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 306

47. FITXA

ARIKETAK

ATZIZKIAK

4 Bete hutsuneak.

Pilotan jokatzen duenari

esaten zaio.

Pilotak egiten dituenari, ordea,


Lapurdiko ipuin

deitzen diogu.
batek hainbat ipuin kontatu zizkigun.

Asturiasko meategietan dauden


Saltzen duenari

esaten zaio.

Erosten duenari, ostera,

Lasterketan parte hartu zuten


Azokako

afrikarrak ziren.

oso haragi ona izan ohi dute.

Gutunak ez dira heltzen beti, baina


Jatetxe horretako

306

haserre daude gobernuburuarekin.

ez dute errurik.
Artxandako ostalaritza eskolakoa da.

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 307

48. FITXA

ARIKETAK

ATZIZKIA

1 Eman hitzon definizioak adibidean bezala.

Nekez mugitzen dena mugigaitza da.


Kostata apurtzen dena apurgaitza da.
Sinesgaitza
Ulergaitza
Jasangaitza
Fidagaitza
Irakurgaitza
Eramangaitza
Sendagaitza
Salgaitza
2 Bete hutsuneak aurreko ariketako hitzak erabiliz.

Etxe hori

da, berrogei urte ditu, termitak dauzka eta dirutza eskatzen dute.

Bizpahiru aldiz atxilotu dute

da morroi hori.

Material hori

zen, horregatik jarri zuten.

Bere olerkiak

dira,horregatik ez dut inork irakurtzen.

Egoera

egin zitzaionean alde egin zuen handik.

Arabieraz idatzitakoa
Gaixotasun

da. Alderantziz dago eta.


omen zuen.

Laurehun kilo inguru zituen, mugigaitza zen.


da, hamar urte eman zituen armairu batetik irten gabe.

Pertsona hura

zen, azkenean pikutara bidali behar izan nuen.


ARIKETAK

3 Asmatu esaldiak hitz hauek erabiliz.

Ulertezina:
Irakurterraza:
Aldagaitza:
Iraganezina:
Nekaezina:
Jasangarria:
Mingarria:

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

307

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 308

48. FITXA

ATZIZKIA

Laudagarria:
Ukaezina:
Negoziaezina:

4 Erantzun galderei atzizkidun hitzak erabiliz.

Nola esaten zaio egosten zaila denari?


Nola esaten zaio ezin erruki daitekeenari?
Nola esaten zaio irents daitekeenari?
Nola esaten zaio miresten den jendeari?
Nola esaten zaio ikaratzeko modukoa denari?
Nola esaten zaio bildu ahal denari?
Nola esaten zaio erraz erabiltzen denari?
Nola esaten zaio erraz irakurtzen denari?
Nola esaten zaio maitatzea erraza denari?
Nola esaten zaio barkatu daitekeenari?

308

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

ARIKETAK

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 309

49. FITXA

ARIKETAK

ATZIZKIAK

1 Bete ezazu ondoko taula.

-SKA

ESANAHIA

-TZAR

ESANAHIA

MAILU
HARRI
HERRI
MENDI
LIBURU
GELA
OILO
SARDE
BIDE
IDI

2 Eman hitz hauen baliokideak beste atzizkidun hitzak erabiliz.

Txorioa
Gizonskila
Gizatzarra
Liburukotea
Mendiska
Neskatxa
Zaldioa
Leihatila
ARIKETAK

Orgatila
Arkumea
3 Lotu hitzak eta atzizkiak eta idatzi.

senda(tu)

-O

neka(tu)

-KOTE

abarka

-GAITZ

liburu
apur(tu)
aurkez(tu)

-TILA
-TZAR
-LE

leiho

-EZIN

gizon

-HANDI

aho

-GILE

txori

-GARRI

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

309

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 310

49. FITXA

ATZIZKIAK

4 Eman definizio hauei dagozkien atzizkidun hitzak.

Arrantzaz bizi den pertsona:


Deustuan jaiotakoa:
Belarra segaz mozten duena:
Josten duena:
Etorkizuna igartzen duena:
Produktuak saltzen dituena:
Salatzen duena:
Kazetaritza ikasi duena:
Haragia saltzen duena:
Sestaon jaiotakoa:
Zamak daramatzana:

310

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

ARIKETAK

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 311

50. FITXA

ARIKETAK

ATZIZKIAK

1 Berridatzi esaldiok atzizkidun hitzak erabiliz.

Ehizean ibiltzen direnek baimena ateratzen dute.


Zuk lehen ogia egiten zenuen eta orain pastelak.
Galtzen zutenei ere saria ematen zitzaien lehen.
Urrutia familiakoak haserre egoten ziren beti.
Antzina ardiei ilea mozten zietenak herriz herri ibili ohi ziren.
Asto handi hura ez zen ikuiluan sartu ere egiten.
Gure aitonak ikatza egiten zuen mendian, Olentzerok bezala.
Elorriaga familiakoak beti egoten dira prest laguntzeko.
Ikuskatzen dutenak sarritan etortzen dira eskolara.
Arazoa eragin duena bera izan da.

ARIKETAK

2 Bete esaldiak adibidean bezala.

On egiten duenari ongarria esaten zaio.


Erabili ahal denari

esaten zaio.

Nazka sortzen duenari

esaten zaio.

Kaltea sortzen duenari

esaten zaio.

Eraman daitekenari
Iraintzen duenari

esaten zaio.
esaten zaio.

Liluratzen duenari

esaten zaio.

Nekatzen duenari

esaten zaio.

Gogoan edukitzeko modukoa denari


Sendatzeko balio duenari
Lazten duenari, izugarriari

esaten zaio.
esaten diogu.
esaten diogu.

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

311

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 312

50. FITXA

ARIKETAK

ATZIZKIAK

3 Idatzi atzizki bakoitzeko bosna hitz.

-GARRI

-GAITZ

-EZIN

-ERRAZ

4 Eman kontrako esanahia duten atzizkidun hitzak.

Egingarria:
Kontaezina:
Kontsolaezina:
Bateraezina:
Zentzakaitz:
Jangaitza:
Herritarra:
Kaletarra:
Suspergarria:
Desatsegina:

312

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 313

51. FITXA

ARIKETAK

JOSKERA

1 Erantzun galderei.

Nor da horko hori? (anaia)


Non daukazu liburua? (etxea)
Nori galdu zitzaion eraztuna? (Edu)
2 Asmatu galdera hauen erantzunak.

? Bai, ikusi ditut zure oinetako berriak.

? Ez, ez nuen ezer afaldu.

? Ez, ez dakit nongoa den.

? Bai, badaukat

3 Egin aukera-galderak.

?
Txakurra nahiago dut.

?
Gurasoen etxean.

?
Bai, esan nien.

4 Berridatzi harridurazko esaldi hauek.

Auskalo zenbat etorriko diren! (daki)


alaena!

Ikaragarrizko ostikoa eman nion!

Hura

Begira nor etorri zaigun gaur klasera!

Hara

Zeinen gaizki jokatu dugun!

Bai

Horixe joango naizela!

Jakina,

ARIKETAK

Astoa halakoa!

Eskerrak konturatu naizen!


Hau mutiko azkarra!
Hau beldurra pasatu dudana!

mutikoa!
A zer nolako

Itoko ahal da!

balitz!

5 Berridatzi erlatibozko esaldi hauek aditz jokatua erabiliz.

Horixe da iaz zuek irabazitako saria.


Urte horretan jaiotakoek ez zuten arazorik izan.
Nitaz zuek esandakoak harritu egin nau.
Guk ikusitakoa ez zaigu batere gustatu.

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

313

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 314

51. FITXA

JOSKERA

Non zegoen erretako etxea?


Haiek ikusitako guztia erosi nahi izaten dute normalean.
Batu itzazue lurrera jausitako papertxo guzti-guztiak.
Hemen ikasitakoak ez dizue ezertarako ere balio izango.
Erabilitako arropa saltzen zutelakoan nago.
Bileran egondakoek badakite zer egin behar duten.

6 Lotu esaldi hauek erlatibozkoak sortuz.

Mutil hori nekatuta dago. Mutil hori bihar ez da etorriko.


Zerbait ikusi du. Hori kontatu digu.
Zeozer egiteko agindu dizugu. Horixe egin behar duzu.
Guztia jokatu dugu. Guztia galdu dugu.
Bost hil dira. Nafarrak dira.
Atzo galdu zenuten. Gaur aurkitu duzue.
Zerbait entzun genuen. Ez da batere atsegina.
Nik bat erosi dut. Ez du asko balio.
Han makina bat gauza gertatu zitzaizkigun. Gauza haiek izugarriak izan ziren.

314

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

ARIKETAK

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 315

52. FITXA

ARIKETAK

JOSKERA: ELKARTU KOORDINATUAK

1 Lotu ondoko perpausak baita ...ere, ezta...ere juntagailuak baliatuz.

Donostiara joan nahi dugu bihar. Zuek Donostiara joan nahi duzue.
Oraingoz ez diot lan horri ekingo. Beste lan horri ere ez diot ekingo oraingoz.
Ez dugu Gipuzkoa aldera joango garenik esan. Pentsatu ere ez dugu egin!
Seigarren ikasgaia ez dut batere landu. Zazpigarrena ere ez dut landu.
Eskandinaviatik ibilia dela kontatu dizu horrek! Martetik ibilia dela ere esan diezazuke!

2 Lotu perpausak eta juntagailua erabiliz.

Igerian aritzen naiz arratsaldero. Saskibaloian aritzen naiz astero.


Gero disko bat erosi nahi nuke. Gero CD bat erosi nahi nuke.
Korrika batean irten zen Ane etxetik atzo. Ane kalera irten orduko erori zen.
Zuek eleberri hori eros dezakezue. Guk beste eleberri hori eros dezakegu.

ARIKETAK

Laster elurra ekarriko duela esan dute telebistan. Laster hotza ekarriko duela esan dute telebistan.

3 Lotu perpausak dagozkien juntagailu disjuntiboak (edo, ala) erabiliz.

Ez dakit eleberri bat


Hiru mila

poema liburu bat irakurri.

lau mila esan zuelakoan nago.

Horrekin ez da erraza gezurretan


Trenez

egiatan ari den asmatzea.

hegazkinez:zer duzu nahiago?

Auskalo zenbat elkartu ziren! Hogei mila


Ongi

gaizki, bukatzea da kontua!

Ostiralean

igandean etorriko zirela esan zuten?

Zein aukeratuko zenuke? Distiratsu hau


Ez dugu ondo ikusi hiruak

hogeita bost mila inguru.

liburutegira

beste hau?

bostak sartu duen gola.


ludotekara, ez dago beste aukerarik.

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

315

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 316

52. FITXA

ARIKETAK

JOSKERA: ELKARTU KOORDINATUAK

4 Zuzendu zuzenak ez diren perpausak.

Pozik egongo zarete eta, baita ere, gure adiskideekin ere.


Ez dit informaziorik eskaini, ezta laguntzarik txikerrena ere.
Zure herriko plaza guztiz polita da eta ere bai gurekoa.
Galder ez da isiltzen, ezta samako mina duenetan ere.
Ez dakit ezer egingo duen, ezta ezer egiteko asmorik duen ere ez.
Etxean ahaztu dituzu, edo?
Ez dakit norantz joango zen, Australiarantz ala?
Dagoeneko hiru orrialde edo, bete ditu.
Zer? Txantxetan edo?
Ziur zaude ala, hori ondo dagoela esateko?

5 Lotu ondoko perpausak juntagailu adbersatiboak erabiliz.

Irenek lortu du, bai,

Enekoren laguntza izan du.

Hegazkinez garaiz hel zitekeen: autoz,


Egunez

gauez ere asmatuko luke horrek bidea!

Etziko prestatuko dugu

azkenean, izango dugu ospatu.

Udaldi zoragarria iazkoa;aurten,


Ez zekiten,

zaila izango dut.

zer gertatuko zitzaien.

Lan bai,

parranda ugari ere bai horrek!

Horretan ez daki ezertan, partxisean


Zure lagun horrek tabakoa
Liburu asko erosten du,

316

, ez dut uste.

!
txiskeroa ere kendu dizu.
ez ditu irakurtzen inoiz.

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 317

ARIKETAK

53. FITXA

JOSKERA: ELKARTU DISTRIBUTIBOAK

1 Lotu perpausak juntagailu distributiboak (zein, nahiz, batetik, ez) erabiliz.

Berdin zaio honetara

edozertara egitea.

gezurra,

iruzurra. Hau etsipena!

Aste honetan

hurrengoan, berdin dio.


ez zenuela gogorik,

Hori horrela da;

ez zenuela dirurik, ederto aspertu nintzen zurekin.

hemen eta

Hitz-jokoan

Australian ere.

karta-jokoan aritzen dira jo eta ke.

Ez du inoren oparirik nahi,

kaskabarra

hezigabea

ikaslerik

amaren,

aitaren, ez osabarenik.

hotza, beti mendirako prest gure Urdatx.


okerra izan, edozein zaldiren gainean ibiliko litzateke hori!
irakaslerik; ez dago hau ulertuko lukeenik.

2 Zuzendu oker dauden perpausak.

Agertu zein agertu ez, azken batean niri berdin dit.


Julen ostiralero joaten da mendira;eguraldi ona baina txarra egin.
Hori egin zein bestea egin, elkarren antzeko.
Ez dakizu nor naizen, edo?
Zazpi edo zortzi lagun etorri ziren.

ARIKETAK

Nahiz hori beste edozein har zenezakeen, berdin zion.


Gazte zein zahar,hemen guztiek egin behar dute lan.
Gehien-gehienek ondo egiten dute, zuek ez baina.
Hori ez da zurea, baino Ikernerena.
Ez dago udaletxean, etxean baino.

3 Berridatzi esaldiok parentesi artekoa erabiliz.

Ez dut zugatik egin, amagatik baino. (baizik)


Zuk ondo jokatu duzu, baina berak ez. (ostera)
Ez da Ander etorri, bere anaia baizik. (baino)

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

317

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 318

ARIKETAK

53. FITXA

JOSKERA: ELKARTU DISTRIBUTIBOAK

Ezkerretatik zein eskuinetatik joan gintezkeen. (nahiz)


Niri ez zait gustatu; Joneri, ordea, bai. (ostera)
Zuek egin hori; guk, ordea, beste hau egingo dugu. (berriz)
Errepidetik zein autobiatik joan gaitezke. (nahiz)
Ez da hamarretan gertatu, hamaiketan baizik. (baino)
Nahiz etxean, nahiz kalean, garrantzitsua da ondo egotea da. (zein)
Gu zurekin joango gara eta Keparekin ere bai. (baita ere)

4 Aukeratu zuzenak eta idatzi.

Institutuan ahaztu dituzu,


Nahi duzuena,

? (ala/edo)
niri berdin dit. (ordea/baina)

ez nuen dirurik,

ez nuen gogorik. (batetik... bestetik.../nahiz... nahiz...)

Bihar ez gara zuekin joango, Anerekin


Ez dut zugatik egin, beragatik

. (baina/baino)

Joaten utziko dizut, ez duzu merezi


Guk ez genion ezer esan eta zuek
Ines

Donostian

318

. (baina/baino)
. (baino/baina)
. (ere/ere ez)

Andone ere etxean geratu zen. (baita/ez ezik)


ardorik

ogirik ez zuten hartu. (ez/ez/bai/bai)


Bilbon topa zenezakeen hori. (nahiz/ ordea)

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 319

ARIKETAK

54. FITXA

JOSKERA

1 Berridatzi perpausak zehar estiloan jarriz.

Bihar bero handia egingo du esan du Anek.


Ez dut nahi esan dit Ikerrek.
Gustatzen zaizu? galdetu dio Enekori.
Zenbat urte dituzu orain? galdetu didate.
Nora da? Ez du esan.
Ogia erosi du? Ez dit esan.
Norekin joan da Ane? Bere amak ez daki.
Noiz izango da bilera? Gaurko agendan irakurri dut.
Nori suertatu zaio loteria? Ez dakigu.
Ordua badakizu? galdetu diot.

Ez dakit nork egingo duela.

Ez da etorriko uste dute lagunek.

Ez dakit nork egingo duen.

Ez dela etorriko uste dute lagunek.

Ez dugu esan norekin etorriko dela.

Ez dakizu nola maite zaitudan!

Ez du esan norekin etorriko den.

Ez dakizu nola maite zaitudala!

Ondo dakite zenbat ordaindu dutela.

Entzun dugu zuek ez duzuela hemen bizi nahi.

Ondo dakite zenbat ordaindu duten.

Entzun dugu zuek ez duzuenik hemen bizi nahi.

Esango dizuet zoriontsu bizi naizen.

Aipatu dute aurten esnearen prezioa igoko dela.

Esango dizuet zoriontsu bizi naizela.

Aipatu dute aurten esnearen prezioa igoko den.

Etorriko den esan nizun.

Esan genien bihar etorriko zen.

Etortzeko esan nizun.

Esan genien bihar etortzeko.

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

ARIKETAK

2 Markatu esaldi zuzena.

319

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 320

ARIKETAK

54. FITXA

JOSKERA

3 Bete hutsuneak parentesi arteko aditzei menderagailu egokia jarriz.

Gero operara joango (gara)

erabaki dut.

Antzerkia gogoko ez (zuten)

ez nekien.

Badakizu zein antzokitan ikusi (dut)

aktore hori?

Euskalduna Jauregiko zuzendaria (zen)

uste nuen.

Jakin, badakizu etorri (dira)

Baina badakizu biak elkarrekin egongo (dira)


Horrelako museoak ez (zituen)
Ez nekien dantzaria (zen)

?
gogoko esan zidan.

Kontserbatorioko ikasleak (dira)


Ez dut uste museoetatik oso urrun egongo (gara)

galdetuko diet.
.

4 Berridatzi esaldiak galderari erantzunez.

Zer esan du?


Asper-asper eginda nago
Etorri hona, mesedez
Ez dakit
Ez dugu joan nahi
Itxaron pixka batean
Non egon zarete?
Ez naiz fidatzen Keparekin
Zein bide hartuko duzue?
Zoaz pikutara
Non da kontzertua?

