Вы находитесь на странице: 1из 47

UVOD

U SANITARNO ZAKONODAVSTVO

Dr Ostoja KREMENOVI

1. POJAM PRAVA.

Pravo ima centralno mjesto u drutvenom poretku i pravnoj nauci i predstavlja


vanu drutvenu pojavu i posebno sloen pojam. Sloenost pojma prava proistie iz
njegove povezanosti sa velikim brojem razliitih pojava, a u shvatanju prava ogleda se
opte shvatanje svijeta, kao nasloeniji i najtei problem. Pravo je jednostavnije
intuitivno osjetiti nego racionalno objasniti.
Tekoe u definisanju prava proistiu i iz velikog broja teorijskih pravaca koji
sadre veliki broj teorija o pojmu prava, koje ine pravne teorije sa nizom varijanti i
posebnih teorija. Stalno interesovanje za odreivanje pojma prava podudara se sa
pojedinim duhovnim epohama, sa naprecima u filozofiji, prirodnim i drutvenim
naukama.
Najpoznatije pravne teorije su:
- prirodno-pravna teorija (antika, hrianska, rana graanska, nova neoprirodnopravna teorija),
- pozitivno-pravna teorija (klasina dogmatika, egzegenetika, nova dogmatikonormativistika, nove lingvistiko-semantike i komunikacijske teorije o pravnoj
normi),
- teorije istorijsko-pravne kole,
- razliite varijante sociolokih teorija.
U nekim pravnim teorijama, pravo se izjednaava sa pravnom normom, u
drugima se naglaava normativni karakter prava uz uvaavanje postojanja drugih
elemenata, tree daju jednako vano mjesto svim elementima prava, etvrte daju prednost
drutvenim odnosima, pete poistovjeuju pravo sa drutvenim odnosima, odreene
pravne teorije veu pravo sa dravnim monopolom fizike sile, a neke pravne teorije veu
pravo sa njegovim spoljanim obiljejima (drutvene sankcije, stvaralac, postupak
stvaranja, cilj, itd).
U pravnoj teoriji nije postignut konsenzus o konvencionalnoj definiciji prava,
postoje teorijske razlike o idealnoj ili o realnoj strani prava, o spoljanim i unutranjim
elementima.
Najpotpunija klasifikacija razliitih teorija i definicija prava se svodi na
normativnu, normativno-socioloku, socioloku i integralnu grupu pravnih teorija. U
naoj pravnoj nauci preovladava shvatanje da je pravo skup normi koje sankcionie
drava.

Pravo je neodvojivo od drave, predstavlja dravnu volju, pravila kojima je


drava dala obaveznu snagu. Pravo i drava su nerazdvojno vezani jedno za drugo,
nastajali su i razvijali se istovremeno. Drava bez prava ne bi imala svoje volje, ne bi
postojala, a pravo bez drave bilo bi lieno obavezne snage koju daje drava svojom
moi.
Pravo se moe definisati kao skup pravila drutvenog ponaanja skup pravnih
normi. Odreena pravila ponaanja ulaze u sistem dravnih pravnih propisa na tri
osnovna naina:
- direktnim i izriitim donoenjem pravila od nadlenih dravnih organa,
- posrednim formiranjem pravila od strane dravnih organa u procesu primjene
prava i
- formiranjem od drutvenih (nedravnih) subjekata, ako ih drava priznaje i
ako ona ulaze u dravni pravni sistem.
U sadrajnom smislu, pravo je drutveni fenomen, nadgradnja nad drutvenoekonomskom bazom, dio drutvene strukture i razvoja. U klasnom drutvu, pravo ima
istu osnovnu svrhu kao i drava obezbjeenje vlasti vladajue klase.
1. Vrsta prava
Drutvena pravila ponaanja koja ine pravo ili pravna pravila, zavise od
karaktera objektivnih zakona razvoja koji na odreenom stepenu djeluju u drutvu.
Gentilno drutvo je prelazni period ovjeanstva iz biolokog u drutveno. U
miljeu biolokih objektivnih zakona razvoja, zaeli su se novi drutveni (socijalni)
objektivni zakoni razvoja, koji su, u nastupajuem klasnom drutvu, prevladali i
nametnuli se kao vaea pravila drutvenog razvoja. Gentilno drutvo je razvijalo pravila
ponaanja koja su odgovarala tada djelujuim objektivnim zakonima (pravila o
rodbinskim odnosima, zabrana polnih odnosa meu potomcima istih predaka, podjela
rada izmeu starih i mladih, ena i mukaraca, solidarnost izmeu srodnika i slino).
Navedena pravila predstavljaju pretklasna ili predjuridika pravna pravila (pravna pravila
primitivnog, besklasnog, gentilnog drutva).
Pretklasna pravila ponaanja su nastajala dugotrajnim procesom kroz vjekovnu
praksu drutvenog pritiska na pojedince, prenoena su usmeno (u nedostatku pisma) od
generacije na generaciju tradicijom ili predajom. Najee, navedena pravila se nazivaju
obiajima ili obiajnim pravom. Obiaji i obiajno pravo je sastavni dio i savremenog
(klasnog, juridikog) prava, a predstavlja pravna pravila koja su nastala ili nastaju
odozdo, iz prakse drutvenog pritiska na pojedince. Obiajno pravo predstavlja svako
pravo koje nije propisano odozgo (od strane drave), ve je nastalo iz prakse drutvenih
odnosa (odozdo). Obiajnim pravom se takoe smatra i staro feudalno pravo, te
savremena pravila ponaanja koja nisu obezbjeena dravnim sankcijama ili garancijama,
pa nastaju putem pritiska lokalne zajednice ili neorganizovanih drutvenih grupa na
pojedince.
Pravo, u najirem smislu, obuhvata sva pravila ponaanja, bez razlike da li se radi
o pravu gentilnog drutva ili pravu klasnog, odnosno savremenog drutva.
Pravo klasnog drutva proistie iz djelovanja objektivnog ekonomskog zakona
vrijednosti u razliitim oblicima kroz sve drutvene oblike klasnog drutva. Obrazuje se
kroz klasnu borbu i i putem djelovanja drave.

U socijalistikom periodu, smatralo se da je nastupio period postjuridikog prava


zasnovan na novim objektivnim zakonitostima koje predstavljaju negaciju zakona
vrijednosti (ukidanje zakona vrijednosti na robi, drutveno planiranje i dogovaranje i
slino), to predstavlja ve istorijsku kategoriju (neuspio eksperiment koji je ostavio
znaajne posljedice na izgradnju i funkcionisanje pravnog poretka i drutvenih odnosa u
cjelini).
2. Priroda prava
U definisanju prava, potrebno je prethodno utvrditi prirodu prava, odnosno,
kojoj vrsti pojava ono pripada, odnosno, sa kojim pojavama je ono neposredno povezano,
te za razumijevanje prava neophodno je poznavati i karakter tih veza. Takoe, pravo treba
posmatrati u njegovoj potpunosti, koju ine i njegova sutina i manje sutinski
elementi.
Pravo se moe posmatrati kao terminoloko i sutinsko pitanje.
U pravom ili uem smislu rijei, pravo je odreena vrsta idealnih pojava, odnosno
skup normi odreene vrste (koje sankcionie drava prinudom). Iz navedenog proizilazi
da se pravo moe prouavati idealnim metodama. U shvatanju prava, mora se uzeti u
obzir da ono ima i svoju materijalnu stranu, kao i psihiku, drutvenu i politiku
dimenziju zbog ega se mora naglasiti da je, u odreenom smislu, pravo i psihika,
drutvena ili politika, pa i materijalna pojava.
S obzirom na razliitost karaktera prava kao pojave, da bi se u potpunosti saznalo,
ono se izuava i realnim metodama koje se koriste za izuavanje realnih pojava.
Koritenjem idealnih i realnih metoda u izuavanju prava, ono se saznaje u svoj
njegovoj cjelokupnosti i velikoj sloenosti, a izbjegava svaka jednostranost i iskljuivost,
ako se posmatra samo jedna strana ove pojave (kao normativizam, sociologizam i sl.).
Danas je prevlaujue shvatanje da je multidisciplinaran pristup u izuavanju prava jedini
ispravan.
Pravo se, dakle, posmatra u uem smislu kao jedna odreena pojava, a u irem
smislu, tako se nazivaju i pojave koje se ponekad nazivaju pravom, a meusobno su
tijesno povezane i ne mogu se uspjeno objasniti odvojeno jedna od druge.
U teoriji prevladava shvatanje da se pravom naziva odreena pojava, duhovna,
intelektualna tvorevina, skup normi koje sankcionie drava prinudom. Jedan broj
teoretiara osporava navedeno shvatanje, zastupajui pristup da pravo nisu samo norme
ili, ak, da to uopte i nisu norme. Ovo osporavanje se ne moe braniti, jer se ni jeziki
razlog (norme pravo) ne moe uzeti kao osnov za dovoenje u pitanje navedenog
prevladavajueg shvatanja prava.
Iz navedenog proizilazi da je najbolje pravo posmatrati kao skup normi koje
sankcionie drava, kao jednu normativnu pojavu koja ima i svoju drutvenu, psihiku,
politiku i druge dimenzije i da se, u irem smislu, moe koristiti naziv pravo i za te
strane, te govoriti o pravu kao psihikoj, drutvenoj, politikoj, itd. pojavi. Prirodno
pravo je pravo kao isto idealna pojava.
U rjeavanju sutinskog problema prava, potrebno je utvrditi ime se pravo kao
odreena vrsta pojava (normativna, psihika, drutvena) razlikuje od drugih pojava iste
vrste, uz upotrebu i odgovarajuih raznovrsnih metoda kojima se te pojave ispituju, ime

e se dobiti i odgovarajue razliite nauke o pravu: normativna nauka o pravu (pravna


dogmatika), socioloka (pravna sociologija), psiholoka (pravna psihologija), itd.
Sintetiko nauno prouavanje prava i idealnim i realnim metodama je jedina
metodologija bez koje se ne moe dobro objasniti ni jedan vid prava, kao ni njegova
sutina normativni vid. Koritenje samo odreenih metoda (normativnih, sociolokih)
koje zanemaruju ostale strane prava, onemoguuje razmijevanje prava u njegovoj
sveukupnosti i sloenosti, njegova normativna strana se ne moe razumjeti bez saznanja o
njegovoj drutvenoj strani, niti se drutvena strana moe razumjeti bez upoznavanja
normativne strane.
Osnovna karakteristika prava je da je idejno, odnosno da nije materijalne prirode.
U bilo kom obliku ga posmatramo (kao zakonodavstvo, sudska praksa ili kao ideal),
pravo je uvijek sadrano u odreenoj formulisanoj ideji, predstavlja jednu misao, koja
obuhvata najprostiji odnos izmeu dva lica ili najsloeniji odnos u dravnom mehanizmu,
koji sadri odnos cjeline prema pojedincu, meusobne odnose cjelina ili grupa, ili cjelina
prema spoljanjem svijetu (odnosi meu dravama).
U nastajanju ideje o pravu, polazi se od odreene stvarne drutvene situacije i
stvara predstava kako ona ima pravno da se uredi, odnosno, trai se odgovor na pitanje
koje pravno pravilo se ima primjeniti na odreenu faktiku situaciju, faktiko stanje
otvara pravno pitanje i trai njegovo rjeavanje.
Ideju o pravu ovjek stvara iz praktinih potreba, kao socijalno bie, ona je
drutveno uslovljena, izraz potreba, shvatanja i ciljeva odreene sredine. Ideja o pravu je
uslovljena materijalnom situacijom (fiziki ili bioloki uslovi ivota) i naom predstavom
o toj situaciji i ciljem koji mi utiskujemo u realnost. Ona je sastavljena, istovremeno, iz
faktikih (materijalnih) i nematerijalnih (idealnih) elemenata, ne potie samo iz prirodnih
zakona ve predstavlja i jednu koncepciju koju mi unosimo u ljudske odnose.
Primjena prava je sastavni dio njegovog fenomena, realnost prava postoji samo
ako ono stvarno ue u odnose, postane dio drutvene stvarnosti.
Izraz pravo je istovjetan u svim slovenskim jezicima a u zapadnoevropskim jezicima je
izveden is latinskog izraza directum (droit, diritto, right, recht) i izraava fizike (pravi
put, prava linija) ili obiajno-moralne predstave (pravilan, saglasan, ispravan). U
latinskom jeziku, isti korijen imaju rijei: regere (vladati), rex (kralj), regnum
(kraljevstvo), regula (pravilo). U pogledu znaenja latinske rijei ius, njen leksiki smisao
ne daje znaenje pravo (ova rije je izvedena iz rijei iubeo, to znai zapovjedati, ili je
derivat rijei iurare, to znai ist, svet). Grke rijei themis i dike su po znaenju, jasnije,
znae uspostavljanja, smjetanja, themis je porodino pravo, a dike se odnosi na
meunarodne odnose.
3

Pozitivno pravo

Pravo je obavezno pravilo drutvenog ponaanja koje sankcionie drava.


Pozitivno pravo je obavezno pravilo drutvenog ponaanja koje stvarno vai u jednoj
dravi u odreenom vremenu i ije nepotovanje ima za posljedicu primjenu dravne
sankcije (fizike prinude). Sa pozitivnim pravom dovodi se u vezu pravedno pravo koje
predstavlja ono pravilo drutvenog ponaanja koje je spontano nastalo u drutvu i za koje
drutvo smatra da treba da se u njemu stvarno primjenjuje i oekuje od drave da ga
zatiti sankcijom, a nije sadrano u pozitivnom pravu.

Postojanje pravednog prava upuuje na zakljuak da postoji i nepravedno pravo.


Navedeni atributi prava sz izvedeni iz rijei pravda, koja, po rimskoj definiciji, znai
vrlinu koja svakome daje ono to mu pripada (suum cuique svakome svoje). Ovo
shvatanje pravde polazi od njene funkcije, ali se ona javlja i kao pojam i ideja i to kao
formalna (komutativna) pravda i materijalna (distributivna) pravda.
Formalna pravda podrazumijeva naelo jednakog postupanja prema jednakim
stvarima i istim situacijama, odnosno okolnostima, a nejednako postupanje sa nejednakim
stvarima i okolnostima, proporcionalno njihovoj nejednakosti. Naelo formalne pravde
zasniva se na prirodi stvari i logikom zakonu identiteta (svaka stvar je ravna samoj sebi).
Na pitanje: koje su stvari jednake i u kojoj mjeri su jednake, odgovara pojam
materijalne pravde, koja sadri sud, mjerila i kriterijum, ocjenu o vrijednosti stvari, ljudi i
odnosa meu njima povodom stvari (ta kome pripada).
Formalna pravda, kao konstantan elemenat, zasniva se na univerzalnom,
nepromjenljivom, prirodnom i logikom zakonu, a materijalnu pravdu, kao varijabilan
elemenat, odreuju ljudska mjerila vrijednosti, bitno promjenljiva (sadrinski, prostorno
i vremenski). Relativnost i promjenljivost materijalne pravde zasniva se na nemoi
ljudskog duha da sazna apsolutnu istinu, sutinu stvari, a time i apsolutnu pravdu.
Ljudska pravda se moe posmatrati kao bioloka pravda humanizovana i modifikovana
racionalnim saznanjima i metafizikim vrijednostima. Ta pravda je, s jedne strane, glavni
izvor tekoa na koje nailazimo pri raspravljanju o odnosima izmeu pozitivnog i
pravednog prava, a s druge strane, osnovni je nosilac drutvene evolucije.
Pravo je istovremeno i drutvena i dravna tvorevina. Ono se jednim dijelom
stvara u drutvu, nezavisno od drave, a jednim dijelom ga stvara drava kao suveren i
poseban organ drutva, formalno nezavisan od drutva. Drutvo i drava, kao dva izvora
prava, meusobno se dopunjavaju i prepliu, ali ta koegzistencija i interakcija moe
dovesti i do neslaganja, odnosno, sukoba meu njima, do protivrjenosti, ime dovodi do
disharmonije izmeu dravne norme kao izraza pozitivnog prava, i drutvene norme kao
izraza materijalne pravde.
Na istovremenom postojanju i drutvenih i dravnih mjerila vrijednosti, postoje i
dvije kategorije pravnih normi: socioloke (drutvene) norme i etatistike (dravne)
norme. Socioloke norme nastaju u slobodnom drutvu, nezavisno od drave, a etatistike
norme su rezultat ideoloko-politikog opredjeljenja drave i njenog imperijuma. U
odnosima izmeu ove dvije kategorije pravnih normi, apsolutni prioritet pripada
etatistikoj normi, pred njom se socioloka norma obavezno povlai. Socioloka norma je
evolutivnog karaktera, a etatistika norma je konstantna i nepromjenljiva kategorija koja
se ne mijenja pod uticaj drutvenih kretanja.
Razlika izmeu socioloke norme i etatistike norme je vrlo znaajna pri
njihovom tumaenju i primjeni. Prilikom tumaenja i primjene socioloke norme, pored
logikog rezonovanja njenog teksta, nuno je koristiti kao metod i posmatranje
drutvenih injenica i kretanja, te primjeniti vaeu (a time i onaj kriterijum materijalne
pravde koji postoji u vrijeme donoenja odluke), a ne zastarjelu socioloku normu.
Kod tumaenja i primjene etatistike norme, metod njenog tumaenja sa zasniva na
formalistikom rezonovanju, na logikom kontinuitetu zakonske norme, ne uzimajui u
obzir drutvene promjene nastale u perodu od donoenja te etatistike norme do njene
primjene. U cilju smanjenja raskoraka izmeu pozitivnog i pravednog prava, socioloke

norme je potrebno tumaiti i primjenjivati socioloki, a etatistike norme, koritenjem


pravila formalne logike.

4. Sastav prava
Strukturu prava ini sastav i graa prava, elementi od kojih je pravo sastavljeno.
Da bi se dala ispravna i potpuna definicija prava, potrebno je poznavati iz ega se ono
sastoji, ta predstavlja njegovu grau. Pravo nije materijalni predmet iako je sadrano u
materijalnim predmetima (zakoni, isprave). Svojim uticajem pravo upravlja ljudima i
njihovim odnosima.
Osnovno pitanje teorije prava je definisanje od kojih elemenata je ono
sastavljeno, ta ini njegovu strukturu. O ovom pitanju su dominantna dva osnovna, a
suprostavljena stanovita: normativistiko i socioliogistiko.
Normativistiko shvatanje polazi od pravila koja donosi dravna vlast, grau
prava ine norme, po kojima je ovo shvatanje i dobilo naziv. Sociologistiko shvatanje
polazi od pretpostavke da je pravo sistem drutvenih odnosa, a ne normi.
Istina o sadraju i sastavu prava se zasniva na sintezi jednog i drugog elementa:
normi i odnosa, ime se naputa jednostrani pristup navedena dva suprotstavljena
shvatanja o pravu. Sinteza normi i odnosa u strukturi prava nauno je opravdana i ona
najbolje odgovara objektivnom stanju i izraava njegovu sloenost i mnogostranost.
Norma postaje pravo, tek kada se ostvaruje, kada se prema njenim zahtjevima
upravljaju konkretni drutveni odnosi. Norma se mora primjenjivati u praksi, mora
upravljati odnosima u drutvu da ne bi ostala mrtvo slovo na papiru.
Efikasnost je bitno obiljeje prava, nije dovoljno da je pravo samo sastav pravila,
ono treba da ostvaruje i odreeni poredak odnosa u drutvu (poredak je skup regulisanih
drutvenih odnosa).
Pravo je, dakle, sinteza normativnog (norme) i faktikog elementa (drutvenih
odnosa), a drutveni odnosi kojim se ostvaruje pravo nazivamo pravnim odnosima.
5. Pravo kao elemenat drave
Pravo karakteriu tri osobine:
- ono predstavlja volju vladajue klase,
- volju odreenu materijalnim uslovima ivota vladajue klase i
- neodvojivost prava od aparata dravne vlasti.
Puna nauna spoznaja prava zasniva se na sva tri navedena elementa, u njihovoj
povezanosti, uzajamnosti i jedinstvu.
Pravo je dio organizacije klasne vladavine drave. Pravo i drava nisu odvojeni
fenomeni, oni su dijelovi iste cjeline: drave. Nije mogue odvojiti i suprotstaviti dravu i
pravo, drava postoji kao dijalektiko jedinstvo vlasti i prava, a pravo kao dio drave, kao
i vlast.

