Вы находитесь на странице: 1из 59

:

2013

811.124'367
81.461-22
38

38

: :
. / . : .. , .. .
: , 2013. 60 .


, .
15

.
(
, ),
, . .
-,
032700 ,
. , ,
031400 , 030600 , , ,
, ,
.

811.124'367
81.461-22
, -

, 2013


1. .
. Consecutio temporum .............................................
2. ..........
3. .......
4. ............................................................................
5. ..............................
6. .....................
7. .......................
8. .........................
9. .........................
10. ...................
11. ,
cum ...................................................................................
12. ,
..........................................................................
13. ,
() ...............................................
14. ................................................................................
15. Attractio modi ...................................................................................
.....
.................................................................................................
...................................................
............................................................................................................

4
7
10
13
16
18
22
24
29
32
34
39
43
45
48
51
52
57
58

1
.
. Consecutio temporum
:
/ . .. , .. . 8- ., . . : .., 2008.
. 185188.
.. . . . ., 2003. . 219226.

: ,
, ,
, ..
.
, ()
.
, .

:
Timeo, ne dicat. , .
timeo
ne dicat , , ne
. , ne
, .
, .
. . , , , ,
,
.
, ,
, .
4


, ,
, , .

, .
.
, , , .
.
( )
.

,
. ,
cum iteratvum. : Potrum libros delectatinis caus, cum est
otium, legere soleo.
, .
( ) consecutio temporum ( ).

, :
a) , ;
(Praesens,
Futrum I, Futrum II) (Perfectum, Imperfectum, Plusquamperfectum);
b)
: ,

, .
,
.
:
5

:
Praesens
Futrum I
Futrum II

\:
Imperfectum
Perfectum
Plusquamperfectum

Praesens
Perfectum
coniunctvi
Praesens coniunctvi
coniunctvi
-
. (-rus sim)
Imperfectum
coniunctvi
Imperfectum
Plusquamper-
coniunctvi
fectum coniunctvi
. (-rus essem)

: . ( ). . consecutio temporum. .
1. Sicilia provincia prima docuit maires nostros, quam praeclrum esset
exteris gentibus imperre (Cic.).
2. Homines cor habent, quod in laeva pectoris parte positum est.
3. Romulus et Remus, ut fama est, in eisdem locis, ubi flumine Tiberi
expositi et a pastre educti erant, urbem condere staturunt.
4. Pluto, inferrum deus, a Iove fratre petvit, ut sibi Proserpinam, Iovis et
Cereris filiam, in matrimonium daret.
5. Pompeius, ne dubus circumcludertur exercitibus, ex e loc discdit
(Caes.).
6. Sperat, non ante s moritrum, quam duo et septuaginta annos vixerit.
7. Antea dubitbam, venturaene essent legines; nunc mihi non est dubium,
quin ventrae non sint (Cic.).
8. Cum copiae e castris eductae erunt, in hostes ducentur.
9. Epaminondas cum vicisset Lacedaemonios apud Mantinam atque ipse
gravi vulnere exanimri s vidret, quaesvit, salvusne esset clipeus (Cic.).
10. Semper crudeliter punti sunt ei milites Lacedaemonii, qui in pugna
terga verterant atque fug vitam servaverant.
11. Donec eris felix, multos numerbis amcos; tempora si fuerint nubila,
solus eris (Ovid.).
12. Caesar, cum cognovisset montem ab hostibus tenri, legines suas
iussit eo proficisci.
13. Philippus, cum bellum contra Persas parret, occsus est.
14. Multi nesciunt, quam vim scientia habeat.
6

15. Bias, unus e septem sapientibus, cum patria eius ab hostibus expugnta
esset et omnes cives, multa de suis rbus scum asportantes, in fuga essent,
interrogtus est, cur nihil ex bonis suis servret. Tum: Omnia, inquit, mea
mcum porto.
16. Xerxes non dubitbat, quin copiis suis Graecos superatrus esset.
17. Sine philosophrum disciplna non possumus iudicre, quae vera, quae
falsa sint.
18. Fortes non modo fortna adiuvat, ut est in vetere proverbio, sed multo
magis ratio.
19. Athenienses misrunt Delphos consultum, quidnam facerent de rbus
suis (Nep.).
20. Sophocles in somnis vidit ipsum deum dicentem, qui id fecisset (Cic.).

2

:
.. . . . ., 2003. . 267273.


(qui, quae, quod) .
: , , ,
.
, , , , -
- ,
(indicatvus), :
Belgae proximi sunt Germnis, qui trans Rhenum incolunt. , .
Semper potentior lex est, quae vetat, quam quae permittit.
() , , (), .

(imperatvus) (coniunctvus), , , . :
Quid enim vidrunt? Hoc, quod, nunc vos, quaeso, perspicite (Cic.).
? , , , .
7

, ,
,
, , , . (coniunctvus) consecutio
temporum. :
Magna vis verittis, quae facile s per s ipsa defendat. , (= ) ().
Egomet, qui sero ac leviter Graecas litteras attigissem, tamen, cum Athnas
venissem, complres tum ibi dies commortus. , (= )
, -,
, ().
Non is sum, qui mortis periculo terrear. , (=
) ( ) ().
Sunt multi, qui eripiunt aliis, quod aliis largiantur. ,
(-), ().
,
, , , , , qui ut is, cum is, quamvis is, si is ,
(, , , )
. :
Ego vero illi maximam gratiam habeo, qui me e poen multaverit, quam
possem dissolvere (Cic.). ,
, ().
,
, . ,
quippe, utpote, ut, . :
Solis candor illustrior est quam ullus ignis, quippe qui in immens mund
longe latque colluceat. ,
.

, qui : ) is, talis, tantus, eiusmodi, tam
, ; ) dignus , indignus ,
idoneus, aptus , . : est, sunt, exsistunt, reperiuntur, inveniuntur,
8

non desunt (); nemo est , nullus est ; nihil est


; quis (quid) est? () ? .. :
Vibullium Caesar idoneum iudicvit, quem cum mandtis ad Pompeium
mitteret (Caes.). ,
.
Erat iter tale, per quod vix tranquillum ab hostli metu agmen expedri
posset (Liv.). , , .
Quis est, cui sit explortum, se ad vesperum esse victrum?
, , ?
. . . . .
1. Gravior multo poena vidtur, quae a miti viro constituitur (Sen.).
2. Caesar Helvetios oppida vicosque, quos incenderant, restituere iussit
(Caes.).
3. Ego vero illi maximam gratiam habeo, qui m e poen multaverit, quam
possem dissolvere (Cic.).
4. Quis est, qui Gai Fabricii, Manii Curii non cum caritte aliqua benevola
memoriam usurpet, quos nunquam viderit? (Cic.)
5. Nulla acies humni ingenii tanta est, quae penetrre in caelum possit
(Cic.).
6. Livinae fabulae non satis dignae sunt, quae iterum legantur (Cic.).
7. Nemo est ortor, qui se Demosthenis similem esse nolit (Cic.).
8. Themistocli Artaxerxes Lampsacum urbem donvit, unde (e qua) vinum
sumeret (Nep.).
9. Amant te omnes mulieres, neque iniuri, qui sis tam pulcher (Plaut.).
10. Actio malumus iter facere pedibus, qui incommodissime
navigavissmus (Cic.).
11. Stulta es, quae illum tibi aeternum putes fore amcum et benevolentem (Pl.).
12. Ulixem audvi fuisse aerumnosissmum, qui annis viginti errans a patria
afuit (Plaut.).
13. Nihil est tam difficile et arduum, quod non humna mens vincat (Sen.).
14. Vide, dum est igitur, ut e liberalitte utmur, quae prosit amcis,
noceat nemini (Cic.).
15. Viam qui nescit, qua deveniat ad mare, eum oportet amnem querere
comitem sibi (Plaut.).
16. Ea nolui scribere, quae nec indocti intellegere possent, nec docti legere
current (Cic.).
9

17. Magnus multitudini timor est iniectus, ne qua repentna vis in civitte
exsisteret, quae liberttem opprimeret (Nep.).
18. Nec facile invenias multis in milibus unum, Virttem pretium qui putet
esse sui (Ov.).
19. Sunt, qui, quod sentiunt, etsi optimum sit, tamen invidiae metu non
audeant dicere (Cic.).
20. Darus pontem fecit in Histro flumine, qu copias traduceret (Nep.).
21. Qui s ultro morti offerant, facilius reperiuntur, quam qui dolrem
patienter ferant (Caes.).
22. Sunt, qui censeant, un animum cum corpore occidere (Cic.).
23. Quecunque quaerit calamitas, facile invenit (Syr.).
24. Plato, cum a tyranno (= Dionysio) crudeliter violtus esset, quippe
quem venumdari iussisset, tamen edem rediit, Dionis precibus adductus
(Nep.).
25. In omnibus saeculis paucires viri reperti sunt, qui suas cupidittes,
quam qui hostium copias vincerent (Cic.).