320

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 321

ARIKETAK

55. FITXA

JOSKERA: HELBURUZKOAK ETA KAUSALAK

1 Bete hutsuneak.

(Helburuzkoak: -t(z)eko, -t(z)era, -t(z)ekotan, -t(z)eko asmoz)


Buelta bat (eman)

noa, gero arte.

Zertarako, (nekatu)

Ez, gauzatxo bat (ikusi)

joan nahi nuke.

Zer (egin, asmoa)

daukazu?

Pasealekuaren amaieran jarri duten lorategi modernoa (ikusi)

nago.

Zertarako zoaz korrika? Ilundu baino lehen (heldu)


Bai, hori (bisitatu)

joan eta gero beste bat (ikusi)

Non daude, bada? Zer (egin)

asmoa daukat.

jarri dituzte?

Lehiaketa bat (egin)

. Lorategi originalenari saria emango diote.

Bat ikusi dut Guggenheim ondoan.Hori (ikusi)

? Ezta pentsatu ere!

2 Aukeratu zuzena.

Ama eta erosketak

joan dira Arteara. (egitera/egiteko)

Zinta bat erosi dut saio bat


Noiz

. (grabatzera/grabatzeko)

daukazue zuok? (itzuli asmoa/itzultzeko asmoa)

Ez genekien zer egin, eta zuekin

etorri gara. (hitz egitera/hitz egiteko)

Atera ezazue txakur hori bueltaska bat

zeneukaten lehengoan, bada? (egiten asmoa/egiteko asmoa)

Komikitxoren bat ekarri zuen

. (irakurtzera/irakurtzeko)

Guraizeak ez dira hori

, ea ikasten duzuen. (egitera/egiteko)

Nik ez dut gauza horiek


Opari bat

balio. (ikastera/ikasteko)
ARIKETAK

Zer

, mesedez. (ematera/emateko)

joan zaio osaba Pellori. (eskatzera/eskatzeko)

3 Bete hutsuneak.

(Kausalak)
Oso merke (zegoen)

erosi omen zuen liburu hori.

Bada, niri ez zait batere gustatu, ez du marrazkirik


Hori diozu gogoz irakurri ez (duzu)

.
.

Gainera, ingelesez (dago)

gero, zailagoa da.

Berak oso ondo (daki)

ingelesez, osterantzean

Hara! Zergatik diozu hori? Jeloskor (zaude)


Ez, (badakit)
Aita britainarra da

oso ondo irakurtzen duela ingelesez.


.

Nik hori ez nekien, ez


Jakin beharko zenuke, zure ikasgelan

askotan berarekin egoten.


.

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

321

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 322

55. FITXA

JOSKERA: HELBURUZKOAK ETA KAUSALAK

4 Berridatzi esaldiak.

Etxean geratu zen, buruko mina zuen eta. (bait-)


Berarekin joan ez naizelako haserretu zait. (-ez gero)
Apurtuta zegoenez gero, zaramontzira bota dut. (-elako)
Krisia dela eta, oso zaila da gaur egun lana aurkitzea. (-agatik)
Kontuz ez ibiltzeagatik apurtu zitzaizun hori. (-elako)
Lege berriagatik istilu asko egon ziren. (dela eta)
Normalean ez du hitz egiten oso lotsatia delako. (bait-)
Txarto jokatzeagatik zigortu zituzten. (-elako)
Ez nien esan ez nekielako. (bait-)
Jakingo ez duzunez gero, esan egingo dizut. (-elako)

322

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

ARIKETAK

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 323

56. FITXA

ARIKETAK

JOSKERA: BALDINTZAK ETA ERLATIBOZKOAK

1 Amaiera eman perpausei ondorioa jarriz.

Jausten bazara, (min hartu)

Onean egiten ez baduzu, (txarrean)

Zurea balitz, (hartu)

Ohea egiten ez baduzu, (lorik ez)

Gehiago nahi baduzue, (hartu, ahal izan)

Ikusten badugu, (gustatu)

Dirua izango banu, (autoa erosi)

Etortzen badira, (esan ez)

Kontuz ibiliko balira; (arazorik ez)

Ezertarako beharko bazenute, (erosi)

2 Berridatzi esaldiak baldintzan aditz jokatua erabiliz.

Kontuz ibili ezean, arazoak izango dituzu.


Egia esan ezik, ez dizut utziko ateratzen.
Premiazkoa izan ezean, ez nintzateke joango.
Ahal izanez gero, joango ginateke.

ARIKETAK

Neuk ikusi ezean,ez nu(ke)en sinestuko.


Inora joan ezik, deituko zidaten.
Zaratarik atera ezik, ez litzateke ezer ere gertatuko.
Hemen egonez gero, pozik egongo ginateke.
Ardo asko edanez gero, mozkor galanta harrapa zezakeen.
Zuek berriro joanez gero, itsasontziz joango zinatekete.

3 Eman hitz hauen definizioak erlatiboa erabiliz.

Errementaria
Motorzalea
Liburu-saltzailea

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

323

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 324

56. FITXA

JOSKERA: BALDINTZAK ETA ERLATIBOZKOAK

Ura
Jostailua
Orrazia
Sagarra
Arkatza
Baloia
Belarria

4 Lotu perpausak erlatibozkoak erabiliz.

Gaur mutil hori zazpietan etorri da. Atzo ez zen etorri.


Emakume horri orratza galdu zaio. Emakumea jostuna da.
Ez daki ingelesez. Amerikarra da.
Ez dauka dirurik. Eskean ari da.
Mutil hori zalditik erori zen. Mutilak hanka hautsi zuen.
Gaixorik dago. Ez da inoiz ospitalean egon.
Neska hori aitarekin etorri da. Neska errusiarra da.
Pelikula bat ikusiko dugu. Gustatuko zaizu pelikula.
Gizon horrek txineraz daki. Neskak asko daki bizitzaz.
Ixilik egon da. Horrekin joan da.

324

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

ARIKETAK

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 325

ARIKETAK

57. FITXA

JOSKERA: DENBORAZKOAK ETA KONTZESIBOAK

1 Bete hutsuneak ondoko denborazkoak erabiliz.

Baino lehen eta gero -n bakoitzean -(e)netik -enerak


eta berehala aurretik
-takoan -n guztietan -(e)larik
Etorri

deitu, badaezpada ere.

Dutxatu

gosaldu egingo dut.

Lana amaitu

etxera joan ginen.

Bulegora heldu
Ate itxi

lan egiteari ekingo diot.


konturatu nintzen giltzak barruan zeudela.

Kalean (nengoen)

euritan hasi zen.

Istripua izan zuen

arazoak besterik ez dauka.

Etortzen naiz
Agertu zen

horrela aurkitzen zaitut.


berandu zen, ezin genuen ezer esan.

Idazlan bat idatzi

eskematxoa egin behar dugu.

2 Berridatzi esaldiak.

Ezer egin aurretik, Anerekin hitz egin behar zenuen.


Etorritakoan inorekin hitz egin izan banu, ez zen ezer gertatuko.
Konturatu orduko, mundu guztia kanpoan zegoen.

ARIKETAK

Mutil hori ikusten dugun bakoitzean, arazoren bat izaten dugu.


Eskolak amaitu ondoren igerilekuetara joango gara.
Ezer idatzi baino lehen, ondo pentsatu behar duzu.
Osaba-izeko bisitatu zituenetik poz-pozik dago.
Etxera heldu bezain laster afaldu eta ohera joan nintzen.
Ahal zuen guztietan, berarekin borroka egiten zuen.
Ikusi bezain laster ezagutu egin nuen.

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

325

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 326

ARIKETAK

57. FITXA

JOSKERA: DENBORAZKOAK ETA KONTZESIBOAK

3 Berridatzi esaldiak.

(Kontseziboak)
Txarto egin arren, ordaindu egin didate. (nahiz eta)
Partida irabazi ez badu ere, poz-pozik dago. (arren)
Konpondu nuen, zaila baino zailagoa izan bada ere. (arren)
Nahiz eta dirurik izan ez, egunero kanpoan bazkaltzen zuten. (ba... ere)
Gezurra esanagatik ere, sinestu egingo nieke. (nahiz eta)
Ez du euririk egiten, baina zuk euritakoa ekarri duzu. (arren)
Bera etorriko balitz ere, zu ez zinateke hurbildu ere egingo. (nahiz eta)
Munduko urre guztia ordaindu arren, ez nuke zurekin lan egingo. (-agatik ere)
Nahiz eta ingelesa izan, euskaraz hitz egiten du. (-arren)
Sinestu nahi ez baduzue ere, benetan ari naiz. (-agatik ere)

4 Aukeratu esaldi zuzena.

Antonekin askotan jolastu arren, ez da oso laguna.

Oso luzea ez bada ere, guztiok sartuko gara.

Antonekin jolastu arren askotan, ez da oso laguna.

Ez bada ere oso luzea, guztiok sartuko gara.

Milioi bat ordaintzeagatik ere, ez luke nahikoa izango.

Izan arren berandu, gero joan egingo gara.

Milioi bat ordainduagatik ere, ez luke nahikoa izango.

Berandu izan arren, gero joan egingo gara.

Mila urte izanagatik ere, zuhaitz hori bota egingo dute.

Bada laguna ere, ez du inoiz agurtzen.

Mila urte izateagatik ere, zuhaitz hori bota egingo dute.

Laguna bada ere, ez du inoiz agurtzen.

Nahiz eta berandu etorri da, inork ez dio ezer esan.

Kirolaria izan arren, nahiko lodi dago.

Nahiz eta berandu etorri den, inork ez dio ezer esan.

Kirolaria da arren, nahiko lodi dago.

Bilbon bizi badira ere, ez dituzte Zazpi kaleak ezagutzen.


Bilbon bizi badiren ere, ez dituzte Zazpi kaleak ezagutzen.
Nahiz eta partida galdu ez, erabat triste zeuden.
Nahiz eta partida ez galdu, erabat triste zeuden.

326

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 327

ARIKETAK

58. FITXA

JOSKERA: MODUZKOAK

1 Lotu esaldiak moduzko esaldiak sortuz.

Era horretara egiteko esan zidan eta nik halaxe egin nuen.
Dirurik gabe etorri eta dirurik gabe joan zen.
Duela bi aste erabaki zuten; orain halaxe egingo dute.
Entrenatzaileak esandako moduan antolatu behar dugu jokoa, irabazi nahi badugu.
Artzainak elurra ekarriko zuela iragarri zuen eta halaxe jazo zen.
Iaz hori esan ziguten, baina azkenean ez dute horrela egin.
Esan esaten diote baina alferrik.Beti egiten du bere erara.
97an hala geunden; orain ere bai.
Nik era horretan egiteko gomendatu nizuen eta ez duzue horrela egin.
Berak horrela erabiltzen zuen eta guk berdin-berdin.

Jon zu bezala da.

Zuk esan duzun bezala da hori.

Jon zu bezalakoa da.

Zuk esan duzun bezalakoa da hori.

Ez dira uste nuen bezala.

Ane zure moduan da.

Ez dira uste nuen bezalakoak.

Ane zure modukoa da.

Ahal da neurrian, saiatu egin behar da.

Berandu zen legez, joan egin da.

Ahal den neurrian, saiatu egin behar da.

Berandu zenez, joan egin da.

Zuk esandako moduan egin dut, baina alferrik.

Zer moduz.Iker? Beti moduan.

Zuk esan moduan egin dut, baina alferrik.

Zer modu, Iker? Betiko moduan.

Zuk egin duzu antzera egin genuen.

Horko auto hori nirearen antzekoa da.

Zuk egin duzun antzera egin genuen.

Horko auto hori nire antzekoa da.

ARIKETAK

2 Aukeratu esaldi zuzenak.

Haiek nahi bezalakoa egin ahal zuten, zutik ala eserita.


Haiek nahi bezala egin ahal zuten, zutik ala eserita.

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

327

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 328

58. FITXA

JOSKERA: MODUZKOAK

3 Konparaziozko esaldia osatu esaldi biak lotuz.

Batzuek makina bat milioi dauzkate: nik ez daukat hainbeste.


Alkandora hori garestia da baina beste hau are gehiago.
Auto horrek 230 km.ko abiadura har dezake; hangoak 180koa.
Gaur euri zaparrada itzela bota du; atzokoa ez zen horrenbestekoa izan.
Gorbeia garaia da: Everest oso garaia da.
Idazluma honek ondo idazten du eta beste horrek ere bai.
Guk hainbat ordu eman ditugu ikasten; zuek ere bai?
Eneritz bai dela trebea. Ziortza ez horrenbeste, ordea.
Marrazki hau atsegin dut; beste hori ez hainbeste.
Zortziehun ale dituzula etxean? Neuk ere horrenbeste baditudala uste dut.

4 Okerrak zuzendu.

Nik zu adina dirua daukat momentu honetan.


Egongelan sukaldean hainbeste aulki zeuden.
Mendiko loreak larrekoak adina ederrak direla uste dut.
Ez daukat ni zu bezain lagun hemen.
Lorategi horretan gure balkoian adina lore daude.
Bizardun horrek biboteduna bezain lodi da.
Arrain grisak txoriak beste ederrak dira.
Telebistak irratia bezain argindarra kontsumitzen du.
Leiho horiek beste hauek besteko kristal dauzkate.
Aulkia mahaia bezain egur dauka.

328

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

ARIKETAK

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 329

ARIKETAK

59. FITXA

JOSKERA: KONPARAZIOZKOAK ETA ONDORIOZKOAK

1 Berridatzi esaldi hauek.

Euskal liburugintza inoiz baino hobeto dago. (bezain)


Txerriak zikinak izaten dira, baina oiloak ez dira garbiagoak. (bezain)
Zuek lau txeke sinatu zenituzten eta nik ere bai. (beste)
Hemen jende askok daki mutiko horrek beste horretaz. (bezain)
Ni ez naiz Edurne bezain potoloa. (-agoa)
Lau sagar eman zizkizuten baina zuk gehiago jango zenituzten. (baino gehiago)
Apal horretan hiru aldizkari baino ez dago; beste honetan gehiago. (adina)
Nire lagunek eta zuek launa opari erosi dituzue. (beste)
Zu baino dibertigarriagorik ez da edonon aurkitzen. (bezain)
Neskato horrek ez du oraindik nik beste ikasi. (baino)

Ez zuen lortu berak espero zuen


Haiek ez zuten guk

postu ona. (bezain/beste)


kemena halako kontu bati aurre egiteko. (beste/besteko)

Niri ez zitzaidan zuri

interesgarria iruditu saio hura. (beste/bezain)

Kobazulo hartan gurean

arratoi sartu ziren orduan. (beste/bezain)

Zuek baino

ziren. (gehiago/handiago)

Ez du esaten duen

irabazten. (adina/bezain)

Zuek baino lagun

egin zenituzten jaialdi hartan. (gehiagoak/handiagoak)

Ea gaurko afarian aurrekoan


Gurean

ARIKETAK

2 Aukeratu erantzun zuzena.

ez duzun jaten. (bezain/adina)

txarto jokatu zuen zuenean. (beste/bezain)

Ez genuke erraz aurkituko zu

atseginik. (bezain/beste)

3 Berridatzi esaldi hauek ondoriozko esaldiak sortuz:

Garestiegia zen auto hura nik erosi ahal izateko. Hain

ezin

Entzun ditudan lelokeriekin erabat harrituta nago. Hain


Hondartzan halako bero handia egonik, ez zegoen bertan egoterik. Hain
Oso polita zen, horregatik denak liluratuta zeuden. Hain
Oso azkar hitz egiten du, esaten duen guztia ulertzeko. Hain
Auto asko ditu egun horretan zein auto zeraman jakiteko moduan. Hainbeste
EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

329

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 330

ARIKETAK

59. FITXA

JOSKERA: KONPARAZIOZKOAK ETA ONDORIOZKOAK

Asko gustatzen zaizkio horiek, horregatik erosi diote bilduma osoa. Hain gustuko
Oso desatsegina da, denok jasan ahal izateko. Hain
Handiegia zen atetik sartzeko. Hain

ezen

Erabat indartsua zen,horregatik altxatu ahal izan zuen harri biribila. Hainbesteko
4 Aukeratu zuzen daudenak.

Hain da potoloa, ezen ez baita atetik ere sartzen.


Hain da potoloa, ez dela atetik ere sartzen.
Hainbeste jende dago, ez dugula abasturik ematen.
Hainbeste jende dago, ez baitugu abasturik ematen.
Eskuaz hautsi zuen, hainbeste indarra zeukan.
Eskuaz hautsi zuen, hainbesteko indarra zeukan.
Hain da trebea, ezen esku bakar batez egiteko gauza baita.
Hain da trebea, ezen esku bakar batez egiteko gauza da.
Hainbeste aldiz esan zidaten, non ez zen ausartzen berriro.
Hainbesteko aldiz esan zidaten, non ez zen ausartzen berriro.
Hainbesteko zarata atera zuten, ezen denek zerbait esan zuten.
Hainbeste zarata atera zuten, non denek zerbait esan baitzuten.
Gogoan dut behin uretara jausi eta horrenbeste beldurtu zinen, non negarrez hasi baitzinen.
Gogoan dut behin uretara jausi eta horrenbete beldurtu zinen, negarrez hasi zinela.
Hainbat negar egin genuen, non begiak gorri-gorri baikenituen.
Hainbat negar egin genuen, begiak gorri-gorri nituela.
Hainbeste zen lodia, ezen ez zuen kalera atera nahi.
Halako moldez esan du, non sinestu egin baitiot.
Hain zen lodia, zen ez zuen kalera atera nahi.
Halako moldez esan du, non sinestu egin diodala.

330

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 331

ARIKETAK

60. FITXA

JOSKERA: DENETIK

1 Berridatzi esaldi hauek.

Zure erantzunik jaso ezean ez dizut berriz idatziko.