Drava je nastala u nastanku vlasti, s jedne, i nastanku prava, s druge strane.


Djelatnost drave se sastoji u djelatnosti vlasti i primjeni prava.
Pravo je specifini i bitni dio drave, odnos drave i prava ne postoji kao odnos
samostalnih, izolovanih dijelova, ve samo kao dijalektika cjeline.

6. Pravo kao kulturni pojam


Pravo se moe posmatrati i kao stvarnost iji je smisao da slui ideji prava,
pravnoj vrijednosti, ime postaje i kulturni pojam. Ideja prava je pravda, kao njegov
konani cilj. Pravda je jedan pojavni oblik moralno dobroga. U subjektivnom smislu,
pravda se definie kao duhovna nastrojenost koja je usmjerena na objektivnu pravdu (kao
istinitost na istinu). Pravedan, u smislu objektivne pravde, moe biti samo neki odnos
meu ljudima.
Ideal moralno dobrog predstavljen je u idealnom ovjeku, a u idealnom
drutvenom poretku predstavljen je ideal pravde.
Pravda se moe posmatrati kao primjena nekog zakona, odnosno pokoravanje tom
zakonu ili kao sam taj zakon, to dovodi do zakljuka da se pravda moe posmatrati i kao
zakonitost, to govori da je rije o pravdi po kojoj se mjeri pozitivno pravo.

II PRAVNA NORMA
Pravna norma je osnovno pitanje u pravnoj teoriji, bez obzira da li odreena
teorija pravo potpuno poistovjeuje sa pojmom pravne norme (razne normativne teorije)
ili manje ili vie odbacuje vanost pravne norme za odreivanje pojma prava (razne
socioloke teorije). Pravna norma najee se definie kao drutvena norma, pravilo
ponaanja ljudi koje je zatieno dravnim aparatom prinude. Ona je posebna drutvena
norma, pravilo o ponaanju ljudi u drutvu, upueno na svijest i volju ljudi, stvara je
drava ili drutvo, a uvijek je sankcionie drava prinudom. Iz navedenog proistie da za
karakter pravne norme nije bitno ko je donosi (drava ili drutvo), nego da se drava stara
o njenoj primjeni.
Pravna norma ima normativno ili imperativno znaenje (odreuje ono to treba
da bude) i indikativno znaenje (odreuje ono to jeste, to se deava).
Pravne norme se, prema razliitim kriterijima i mjerilima, razlikuju od drutvenih
normi, a osnovna razlika je zasnovana na dravnoj sankciji, kao spoljanjem mjerilu za
navedeno razlikovanje. Razlikovanje pravne od drutvenih normi prema njihovom
sadraju je daleko sloenije pitanje, nije zasnovano na racionalnom pristupu ve vie na
intuiciji, s obzirom da isti drutveni odnos se moe regulisati istovremeno i pravnom i
drutvenom normom.
Pravna norma, kao osnovni elemenat pravnog sistema, ini vaan sastavni dio
normativnog elementa pravnog poretka. Ona vai im postane sastavni dio pozitivnog

prava, bez obzira da li se primjenjuje ili ne, za razliku od pravnog poretka koji vai dok
se primjenjuje, dok je efikasan.
U pravnoj teoriji, polazei od sloenog sastava pravne norme, razliito se
odreuje broj elemenata koji ine njen sadraj (tri, etiri, est ili osam). Najvei broj
autora smatra da pravna norma ima etiri elementa, osim bezuslovnih pravnih normi koje
imaju tri elementa. Elementi pravnih normi su: pretpostavka dispozicije, dispozicija,
pretpostavka sankcije i sankcija.
Pretpostavka dispozicije i pretpostavka sankcije predstavljaju faktike elemente
pravne norme, opisuju injenino stanje koje jo ne postoji, ali za koje je vjerovatno da e
nastati. Pretpostavka dispozicije utvruje uslove za primjenu dispozicije odreene pravne
norme, a pretpostavka sankcije krenje dispozicije pravne norme.
Normativni karakter pravne norme imaju dispozicija i sankcija, pri emu je
dispozicija primarno pravilo ponaanja kojim se subjektu prava nalae odreeno injenje
ili neinjenje, a sankcija je sekundarno pravilo ponaanja, sekundarna dispozicija.
Subjektu prava je omogueno pravo izbora kako e se ponaati i po kom normativnom
pravilu u pravnoj normi e se ponaati. Dispozicija je, dakle, normativno a ne pravno
pravilo u pravnoj normi.
Sankcija je pravilo o ponaanju subjekta prava koji je prekrio dispoziciju, te
pravilo o ponaanju nadlenog organa drave koji prema subjektu prava treba da iskoristi
mjeru dravne prinude ako on nee da se ponaa ni po sankciji. Sankcija daje normi
pravni karakter, a sama po sebi nema karakter pravne norme. Faktiki sankcija
predstavlja mjere koje dravni organ preduzima prema subjektu prava koji prekri
sankciju.
Pravne norme se, u zavisnosti od razliitih mjerila koja se koriste, mogu
klasifikovati na razliite vrste i to prema tome da li se pravilo ponaanja odreuje uslovno
ili bezuslovno (uslovne i bezuslovne norme), prema krugu lica na koje se odnose (opte,
posebne i pojedinane norme), prema tome da li se mogu ili ne mogu neposredno
primijeniti (opte norme se dijele na opta naela i na konkretne norme), prema nainu na
koji je formulisana zapovjest (nareujue, zabranjujue ili ovlaujue norme), prema
stepenu odreenosti dispozicije (kategorike, alternativne, norme sa neodreenim
pojmovima, norme sa diskrecionom vlau i zamjenljive norme), prema pravnoj snazi
(vie i nie norme), prema tvorcima (norme dravnog, drutvenog i mjeovitog porijekla)
i prema drugim mjerilima (vremensko vaenje pravne norme, podruje primjene i dr.).
1. Pojam i obiljeja pravne norme
Pravna norma, odnosno pravno pravilo, je centralni pojam pravne nauke. Drutvo,
kao organizovana zajednica ljudi, nastoji da upravlja i usmjerava ponaanje ljudi kao
jedinki u drutvu i formiranje njihovih meusobnih odnosa. U drutvu su prije pravne
norme nastale druge drutvene norme (obiaj, moral, norme pristojnosti, religiozne
norme i dr.), koje i danas stoje na raspolaganju drutvu u upravljanju i usmjeravanju
odnosa izmeu njegovih lanova ili pojedinih grupa.
Pravne norme su drutvene norme, koje imaju ire znaenje. Za odreenje pravne
norme ne moe se uzeti kriterij:
- njen sadraj (moe biti obuhvaeno pravilo morala, tehnika norma, obiajno
pravilo ili neki drugi sadraj),

njen oblik (nije bitno da li je u pisanom ili nepisanom obliku) i


vrijeme njenog trajanja (koliko dugo e biti na snazi, da li e momentom
realizacije prestati vaiti i dr.).
U odnosu na drutvene norme, pravne norme se razlikuju po osnovu dvije
karakteristike:
- vezane su za dravu i druge pravno-stvaralake inioce i
- pravne norme su efikasne.
Postoji razlika izmeu pravne vlasti i dravne vlasti. Dravna vlast donosi
pravne norme, sprovodi ih ili obezbjeuje njihovo sprovoenje, te odreuje i vri
sankcije. Organi drave nisu jedini donosioci pravnih normi, niti su jedini koji ih
sprovode, postoji veliki broj nedravnih subjekata koji donose pravila ili pravne norme
(javna i druga preduzea, javne i druge ustanove, udruenja i drugi nevladini subjekti. Iz
navedenog proizilazi da je svaka dravna vlast istovremeno i pravna vlast, ali da
svaka pravna vlast ne mora biti odmah i dravna vlast, pojam pravne vlasti ima iri
karakter od pojma dravna vlast.
Pravna vlast je pravo odreenih subjekata da donesu i provode pravne norme, te
odrede sankciju u sluaju povrede tih normi. Pravne norme su vezane za dravu i druge
pravno-stvaralake inioce, a ta vezanost proizilazi iz sljedeih injenica:
- organi dravne organizacije i drugih pravno-stvaralakih subjekata stvaraju
(donose) pravnu normu, neposrednim stvaranjem (propisivanjem pravila
ponaanja koja do tada nisu postojala kao norme) ili posrednim stvaranjem
(pretvaranje drutvene u pravnu formu dodjeljujui drutvenoj normi
pravnu sankciju),
- pravne norme imaju za cilj ostvarivanje dravnih ciljeva, utiu realno na
ljudsko ponaanje, ostvaruju pravni poredak, kao bitni cilj svake dravne
organizacije,
- organi dravne organizacije i drugih pravno-stvaralakih subjekata ve
stvorena pravna pravila veu uza se tokom itavog perioda njihovog vaenja,
oni su jedini ovlateni da ih tumae, upuuju kako ih treba primjenjivati, da ih
mijenjaju, ukljuujui i djelimino ili potpuno ukidanje i
- za prekraj (povredu) pravne norme sankciju (kaznu) mogu odreivati i
provoditi jedino organi dravne organizacije, ukljuujui i korienje
mehanizama fizike prinude, a drutvene organizacije ili pojedinci mogu
reagovati na povrede pravnih normi samo spontano.
2. Vaenje i efikasnost pravne norme
Pravne norme koje su donesene od nadlenog organa u propisanom postupku i
ine dio efikasnog pravnog poretka, imaju specifian vid postojanja one vae, na snazi
su, obavezne su za one ija ponaanja reguliu. Svaka pravna norma ima etiri sfere
vaenja i to:
- materijalnu sferu vaenja (ona regulie odreenu vrstu drutvenih odnosa:
porodine odnose, radne odnose, nedozvoljene ljudske radnje i dr.), to ini
predmet regulisanja pravne norme,

10

personalnu sferu vaenja, to podrazumijeva da pravne norme uvijek


obavezuju odreen krug lica (sva lica ili odreene grupe lica) na odreeno
injenje ili neinjenje,
- vremensko vaenje i
- prostorno vaenje.
Vaenje pravnih normi u prostoru ima svoju istorijsku dimenziju. Sa
konstituisanjem buroaske drave izgraen je princip da pravne norme jedne drave vae
za sva lica na teritoriji te drave. U ranijim periodima razvoja drave i drutva,
preovladavao je princip personalnosti prema kome su dravljani odreene drave bili
duni da potuju pravne norme svoje drave nezavisno od pripadnosti dravi teritorije na
kojoj se nalaze. Princip personalnosti nije u potpunosti eliminisan ni u modernog dravi
(eksteritorijalnost diplomatskog predstavnitva diplomatsko predstavnitvo nije na
teritoriji domae drave, ve na teritoriji drave ije je to predstavnitvo, kod
graanskopravnih odnosa sa elementom inostranosti prioritet normi meunarodnog
privatnog prava u odnosu na pravne norme domaeg prava).
S obzirom da pravne norme reguliu ponaanje subjekata prava u odreenom
vremenskom periodu, uvijek je potrebno utvrditi vrijeme njihovog poetka i prestanka
vaenja, pri emu postoji razlika izmeu uslovnih (optih) i bezuslovnih (pojedinanih)
pravnih normi.
Uslovna (opta) pravna norma ( pravni akt koji sadri vie normi) poinje da vai
u razliite momente, koji su odreeni u samoj normi, u nekoj drugoj normi ili u normi za
sve ili grupe normi. Najee, momenat stupanja na snagu (poetka vaenja) odreene
pravne norme nije, istovremeno, momenat njenog donoenja. Po pravilu, ostavlja se
izvjestan vremenski period od donoenja odreene pravne norme do momenta njenog
stupanja na snagu, u kome bi se subjekti na koje se ona odnosi upoznali sa njenim
sadrajem i pripremili za njeno sprovoenje.
Vremensko razdoblje od donoenja pravne norme do momenta poetka njenog
vaenja zove se vacatio legis. Prema lanu 109. Ustava Republike Srpske, zakoni i drugi
propisi stupaju na snagu najranije osam dana od dana njihovog objavljivanja, osim ako, iz
posebno opravdanih razloga, nije predvieno da ranije stupe na snagu (na dan javnog
objavljivanja ili na dan njenog donoenja).
Nesporno je da pravna norma ne moe stupiti na snagu prije njenog donoenja, jer
ne postoji mogunost da norma motivie ponaanje subjekata koji su u obavezi da je
sprovode, prije nego to je donesena. Retroaktivna (povratna) snaga pravne norme znai
da se pravne posljedice odreenih radnji u prolosti cijene prema pravnoj normi koja je
kasnije donesena, odnosno stupila na snagu. Nije dozvoljeno retroaktivno dejstvo pravne
norme na steena prava (sluaj pravosnano okonanog postupka) zbog ugroavanja
pravne sigurnosti, kao neophodne pretpostavke za uspjeno funkcionisanje drutvenoekonomskog i politikog sistema jedne drave.
U odreenim pravnim aktima postoji razlika izmeu trenutka njegovog stupanja
na snagu i trenutka poetka primjenjivanja. Naime, zakonom (ili drugim propisom)
utvruje da taj zakon stupa na snagu osmog nada od dana objavljivanja, a poinje se
primjenjivati nekog kasnijeg dana od dana njegovog stupanja na snagu. U ovom sluaju,
postavlja se pitanje znaenja stupanja na snagu pravnog akta, s obzirom da u istom
vremenskom periodu postoje paralelno dva pravna akta koji ureuju iste odnose na
razliit nain (novi i stari zakon ili drugi propis). Pored istovremenog, paralelnog

11

postojanja dva zakona (ili druga propisa), mogu nastati i pravne praznine, time to se
razdvoji vrijeme stupanja na snagu i vrijeme poetka primjene novog zakona (ili drugog
propisa), uz istovremeni prestanak vaenja ranijih pravnih akata stupanjem na snagu
novog zakona koji se jo ne primjenjuje. U tom sluaju, drutveni odnosi ostaju
neureeni. U praksi se smatra da, u takvim sluajevima, raniji zakon prestaje da vai ne
danom stupanja novog pravnog akta, ve danom poetka njegove primjene. Da bi se
izbjegla navedena situacija, potrebno je prestanak vaenja ranijih akata vezati za poetak
primjene novog propisa.
Postoje pravne situacije kada jedan pravni akt stupi na snagu i primjenjuje se, s
tim da se pojedine njegove odredbe primjenjuju od nekog kasnijeg datuma, ali u ovom
sluaju nema praktinih problema u odreivanju vremena poetka primjenjivanja
pravnog akta u cjelini, ni pojedinih odredbi tog akta iji je momenat poetka primjene
odreen za konkretan datum.
Vrijeme stupanja na snagu bezuslovnih normi je jednostavnije pitanje, s obzirom
da se, po pravilu, u samom pravnom aktu u kome je norma sadrana, odreuje i vrijeme
njenog stupanja na snagu.
Utvrivanje momenta prestanka vaenja pravne norme je tee pitanje, posebno u
pogledu optih, odnosno uslovnih pravnih normi.
Ako se u optoj pravnoj normi ili u pravnoj normi vioj od nje, navodi momenat
kada ona prestaje da vai, onda nema problema u pogledu utvrivanja momenta
prestanka vaenja pravne norme. Meutim, vrlo rijetko pravne norme sadre taan datum
prestanka njihovog vaenja (pravni akti o zadravanju cijena odreenih proizvoda ili
usluga na odreenom nivou, npr.). Pravilo je da pravne norme ne sadre momenat
njihovog prestanka, one prestaju da vae kada budu ukinute drugom normom iste ili vie
pravne snage. Abrogacija podrazumijeva prestanak pravne norme na nain da se novom
pravnom normom (iste ili vie pravne snage) utvrdi prestanak ranije pravne norme.
Preutno ukidanje (derogacija) pravne norme postoji kada se u novoj normi ne
istie da prestaju da vae ranije donesene pravne norme, koje su ureivale isti odnos
drugaije. Za preutno ukidanje pravne norme, vae sljedea pravila:
- via pravna norma ukida niu pravnu normu, ako im je sadrina protivrjena
(lex superior derogat legi inferiori),
- posebna (specijalna) pravna norma za odreeni drutveni odnos, ukida
vaenje opte pravne norme za taj odnos (lex specialis derogat legi generali) i
- kasnija pravna norma ukida raniju pravnu normu iste pravne snage, a razliite
sadrine (lex posterior derogat legi priori).
S obzirom da navedena pravila mogu, u konkretnoj pravnoj situaciji, biti u
konfliktnim odnosima, potrebno je opredjeljivati se na osnovu potpune analize ranije i
nove pravne norme, vodei rauna, u prvom redu, o klasnoj ulozi prava u drutvu.
Pravne norme mogu prestati i trajnim nestankom drutvenih odnosa koje su
ureivale.
Pojedinane, bezuslovne pravne norme, prestaju da vae im budu jedanput
primjenjene. Ako pojedinana pravna norma nije primjenjena, ona moe biti ukinuta od
subjekta koji ju je donio, ili od subjekta ovlaenog za njeno ukidanje.