3


:
/ . .. , .. . 8- ., . . : .., 2008.
. 191194.
.. . . . ., 2003. . 227236, 246250.
.. ( : ). . : , 1997. . 6479.

ut (uti) , , ne (ut ne) ,


neve ,
obiectvi ().

, .

(verba studii et volunttis),
, , curo , studeo , opto
10

, postulo , rogo, peto , suadeo, moneo ,


impro , permitto .. ut ne .
( , Praesens
coniunctvi, , Imperfectum coniunctvi),

.
, ; . :
Nihil aliud curo, quam ut bene suaviterque vivam.
, (= ).
, ut ne ne ut
non, ne ut ne ,
, , - , ut non
,
. :
Cives rogavrunt, ne milites urbem diruerent. ,
.

,
(verba timendi): timeo, metuo, vereor , metus est , periculum est ..
ne , , , ne non ut . ne
, ne non ut , . :
Metuo, ne erus redeat. , (=
).
Metuo, ne non sit surda. , .
Ut satis sit, vereor. , .
consecutio temporum
, .
(verba impediendi): impedio,
prohibeo, obsto, deterreo , , interdico ,
recso , resisto .
ne, quominus (= ut eo minus), quin 11

. quominus
, quin .

consecutio temporum.
quin quominus ,
. :
Impedior verecundia, ne te pluribus verbis rogem.
(= ).
Neque te impedio, quominus susceptum negotium gerere possis.
(=
).
Retinri nequeo, quin dicam. , .

non dubito , dubium non est , quis
dubitat ? quin , .
consecutio temporum. :
Non dubito, quin admirtus sis. , .

sui
: .
. . .
. .
1. Ante senecttem curvi, ut bene viverem; in senectte, ut bene moriar
(Sen.).
2. Caesar postulvit, ne Ariovistus Aeduis bellum inferret (Caes.).
3. Negvit, moris esse Graecrum, ut, in convivio virrum accumbret
mulires (Cic.).
4. Multi tum, cum maxime fallunt, id agunt, ut viri boni esse videtur
(Cic.).
5. Sol efficit, ut omnia floreant (Cic.).
6. Thrasyblus legem tulit, ne quis ante actrum rerum accusartur neve
multartur (Nep.).
12

7. Si hoc enuntitum verum non est, sequitur, ut falsum sit (Cic.).


8. Improbi semper sunt in metu, ne poen afficiantur aliquando (Cic.).
9. Timbam, ne evenrent ea, quae accidrunt (Cic.).
10. Epaminondas non recusvit, quominus legis poenam subiret (Nep.).
11. Aetas non impedit, quominus agri colendi studia tenemus usque ad
ultimum tempus senecttis (Cic.).
12. Non dubito quin me ames, amaveris, amatrus sis.
13. Non dubitri debet, quin fuerint ante Homrum potae (Cic.).
14. Facere non possum, quin cotidie ad te mittam litteras (Cic.).
15. In omni vitae genere hoc tenemus, ut nobis implacabiles simus (Plin.).
16. Massvae Albnus persudet, regnum Numidiae ab sentu petat (Sall.).
17. Caput est in omni procuratine negotii et muneris publici, ut avaritiae
pelltur etiam minima suspicio (Cic.).
18. Necesse est, multos timeat, quem multi timent (Sen.).
19. Periculum est, ne mulieres Sacrum montem, sicut quondam irta plebs,
aut Aventnum capiant (Liv.).
20. Vereor, ne natra, cum corpra nobis infirma dedisset iisque et morbos
insanabiles et dolres intolerabiles adiunxisset, animos quoque dederit, et
corporum doloribus congruentes, et separtim suis angoribus et molestiis
implictos (Cic.).

4

:
/ . .. , .. . 8- ., . . : .., 2008.
. 188189.
.. . . . ., 2003. . 239250.

. , :
1) (quis? quid? ? ?; qui?
quae? quod? ?, ?, ?; uter? ?, ?; qualis? ?, ?; quantus?
?; quotus? ( )?; quotusquisque? ?; quot? ( )?, ?);
2) (ubi? ?; unde? ?; quo? ?; qu? ?; quando? ?; quamdiu? quousque? ?,
13

?; quotiens? ?, ?; quam? ( ) ?, ?; quantopere? ( ) ?, ?; quomodo? quemadmodum? qui? ut? ?,


?; cur? quare? quamobrem? ?, ?; cur
non? quidni? quin? ?);
3) (-ne ; num? ?; nonne?
?; utrum an? ?; si? ?).
, , , ,
, notum (igntum) est () ..
consecutio temporum. :
Fur facile, quem observat, videt; custos, qui fur sit, nescit (Pl.). , ; , () .
Democritus optimis verbis causam explicat, cur ante lucem galli canant
(Cic.). ,
.
Quaeritur, sitne in humno genere sapientia (Cic.). ,
.
, , :
1) ();
2) ();
3) .
ne, num, nonne. ne ,
, , , ( ) . : Disseitur, expetendane sit
gloria (Cic.) , .
num , . : Tyrii
interrogbant, num maior Neptuno Alexander esset (Curt.). , .
nonne ,
, . :
Quaero, nonne tibi faciendum idem sit (Cic.) ,
.
utrum ne, an.
14

. ,
an ne.
an non , necne . , :
1). Dic mihi, utrum aegrtus, an sanus sis. ,
.
2). Dic mihi, sisne aegrtus, an sanus.
3). Dic mihi, aegrtus, an sanus sis.
4). Dic mihi, aegrtus, sanusne sis.
. . .
. .
1. Non intellegunt homines, quam magnum vectgal sit parsimonia (Cic.).
2. Difficile dictum est, quanto opere conciliet animos hominum comitas
affabilitasque sermnis (Cic.).
3. Sanus est, qui scit, quid sit insania (Apul.).
4. Ennius esse deos censet, sed eos non curre opintur, quid agat
humnum genus (Cic.).
5. Solon Pisistrato tyranno, quaerenti, qu tandem spe fretus sibi tam
audaciter obsisteret, respondisse dicitur: Senectte (Cic.).
6. M. Cato, a quodam in balneo percussus, obiurgtus ab amco, cur hoc
patertur, Non memini, inquit, me percussum esse (Ex Plutarcho).
7. Sophocles in somnis vidit ipsum deum dicentem, qui id fecisset (Cic.).
8. Pythagoram aiunt e modulo pedis, quant corporis mole fuisset Hercules,
iudicasse (Muretus).
9. Epaminondas rogvit, essentne fusi hostes (Cic.).
10. Alexander (Iovem) consuluit, an totius orbis imperium fatis sibi
destinartur (Curt.).
11. Senatres legtos adre Rhodum iussrunt et speculri, num sollicitti
animi socirum ab rege Perseo essent (Liv.).
12. Thales, interrogtus, an facta hominum deos fallerent, ne cogitta
quidem, inquit (Val. Max.).
13. Consul circa civittes misit perconttum, utrum se dedere Romnis, an
belli fortnam experri mallent (Liv.).
14. Roga nunc Stoicum, quis sit melior, Epicurusne, an Academicus
(Cic.).
15. Diu magnum inter mortles certmen fuit, vine corporis, an virtte
animi res militris magis procederet (Sall.).
15

16. Multum interest, tyrannum iuvenis occderit, an senex; vi, an femina;


alinus, an coniunctus (Quint.).
17. Multum interest, alinos populre (=populris) fines, an tuos uri, exscindi videas (Liv.).
18. Perqueritur, virtus suamne propter dignittem, an propter fructum aliquem expettur (Cic.).
19. Di utrum sint, necne sint, quaeritur (Cic.).
20. Deliberat sentus, captvos ab hostibus redimat, an non (Ad Herennium).

5

:
/ . .. , .. . 8- ., . . : .., 2008.
. 190191.
.. . . . ., 2003. . 226227.
.. ( : ). . : , 1997. . 6479.


ut (uti) , , ne , neve
, finles ().
consecutio temporum,
: , praesens coniunctvi;
, imperfectum coniunctvi. , , ,
. :
Do, ut des; facio, ut facias. , ; , .
Romni legtos misrunt, ut Hannibalem caperent.
, (= ).
,
qui, quae, quod ,
. qui ut is, ea, id.
:
16

Clusni Romam legtos misrunt, qui (= ut ei) auxilium a sentu peterent.


( ) ,
(= ) .
ut e () = , ;

qu ut finle.
:
Legem brevem esse oportet, qu (= ut e) facilius ab imperitis tenetur.
, ().