Autoa konponduko balidate, ez nintzateke autobusez joango.
Neska izan arren. ez zen sokasaltoan ibiltzen.
Nahiz eta komenigarriak izan ez, armak dira gehien saltzen diren jostailuak.
Informatikaz ezer ez dakielako ez diote lanpostua eman.
Etxetik ateratzean katuak ospa egin zuen.
Medikuarenean ikusi nuenez gero, gaixorik zegoela pentsatu nuen.
Iakik zortzi garagardo edaten du egunero.Pilik, inoiz ez.
Gertatutakoa ikusi arren, ez diote sinesten.
Kalean aurkitu zuenetik dauka txakur txiki polit hori.

Etzi txingorra izango (dugu)

esan du Pello Zabalak gaur.

Entzun genuen zuek ez (duzue)

auzo horretan bizi nahi .

Ez dakigu nori suertatu (zaio)

oraingoan loteria.

Inork esan dizue zergatik ez (dira)

etorri gaur horiek?

Guk badakigu etorriko (zarete)

berandu.

Aipatu dute esnearen prezioak gora egingo (du)


Ez genekien joango (ginen)

ARIKETAK

2 Bete hutsuneak.

ala ez.

Ez dute esan goiz agertuko (dira)


Ez dut uste inolako arazorik izango (duzue)
Berrian irakurri genuen norbaitekin helduko (zen)

.
.
aireportura.

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

331

835026 _ 0212-0332.qxd

27/7/07

14:13

Pgina 332

ARIKETAK

60. FITXA

JOSKERA: DENETIK

3 Aukeratu erantzun zuzena.

Berandu

, joan egingo gara. (izan arren/izatearren)

Bermeotarra
Etorri

Bermeoko euskara hitz egiten du. (izanez gero/denez gero)


atzerritarrak oso ondo hitz egiten du gazteleraz. (zaigula/zaigun)

Ez

joango uste dute lagunek. (da/dela)

Ez zigun ezer esan ez


Gezurrak

. (baizekien/baitzekien)
, denek sinesten diote. (esatearren/esan arren)

Zuk esan zenigun

egin genuen, boligrafoz. (modukoa/moduan)

Hain da garaia, ezen ez


Apurgaitza

edozein atetatik sartzen. (baita/dela)


eman behar izan zizkioten hainbeste kolpe. (zelako/zenelako)

Ekarri

andrakilak ilobari emango dizkiot. (duzun/dituzun)

4 Berridatzi esaldi kausal hauek bait- partikula erabiliz:

Hori egin zuen berak, aditua bera zen eta.


Atzo zabaldu nituen prakak lehortu dira, haize beroa dabil eta.
Ez gintuzten afaltzera gonbidatu, ez genituelako agurtu.
Menditik azkarrago jaitsi ginen, haizea gure alde zebilen eta.
Kalean bi orduz gelditu behar izan zuten, etxeko giltzak barruan utzi zituzten eta.
Ez joan, orain dator eta.
Lagunak haserre zeuden gurekin, herenegun ez genielako deitu.
Ez nuen mutil hori batere gustuko, harroegia zen eta.
Neka-neka eginda nago, lo gutxi egin dut eta.
Ordu erdi daramat zain, goizegi heldu naiz eta.

332

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 333

1. FITXA

ERANTZUNAK

ADITZA: INDIKATIBOA ORAINALDIAN

1 Bete hutsuneak aditz egokiarekin.

(nor-nork / nor-nori-nork)
Nor gonbidatu duzu zure urtebetzera aurten?
Haiek niri oraingoan ez didate egia osoa kontatu.
Futbolari horrek partida hasieran ostikoa eman dio entrenatzaileari.
Zeinek jo du nor, entrenatzaileak ala jokalariak?
Orain nik ohartxo bat idatziko diot irakasleari den-dena azaltzeko.
Aizu, barkatuko didazu baina, hori da zure lekua?
Amak hor eseri du umea eta lasai-lasai joan da.
Zeukan diru guztia lapurtu diote bart.
Langile batzuek aizkorak zaku horretan sartu dituzte.
Horiek zuri ez dizute gertatutako guztia kontatu.
2 Jarri aditz egokia.

(nor / nor-nork)
Ni lehen Edurekin geratu naiz zinera joateko.
Baina gure amak ezin gaitu gu eraman.
Filma amaitzean hurbilduko da aitarekin.
Ezin ditugu palomitak guk eraman, debekatuta dagoelako.
Hala ere, bertan ere saltzen omen dituzte gozokiak.
Haiek gu ez gaituzte etxera eramango.
Zuk eramango gaituzu?
Aitak ez ditu ezezagunak autoan ekartzen.
Zu ez zara horretaz konturatu?
Nik ez dut inoiz ezezagun bat gure autoan ikusi.
3 Inguratu aukera zuzena.

(nor-nori / nor-nori-nork)
Nori ahaztuko (zaio/dio) bihar baloia ekartzea? zaio
ERANTZUNAK

Hurrengoan nik zuri ez (zaizu/dizut) bideojoko hori utziko. dizut


Eguraldi txarrak plana zapuztu (digu/zaigu) guri. digu
Haiei futboleko kromoak putzuan erori (zaizkie/dizkie). zaizkie
Gaur amari loreak eraman (zaizkit/dizkiot) nik. dizkiot
Pilota errekara jausi (zaie/die) umeei. zaie
Karta horiekin ez (zaigu/diguzu) irabaziko. diguzu
Plastilinaz egindako irudiari zulo batzuk egin behar (dizkiogu/zaizkigu). dizkiogu
Nahi izanez gero, hemen dudana trukatuko (zaizu/dizut). dizut

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

333

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 334

1. FITXA

ADITZA: INDIKATIBOA ORAINALDIAN

4 Markatu aukera zuzena.

(nor / nor-nork / nor-nori-nork)


Ikaskideari ez dizkio matematikak gustatzen.
Ikaskideari ez zaizkio matematikak gustatzen. x
Anderrek lagunak etxera eraman dizkio.
Anderrek lagunak etxera eraman ditu. x
Saskibaloikoek entrenatzailea agurtu diote.
Saskibaloikoek entrenatzailea agurtu dute. x
Horretaz oso azkar konturatu dute.
Horretaz oso azkar konturatu dira. x
Gurasoek ez digute oharra sinatu guri. x
Gurasoek ez dituzte oharra sinatu guri.
Eskupilotan aritu dute egun osoan.
Eskupilotan aritu dira egun osoan. x
Haiek kalean aurkitutako txakurra jipoitu egin diote.
Haiek kalean aurkitutako txakurra jipoitu egin dute. x
Horrelakorik ez zaie animaliei egin behar. x
Horrelakorik ez zaizkie animaliei egin behar.
Bestela udaltzainek zuri isuna jarriko dizute.
Bestela udaltzainek zuri isuna jarriko zaizue. x
Laster ordainduko zaizu jarritako isuna.
Laster ordainduko diezu jarritako isuna. x

334

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

ERANTZUNAK

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 335

2. FITXA

ERANTZUNAK

ADITZA: INDIKATIBOA ORAINALDIAN

1 Markatu aditz egokia.

Haiek irakasleari bere liburua eskatu...


x

du.

diote.

Bertsolari horrek gaia ahaztu...


dituzue.

du.

Normalean, gai-jartzaileek gaiak asmatu egiten...


diezue.

dituzte.

Zuek aldizkariotako pertsonaiak ondo ezagutzen...


x

diote.

dituzue.

Zuek haiei institutuko oharra erakutsiko...


dituzte.

diezue.

Ahapaldi horiei guk hitz bat kenduko...


x

zaio.

diegu.

Berba horiek guk hor jarri ahal...


diegu.

ditugu.

Olerki horiei zerbait falta...


dizkie.

zaie.

Hori egiteko zuk tekla hori sakatu beharko...


x

duzu.

diozu.####

Liburu horri lizuna atera...


x

zaie.

zaio.

2 Bete hutsuneak.

Txerrizalea txerrikumeei hurbildu zaie harrapatzeko.####


Baso horretako katagorriei jende asko hurreratzen zaie.
Arratoiek zenbait gaixotasun transmititzen di(zki)ete gizakiei.
Narrasti harrapariek harrapakin handiagoei ere eraso egiten diete.
ERANTZUNAK

Tukanek elkarri baiak pasatzen dizkiote mokotik mokora.


Burruntziaren bizitzak aste batzuk baino ez ditu irauten.
Puma emeak ernaldiaren ondoren arrari ez dio hurbiltzen uzten.
Kameleoiak intsektuak harrapatu eta oso-osorik irensten ditu.
Arrabioak buztana galtzen badu, berehalaxe hazten zaio beste bat.

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

335

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 336

2. FITXA

ADITZA: INDIKATIBOA ORAINALDIAN

3 Egin esaldiak aditz hauekin.

zaitut:
dizkidate:
zaizkigu:
dituzte:
die:
zaigu:
diete:
ditu:
naute:
zaizkie:

4 Ezabatu oker dagoen aditza.

Laborategietan txertoak egiteko bakterioak erabiltzen (dituzte/dizkiete). dizkiete


Sukarra dugun guztietan arnas-erritmoa bizkortzen (zaigu/dizkigu). dizkigu
Medikuntza ikasten dutenei sendagileak deitzen (zaie/zaizkie). zaizkie
Aneri txertoa eman (zaizkio/diote) arazorik ez izateko. zaizkie
Hori entzuteak min ematen (zait/dit). zait
Sendagai hori gauero hartu behar izaten (naiz/dut). dut
Erizainak egunero jarriko (dizu/zaizu) termometroa ospitalean. zaizu
Erietxean ez (dute/diote) esaten gaixoari zer duen? diote
Bulegari horrek gu oso txarto tratatu (digu/gaitu). digu
Zeini galdetu ahal (digu/diogu) errezetei buruz? digu

336

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

ERANTZUNAK

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 337

3. FITXA

ERANTZUNAK

ADITZA: INDIKATIBOA ORAINALDIAN ETA LEHENALDIAN

1 Ezabatu oker dagoen aditza.

(orainaldia)
Gero eta ordenagailu meheagoak egiten. (dituzte/dizkiote) dizkiote
Programak gordetzeko erabiltzen denari memoria deitzen (dio/zaio) dio
Ideia horiek edonori bururatzen. (zaizkio/dizkio) dizkio
Informatika edonori ez gustatzen. (zaizkio/zaio) zaizkio
Aurten lan guztia informatizatu egin (zaie/dute) dute
Ikertzaileak datuak biltzen. (ditu/dit) dit
Lagunari lanak Ikerrek egiten internetez. (dio/dizkio) dio
Ikustean oso pozik hartu zuen gurasoek. (naute/didate) didate
Mezua nik laster bidaliko. (didazu/dizut) didazu
Etxekonekoari ez inork hitz egiten beti ordenagailuaren aurrean dagoelako. (dio/dizkio) dizkio
2 Bete hutsuneak.

Film horiek zineman ikusiko ditugu.


Aktore batzuei ez zaie makillajea jartzea gustatzen.
Obra amaitutakoan eszenaurrera hurbilduko dira aktore guztiak agurtzera.
Antzeztutako obrari, nire ustez, umore apur bat falta zaio.
Zuek antzokira nork eramango zaituzte ?
Antzezle guztiak zuzendariak eraman ditu bere autoan.
Antzezpena oso dotore atera zaie aktore errumaniarrei.
Ikasle horiek oso gustuko dute antzerkigintza.
Gaur erosi dituzuen margoak guk horiei eman dizkiegu.
Zuek gu ez gaituzue engainatuko negar plantak eginez.
3 Osatu esaldiok aditza orain eta lehen aldian jarriz:

(lehenaldia eta orainaldia)


Aurreko urtean auzoan guretzako jokoak jarri zituzten.
Jarlekuetako burdinari herdoila atera zaio.
ERANTZUNAK

Herdoildutako kale-argiak ere iaz kendu zituzten.


Txakurrak arbolara hurbiltzen direnean,arbola jausi egingo dela ematen du.
Ez nizun lehengoan kontatu arbolarena.
Halaxe da, aste honetan haritza ere bota egin dute.
Hiltzear omen zegoen, baina sustraitik erauzi zuten herenegun.
Bankuan jesartzen zen agurea ere hil egin zen.
Anbulantzian eraman omen zuten, sirena joka.
Atzo ilunabarrean jesartzen zen bankuari loreak jarri zizkioten umeek.

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

337

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 338

3. FITXA

ADITZA: INDIKATIBOA ORAINALDIAN ETA LEHENALDIAN

4 Aukeratu aditz zuzena eta idatzi.

(lehenaldia, nor / nor-nork, zer-nork / nor-nori-nork)


Umetxoak hatz lodia begian jarri zidan. (zidan/zait).
Nik eskua begitartetik kendu nion. (nituen/nion)
Hala ere, haserre bizian jaiki zen. (zuen/zen)
Niregan konfiantza zuen. (zion/zuen)
Azkenean izena eman zuen txapelketan. (zen/zuen)
Appa nepaldarra hamazazpigarren aldiz igo zen mendirik garaienera. (zuen/zen)
Guk Ikerneri eskatu izan behar izan genizkion goiko lokaleko giltzak. (zitzaizkion/genizkion)
Orain dela sei urte ezagutu zenuten zuek elkar. (zenuten/zineten)
Umeek elkar jotzen zuten haserretzen zirenean. (ziren/zuten)
Futbolean ostikoa eman zioten Andoniri. (zuten/zioten)

338

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

ERANTZUNAK

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 339

4. FITXA

ERANTZUNAK

ADITZA: INDIKATIBOA LEHENALDIAN

1 Ezabatu oker dagoen aukera:

(nor / nor-nori /zer-nork / nor-nori-nork)


Ayrton Senna omendu (zuten/zioten) Monakoko sari nagusian.
Bi aldiz jokatu (zuen/zen) egun berean pilotari horrek.
Jokatzen hasi aurretik elkarri bostekoa luzatu (zuten/zioten).
Gasteiz parean bukatu (zuen/zen) etapa.
Taldekide ohiari ea nola zegoen galdetu (zuten/zioten) kazetariek.
Zuek guri ez (zeniguten/zenuten) ezer esan azken partidaz.
Mediku horrek txirrindulariei dopatzen lagundu (zuten/zien).
Maillota ez omen (zion/zitzaion) gustatzen bizikletazale horri.
Atzoko ariketa egiteko indar handia behar (genituen/genuen).
Belaontziak oso gustuko (zitzaizkion/zituen) txikitan.
2 Aukeratu zuzena eta idatzi.

Atzo eguraldi txarra egin zuen Euskal Herri osoan. (zen/zuen)


Hodeiak eta ostarteak zeudenez, arropak ez genituen zabaldu. (ginen/genituen)
Haizea zela eta, errotak jausi egin ziren. (zituzten/ziren)
Mendialdean euri asko egiten zuenez, zinemara joatea erabaki zenuten zuek. (zineten/zenuten)
Egun euritsu horretan guri apunteak kale gorrian erori zitzaizkigun. (zizkigun/zitzaizkigun)
Aitak astelehenean ez ninduen (ni) kotxez eraman institutura. (ninduen/zidan)
Nik motorra eraman behar izan nuen pasa den astean, ordurako heltzeko. (nuen/nintzen)
Zortzietako trena galdu zenuten esnagailua ez jartzeagatik. (zenuten/zineten)
Atzo haiek mehatxatu ninduten lekua kendu nielako. (zidaten/ninduten)
Umeak aitonari hurbiltzen zitzaizkion beti ipuinen bat kontatzen zielako. (zitzaizkion/zizkioten)
3 Erantzun galderei aditzari erreparatuz.

Nork eraman zintuen eskolara ? (aita) Aitak eraman ninduen (eskolara).


Zer esan zizun Anek? (gezur galanta) (Anek niri) gezur galanta esan zidan.
Nor ekarri zenuen autoz? (auzokoa) (Nik) auzokoa ekarri nuen (kotxez).
ERANTZUNAK

Nork aukeratu zuen lekua? (gu) Geuk aukeratu genuen (lekua).


Non erosi zenion joko hori semeari? (Donostia) Donostian erosi nion (jokoa semeari).
Gozoki guztiak jan zizkizun txakurrak? (bai) Bai, (gozoki) guztiak jan zizkidan.
Zuek zapuztu zenioten plana Anderri? (ez) Ez, guk ez genion planik zapuztu (Anderri).
Nori egokitu zitzaion arbelean idaztea? (ni) Niri egokitu zitzaidan (arbelean idaztea).
Ipuineko sorginei zer gertatu zitzaien? (ginarra galdu) Ginarra galdu zitzaien (ipuineko sorginei).
Aipatu zenizkiguten puntu guztiak? (bai) Bai, (guk zuei) puntu guztiak aipatu genizkizuen.

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

339

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 340

4. FITXA

ADITZA: INDIKATIBOA LEHENALDIAN

4 Aukeratu zuzena eta idatzi.

Butano-banatzaileak bosgarren solairura igo behar izan zituen bonbonak. (zituen/zitzaion)


Hainbesteko indarra eginda, urrun joan zitzaion aizkora Mindegiari. (zitzaion/zioten)
Harrijasotzaileek aurreko egunean hamar aldiz baino gehiago altxatu zuten harri hori.
(zuten /zien)
Zuri sega zorroztea ahaztu egin zitzaizun; horregatik ez zuen mozten. (zitzaizun/zituen)
Unai Basurkori txalo zaparrada jo zioten Getxora heltzean. (zioten/zuten)
Ganaduzaleek dirutza eskaini zioten osabari asto zahar haren truke. (zioten/zitzaizun)
Idi-probetan apostua egitea oso gustatzen zitzaion gure aitita zenari. (zitzaion/zioten)
Euskal Herriko sokatira taldeak kanpotarrei alde ederra atera zien. (zien/zitzaion)
Ikusleetako batzuk Iban Mayori bizikleta aurrean jarri zitzaizkion. (zitzaizkion/zituzten)

340

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

ERANTZUNAK

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 341

5. FITXA

ERANTZUNAK

ADITZA: INDIKATIBOA LEHENALDIAN

1 Jarri aditz laguntzaile hauek dagokien lekuan.

zenidan
genuen

zuen
zituen

zitzaien zizkion zuen


zion zitzaien zitzaion

Zuk niri lehenago esan behar zenidan hori. Orain berandu da.
Egun hartatik aurrera ez zituen lagunak gehiago jo.
Behin oztopo hori gaindituta, guk lanarekin jarraitu genuen.
Makurtu zirenean koroa burutik erori zitzaien miss guztiei.
Umea dortokei begira geratu zitzaion.
Halako batean txanogorritxori otsoa agertu zitzaion oso kezkaturik.
Pare bat galdera egin zizkion txoferrari osabak.
Gaineran eraman zuen tximinoak txori txikia.
Entrenatzaileak bere kapitainari deitu zion dena argitzeko.
Bizkarrean eraman behar izan genuen umea ibilaldi osoan.
2 Osatu taula falta diren datuekin.