12

III PRAVNI AKT


1. Pojam pravnog akta
Pravni akt moemo definisati kao izjavu volje i razuma kojom se stvaraju pravne
norme, ili pojedini od elemenata pravne norme, odnosno uslovi za primjenu postojee
pravne norme. Kao tvorevina ljudske svijesti, razuma i volje, pravni akt je pojava koja
nema realni karakter, ve ima svojstvo psihike pojave.
Kao unutranji akt donosioca, pravni akt, u svom izvornom obliku, ne moe
proizvesti dejstvo u spoljnom svijetu, a kao psihiki akt nepoznat je drugim ljudima
kojima je upuen. Da bi sadrinu pravnog akta mogli saznati subjekti prava, potrebno je
da se on materijalizuje. Iz navedenog proistie da pravni akt ima dvije strane: unutranju
(izjavu volje i razuma) i spoljanu (njegovu materijalizaciju).Spoljani elemenat pravnog
akta predstavlja sredstvo kojim se unutranji elemenat (psihiki akt) moe saznati, a
sastoji se u njegovom izraavanju prema vani (pisanjem, tjelesnim govorom i dr.). Ova
dva navedena elementa pravnog akta moraju biti saglasni da materijalizacija pravnog
akta odraava njegov unutranji elemenat.
Ako izmeu navedena dva elementa ne postoji vjerna saglasnost, nastaje
nesaglasnost volje i izjave volje. Navedena situacija moe nastati usljed vie razloga
(nesavrenost jezika, tehnika greka u pisanju, zabluda, prevara i prinuda) . Kao
najjednostavniji sluajevi nesaglasnosti tehnike greke u pisanju ili izraavanju,
relativno lako se saznaju i otklanjaju. U drugim sluajevima nesaglasnosti, najee se ne
radi o formalnom neslaganju (spoljani elemenat vjerno odraava unutranji), ali sam
unutranji elemenat ima odreene nedostatke (kod zablude subjekt prava ima pogrenu
predstavu o stvarnosti, a kod prevare, prijetnje i prinude volja subjekta se obrazuje pod
uticajem aktivnosti treeg lica, te ne predstavlja stvarni i slobodni izraz subjekta prava).
U pravnom poretku predviena su sredstva i procedure za utvrivanje i otklanjanje
navedenih nedostataka, u vidu sankcija protiv nezakonitih akata.
2. Sadrina i oblik pravnog akta
Svaki pravni akt odreuje njegova forma i sadrina, odnosno svaki pravni akt ima
svoju formalnu i materijalnu stranu, moe se posmatrati u formalnom i materijalnom
smislu.
Pod sadrinom pravnog akta podrazumijevamo ono to ini njegovu materiju.
Sadrina pravnog akta se sastoji iz dva elementa: od normativnog karaktera (glavni
elemenat), koji predstavlja jedna ili vie pravnih normi (dispozicija ili sankcija) i druge
grupe elemenata (sekundarnog karaktera) normativnog karaktera, koji ne slue
neposrednom izraavanju sadraja volje, nego pravilnoj individualizaciji i odreivanju
pravnog akta u pravnom poretku (naziv akta, pravni osnov za njegovo donoenje,
oznaavanje donosioca, vrijeme donoenja, vrijeme stupanja na snagu i dr.).
Pod formom (oblikom) pravnog akta podrazumijevamo skup materijalnih
sredstava, inilaca i procedura kojima se on izraava. Forma pravnog akta se sastoji iz tri
osnovna elementa: nadlenost, postupak donoenja i utvrivanje naina njegove

13

materijalizacije. Nadlenost za donoenje pravnog akta podrazumijeva utvrivanje


ovlaenja odreenog subjekta (dravnog ili nedravnog organa) da odreeni pravni akt
donese. Postupak donoenja pravnog akta podrazumijeva skup konkretnih radnji koje
organ nadlean za njegovo donoenje mora preduzeti u donoenju akta, a s ciljem da se
prije donoenja pravnog akta utvrde sve znaajne (relevantne) injenice i okolnosti da bi
materijalizacija akta i sama izjava volje, bili zatieni od nedostataka. Materijalizacija
pravnog akta podrazumijeva nain da se sadrina akta saopti drugim subjektima na koje
se on odnosi i obezbjedi njegovo trajanje (najee jezikom, usmeno ili pismeno, te
drugim znacima ili sredstvima). Ako bi dolo do povrede normi o nadlenosti organa za
donoenje pravnog akta ili postupka njegovog donoenja, to bi bio razlog za utvrivanje
njegove nezakonitosti.

3. Vrste pravnih akata


U pravnoj teoriji postoje razne klasifikacije pravnih akata, najee prema
njihovom sadraju, formi ili subjektu koji ih je donio (pisani, nepisani, javni, privatni,
opti i pojedinani). Meutim, najee se koristi klasifikacija pravnih akata na opte i
pojedinane.
Opti pravni akti predstavljaju izvore prava u formalnom smislu, a sadre opte
pravne norme. Pojedinani pravni akti sadre pojedinane pravne norme ili pojedine od
njihovih elemenata (dispozicije ili sankcije).
4. Izvori prava
Izvore prava moemo posmatrati u materijalnom, idejnom i formalnom smislu.
Pod izvorima prava u materijalnom smislu moemo smatrati realne uzroke koji
doprinose do nastanka prava, odnosno, one kulturne, drutvene i ekonomsko-socijalne
inioce koji uslovljavaju:
- koji e drutveni odnosi i pravila biti od pravne vanosti i
- kakav e biti sadraj formalnih pravnih izvora.
Materijalni pravni izvori su predmet izuavanja ne samo pravnih nauka, ve, u
velikoj mjeri, i filozofije i sociologije prava, te ostalih drutvenih i humanistikih
disciplina (u prvom redu sociologije, politike ekonomije, ekonomske politike, filozofije,
antropologije, politikih nauka i dr.). Uzrok nastanka prava se nalazi u brojnim, sloenim
i protivrjenim drutvenim odnosima, u kojima dolazi do snanih sukoba interesa, koje
pravo ima zadatak da rijei.
Pod idejnim izvorima prava moemo smatrati vrijednosti koje se stvaranjem i
primjenjivanjem prava ele postii, a najvanije vrijednosti (opte i pravne) u pravu su:
pravinost, pravda, red, mir, bezbjednost, ljudsko dostojanstvo i sloboda. Idejnim
izvorima prava bave se opta filozofija i pravna filozofija.
Pravni poredak je skup pravnih normi ili pravnih akata koji su meusobno u
hijerarhijskim odnosima, a zasnovani su na moi subjekata koji ih donose (stvaraju).
Hijerarhijska razlika izmeu vieg ili nieg pravnog akta predstavlja pravnu snagu koja je

14

srazmjerna moi njenog donosioca. Hijerarhijski vii pravni akt je u odnosu sa nekim
drugim niim aktom, a istovremeno, svaki nii akt je u odnosima sa nekim niim aktom.
Pod formalnim izvorima prava podrazumijevaju se opte pravne norme (ustav,
zakoni, uredbe, pravilnici, naredbe, uputstva, statuti, kolektivni ugovori i dr). Ustav,
zakon i drugi opti akti osnove su pravnog poretka, na osnovu njih nastaju nii opti i svi
pojedinani pravni akti (presude, rjeenja, privatni pravni poslovi).
Ustav je najvaniji formalni izvor prava, a moe se posmatrati u formalnom i
materijalnom smislu.
Ustav u materijalnom smislu predstavlja pravni akt kojim se ureuje najvei broj
osnovnih piatanja pravnog, dravnog i drutvenog ureenja odreene drave. N. Viskovi
ustav, u najirem smislu rijei, definie kao skup osnovnih pravnih normi kojima se
ustanovljava ili konstituie politiki i pravni poredak jednog globalnog drutva. Ustav
obuhvata sva ona pravila koja se odnose na organizaciju i funkcionisanje najvanijih
dravnih organa, njihove meusobne odnose i organizaciju i funkcionisanje sistema
dravne vlasti, kao i postavljanje granica ovlaenja dravnoj vlasti ljudskim pravima i
osnovnim slobodama, a to ukljuuje obavezu drave na odreena injenja graanima,
odnosno na uzdravanje od odreenih injenja. Ustav u materijalnom smislu ima svako
drutvo, a sastoji se od pravila kojima se ureuje svojina, proizvodni odnosi, politiki i
pravni status stanovnitva, kao i sastav i funkcionisanje najviih dravnih organa.
Prema drugim shvatanjima, ustav je osnova vaenja cjelokupnog podustavnog
pravnog poretka, njime se ureuje nadlenost i postupak donoenja zakona i drugih
normativnih akata, a u odreenoj mjeri i njihovu sadrinu, odnosno, njime se ureuje
stvaranje prava u jednoj zemlji, izgradnja njenog pravnog poretka.
Trea grupa shvatanja ustava u materijalnom smislu svodi ustav na pravila o
organizaciji i funkcionisanju politikih institucija (to je ire od pojma dravnih organa
ukljuuje i neinstitucionalizovane politike subjekte u jednoj dravi), a prema etvrtom
shvatanju, ustav u materijalnom smislu ine pravila o osnovnim ekonomskim (u prvom
redu, svojinskim) odnosima u drutvu, iz kojih izrastaju osnovne drutvene snage u
odreenom drutvu.
U definisanju ustava u formalnom smislu, polazi se od forme pravnog akta uopte,
koji obuhvata: nadlenost, postupak i materijalizaciju pravnog akta. Ustav je najvii
pravni (opti) akt koji donosi poseban ustavotvorni (ili zakonodavni) organ, po
posebnom, ustavnopravnom postupku, a to znai da ustav u formalnom smislu ima tri
osnovna obiljeja:
- ustav je pisani akt,
- ustav je kodifikovani, jedinstveni akt i
- ustav je pravni akt najjae pravne snage.
U teoriji je poznat i politiki pojam ustava, koji oznaava postojanje osnovnih
drutvenih pravila organizacije i funkcionisanja vlasti na objektivnim osnovama tih
pravila i onemoguuje subjektivnost, samovolju i zloupotrebe vrenja vlasti.
Zakon, u najuem znaenju, podrazumijeva pisani izvor prava koji donose
posebni, zakonodavni organi po posebnom, zakonodavnom postupku. U najirem smislu,
zakon oznaava pravilo uopte, bez obzira na formu u kojoj je ono formalizovano.
Zakon se moe posmatrati u materijalnom i formalnom smislu. U formalnom
smislu, pod pojmom zakona podrazumijeva se pravni akt odreen po svojim formalnim

15

obiljejima (nadlenost organa, postupak donoenja, materijalizacija), s obzirom na oblik


pravnog akta, ne pridajui znaaj njegovoj sadrini.
Kod odreivanja zakona u materijalnom smislu, polazi se iskljuivo od njegove
sadrine. Pod zakonima smatraju se akti koji sadre opte pravne norme, svi opti pravni
akti, bez obzira na njihovu formu. Iz navedenog proistie mogunost da jedan akt bude
zakon u formalnom smislu (donesen od zakonodavnog organa, po postupku za donoenje
zakona), a da u materijalnom pogledu nije zakon, jer ne sadri opte pravne norme, ve
iskljuivo pojedinane (budet), te da jedan pravni akt ima karakter zakona u
materijalnom smislu (sadri opte pravne norme), a da nije zakon u formalnom smislu
(nije ga donio zakonodavni organ, po postupku za donoenje zakona), kao na primjer:
uredba. Meutim, najee pravo znaenje zakona odnosi se na pojam pravnog akta koji
je, i u materijalnom i formalnom smislu zakon, odnosno, koji sadri opte pravne norme ,
donesen je po zakonodavnom postupku i od strane zakonodavnog organa.
Zakoni se klasifikuju na opte, specijalne i individualne, u zavisnosti od stepena
optosti pravnih normi koje sadri. Opti zakoni se odnose na sve graane jedne drave
(Zakon o optem upravnom postupku, Krivini zakon i dr.), specijalni zakoni vae za
pojedine kategorije subjekata prava (Zakon o visokom obrazovanju, Zakon o
inspekcijama i dr.), a individualni zakoni sadre individualne, odnosno pojedinane
norme (u sutini predstavljaju jedan individualni upravni akt imaju obiljeje zakona u
formalnom, ali ne u materijalnom smislu). Odnosi izmeu ovih zakona odreuju se na
osnovu pravnog principa da specijalni zakon derogira opti, da se specijalni zakon
prioritetno primjenjuje (lex specialis derogat legi generali).
U zavisnosti od stepena potpunosti regulisanja drutvenih odnosa, zakoni se
klasifikuju na:
- osnovne zakone, kojima se sveobuhvatno ureuju odreene osnovne materije,
- okvirne zakone, kojima se ureuju osnovna naela i pravci regulisanja (okviri)
neke materije koji se potpunije i detaljnije ureuju izvedenim, odnosno
dopunskim zakonima,
- izvedene zakone, koji se nastavljaju na osnovne, odnosno okvirne zakone i
- dopunske zakone, kojima se dopunjavaju osnovni zakoni.
Zakon je najvaniji izvor prava s obzirom da je najvii pravni akt (osim ustava) ,
prema njemu se odreuje obim vaenja svih niih izvora prava, te najvei dio pravne
materije u naelu i u najznaajnijim pitanjima, ureen je zakonima.
Zakonodavni postupak je sloen i dugotrajan i, u pravilu obuhvata tri faze, i to:
- zakonodavna inicijativa (koju ima veliki broj subjekata odreen broj graana,
izvrna vlast, poslanici, udruenja i drugi subjekti),
- izrada nacrta zakona (koji najee vri izvrna vlast i poslanici),
- utvrivanje prijedloga zakona (izvrna vlast, poslanici) i
- proglaavanje (promulgacija) zakona od strane izvrne vlasti (najee efa
drave).
Zakoni se donose redovnim i hitnim postupkom. Redovni postupak sadri sve
navedene faze (zakonodavna inicijativa, nacrt, prijedlog), a hitni postupak ima jednu
fazu manje (nacrt) i koristi se samo u sluajevima kada zato postoji opti interes
(odreene drutvene odnose potrebno je hitno urediti, odlaganje donoenja zakona bi
moglo dovesti do neotklonjivih negativnih posljedica). Postupak donoenja zakona se
ureuje ustavom i poslovnikom o radu zakonodavnog organa kojim se ureuje nain rada

16

zakonodavnog organa, uee poslanika, odbora, komisija, poslanika, poslanikih


klubova, izvrne vlasti i drugih uesnika u radu zakonodavnog organa, provoenje javne
rasprave, postupak podnoenja amandmana na prijedlog zakona i druga pitanja od
znaaja za rad zakonodavnog organa.
ef drave moe uskratiti proglaenje zakona ako smatra da je u postupku
donoenja zakona prekren ustav. U tom sluaju, zakonodavni organ ponovo razmatra
osporeni zakon, primjedbe efa drave zbog kojih nije ukazom proglasio zakon, te
odluuje o zakonu, najee kvalifikovanom veinom (dvotreinskom veinom).
Zakonodavni organ donosi zakone veinom glasova od ukupnog broja poslanika
zakonodavnog organa (prosta veina), ali se za donoenje odreenih zakona moe
propisati i kvalifikovana veina (dvije treine od ukupnog broja poslanika i dr.).
Kada ef drave ukazom proglasi odreeni zakon, on se objavljuje u slubenom
glasilu i stupa na snagu, po pravilu, nakon isteka odreenog roka od dana javnog
objavljivanja (najee 8 dana). Navedeni vremenski rok (vacatio legis) je uveden da bi
se subjekti koji su u obavezi da ga primjenjuju, upoznali sa njegovim sadrajem prije
roka odreenog za njegovo stupanje na snagu.
Odreeni zakoni kojima se ureuju posebno znaajna pitanja za graane ili
dravu, mogu se donositi i neposrednim izjanjavanjem graana (referendumom).
Podzakonski pravni akti su pravni akti razliiti po nazivu, karakteristikama i
pravnoj prirodi, a donose ih drugi organi, ne zakonodavni organ (parlament) i manje su
pravne snage od zakona. Donose ih izvrno-politiki (vlada) i upravni organi
(ministarstva) te organi jedinica lokalne samouprave (skuptina optine/grada i
gradonaelnik, odnosno naelnik optine). Po svom sadraju, to su zakoni u materijalnom
smislu, ali nemaju karakter zakona u formalnom smislu.
Uredba se, u pravilu, definie u formalnom smislu, kao najvii pravni akt poslije
zakona (najvii podzakonski akti) izvrne vlasti (ef drave i vlada). U materijalnom
smislu (o emu se odreeni pravni teoretiari spore) uredba je izvor prava, i to zakon koji
ima sva svojstva zakona u materijalnom smislu. Uredba je upravna vlast, donose je
izvrno-politiki organi na osnovu ovlaenja izdatog od strane zakonodavnog organa, ali
kao akt uprave, ne zakon u formalnom smislu. Uredbe, dakle, imaju zakonsku sadrinu
(sadre opta pravila), ali imaju karakter upravnih akata, jer ih donose upravni organi.
U savremenoj teoriji prava, kao i u pozitivnim zakonodavstvima veine drava,
uredbe se klasifikuju na:
- uredbe za provoenje zakona,
- uredbe sa zakonskom snagom i
- uredbe po nudi.
Uredbe za provoenje zakona donosi upravna vlast na osnovu izvrne klauzule
kojom zakonodavni organ ovlauje najvii upravni organ da uredbom, u okviru datih
ovlaenja, uredi odreenu oblast. Uredbom se odreena oblast konkretnije uredi, ali se
njome ne moe kvalitetno mijenjati odredbe zakona, jer bi se tada upravni organ pojavio
kao uporedni zakonodavac. Uredba dijeli sudbinu zakona, traje koliko i zakon na osnovu
kojeg je donesena, nema samostalni pravni ivot.
Uredbe sa zakonskom snagom (uredba zakon) donosi najvii izvrni organ na
osnovu ovlaenja od strane zakonodavnog organa da uredbom uredi odreene odnose
koji bi inae bili ureeni zakonom, ime parlament svoje zakonodavne nadlenosti de

17

iure prenosi na izvrni organ. Ova vrsta uredbi ima samostalni pravni ivot, ne prestaje
prestankom zakona na osnovu kojeg su donesene.
Uredbe po nudi donose se u hitnim sluajevima, u okolnostima kada se
zakonodavni organ ne moe sastati i donijeti odgovarajui zakonski akt, a esto nije u
mogunosti ni da ovlasti upravni organ za donoenje uredbe. Ove vrste uredbi se donose
u vanrednim okolnostima (izbijanje rata, stanje neposredne ratne opasnosti, velike
elementarne nepogode, pobune, neredi i drugo).
U podzakonske akte, pored uredbi, spadaju i odluke i drugi opti akti koje donosi
zakonodavni organ, vlada, ef drave, ministarstva i drugi republiki organi uprave i
organi jedinica lokalne samouprave (skuptina optine/grada i gradonaelnik, odnosno
naelnik optine).
Autonomno pravo ine opti pravni akti raznih drutvenih organizacija
(preduzea, ustanova, udruenja, fondacija i drugih organizacija izvan dravne strukture)
kao nedravno, drutveno, odnosno, manje ili vie autonomno pravo u odnosu na dravno
pravo. Autonomno pravo sadri istovremeno heteronomno, dravno i autonomno
normiranje, a stepen autonomnosti zavisi od stepena normiranosti rada odreene
drutvene organizacije od strane drave, koliko joj dravni propisi ostavljaju slobodu da
moe sama, sopstvenim pravilima, urediti unutranje odnose.
Osnovni akt drutvene organizacije je statut kojim se ureuju ciljevi, naziv
organizacije, sjedite, organi upravljanja i rukovoenja, njihov sastav, nadlenost i
meusobni odnosi, odnos izmeu vlasnika i organa organizacije, odnosi prema
korisnicima usluga, odnosi u radu i druga pitanja od znaaja za organizaciju i rad
drutvene organizacije. Odredbe statuta se zasnivaju na ustavnim, zakonskim i drugim
aktima dravnih organa kojima se ureuje osnivanje, organizacija, rad i prestanak
drutvene organizacije kao pravnog lica.
Pored statuta, drutvene organizacije donose pravilnike, poslovnike i kolektivne
ugovore kojima ureuju pitanja bitna za njihovu organizaciju i rad. U poslednje vrijeme,
od velikog znaaja su kolektivni ugovori kojima organizacije sindikata i poslodavaca, uz
uee dravnih organa, ureuju odnose od znaaja za uslove rada i dohotka na
nacionalnom i granskom nivou, putem optih i posebnih kolektivnih ugovora, na osnovu
kojih se zakljuuju pojedinani kolektivni ugovori, a na osnovu ovih, pojedinani ugovori
o radu.
Ugovori su akti koji nastaju saglasnom izjavom volja subjekata koji ih zakljuuju
i sadre norme kojima ugovorne strane ravnopravno ureuju odreene meusobne
odnose. Prema vrsti normi koje sadre, ugovori mogu biti opti (sadre opte norme) i
pojedinani (sadre pojedinane norme). Prema subjektima koji ih zakljuuju, ugovori
mogu biti dravni (zakljuuju ih dvije ili vie drava), mjeoviti (zakljuuju ih drava i
nedravni subjekti) i nedravni (zakljuuju ih nedravni subjekti).
Ugovori koji sadre opte norme, imaju karakter izvora prava. Opte norme
najee sadre meudravni ugovori (meunarodne konvencije) i ugovori (najee
kolektivni ugovori) u oblasti rada i socijalne zatite. Meunarodni ugovori, da bi se
inkorporirali u unutranji pravni poredak, moraju prethodno da se ratifikuju od strane
zakonodavnog organa, ime stiu formu zakona i postaju obavezujui za sve subjekte
prava.
Obiaji su bili osnovni izvori prava u periodu do nastanka savremene drave (do
18. vijeka) a u vanevropskim (u prvom redu anglosaksonskom) pravnim sistemima veliki