, , Participium futri actvi. ,
,
:
1. Legti a duce missi sunt, ut auxilium peterent.
2. Legti a duce missi sunt, qui auxilium peterent.
3. Legti a duce missi sunt auxilium pettum.
4. Legti a duce missi sunt auxilium petitri.
5. Legti a duce missi sunt ad auxilium petendum.
6. Legti a duce missi sunt auxilii petendi caus.
. . .
. .
1. Legibus idcirco omnes servmus, ut liberi esse possmus (Cic.).
2. Edere oportet, ut vivas, non vivere, ut edas ( Ad Her.).
3. Nolo esse laudator, ne videar adultor (Ad Her.).
4. Serit arbores, quae alteri saeculo prosint (Cic.).
5. Helvetii constiturunt sementes quam maximas facere, ut in itinere copia
frumenti suppeteret (Caes.).
6. Dionysius, ne tonsori collum committeret, tondre filias suas docuit
(Cic.).
7. Sub vesperum Caesar milites ex oppido exire iussit, ne quam noctu
oppidni a militibus iniuriam acciperent (Caes.).
8. Romni Carthaginem nuntios misrunt, ut mandrent Hannibali, ne
bellum contra socios populi Romni gereret.
9. Cantica gignit amor, et amrem cantica gignunt, cantandum est, ut
amtur, et, ut canttur, amandum (Anth.lat.).

17

10. Campani legtos ad Hannibalem misrunt, qui nuntirent, duos


consules ad Beneventum esse, tantum non ad portas et muros bellum esse
(Liv.).
11. Germni suas copias castris eduxrunt omnemque aciem suam raedis et
carris circumdedrunt, ne qua spes in fuga relinqueretur (Caes.).
12. Pyrrhus, Epirotrum rex, ut auxilium Tarentnis ferret, in Italiam vnit
(Liv.).
13. Hannibal (Campanis) duo milia equitum cum legtis mittit, quo
praesidio agros populationibus possent prohibre (Liv.).
14. Canes currentes bibere in Nilo flumine, a corcodlis ne rapiantur,
traditum est (Phaedr.).
15. Populus Romnus liberttis suae vindices (= Brutum et Collatnum)
consules appellvit, ut, consulere civibus suis se debre, meminissent (Florus).
16. Gallnae avesque reliquae pullos pennis fovent, ne frigore laedantur
(Cic).
17. Pylades, Orestem s esse, dixit, ut pro illo necartur (Cic.).
18. Noli verberre lapidem, ne perdas manum (Plaut.).
19. Caesar ad Lingnes littras nuntiosque misit, ne Helvetios frumento
neve ali re iuvrent.
20. Populus Romnus sibi tribnos plebis, quasi proprios iudices et
defensres, crevit, per quos contra sentum et consules tutus esse posset
(Eutrop.).

6

:
/ . .. , .. . 8- ., . . : .., 2008.
. 194197.
.. . . . ., 2003. . 236239.

ut , , , ut non , ,
(= ut nemo, ut nihil, ut nunquam), neque . consecutvum (). ,
, ,
, .


18

(is, talis, tantus ) (sic, ita, tam, adeo ,


, ), .
,
, :
Tanta est vis verittis, ut s ipsam su claritte defendat.
, .
,
, :
Orpheus tam dulce cantvit, ut animum dei tangeret.
, .

, .
ut . :
In natris hominum dissimilitudines sunt, ut alios dulcia, alios subamra
delectent. ,
, .

(coniunctvus);
praesens coniunctvi, imperfectum coniunctvi,
consecutio temporum. :
Tantam vim habet oratio, ut etiam hostem permoveat.
, .
Epaminondas adeo fuit verittis diligens, ut ne ioco quidem mentirtur.
, .
. ,
praesens coniunctvi
, :
Trainus rem publicam ita administrvit, ut omnibus principibus merito
praefertur (Eutrop.). , .
praesens coniunctvi ,
, .
perfectum coniunctvi , .
19

consecutio temporum. Perfectum coniunctvi , , , perfectum praesens , ,


perfectum historicum ( ).
:
Adeo excellbat Aristdes abstinenti, ut unus post hominum memoriam
cognomine iustus sit appelltus (Nep.).
,
.

ut
:
1) ut consecutvum quam, , ;

; , :
Caecus miserior est, quam ut invsus sit, timidior est, quam ut oderit
(Quint.). , , , .
2) ut (ut non) ita , (), :
Ita probanda est mansuetdo atque clementia, ut adhibetur severitas
(Cic.). , .
3) ut non
. ut non quin ,
, :
Augustus nunquam filios suos populo commendvit, ut non adiceret: si
merebuntur (Suet.). , ( ): .
Nunquam accedo, quin abs t abeam doctior (Ter.).
, .
. . .
. .
20

1. Tanta vis probittis est, ut eam in hoste etiam diligmus (Cic.).


2. Tot annos ita vivo, ut a nullius unquam m tempore aut commodo otium
meum abstraxerit (Cic.).
3. Siciliam Verres per triennium ita vastvit, ut ea restitui in antquum
statum nullo modo possit (Cic.).
4. Cuius aures clausae veritti sunt, ut ab amco verum audre nequeat,
huius salus desperanda est (Cic.).
5. Atticum praecipue dilexit Cicero, ut ne frater quidem ei Quintus carior
fuerit (Nep.).
6. Arboribus consita Italia est, ut tota pomarium videtur (Varr.).
7. Tantus in curia clamor factus est, ut populus concurreret (Cic.).
8. Nasus ita loctus est, ut quasi murus oculis interiectus esse videtur (Cic.).
9. Ita sapiens s contentus est, non ut velit esse sine amco, sed ut possit
(Sen.).
10. Dives est, cui tanta possessio est, ut nihil optet amplius (Cic.).
11. Habet multitdo vim quandam talem, ut, quemadmodum tibcen sine
tibiis canere, sic ortor sine multitudine audiente eloquens esse non possit
(Cic.).
12. Megasthenes scribit, in India serpentes in tantam magnitudinem
adolescere, ut solidos hauriant cervos taurosque (Plin.).
13. Virtus eius ac doctrna maior est, quam ut a m praedicri possit
(Morus).
14. Hoc ostentum habuit hanc vim, ut Dionysius paucis post dibus regnre
coeperit (Cic.).
15. Sic dicet orror quem expetimus, ut verset saepe multis modis eandem
et unam rem (Cic.).
16. Tanta subito tranquillitas exstitit, ut s ex loco naves commovre non
possent.
17. Hortensius ardbat cupiditte sic, ut in nullo unquam flagrantius
studium viderim (Cic.).
18. Hannibal velut hereditte relictum odium paternum erga Romnos sic
conservvit, ut prius animam, quam id, deposuerit (Nep.).
19. Regnre nolo, lber ut non sim mihi (Phaedr.).
20. Caligula in adulescentia ita patiens labrum erat, ut tamen nonnunquam
subita defectine ingredi, stare, colligere semet vix posset (Suet.).
21. Verres dabat se labri atque itinerbus, in quibus eo usque se praebbat
patientem atque impigrum, ut eum nemo unquam in equo sedentem viderit
(Cic.).
22. In Phocine tantum fuit odium multitudinis, ut nemo ausus sit eum
liber sepelre. Itque a servis sepultus est (Nep.).
21

23. Isocrates maiore mihi ingenio vidtur esse, quam ut cum orationibus
Lysiae compartur (Cic.).
24. Plinius dicere solbat, nullum esse librum tam malum, ut non aliqua
parte prodesset (Plin.).
25. Tanta altitdo aedificirum est tantaeque virum angustiae, ut neque
adversus ignem praesidium, nec ex runis ullam in partem effugium sit (Sen.).

7

:
/ . .. , .. . 8- ., . . : .., 2008.
. 201202.
.. . I .
. ., 2003. . 250252.


quod, quia, quoniam, cum , .
ideo, idcirco, propterea, ob eam causam , .
Cum causle ()
.
consecutio temporum. :
Cum cottidini maximi firent sumptus, celeriter pecunia deesse coepit
(Nep.). () , .
, consecutio temporum.
, . , , , .
:
Propter frigora, quod Gallia sub septentrionibus posita est, frumenta in
agris matra non erant. , , ( ).
Quia nil abstulerit, suscenset. ,
( ).
Socrates accustus est, quod iuventtem corrumperet. , () ( ).
22

quod . :
(Unus ex captvis), cum Hannibalis permissu, exisset de castris, rediit paulo
post, quod se oblitum nescio quid diceret (Cic.). ,
, ,
, , - (. , -
).
non quod, non quo
non quin . , sed quoad
sed quia . :
Maires nostri, in dominum de servo quaeri, nolurunt, non quia non posset verum invenri, sed quia videbtur indignum et domini morte ipsa tristius
(Cic.). ,
, , , .
. . . . .
1. Ab Atheniensibus, locum sepultrae intra urbem ut darent, impetrre non
potui, quod religine s impedri dicerent (Cic.).
2. Plato escam malrum appellat volupttem, quod ea videlicet homines
capiantur, ut pisces (Cic.).
3. Aristoteles in Rhetoricis hanc affert causam, cur iuventus sit audacior,
contra senectus timidior: quod illis imperitia rerum confidentiam pariat, his
multrum experientia malrum timidittem et cunctatinem.
4. Multi laudem amittunt, quoniam ipsi eam de t praedicant.
5. Bellovaci suum numerum non complevrunt, quod, s suo nomine atque
arbitrio cum Romnis bellum gestros (esse), dicbant (Caes.).
6. Caesar, inopiam frumenti veritus, quod minime omnes Germni agri
cultrae student, constituit non progredi longius (Caes.).
7. Helvetii reliquos Gallos virtte praecdunt, quod fere cotidinis proeliis
cum Germnis contendunt (Caes.).
8. Propter frigora, quod Gallia sub septentrionibus posita est, frumenta in
agris matra non erant (Caes.).
9. Quia natra mutri non potest, idcirco verae amicitiae sempiternae sunt
(Cic.).
10. Sapiens legibus non propter metum paret, sed eas sequitur, quia id
salutre maxime esse iudicat (Cic.).
23