NOIZ

NOR/NORI/NORK

EKINTZA

ADITZ LAGUNTZAILEA

atzo

zuek

parte hartu

zenuten

lehengoan

gurasoek/gu

jaira eraman

gintuzten

iaz

gu

Ibilaldira joan

ginen

maiz

mendizale bat/haiei

Institutura joaten

zitzaien

Aurreko astean

elkarte horietakoek

eranskailuak banatu

zizkiguten

beti

zuek guri

laguntzen

zeniguten

sarritan

auzokoa, norbait

laguntza eske etortzen

zait

egunero

Angelen txakurra/guri

miazkatzera hurbiltzen

zitzaigun

noiz edo noiz

zuek/katua

kotxean eramaten

zenuten

txikitan tarteka

aitak/guri

kromoak erosi

zizkigun

ERANTZUNAK

3 Bete hutsuneak aditz egokiekin orain eta lehen aldian.

(nor-nori, nor-nork, nor-nori-nork)


Erabat engainatu genituen. (guk/haiek)
Bostekoa eman zidaten. (haiek/niri)
Oso ondo ulertu zizkidan azalpenak. (hark/niri)
Abandonatu gintuzten. (haiek/gu)
Adarra jo diote. (haiek/hari)
Zuengandik urrundu ziren. (haiek)
Poltsatik erori zitzaizkidan. (haiek/niri)
Ospitalera eraman zenuten. (zuek/hura)
Besoetan eraman ninduzun. (zuk/ni)
Salatu zintudan. (nik/zu)
EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

341

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 342

5. FITXA

ERANTZUNAK

ADITZA: INDIKATIBOA LEHENALDIAN

4 Jar itzazu aditz laguntzaile hauek lehen aldian.

342

dute:

zuten

diote:

zioten

dizkidazue:

zenizkidaten

gaitu:

gintuen

zaio:

zitzaion

diguzue:

zeniguten

zaizkie:

zitzaizkien

naute:

ninduten

zaituztegu:

zintuztegun

dizkiete:

zizkieten

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 343

6. FITXA

ERANTZUNAK

ADITZA: BALDINTZA ORAINALDIAN

1 Bete hutsuneak.

(nor)
Nire prakak gorriak izango balira, zezenak atzetik etorriko lirateke.
Zu soinekoa erostera bakarrik joango bazina, herriko denda batera joango zinateke.
Betarreko horiek aldean jantzita joango banintz (ni), ez zinateke (zu) nirekin joaten ausartuko.
Kotxea ondo egongo balitz, ez litzateke zure laguna autobusez joango.
Ez nintzateke txakur horrengana hurbilduko, nire lagunarena ez balitz izango.
Gu garaiz helduko bagina, ez zinatekete haserretuko (zuek).
Galdezka etorriko bazinete (zuek), euskaraz arituko zinatekete, (zuek) zalantza barik.
Ni arriskuaz ohartuko banintz, segur aski ez nintzateke hurreratuko.
Haiek errumaniarrak balira, errumanieraz arituko lirateke.
2 Aukeratu ondorio egokia.

Zuk tortilla egiten ikasiko bazenu,


Guk xaboi gehiago erabiliko bagenu,
b

Txapelketa horretan gure lagunek parte hartuko balute,


g

Ipuin politak kontatuko balitu,


Lanak arin bukatuko balitu,

a
j

Txakurrek muturrekoa eramango balute,


Esaldi luzeagoak idatziko banitu,

f
h

Irakasleak lanak gorriz zuzenduko balitu,


Ordenagailuz egin ahal izango bagenu,

a. ...telebista ikusi ahal izango luke.

f. ...ez nuke leku nahikoa izango.

b. ...ederki gozatuko zenukete.

g. ...denok jaramon egingo genioke.

c. ...arin batean amaituko genituzke lanak.

h. ...jai edukiko genuke.

d. ...afaria prestatuko zenuke .

i. ...garbiago edukiko genuke kotxea.

e. ...zerbait irabaziko lukete.

j. ...ezin izango lukete haginka egin.


ERANTZUNAK

Gurean afalduko bazenute,

3 Inguratu aukera egokia.

(nor-nori-nork)
Guk liburuari forroa kenduko (bagenio/bagenu), zikindu egingo (genioke/genuke).
Guk eranskailu hau zuei emango (bazenute/bagenizue), paper-zorroan erantsiko (zenuke/zenukete).
Nik orriak sailkagailuan sartuko (banizkio/banitu) ikasle horri, errazago erakutsiko (lidake/lizkidake) lanak.
Aitak ni zigortuko (balit/banindu), nik ez (nuke/nioke) jasango.
Nik zu kale gorrian ikusiko (bazintut/banizu), lagunduko (nizuke/nizun).
Zuek lagunei Aralarretik gazta ekarriko (bazeniete/bazintuzte), eskerrik asko esango (lizuekete/lukete) zuei.
Umeek aurpegia margotuko (balute/baliote), aitek ipurdikoa emanda etxera eramango (lukete/lituzkete).

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

343

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 344

6. FITXA

ERANTZUNAK

ADITZA: BALDINTZA ORAINALDIAN

Hozkailutik zuek niri garagardo fresko bat aterako (bazenute/bazenidate), nik zuei eskertuko (nizueke/nuke).
Gurasook antzerkitik autoz ekarriko (bagintu/bagintuzte), guk ez (genieke/genizkieke) ezetzik esango.
Lagunek niri auto berria eskatuko (banindute/balidate), nik zalantzarik gabe utziko (nieke/nuke) haiei.
4 Aztertu aditzak adibidean bezala.

(nor-nori-nork / nor-nork).
Balizkit: Haiek - niri - zerbait (pluralez). Baldintza.
Banizu: nik zuri zerbait
Banitu: nik haiek
Bazenituzte: zuek batzuk
Balio: hark hari
Zenidakete: zuek niri zerbait
Nizkieke: nik haiei batzuk
Genituzke: guk haiek batzuk
Zintuzket: nik zu
Zenizkidakete: zuek niri batzuk

344

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0333-0452.qxd

31/7/07

15:02

Pgina 345

7. FITXA

ERANTZUNAK

ADITZA: BALDINTZA HIPOTETIKOA ORAINALDIAN

1 Asmatu baldintza hauen ondorioak.

Guk Ane ondo ezagutuko bagenu, afaltzera gonbidatuko genuke.


Lagunak agurtuko ez bagenitu, haserretu egingo lirateke.
Hura mehatxatuko balute, ertzainengana joko luke.
Lapurretan ikusiko balituzte, kartzelara eramango lituzkete.
Epaitegira joango balira, oso txarto pasatuko lukete.
Dirua eskainiko baliote, ez lieke onartuko.
Gozokiak gustatuko balitzaizkio, gustura jango lituzke guztiak.
Arrantzan joango balira, blai eginda etorriko lirateke.
Eskupilotan berarekin arituko balitz, segur aski irabazi egingo luke.
Animaliaren bat erosiko balu, ama haserretu egingo litzaioke.
2 Ezabatu oker dagoena eta berridatzi.

Nik ile-apaintzaileari motz-motz uzteko esango (banio/banioke), errotik moztuko (lidake/lizkidake) ilea.
Nik ile-apaintzaileari motz-motz uzteko esango banio, errotik moztuko lidake ilea.
Margolariek niri etxea gorriz pintatuko (balute/balidate), oso haserretuko (nintzateke/nuke).
Margolariek niri etxea gorriz pintatuko balidate, oso haserretuko nintzateke.
Zuek haiei alemanieraz hitz egingo (bazenizkiete/bazeniete), ez (lizuekete/lizukete) piperrrik ere ulertuko.
Zuek haiei alemanieraz hitz egingo bazeniete, ez lizukete piperrrik ere ulertuko.
Euskaraz hitz egiten entzungo (bazenidate/bazenidaten), poztu egingo (nintzatekeen/nintzateke).
Euskaraz hitz egiten entzungo bazenidate, poztu egingo nintzateke.
Txakurrak garbitzaileari erasoko (balio/balu), arazoak eragingo (lioke/lizkioke) nagusiari.
Txakurrak garbitzaileari erasoko balio, arazoak eragingo lizkioke nagusiari.
Jokalari horiek jokoz kanpo geratuko (balitz/balira), alde egingo (lirateke/lukete).
Jokalari horiek jokoz kanpo geratuko balira, alde egingo lukete.
Tabernariak tabernan itoginak (balitu/balituzte), iturginari deituko (liokete/lioke).
Tabernariak tabernan itoginak balitu, iturginari deituko lioke.
Lagunek autoz ekarriko (banindute/balidate), ez (nintzateke/zinateke) bustiko.
ERANTZUNAK

Lagunek autoz ekarriko banindute, ez nintzateke bustiko.


Kirolari aparta izango (balitz/balira), fitxatuta egongo (litzateke/lirateke) honezkero.
Kirolari aparta izango balitz, fitxatuta egongo litzateke honezkero.
Umeak igerilekura eramango (bagenitu/bagenizkie), poz-pozik etorriko (litzateke/lirateke).
Umeak igerilekura eramango bagenitu, poz-pozik etorriko lirateke.

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

345

835026 _ 0333-0452.qxd

31/7/07

15:02

Pgina 346

7. FITXA

ERANTZUNAK

ADITZA: BALDINTZA HIPOTETIKOA ORAINALDIAN

3 Bete hutsuneak aditz egokiarekin.

(nor / nor-nori)
Goseak jaikiko banintz, ondo gosaltzea gustatuko litzaidake.
Maren garaiz etorriko balitz, pelikula osoa ikustea gustatuko litzaioke.
Lobari txakur hori hurbilduko balitzaio, oihuka hasiko litzateke.
Hura txakurrari oihuka hasiko balitzaio, txakurra urduritu egingo litzateke.
Amaren bat galdezka etorriko balitzaigu (guri), pozik irtengo ginateke erantzutera.
Jokalariei ordua ahaztuko balitzaie, haiek berandu helduko lirateke partidara.
Autoko atea bidean zabalduko balitzaizue (zuei), istripuren bat gertatuko litzaizueke.
Niri negar malkoak aterako balitzaizkit, jendea hurbildu egingo litzaidake.
Zuei ere garauak aterako balitzaizkizue, medikuarenera joango zinatekete.
Zuri partida interesatuko balitzaizu, ixilik egongo zinateke.
4 Jarri dagozkien pertsonak.

346

bagenizkie:

guk haiei batzuk (baldintza)

nizkieke:

nik haiei batzuk (ondorioa)

nituzke:

nik haiek (ondorioa)

zenidakete:

zuek niri zerbait (ondorioa)

balitzaie:

haiei zerbait (baldintza)

litzaizkioke:

haiek hari (ondorioa)

genuke:

guk hura (ondorioa)

balitzaizkigu:

haiek guri (ondorioa)

litzaizkidake:

haiek niri (ondorioa)

lidakete:

haiek niri zerbait (ondorioa)

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 347

8. FITXA

ERANTZUNAK

ADITZA: BALDINTZA LEHENALDIAN

1 Osatu esaldiak ondoriozko aditza jarriz.

(nor/nor-nork)
Puxtarriak izan banitu, zuekin jolastuko nintzen.
Baina eguraldi txarra egin izan balu, gu busti egingo ginen.
Zuek bokatak ekarri bazenitu, askari ederra egingo genuen.
Hala ere, eguzkia egin balu, guk ondo pasatuko genuen.
Zuk ni etxera gonbidatu baninduzu, gustura joango nintzen.
Irakasleek ikasleak mespretxatu balituzte, ikasleek ere beste horrenbeste egingo zuten.
Zu atzo agertu bazina, guk poz handia hartuko genuen.
Lagunek non aparkatu aurkitu balute, automobila bertan utziko zuten.
Nik indarrik izan banu, zakua bizkar gainean jasoko nuen.
Haurrek margoak izan balituzte, koadro politak egingo zituzten.
2 Bete hutsuneak aditz egokiak sartuz.

(nor/nor- nork/nor-nori-nork)
eraiki

eman

saldu

izan

esan

erosi

izan

hitz egin

eduki

zigortu

Guk umore ona izan bagenu, joango ginen.


Zure neba-arrebei esan bazenie, etorriko ziren.
Nik bista txarra eduki banu, ez nituen ikusiko hitz horiek.
Aitak ni zigortu banindu, negar egingo nuen.
Epaimahaikoek Aitorri saria eman baliote, poz-pozik egongo zen.
Umeari zakurra erosi banio, txabolan biziko zen.
Borda egurrezkoa eraiki bagenu, oraindik zutik egongo zen.
Gizon horiek guri liburu bitxi horiek saldu balizkigute, dirua alferrik botako genuen.
Abentura horretako protagonista izan banintz, oso famatu izango nintzen.
Suahilieraz hitz egin balute, inork ez zien ulertuko.
Izaskunek ortua jarri balu, udan letxugak jango genituen.
3 Lotu esaldiak albokoekin:

Diru asko irabazi izan balute,


Gorka etxerako lanak izan balitu,

gustura jango nituen.


guztion artean banatuko zuten.
ez nuen lan hori lortuko.

Zugatik ezan ez balitz,

bakarrik egingo zituen.

Ondarroara joan balitz,

dotore geratuko zen bulegoa.

Aldizkari horiek erosi izan ez balitu,


Beregan konfiantzarik izan balu,
Niri txokolate horiek ekarri izan balizkit,
Koadro hori horma horretan zintzilikatu bazenu,
Hizlariek horretaz hitz egin balute,

ERANTZUNAK

Txintik esan ez banio,

lagun ondarrutarrak izango zituen.


haserretu egingo zen.
dena argiago egongo zen.
gauzak hobeto aterako ziren.
ez zituen horrelako kontuak irakurriko.

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

347

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 348

8. FITXA

ERANTZUNAK

ADITZA: BALDINTZA LEHENALDIAN

4 Ezabatu aukera desegokia eta berridatzi.

Jonek anaiari dena kontatu (balio/baliote), haserre bizian jarriko (zen/litzateke).


Jonek anaiari dena kontatu balio, haserre bizian jarriko zen.
Bilboraino motorrez joan (balira/balute), busti egingo (zen/lirateke).
Bilboraino motorrez joan balira, busti egingo zen.
Aireportuko maletak galdu (balituzte/balitzaie), ez (litzateke/zen) arazorik egongo.
Aireportuko maletak galdu balituzte, ez zen arazorik egongo.
Zauriren bat izango (bazenu/bazina), iodoa eman beharko (zenion/zenioke).
Zauriren bat izango bazenu, iodoa eman beharko zenion.
Liburuari orri horiek kenduko (bagenizkio/balitzaio), ez (zen/litzateke) igarriko.
Liburuari orri horiek kenduko bagenizkio, ez litzateke igarriko.
Neska jatorra izango (balitz/balitzaio), lagun gehiago izango (zituen/lituzke).
Neska jatorra izango balitz, lagun gehiago izango lituzke.
Irakasleak agindutakoa egin (bagenu/bagenitu), hobeto ulertuko (genuke/genuen).
Irakasleak agindutakoa egin bagenitu, hobeto ulertuko genuen.
Hori lehenago zeure buruari galdetuko (bazenio/bazenu), agian gauzak hobeto joango (lirateke/ziren).
Hori lehenago zeure buruari galdetuko bazenio, agian gauzak hobeto joango lirateke.
Ortuan azenarioak jarri izan (balitu/balu), entsalada ederrak egingo (zituen/lituzke).
Ortuan azenarioak jarri izan balitu, entsalada ederrak egingo zituen.
Kafesnea gailetekin hartuko (banu/banitu), bete-bete eginda geratuko (nintzateke/nintzen).
Kafesnea gailetekin hartuko banu, bete-bete eginda geratuko nintzateke.

348

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 349

9. FITXA

ERANTZUNAK

ADITZA: BALDINTZA ORAINALDIAN ETA LEHENALDIAN

1 Bete hutsuneak.

(nor / nor-nori)
Niri futbola gustatu izan balitzait, partida guztietara joango nintzen.
Zure lagunari baloia balkoitik erori balitzaio negar batean egongo zen.
Zuek zinema horretara sartu bazinete, pelikula ez zitzaizuen gustatuko.
Zapata berriak apurtu balitzaizkigu guri, ama haserretu egingo zitzaigun.
Niri kiniela bat aterako balitzait, ez nintzen hemen egongo orain.
Gurasoak hil ez balitzaizkio, eurekin biziko zen.
Guri erlojua apurtu balitzaigu, konpontzera zugana joango ginen.
Bera niri kexaka etorri balitzait, laguntzera joan nintzen.
Haiek Enekori diru eske hurbildu balitzaizkio, urduri jarriko zen gure Eneko
Zuri ile asko jausi balitzaizu dagoeneko burusoil egongo zinen.
2 Zuzendu aditzean oker dagoena.

Haiei gurasoak haserretu balitzaie, berdin emango lieke.


a) Haserretu balitzaie / zien

b) haserretuko balitzaie / lieke

Niri hori ekartzea ahaztuko balitz, ez nizuke zuri ezer esango.


a) ahaztuko balitzait/ nizuke

b) ahaztu balitzaie / nizun

Indarrik izango banitu, oraintxe bertan altxatuko nuke.


a) Izango banu / nuke.
Zuk niri galdera hori egingo banizu, ez zeniguke erantzungo.
a) egingo bazenit / nizuke

b) egin bazenit / nizun

Eskaleari dirua emango banu, poztu egingo zen.


a) emango banio / litzateke

b) eman banio / zen

Zuk kandelak piztu bazenu, hobeto ikusiko genuen.


a) piztu bazenitu / genuen
Zuei atea itxi balitzaizue, ezin izango zinatekete sar.
a) itxi balitzaizue / zineten

b) itxiko balitzaizue / zinatekete.