18

znaaj su zadrali do danas. U modernoj, savremenoj dravi, dravno pravo (zakonsko)


ima primat i postalo je najznaajniji izvor prava.
Po svojoj prirodi, obiajne norme su opteg karaktera i pripadaju normativnim
pojavama. Da bi obiajne norme postale izvor prava, neophodna je intervencija drave i
to na nain da:
- obiajnoj normi doda dravnu sankciju ili
- da sudski ili upravni organi obiajne norme smatraju kao opte norme za odreeni
sluaj i na osnovu njih rjeavaju u pojdinanim pravnim pitanjima (donose
pojedinane sudske ili upravne akte).
Obiajne norme koje na navedene naine postanu izvor prava, nazivaju se
pravnim obiajima. U sluaju kodifikacije obiaja, kada se sadrina obiaja prepisuje u
zakon ili drugi pisani pravni akt, obiaj tada nije izvor prava ve sadrina zakona ili
drugog pravnog akta.
U odreenim pravnim sistemima (u prvom redu u anglosaksonskom pravu)
odluke sudova, donesene u pojedinanim sluajevima, imaju karakter izvora prava, ime
od pojedinanog pravnog akta postaju opti pravni akt izvor prava. Pravo koje sadri
takve izvore prava, naziva se precedentnim pravom. Osnovni nedostaci ovog izvora
prava su odsustvo pravne sigurnosti (nepouzdanost), nepotpunost i nepreciznost, ime se
umanjuje podobnost primjene ovog izvora prava.
Sudska praksa i praksa upravnih organa takoe se, od odreenog broja autora,
smatra izvorom prava. Sudska praksa predstavlja ujednaavanje odluivanja niih sudova
kroz stavove najviih sudova (najee vrhovnog suda) i ona nema karakter formalnog
izvora prava. Ona je znaajan instrument poveanja stepena pravne sigurnosti i
pravinosti u radu velikog broja dravnih organa (sudova i organa uprave). Dravni
organi koji imaju istu stvarnu nadlenost, a razliitu mjesnu nadlenost, mogu,
rjeavajui pojedinane sluajeve, donositi i donose razliite odluke, koje se ujednaavaju
kroz sudsku praksu. Sudska praksa je posebno znaajna kod primjene pravnih normi koje
sadre neprecizne pojmove, u dispoziciji ili sankciji.
5. Pojedinani pravni akti
Pojedinani pravni akti su znaajan dio pravnog poretka, njima se odreuje kako
treba da se ponaa subjekt prava u odreenoj konkretnoj situaciji. Opte pravne norme,
po pravilu, sadre suvie uoptene zapovjesti za ponaanje subjekata prava u konkretnim
situacijama. Na subjekte prava se ne mogu primijeniti sankcije za povredu opte norme,
dok se ne donese pojedinani pravni akt. Pojedinani pravni akt se moe definisati kao
svaki pravni akt kojim se stvara pojedinana pravna norma ili neki od dijelova
pojedinane pravne norme.
Klasifikacija pojedinanih pravnih akata se vri po sadrini i formi. Prema
sadrini, pojedinani pravni akti se dijele na potpune i nepotpune.
Potpuni pojedinani pravni akti su vrlo rijetki u pravnom poretku, njima se
stvara pravna norma u potpunosti (sadre i dispoziciju i sankciju). Najee se pojavljuju
u obliku nekog od nepotpunih pojedinanih pravnih akata (upravnog akta, sudskog akta
ili pravnog posla). Razlog to su ovi pravni akti rijetki u pravnom poretku je to se, u
pravilu, ne zna da li e biti povrijeena dispozicija ili ne, i ako bude povrijeena, iz kojih
razloga e se to desiti.

19

Nepotpuni pojedinani pravni akti sadre samo jedan elemenat pravne norme
dispoziciju ili sankciju. Ako se nepotpunim pojedinanim pravnim aktom stvara
dispozicija, pojavljuje se u obliku upravnog akta ili pravnog posla, a ako se utvruje
sankcija, pojavljuje se u obliku sudskog akta.
Upravne akte moemo posmatrati u formalnom smislu i po sadrini. U
formalnom smislu, upravni akt je strogo formalan akt koji donosi nadleni organ uprave u
zakonom propisanom postupku. Zakonom se organima uprave propisuje nadlenost
donoenja odreenih akata u upravnom postupku, za ije donoenje se oni osposobljavaju
i specijalizuju.
Prema sadrini upravni akti predstavljaju pravne akte kojima se stvaraju
pojedinane dispozicije, na osnovu optih pravnih normi. Upravni akt sadri konkretnu
naredbu za subjekta prava, odreuje mu se nain ponaanja. Upravni akt ima karakter
jednostranog akta organa uprave, a prema sadrini, po pravilu, ima karakter nepotpunog
pojedinanog pravnog akta (sadri dispoziciju), mada u manjem broju sluajeva moe biti
i potpun (da sadri pored dispozicije i sankciju). U praksi i pozitivnom pravu, umjesto
termina upravni akt, koriste se razliiti termini prema vrstama upravnih akata (rjeenja,
zakljuci, odobrenja i dr.).
Pravni posao predstavlja pojedinani pravni akt nedravnog subjekta (ili
nedravnih subjekata) koji sadri dispoziciju pravne norme. Pravnim poslom se propisuje
ponaanje subjekata koji su stvaraoci pravnog posla, njime se ne mogu stvarati obaveze
za trea lica, s obzirom da se za nastanak obaveze po pravnom poslu zahtijeva saglasnost
izjave volja subjekta prava. Najee, pravni poslovi se primjenjuju u imovinskom pravu.
Pravni poslovi mogu biti jednostrani (nastaju izjavom volje jednog subjekta
prava) ili dvostrani (nastaju saglasnom izjavom volja dva subjekta).
Pravni poslovi se takoe mogu klasifikovati na kauzalne i apstraktne, formalne i
neformalne, pravne poslove za sluaj smrti i pravne poslove meu ivima. Za formalne
pravne poslovu, da bi bili vaei, zahtijeva se da volja bude izjavljena u propisanoj formi
(u pisanom obliku). Po pravilu, pravni poslovi imaju karakter nepotpunih pojedinanih
pravnih akata (sadre dispoziciju), a rijetko imaju karakter potpunih pojedinanih pravnih
akata (sadre dispoziciju i sankciju, najee kao ugovornu kaznu).
Sudski akt moemo posmatrati u formalnom i materijalnom smislu. U
formalnom smislu, sudski akt je svaki akt koji donosi sud, po sudskom postupku u kome
se moraju provesti odreene radnje. Sudski akt u materijalnom smislu, predstavlja akt
kojim se utvruje:
- postojanje povrede prava u prolosti i izrie sankcija za tu povredu (potpuni
sudski akt) ili se
- konstatuje da povrede prava u prolosti nema, te se ne moe ni primijeniti
sankcija (nepotpuni sudski akt).
Navedeni elementi sudskog akta (utvrivanje povrede prava u prolosti i izricanje
sankcija) su logiko povezani i sadrani su u svakom sudskom aktu u materijalnom
smislu. Rijetko, sudski akt moe imati karakter i potpunog pojedinanog pravnog akta (da
sadri i dispoziciju i sankciju), u kom sluaju, ne predstavlja tipian sudski akt.

IV PRAVNI ODNOS

20

1. Definicija
Pod pravnim odnosom podrazumijevamo drutveni odnos koji je regulisan
pravom, odnosno odnos u kojem su subjekti prava obavezni da se ponaaju po pravnim
normama. Pravni odnos je drutveni odnos izmeu najmanje dva subjekta prava koji
jedan prema drugom imaju pravnu obavezu i pravno ovlaenje, a s obzirom na neki
pravni objekt.
Zbog dinaminosti drutvenog ivota (ljudske svijesti i volje) i raznolikih dejstava
spoljanih uzroka, pravni odnosi imaju karakter dinaminih drutvenih odnosa, u njima
stalno dolazi do promjena, jedni odnosi nastaju, drugi odnosi se mijenjaju, a trei
prestaju.
Pravni odnosi mogu biti ureeni uslovnim ili bezuslovnim pravnim normama (ili jednom
optom i jednom pojedinanom normom). Osnovni znaenjski elementi koji pravne
norme pretvaraju u pravne odnose su:
- pravni subjekti,
- pravna obaveza,
- pravno ovlatenje i
- pravni objekt.
2. Vrste pravnih odnosa
Pravni odnosi mogu biti apstraktni i konkretni. Apstraktni pravni odnos
predstavja jedan pojmovni odnos koji postoji iskljuivo kao skup normativnih znaenja,
odnosno, optom pravnom normom postavljenu apstraktnu pravnu obavezu i apstraktno
pravno ovlaenje, izmeu dviju vrsta subjekata prava, a u odnosu na neki apstraktno
odreen objekat prava (pravni odnos izmeu svih roditelja i njihove djece, koji su jednom
optom pravnom normom oznaeni kao pravno obavezni i pravno ovlaeni na
izdravanje).
Konkretni pravni odnos je realni (stvarni) pravni odnos izmeu konkretnih,
imenom i prezimenom odreenih lica, koja su, kao subjekti prava, nosioci pravnih
obaveza i pravnih ovlaenja, a u odnosu na odreeni konkretni pravni objekt (pravni
odnos izmeu ovlatenog i obavezanog S.J. kao kupca i obavezanog i ovlatenog D.J. kao
prodavca odreenog automobila za cijenu u iznosu od odreene sume novca).
Apstraktni i konkretni pravni odnosi su meusobno povezani. Iako mogu
normativno postojati i bez konkretnih odnosa, apstraktni odnosi, da bi bili efikasni,
moraju se potvrivati putem konkretnih odnosa. Konkretni odnosi proizilaze iz
apstraktnih odnosa.
Pravni odnosi mogu biti jednostrano i dvostrano obavezujui. Jednostrano obavezujue
pravne odnose karakterie da jedna strana (jedan ili vie subjekata prava) ima prema
drugoj strani obavezu, a ta druga strana prema prvoj strani ima samo pravno ovlaenje.
Dvostrano obavezujui pravni odnos podrazumijeva pravni odnos u kojem svaka strana
prema drugoj strani ima istovremeno pravnu obavezu i pravno ovlaenje.

21

Prema vrstama objekata na koje su usmjerene pravne obaveze i pravna ovlaenja,


pravni odnosi se mogu klasifikovati kao: graanski, radni, upravni, privredni, radni,
krivini, nasljedni, meunarodnopravni i dr.
U zavisnosti od toga da li se zasnivaju na imperativnim normama (normama
vlasti) ili na dispozitivnim normama (normama slobodne volje subjekata prava), pravni
odnosi se mogu podijeliti na javnopravne (zasnovane na imperativnim normama) i
privatnopravne (zasnovane na dispozitivnim normama) odnose.

3. Elementi pravnih odnosa


Pravni teoretiari imaju razliite stavove o elementima pravnog odnosa: najvei
broj teoretiara smatra da pravni odnos ima dva elementa: ovlatenje i obavezu, a neki
autori navedenim elementima dodaju i subjekte prava i objekte prava. Prva grupa
teoretiara smatra da su subjekti prava pretpostavka pravnih odnosa, a da pravni odnosi
nastaju povodom objekata prava, zbog ega subjekti prava i objekti prava ne mogu imati
karakter elemenata pravnih odnosa.
Pravno ovlaenje je pravom zatiena mogunost jednog subjekta prava da se
ponaa na odreen nain, ono se odreuje kao poloaj jednog subjekta prava ureen
pravnom normom da, u cilju ostvarenja sopstvenog interesa, moe (ili mora, ako se radi o
nadlenosti) neto uiniti ili ne uiniti, te da prema drugom subjektu (subjektu obaveze)
ima dvostruku mo:
- da od njega zahtijeva neko injenje, neinjenje ili davanje, u odnosu na odreeni
objekat i
- da ga tui pred nadlenim dravnim organom, ako ovaj ne izvri svoju obavezu.
Pravno ovlaenje predstavlja, u stvari, drutvenu mo, odnosno, pravno zatiene
mogunosti jednog subjekta prava da neto ini, ne ini ili da dobije, te njegovu pravom
priznatu sposobnost da utie na ponaanje drugih subjekata prava tako da zahtjeva od njih
neki objekat u cilju ostvarenja svog interesa i da ih na to prisili.
Subjektivna prava i nadlenosti su osnovne vrste pravnih ovlaenja. Subjektivna
prava predstavljaju pravna ovlaenja koja se subjektima prava priznaju u cilju zatite
njihovog vlastitog interesa, a pri tome, u granicama utvrenim pravom, oni slobodno
procjenjuju i odluuju da li e, kada i kako to ovlaenje koristiti.
Subjektivna prava mogu imati karakter apsolutnih (ili stvarnih) i relativnih prava.
Apsolutna, odnosno, stvarna prava (ius in rem) djeluju prema svim drugim subjektima
prava (erga omnes), u njihovom vrenju subjekt prava moe od svih drugih subjekata
zahtjevati da mu to omogue, da ga ne spreavaju u vrenju tog prava. Subjekta prava u
vrenju apsolutnih prava titi pravo u objektivnom smislu (drava).
Relativna prava usmjerena su prema odreenim subjektima prava (ius in
personam, inter partes), subjekt obaveze je tano i unaprijed odreen.
Subjektivna prava mogu biti prenosiva i neprenosiva u zavisnosti od toga da li se
pravno ovlaenje moe ili ne moe prenijeti na drugog subjekta prava. Neprenosiva
subjektivna prava su vezana za linost njihovog titulara (roditeljsko pravo, pravo glasa,

22

itd.), a prenosiva subjektivna prava se mogu prenijeti na drugog subjekta prava


(nasljeivanjem i na druge naine) i uglavnom su imovinskog karaktera.
Nadlenost je posebna vrsta pravnog ovlaenja, sa pravom slinim subjektivnom pravu,
s tim da se ono ne ostvaruje u vlastitom, ve u tuem interesu (u interesu subjekta prava u
ije ime se nadlenost vri). Nadlenost se pojavljuje istovremeno i kao ovlatenje i kao
obaveza. Ovaj pravni odnos karakterie postojanje dva odnosa:
- glavni odnos, u kome jedan subjekt prava vri prava slina subjektivnim pravima
i
- sporedni odnos, u kome se nalazi taj subjekt prava sa onim ije je subjektivno
pravo na njega preneseno i u ijem interesu ga vri (subjekt nadlenosti se ponaa
kao subjekt obaveze, zbog ega se mora ponaati uvijek racionalno, razumno).
U pravilu, nadlenost je prenosiva, uz obavezu da se za njeno prenoenje mora
zatraiti saglasnost titulara subjektivnog prava.
4. Pravna obaveza
Pod pravnom obavezom se podrazumijeva pravom propisana dunost odreenog
subjekta prava da se ponaa na odreeni nain, da neto ini ili ne ini. Ona predstavlja
poloaj jednog subjekta prava odreen pravnom normom da mora neto dati, initi ili ne
initi drugom subjektu prava (ovlateniku), te da ga ovlatenik moe tuiti pred
nadlenim dravnim organom, odnosno moe biti prisiljen ili kanjen ako ne izvri
pravnu obavezu. Pravna obaveza moe biti injenje (facere, s davanjem dare) ili
neinjenje (non facere).
U pravnom odnosu ne moe postojati ovlaenje bez obaveze, ova dva elementa
su dio istog pravnog odnosa, dva meuzavisna normativna znaenja.
Pravne obaveze se mogu, kao i pravna ovlaenja, dijeliti na:
- apstraktne pravne obaveze (sastavni dio apstraktnih pravnih odnosa),
- konkretne pravne obaveze (sadrane su u konkretnim pravnim odnosima),
- jednostrane pravne obaveze,
- dvostrane pravne obaveze,
- prenosive pravne obaveze,
- neprenosive pravne obaveze,
- javnopravne pravne obaveze,
- privatnopravne pravne obaveze i dr.
6. Pravo na tubu
Sastavni dio pravnog ovlaenja (kao element pravnog odnosa) je i pravo na
tubu, to podrazumijeva ovlaenje za obraanje nadlenom dravnom organu da rijei
spor izmeu subjekta subjektivnog prava (ovlatenog subjekta) i subjekta obaveze, i to:
- da li postoji obaveza i subjektivno pravo,
- da li je dolo do delikta i
- da prinudi subjekta obaveze na odgovarajue ponaanje, odnosno da ga kazni.
U teoriji se postavlja osnovno pitanje: da li je pravo na tubu element
subjektivnog prava ili predstavlja posebno subjektivno pravo, povezano sa subjektivnim
pravom koje se tubom titi. Na navedenom pitanju izgraena su dva stava:

23

da pravo na tubu nije posebno subjektivno pravo, ve je samo poseban element


subjektivnog prava i
- da pravo na tubu, kao posebno individulano procesno subjektivno pravo,
egzistira uporedo sa subjektivnim pravom, a ponekad, nezavisno od subjektivnog
prava koje je predmet zatite.
Pravo na tubu, u irem kontekstu, moe se posmatrati u okviru relacija izmeu
materijalnog i procesnog prava, pri emu, je formalno pravo instrumentalnog karaktera u
odnosu na materijalna prava.