11. Aristdes nonne ob eam causam expulsus est patria, quod praeter
modum iustus esset? (Cic.).
12. Iisdem de rbus volui ad t saepius scribere, non quin confiderem
diligentiae tuae, sed rei m magnitdo movbat (Cic.).
13. Cum solitdo et vita sine amcis insidirum et mets plena sit, ratio ipsa
monet amicitias comparre (Cic.).
14. Cum Athnas, tanquam ad mercatram bonrum artium, sis profectus,
innem redre turpissimum est (Cic.).
15. Nemo patriam, quia magna est, amat, sed quia sua (Sen.).
16. Caesar cum omnibus copiis in Morinos proficiscitur, quod inde erat
brevissimus in Britanniam traiectus (Caes.).
17. Proelio excdunt Thraces, non fug vulnerum atque mortis, sed quia
satis praedae habbant (Liv.).
18. Vitia nostra quia ammus, defendimus et malumus excusre illa, quam
excutere (Sen.).
19. Qui istinc veniunt, superbiam tuam accsant, quod negent, t
percontantibus respondre (Cic.).
20. Ut Plato ait, nemo prudens punit, quia pecctum est, sed ne pecctur
(Sen.).

8

:
.., .. . ., 1949. . 206210.
/ . .. , .. . 8- ., . . : .., 2008.
. 203207.
.. . . . ., 2003. . 252263, 266267.

si
, nisi (ni) si non , , .
, , ,
.
, .
:
1. () ;
2. ;
24

3. .
, , ,
, .

, ,
imperatvus,
coniunctvus hortatvus prohibitvus. :
Si dies est, lucet. () , .
Si ita dicbas, errbas. , .
Si ita dices (dixeris), errbis. (),
.
, Futrum I ,
, . Futrum II,

, Futrum II
.
, nisi
, , , .
:
Apollo oraculum ededit, Spartam null all r, nisi avariti esse
peritram. , , .

, ,
, . praesens coniunctvi , ;
. :
Gaudia sua si omnes homines conferant unum in locum, tamen mea
exsuperet laetitia. ,
- .
, praesens coniunctvi, perfectum coniunctvi, 25

, , praesens coniunctvi. praesens coniunctvi , perfectum coniunctvi . :


Si id scripseris, erraveris. , .
,
, ,
, .
, imperfectum coniunctvi,
, ,
,
praesens indicatvi. :
Si id crederes, errres. ,
( ).
,
plusquamperfectum coniunctvi , ,
,
, , perfectum plusquamperfectum indicatvi.
imperfectum coniunctvi,
, ,
imperfectum
indicatvi. :
Nunquam Hercules ad deos abisset, nisi eam sibi viam virtte munivisset.
,
.

(
imperfectum plusquamperfectum),
(.. imperfectum, plusquamperfectum). :
Has inimicitias Roscius si cavre potuisset, viveret.
() , .

imperfectum indicatvi perfectum indicatvi,
, ,
26

, perfectum indicatvi paene, prope ,


,
(iustum est , satis est
.). :
Ea mulier, si hoc tempore non diem suum obisset, paucis post annis tamen
ei moriendum fuit. ,
.
,
, . praesens
coniunctvi futrum indicatvi praesens
indicatvi, . :
Memoria minutur nisi eam exerceas. (),
.
Eum patris loc, si ulla in t pietas esset, colere debbas.
, - .

, .
:
) (),
sivesive , :
Sive habes quid sive nihil habes, scribe tamen aliquid. , , -.
) (),
si, sin autem, sin vero
, :
Si domi sum, foris est animus, sin autem foris sum, animus domi est. , , , .

, si non, si (sin) minus, sin aliter
, :
Si fuerit occsio man, sin minus locis nos defendmus. , ( ),
, .

, -.
27

dum, modo, dummodo ,


, dum ne, modo ne, dummodo ne , .
consecutio
temporum. ,
imperfectum plusquamperfectum coniunctvi
. :
Caligula tragicum illud subinde iactbat: oderint dum metuant.
: ,
.
Summas laudes merentur Atheninses, dummodo ne tam leves fuissent.
,
.
. . , .
.
.
1. Si pace frui volumus, bellum gerendum est; si bellum omittimus, pace
nunquam frumur (Cic.).
2. Si m diligis, postridie Calendas cen apud me (Cic.).
3. Ne sim salvus, si aliter scribo, ac sentio (Cic.).
4. Natram si sequmur ducem, nunquam aberrabimus (Cic.).
5. Dies iam m deficiat si, quae dici in eam sententiam possunt, coner expromere (Cic.).
6. Dummodo morta recte veniat, satis est dotta (Pl.).
7. Si venisses ad exercitum, a tribnis militaribus visus esses; non es autem
ab his visus; non es igitur ad exercitum profectus (Cic.).
8. Non haec, quae loquor, crederem, nisi mcum ipse senex esset loctus
(Cic.).
9. Pons iter paene hostibus dedit, ni unus vir fuisset Horatius Cocles (Liv.).
10. Catilna erpit e sentu triumphans gaudio, quem omnno vivum illinc
exire non oportuerat (Cic.).
11. Si tu et Tullia valtis, bene est, ego et Cicero valmus.
12. Thucydidis oratines imitri neque possim si velim, nec velim fortasse
si possim (Cic.).
13. Si gladium quis apud te san mente deposuerit, repetat insaniens,
reddere pecctum sit, officium non reddere (Cic.).
14. Si quid in nobis animi est, persequmur erum mortem, qui
indignissime interirunt, atque hos latrnes interficimus (Caes.).
28

15. Tadius non ita multum tcum fuit, qui si semper un tcum fuisset,
tamen suae famae pepercisset (Cic.).
16. Sim impdens, si plus postulem, quam homini a rrum natra tribui
potest (Cic.)
17. Mirris, si liberi homines superbiam tuam ferre non possumus (Curt.)
18.Grammatcus circa curam sermnis verstur et, si latius evagri vult
circa historias, iam ut longissime fines suos proferat, circa carmina (Sen.).
19. Nihil est tam fallax, quam vita humna, nihil tam insidisum: non,
mehercule, quisquam illam accepisset, nisi dartur inscientibus (Sen.).
20. Si piguisset vos in Africam traicere, hodie in Italia Hannibalem et
Carthaginienses hostes habertis (Liv.).
21. Sueprvacanea erat doctrna, si natra sufficeret (Quint.).
22. Si vox est, canta, si mollia brachia, alta, Et, quacunque potes dote
placre, place (Ov.).
23. Elephanti ne pari quidem Indcis Africi resistunt, sive quia magnitudine
(longe enim illi praestant), sive robore animrum vincuntur (Liv.).
24. Dicere bene nemo potest, nisi qui prudenter intellegit (Cic.).
25. Epicrus ait: Non accdet ad rem publicam sapiens, nisi si quid
intervenerit. Zenon ait: Accdet ad rem publicam, nisi si quid impedierit
(Sen.).

9

:
/ . .. , .. . 8- ., . . : .., 2008.
. 202203.
.. . . . ., 2003. . 263265.

si (),
etsi , etiamsi , , , tametsi ,
quamquam (quanquam) , quamvis , licet ,
, cum (quum) , ut (ne) .
tamen
, , -; at , , attamen ,
, certe , , nihilo minus
.
si, etsi, etiamsi, tametsi , , 29

.
, . .
, . :
Si desunt vires, tamen est laudanda voluntas. , .
Homo, quod crebro videt, non miratur, etiamsi, cur fiat, nescit (Cic.). , , , ,
.
quamquam ,

. :
Quamquam fortna caeca est, tamen plerumque virtti favet.
, .
quamvis
consecutio temporum. , . :
Quamvis doctus sis, multum tamen nescis. ,
.
Sapiens, quamvis se ipso contentus sit, amcis illi opus est (Sen.). , ,
.
cum (quum) concessvum () consecutio temporum. Cum concessvum ,
. :
Cicero, cum infirmissima valetudine esset, multum laborbat.
, .
Phocion fuit perpetuo pauper, cum divitissimus esse posset (Nep.). , (= ) .
licet , , . praesens perfectum coniunctivi.
:

30

Miser est, qui se non beatissimum iudicat, licet imperet mundo (Sen.).
, ,
( ).
ut, ne coniunctivus
concessvus. , , , ; , . :
Ut rationem Plato nullam afferret, ipsa auctoritte me frangeret (Cic.).
,
.
. . . . .
1. Caesar, etsi fallcem gentem (=Alexandrinos) semperque alia cogitantem, alia simulantem, bene cognitam habbat, tamen, petentibus dare veniam
utile esse, statuit (Bell.).
2. Etsi nihil habet in s gloria, cur expelltur, tamen virttem tanquam umbra sequitur (Cic.)
3. Fremant omnes licet, dicam, quod sentio (Cic.).
4. Gloriae t esse avidissimum, quamvis sis sapiens, non negbis (Cic.).
5. Haec victor hostis imperat; haec, quamquam gravia atque acerba sunt,
fortna vestra vobis suadet (Liv.).
6. Homines, quamvis in turbidis rbus sint, tamen, si modo homines sunt,
interdum animis relaxantur (Cic.).
7. Illa, quamvis ridicula essent, sicut errant, mihi risum non movrunt
(Cic.).
8. In omni certamine, qui opulentior est, etiamsi accipit iniuriam, tamen,
quia plus potest, facere vidtur (Sall.).
9. Ista veritas, etiamsi iucunda non est, mihi tamen grata est (Cic.).
10. Licet ipsa vitium sit ambitio, frequenter tamen causa virttum est
(Quint.).
11. Licet irrideat, si qui vult (Cic.).
12. Medici quamquam intellegunt saepe, tamen nunquam aegris dicunt, illo
morbo eos esse moritros (Cic.).
13. Multi viri, cum praednem nullum cepisset, mare tamen tutum
praestitrunt (Cic.).
14. Ne sit sane summum malum dolor; malum certe est (Cic.).
15. Omnes peccta dissimulant et, quamvis feliciter cesserint, fructu
illrum utuntur, ipsa subdcunt (Sen).

31

16. Praednes, cum hostes commnes sint omnium, tamen aliquos sibi instituunt amcos (Cic.).
17. Quamquam omnis virtus nos ad se allicit, tamen iustitia et liberalitas id
maxime efficit (Cic.).
18. Si cui sua non videntur amplissima, licet totius mundi dominus sit,
tamen miser sit (Sen.).
19. Ubi semel quis peieraverit, ei credi postea, etiamsi per plures deos
iuret, non oportet (Cic.).
20. Ut sit magna, tamen certe lenta ira derum est (Iuv.).

10

:
.. . . . ., 2003. . 265266.

:
1) ;
2) -.
:
ut (uti), sicut (sicuti), quemadmodum, quomodo.
: ita, sic,
item. . . :
Ut sementem feceris, ita metes. ,
.
Ut magistratibus leges, ita populo praesunt magistrtus. , .
, ut, ita si, .
ut ita (si) . :
Litterrum disciplna, ut animo praecipue omnium necessaria, sic corpori
inimca est (Cels.). , ()
, () .
, ut quisque
, ita ,
. :
32

Profecto ut quisque minime contentus fuit, ita fortuntam vitam vixit


maxime (Sex. Turpilius). , - , .

quoeo quantotanto
, . , ,
, : Profecto quo quisque minus
contentus fuit, eo fortuntam vitam vixit maius.
- ,
si, , (): quasi, tamquam
(tanquam) si, tanquam, ut si, velut si, ac si.
, (): ita, sic,
perinde, proinde, similiter, aeque, non secus.
consecutio temporum. :
Tamquam si claudus sim, cum fusti est ambulandum. , .
Sequani absentis Ariovisti crudelittem, velut si coram adesset,
horrbant. , ()
.
. . . . .
1. Aristippus, quasi animum nullum habemus, corpus solum tutur; Zeno,
quasi corporis simus expertes, animum solum complectitur (Cic.).
2. Est avaritia opinatio vehemens de pecunia, quasi valde expetenda sit
(Cic.).
3. Ex feris quo maius quodque animal, eo robustior ex e cibus est (Cels.).
4. Fabius, quum per exploratres comperisset, perinde omnia solta apud
hostes esse, ac si nemo Romnus in Samnio esset, acie cum Samnitibus
conflxit (Liv.).
5. In morbis corporis, ut quisque est difficillimus, ita medicus nobilissimus
atque optimus quaeritur; in periculis capitis, ut quaeque causa difficillima est,
ita deterrimus obscurissimusque patrnus adhibtur (Cic.).
6. Perinde ac si Alpes iam transisset (Hannibal), Boi defecrunt (Liv.).
7. Quemadmodum stultus est, qui, equum emptrus, non ipsum inspicit,
sed stratum eius ac frenos, sic stultissimus est, qui hominem aut ex veste aut
condicine aestimat (Sen.).
33

8. Quomodo lucem diemque omnibus hominibus, ita omnes terras fortibus


viris natra aperuit (Tac.).
9. Sic fac omnia, tanquam spectet Epicrus (Sen.).
10. Sic vivendum est, tanquam in conspectu vivmus, sic cogitandum,
tanquam aliquis in pectus intimum introspicere possit (Sen.).
11. Sic vive, tanquam, quid facias, auditrus sim, immo tanquam visrus
(Sen.).
12. Sicut in corporibus aegris, milites, nihil, quod nocitrum est, medici relinquunt, sic nos, quidquid obstat imperio, recidmus (Ex Alexandri oratine,
apud exercitum habita) (Curt.).
13. Tanquam clausa sit Asia, sic nihil perfertur ad nos, praeter rumres de
oppresso Dolabella (Cic.).
14. Ut ager, quamvis fertilis, sine cultra fructusus esse non potest, sic
sine doctrna animus (Cic.).
15. Ut corpora nostra lente augescunt, cito extinguuntur, sic ingenia
studiaque oppresseris facilius, quam revocaveris (Tac.).
16. Ut ferae quaedam nulla mitescunt arte, sic immitis et implacabilis eius
animus est (Liv.).
17. Ut omnis natra in caelum et terram divisa est, sic caeli regionibus terra
in Asiam et Europam (Varro).
18. Ut quaeque res est turpissima, sic maxime et maturissime vindicanda
est (Cic.).
19. Ut quisque maxime ad suum commodum refert, quaecunque agit, ita
minime est vir bonus (Cic.).
20. Vestis, ut neminem reddit melirem, ita nullum (=neminem) reddit
deterirem (Erasm.).

11
,
cum
:
/ . .. , .. . 8- ., . .: .., 2008.
. 197200.
.. . . . ., 2003. . 273277.

, 34

. , , ,
. cum .

. , cum:
) cum temporle;
b) cum iteratvum;
c) cum explicatvum coincidens;
d) cum inversum
e) cum historicum.

cum temporle
Cum temporle () :
1. , . praesens indicatvi
futrum I, II indicatvi.
2. , . cum
historicum (. ).
cum temporle
nunc , tum , tempus , dies
.. :
Romam cum venero, quae perspexero, scribam ad t.
, , .
Quanto hosti facilius abre fuit, cum procul abessmus, quam nunc, cum in
cervicibus sumus? ,
, , ?

cum iteratvum
Cum iteratvum () ,
. cum , .
35


:
1. , , . : Cum est (erat, erit) otium, musicam
audio (audibam, audiam). ( ) (, )
, (, ) .
2.
,
:


Praesens
Imperfectum
Futrum I



Perfectum
Plusquamperfectum
Futrum II

:
Cum vni (veneram, venero) Athnas, scribo (scribbam, scribam) ad t.
(, ) , (, )
.

cum inversum
Cum inversum () , , . : , . imperfectum
plusquamperfectum indicatvi, praesens historicum
perfectum. :
Iam nox appetbat, cum proelio excedunt Thraces (Liv.).
, . = , .

cum explicatvum
Cum explicatvum () coincidens ()
, ,
. 36

. , . cum
, , ,

. :
Cum magistri alios docent, ipsi discunt. ( )
, (= ;
, ( ) .

cum historicum
Cum historicum () cum narratvum
. cum historicum ,
. : cum historicum
.
cum historicum :
1).
, imperfectum
coniunctvi. cum . Imperfectum .
2).
, plusquamperfectum
coniunctvi. cum .
Plusquamperfectum . :
Cum hostes urbem cepissent, incolae arma abiecrunt et fugrunt.
( ) , .
Cum Alexander Magnus in India bellum gereret, sagitta vulnertus est.
( ) , .
, : . cum historicum
.
37

Alexander, cum interemisset Clitum, vix a s manus abstinuit. , (= ),


.