Liburuaren azala bustiko balitzaigu, beste bat erosi beharko genuen.


b) busti balitzaigu / genuen

ERANTZUNAK

a) bustiko balitzaigu / genuke

Guri zigarroa itzali balitzaigu, beste bat piztuko genuen.


Zuzena da
Txakurkumea gaixotuko balitzaio, albaitariarenera joango zen.
a) gaixotuko balitzaio / litzateke

b) gaixotu balitzaio / zen

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

349

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 350

9. FITXA

ADITZA: BALDINTZA ORAINALDIAN ETA LEHENALDIAN

3 Osatu esaldia ondorioa jarriz.

Eguraldi ona izan bagenu,


Niregana etorri bazinete,
Zuk laguna biziki maite izan bazenu,
Aldizkari horiek erosi bazenitu,
Musu bat eman bazenit,
Liburua gustatu balitzaio,
Triste egon balitz,
Bilbora joan izan balira,
Zuk ezagutu izan bazenu,
Kepari niri opari bat ekarri bazenit,
4 Jarri ondoriozko forma hauek lehen aldian.

litzateke: zatekeen
luke: zukeen
litzaizkidake: zitzaikidakeen
nioke: niokeen
zenizkidake: zenizkidakeen
lituzke: zituzkeen
gintuzke: gintuzkeen
nindukete: ninduketen
lirateke: ziratekeen
litzaioke: zitzaiokeen

350

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

ERANTZUNAK

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 351

10. FITXA

ERANTZUNAK

ADITZA: BALDINTZA ORAINALDIAN ETA LEHENALDIAN

1 Bete hutsuneak.

Gaur dirurik banu, zinera joango nintzateke (ni).


Orain tortilla jango banu, gauean ez nuke afalduko.
Atzo kafe hutsa hartu izan banu, ez nuen gauean begirik bilduko.
Haiek gogorik izan balute, ordainduko zuten.
Ehizan joan balira, gaur segur aski txoriak jango genituzke.
Sagardo ona erosiko balute, gustura edango lukete haiek.
Irakasleek ezagutuko bagintuzte, zalantza barik agurtuko gintuzkete.
Zuei indabak gustatu balitzaizkizue, gaurkoak jango zenituzten.
Gu Getariako kaira joan bagina, baporeak ikusiko genituen (guk).
Ez zenuten ezer esango, gertatutakoaren berri izan bazenute.
2 Jarri baldintzari aditz egokia.

Berandu (izan) izango ez balitz, Kultur etxera joango ginateke.


Nik min (hartu) hartu banu, esango nizun.
Ama arduratuta (egon) egongo balitz, guri dena kontatuko liguke.
Film hori Enekori (gustatu) gustatu ez balitzaio, kexaka etorriko zitzaigun.
Futbolariak entrenatu gabe (egon) egongo balira, oker jokatuko lukete.
Bere kotxean (ekarri) ekarri bagintu, askoz lehenago helduko ginen
Zubia (erori) eroriko balitz, ezin izango ginateke beste aldera igaro.
Sorginetan (sinestu) sinestu balu, ez zuen horrelako jokatuko.
Zorriak (izan) izango balituzte, etengabe hazka egin lukete.
Nagusia jaten ematera (hurbildu) hurbildu balitzaie, pozarren egongo ziren.

BALDINTZA

ONDORIOA ORAIN

ONDORIOA LEHEN

nik haiei batzuk

banizkie

nizkieke

nizkien

zuk ni

baninduzu

nindukezu

ninduzun

zuk guri zerbait

bazenigu

zeniguke

zenigukeen

hura niri

balitzait

litzaidake

zitzaidan

haiek zuri batzuk

balizkizu

lizkizuke

zizkizuen

guri haiek

balitzaizkigu

litzaizkiguke

zitzaizkigun

haiek gu

bagintuzte

gintuzkete

gintuzten

zuk haiek

bazenitu

zenituzke

zenituen

haiek ni

banindute

nindukete

ninduten

guk haiei batzuek

bagenizkie

genizkieke

genizkien

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

ERANTZUNAK

3 Jarri baldintza eta ondoriozko aditz formak orain eta lehen aldian.

351

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 352

10. FITXA

ERANTZUNAK

ADITZA: BALDINTZA ORAINALDIAN ETA LEHENALDIAN

4 Aukeratu aditz egokiak.

Nik betaurrekoak edukiko

, hobeto ikusiko

a) banitu/banizkio
Kutsagarriak

b) nuke/bazeniote
, ez

a) izan balira/balira

ere jango.
b) genituen/balute

Haiei lainoa azalduko

, buelta eman beharko

a) balitzaie/balitzaie

, (haiek) telefonoz deituko

a) balute/banitu

, gozoago geratuko

a) bazenu/balio

, zauri larriak egingo

a) baliote/litzaioke

a) bazeniote/nuke
Txoriari hegoak ebaki
a) banizkio/zineten

352

b) zizkioten/lukete

Antzezlan hori hemen antzeztuko

Zuek egoerari aurre egin

zuri.

b) litzaizuke/bazenio

Txakurrek haurrari heldu

a) balio/ziguten

(haiek guri)

b) ziguten/balute

Zuk arraina labean sartuko

Lepotik heldu

(haiek).

b) lukete/bazenu

Arazoren bat izan

a) balitz/genituen

, makina bat jende joango

b) litzateke/zen
, ikaratu egingo

b) zen/litzateke
, egoera hobean egongo

b) zineten/zitzaizun
, nirea izango

b) zen/zizkioten

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 353

11. FITXA

ERANTZUNAK

ADITZA: AHALERA ORAINALDIAN

1 Bete hutsuneak.

(nor)
Hau eguraldia! Gu gaur mendira joan gaitezke.
Hori guztia egin ondoren zuek lasai gera zaitezkete.
Zuk itsasoan beldurrik gabe sar zaitezke, sorosleak daude-eta.
Edozein unetan mintza daitezke horiek gai horretaz.
Bihar arte gu zain egon gaitezke.
Kontuz ibil zaitezte! Hori ikututa erre zaitezkete-eta.
Zuek nagusiak zaretenez, bakarrik joan zaitezkete institutura.
Edonor ezin daiteke bizi egoera horretan.
Lorategi horretako loreak ezin daitezke zapaldu.
Ur handitan sartzen bagara, ito egin gaitezke.
2 Aukeratu aditz egokia.

(zer/nork)
Zuk horrela jokatuz gero, arazoak izan ditzakezu (ditzakezu/dezake).
Nik ezin ditzaket (ditzaket/dezakezu) gutun horiek guztiak irakur ordu batean.
Gosea guk ogia janez ken dezakegu (dezakegu/ditzakete).
Haiek berriro hauta dezakete (dezakete/ditzakezu) alkate hori.
Nork eska dezake (dezake/dezakegu) behartsuentzako laguntza?####
Piratei buruzko liburu hori edonork irakur dezake (dezake/dezakegu).
Zuek ezin ditzakezue (ditzakezue/ditzakezue) traste horiek guztiak eraman.
Gaztegunera hurbiltzen badir, bertan ikus ditzakete (ditzakete/dezake) aldizkari horiek.
Institutuko txirrina edonoiz jo dezake (dezake/dezakete) atezainak.
Nahi baduzu, jaialdi bat antola dezakezu (dezakezu/ditzaket) gertatutakoa ospatzeko.
3 Ezabatu oker dagoena.

(nor/zer- nork).
Kirol-mota horretan zuk edonon jardun dezakezu/zaitezke.
ERANTZUNAK

Atletismo proba horiek estadioan egin daitezke/ditzake.


Oso jauzi luzeak egin daitezke/ditzake jauzilari horrek.
Lasterketa horretan edonork har daiteke/dezake parte.
Horretarako zuk teknika desberdinak erabil ditzakezu/zaitezke.
Dantzariak gorputzak noranahi mugi dezake/daiteke.
Zure jarrerak garrantzia handia izan dezake/daiteke.
Azeriak leku desberdinetan aurki daitezke/ditzake.
Segurtasun sistema desberdinak egon daitezke/daiteke.
Aurkikuntza horiek aspaldikoak izan daitezke/ditzakete.

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

353

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 354

11. FITXA

ERANTZUNAK

ADITZA: AHALERA ORAINALDIAN

4 Erantzun hurrengo galderei ahalera erabiliz.

Zer egin dezakegu hizkuntza bat ikasteko? (telebista ikusi) (irratia entzun)
.......telebista ikus dezakegu............. .............irratia entzun dezakegu ...............
Zer egin dezakezu ondo pasatzeko?(liburuak irakurri) (futbolean jokatu)
........liburuak irakur ditzaket............... ........futbolean joka dezaket..............
Zer egin dezakezue sudokua amaitzeko? (laguntza eskatu) (soluziobideetan begira)
........laguntza eska dezakegu......... .......soluziobideetan begira dezakegu......
Zer egin dezaket hotzik ez izateko? (arropa gehiago) (salda beroa hartu)
..........arropa gehiago jantzi dezakezu....... ........salda beroa har dezaket....
Zer egin dezakete haiek saskibaloian ondo jokatzeko? (entrenatzailea ona kontratatu) (gogoz jokatu)
.....entrenatzaile ona kontrata dezakete....... ..........gogoz joka dezakete.......

354

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 355

12. FITXA

ERANTZUNAK

ADITZA: AHALERA ORAINALDIAN

1 Bete hutsuneak.

Bilbon zuk txokolatezko sardinak eros ditzakezu.


Guk San Ferminetara zapi gorria lepoan joan gaitezke.
Idiazabalgo gazta guk ezin dezakegu edonon aurki.
Nik Gernikako piperrekin plater gozoa presta dezaket.
Parisen badakizu zer ikus dezakezuen zuek?
Ardo ona Errioxa edo Galiziakoa izan daiteke.
Guk Tolosako indabak txorizo egosiarekin jan ditzakegu.
Zuek produktu asko eros ditzakezue azoka horretan.
Getaria edo Bakioko txakolina erraz aurki daiteke edozein azokatan.
Ardien mami naturala ezin dezakegu guk edozein urtarotan jan.
2 Markatu aditz zuzena.

Indabak egosita presta

zaitezke

Ekarri duzun txakolin hori hotz atera


x

Erositako mamia azukrearekin jan

ditzakezu.

ditzaket

ditzakegu.

dezakezu

dezakete
x

ditzakezu.

ditzakete Tolosako teilak.

zaitezke garabantzu horiek janda.

Pastela jandakoan zuek gustura gera

zaitezkete

Emandako urdaiazpiko ogitartekoa arin batean jan


Alergikoa denez, ezin

dezakezu

ditzakegu erosi dilista horiek denda horretan.

Haiek edozein dendatan eros


Zuk azkar ase

zaitezke.

dezakegu

Zuk babak edozein lapikotan presta


Nik ezin

dezakezu

dezake

dezakezue.

dezakezue

ditzakezue.

ditzake haragirik jan.

3 Bete hutsuneak aditz zuzena aurkeratuz.

dezake

dezakezu gaitezke
gaitezke ditzakete

ditzakezue daitezke
zaitezkete dezakete

dezake

Antilope jauzilariak edan gabe bizi daitezke.


ERANTZUNAK

Palma-urtxintxak lurra zula dezake dituen hanka indartsuekin.


Kobraren horzkada bakarrak elefantea bera hil dezake.
Kameleoiek, espezieen arabera, 7 cm-tik 60 cm-rainoko luzera eduki dezakete.
Zuk nahi baduzu, etxera iguana bat eraman dezakezu.
Guk ezin ditzakegu animaliak kaiola barruan ikus.
Zoologiko horretara ezin ditzakezue zuek jana sar, debekatuta dago eta.
Lehoinabarra ikustera parke horretara joan zaitezkete zuek.
Gu ezin gaitezke baso horretan sar otsoak badaude.
Denda horretara hurbil gaitezke guakamaioa ikustera.

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

355

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 356

12. FITXA

ERANTZUNAK

ADITZA: AHALERA ORAINALDIAN

4 Osatu taula falta diren elementuak jarriz.

NOR

NORK

EKINTZA

ADITZ JOKATUA

etorri

etor daitezke

ekarri

ekar ditzakezu

hurbildu

hurbil naiteke

erosi

eros dezakegu

gu

urrundu

urrun gaitezke

zuek

nekatu

neka zaitezkete

haiek
haiek

zuk

ni
hura

356

guk

haiek

zuek

eraman

eraman ditzakezue

haiek

nik

salatu

sala ditzaket

haiek

erori

eror daitezke

zuek

saiatu

saia zaitezkete

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 357

13. FITXA

ERANTZUNAK

ADITZA: AHALERA LEHENALDIAN

1 Berridatzi esaldiak ahalerako laguntzaileak erabiliz.

(nor)
Hirian bizi zenez, sarritan joan ahal zen antzokira.
............................................joan zitekeen..........................................
Lehen zu bizikletaz etorri ahal zinen lanera; orain, ostera, ezinezkoa da.
...................................etor zintezkeen....................................................
Gu ezin ginen joan horra umeak ginelako.
........ezin gintezkeen joan................................................................................
Haiek ezin ziren uretara sartu soroslerik ez zegoelako.
..............ezin zintezkeen uretara sar.............................................................................
Ni ezin nintzen harritu asko ikusitako nintzelako.
....ezin nintekeen harri(tu)........................................................................................
Ezin ziren hurbildu egun horretan olatu itzelak zeudelako.
......ezin zitezkeen hurbil(du).........................................................................................
Gu fidatu ahal ginen herrian oso ezaguna zelako.
.......fida gintezkeen.........................................................................................
Ane geratu ahal zen gurekin trena oraindik etorri ez zelako.
........gera zitekeen........................................................................
Txakurrak lehen edonondik ibili ahal ziren, ez gaur bezala.
................................................ibil zitezkeen..................................
Isilik geratu ahal nintzen, baina iritzia eman nahiago izan nuen.
.........gera nintekeen..................................................................
2 Bete hutsuneak ahalera erabiliz.

(zer/nork)
Lehen guk liburuetatik fotokopiak atera genitzakeen.
Zuek orain dela lau hilabete ezin zenezaketen hanka lurrean jar.
Eramandako zapatila haiekin zuk balleta dantza zenezakeen.
Zuk metro hori ezin zenezakeen geltoki horretan har.
ERANTZUNAK

Irabazitako diruarekin guk larruzko jaka hura eros genezakeen.


Orain dela urte asko emakumeek ezin zezaketen botorik eman.
Laguntzaileak eraman zitzakeen baina bakarrik joan nahi nuen.
Zuek inprima zenitzaketen agiri horiek guztiak.
Txapelketa horretan parte har genezakeen, baina epea pasatu zitzaigun.
Bilera horretan zuek hitz egin zenezaketen?

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

357

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 358

13. FITXA

ADITZA: AHALERA LEHENALDIAN

3 Aukeratu aditz egokia.

(nor/zer-nork)
Orain urte batzuek bide bazterretik oinez joan gintezkeen (gintezkeen/zezaketen).
Lehen ia leku guztietan erre zitekeen (zitekeen/zenitzakeen).
Guk edonon utz genezakeen (genezakeen/zenitzaketen) kotxea.
Antzina umeek kalean jolas egin zezaketen (zezaketen/genezakeen).
Aspaldi sexu berekoak ezin zitezkeen (zitezkeen/gintezkeen) ezkon.
Ni umetan ezin nintekeen (nintekeen/zitezkeen) berandu oheratu.
Behinola Galdakaora zu ezin zintezkeen (zintezkeen/nintekeen) metroz joan.
Zuek gol asko sar zenitzaketen (zenitzaketen/zintezkeen) partida horretan.
Saia zintezkeen (zintezkeen/nezakeen), behintzat, hobeto egiten, ezta?
Aizu, denontzako orriak ekar zenitzakeen (zenitzakeen/zitekeen).
4 Erantzun galderei.

(nor/zer-nork)
Norekin hitz egin zenezakeen bilera hartan?
..........................(nezakeen)...................................................
Zer erantzun zenezaketen galdera haren aurrean?
...........................(genezakeen) .............................................
Arazo hura zuon abokatuak konpon zezakeen?
..............................................................(zezakeen)..
Ez genekien. Nora joan gintezkeen afariaren ostean?
...........................................(zintezketen)...............
Nortzuek eman zezaketen horri buruzko informazioa?
............................................(zezaketen)...........................
Zer egin zenezakeen pasa den udan?
..................(nintekeen......nezakeen)..............................
Uholdeen ostean eraiki zezaketen baserria berriro?
...........................................(zezaketen).............................
Zer eraman genezakeen lehen eskolara?
.....................(genezakeen genitzakeen) ...................
Nondik joan zintezketen errekaren beste aldera?
......................gintezkeen..................................................
Zer ekar zenezaketen institutura egun horretan?
...................(genezakeen genitzakeen).........................

358

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

ERANTZUNAK

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 359

14. FITXA

ERANTZUNAK

ADITZA: AHALERA LEHENALDIAN

1 Osatu esaldiak ahalera lehenaldian erabiliz.

Bilbora etorri (gu) Aurrekoan Bilbora etor gintezkeen.


Etxea margotu (zuek) Etxea zuek gorriz margo(tu) zenezaketen.
Eleberria idatzi (hori) Horrek eleberri interesgarria idatz zezakeen horri buruz.
Arraina erosi (gu) Bermeoko arrantza azokan arrain freskoa ere eros genezakeen.
Bakarrik geratu (zu) Zu egun horretan ezin zintezkeen bakarrik gera etxean.
Arazoa konpondu (hura) Hark gure arazoa konpon dezake.
Astoa erosi (haiek) Haiek Mungiako azokan astoa eros zezaketen.
Pastela egin (zuk) Erosi beharrean pastela zeuk egin zenezakeen.
Ikastaroa egin (zuek) Sukaldaritza ikastaroa egin zenezaketen iaz.
Agiria eskatu (haiek) Nortasun agiria eska zezaketen azterketa horretan.
2 Bete hutsuneak.