7. Zloupotreba subjektivnog prava


Pod zloupotrebom pravnog ovlaenja podrazumijeva se pravna situacija u kojoj
se vrenjem jednog pravnog ovlanja moe dovesti do ugroavanja jednakog pravnog
ovlaenja drugog subjekta prava, odnosno, vrenjem odreenog pravnog ovlaenja
nanosi se teta drugim subjektima prava.
U odnosu na zloupotrebu pravnih ovlaenja u teoriji se koriste razliiti
kriterijumi, i to: subjektivni, objektivni i vrijednosni. Subjektivna teorija zasniva se na
stavu da je subjektivni (psihiki) momenat nuan za postojanje zloupotrebe subjektivnog
prava (namjera da se drugom subjektu prava nanese teta), a objektivna teorija zasniva se
na injenici nastanka tete (objektivna okolnost), kao uslovu za postojanje zloupotrebe
subjektivnog prava. Mana subjektivne teorije polazi od injenice da je namjeru
zloupotrebe pravnog ovlaenja teko dokazati, a kod objektivne teorije se ne vodi rauna
o titularima subjektivnog prava.
Subjektivna i objektivna teorijska koncepcija zloupotrebe subjektivnog prava
predstavljaju jednostrane pristupe ovom pitanju, te je definisana vrijednosna teorija
zloupotrebe subjektivnog prava koja uzima u obzir i subjektivni (psihiki) i objektivni
momenat, ime se dolo do opteograniavajue norme koja sankcionie zloupotrebe
subjektivnog prava. Zloupotreba postoji kada se vrenjem subjektivnog prava drugom
subjektu prava nanese vee teta (zbog oteenja prava drugog subjekta) od one koja bi
nastala nevrenjem subjektivnog prava.
8. Zloupotreba nadlenosti
Nadlenost se sastoji istovremeno iz ovlaenja i obaveze. Zloupotreba
nadlenosti se najee deava na dva naina:
- kao zloupotreba subjektivnog prava (s obzirom da nadlenost sadri ovlaenja),
sukob dva subjektivna prava i
- kada subjekt nadlenosti ne vri nadlenost u interesu subjekta ije interese treba
da titi (dravne ili opte interese), ime on ne postupa na nain kako bi subjekt u
ime kojeg vri nadlenost postupao.
Kada dravni organ zloupotrebljava nadlenost (zloupotreba vlasti, zloupotreba
slubenih ovlaenja) je od posebnog znaaja, a posmatra se, najee, subjektivistiki,
da je nastala u sluaju kada ovlaenje nije koriteno u interesu slube, ve u nekom

24

drugom cilju. Zloupotreba vlasti je posebno izraena u sluaju diskrecione vlasti (naelo
cjelishodnosti osnova ovlaenja).
9. Pravne injenice
Pravne injenice moemo definisati kao sve injenice to ih pravne norme
postavljaju kao uslov za nastanak, promjenu ili prestanak pravnih odnosa (pravnih
ovlaenja i pravnih obaveza).
Za razliku od obinih injenica, koje nisu pravne pojave, pravne injenice su
odreene pravom i spadaju u specifine pravne pojave.
Prirodni dogaaji predstavljaju injenice koje nastaju nezavisno od ljudske volje
(prirodna smrt, protok vremena, via sila i dr.) i koje hipoteze pravne norme ini
uslovima za nastanak, promjenu ili prestanak pravnog odnosa.
Ljudske radnje su injenice koje se zasnivaju na ljudskoj volji i svijesti
(podnoenje tube, albe ili zahtjeva, kraa, zakljuenje ili neizvrenje ugovora i dr.), a u
pravnoj normi predstavljaju uslove za nastanak, promjenu ili prestanak pravnog odnosa.
Ljudske radnje mogu biti pravno dozvoljene (ova klasifikacija se ne moe primijeniti kod
prirodnih dogaaja) i one predstavljaju sadraj odreenja delikta (sekundarna hipoteza).
Ljudske radnje, u sadrajnom smislu, mogu biti tjelesne ili psihike radnje
subjekta prava. U konretnom pravnom odnosu, pravne injenice se spoznaju neposrednim
zapaanjem i izvoenjem dokaza, a u apstraktnom pravnom odnosu - pronalaenjem i
tumaenjem opte pravne norme.
Pravne injenice se mogu podijeliti na pravne akte i ostale radnje, te na radnje
saglasne pravu i radnje suprotne pravnom poretku (delikti).
Protok vremena je jedna od najvanijih pravnih injenica, usljed koje nastaju ili
prestaju pravni odnosi. Odraj podrazumijeva pravnu injenicu na osnovu koje se
protekom vremena odreena prava stiu, ili nastaju odreeni pravni odnosi (dolazi do
nastanka odreenog pravnog ovlaenja). Zastarjelost podrazumijeva pravnu injenicu na
osnovu koje se, protekom odreenog roka, gubi samo pravo ili pravo na tubu (pravo na
prinudno ostvarenje prava, iako bi se u datom periodu, objektivno moglo vriti).
Pravna ovlaenja (subjektivno pravo) postoje da bi se vrila, odnosno,
ostvarivala. Nesaglasnost izmeu pravnog poretka i drutvene stvarnosti nastaje ako
subjekti prava ne koriste svoje subjektivno pravo u odreenom vremenu, kada ono, usljed
proteka dueg vremena, zastarjeva, gubi se ovlaenje primjene ili zatite nekog prava.
Zastarjela prava se gube uvijek iz pravnog poretka, ona mogu prei na drugog subjekta
prava (sticanje prava svojine od strane subjekta prava koji je to pravo vrio u vrijeme
dok njegov titular nije vrio svoje subjektivno pravo). Odrajem, koji podrazumijeva
sticanje ovlaenja na osnovu dugog vrenja, pravo se prilagoava drutvenoj stvarnosti.
Postoje ovlaenja koja se ne mogu stei odrajem. Zastarjelost tee samo onda ako
odreeni subjekt prava ima mogunost da svoja subjektivna prava vri, ali to ne ini, a ne
tee kada nije u objektivnoj mogunosti da ih vri (elementarna nepogoda i drugi oblici
vie sile i dr.).
10. Subjekti prava

25

Pravni odnosi nastaju meu ljudima i drutvenim organizacijama, koji


zajednikim imenom, nazivamo licima (fizikim i pravnim) koja imaju svojstva subjekata
prava. Da bi odreeno lice moglo biti subjekat prava, potrebno je:
- da mu pravni poredak dodijeli odreeni obim prava i obaveza, nezavisno od
njegove volje, odnosno svijesti i
- da je sposobno da bude nosilac prava i obaveza.
Subjekti prava mogu biti fizika i pravna lica. Ljudi kao pojedinci, fizika lica,
kao subjekti prava, stiu prava i obaveze na dva naina: nezavisno od svoje volje i svijesti
i realizacijom svoje volje. Ljudi meusobnim udruivanjem obrazuju razliite drutvene
tvorevine, a u cilju ostvarivanja na pravu zasnovanih individualnih i zajednikih
( drutvenih) interesa. Tim drutvenim tvorevinama (asocijacijama) pravni poredak
priznaje svojstva subjekata prava. Fizika i pravna lica, kao subjekti prava, imaju pravnu
sposobnost koja, u stvari, predstavlja sposobnost odreenog subjekta da bude nosilac
prava i obaveza (svojstvo subjekta prava).
Pravnu sposobnost fizika lica stiu roenjem. Ovaj univerzalni stav ima i
odreenih izuzetaka, i to:
- fizika lica mogu pravnu sposobnost stei i prije roenja (zaeto dijete se smatra
roenim i prije roenja, ako je to u njegovom interesu fikcija iz rimskog prava)
i
- u ranijim, istorijskim, etapama drutvenog razvoja odreene kategorije ljudi
(robovi) bili su objekti, a ne subjekti prava.
Fiziko lice trenutkom fizike smrti ili u sluajevima pretpostavljene smrti
(sudskim proglaenjem nestalog lica za umrlo) gubi pravnu sposobnost, odnosno,
svojstvo subjekta prava).
Od pravne sposobnosti fizikog lica, treba razlikovati njegovu poslovnu
sposobnost, to podrazumijeva sposobnost da se svojim vlastitim izjavama volje
(svjesno) preuzimaju obaveze i ostvaruju prava (zasnivaju, mijenjaju ili prekidaju pravni
odnosi). Poslovna sposobnost moe biti potpuna i djelimina (nepotpuna). Potpuna
poslovna sposobnost se stie punoljetstvom (odreenim uzrastom), a djelimina
(nepotpuna) prije punoljetstva (sklapanje braka, zasnivanje radnog odnosa).
Poslovna sposobnost odreenom licu se moe, u sudskom postupku, oduzeti
potpuno ili djelimino, ako je zbog bolesti nesposobno za rasuivanje ili svojim
postupcima ugroava svoja prava i interese, odnosno prava i interese drugih lica.
Pored pravne i poslovne sposobnosti, u teoriji se navode i politika (vezana za
aktivno i pasivno birako pravo) i deliktna sposobnost (sposobnost za izvrenje delikta i
odgovornost za deliktne radnje). Politika sposobnost se stie punoljetsvom, a deliktna
sposovnost takoe punoljetstvom, s tim da djelimina deliktna sposobnost se moe stei i
ranije.
Iako fizika lica (ljudi), kao subjekti prava, imaju karakter pravnih lica, pod
pojmom pravno lice podrazumijeva se odreena drutvena tvorevina (asocijacija) koju
karakterie:
- da je organizovan kolektiv ljudi s odreenom imovinom,
- da je kolektiv organizovan radi ostvarivanja odreenih ciljeva, odnosno interesa i
- da mu pravni poredak priznaje pravnu i poslovnu sposobnost samostalnog
subjekta prava (radi postizanja ciljeva zbog kojih je osnovan).

26

Pojam pravnog lica se u savremenom obliku, javlja sredinom devetnaestog vijeka


i u pravnoj teoriji do danas je predmet stalnih polemika i osporavanja. Danas je pravno
lice opteprihvaen pojam u pravu, razlikuje se od fizikog lica koje ima tjelesnu i
duhovnu individualnost, a pravna lica nemaju ta svojstva. Ta svojstva subjekta prava
pravna lica pozajmljuju od svojih lanova, fizikih lica.
Razvojem ekonomskih odnosa u drutvu, pravna lica su dobijala sve vei znaaj,
tako da danas predstavljaju mnogobrojne i znaajne subjekte prava, predstavljaju osnovu
savremene drutvene stvarnosti.
Iako meu teoretiarima potoje razliiti stavovi o elementima pravnih lica,
preovladavaju shvatanja da su glavni elementi pravnih lica: cilj, sredstva, lanstvo,
organi, statut, jedinstvenost i identitet. U teoriji se pravi razlika izmeu optih i posebnih
elemenata pravnih lica, pri emu opte elemente posjeduju sva pravna lica (organizaciono
jedinstvo, priznati pravni subjektivitet, identitet), a vei ili manji broj posebnih elemenata
posjeduje svako pravno lice.
Obim pravne sposobnosti pravnih lica je razliit i zavisi od njegovog cilja
(djelatnosti), a neka subjektivna prava koja imaju fizika lica (pravo glasa, roditeljsko
pravo), pravna lica ne mogu imati.
Zbog mnogobrojnosti i razliitosti pravnih lica, postoji mogunost njihovih
razliitih podjela. Tako postoji podjela pravnih lica na udruenja i ustanove. Udruenje
ini grupa lica, odnosno lanova, koji su udrueni u cilju ostvarivanja nekog njihovog
zajednikog cilja, karakterie ih personalni supstrat, predstavljaju ga njegovi lanovi, a
slui se imovinom da bi ostvarilo svoje ciljeve.
Ustanove su pravna lica u kojoj lica ostvaruju ciljeve koji slue imovini,
karakterie ih imovina, a ne lica (ljudi).
Pored navedene podjele, kao pravna lica postoje i fondovi, fondacije i zadubine.
Za osnivanje zadubine, kao dobrotvorne ustanove koju osniva fiziko ili pravno lice (ili
vie fizikih ili pravnih lica) svojom izjavom volje, potrebno je:
- da postoji jasna izjava volje o namjeri njenog osnivanja,
- da je odreena svrha (cilj) zadubine, da postoji neophodna imovina potrebna za
ostvarivanje cilja osnivanja i
- da postoji odobrenje nadlenog organa.
Fondacije su dobrotvorne ustanove koje, u pravilu, osnivaju pravna (a ne fizika)
lica, a fondovi su pravna lica kojima mogu upravljati (raspolagati) sva fizika ili pravna
lica.
Pravna lica mogu biti javnopravna i privatnopravna lica. Javnopravna lica su
drava, dijelovi drave sa odreenim subjektivitetom (federalne jedinice, dravni organi,
jedinice regionalne ili lokalne samouprave i dr.), a privatnopravna lica mogu biti
komercijalna (profitna, osnovana u cilju ostvarenja profita obavljanjem privrednih
komercijalnih djelatnosti) i nekomercijalna (neprofitna, koja se ne osnivaju za obavljanje
profitnih, privrednih djelatnosti).
U pravnoj teoriji postoje razliita gledanja u odnosu na pravnu i poslovnu
sposobnost pravnih lica. Pravna lioca su subjekti prava, mogu biti nosioci prava i obaveza
kao i ljudska bia. Meutim, za razliku od ljudskih bia koja mogu biti nosioci gotovo
svih prava i obaveza (univerzalna pravna sposobnost), pravna lica mogu biti nosioci
prava i obaveza koji odgovaraju cilju (djelatnosti) zbog koga je jedno pravno lice

27

priznato (osnovano) i zbog koga postoji. Pravna lica mogu stupati samo u one pravne
odnose koji su odreeni ciljem njihovog postojanja (poslovne djelatnosti).
Pravna sposobnost pravnog lica je unaprijed detaljno odreena pravnim normama.
Pravna sposobnost pravnog lica ne ukljuuje prava i obaveze koje pretpostavljaju
subjekta prava koji ima ljudsku individulanost (porodino pravo), ali istovremeno, u
odreenim aspektima, ira je od pravne sposobnosti ljudi (fizikih lica), jer moe imati i
prava prema svojim lanovima. U pravilu, pravna sposobnost pravnih lica je definisana
pravnom normom (zakonom, statutom ili drugim pravnim aktom).
U pravnoj teoriji postoje razliiti stavovi o poslovnoj sposobnosti pravnih lica, i to
od onih koji negiraju njihovu poslovnu sposobnost (zbog nedostatka volje koja je
svojstvena fizikim licima) do onih koji, polazei od pravnog lica kao realnosti, smatraju
da ono ima svoju volju formiranu na osnovu volje njegovih lanova, a koja se kvalitetno
razlikuje od mehanikog zbira volja njegovih lanova. Ovo poslednje shvatanje je
opteprihvaeno, mada postoje odreene dileme u odnosu izmeu pravnih lica i njegovih
organa. Radnje koje, prema pravu, treba da vri pravno lice, njegova ovlatenja
(nadlenosti) i obaveze, vre njegovi organi fizika lica, kao svoju nadlenost. Izmeu
pravnog lica i njegovog organa, fizikog lica uspostavljen je odnos koji se sastoji:
- u ovlaenju pravnog lica da od odreenog subjekta (koji je njegov organ)
zahtjeva da svoja ovlaenja vri i
- u obavezi tog lica da to ovlaenje vri.
U pogledu granice navedenih ovlaenja, postoje razliiti teorijski pristupi, od
stare mandatne teorije, koja polazi od teze da su organi pravnog lica njegovi punomonici
(punovani su samo oni poslovi izvreni u granicama punomoja) do deliktne teorije,
koja polazi od stava da je pravno lice realnost, koja se zasniva na faktikom odnosu, na
injenici postojanja organizacije.
Postojanje pravne i poslovne sposobnosti pravnih lica, predstavlja drutvena, a ne
prirodna svojstva pravnih lica. S obzirom da ona ne mogu neposredno biti nosioci
poslovne sposobnosti, umjesto njih poslovne aktivnosti vre njihova slubena lica (ljudi),
a pravne radnje tih slubenih lica smatraju se radnjama samog pravnog lica. Slubena lica
se smatraju zakonskim predstavnicima pravnog lica, ali taj odnos predstavlja novi
kvalitet: nije zastupanje jednog lica drugim, ve znai predstavljanje cjeline (pravnog
lica) njegovim dijelom (slubenim licem, odnosno organom). Slubena lica (organ)
pravnog lica predstavljaju pravno lice, nosioci su prava i obaveza u ime i za raun
pravnog lica kao cjeline.
Pravna lica odgovaraju za radnje svojih organa (deliktna sposobnost) ako su te
radnje izvrene u okviru ovlaenja tih organa.
10. Objekti prava
Objekt prava predstavlja sve ono emu je usmjereno subjektivno pravo, ona
materijalna, duhovna ili vrijednosna dobra zbog kojih subjekti prava ulaze u pravne
odnose. Oni predstavljaju sponu, razlog ili povod, koji povezuje subjekte prava u pravne
odnose.
Objekti prava su: stvari, lina dobra, ljudske radnje i proizvodi ljudskog duha.
ovjek kao objekt prava je istorijska kategorija (robovlasniki period), meutim, neka
pitanja iz savremenog doba, vezana za ovjekovu linost (prekid trudnoe, eutanazija,

28

trgovina dijelovima ljudskog tijela i slino) otvara pred pravom i drugim naunim
disciplinama nova pitanja na koja jo nisu naeni potpuni odgovori.
11. Nastanak, mijenjanje i prestanak pravnih odnosa
Zbog dinaminosti drutvenih odnosa koji su regulisani pravnim normama,
znaajno je odgovoriti na pitanje nastanka, mijenjanja i prestanka pravnih odnosa. Pravni
odnosi nastaju kada jedna pravna norma pone obavezivati dva subjekta prava, a prestaje
da postoji kada prestane navedena obaveza, kada prestane jedan pravni odnos, a nastane
drugi.
U pogledu nastanka pravnog odnosa, razlikujemo uslovne i bezuslovne pravne
norme. Ako pravni odnos nastaje na osnovu bezuslovne norme, on nastaje im ona stupi
na snagu, im pone da vai, neposredno na osnovu nje, a ako se radi o uslovnoj pravnoj
normi, pravni odnos nastaje tek kada se ispuni uslov propisan pravnom normom,
nezavisno od momenta kada ona pone da vai. U pogledu prestanka pravnog odnosa, ne
postoji razlika izmeu uslovnih i bezuslovnih pravnih normi.

IV TUMAENJE PRAVA

Tumaenje prava (hermeneutika) oznaava postupak kojim se neto eli uiniti


jasnim, shvatljivim, razumljivim, vjetina razmijevanja ili tumaenja rijei, reenica,
tekstova. Vremenom, hermeneutika je od praktine vjetine tumaenja prerasla u
teorijsku disciplinu koja u velikoj mjeri prevazilazi okvire praktinog tumaenja
proizvoda jezika i dosee u sutinu pravnih odnosa.
Tumaenju odreene pojave prethodi njeno razumijevanje, da bi se neto
tumailo, potrebno ga je prethodno razumjeti, pa se u teriji esto hermeneutika
poistovjeuje sa teorijom razumijevanja.
Tumaenje prava je staro koliko i pravo. Potreba za tumaenjem prava proistie iz
injenice da pravne norme predstavljaju psihike tvorevine njihovih stvaraoca, te da bi
proizvele dejstvo, da bi bile primijenjene, moraju biti saoptene ostalim subjektima prava
koritenjem nekog sredstva, koje, kao nosilac znaenja, povezuju svijest stvaraoca pravne
norme i svijest ostalih subjekata prava. Stvaralac pravne norme normu pretvara u znak, a
ostali subjekti prava tumaenjem tih znakova saznaju sadraj pravne norme.
Tumaenje prava, kao jedna od vrsta tumaenja znakova uopte, predstavlja
utvrivanje pravog (tanog) znaenja pravnih normi. Pravne norme se mogu izraavati
raznim znakovima, ali po pravilu se izraavaju jezikom, ili, ako se izraavaju drugim
znacima oni se opet svode na jezik, a time se i drugi oblici tumaenja svode na jeziko
tumaenje.