cum adversatvum
Cum adversatvum ()
, .
consecutio temporum. :
Facundus est error, cum simplex sit veritas (Erasm.). , .
, cum , .
cum causle (. . 25), cum concessvum
(. . 34).
. cum .
. .
1. Moritur Epicrus, cum duo et septuaginta annos vixerit (Cic.).
2. Cum valetudini tuae consulueris, tum consulito navigatini (Cic.).
3. Cum navigre poteris, ad nos veni (Cic.).
4. Agesilus, cum ex Aegypto revertertur venissetque in portum, in morbum implicitus, decessit (Nep.).
5. Antigonus in proelio, cum adversus Seleucum et Lysimachum dimicret,
occsus est (Nep.).
6. Veteres Romni, cum consilium publicum desiderabtur, e villis
arcessebantur in sentum (Colum.).
7. Galli, cum superavrunt, animalia capta immolant (Caes.).
8. Vix agmen novissimum extra munitines processerat, cum Galli, cohortti inter s, ne spertam praedam ex manibus demitterent, flumen transre
et iniquo loco comittere proelium non dubitant (Caes.).
9. Romulus, cum inter pastres latrocinartur, octodecim annos natus, urbem exiguam in Palatno monte constituit ante diem undecimam Calendas Maias, Olympidis sextae anno tertio, post Troiae excidium trecentesimo nonagesimo quarto.
10. Tantalus, rex Lidiae, cum esset opulentissimus, ipsos deos ad convivia
vocasse et ab isdem vicissim erum mensis, adhibitus esse dicitur.
11. Facundus est error, cum simplex sit veritas.
38

12. Qui non vetat peccre, cum possit, iubet (Sen.).


13. Agricola, cum florem oleae videt, bacam quoque s visrum putat
(Cic.).
14. Cum Artaxerxes Aegyptio regi bellum inferre voluit, Iphicraten ab
Atheniensibus ducem petvit, quem praeficeret exercitui conducticio (Nep.).
15. Hannibal, iam scalis aliisque omnibus ad oppugnatinem partis,
subibat muros, cum repente in eum, patefacta porta, erumpunt Romni (Liv.).
16. Cum illi dico, tibi dico (Ter.).
17. In dubus malis cum fugiendum maius sit, levius est eligendum (Cic.).
18. Amulius fratris filiae, Reae Silviae, per speciem honris, cum Vestlem
eam legisset, perpetua virginitte spem partus ademit (Liv.).
19. Cum Sophocles vel optime scripserit Electram, tamen male conversam
Atilii mihi legendam puto (Cic.).
20. Habre dicimur febrem, cum illa nos habeat (Sen.).
21. Ceres frumenta (invenit), cum antea glande vescerentur (Plin.).

12
,

:
/ . .. , .. . 8- ., . . : .., 2008.
. 200201.
.. . . . ., 2003. . 281287.

cum, .
,
.
1. quotienscunque , quamdiu, dum,
donec, quoad ,
.
2. postquam (posteaquam) , ut, simulac, simulatque, simul ut, quum primum, ut primum, ubi primum , ex
quo , .
39

3. antequam, priusquam , dum, donec, quoad


, .
(tum (tunc) , nunc , iam , tamdiu
) tempus ,
annus , mensis , dies , .
.
quamdiu, dum, donec, quoad. quamdiu,
dum, donec, quoad , , .
, futurum II
plusquamperfectum.
. :
Donec eris felix, multos numerbis amcos. ,
.
Dum spiro, spero. , .
dum , ,
. ,
(), .
praesens indicatvi. praesens historicum, perfectum historicum imperfectum. :
Dum ea Romae geruntur, Catilna duas legines instituit (Sall.).
( ) ,
.
dum, donec, quoad , ,
. perfectum
indicatvi futurum II. :
Quoad dedita arx est, caedes tot urbe passim factae (sunt) (Liv.)
, .
dum, donec, quoad ,
,
40

, , , .

consecutio temporum:
1) praesens futrum, praesens coniunctvi;
2) ,
imperfectum coniunctvi.
:
Dum mihi a t litterae veniant, in Itali morbor (Cic.).
, .
Exspectre oportet, dum erus s suscitet. ,
.
, ,
.



()


, ,





(, )

(
futrum II
plusquamperfectum)

Praesens historicum,
perfectum historicum,
imperfectum

dum ,
Praesens indicatvi

Perfectum, futrum

dum, donec,
Perfectum inquoad
dicatvi, futrum II ,

Praesens futrum

41

quamdiu,
dum, donec,
quoad

Praesens coniunctvi
dum, donec,
Imperfectum coni- quoad
,
unctvi

. . . . .
1. Scipinem esse natum, et nos gaudmus, et haec civitas, dum erit,
laetabitur (Cic.).
2. Dum genus hominum, dum populi Romni nomen exstbit, tua illa
pestifera intercessio nominabitur (Cic.).
3. Cato, quoad vixit, virttum laude crevit (Nep.).
4. Epaminondas, quamdiu facta est caedes civium, domo se tenuit (Nep.).
5. Pyrrhus, dum Antigonum, in urbe clausum, expugnre contur, inter
confertissimos violentissime dimicans, saxo de muris ictus, occiditur (Iustin.).
6. Hannibal, dum murum incautius subit, adversum femur tragula graviter
ictus, cecidit (Liv.).
7. Dum elephanti traiciuntur, interim Hannibal Numidas equites quingentos
ad castra Romna miserat specultum, ubi et quantae copiae essent et quid
parrent (Liv.).
8. Thebae, quamdiu Epaminondas praefuit reipublicae, caput fuit totus
Graeciae.
9. Dum haec in colloquio geruntur, Caesari nuntitum est, equites Ariovisti
accedere et ad nostros adequitre, lapides telaque in nostros conicere (Caes.).
10. Hasdrubal, Poenrum impertor, procul ab hoste tenbat s, quoad
quattuor milia peditum, mille equites in supplementum missi ex Africa sunt
(Liv.).
11. Caesar, dum reliquae naves eo convenrent, ad horam nonam in ancoris
expectvit.
12. Dum haec Romae atque in Italia geruntur, nuntius victoriae ad Cannas
Carthaginem venerant Mago (Liv.).
13. Ut aegrto, dum anima est, spes esse dicitur, sic ego, quoad Pompeius
in Italia fuit, sperre non destiti (Cic.).
14. Gracchus tam diu laudabitur, dum memoria rerum Romanrum manbit
(Cic.).
15. Caesar ex eo tempore, dum ad flumen Varum venitur, se frumentum
datrum pollictur (Caes.).
16. Elephanti trepidatinis aliquantum edbant, donec quietem ipse timor
circumspectantibus aquam fecisset (Liv.).
17. Iussus erat Ti. Claudius classem in Siciliam ducere atque inde in
Africam traicere, et alter consul M. Servilius ad Urbem morri, donec, quo
statu res in Africa essent, scirtur (Liv.).
18. Caesar non exspectandum sibi statuit, dum, omnibus fortnis socirum
consumptis, in Santonos Helvetii pervenrent (Caes.).
42

19. Comitia dilta (sunt) ex sentus consulto, dum lex de tacito iudicio
ferrtur (Cic.).
20. Non faciam finem rogandi, quoad nobis nuntitum erit, te id fecisse,
quod magna cum spe exspectmus (Cic.).

13
,
()
:
.. . . . ., 2003. . 274.

postquam (posteaquam) ,
ut, simulac, simulatque, simul ut, quum primum, ut primum, ubi primum
, ex quo
. praesens historicum, perfectum, futrum
II imperfectum.
Praesens historicum, futrum II perfectum , . :
Tibi ibidem das, ubi tuum amcum adiuvas. , .
Simul aliquid audivero, scribam ad t (Cic.). -
, .
Postquam Caesar in Remrum fines pervnit, obsides poposcit.
, .
Imperfectum , . :
Labinus, postquam neque aggeres neque fossae vim hostium sustinre poterant, Caesarem facit certirem (Liv.). , ,
, .
postquam
plusquamperfectum,
. :
Cimon post annum quintum, quam expulsus erat, in patriam revoctus est
(Nep.). , , ,
.

antequam, priusquam
43

antequam, priusquam .
.
1). , perfectum indicatvi futrum II indicatvi
. :
Arretii ante moenia sedemus, nec ante nos hinc moverimus, quam patres
acciverint (Liv.).
, .
2). , perfectum indicatvi imperfectum coniunctvi praesens indicatvi coniunctvi . :
Antequam ad causam redeo, de t pauca dicam.
, .
Priusquam de ceteris rbus respondbo, de amicitia pauca dicam.
, .
Consules, priusquam ab urbe moverint, prodigia procurrent, quae nuntita
erant (Liv.). , ,
, .
. . . . .
1. Pompeius, ut equittum suum pulsum vidit, acie excessit (Caes.).
2. Centum et octo annis post, quam Lycurgus leges scribere instituit, prima
posita est Olympias (Cic.).
3. Postquam Xerxes in Graeciam descendit, Aristdes sexto fere anno,
quam erat expulsus, populi scito in patriam restittus est.
4. Ubi de Caesaris adventu Helvetii certires facti sunt, legtos ad eum mittunt (Caes.).
5. Fuga satellitum, ut iacentem vidre (=vidrunt) regem, facta est (Liv.).
6. Postquam Cn. Pompeius ad bellum maritimum atque Mithridaticum missus est, plebis opes immintae, paucrum potentia crevit (Sall.).
7. Lacedaemonii, postquam audivrunt, muros (ab Atheniensibus) instrui,
legtos Athnas misrunt, qui id fieri vetrent (Nep.).
44