Poliziek karneta eska zezaketen.


Gu kobazuloetan sar gintezkeen.
Eskuz egin genitzakeen (guk) koaderno horiek
Txakurrek hozka egin zezaketen; horregatik zeuden lotuta.
Zuk txoria eros zenezakeen, baina arraina nahiago izan zenuen.
Ni oinez joan nintekeen baina oso nekatuta nengoen.
Haiek denak batera sar zitezkeen, baina nortasun agiria eskatzen zieten.
Oposizioetan izena eman zenezaketen, zergatik ez zineten aurkeztu?
Ez daukagu txiskerorik, baina pospoloak eduki genitzakeen.
Botoen ehuneko garrantzitsua lor genezakeen guk hauteskunde haietan.
3 Aukeratu zuzena.

Zergatik ez didazue esan? Kotxea ekar nezakeen (nezaken/nezakeen).


Prakak urdinak eros zenitzaketen (zenitzaketen/zenezaketen).
Kanta politen bat asma genezake (genezake/genitzake).
Josuren bordara joan gintezkeen (gintezken/gintezkeen).
ERANTZUNAK

Tontorrera heltzen saia gintezkeen (genezakeen/gintezkeen).


Uretako motoa eros genezake (genezake/gintezke).
Zortzierako heltzen saia zintezkeen (zintezkeen/zenezakete).
Enbor horiek aizkoraz oso erraz apur zitezkeen (zitezkeen/genezakeen).
Hamabi urteko ume batek egin zezakeen (zezakeen/zitekeen).
Hori ikustean Ane triste jar zitekeen (zitekeen/zezakeen).

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

359

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 360

14. FITXA

ERANTZUNAK

ADITZA: AHALERA LEHENALDIAN

4 Jarri aditz hauek era trinkoan.

360

Joan ahal izan ginen:

joan gintezkeen

Eraman ahal genuen:

eraman genezakeen

Erosi ahal izan zituzten:

eros zitzaketen

Ekarri ahal nituen:

ekar nitzakeen

Hurbildu ahal ziren:

hurbil(du) zitezkeen

Ezin zituen hartu:

ezin zitzakeen har

Ezin ziren saiatu:

ezin zitezkeen saia

Igo ahal zineten:

igo zintezketen

Apurtu ahal izan zenituen:

apur zenitzaketen

Txikitu ahal izan zenuten:

txiki(tu) zenezaketen.

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 361

15. FITXA

ERANTZUNAK

ADITZA: AHALERA ORAINALDIAN ETA LEHENALDIAN

1 Jarri aditzak orainaldian.

Haiek txoko txikian kutxatxo itxia utz zezaketen. dezakete


Gehien-gehienetan tolestuta gera zitezkeen. daitezke
Txetxeak lolo egin zezakeen gu jolastu bitartean. dezake
Oilar haiek ezin zezaketen kukurruku egin. dezakete
Kakalardoak bildu ostean, zuk ezin zenitzakeen akabatu. ditzakezu
Argiaren argitan argi ikus nezakeen gertatutako guztia. dezaket
Ezin zenezaketan isil-misilean gorde kontatutakoa. dezakezue
Labur-labur azaldu zenezaketen eguneko ikasgaia. dezakezue
Elkartzen ginenean noiz edo noiz horretaz hitz egin genezakeen. garenean/dezakegu
Egun osoan egon zintezketen zuek pozez kantari. zaitezkete
2 Bete hutsuneak.

Lehen ura edonondik atera genezakeen guk.


Etxean gera gintezkeen baina atera egin ginen.
Gero zuek gure jaitxora etor zaitezkete nahi izanez gero.
Egun nor bizi daiteke egoera horretan?
Guk ekar genezakeen ardoa, baina ez genekien non erosi.
Zuek ezin dezakezue orain ariketa buka hiztegian begiratu gabe.
Zuek nahi ez bazenuten ere, egin zenezaketen.
Zuk ezin ditzakezu oraintxe bertan harri horiek jaso.
Eneritz egun oso egon daiteke isildu gabe. Hain da berritsua !
Igerian ez badakite, oso erraz ito daitezke.
3 Aukeratu aditz zuzena.

Udalak esan arte ezin dezakete artea bota. (dezakete/daitezke)


Zuen arbola bota zuen eta gero ezin zitekeen itzalik aurkitu. (zezaketen/zitekeen)
Guk arrantza egin genezakeen, baina mendira joan ginen. (genezakeen/gintezkeen)
Astoak ezin zezakeen arrantza egin muturrekoa jarri ziotelako. (zezakeen/zitekeen)
ERANTZUNAK

Karrakaz hots handia atera zenezaketen zuek manifestazio horretan. (zenezaketen/zenezaketeen)


Ardiek ere ardiak izan omen ditzakete. (ditzakete/daitezke)
Ahariek ahari gorria adarrean joan daitezke. (dezakete/daitezke)
Berandutu izan ez balitzaizue, ordurako hel zintezketen. (zenezakete/zintezketen)
Orain itxaron bitartea sudoku bat egin dezakegu. (genezakeen/dezakegu)
Heldu nion arren, ezin zitekeen geldi egon. (zezakeen/zitekeen)

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

361

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 362

15. FITXA

ERANTZUNAK

ADITZA: AHALERA ORAINALDIAN ETA LEHENALDIAN

4 Jarri aditz hauek lehen aldian.

362

Daitezke: zitezkeen

Dezakegu: genezakeen

Daiteke: zitekeen

Ditzaket: nitzakeen

Dezakezu: zenezakeen

Gaitezke: gintezkeen

Ditzakete: zitzaketen

Zaitezkete: zintezketen

Ditzakegu: genitzakeen

Zaitezke: zintezkeen

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 363

16. FITXA

ERANTZUNAK

ADITZA: SUBJUNTIBOA ORAINALDIAN

1 Erabili subjuntibozko aditzak nominalizazioaren ordez.

Ni joateko deitu didate.

joan nadin

Zuek etortzeko ez dute deitu behar.

joan zaitezten

Ez diogu ezer esango ez kezkatzeko.

kezka ez dadin

Zu ausartzeko ekarri behar izan dut.

ausar(tu) zaitezen

Haiek ni ez hurbiltzeko isildu egin dira.

hurbil(du) ez nadin

Haiek geratzea nahi izan dute.

gera daitezen

Laster zu itzultzea espero dut.

itzul zaitezen

Gu saiatzea komeni da.

saia gaitezen

Ane ez agertzea nahiago duzue.

ager ez dadin

Zoriontsuak izatea opa dizuet.

izan zaitezten

2 Erantzun galderari: Zer esan du?

Etor zaitez F

Etor dadila

Itxi atea F

Itxi dezala atea

Ekarri bokatak F

Ekar ditzala bokatak

Etor zaitez laguntzera F

Doala / joan dadila laguntzera

Zoazte pikutara F

Doazela/ joan daitezela pikutara esan du

Ekarri itzazue liburuak F

Ekar / eraman ditzatela liburuak

Egin ezazu azkar F

Egin dezala azkar

Zatoz hona F

Doala / joan dadila hara

Zoaz etxera F

Doala /joan dadila etxera

3 Bete hutsuneak.

Uretan bota ezazu ondo (disolbatu) disolba dadila.


Haizeatu behar ditugu birusak (kanporatu) kanpora daitezen.
Ondo argi azaldu diot arazorik (eragin, ez) eragin ez ditzan.
Guk barrabas-belarra (jaso) jaso ditzagun nahi dute.
Arbola mota asko (ikusi) ikus dezazuen/ditzazuen espero dut.
ERANTZUNAK

Zuek gauzak argi (izan) izan ditzazuen komeni da.


Makina bat galanperna (bildu, zuek) bil ditzatzuen espero dugu.
Zuk kolore egokia (aukeratu) aukera(tu) dezala nahi dut
Guk ur-arkakusorik (ez ikusi) ikus ez dezagun espero dut.
Etxera joateko makina (hondatu) honda dadila nahi dute.

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

363

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 364

16. FITXA

ADITZA: SUBJUNTIBOA ORAINALDIAN

4 Berridatzi esaldiak subjuntiboa erabiliz.

Zuek polikiago ibiltzea nahi genuke.


Ibil zaitezten
Loreak biltzeko eskatu diet.
Bil ditzaten
Hiru liburu irakurtzeko agindu digute.
Irakur ditzagun
Kanpoan geratzeko eskatu digute.
Gera gaitezen
Guraso guztiak joatea komeni da.
Joan daitezen
Afaria prestatzeko esan ditu, baina...
Presta dezagula
Garaiz oheratzeko esan diguzue.
Ohera gaitezela
Hori guztia mugitzeko esan dizuet.
Mugi zaitezten.
Zortzietarako heltzeko utzi dizut kotxea.
Hel zaitezen
Indarra izateko, asko jan behar duzue.
Izan dezazuen

364

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

ERANTZUNAK

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 365

17. FITXA

ERANTZUNAK

ADITZA: SUBJUNTIBOA LEHENALDIAN

1 Bete hutsuneak.

(nor)
Zuei garaiz (itzuli) itzul zintezten utzi nizuen autoa.
Zu ere taldean (sartu) sar zintezela agindu zizuten.
Ondo (portatu) porta zitezen eskatu nien.
Etxeko giltza utzi zidaten, nahi nuenean (sartu) sar nendin.
Lasaiago (ibili) ibili zintezen, lehenago atera behar zenuen.
(mugi, gu) Mugi gaitezela esan digu Anek, trena galduko dugu eta.
Bakarrik zegoela eta berarekin (joan) joan nendin eskatu zidan.
Zer egin behar zen garai horretan jendea pozik bizi zedin?
Lasaigarria eman behar izan genion, lasai (egon) egon zedin.
(isildu, bera) Isil zedila esan nion, berritsu halakoa!
2 Aukeratu aditz zuzena.

(nor/zer-nork)
Beregana hurbil(du) gintezen agindu zigun. (genezan/gintezen)
Guk horiek (hartu) har genitzan nahi zuen amak. (genitzan/gintezen)
Zuek etxera (itzuli) zintezten espero zuten. (zenitzaten/zintezten)
Behar zuena (erosi) eros zezan supermerkatura eraman nuen. (zezan/zedin)
Idazkera (ulertu, zuk) uler zenezan ordenagailuz egin nizun. (zenezan/zintezen)
Txakurrak (zuek, lotu) lot(u) zenezaten eskatu genizuen. (zenezaten/zintezen)
Ariketak (hura, amaitu) amai(tu) zitzan lagundu egin nion. (zitzan/zedin)
Hitzordua jarri genuen elkar (ikusi) ikus genezan. (genezan/gintezen)
Ordu erdi eman genien izarrak (zenbatu) zenba zitzaten. (zitzaten/zitezen)
Pizza ederrak prestatu zenituzten guk (jan) genitzan. (genitzan/gintezen)
3 Jarri aditz egokia subjuntibozko lehenaldian edo orainaldian.

Gonbidatu asko (etorri) etor daitezen eginahalak egin ditu.


Zu (erori) eror zintezen hankartekoa jarri zizun ikaskideak.
ERANTZUNAK

Bilbon (gu ez ito) ito ez gaitezen neurriak hartuko ditugu.


Guk dena (prestatu) presta genezan deitu ziguten.
Epaileak txilibitua jo du partida (hasi) has dadin.
Arazo guztiak (konpondu, zuek) konpon ditzazuen medikuarenera jotzea espero dut.
(Aspertu ez, hura) Asper ez zedin sudokuak ematen nizkion opari.
Arropa asko eramaten diot (josi, hura) jos dezan.
Oroigarriren bat (ekarri, hura) ekar zezan dei bat egin nion.
Beti zirikatzen ditut bitxikeriaren bat (kontatu) konta dezaten.

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

365

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 366

17. FITXA

ADITZA: SUBJUNTIBOA LEHENALDIAN

4 Erantzun galderei.

Zertarako eman zenion kromo hori? (albumean itsatsi)


Albumean itsatsi zezan
Zer esan zion medikuak ebakuntza egin eta gero? (atseden hartu)
Atseden har zezala
Zertarako ekarri dituzue hainbeste argazki? (zuek ikusi)
Zuek ikus ditzazuen
Zer agindu ziguten etxetik irteterako? (garaiz erretira)
Garaiz erretira gintezen
Zer komeni da egitea kasu horretan? (medikuarekin kontsultatu)
Medikuarekin kontsulta dadin/ dezazun
Zer nahi zuten antolatzaileek, bada? (jendea parte hartu)
Jendeak parte har zezan
Zertarako irten ziren leihoetara? (denak ikusi haiek)
Denek ikus zitzaten (haiek)
Zer eskatu zitzaion publikoari? (txaloak jo)
Txaloak jo zitzan
Zer nahiago zuen, gu gelditzea ala eurekin joatea? (gelditu)
Geldi gintezen
Zer esan genien umeei? (osasuntsu jan)
Osasuntsu jan zezaten

366

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

ERANTZUNAK

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 367

18. FITXA

ERANTZUNAK

ADITZA: AGINTERA

1 Ordezka ezazu infinitiboa aginte adizkiak jarriz.

(nor/zer-nork)
Ezer ez dakizu eta egon isilik, mesedez!

egon zaitez

Zuek ez erosi ikusitako guztia.

ez ezazue eros

Ekarri egunkariok ea zer dakarten!

ekar itzazu(e)

Gorde ondo diruzorroa, lapur asko dabil eta. gorde ezazu(e)


Lasaitu, emakumea, ez da ezer jazoko.

lasai(tu) zaitez

Eutsi, gazteok, ez galdu itxaropenik!

ez ezazu gal

Erakutsi poltsa, ea zer daukazun!

erakuts(i) ezazu

Joan bazterrera, ez dago lekurik eta!

joan zaitez(te)/zoaz(te)

Eraman ogitartekoak badaezpada.

eraman itzazu(e)

Sartu barrura, hemen gaude eta!

sar zaitez(te)

2 Hutsuneak bete itzazu.

Botoa eman ezazu (zuk), garrantzitsua da eta!


Eman ezazue (zuek) bakea, hitz egin nahi dugu eta!
Joan zaitez (zu), ez zaizu damutuko!
Eros itzazu (zuk), merke daude eta!
Piztu itzazue (zuek) argiak, ez da ezer ikusten.
Mugi zaitez (zu), berandu da.
Jolas zaitezte elkarrekin!
Etor zaitez(te) hona!
Ekar itzazu(e) lanok!
Ken(du) ezazu (zuk) hanka hortik, mesedez!

Umeari belarra ez zapaltzeko. F

Ez ezazu belarra zapaldu!

Inori kontuz ibiltzeko. F

Kontuz ibil zaitez!

Ezer ez ikutzeko. F

Ez ezazu ezer ikutu!

Medikuarenera joateko. F

Joan zaitez medikuarenera!

Isiltzeko. F

Isildu zaitez(te)!

Zuri zerbait emateko. F

Emadazu / eman iezadazu hori, mesedez!

Lasaitzeko. F

Lasai egon zaitez(te)

Norbaiti enkargu bat emateko. F

Emaiozu / eman iezaiozu enkargu hau, mesedez.

Norbait bakean uzteko. F

Utz(i) ezazu bakean

Apur batean itxaroteko. F

Itxaron ezazu(e) apur batean.

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

ERANTZUNAK

3 Irakurri esaldiak eta eman agindua edo aholkua.

367

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 368

18. FITXA

ERANTZUNAK

ADITZA: AGINTERA

4 Aukera ezazu erantzun zuzena.

(zer-nork/zer-nori-nork)
Utziozu euritakoa Ikerneri, euria ari du eta.

Utz ezazu euritakoa Ikerneri, euria ari du eta.


Esaiozu egia horiei, gure lagunak dira eta.
Esaiezu egia horiei, gure lagunak dira eta.

Emaizkiezu goraintziak zure lagunari.


Emaizkiozu goraintziak zure lagunari.

Ekar itzazue zerbait Andorratik.


Ekar ezazue zerbait Andorratik.

Aizue, ireki ezazue atea, mesedez!

Aizue, ireki itzazue atea, mesedez!


Ekar iezadazu betaurrekoak.
Ekar iezazkidazu betaurrekoak.

Garbi(tu) itzazu zapatak, oso zikin daude eta.

Garbi(tu) ezazu zapatak, oso zikin daude eta.


Joan zaitezte pikutara denok.

Joan zaitez pikutara denok.


Ez zaitez zekena izan, mesedez!

Ez zaitezte zekena izan, mesedez!

368

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 369

19. FITXA

ERANTZUNAK

ADITZA: AGINTERA

1 Eman eginduak era zuzenean.

Zuri zerbait barkatzeko. F

Barka iezadazu

Goraintziak norbaiti emateko. F

Emaizkiozu/eman iezaizkiozu goraintziak.

Norbait pikutara bidaltzeko. F

Joan zaitez pikutara.

Norbaitek umeak eramateko. F

Eraman itzazu umeak.

Batzuk kalera joateko. F

Joan zaitezte/zoazte kalera

Umeaek jostailuak jasotzeko. F

Jaso itzazue jostailuak.

Norbaitek zuri bostekoa luzatzeko. F

Emadazu / eman iezadazu bostekoa.

Norbaitek guri egia esateko. F

Esaguzu/ esan iezaguzu egia.

Norbaitek zuri zerbait uzteko. F

Uztazu / utz iezadazu hori.

Norbaitek norbaiti zerbait ez egiteko. F Ez iezaiozu hori egin.


2 Aukeratu multzotik erantzun egokiak.

zaitez zaitezte ezazu


iezazkidazu iezaiozu

ezazue itzazu
itzazue
iezazkiezu iezaiezu

Eman iezaiozu Aneri bere liburua, behar du eta.