29

Bez tumaenja pravo se, kao psihika tvorevina njegovog stvaraoca, ne moe
saznati, tumaenje pretvara pravnu normu u materijalno pravo. Tumaenje prava je
svakodnevna djelatnost lica koja rade sa pravnim normama, posebno pravnika, i najee
se svodi na neprimjetne aktivnosti, sve dok se ne pojave problemi koji su posljedica same
prirode pravne norme i nemogunosti svijesti razliitih subjekata prava (stvaraoca pravne
norme i drugih subjekata prava) da direktno komuniciraju.
Pravne norme, po pravilu, imaju tri mogua znaenja (sadraja):
- znaenje koje joj pridaje njen stvaralac,
- znaenje koje ima po samim upotrebljenim znacima i
- znaenje koje joj pridaje njen tuma.
Rijetko se sva tri znaenja poklapaju, rijetko su istovjetna, mnogo ee su
razliita. Do pravog (tanog, ispravnog) znaenja dolazi se tumaenjem prava.
Razni subjekti prava mogu tumaiti pravo. Polazei od dejstva i posljedica
tumaenja, razlikujemo dravne i nedravne tumae prava. Ako tumai prava vre
tumaenje kao svoju nadlenost (ovlaenje), tada to tumaenje ima i odreenu
obaveznost (tumaenje sudskih i upravnih organa) prema drugim subjektima prava.
Dravni tumai tvorci normi mogu vriti i autentino (interpretativno) tumaenje koje
se, od strane nekih teoretiara prava, i ne smatra tumaenjem u pravom znaenju, ve se
radi o stvaranju prava (interpretativne norme).
Pravo mogu tumaiti i nedravni subjekti, i to u postupku primjene pravnih normi.
Takvo tumaenje nema karakter obaveznog, kao tumaenje dravnog organa. U ovu
grupu tumaenja poseban znaaj ima nauno tumaenje (tumaenje pravne nauke) zbog
autoriteta samog tumaa.
Proces tumaenja prava prolazi kroz vie faza. U prvoj fazi, utvruje se jeziko
znaenje pravne norme (s obzirom da su pravne norme u pravilu pisane) na osnovu
pravila jezika. Nakon jezikog tumaenja pristupa se primjeni drugih oblika tumaenja
(logika, istorijska, sistematska i ciljna). Ako se koritena tumaenja podudaraju,
tumaenje je zavreno, a ako se razlikuju, vri se ispitivanje jezikog tumaenja ako je
ono nejasno, ime se dobija ispravno (istinito) znaenje odreene pravne norme.
1. Jeziko tumaenje prava
Jeziko tumaenje prava predstavlja utvrivanje znaenja (sadraja) pravne norme
upotrebom pravila jezika zasnovanih na nauci o jeziku. Jeziko tumaenje moe biti
leksiko (tumaenje rijei), gramatiko (tumaenje skupova rijei), sintaksiko
(tumaenje reenica i dijelova reenica) i interpunkcijsko (tumaenje interpunkcijskih
znakova).
Rezultat jezikog tumaenja pravne norme moe biti:
- njeno jasno i precizno jeziko znaenje (u jednostavnim, a rijetkim sluajevima),
- da norma ima vie moguih znaenja (neodreenost norme) i
- da norma ima besmislen znaaj (besmislenost norme),
Pravne norme mogu biti nejasne iz objektivnih i subjektivnih razloga.
Najuestaliji subjektivni razlog je nepoznavanje pravila jezika od strane stvaraoca ili
tumaa pravne norme. Objektivni razlozi se nalazi u osobinama samog jezika kao nosioca
znaenja, a naroito nesavrenost jezika i njegovo siromatvo u odnosu na misli ije
sadraje treba da saopti.

30

Jeziko tumaenje zasniva se na pravilima nauke o jeziku uz uvaavanje posebnih


pravila:
- svaki jeziki znak ima svoje sopstveno znaenje i ulogu u tekstu (nije suvian,
neznaajan i zanemarljiv),
- ako odreeni znak ima vie znaenja, polazi se prvenstveno od uobiajenog i
normalnog znaenja, glavnog, a ne sporednog i izuzetnog znaenja.
Kod tumaenja pravnih pojmova (rijei iz strunog pravnikog jezika), vae
posebna pravila:
- posebno pravno znaenje pojmovima treba davati samo ako postoje za to
opravdani razlozi,
- pravo znaenje je uvijek opte pravno znaenje koje se primjenjuje u svim
granama prava,
- posebno pravno znaenje (vano samo za jednu granu prava) koristi se izuzetno,
kada zato postoje pouzdani razlozi,
- znaenja pojedinih pravnih pojmova odreena u samom pravnom aktu obavezna
su u tumaenju i
- dosljednost u tumaenju (istim znacima, bez posebno vrstih razloga, ne smiju se
davati razliita znaenja).
Ako se jezikim tumaenjem ustanovi samo jedno znaenje pravne norme,
precizno i jasno, smatra se da je tumaenje zavreno. Meutim, ako se jezikim
tumaenjem pravne norme ustanovi vie moguih znaenja ili ako samo jedno jeziko
tumaenje nije dovoljno jasno, primjenjuju se drugi oblici pravnog tumaenja.
2. Logiko tumaenje
Logiko tumaenje pravne norme sastoji se u utvrivanju smisla teksta uz
upotrebu logikog miljenja, odnosno, predstavlja utvrivanje znaenja pravne norme
primjenom logike na znaenja dobijena drugim oblicima tumaenja (jezikim,
sistematskim, istorijskim i ciljnim). Pod pravilima logike podrazumijevamo uputstva za
ispravno (tano) zakljuivanje koje utvruje nauka o logici, nauna disciplina koja
prouava nain i postupak zakljuivanja.
Primjenom pravila logike dolazi se do dva mogua logika tumaenja prava:
- do provjere logike ispravnosti, logike mogunosti znaenja pravne norme
dobijene drugim oblicima pravnog tumaenja i
- do dobijanja znaenja koje nije neposredno i izriito sadrano u pravnoj normi,
ve se do njega dolazi pravilima logike (posebnim postupcima zakljuivanja).
Prvo pravilo logikog tumaenja prava je veoma pouzdano i zasniva se na
logikom pravilu o neprotivrjenosti iskaza, utvruje se da je pravna norma logiki
ispravna, da je njen iskaz neprotivrjean i logiki mogu. Logiko tumaenje u ovom
sluaju je zavreno.
Logikim tumaenjem se moe utvrditi protivrjenost pravne norme, i to:
- da je pravna norma protivrjena unutar sebe,
- da je protivrjena sa drugom pravnom normom iz istog pravnog akta ili
- da je protivrjena sa pravnom normom iz odvojenog (drugog) pravnog akta.
Logikim tumaenjem prava, znaenje pravne norme se obogauje, upotpunjuje i
proiruje upotrebom znakova logike nauke. Logiko tumaenje se izvlai iz jezikog

31

sadraja pravne norme, koji nije u njoj izriito naveden, ali se podrazumijeva i ne
protivrjei tom sadraju.
3. Sistematsko tumaenje prava
Sistematsko tumaenje prava zasnovano je na sistemu prava, njime se utvruje
istinito (pravo) znaenje pravne norme pomou njenog povezivanja sa drugim pravnim
normama u pravnom poretku, odnosno, sistemu prava. Navedeno povezivanje pravnih
normi se moe vriti upotrebom tri kriterijuma:
- na osnovu mjesta donoenja,
- na osnovu vremena donoenja i
- na osnovu smisla pravne norme.
Pod sistemom prava podrazumijevamo jednu sinhronizovanu (harmoninu)
cjelinu u kojoj su pravne norme meusobno povezane, u kojoj one dobijaju cjelovit
smisao kroz povezivanje sa ostalim pravnim normama u pravnom poretku. Sistematskim
tumaenjem prava utvruje se:
- mjesto koje pravna norma zauzima u pravnom poretku (sistemu prava), odnosno
njena usaglaenost sa viom pravnom normom (ispitivanje njene zakonitosti) i
- smisao koji pravna norma ima u cjelini pravnog sistema (slinost sa pravnim
normama istog organa ili organizacije, pravne grane ili pravne oblasti).
Sistematskim tumaenjem prava tite se osnovni principi pravnog poretka i
pravnog sistema. Primjenjuje se prije poetka primjene pravne norme ili u toku procesa
primjene, ako se utvrdi da je, u meuvremenu, stupila na snagu neka via norma
drugaijeg sadraja, pa tumaenje treba zamijeniti donoenjem nove, nie pravne norme.
Sistematskim tumaenjem otkrivamo znaenje odreene pravne norme
meusobnim povezivanjem i dopunjavanjem elemenata te pravne norme, sadranih u
razliitim odredbama ili povezivanjem te pravne norme i njenim razjanjavanjem pomou
drugih pravnih normi iz pravnog sistema.
Sistematsko tumaenje prava moemo posmatrati u uem i irem smislu.
Sistematskom tumaenju pravne norme u uem smislu pristupa se kada ni jeziko ni
logiko tumaenje ne dovedu do zakljuaka koji bi posluili za tumaenje pravne norme,
trai se smisao jezinog znaka u njegovoj povezanosti sa drugim znacima u istoj normi ili
sa onima koji su sadrani u drugim pravnim aktima ili se nastoje ukloniti protivrjeja
izmeu pravnih odredaba. Pod sistematskim tumaenjem prava u irem smislu
podrazumijeva se i upotreba analogije za popunjavanje pravnih praznina, te pozivanje na
opta pravna naela.
4. Istorijsko tumaenje prava
Pravo, kao i svaka druga drutvena pojava, ima istorijski karakter. Svaka pravna
norma ima svoj razvoj i mijenja se i bez poznavanja njenog razvoja i njenih promjena ne
moemo pravilno i potpuno saznati njeno znaenje u trenutku tumaenja, koji je
vremenski udaljen od trenutka njenog stupanja na snagu. Istorijskim tumaenjem prava
utvruje se znaenje pravne norme ispitivanjem uticaja razliitih drutvenih okolnosti na
donoenje pravnih normi i uslovi i razlozi za promjene koje su se pravnoj normi desile do
momenta tumaenja.

32

Istorijsko tumaenje prava se moe posmatrati i kao pomono sredstvo ciljnog


(subjektivnog) tumaenja prava, a sastoji se u poreenju odreene pravne norme sa
prethodnim pravnim normama o istom odnosu ili u ispitivanju radnih (pripremnih)
materijala (prednacrta, nacrta, prijedloga) za donoenje tumaene pravne norme.
Istorijsko tumaenje prava se moe posmatrati u uem i irem znaenju. U uem
znaenju, istorijsko tumaenje prava podrazumijeva genetiko ili razvojno tumaenje
pravne norme koje se ograniava na materijale koji su koriteni u postupku donoenja
pravne norme, odnosno na motive koji su potakli stvaraoca prava da usvoji pravnu normu
u odreenom tekstu. U irem znaenju, ovaj oblik tumaenja prava ukljuuje i iri
drutveni kontekst razvoj drutvenih organizacija i odnosa koji stvaraju potrebu
pravnog regulisanja u odreenoj oblasti.
5. Ciljno (teoloko) tumaenje prava
Ciljnim (teolokim, objektivnim, funkcionalnim) tumaenjem prava utvruje se
cilj pravne norme (gri: telos znai cilj), trai se odgovor na pitanje: emu pravna norma
slui, a ne ta je njime stvaralac prava elio postii. Ovo tumaenje ima zadatak da
podrobnije ispita krajnji cilj pravne norme i njenu povezanost sa optim ciljevima
pravnog poretka, pri emu se polazi od principa da ciljevi konkretnih pravnih normi
moraju sluiti ostvarivanju ciljeva pravnog poretka. Ciljnim tumaenjem prava konano
se dolazi do zakljuka o najboljem znaenju pravnih normi, svi ostali oblici tumaenja
prava trebaju mu biti podreeni. Ovo tumaenje polazi od principa da je od svih moguih
znaenja pravne norme, najbolje ono znaenje koje najpotpunije ostvaruje njen cilj, svrhu
njenog postojanja.
Kod ciljnog tumaenja prava otvaraju sa znaajna pitanja: ko donosi odluku o
tome ta je cilj pravne norme i koja znaenja e se dati pojedinim pojmovima (izrazima
ili rijeima) sadranim u pravnoj normi. Povodom navedenih pitanja, nastali su
subjektivno (ciljno) i objektivno (ciljno) tumaenje prava. Subjektivno (ciljno) tumaenje
pravo znaenje pravne norme zasniva na onome to su njeni stvaraoci njome eljeli
postii, a objektivno (ciljno) tumaenje kao pravo znaenje pravne norme smatra ono
koje drutvo postavlja pred normom kao cilj u vrijeme njene primjene, nezavisno od cilja
koji su eljeli postii njeni stvaraoci. U pravnoj teoriji i praksi uobiajeno se smatra da je
ispravnije primjeniti objektivno (ciljno) tumaenje na one pravne norme kod kojih su
ciljevi, postavljeni od strane njenih stvaralaca, protekom vremena, vie ili manje
zastarjeli.
6. Statiko i evolucionistiko tumaenje prava
Statiko i evolucionistiko tumaenje pravne norme razlikuju se u pogledu
znaaja prilagoavanja pravne norme nastalim drutvenim promjenama od momenta
donoenja do momenta njenog tumaenja i primjene. Statiko tumaenje prava polazi od
smisla i znaenja pravne norme u trenutku kada je ona donesena, a evolucionistiko
tumaenje polazi od smisla i znaenja pravne norme u trenutku njenog tumaenja ili
primjene, polazei od pretpostavke da se taj smisao mijenja (evoluira) od momenta
njenog donoenja do momenta primjene.

33

Evolucionistiko tumaenje pravne norme ima daleko iru primjenu od statikog,


ono normu prilagoava nastalim drutvenim promjenama, osavremenjava je i doprinosi
elastinosti i fleksibilnosti pravnog sistema.
Evolucionistiko tumaenje prava se moe posmatrati sa subjektivnog i
objektivnog stanovita. Kod subjektivnog stanovita, njen tuma odgovara na pitanje
kakav bi znaaj pravnoj normi dao njen stvaralac u okolnostima koje su nastupile nakon
njenog donoenja, a kod objektivnog stanovita tuma pravne norme cijeni njen aktuelni
znaaj i prilagoenost aktuelnim potrebama drutva, smatrajui kao drugorazredno
pitanje volju stvaraoce pravne norme, ili je uopte ne razmatra.
Evolucionistiko tumaenje nekontrolisanom primjenom moe dovesti i do
pravne situacije u kojoj tuma pravne norme volju njenog tvorca postepeno mijenja
svojom voljom i tako faktiki mijenja i njen sadraj, odnosno, postaje neovlateni
zakonodavac.
Pravna norma ima socijalno - istorijsko bie relativno nepromijenljivog karaktera,
ali ne toliko kruto da se ne bi prilagoavalo (pojmovno i praktiki) nastalim drutvenim
promjenama. Ona traju koliko i drutveni odnos koji ureuje, prestankom tog odnosa i
ona postaje beskorisna, prestaje, a time i njeno evolucionistiko tumaenje.

7. Pravo znaenje pravne norme


Izmeu vie razliitih znaenja odreene pravne norme, pred njenom primjenom
postavlja se pitanje koje od tih moguih znaenja treba smatrati pravim (istinitim,
ispravnim) znaenjem. Izbor pravog zneenja pravne norme izmeu vie moguih
jezikih znaenja moe se izvriti:
- vezanim pravnim tumaenjem i
- slobodnim pravnim tumaenje.
Vezanim pravnim tumaenjem smatra se da je pravo tumaenje odreene pravne
norme u okviru njenih jeziki moguih znaenja (ako ih ima vie), a slobodnim pravnim
tumaenjem smatra se pravim znaenjem odreene pravne norme ono znaenje koje
tuma smatra pravilnim, nezavisno od toga da li je ono i jeziki mogue. Slobodno
pravno tumaenje se ne moe prihvatiti jer ono nije rezultat tumaenje sadraja odreene
pravne norme, ve se tuma pretvara u stvaraoca nove pravne norme.
Pravo znaenje odreene pravne norme moe biti samo jeziki mogue znaenje i
to ono koje je objektivno i evolucionistiko. Ovako definisano jeziko znaenje moe biti
jasno ili nejasno. Ako je jeziko znaenje pravne norme nejasno, potrebno ga je pojasniti
u cilju otklanjanja nejasnoa, to se postie ispravljanjem jeziki nejasnog znaenja
pravne norme. U ovom sluaju mogu biti tri pravne situacije:
- sluaj pravne praznine (nejasno znaenje ne govori nita o onome o emu treba
da govori),
- kada je pravna norma besmislena (prema pravilima jezika ili je bez smisla zato
jer je protivrjena drugim pravnim normama sa kojima treba da bude
neprotivrjena) i
- kada pravna norma ima vie jeziki moguih znaenja.

34

Kod postojanja omake, koja je najjednostavniji sluaj ispravljanja jezikog


znaenja, jeziko znaenje nije nejasno (nije sporno), ali je primjena pravne norme
takvog sadraja nemogua (npr. rok 31. april). U ovom sluaju, ispravljanje omake se
vri tehnikim radnjama (ovlateno lice vri ispravku omake u pravnoj normi i saoptava
ispravku na nain kako je pravna norma javno objavljena. Ispravka omake u pravnoj
normi djeluje unazad, od momenta stupanja pravne norme na snagu).
U pravnoj situaciji u kojoj se ni jedna pravna norma svojim jezikim znaenjem
ne odnosi na odreen konkretan drutveni interes ili cilj (odnosno sluaj), govorimo o
pravnoj praznini. Tumaenjem prava u irem smislu popunjavaju se pravne praznine, i to
se ne zasniva na izriito iskazanoj (napisanoj) pravnoj normi ve tumaenjem prava u
irem smislu sljedeim nainima:
- analogijom,
- optim pravnim naelima,
- razlogom suprotnosti i
- pravilima o uskom tumaenju izuzetaka.
Analogijom se popunjavaju pravne praznine na nain da se na odreeni sluaj, za
koji nije propisana opta pravna norma, primjenjuje opta pravna norma koja vai za
drugi sluaj slian prvom sluaju. Slinost izmeu dvije opte pravne norme mora biti
tano odreena (ne bilo koja), a utvruje se induktivno deduktivnim zakljuivanjem,
primjenom pravila logike.
U zavisnosti od naina popunjavanja pravnih praznina analogijom, razlikujemo
pravnu i zakonsku analogiju. Pravnom analogijom popunjavamo pravne praznine pomou
optih pravnih naela, na odreen sluaj koji nije ureen pravom ne primjenjuje se
konkretna pravna norma (sadrana u zakonu ili drugom optem pravnom aktu), ve se
pravna norma koju treba primijeniti izvodi iz optih pravnih naela (iz najoptije pravne
norme u pravnom poretku ili iz idejnih vrijednosti prava kao opteg naela).
Pravne praznine se mogu popunjavati razlogom suprotnosti (argumentum a
contrario) i to na nain da se pravna praznina popunjava suprotnom (ne slinom kao u
analogiji) pravnom normom, odnosno pravnom normom koja ureuje suprotan drutveni
odnos. Koritenjem razloga suprotnosti ne moe se utvrditi pouzdan i zadovoljavajui
stepen razlikovanja za primjenu suprotnog pravila (pravne norme), zato to postoji
odreena razliitost zbog ega se primjena razloga suprotnosti mora dopunjavati,
odnosno provjeravati, upotrebom ciljnog tumaenja pravne norme.
Pod uskim tumaenjem izuzetaka podrazumijevamo princip koji zabranjuje da se
odreena pravna norma, koja se odnosi na jedan poseban sluaj i koja taj sluaj regulie
suprotno, odnosno drugaije od opte pravne norme, koristi za proirenje njene primjene
na druge sluajeve (putem analogije, razloga suprotnosti ili drugim sredstvima). U ovom
sluaju, izuzeci se koriste restriktivno i selektivno, u opravdanim situacijama, ali da se ne
povrijede naela pravne sigurnosti, jednakosti i pravednosti.
Besmislena norma nema nikakvo znaenje, a nastaje u tri pravne situacije:
- unutranje besmislenosti odreene pravne norme,
- besmislenosti pravnog akta zbog protivrjenosti dvije ili vie njegovih pravnih
normi i
- besmislenosti zbog protivrjenosti dva razliita pravna akta.
U sluaju unutranje besmislenosti odreene pravne norme, radi se o odsustvu
svakog jezikog smisla i znaenja, a kod besmislenosti u okviru jednog ili dva pravna

35

akta, radi se o protivrjenosti, postojanju suprotnih normi (iako pravna norma, sama za
sebe, ima jeziki smisao, jasan ili nejasan, ali njeno znaenje se suprostavlja sa
znaenjem drugih pravnih normi u istom ili drugom pravnom aktu, zbog ega je rezultat
besmislenost te pravne norme).
Sluajevi besmislenosti pravne norme rjeavaju se na razliite naine. Kod
unutranje besmislenosti pravne norme, smatra se da besmislena pravna norma i ne
postoji, da drutveni odnos nije ureen pravnom normom, a kod besmislenosti zbog
protivrjenosti u okviru istog ili razliitih pravnih akata, besmislenost pravne norme se
rjeava tako to se pravo znaenje pravne norme utvruje drugim oblicima tumaenja
prava (sistematskim i ciljnim tumaenjem, te pravnom snagom normi i selekcijom mjera
koje se ele postii).
Neodreena pravna norma je ona norma koja ima vie moguih jezikih znaenja
i njeno pravo znaenje se utvruje komparacijom jezikih znaenja i znaenja dobijenih
koritenjem drugih oblika tumaenja prava (logiko, sistematsko, istorijsko, ciljno). Kao
pravo znaenje neodreene pravne norme uzima se jedno od moguih jezikih znaenja
koje je objektivno, evolucionistiko i na koje ukazuju tumaenja dobijena drugim
oblicima tumaenja prava (naroito ciljnim tumaenjem).