8. Postquam ad Vulturnum flumen castra (Hannibalis) sunt posita, exurebtur amoenissimus Italiae ager, villaeque passim incendiis fumbant
(Liv.).
9. Hannibalis miles, ubi, transgressos flumen hostes, nuntitum est, alacer
animis corporibusque arma cepit atque in aciem procdit (Liv.).
10. Postquam omnia ferro ignique satis evastta erant, consul agro hostium
excessit (Liv.).
11. Omnes hostes terga vertrunt neque prius fugere destitrunt, quam ad
flumen Rhenum pervenrunt (Caes.).
12. De Carthagine verri non ante desinam, quam illam excsam esse
cognovero (Cic.).
13. Caesar, priusquam s hostes ex terrre ac fuga reciperent, in fines
Suessinum exercitum duxit (Caes.).
14. Antequam de r publica dicam, expnam vobis consilium et
profectinis et reversinis meae (Cic.).
15. Nec ante finitum est proelium, quam tribnus militum, quique circa
eum constituerant interfecti sunt (Liv.).
16. Phaton, antequam constitit, ictu fulminis deflagrvit (Cic.).
17. Subito consilium cepi, ut, antequam lucret, exrem (Cic.).
18. Metellus, priusquam ad oppugnandum egredertur, equittum omnem
pro castris agitre iubet (Sall.).
19. Priusquam Romni amnem Hibrum transrent, ingentes copias
Hispanrum Mago et Hasdrubal fudrunt (Liv.).
20. Hasdrubal, priusquam movret castra, pecunias imperat populis
omnibus suae dicinis (Liv.).

14

:
/ . .. , .. . 8- ., . . : .., 2008.
. 207209.
.. . . . ., 2003. . 347360.

(oratio oblqua) -
,
sentiendi declarandi (dicendi). ,
Accusatvus cum infinitvo verbum declarandi (dicendi)
45

sentiendi .
. ,
, , .
.
. :
1) , , accusatvus cum infinitvo;
2) ,
, , ,
( ne, neve);
3) , ,
accusatvus cum infinitvo,
coniunctvus :
) accusatvus cum infinitvo;
) ;
4) .
, consecutio
temporum.
, imperfectum
plusquamperfectum coniunctvi.
:
1) 1- ipse se ;
2) suus;
3) 2- is ille, ;
4) .
Bellum Gallcum:
46

Cicero ad haec unum modo respondit:


non est consuetdo populi Romni
non esse consuetudinem populi Romni
accipere ab hoste armto condiciaccipere hoste armto condicinem; si
nem; si ab armis discedere vultis,
ab armis discedere velint, s adiutre
m adiutre utimini legatosque ad
utantur legatosque ad Caesarem mittant;
Caesarem mittite; spero, vos pro
sperre pro eius iustitia, quae petierint,
eius iustitia, quae petieritis, impeimpetratros.
tratros.
(Caes. Bel.Gal.5,41).

: :
. (= )
,
; () , (= )
, , .
: .
.
1. Tribni militum et centurines docbant, et ex proximis hibernis et a
Caesare conventra subsidia; postrmo, quid esse levius aut turpius, quam
auctre hoste de summis rbus capere consilium? (Caes.)
2. Convoctis centurionibus, milites certires facit, paulisper intermitterent
proelium ac tantummodo tela missa exciperent seque ex labre reficerent, post, dato
signo, ex castris erumperent atque omnem spem saltis in virtte ponerent (Caes.).
3. Vercingetorix pedittu se fore contentum dicit, neque fortnam
temptatrum aut in acie dimicatrum, sed, quoniam abundet equittu, perfacile
esse factu frumentationibus pabulationibusque Romnos prohibre; aequo modo
animo sua ipsi frumenta corrumpant aedificiaque incendant, qu rei familiris
iactr perpetuum imperium liberttemque s consequi videant (Caes.).
4. Nuntius Agesilo domo vnit, bellum Athenienses et Boetos indixisse
Lacedaemoniis: quare venre ne dubitret (Nep.).
5. Vides, a medicis, quamquam in adversa valetudine nihil servi ac liberi
differant, mollius tamen liberos clementiusque tractri (Plin.).
6. Epaminondas, cum animadverteret, mortiferum s vulnus accepisse,
simulque, si ferrum, quod ex hastli in corpore remanserat, extraxisset, animam
statim emissrum, usque eo retinuit, donec renuntitum est, vicisse Boetos. Id
postquam audvit: Satis, inquit, vixi, invictus enim morior. Tum, ferro
extracto, confestim exanimtus est (Nep.).
7. Sapientissimum esse, dicunt, eum, cui, quod opus sit, ipsi veniat in
mentem; proxime accedere illum, qui alterius bene inventis obtemperet. In
stultitia contra est: minus enim stultus est is, cui nihil in mentem venit, quam
ille, qui, quod stulte alteri vnit in mentem, comprobat (Cic.).
47

8. Hoc plerumque facimus, ut consilia eventis pondermus te, cui bene quid
processerit, multum illum providisse, cui secus, nihil sensisse, dicmus (Cic.).
9. Scipinem Africnum scribit Cato solitum esse dicere, nunquam s plus
agere, quam nihil cum ageret; nunquam minus solum esse, quam cum solus
esset (Cic.).
10. Fama est, Hanniblem annrum ferme novem, pueriliter blandientem
patri Hamilcari, ut ducertur in Hispaniam, iure iurando adactum, s, cum
primum posset, hostem fore populo Romno (Liv.).
11. Vespasinus somnivit, initium sibi suisque felicittis futrum, simulac
dens Nerni exemptus esset (Suet.).
12. Rex Hiero pollicitus est, quo animo prire bello populum Romnum
iuvenis adiuvisset, eo senem adiutrum (Liv.).
13. Augustus iure est gloritus, marmoream se relinquere Urbem, quam
latericiam accepisset (Suet.).
14. Philippus, omnia castella expugnri posse, dicbat, in quae modo
asellus, onustus auro, posset ascendere (Cic.).
15. Constbat, Elide in templo Minervae, quo die proelium secundum
Caesar fecisset, simulcrum Victiriae, quod ante ipsam Minervam colloctum
esset et ante ad simulcrum Minervae spectavisset, ad valvas se temple
limenque convertisse (Caes.).
16. Ita sentio et saepe disserui, Latnam linguam non modo non inopem, ut
vulgo putrent, sed locupletirem etiam esse, quam Graecam (Cic.).
17. Ex captvis Caesar cognvit, Vercingetorgem cum equittu
expeditisque, qui inter equites proeliri consuessent, insidirum caus eo
profectum, quo nostros postero die pabultum ventros arbitrartur (Caes.).
18. Pythagoras, cum in geometria quiddam novi invenisset, Musis bovem
immolavisse dicitur (Cic.).
19. Scitum est illud Catnis, melius de quibusdam acerbos inimcos merri,
quam eos amcos, qui dulces videantur (Cic.).
20. Dicunt, ut scis, Stoici nostri, duo esse in rrum natra, ex quibus omnia
fiant, causam et materiam (Sen.).

15
Attractio modi
:
/ . .. , .. . 8- ., . .: .., 2008.
. 209.
.. . . . ., 2003. . 363366.

48

Attractio modi
. attractio modi
(
), , , (
, , ) . :
Di tibi dent, quaecunque optes. , .
Virtus facit, ut eos diligmus, in quibus ipsa inesse videtur. , , -, .
attractio modi , . , , , praesens indicatvi imperfectum coniunctvi, perfectum
indicatvi plusquamperfectum coniunctvi. :
Si solos eos diceris miseros, quibus moriendum esset, neminem tu quidem
erum, qui viverent, exciperes.
, , ,
.
Attractio modi ,
, . ,
, - .
, ,
, , ( ), :
Isti hominum generi praecipue debre vidmur, ut, qurum praeceptis sumus erudti, apud eos ipsos, quod ab eis didicerimus, velmus expromere
(Cic.). () , -, ,
, ,
, .
, ,
: , attractio modi c velmus.
, , , , attractio modi.
49

,
()
infinitvus accusatvus cum infinitvo, . infinitvus accusatvus cum infinitvo
, attractio modi.
:
Pluris putre, quod utile videtur, quam quod honestum, turpissimum est.
, , , , .
,
, accusatvus cum infinitvo,

(sentiendi), (dicendi) (volunttis),
nominatvus cum infinitvo. , .
consectio temporum, infinitvus praesentis infinitvus futri , infinitvus perfecti . :
Negat Epicrus, iucunde posse vivi, nisi cum virtte vivtur. , , .
: .
.
1. Isto bono utre, dum adsit; cum absit, ne requires (Cic.).
2. Virtus facit, ut eos diligmus, in quibus ipsa inesse videtur (Cic.).
3. Nemo adhuc inventus est, cui, quod habret, esset satis (Cic.).
4. Accidit, ut nonnulli milites, qui lignatinis caus in silvas discessissent,
repentno equitum adventu interciperentur (Caes.).
5. Cogerem te, ut respondres, nisi verrer, ne Herclem ipsum ea, quae
pro salte gentium gessisset, volupttis caus gessisse diceres (Cic.).
6. Si luce quoque canes latrent, cum deos saluttum aliqui venerint, opnor,
iis crura suffringantur, quod acres sint etiam tum, cum suspicio nulla sit (Cic.).
7. Magna laus est, unum hominem elaborre in e scienti, quae sit multis
profutra (Cic.).
8. Mos est Athnis, laudri in contine eos, qui sint in proeliis interfecti (Cic.).
9. Rex Prusias negbat, s audre pugnre, quod exta prohibrent (Cic.).
10. Dixit quidam ex militibus, plus, quam pollicitus esset, Caesarem facere
(Caes.).