Egin iezazkidazu etxerako lanak, mesedez!
Ez ezazu ezer arrarotik pentsa.
Hurbil(du) zaitezte, bestela ezin izango duzue ikusi.
Jar itzazu gauza guztiak ilaran.
Saia zaitez (zu) egia asmatzen.
Bidal ezazue bat baino gehiago.
Margo(tu) iezazkidazu atzazal guztik gorriz.
Eman iezazkiezu goraintziak senitarteko guztiei.
Ekar iezaiezu umeei edozer, oso konformaerrazak dira eta.

EKINTZA

ADIZKI LAGUNTZAILEA

NORK, NOR edo NORI

ZER edo ZERTZUK

ekar

itzazu

zuk

horiek

eman

iezadazu

zuk niri

ogia

eros

ezazue

zuek

egunkari hori

etor

zaitezte

zuek

sala

zaitez

zu

sal

iezazkidazu

zuk niri

kromo guztiak

bidal

iezaiozue

zuek hari

posta elektronikoa

igorri

iezaguzu

zuk guri

gutun hori

konpon

ezazu

zuk

leiho hori

hurbil(du)

zaitez

zu

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

ERANTZUNAK

3 Bete hutsuneak.

369

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 370

19. FITXA

ADITZA: AGINTERA

4 Osatu esaldiok hutsuneak betez.

Irune, etor zaitez hona. Zertan ari zara?


Itxaron ezazu apur batean. Oraintxe noa.
Erdu, etortzeko esan dizut. Jaso itzazu jostailuok.
Har ezazu nire motxila, mesedez.
Mugi zaitez. Euria ari du eta.
Ama, eman iezaiozu Pellori pilota.
Nik, bai zera! Eman iezaiezu guztiei berea.
Lagundu iezadazu jostailuak bueltatzen.
Eman iezazkiozu patinak Eiderri.
Hara! Eutsi iezadazu poltsa patinak barruan sartzeko.
Busti zaitez! Ni banoa!

370

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

ERANTZUNAK

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 371

20. FITXA

ERANTZUNAK

ADITZA: NOMINALIZAZIOA

1 Bete hutsuneak.

Dena ondo (antolatu) antolatzea garrantzitsua da.


Ez dakite ordenagailua (erabili) erabiltzen oraindik.
Hala ere, laster ikasiko dute Word programan (idatzi) idazten.
Ez omen zitzaion batere gustatzen eserita (lan egin) lan egitea.
Horrela (egin) egitea beste erremediorik ez du izango.
Saiatuko dela (ikasi) ikasten esan zidan niri lehengoan.
Euskaraz (egin) egitea ere eharrezkoa izango da.
Hori bai, euskaraz ederto batean (hitz egin) hitz egiten daki.
Osterantzean erraz ikas dezake (idatzi) idazten.
Nik irakatsiko nioke ondo (mintzatu) mintzatzen.
2 Aukeratu erantzun zuzena.

Sua itzaltzen ahaztu zitzaion.


Sua itzaltzea ahaztu zitzaion.
Berriro egiten saiatuko zarete?

Horra ez didate sartzen uzten.


x

Horra ez didate sartzea uzten.


x

Debekatuta dago autoak apartzen.

Berriro egitea saiatuko zarete?


Horrelakoak egiten ohituta zegoen.

Debekatuta dago autoak aparkatzea.


x

Derrigorrezkoa zen zapatila beltzak eramaten.

Horrelakoak egitea ohituta zegoen.

Derrigorrezkoa zen zapatila beltzak eramatea.

Kontu guztiak oso ondo ateratzen espero dut.

Sentitzen dut berandu heltzen, baina...

Kontu guztiak oso ondo ateratzea espero dut.

Badakizue ordenagailua ondo erabiltzea?


Badakizue ordenagailua ondo erabiltzen?

Sentitzen dut berantu heltzea, baina...

Igeri egiteko ikasi nahi zuen.


x

Igeri egiten ikasi nahi zuen. x

3 Lotu galderak osatzeko.

Hasi...
Debekatuta dago...
Ikasi....
Ona da....
Irakatsiozu...
Ahaztu zaio....

irakurtzen
kirola egitea
egiten?
gainditzea?
pianoa jotzen?
hitz egiten?
jatea?

Nahitaezkoa da....

ekartzea?

Gustuko du....

erretzea?

Ohituta dago....

ERANTZUNAK

Badakizue...

ondo esertzen

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

371

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 372

20. FITXA

ERANTZUNAK

ADITZA: NOMINALIZAZIOA

4 Osatu koadroa aditz bakoitza zein nominalizazio mota eskatzen duen jarriz.

372

NOMINALIZAZIOA

ADITZA

NOMINALIZAZIOA

ADITZA

-t(z)en

hasi

-t(z)ea

ahaztu

-t(z)ea

gustatu

-t(z)en / -t(z)ea

komeni izan

-t(z)en

ikasi

-t(z)ea

jakin

-t(z)en

irakatsi

-t(z)en

salatu

-t(z)ea

ona da

-t(z)en

derrigorrezkoa

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 373

21. FITXA

ERANTZUNAK

ADITZA: NOMINALIZAZIOA

1 Bete hutsuneak.

Pasteur mota askotako esperimentuak (egiten) egiten saiatu zen.


Pasteurrek untxiei txakur amorratuen lerdena txertatu eta (gaixotu) gaixotzen hasten ziren.
Egunkari batek milioika lira bildu zituen (lagundu) laguntzeko
Egiaren alderdi guztiak (hartu) hartzeko prest egon behar da.
Ez da posible beti sesioan (egon) egotea.
Mundu honetan ez daukagu nahi dugun guztia (egin) egiterik.
Geldi (egon) egoteko esan nizuen lehengoan.
Oso ohituta daude horrelako bidaiak (egin) egiten.
Ezinezkoa da jan gabe (bizi) bizitzea
Saia zaitezte ondo (egin) egiten.
2 Lotu nominalizazioa eta aditzak.

Anek zotzekin (jan) jaten daki

eskatu zigun.

Umea negar (egin) egiten hasi da

ausartzen da.

Horri (idatzi) idaztea gustatzen zaio

aspertzen da.

Gu (joan) joateko deitu du


Ipuinak (kontatu) kontatzen ikasi du
Edonora (igo) igotzen ausartzen da
Kartetan (jokatu) jokatzen aspertzen da

daki.
geratu ginen.
deitu du.
gustatzen zaio.

Hiztegian (begiratu) begiratzen ahaztu zaio

hasi da.

Azkar (joan) joateko eskatu zigun

ikasi du.

Denok (elkar) elkartzeko geratu ginen

ahaztu zaio.

3 Aldatu esaldiak subjuntiboaren ordez nominalizazioa jarriz.

Guraso guztiak joan daitezen komeni da. (joatea)


..........................joatea........................................
Garaiz itzul nendin utzi zenidaten motorra. (itzultzeko)
........................itzultzeko......................
ERANTZUNAK

Lasai egon zaitezen eskatu dizut. (egoteko)


.............egoteko.................................
Ondo bizi dadin osasuna behar du pertsonak. (bizitzeko)
................bizitzeko..................................
Lan egin dezan nahi duzu. (egitea)
........egitea..............................................
Hurbil gintezen eskatu ziguten haiek. (hurbiltzeko)
.....................hurbiltzeko...................................
Kanpoan gera gaitezela esan digute. (geratzeko)
................geratzeko........................................
Ondo bizi gaitezen bizipoza behar izaten dugu. (bizitzeko)
.................bizitzeko.........................................
EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

373

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 374

21. FITXA

ERANTZUNAK

ADITZA: NOMINALIZAZIOA

Besoetakoa bataia zezaten eraman zuen. (bataiatzera)


.....................bataiatzera...................................
Derrigorrezkoa da agiri guztiak ekar ditzazuen.
...................................................ekartzea.
4 Zuzendu oker dauden nominalizazioak.

374

Ni ondo egitea saiatuko naiz. F

egiten

Egunero hori egiten aspertu egin da. F

ondo

Arroza prestatzeko eskatu genien. F

ondo

Hasi oraintxe bertan irakurtzea. F

irakurtzen

Ahaztu zaio bizikletaz ibiltzea. F

biltzen

Badakizue alemanieraz mintzatzen. F

ondo

Jostea irakatsi zidan amamak. F

josten

Komeni da zuzen idazten. F

idaztea

Fruta ekartzen ahaztu zaie. F

ekartzea

Goiz etorri asmoz joan dira. F

etortzeko

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 375

22. FITXA

ERANTZUNAK

ADITZA: TRINKOAK. NOR ORAINALDIAN

1 Jarri aditzak orainaldian.

Gaur gurasoak irakaslearekin hitz egitera (etorri) datoz.


Zuek antzerkia ikustera (joan) zoazte.
Gu aulki horietan eserita (egon) gaude, zoazte!
Oraintxe bertan (joan) noa ni eskolara.
Hankaz gora (ibili) dabil Ikerne.
Haiek zornotzarrak omen (izan) dira
Ijito horiek beruna eskatzera (etorri) datoz.
Orain norekin (ibili) zabiltza zu?
Ni leiho ondoan gaur hotzak (egon) nago.
Mikel eta Ane eskutik helduta (joan) doaz.
2 Aukeratu multzotik aditz egokiak eta idatzi.

gaude

zaude

dabiltza

goaz

dabil

doa

zatoz

zabiltza

goaz

gaude

Zu lelokeriak entzuten aspertuta zaude.


Zu bide horretatik gaizki zabiltza.
Zuen erlojua atzeratuta dabil
Txakurra katuarengana zuzenean doa
Haiek bero dira ela honetan.
Nortzuk goaz Durangora orain?
Mutiko bi horiek elkarrekin dabiltza.
Gu eskola honetan gaizki ikusita gaude
Zuek osaba-izeba ikustera goaz.
Nondik zatoz (zu) hain dotore jantzita?
3 Aukeratu aditz egokia eta idatzi.

Gu hemen erdi galduta gabiltza. (gabilz/gabiltza)


Zuek perretxikotan txakurrarekin zoazte. (zoaz/zoazte)
ERANTZUNAK

Haiek pozik doaz jaialdi horretara. (doaz/doazte)


Oraintxe bertan ni eskolara noa. (noa/goaz)
Zu etxe honetatik aspertuta zoaz. (zoazte/zoaz)
Eguraldi itzela! Ni beroak nago. (naiz/nago)
Hori ez da horrela, oker zaude. (zaude/zara)
Nondik zatozte horrelako ilajearekin? (zoazte/zatozte)
Gu beroak gaude, aire girotua jarri beharko dugu. (gara/gaude)
Zuek mendian, arbola artean, pozik zabiltzate. (zabiltza/zabiltzate)

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

375

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 376

22. FITXA

ADITZA: TRINKOAK. NOR ORAINALDIAN

4 Erantzun galderei.

Nora zoaz motxila lepoan? ........noa .........................


Nondik zatozte hain berandu? .............gatoz .....................
Noiz doaz horiek ingelesera? .............doaz ...........................
Ondo zabiltzate auto berriarekin? ...............gabiltza ....................
Zer, bada, hotzak zaude ala? ........................nago .................
Zuek ondo ikusita zaudete auzoan? .........................gaude ...................
Oraintxe goaz ala geroxeago? ....................zoazte ........................
Nondik dabiltza orain zure lagun errumaniarrak? .................dabiltza ..........................
Bakarrik zatoz, ala? ............nator .....................................
Nola zabiltza aspaldion? .............nabil .......................................

376

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

ERANTZUNAK

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 377

23. FITXA

ERANTZUNAK

ADITZA: TRINKOAK. NOR LEHENALDIAN

1 Bete hutsuneak.

Atzo Edu Donostiara (joan)

zihoan

ikusi nuenean.

Inguru horretan orduan lapurrak (ibili) zebiltzan.


Zure lagun hura ez (egon) zegoen burutik sano.
Momentu hartan ospitalerako bidean (joan) zihoazen

haiek.

Norekin (joan) zindoazten zuek atzo goizean.


Goizean goiz autobus geltokian (egon) zeuden haiek.
Zuon sakelako ez (ibili) zebilen batere ondo lehengoan.
Bere semea une hartan ondoko kaletik (etorri) zetorren.
Gu lasai-lasai (joan) gindoazen zuongana.
Ni ez (egon) nengoen batere ados esandakoarekin.
2 Bete itzazu testu honetako hutsuneak ibili, etorri eta joan aditzak erabiliz.

AUTOBUSA
Oso goiz joan ohi naiz lantokira. Atzo etxetik irtendakoan, ez zegoen inor kalean. Ilun zegoen eta ez zen ezer
ikusten. Entzun, berriz, nire pausuak baino ez ziren entzuten. Halako batean, kalearen beste aldera pasatzera
nindoan eta itzal bat ikus nezakeen. Gizonezko bat zen. Atzetik abiatu zitzaidan eta nik arindu egin nuen
pausua. Hala ere, atzetik zetorren. Ni korrika eta bera ere korrika zetorren. Beldurtu egin nintzen. Biok kale
ilunetatik zehar gindoazen. Horregatik ez nengoen batere lasai.
Bat-batean konturatu egin nintzen. Hara! Autobusa zetorren eta biok harantz gindoazen momentu hartan.
Zorioneko eta ditxozko autobusa!
3 Jar itzazu aditz hauek lehen aldian.

Dago: zegoen
Dabiltza: zebiltzan
Gaude: geunden
Zaudete: zeundeten
Doaz: zihoazen
Goaz: gindoazen
ERANTZUNAK

Nator: nentorren
Zatozte: zentozten
Zatoz: zentozen
Daude: zeuden

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

377

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 378

23. FITXA

ADITZA: TRINKOAK. NOR LEHENALDIAN

4 Aukeratu aditz egokia eta idatzi.

Ez zegoen inor gure etxean momentu hartan (zegoen/zeuden).


Hotzak geunden kale gorrian (geunden/ginen).
Nondik zentozen zu hain nekatuta? (zentorren/zentozen).
Norekin zenbiltzaten zuek ikastaro hartan? (zenbiltzan/zenbiltzaten).
Haiek korrika zihoazen autobusa ez galtzeko (zihoazten/zihoazen).
Gu ederto batean geunden itzaletan (gindoazen/geunden).
Parisetik poz-pozik zetozen haiek (zetozen/zeuden).
Nondik zetorren Oizen istripua izan zuen hegazkina?zegoen/zetorren).
Bero ginen horregatik erosi genuen izozki bat (geunden/ginen).
Perretxikotan zihoazen ikusi zenituenean (zetozen/zihoazen).

378

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

ERANTZUNAK

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 379

24. FITXA

ERANTZUNAK

ADITZA: TRINKOAK. ORAINALDIA

1 Bete hutsuneak.

Zer (eraman) daramazu zuk esku horretan?


Gauzatxo bat (ekarri) dakart nik zuretzat.
Ez (eduki) daukazue lotsarik. Zer ari zarete?
Ez (ukan) ditut guztiak hemen, ez ditut ekarri eta.
Zuek (jakin) badakizue non bizi den Ane?
Kepak etxeko gorabehera guztiak ondo (jakin) dakizki.
Koldok ez (ekarri) dakartza betaurrekoak gaur.
Guk tiradera horretan agiri asko (eduki) dauzkagu.
Itsasontzi horiek zama handia (eraman) daramate.
Haiek hizkuntza horiek guztiak (jakin) dakizkite.
2 Aukeratu aditz egokia esaldia osatzeko.

dakartzagu daramatza dakizkigu dituzte daukate


daramazue dakizue dugu dauzka dakargu
Zuek azken berri badakizue?
Horrek betaurreko modernoak daramatza.
Guk arazo handia dugu esku artean.
Zure gurasoek ez daukate sakelakorik.
Orain dakartzagu lehengoak erositako eranskailuak.
Hainbat hizkuntza dakizkigu dagoeneko.
Zuen irakasleak urte asko dauzka.
Auzokoek zor handiak dituzte oraindik.
Nora daramazue ordenagailu hori?
Zama handia dakargu inolako laguntza barik.

NOR/ZER

NORK

ADITZA

Haiek

hark

eraman

daramatza

Motorra

guk

eduki

daukagu

Hura

zuek

ekarri

dakarzue

Zaku batzuk

guk

eraman

daramatzagu

Betaurrekoak

zuk

ukan

dituzu

Informatika

nik

jakin

dakit

Motxila

nik

ekarri

dakart

Errezetak

zuk

jakin

dakizkizu

Lentillak

hark

eduki

dauzka

Filmak

haiek

ekarri

dakartza

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

ERANTZUNAK

3 Osatu taula.

379

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 380

24. FITXA

ADITZA: TRINKOAK. ORAINALDIA

4 Erantzun galderei.

Zer daki karmelek? (gauza harrigarriak)


...................dakizki ...............................
Zer duzu hor poltsikoan? (sakelakoa)
...................daukat ..............................
Zer dakarzue balixa handi horretan? (udako arropak)
......................dakartzagu .....................
Zenbat hizkuntza dakizu? (batzuk)
........................dakizkit ........................
Zuek badaukazue horren berri? (bai)
..................badaukagu .........................
Zer daramazue gurdi horretan? (kalabazak)
....................daramatzagu .....................
Zuek zer dakizue eskolakoez? (izenak)
.................dakizkigu ..............................
Non dituzu praka berriak? (poltsa honetan)
.....................ditut ...................................
Zer dakite mutiko horiek? (gaurko ikasgaiak)
....................dakizkite ...............................
Guk arrainak otarrean sartu ditugu? (ez)
....................dituzue ...................................

380

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

ERANTZUNAK

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 381

25. FITXA

ERANTZUNAK

ADITZA: TRINKOAK. ZER-NORK LEHENALDIAN

1 Bete hutsuneak.

Txikitan makina bat kanta (jakin) genekizkien guk.