PRIMJENA PRAVA

Prijena prava je pretvaranje prava u stvarnost, odnosno stvarno ponaanje ljudi po


pravnim normama. Posmatrana kao praktina djelatnost ljudi, kao dio ljudske i drutvene
prakse, primjena prava sadri niz ljudskih postupaka koji se smatraju metodama ove
primjene, te metode obrauje tehnika primjene prava.
Zadatak primjene prava je da pronae najpogodnija sredstva da se donesene
pravne norme zaista ostvare u ponaanju subjekata prava, da pronae sredstva koja e
obezbijediti da se ciljevi utvreni pravnim normama, prava i obaveze sadrane u
normama najefikasnije i sa to manje otpora i napora ostvare.
Primjenu prava moemo posmatrati u irem, uem i najuem smislu.
Pod primjenom prava u irem smislu, podrazumijevamo psihike i materijalne
radnje kojim se utvruje da se opta pravna norma odnosi na odreeni pojedinani
sluaj, donoenje pojedinane pravne norme i konkretno ponaanje po pravnoj normi.
Pod primjenom prava u uem smislu podrazumijevamo samo psihike radnje kojim se
utvruje da se opta pravna norma odnosi na konkretan pojedinani sluaj. U najuem
smislu, pod primjenom prava se podrazumijeva samo izvrenje sankcija.
Razliita shvatanja primjene prava proizilaze iz dva razloga:
- pravna norma sadri dva alternativna pravila ponaanja, dispoziciju i sankciju,
to omoguava njeno alternativno ostvarivanje i
- postojanje optih i pojedinanih pravnih normi.
Primjena pravnih normi odvija se kroz dva procesa:
- izvravanjem ovlatenja i obaveza ureenih pravnom normom (zakljuenje
ugovora o radu, isplata plate itd.),

36

konkretizacijom optih pravnih normi donoenjem pojedinanih pravnih normi


(donoenje rjeenja o plati, izdavanje odobrenja za rad, itd.) ime se primjenjuje
pravo stvaranjem prava.
U jednostavnim i svakodnevnim odnosima subjekti prava izvravaju svoja
ovlatenja i obaveze iz pravnih normi rutinski, nesvjesno. Ovakvo ponaanje je
uobiajeno kada dispozicija pravne norme odgovara moralnim normama, ponaanje
subjekta prava poistovjeuje se sa moralnim ponaanjem. U ovu kategoriju primjene
prava pripadaju i rutinske radnje (odlazak na posao, prelaz ulice na pjeakom prelazu,
itd.).
U sloenijim pravnim situacijama, pravne norme se primjenjuju na dva naina:
- ponaanjem po dispoziciji, kada se radi o dobrovoljnoj primjeni prava i
- ponaanjem po sankciji, kada se radi o prinudnoj primjeni prava.
Primarni cilj svake drave je da se pravo primjenjuje dobrovoljno, bez obzira da li
se radi o autonomnoj dobrovoljnosti (iz uvjerenja subjekta prava) ili iz straha od sankcije
(heteronomni sluajevi).
Dispozicija se uvijek ostvaruje dobrovoljno, a sankcija se moe ostvariti i
dobrovoljno i prinudno. U najveem broju sluajeva sankcija se ostvaruje dobrovoljno,
ponaanjem subjekta prava po sankciji (kao alternativno pravilo ponaanja), bez
neposredne primjene dravne prinude. I u sluajevima dobrovoljnog ostvarivanja sankcija
nastaje izvjesna teta (primjena sankcija predstavlja manje povoljno drutveno stanje), a
teta je daleko vea ako bi nepotivanje dispozicije ostalo nesankcionisano.
U sluaju dobrovoljne primjene dispozicije od subjekta prava, imamo ponaanje
samo jednog subjekta (adresata), a primjena sankcije sadri ponaanje dva subjekta
(adresata i subjekta prava, najee dravog organa, ovlatenog za primjenu sankcije).
Dravni organ kada primjenjuje sankciju prema odreenom subjektu prava koji nije
postupio po zahtjevima dispozicije, istovremeno izvrava dispoziciju (mora se
obezbijediti primjena prava), a za neizvrenje navedene dispozicije prijeti mu sankcija
(od strane neposredno vieg dravnog organa do najvieg, suverena).
1. Primjena prava stvaranjem prava
Pod primjenom prava podrazumijevamo psihike i materijalne radnje koje su
meusobno uslovljene i odvijaju se po odreenom redosljedu i postupku. Navedeni
postupak predstavlja pravom ureen niz psihikih i materijalnih radnji, a sastoji se iz dva
dijela:
- pripremni dio u kome se utvruje pravi, autentini tekst pravne norme, te da li
pravna norma vai i
- glavni dio, u kome se utvruje znaenje pravne norme, postojanje uslova za
njenu primjenu i sama primjena pravne norme.
U pripremnom dijelu postupka obezbjeuju se potrebne pretpostavke za glavni
dio (samu primjenu prava), a obuhvata tri faze:
- saznanje pravne norme,
- utvrivanje vaenja pravne norme i
- tumaenje pravne norme.
Saznavanje pravne norme podrazumijeva utvrivanje pravog, izvornog, odnosno
autentinog teksta pravne norme (onog teksta pravne norme kakav je sainio njen tvorac).

37

Opti pravni akti, da bi bili dostupni subjektima prava koji su duni da ih primjenjuju, da
bi se omoguilo njihovo saznanje, objavljuju se u odgovarajuim slubenim glasilima
koji su svima dostupni. Za objavljivanje optih pravnih normi u slubenim glasilima,
odgovoran je donosilac tih normi, nadleni dravni organ. Time opti pravni akti postaju
dostupni svim savjesnim subjektima prava, a to stvara uslove za postojanje neoborive
pravne pretpostavke da svi znaju pravo. Saznanje pravne norme naziva se niom kritikom
norme.
Cilj utvrivanja vaenja pravne norme je utvrivanje injenice vaenja pravne
norme, a ova radnja se smatra viom kritikom norme. Svaka pravna norma ima svoju
pravnu snagu koja predstavlja pravnu snagu pravnog akta u kojem se nalazi. Da li pravna
norma vai, utvruje se njenim uporeivanjem sa pravnim normama koje imaju
neposredno veu pravnu snagu od nje.
Utvrivanje smisla pravne norme (tumaenje pravne norme) je vrlo znaajna
radnja u postupku primjene pravne norme, a predstavlja proces tumaenja pravne norme
primjenom tumaenja znakova na osnovu zakonika znaenja, o emu je ve bilo rijei.
Glavni dio postupka primjene prava sadri tri faze:
- utvrivanje faktikog (injenikog) stanja,
- pravno zakljuivanje i
- neposredna primjena prava.
Pravne norme se donose za konkretne (faktike) situacije, prije njihove
neposredne primjene, to zahtjeva da se utvrdi postojanje tih injenica i da li se na njih
moe primijeniti pravna norma o kojoj je rije. U ovom sluaju, radi se utvrivanju
materijalne istine, na pravno propisan nain utvrditi da li postoje odreene pojave, stanja
ili dogaaji koji su pretpostavka za neposrednu primjenu pravne norme. Materijalna istina
se utvruje dokazima, pretpostavkama i fikcijama.
Postojanje injenica koje su relevantne za primjenu pravne norme saznaje se
dokazima. Dokazi mogu biti neposredni i posredni. Pod neposrednim dokazima
podrazumijevamo stvari, uviaje, lica, mjesta i slino, ijim se neposrednim opaanjem
utvruje postojanje relevantnih injenica (uvid u diplomu o zavrenom fakultetu kao
dokaz o zavrenoj visokokolskoj ustanovi i sl.).
Pod posrednim dokazima podrazumijevamo sredstva pomou kojih se utvruje
postojanje relevantnih injenica na osnovu njihove povezanosti sa drugim injenicama
(izjava svjedoka nekog dogaaja i sl.).
Dravni organ koji vodi postupak daje ocjenu o postojanju dokaza zasnovanu na
slobodnom miljenju, ali ona mora biti obrazloena.
Pod pravnim pretpostavkama podrazumijevamo pravno relevantne injenice koje
pravo uzima kao tane (dokazane), dok se ne dokae suprotno. One predstavljaju
tehnika sredstva kojima se izbjegava dokazivanje relevantnih injenica, koje bi esto
trajalo dugotrajno i naporno, a inae su najee i tane. Prema mogunosti obaranja,
pravne pretpostavke mogu biti oborive i neoborive.
Pod oborivim pretpostavkama podrazumijevamo pretpostavke protiv kojih se
moe dokazivati suprotno, odnosno, koje se mogu obarati. Teret dokazivanja snosi onaj
subjekt prava koji se suprostavlja, odnosno osporava pravnu pretpostavku. U pravnoj
teoriji i praksi, najznaajnija oboriva pretpostavka je pretpostavka nevinosti to
podrazumijeva da je svako lice nevino dok se ne dokae suprotno.

38

Pod neoborivim pretpostavkama podrazumijevamo one pravne pretpostavke


protiv kojih nije dozvoljeno dokazivati suprotno, a danas su vrlo rijetke ( nije dozvoljeno
dokazivati da otac djece nije mu njihove majke, npr.).
Pod fikcijama podrazumijevamo pravno relevantne injenice koje uzimaju da je
neto istinito, tano ili da postoji a to, u stvari, nije istinito, nije tano ili ne postoji.
Razlikuju se od pravnih pretpostavki po tome to se pod pretpostavkama smatra da je
tano ono to je vjerovatno tano, a kod fikcije kao tano smatra se ono to vjerovatno
(izvjesno) nije tano. Fikcija predstavlja pravno sredstvo kojim se najlake moe
primijeniti pravo i zatititi odreeni interes (zaeto dijete smatra se kao da je roeno, ako
je to u njegovom interesu).
Pod pravnim zakljuivanjem (kvalifikacijom), kao fazom glavnog postupka
primjene prava, podrazumijevamo uporeivanje utvrene injenice i stvarnog (faktikog)
stanja sa injenicama predvienim u pravnoj normi, te zakljuivanje, po pravilima logike,
da li se odreena pravna norma odnosi na konkretan pojedinani sluaj.
Pod neposrednom primjenom prava podrazumijevamo neposredno, aktivno ili
pasivno ponaanje subjekta prava prema dispoziciji ili sankciji pravne norme.
Neposredna primjena prava moe biti dobrovoljna (ponaanje subjekta prava prema
dispoziciji) i prinudna (ponaanje subjekta prava prema sankciji, to ukljuuje i
odgovarajuu aktivnost nadlenog dravnog organa).

2. Efikasnost prava
Efikasnost prava je ostvarivanje ciljeva vlasti, pravnih akata i pravnih normi u
ponaanju subjekata prava. O efikasnosti prava moemo govoriti kada se ostvari
ponaanje subjekata prava u skladu sa pravnim aktima, odnosno, pravnim normama.
Pravo kao norma treba da odgovara pravu kao praksi, to je osnova jedinstva
normativnog i faktikog (stvarnog) elementa pravnog poretka.
Pravne norme bi bile besmislene ako se subjekti prava ne bi ponaali u skladu sa
njima (po dispoziciji ili po sankciji). Kao osnovni elemenat prava, pravna norma ima
zadatak da ispoljava ciljeve koje joj je odredio donosilac, odnosno da realizuje politiku
volju nosilaca vlasti. Efikasnost prava je povezana sa strukturom pravne norme i sa
ponaanjem tri subjekta prava:
- adresanta stvaraoca pravne norme,
- adresata subjekta prava kome je pravna norma upuena i od ijeg ponaanja
zavisi efikasnost prava i
- dravnog organa nadleanog da primijeni sankciju ako adresat ne primjeni
dobrovoljno pravnu normu.
Efikasnost prava zavisi, u prvom redu, od odnosa adresata, njegove svijesti i volje
prema pravnoj normi. Ako adresat ima pozitivan odnos prema dispoziciji pravne norme,
ako sadraj primarne zapovijesti pravne norme realizuje na osnovu autonomije volje
(spontano, svjesno ili proraunato) ili po principu heteronomije volje (zbog moi
autoriteta drave koja stoji iza pravne norme), najee se eliminie potreba angaovanja
nadlenog dravnog organa u primjeni pravne norme.

39

Ako se subjekat prava ne ponaa u skladu sa dispozicijom pravne norme, ona


postaje primarno neefikasna, i u tom sluaju nadleni dravni organ svojom
intervencijom, ukljuujui i sredstva prinude, primora subjekta obaveze propisane
pravnom normom na odgovarajue ponaanje, to pravnu normu ini sekundarno
efikasnom.
Pravo ini pravom potreban nivo njegove efikasnosti. Subjekat prava je slobodan
da izvri izbor: da li e se ponaati po dispoziciji odreene pravne norme, ali drava
(pravni poredak) nema izbora, ima obavezu da ga primora na odgovarajue ponaanje
primjenom sankcija zbog nepostupanja po dispoziciji, u protivnom, pravo bi prestalo da
vai.
Pored klasifikacije efikasnosti prava na primarnu i sekundarnu, postoji djelimina
i potpuna efikasnost. Djelimina efikasnost prava postoji kada su u pravnom procesu
realizovani ciljevi pravne norme od strane dijela adresata, a potpuna efikasnost postoji
kada svi adresati realizuju ciljeve pravnih normi.
U izboru izmeu primarne i sekundarne efikasnosti prava prioritet se uvijek daje
primarnoj efikasnosti, jer se na ovaj nain, eliminie potreba angaovanja dravnog
organa da primjeni sankcije (koje uvijek imaju tetne posljedice), a pravo izvri svoju
drutvenu ulogu. Pravo i drutvena stvarnost uzajamno djeluju jedno na drugo, drutvena
stvarnost ne doputa zastarjelost prava, njegovu neefikasnost, ime neposredno doprinosi
realnoj egzistenciji prava, kao konanom cilju svake pravne norme i pravnog poretka u
cjelini.
Efikasnost prava ima svoje granice i to gornju i donju granicu efikasnosti.
Optimalna gornja granica efikasnosti postoji kada najvei broj subjekata prava ima
pozitivan odnos prema zapovijesti (dispoziciji) pravne norme, a minimalna, donja granica
efikasnosti podrazumijeva najmanji mogui procenat pozitivnog odnosa (ponaanja) koji
je uslov da bi efikasnost prava uopte postojala.
Pozitivno pravo predstavlja pravo koje se primjenjuje. Za pozitivnost prava je,
dakle, bitna njegova primjenljivost (efikasnost). Za pozitivnost pojedinih pravnih normi
bitno je:
- da su te norme zakonito (u skladu sa propisima) donesene, odnosno stupile na
snagu u okviru odreenog pravnog poretka i
- da se primjenjuju, tj. da su efikasne.
Odreena pravna norma, zakonito donesena, moe imati pozitivnopravni karakter
iako se ne primjenjuje, one ostaju pozitivnopravne i kada se ne vre, ali ostaje obaveza
subjekata prava da je primjenjuje.
Pozitivnost jednog pravnog poretka je njegovo primjenjivanje (efikasnost), a
pozitivnost jednog pravnog akta ili pravne norme, u okviru pravnog poretka, zasniva se
na injenici da je pravni akt ili pravna norma postala na propisan nain elemenat pravnog
poretka, nezavisno da li je efikasna ili ne.
VI

USTAVNOST I ZAKONITOST

Ustavnost i zakonitost su srodni pravni principi i proistiu iz naela pravne


pravilnosti, a imaju ulogu da obezbijede da drava i pravo meusobno i unutar sebe
djeluju kao usklaen sistem. Naelo zakonitosti postoji koliko i pravo, a naelo ustavnosti

40

vezano je za pojavu ustava kao najvieg pravnog akta jedne drave (XVIII vijek). Naelo
ustavnosti je proizalo iz naela zakonitosti izdvajanjem ustava kao najvieg pravnog
akta iz opteg pojma zakon. Iako su istog porijekla, ustavnost i zakonitost imaju i
znaajnih razlika u normativnom, sociolokom, politikom i empirijskom smislu, te u
pogledu oblika, karakteristika, sadraja i neposrednih ciljeva.
U normativnom smislu, ustavnost podrazumijeva saglasnost svih akata sa
ustavom. Ta saglasnost moe biti formalna (kada su svi akti saglasni sa ustavom u
pogledu forme) i sadrinska, materijalna (kada su svi akti saglasni sa ustavom u pogledu
svoje sadrine, odnosno materije). Neposredna ustavnost podrazumijeva saglasnost
zakona (i drugih pravnih akata izjednaene pravne snage sa zakonom), a posredna
ustavnost se odnosi na sve druge pravne akte.
Zakonitost moemo posmatrati u uem i irem smislu. U irem smislu, zakonitost
je saglasnost svih pravnih akata, osim ustava u pisanom obliku, sa zakonom. U uem
smislu, zakonitost podrazumijeva:
- saglasnost niih optih akata sa zakonom,
- saglasnost materijalnih pravnih akata sa zakonom ili
- saglasnost pojedinanih pravnih akata sa zakonom.

Pravni akti trebaju biti ustavni i zakoniti u formalnom i materijalnom smislu.