50

11. Rex virgini Cloeliae permsit, ut captvos, quos optret, scum


deduceret.
12. Inveniat, quod quisque velit. Non omnibus unum est, quod placet: hic
spinas colligit, ille rosas (Petron.).
13. Bellum cum captvis et feminis gerere non soleo: armtus sit, oportet,
quem oderim (Curt.).
14. Rectum est, ut eos, qui nobis carissimi esse debeant, aeque ac nosmet
ipsos ammus (Cic.).
15. Caesar Commio imperat, quas possit, adeat civittes horteturque, ut
populi Romni fidem sequantur (Caes.).
16. Mercatoribus (ad Suebos) est aditus magis eo, ut, quae bello ceperint,
quibus vendant, habeant, quam quo ullam rem ad se importri desiderent
(Caes.).
17. Ariovistus praeter castra Caesaris suas copias tradxit et milibus
passuum dubus ultra eum castra fecit eo consilio, uti frumento commeatque,
qui ex Sequanis et Aeduis supportartur, Caesarem intercluderet (Caes.).
18. Mos est Syracsis, ut, si qu de r ad sentum refertur, dicat
sententiam, qui velit. Nomintim nemo rogtur (Cic.).
19. Brevi spatio interiecto, vix ut iis rbus, quas constituissent, collocandis
atque administrandis tempus dartur, hostes ex omnibus partibus, signo dato,
decurrere, lapides in vallum conicere (Caes.).
20. Consul legines continbat in subsidiis, ne certaminis studio prius
procurrerent, quam datum signum esset (Liv.).

.
( ).
.
1. Caesar, cum cognovisset montem ab hostibus tenri, legines suas iussit
eo proficisci.
2. Philippus, cum bellum contra Persas parret, occsus est.
3. Multi nesciunt, quam vim scientia habeat.
. :
1. Sub vesperum Caesar milites ex oppido exire iussit, ne quam noctu oppidani a militibus iniuriam acciperent.
2. Potrum libros delectationis caus, cum est otium, legere soleo.
3. Philippus, cum bellum contra Persas parret, occsus est.

51



1. .

1. ,

2.
,


a)
.
b)

c)

d) 1
4. 2

3. ,

2.
.
1. Miltides proditinis est accustus.
2. Nostrrum mairum inventa noscre debmus (Cic.)
3. Crassus Alexandri simlis esse voluit (Cic.).
4. Gallrum omnium fortissmi sunt Belgae (Caes.).
a) genetvus possessvus;
b) genetvus obiectvus;
c) genetvus partitvus;
d) genetvus crimnis.
3. .
1. Accusatvus duplex
a) ;
2. Accusatvus adverbilis
b) ;
3. Accusatvus exclamatinis
c) ;
4. Accusatvus tempris
d) .

52

4. .
1. Ablatvus causae.
2. Ablatvus pretii.
3. Ablatvus modi.
4. Ablatvus qualittis:
a) , - , ;
b) ;
c) ;
d) , .
5. ,
facio, feci, factum, facere , .
1. Faciens, entis.
a) ;
2. Factus, a, um.
b) ;
3. Factrus, a, um.
c) ;
4. Faciendus, a, um,
d) .
6. ,
.
1. Coniunctvus optatvus
a) , ;
2. Coniunctvus potentilis
b) ;
3. Coniunctvus dubitatvus
c) ;
4. Coniunctvus concessvus
d) .
7.
, .
1) quia
a)
2) postquam
b)
3) sicut
c)
4) quamquam
d)

8. ,
.
1. .
2. .
53

3. .
4. .
9. , -
,
1. Accusatvus tempris.
2. Ablatvus tempris.
3. Genetvus quantittis.
4. Ablatvus limitatinis.
10. , .
1. Genetvus.
2. Datvus.
3. Accusatvus.
4. Ablatvus.
11. , .
1. Participium perfecti passvi.
2. Participium praesentis actvi.
3. Participium futri actvi.
4. Infinitvus.
12. ,
.
1. Accusatvus cum infinitvo.
2. Nominatvus cum infinitvo.
3. Ablatvus absoltus.
13. : Bello
finito Romni templum Iani claudbant.
1. , .
2. , .
3. , .
4. , .
14. : Quis
fallre possit amantem? (V.)
54

1. Coniunctvus iussvus.
2. Coniunctvus potentilis.
3. Coniunctvus prohibitvus.
4. Coniunctvus optatvus.
15. , , perfectum indicativi
1) praesens coniunctivi;
2) imperfectum coniuntivi;
3) perfectum coniunctivi;
4) plusquamperfectum coniunctivi.
16. -
1) ;
2) ;
3) ;
4) .
17. , cum hisroricum.
1) Cum navigre poteris, ad nos veni (Cic.).
2) Cum Athnas, tanquam ad mercatram bonrum artium, sis profectus,
innem redre turpissimum est (Cic.).
3) Agesilus, cum ex Aegypto revertertur venissetque in portum, in morbum
implicitus, decessit (Nep.).
4) Cicero, cum infirmissima valetudine esset, multum laborbat.
18. ,
ne , :
1) ;
2) ;
3) ;
4) .
19. , .
1) Vestis, ut neminem reddit melirem, ita neminem reddit deterirem
(Erasm.).
55

2) Qui non vetat peccre, cum possit, iubet (Sen.).


3) Epaminondas rogvit, essentne fusi hostes (Cic.).
4) Ista veritas, etiamsi iucunda non est, mihi tamen grata est (Cic.).

20. ,
1. Genetvus auctris.
2. Datvus auctris
3. Accusatvus auctris.
4. Ablatvus auctris.
21. , .
1. .
2. .
3. .
4. .
22. , Accusatvus cum infinitvo.
1. Bellum fintum esse arbitrtur.
2. Bellum fintum esse dicitur.
3. Bellum fintum esse dicunt.
4. Bellum fintum esse dicebtur.
23. ,
1) ;
2) ;
3) ;
4) .
24. , cum
.
1) cum iterativum
2) c cum historicum
3) c cum temporale
4) c cum concessivum

56

25. , , cum ,
.
1) adversativum;
2) historicum;
3) iterativum;
4) temporale.


Amm. Marc. Ammianus Marcellinus (IV .)
Anth. Anthologia Latina, ed. A. Riese
Caes. Gaius Iulius Caesar (10044 .)
Cel. A. Cornelius Celsus, I .
Cic. M. Tullius Cicero (10643 . ..)
Curt. Q. Curtius Rufus (I .)
Dion. Cato Dionysius Cato (. IIIIV .)
Erasm. Desiderius Erasmus Roterodamensis (14661536 .)
Eutrop. Eutropius
Hor. Q. Horatius Flaccus (659 . ..)
Iustin. V. Iunianus Iustinus (II .)
Iuv. D. Iunius Iuvenalis (I .)
Liv. Titus Livius (5917 . ..)
Mart. M. Valerius Martialis (I .)
Nep. Cornelius Nepos (I . ..)
Ov. P. Ovidius Naso (43 . .. 17 . ..)
Pers. A. Persius Flaccus (3462 .)
Petr. T. Petronius Arbiter (? 67 .)
Pl. T. Maccius Plautus (IIIII . ..)
Plin. C. Plinius Secundus (I .)
Quint. M. Fabius Quintilianus ( 3595 .)
Sall. C. Sallustius Crispus (8636 . ..)
Sen. M. Annaeus Seneca (. 4 . .. 65 . ..)
Suet. C. Suetonius Tranquillus (III .)
Syr. Publius Syrus (I . ..)
Tac. C. Cornelius Tacitus (III .)
Ter.- P. Terentius Afer (185159 . ..)
Val. Max. M. Valerius Maximus (I .)

57


:
1. / . .. , .. . 8- ., . . :
. ., 2008.
2. .. . .
. ., 2003.
3. .. . .
. ., 2003.
:
1. .., .. . 2- ., . .
. : - - . , 1946.
2. .. - : . 50 000 . . : , 1986.
3. .., .. : .
. . 2- ., . . . :
. ., 1986.
4. : , / .. ,
.. , .. , .. . : - . -,
2006.
5. .. ( : ). . : , 1997.
6. ..
. ., 2009.

58

:


:
,

1.04.2013 . 60841/16.
. Times.
. . . 3,5.
50 . 308.

-

634050, . , . , 36. . 4. . 011
. 8+(382-2)52-98-49

59

Оценить