Zuen lagunek gauza asko (ekarri) zekartzaten.
Zuek nire izena gogoan (eduki) zeneukaten .
Brusa berdea (eraman) generaman jaialdira.
Zuek ez (jakin) zenekizkiten mendi horien izenak.
Nik ikusi zintudanean zuk autoa (eraman) zeneraman.
(ekarri, guk) Genekarren poltsa larruzkoa zen.
Laupabost lagun (ukan) zituzten Iparraldean.
Zuk emandako loreak nik eskuan (ekarri) nekartzan.
Mihia atera (eduki) zeukan Anttonek argazki hartan.
2 Osatu esaldiak aukera egokia eginez.

geneuzkan
nituen

zenekarren
genekien

zekizkiten zenekartzaten
zuten
genekartzan

zeukaten
neraman

Guk azterketako horretan dena genekien .


Lepoko zuria neraman argazki horretan.
Zer zenekarren zuk poltsa horretan hain makurtuta etortzeko?
Haiek trikimailu ugari zekizkiten, gari gaineko txoriak ziren eta.
Afalordua zen eta tripa-zorriak geneuzkan guk.
Ohar lliburu hartan nik mota guztietako ariketak nituen.
Ez genekien noiz arte geratuko ginen han.
Guk liburu guztiak genekartzan kontsultatzeko.
Buruhauste itzela zuten gurasoek kontu harekin.
Zuek buruhauskarriak zenekartzaten arratsadea pasatzeko.

Dakizkite:

zekizkiten

Daramate:

zeramaten

Dauzkazue:

zeneuzkaten

Dakizkigu:

genekizkien

Daramatzagu:

generamatzan

Dakartzagu:

genekartzan

Dakarzu:

zenekarren

Dakigu:

genekien

Dugu:

genuen

Dituzue:

zenituzten

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

ERANTZUNAK

3 Jarri aditzok lehen aldian.

381

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 382

25. FITXA

ERANTZUNAK

ADITZA: TRINKOAK. ZER-NORK LEHENALDIAN

4 Osatu taula.

382

ADITZA

NORK

ZER/ZERTZUK

Eraman

Haiek

Hura

Zeramaten

Ekarri

Hark

Poltsa bat

Zeraman

Jakin

Zuk

Haiek

Zenekizkien

Eduki

Zuek

Dirua

Zeneukaten

Ekarri

Guk

Eraztunak

Genekartzan

Eraman

Guk

Zama handia

generaman

Ukan

Zuk

Inbidia

Zeneukan

Eduki

Zuek

Haiek

Zeneuzkaten

Jakin

Nik

Ariketak

Nekizkien

Eraman

Nik

Tatuaiak

neramatzan

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 383

26. FITXA

ERANTZUNAK

DEKLINABIDEA

1 Bete hutsuneak.

(nor, nork, nori)


Urak dakarrena, urak darama.
Gaur egungo autoek ez dute indarrik.
Nagusiek itsasoa nahiago dute.
Hemen eguraldia epela da.
Gernikako arbola bedeinkatua da.
Nire etsairik handienari ere ez diot horrelakorik opa.
Ekarri duen liburuari eranskailu bi jarri dio.
Hiru sagar jan dituzte bion artean.
Amari ez dio inoiz gezurrik esaten.
Umeek ez dakite nora joango diren.
2 Deklinatu hitzok singularrez.

Etxea (non): etxean

Zuhaitza (norantz): zuhaitzerantz

Mendia (nongoa): mendikoa

Eliza (nongoa): elizakoa

Jauregia (nora): jauregira

Hegazkina (nondik): hegazkinetik

Komuna (nondik): komunetik

Herria (non): herrian

Ohea (noraino): oheraino

Makila (noraino): makilaraino

3 Aukeratu deklinabide egokiak.

Aneri ez zitzaizkion gure irudiak gustatu. (Aneri/Anei)


Ikerri ere oso ondo iruditu zitzaion esandakoa. (Ikerri/Ikerreri)
Marenek ez daki zein izen jarri dortokari. (Marenak/Marenek)
Ziortzak bazekien zer irtenbide eman arazoari. (Ziortza/Ziortzak)
Gurean Enekori baino ez diogu kontatu. (Enekoi/Enekori)
(Ama) Amei ez zitzaien batere ondo iruditu erabakitakoa. (amei/amaei)
Hemengo (tabernariak) tabernariei isuna jarriko diete. (tabernariari/tabernariei)
Bere (alabak) alabei egia osoa kontatu diete. (alabari/alabei)
ERANTZUNAK

(Neska) Neskari txakur bi hurbilduko zaizkio. (neskei/neskari)


Sekretu guztiak bere (amama) amamari kontatzen zizkion. (amamei/amamari)

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

383

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 384

26. FITXA

ERANTZUNAK

DEKLINABIDEA

4 Aukeratu erantzun zuzena.

Guztira guztietara
gazteluan
elizan

zuhaitzetik
elizetako

zuhaitzetatik
komunetatik

gazteluetan
komunetik

Etxe (guztiak, nora) guztietara bidali zituzten gutunak.


Madari horiek (zuhaitzak, nondik) zuhaitzetatik jausi dira.
Herri (guztia, nora) guztira zabaldu zen kiratsa.
Umea (zuhaitza, nondik) zuhaitzetik eskegita ikusi dut.
Gazteluak, non) Gazteluetan ez da mamurik egoten.
(Elizak, nongoa) Elizetako zikoinak ondo bizi dira.
(Gaztelua, non) Gazteluan jai bat ospatuko dute.
(Eliza, non) Elizan behinola ezin ziren mahuka hutsik sartu.
(Komunak, nondik) Komunetatik kiratsa zetorkigun.
(Komuna, nondik) Komunetik ura ateratzen ari zen.

384

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 385

27. FITXA

ERANTZUNAK

DEKLINABIDEA

1 Bete hutsuneak.

(nor, nori, nork)


Ez zenioten gezurrik esan (andereo) andereori.
Normalean (emakumeak) emakumeei ez zaie futbola gustatzen.
Gure (alaba) alabari ez zitzaizkion makarroiak gustatzen txikitan.
Zuon (amamak) amamek zertan ez zekiten?
Gure herriko (eliza) elizak leiho asko ditu.
(Seme-alabak) Seme-alabak ekarri dituzu gaur?
Ez omen litzaieke gustatuko (alkatea) alkateari egokitu zaion postua.
(Gurasoak) Gurasoei normalean txarto iruditzen zaie ordutegi hori.
(Komun publikoak) komun publikoek atzerrian ur beroa daukate.
(Laguntzaileak) Laguntzaileei ez zaie gustatzen bere lana.
2 Aukeratu erantzun egokia.

Eskandinavian alpetar eskia entzute handikoa da. (Eskandinavian/Eskandinaviatan)


Stockholm itsasarte batean kokatuta dag.o (baten/batean)
Herri horiek merkataritza-ibilbideetan daude. (Ibilbidetan/ibilbideetan)
Islandiako geyserrak lurreko tenperaturak eragin ditu. (Islandiako/Islandiko)
Batzuek Alemaniatik joan behar izan zuten. (Alemaniatik/Alemanitik)
Leku askotatik ekar zezaketen egur mota hori. (askotik/askotatik)
Arrain horiek errekakoak direla uste du. (erreketakoa/errekakoak)
Oporretan Kanariar Irletara joateko asmoa zuten. (Kanariar Irlera/Kanariar Irletara)
Izokinak erreketaraino joaten dira arrabak egitera. (errekeraino/erreketaraino)
Irlan estropadak antolatzen dituzte urtero. (irlan/irlen)
3 Osatu esaldiok parentesien artekoak deklinatuz.

Goia (nongo) Goiko puntan, gure etxe (nondik) etxetik ikusten den ikurria dago.
Eneko (noren) Enekoren mantalean idatzita zegoen Itziar (noren) Itziarrena zela.
Emakumeak (norekin) Emakumeekin beti izaten zituen horrelako liskarrak.
ERANTZUNAK

Arrantzaleak (norentzat) Arrantzaleentzat antolatu zuten jaia egun horretan.


Mendia (nongo) Mendiko otarrea aranak (zerez) aranez beteta zegoen.
Liburutegia (zerik) Liburutegirik ba al dago institutu honetan?
Herriak (norentzat) Herrientzat oso komenigarriak dira lege horiek.
Irune (norekin) Irunerekin joan nintzen aurrekoan Irun (norantz) Irunerantz.
Ezer badakizu Jon (nortaz) Jonez aspaldi honetan?
Asko omen dakite mendiak (zertaz) mendiez eta haran (zertaz) haranez.

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

385

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 386

27. FITXA

ERANTZUNAK

DEKLINABIDEA

4 Bete hutsuneak deklinabide atzizki egokiaz eta lotu marraz.

Amatzat hartu zuten eta jarraitu egin zioten.


Irtenbiderik izanez gero, esango nizun.

-era

Basorantz abiatu ziren beldurrak aidean.

-tzat

Lehenengo marrubiz bete behar duzu ontzia.


Zerrarekin ere moztu zenezake.
Egindako guztia gurasoengatik egin zuten, ez pentsa!
Alabari bi eguneko txango egokitu zitzaion zozketa batean.
Normalean neskak ez dira joaten bakarrik komunera.
Pikondoak ez zaizkio gustatzen lorategirako.
Irunetik Iruara oinez joan omen ziren gau batean.

386

-ak

-rekin
-ak
-etik
-rik
-ri
-rantz
-engatik

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 387

28. FITX
A

ERANTZUNAK

DEKLINABIDEA: MUGAGABEAN

1 Bete hutsuneak deklinabide atzizki egokiaz.

(nor, nork, nori)


Zein (auto) autotan etorri zara gaur?
(Autobusa) Autobusez joan ginen Ibilaldira.
Antzinako (kotxeak) kotxeek ez zeukaten airbagik.
Zenbat (lagun) lagun etorri zitzaizkizun urtebetetzeko jaira?
Edozein (emakumea) emakumek ez du berdin pentsatzen.
Zenbat (ontzi) ontzitan sartu zenituzten marrubiak?
Edozein (lagunak) lagunekin ezin dezakezu hitz egin horretaz.
(Itzala) itzaletan esertzea gustatzen omen zaio.
Non bota duzu artoa, (esnea) esnetan?
Hainbat (tabernak) tabernatan ez dago elkarri entzuterik.
2 Bete taula.

HITZA

DEKLINABIDEA

SINGULARRA

PLURALA

MUGAGABEA

Txakurra

Nor / Nork

Singularra

Plurala

haranek

Zerk/ZerkZerekin/

Plurala

Mugagabea

zuhaitzekin

zerekin

Plurala

Mugagabea

basoetara

Nora

Plurala

emakumerekin

Norekin

Mugagabea

umerentzat

Norentzat

Mugagabea

lanbideez

Zertaz

amarengatik

Norengatik

bideetaraino

Noraino

andrearen

Noren

Plurala
Singularra
Plurala
Singularra

3 Aukera itzazu erantzun zuzenak.


ERANTZUNAK

Ez dakit zein (ataria) ataritakoa den auzokide hori. (atarikoa/ataritakoa)


Bere burua (ura) uretara botako zuela esan zigun. (urera/uretara)
Hartzak (kobazuloak) kobazuloetan bizi dira neguan. (kobazuloetan/kobazulotan)
Zein (mendi) mendiz ari zarete hitz egiten? (menditaz/mendiz)
Lau (txakurkumeak) txakurkumerekin agertu zitzaigun Mendi. (txakurkumerekin/txakurkumeekin)
(Emakumea) Emakumearentzat garrantzitsua da bere garapen pertsonala.
(emakumearentzat/emakumerentzat)
Zein (irakaslea) irakasleri dagokio horretaz arduratzea? (irakasleari/irakasleri)
Edozein (arrazoia) arrazoirengatik ezin diozu lan egiteari utzi. (arrazoiarengatik/arrazoirengatik)
Paraje hura (erreka) errekaz inguraturik zegoen. (errekez/errekaz)
Atari honetan ez da (Ane) Anerik bizi. (Aneik/Anerik)

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

387

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 388

28. FITX
A

ERANTZUNAK

DEKLINABIDEA: MUGAGABEAN

4 Bete taula.

388

HITZA

DEKLINABIDEA

SINGULARRA

PLURALA

MUGAGABEA

Urdin(a)

Norekin

Urdinarekin

Urdinekin

Urdinekin

Eliza

nongoa

Elizakoa

Elizetakoa

Elizatakoa

Izeba

nork

Izebak

Izebek

Izebak

Neba

noren(a)

Nebarena

Nebena

Nebarena

Madari(a)

zerez

Madariaz

Madariez

Madariz

Arrazoi(a)

zergatik

Madaria(ren)gatik

Madariengatik

Madari(ren)gatik

Tontor(ra)

nondik

Tontorretik

Tontorretatik

Tontorretatik

Pasealeku(a)

noraino

Pasealekuraino

Pasealekuetaraino

Pasealekutaraino

Irla

norantz

Irlara

Irletara

Irlatara

Koinata

nori

Koinatari

Koinatei

Koinatari

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 389

29. FITX
A

ERANTZUNAK

DEKLINABIDEA: BIZIDUNAK

1 Bete hutsuneak.

Badakit lagunak (norengan) lagunengan konfiantza handia duzuela.


Zu (norengana) Zu(re)gana jo nuen guztiz ikaratuta.
Zaila da umeak (norenganaino) umeenganaino heltzea.
Bere emaztea (norengan) emaztea(ren)gan jarri du ardura guztia.
Gure aitona (norengandik) aitona(ren)gandik ikasi genuen hori.
Etxeko animaliak (norenganatz) animalienganatz jotzean, denak korrika hasten ziren.
Auzokoa (norengana) Auzokoa(ren)gana jo zenuten laguntza eske.
Edozein animalia (norengan) animalia(ren)gan mesfidantza izan beharko zenuke.
Zooan ere otsoak (norengana) otsoengana ez gara inoiz joaten.
Artaldeko lehen arkumea (norenganaino) arkumea(ren)ganaino heldu zenean, ikaratu egin zen.
2 Zuzendu oker dauden deklinabide atzizkiak.

Amarengan joan zen korrika batean. ama(ren)gana


Gurasoagandik beti ikasten duzu zerbait. gurasoengandik
Konfiantza jarrita zuten lagunengan. ondo
Etsaiganako gorrotoa ikaragarria zen. etsaiarenganako, etsaienganako
Helduanganantz abiatu ginen kotxe bila. helduenganantz
Ume txikiarenganaino ailegatu zen pilota. ondo
Batzuek nagusiengan uzten dute ardura. ondo
Zein medikuarengana joaten zara? medikurengana
Urpekaringanaino ailegatu ziren. urpekarienganaino
Osabarenganaino joan behar duzue. ondo
3 Aukeratu zuzena eta idatzi.

Arazoak dituenean guregana etortzen da. (guregana/gutara)


Aitagana joan da negarrez. (aita(ren)gara/aitara)
Ez urrundu niregandik, mesedez. (nirengandik/niregandik)
medikuarenetik/medekuarengandik nator. (medikuarengandik/medikutik)
ERANTZUNAK

Gero okulistarengana/okulistarenera joango gara. (okulistarengana/okulistara)


Zalantzarik baduzu, abokatu batengana jo. (batera/batengana)
Berarenganantz joan zen arineketan. (berera/berarenganantz)
Katutzar hura nireganantz hurbiltzen hasi zen. (nirenganantz/nireganantz)
Zenbatengana jo zenuten arazoa izatean? (zenbatetara/zenbatengana)
Neskek neskengan dute konfiantza. (nesketan/neskengan)

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

389

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 390

29. FITX
A

DEKLINABIDEA: BIZIDUNAK

4 Asmatu esaldiak hitz hauek erabiliz.

Ikerrengan:
Zuregandik:
Amarengana:
Norengandik:
Ardienganaino:
Astoarenganantz:
Zenbatengan:
Askorengana:
Umearenganaino:
Ikasleengan:

390

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

ERANTZUNAK

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina 391

30
. FITX
A

ERANTZUNAK

DEKLINABIDEA: BIZIDUNAK

1 Bete hutsuneak.

(nor, nori, nork)


Aldizkari hau (nork) honek ez du ezertarako balio.
Zer jarri diozue plater hau (nori) honi?
Ezer badakizue hau (zertaz) honetaz?
Hori (norekin) Horrekin ez daukat joateko asmorik.
Tontor hori (noraino) horretaraino denok igo gara.
Gaztelu hura (nora) hartara ez ginen sartzen ausartu.
Hauek (norengana) Hauengana hurbildu ginen beldur ginelako.
Horiek (norenganaino) Horienganaino joan ginen bizkor.
Etxe hura (nondik) hartatik ateratzen ikusi nituen denak.
Hori (zerekin) Horrekin egin zenezaketen txirikorda bat.
2 Aukeratu zuzena eta idatzi.

Gaur emango duten filma telebistako filma izango da. (telebistako/telebistaren)


Telebistak daukan eragina, telebistaren eragina da. (telebistako/telebistaren)
Kutxako faktura behar dut, kutxan dagoena. (kutxaren/kutxako)
Ekarri liburuan dagoen argazkia, bai, liburukoa. (liburuarena/liburukoa)
Etxearen argazkia ez dut hemen, baina atera genion. (etxearen/etxeko)
Jauregi horren leihoak oso dotoreak dira. (horren/horretako)
Itxi komuneko atea, mesedez. (komuneko/komunako)
Lurreko madariak banan-banan jaso behar izan nituen. (lurrako/lurreko)
Laneko tresna guztiak lapurtu dizkigute gaur goizean. (lanako/laneko)
Elizaren isiltasuna beldurgarria zen oso. (elizan/elizaren)

ERAKUSLEAK

DEKLINABIDEA

HAU

NORK

honek

HORI

NORI

horri

HURA

NOREKIN

harekin

HAUEK

NORENGANA

hauengana

HORIEK

NORA

horietara

HAIEK

NORAINO

haietaraino

HORI

NORENTZAT

horrentzat

HAU

NON

honetan

HAUEK

NONDIK

honetatik

HORIEK

NORAINO

horietaraino

EGIZU 1 DBH FOTOKOPIATZEKO MATERIALA ZUBIA, S. L. / SANTILLANA EDUCACIN, S. L.

ERANTZUNAK

3 Osatu taula.

391

835026 _ 0333-0452.qxd

27/7/07

14:09

Pgina