Postojanje samo formalne ili samo materijalne ustavnosti i zakonitosti ne znai da je
odreeni pravni akt ustavan i zakonit.
Zakonitost je vezana za leksiko i pojmovno postojanje zakona, zakon je uslov
postojanja zakonitosti. Zakoni se javljaju u raznim oblicima, ali uvijek kao normativni
izraz vrenja dravne vlasti. Ostvarivanje zakona (postojanje zakonitosti) pretpostavlja
stvaranje potrebne i mogue usklaenosti niih pravnih normi sa zakonima, te
prilagoavanje organizacije i funkcionisanja dravnih ograna prema sadrini zakona.
Najpotpunija definicija zakonitosti je da ona znai saglasnost svih pravnih i
materijalnih akata, niih od zakona, sa zakonom u formalnog smislu. Ova definicija
najtanije odraava poloaj i ulogu zakona u materijalnom znaenju kao pravnog akta
koji je na visokom mjestu hijerarhijske ljestvice pravnih akata. Zakonitost podrazumijeva
da akti nii od zakona moraju biti u saglasnosti ne samo sa optim normama zakona, ve i
sa njegovim pojedinanim normama koje sadre ovakve norme.
Sinonimi za ustavnost i zakonitost su vladavina prava (u anglo-saksonskoj
pravnoj teoriji) i pravna drava (u njemakoj pravnoj teoriji). Oba ova pojma, iako su
nastajali u razliitim pravnim tradicijama i drutvenim uslovima, sadre iste elemente i
ciljeve, a poivaju na:
- modernom shvatanju demokratije,
- podjeli vlasti (na zakonodavnu, izvrno-upravnu i sudsku),
- jednakosti graana pred zakonom,
- pravo na upotrebu istih pravnih sredstava,

41

nezavisnom sudstvu,
odgovornoj vladi,
graanskoj odgovornosti i
drugim potrebnim uslovima za postojanje ustavnosti i zakonitosti.
Pravna drava, u formalnom smislu, poiva na ideji o vladavini pravne norme, a
istorijski se javlja u najrazliitijim oblicima (od drave koja proklamuje i obezbjeuje
ostvarivanje ideala pravde, reda i mira do raznih totalitarnih ciljeva i ideala). U
poslednjih 50-tak godina sadraj pravne drave se razvija na demokratskim osnovama i
povezuje za postojanje, zatitu i unapreenje ljudskih prava i osnovnih sloboda.
Osnovne osobine ustavnosti i zakonitosti su:
- vezanost za dravu i pravo (odvaja ih od drutvene pravilnosti to
podrazumijeva drutvenu hijerahijsku sloenost i nunost da se pravne norme po
odreenim pravilima primjenjuju),
- univerzalnost (nema savremene drave i prava bez zakonitosti i ustavnosti),
- jedinstvenost (ustavnost i zakonitost u jednoj dravi ili su jedinstveni ili ih nema),
- relativnost (ni jedan pravni poredak ne ostvaruje se potpuno prema elji njenog
stvaraoca, svaki pravni poredak mora da rauna na odreene standardne aberacije
ustavnosti i zakonitosti) i
- indikativnost (posebnu osjetljivost ustavnosti i zakonitosti na svako krenje
prava).
Princip ustavnosti i zakonitosti je ustanova i tekovina politike demokratije, njena
sutina je drutveno-politika, a forma ustavna. Ovaj princip ne znai samo postojanje
prava i njegovu primjenu, bez obzira na njegov sadraj, ve podrazumijeva vladavinu
prava nasuprot arbitrarnosti, samovolji i diskrecionarnosti, naroito kada su u pitanju
ljudska prava i osnovne slobode.
U novijoj istoriji drave i prava (posebno od francuske buroaske revolucije)
postoji organska veza izmeu zakonitosti i postojanja i zatite ljudskih prava i osnovnih
sloboda. U odnosima izmeu vlasti i graana, naelo ustavnosti i zakonitosti znai da
niko nije iznad zakona, bez obzira na njegov poloaj, funkciju ili znaaj, svi graani su
podreeni redovnom zakonu zemlje i jurisdikciji redovnih sudova.
Izmeu zakonitosti i ljudskih prava i osnovnih sloboda mora postojati sklad,
ravnotea. Pravne drave, pravne sigurnosti i reda u drutvu nema bez obaveze svih
graana i drugih subjekata prava da potuju zakone i pridravaju ih se (da ih
primjenjuju). Ako ustavom i zakonom nisu proklamovane i obezbjeene ljudska prava i
osnovne slobode, nema demokratije i uslova da graanin, kao odluujui subjekt
drutvenog organizovanja, zaista to i postane.
Stanje ustavnosti i zakonitosti predstavlja najpouzdanije pokazatelje zdravlja
svakog drutva i njegovog prava.
Svi donosioci pravnih akata i izvrioci materijalnih radnji moraju, po slubenoj
dunosti, voditi rauna o naelu zakonitosti. S obzirom na znaaj ovog naela, u svakom
pravnom poretku utvreni su postupci i ovlateni subjekti koji u propisanim sluajevima
moraju pokrenuti postupak ocjene zakonitosti pravnih akata. Ocjenu zakonitosti pravnih
akata mogu vriti nadleni dravni organi, i to:
- upravni organi, (neposredno vii organi uprave rjeavanjem po albi protiv
prvostepenih upravnih akata, neposredni inspekcijski nadzor, nadzor nad
zakonitou rada),

42

sudski organi (kontrola zakonitosti upravnih akata putem upravnih sporova) i


ustavni sud (usklaenost optih akata sa ustavom i zakonom).
Ako se u postupku ispitivanja zakonitosti pravnih ili materijalnih akata utvrdi da
su nezakoniti, prema njima se izriu sankcije koje imaju za cilj uspostavljanje stanja koje
je egzistiralo prije naruavanja principa zakonitosti. U zavisnosti od stepena naruavanja
zakonitosti, nezakoniti pravni akti mogu biti nitavi i ruljivi.
Nitavi pravni akti sadre tee naruavanje naela zakonitosti i oni se uvijek
ponitavaju, uklanjaju se iz pravnog poretka kao da i nisu postojali (ponitavanje djeluje
od momenta njihovog donoenja ex tunc). Posljedice koje su nitavi akti proizveli
ponitavaju se (ako je to mogue).
Ako se radi o lakoj povredi naela zakonitosti, takvi pravni akti su ruljivi i
prema njima se izrie sankcija ukidaju se. Ova sankcija djeluje samo prema buduem
vremenu ex nunc, a posljedice koje je pravni akt proizveo do momenta ukidanja, ostaju
na snazi.
Ako se utvrdi nezakonitost materijalnih akata, prema njima se izriu sankcije u
vidu preduzimanja radnje suprotne onoj kojom je povreeno naelo zakonitosti, ime se
vri povraaj u stanje prije povrede naela zakonitosti (ako je to mogue).
Prema subjektima koji su pravnim ili materijalnim aktima povrijedili naelo
zakonitosti, preduzimaju se krivinopravne, prekrajne i disciplinske sankcije u
zavisnosti od teine uinjene povrede zakonitosti.
Zbog naela pravne sigurnosti svih subjekata prava, ispitivanje zakonitosti
pravnih akata ne moe tei beskonano, te u pravnom poretku postoji pravna
pretpostavka o pravosnanosti pravnog akta. Pravosnanost podrazumijeva svojstvo
pravnog akta koje nastupa u odreenom trenutku nakon koga se ne moe ispitivati
njegova zakonitost redovnim pravnim lijekovima. Ovaj trenutak nastupa kada se okona
postupak po redovnom pravnom lijeku (albi), ako je drugostepeni postupak voen, ili
istekom roka za korienje redovnog pravnog lijeka (ako on nije podnesen). Od trenutka
pravosnanosti pravnog akta, postoji pretpostavka da je on zakonit, koja je oboriva
vanrednim pravnim lijekovima koji se mogu podnijeti pod restriktivnijim uslovima u
odnosu na redovne pravne lijekove.
Izvrnost pravnog akta podrazumijeva njegovu podobnost da bude primijenjen,
ukljuujui i upotrebu sredstava prinude, ako je to potrebno. Pravni akt je izvran:
- kada postane pravosnaan (kada se dostavi drugostepeni pravni akt donesen
povodom redovnog pravnog lijeka ili istekom roka za podnoenje redovnog
pravnog lijeka, ako on nije podnesen) i
- dostavljanjem prvostepenog pravnog akta subjektu prava ako redovni pravni lijek
nije doputen ili ako redovni pravni lijek ne odlae njegovo izvrenje (u sluaju
neposredne opasnosti po ivot ili zdravlje ljudi i ivotinja, vie sile i u drugim
sluajevima propisanim zakonom).
VII

SISTEM PRAVA

Pod sistemom uopte podrazumijevamo skup injenica, sreen, po logikim


kriterijumima, u nekoj oblasti znanja. Sistem prava moemo posmatrati kao sreen (po
logikim kriterijumima) skup svih optih pravnih normi (izvora prava) na nain da

43

predstavlja jedinstvenu i neprotivrjenu cjelinu. Opte pravne norme u sistemu prava


sreuju se prema obiljejima drutvenih odnosa koji su tim normama ureeni.
Sistem prava ima svoj predmet i koristi specifine metode. Predmet sistema
prava su:
- opte pravne norme (izvori prava) i
- sistematsko izlaganje iskustva steenog u stvaranju i primjenjivanju pojedinanih
pravnih normi.
Postupak sistematizacije prava sastoji se iz prethodnog i glavnog dijela. U
prethodnom dijelu utvruje se vaenje pravne norme (koje vae, a koje ne vae) i mjesto
pravne norme u odnosu na druge pravne norme u pravnom poretku (nie i vie pravne
norme).
Glavni dio se sastoji od same sistematizacije optih pravni normi koja se vri:
- na osnovu sadraja optih pravnih normi i
- na osnovu stepena njihove optosti (pravne snage kojom raspolau).
Razvrstavanje i sistematizacija pravnih normi slui i odreenim pragmatikim
ciljevima, kao to su:
- olakava pronalaenje odreenih pravnih normi (iz njihovog mnotva) koje su u
odreenom momentu subjektima prava potrebne u njihovim pravnim odnosima,
- slui procesu tumaenja pravnih normi (naroito sistematskom tumaenju),
- slui identifikovanju i otklanjanju nezakonitosti (protivrjeja) meu razliitim
pravnim normama,
- sistematizacijom pravne materije na razliitim nivoima optosti omoguuje
kritiki (nauni) uvid u njihov smisao sa stanovita cjeline i odnosa prema
pojedinim (razliitim) dijelovima pravnog sistema,
- konstituiu se pravne discipline i
- utie na odreivanje nadlenosti dravnih organa (prema granama prava ili
pojedinim pravnim oblastima).
Sistematizacija pravnih normi se postie hijerarhijskim i naunim sreivanjem
optih pravnih normi. Hijerarhijsko sreivanje se vri prema mjestu odreene opte
pravne norme u odnosu na vie pravne norme, a nauno sreivanje se vri prema
srodnostima i razlikama drutvenih odnosa koji su predmet normativnog ureivanja.
Hijerarhijsku sistematizaciju pravnih normi vri donosilac normi, a naunu naunici u
okviru pozitivnih i teorijskih pravnih nauka.
Pravna tehnika izgraivanje sistema prava zasniva na optim pravnim normama,
kao izvorima prava, a pravna nauka ovako sreen pravni materijal razvrstava u pravne
ustanove, polazei od sadraja tih normi.
Pravne ustanove sadre skup optih pravnih normi kojima se ureuje odreeni
drutveni odnos (nasleivanje, npr.) ili grupe slinih drutvenih odnosa (pravne ustanove
u uem i irem znaenju).
Pravne ustanove povezane u sistemu prava u vie cjelina, ine pravne grane koje
obuhvataju sve one ustanove koje ureuju ira podruja drutvenih odnosa (npr.
porodino pravo, upravno pravo, krivino pravo). U modernim pravnim sistemima neke
od pravnih grana imaju dugu i bogatu tradiciju (krivino pravo, graansko pravo, ustavno
pravo i dr.), a razvojem drutvenih, naroito ekonomskih odnosa, stvaraju se nove grane
prava (trgovinsko pravo, meunarodno privatno pravo, ekoloko pravo, saobraajno
pravo i dr.) koje se izdvajaju iz postojeih grana prava.

44

U okvirima veih pravnih grana, kao podgrane prava izdvajaju se skupovi optih
pravnih normi koje reguliu posebno srodne vrste drutvenih odnosa (iz graanskog
prava izdvajaju se, kao podgrane autorsko pravo, prava industrijske svojine, stambeno
pravo i dr.).
Srodne grane prava grupiu se u pravne oblasti (javno i privatno, materijalno i
formalno, unutranje i meunarodno pravo.
Podjela prava na pravne oblasti unutranje i meunarodno pravo povezana je sa
podjelom svijeta na drave, tako da unutranje pravo sadri vaee opte pravne norme
unutar jedne meunarodnopriznate drave, a meunarodno pravo sadri opte pravne
norme koje ureuju odnose izmeu meunarodnopravnih subjekata (izmeu
meunarodnih organizacija i drava meunarodno javno pravo i privatnopravne odnose
sa elementom inostranosti meunarodno privatno pravo).
Odnosi izmeu unutranjeg i meunarodnog prava dovode do mnogobrojnih
sporova. U pravnoj teoriji meusobne odnose izmeu unutranjeg i meunarodnog prava,
kao i pravnu prirodu meunarodnog prava, monisti posmatraju kroz jedinstvo unutranje i
meunarodne dimenzije prava, a dualisti kroz postojanje dva razliita pravna sistema,
jednog pored drugog.
Monisti se dijele u dvije teorijske grupe u odnosu na primat unutranjeg ili
meunarodnog prava. Oni koji daju primat unutranjem pravu, polaze od pretpostavke da
meunarodno pravo postoji ako ga odreena drava priznaje, a oni koji daju primat
meunarodnom pravu polaze od stava o superiornosti ovog prava u odnosu na unutranje.
Dualisti polaze od stava da opti akti unutranjeg prava vae na teritoriji odreene drave
ako ih ona ratifikuje (pozakoni).
Iz navedenog, moe se konstatovati da se u modernoj optoj teoriji prava razlikuju
tri stanovita o odnosima unutranjeg i meunarodnog prava:
- meunarodno pravo ima primat u odnosu na unutranje pravo,
- unutranje pravo ima primat u odnosu na meunarodno pravo i
- meunarodno i unutranje pravo su radikalno odvojeni u dva posebna sistema.
Odnos izmeu unutranjeg i meunarodnog prava karakteriu i injenice:
- da najvei dio meunarodnog prava ratifikacijom postaje dio unutranjeg prava,
- da su odreene meunarodne obiajne norme obavezne za drave nezavisno od
njihove volje (predaja akreditivnih pisama ambasadora efu drave i efu
diplomatije i
- da odreene meunarodne norme imaju dualistiki odnos, neobavezne su za
dravu i postoje nezavisno od njene volje (zabrana upotrebe gasnih bojnih otrova
u meunarodnom pomorskom pravu, npr.).
Podjela prava na javno i privatno pravo potie jo iz rimskog prava, u kome se
smatralo da se javno pravo odnosi na organizaciju i funkcionisanje politike zajednice, a
privatno pravo na privatne interese, interese pojedinca. Ova podjela je razvojem drave i
prava odbaena, jer je vrlo teko u praksi odrediti koje opte pravne norme tite javne, a
koje privatne interese.
Danas je opteprihvaen stav da javno pravo sadri opte pravne norme koje se
odnose na organizaciju i funkcionisanje drave, a privatno pravo ureuje odnose
pojedinaca (meusobno pravno jednakih), bez uticaja javne (dravne) vlasti.

45

Postoje razliite teorije o razgranienju izmeu javnog i privatnog prava,


zasnovane na realnim razlikama koje postoje izmeu optih pravnih normi u ovim
pravnim oblastima, i to:
- teorija interesa,
- teorija subjekta,
- teorija nunog subjekta i
- teorija subjekcije.
Razliite teorije ipak polaze od subordinacije ili ravnopravnosti u odnosima
izmeu drave i pojedinca, pri emu:
- javno pravo sadri opte pravne norme koje pojedinca stavljaju u odnos
subordinacije u odnosu na javnu vlast (dravu), a
- privatno pravo sadri opte pravne norme koje stavljaju pojedinca u ravnopravan
odnos sa drugim subjektima prava (zasnovan na dobrovoljnosti i dogovaranja sa
drugim subjektima prava).
Podjela prava na javno i privatno zasniva se i na kriterijumu vlasti (kod veine
teoretiara je ovo najprihvatljivije mjerilo). Opte pravne norme (autorativnog i
imperativnog karaktera) kojima drava namee svoju volju pojedincu (drugim subjektima
prava), ine sadraj javnog prava, a odnosi u kojima su subjekti prava ravnopravni, koje
meusobno samostalno i dobrovoljno ureuju, ine sadraj privatnog prava.
Pravo se dijeli na formalno i materijalno polazei od sadraja optih pravnih
normi i obaveza subjekata prava, pri emu materijalno pravo ureuje prava i obaveze
subjekata prava, ukljuujui i dispozicije i sankcije, a formalno pravo oblike i postupak
primjene optih pravnih normi materijalnog prava u sluaju prekraja dispozicije.
Podjela prava na materijalno i formalno pravo, u odreenim elementima, ima i
vjetaki karakter, jer postoje naglaena povezanost i meuzavisnost izmeu ove dvije
pravne oblasti. Formalno pravo ne moe postojati bez postojanja materijalnog prava, u
formalnom pravu nailazimo na opte pravne norme materijalnog prava i obrnuto.
U savremenom svijetu uspostavljeni su mnogobrojni pravni sistemi nastali u
zavisnosti od nacionalnih, geografskih, religijskih, istorijskih, tradicionalnih i drugih
faktora. Vremenom su na osnovu zajednikih osobina pojedinih pravnih sistema
izdiferencirani veliki pravni sistemi (evropskokontinentalni, anglosaksonski, islamski,
hindu, kineski i japanski pravni sistemi).
Evropskokontinentalni pravni sistem zasniva se na:
- rimskom pravu,
- visokokolskom (univerzitetskom) obrazovanju pravnika,
- teorije prirodnog prava,
- dominaciji pisanog i kodifikovanog prava.
U hijerarhiji izvora prava ovog pravnog istema na vrhu se nalazi ustav, a poslije
njega zakon i ostali izvori prava (ukljuujui i sudsku praksu, pravne obiaje i autonomno
pravo).
Anglosaksonski pravni sistem (Velike Britanije, SAD i ranijih engleskih kolonija)
poiva na precedentnom pravu (preteno na indukciji i zakljuivanju od pojedinanog na
pojedinano), na pravilima koja su stvorili engleski i ameriki sudovi u dugom
vremenskom periodu, bez uticaja rimskog prava.
U poslednje vrijeme u anglosaksonskom pravu jaa uloga zakona, a u
evropskokontinentalnom sistemu jaa uloga sudskog precedenta.

46

Islamske pravne sisteme karakterie snana veza izmeu islamske religije i prava.
Glavni izvori prava su Kuran, Sunet (tradicija), Idzma-ul-umet (stav islamskih naunika o
odreenom pitanju) i Kijas (opte pravne norme izvedene koritenjem analogije). Naziv
erijatsko pravo, kao religijsko (sakralno) pravo, potie od turske rijei erijat (znai
pravac koji Alah ukazuje ljudima u ivotu). Pravedan drutveni poredak, prema
islamskim pravnim sistemima, je iskljuivo onaj koji poiva na religiji i tradiciji, koji
pojedincima (vjernicima) daje zadatke, ali ne i subjektivna prava.
Hindu pravni sistem vai u hindu zajednicama Indije i nekim drugim zemljama
Azije i Afrike (ranije engleske kolenije), a zasniva se na obiajima i religiji, te engleskim
common law sistemom. Primjenjuje se prvenstveno u linim i porodinim odnosima, a
ostali drutveni odnosi su ureeni nacionalnim zakonodavstvom.
Kineski pravni sistem zasniva se na Konfuijevom uenju o kosmikom redu
dogaaja, a harmonija na Zemlji moe nastati i postojati samo ako ponaanje pojedinaca
odgovara prirodnom poretku. Ovo uenje proistie iz vjekovne zatvorenosti kineskog
drutva u odnosu na druge civilizacije. U poslednje vrijeme, naglim ekonomskim
razvojem, Kina je otvorena prema svijetu i svojim zakonodavstvom koristi iskustva
savremenih pravnih sistema i izgrauje vlastiti pravni sistem zasnovan na pisanom pravu.
Savremeno japansko pravo nastalo je mijeanjem razliitih pravnih sistema, u
prvom redu evropskokontinentalnog, anglosaksonskog i japanskog nacionalnog
(tradicionalnog) prava, sa posebnim specifinostima pojedinih grana prava (radnog prava
koje je zasnovano na nefleksibilnom sistemu, npr.).

47