You are on page 1of 46

0423111

Ders: 6 ZEMN GERLMELER


Do. Dr. Havvanur KILI
naat Mhendislii Blm
Geoteknik Anabilim Dal

Gerilme kavram

Zemin tabakalarnn kendi arlklar ve uygulanan d ykler, zemin iindeki herhangi bir
elemanda gerilmeler olutururlar.
Mekanikte gerilme, birim alana uygulanan ykn iddeti olarak tanmlanmaktadr.
Yklenen bir elemann gz nne alrsak, A kesit alanna dik ynde uygulanan yk FN
ise, normal gerilme,

dF N
s = lim
dA0 dA
kesit alan dzleminde uygulanan kesme kuvveti Fs ise, kayma gerilmesi

dF S
t = lim
dA0 dA
Not: zemin mekaniinde basn gerilmeleri pozitif olarak kabul edilir.

Zemin ktlesine etkiyen gerilme


F
X

X
Alan = A

s = F/A
Zemin kesiti
Zeminin suya doygun olduu kabul edilmitir, btn boluklar su ile doludur.

ZEMNDE DEY GERLMELER


Zeminin bir srekli ortam olarak davrandn kabul ederek, ekil de gsterilen zemin
yznden z derinliinde bir elemanda oluan gerilmeleri inceleyelim.
Yeralt suyu zemin yznden zw derinliinde olup, zemin birim hacim arlklarnn ekilde
gsterildii gibi gk , gd ve suyun birim hacim arlnn ise gw olduunu kabul edelim.

s v = zwg k + ( z - zw )g d
g
gd d

u = ( z - zw )g w

Toplam dey gerilme bu elemann zerinde yer alan toplam malzeme arlnn
yol at basnca eit olmaktadr.
Zemine ucu ak bir boru yerletirilmesi durumunda gz nne alnan eleman
iindeki su basnc , boru iinde ykselen su kolonu arlna eittir.
Bu hidrostatik basn zemin mekaniinde boluk suyu basnc olarak
tanmlanmaktadr.

P
z

Zemin tabakas, g

s Az =

P gAz
=
= gz
A
A

Zeminde bir A noktasnda dey gerilme


p

Ds

svz
A

sv = Dey gerilme
Dsv= D yklerden dolay ilave gerilme art

Efektif Gerilme Kavram


Zemin yznden belli bir derinlikte ve yer alt su tablasnn altndaki bir
zemin elemann etkileyen basnlar,
Toplam dey basn ve
Boluk suyu basnc olarak tanmlanmtr.
Zeminin davran, zerindeki toplam dey basn yannda byk oranda
boluk suyu basnc tarafndan da etkilenmektedir.
Zeminin yk altnda skmas, ekil deitirmesi ve kayma gerilmelerine
kar direnci gibi llebilen btn mhendislik davranlar efektif
gerilmeler tarafndan kontrol edilmektedir.
Bu gerek ilk defa Terzaghi (1936) tarafndan fark edilmi ve efektif gerilme
kavram gelitirilmitir.
Bu kavrama gre, tamamen suya doygun bir zeminde efektif gerilme
aadaki gibi ifade edilmitir.

s =s -u

Efektif gerilme ve boluk suyu basnc

Zemin tabakas, gd
z

Pi

su, gw

'
P
i + Pui

Pui

P
s= =
A

s = toplam gerilme;
s = efektif gerilme
u = boluk suyu basnc

=s ' +u

s =s -u

Zemin iskeletini oluturan danelerin temas noktalarnda ortaya kan kuvvetler toplamnn
toplam kesit alanna blnmesi ile elde edilen ortalama gerilmenin efektif gerilmeye eit
olduu sylenebilir. Ancak, daneler aras temas noktalarndaki kuvvetleri hesaplamaya veya
lmeye olanak yoktur.

Pratikte, efektif gerilme dorudan llmeyip kolaylkla llebilen


toplam gerilme ile boluk suyu basnc arasndaki fark alnarak
hesaplanmaktadr ve toplam gerilmenin zemin iskeleti tarafndan
tanan bileeni olduu kabul edilmektedir.

s =s -u
Zeminin tamamen kuru olmas durumunda, boluklar tamamen
hava ile dolu olaca ve havann skabilirlii zemin iskeletine gre
ok daha fazla olduu iin efektif gerilme toplam gerilmeye eit
olacaktr.

s =s

Dey Gerilmelerin ve Boluk Suyunun


Derinlikle Deiimi

Tabii zeminler genellikle tabakal bir ortam


oluturular.
Bu durumlarda deiik tabaka kalnlklar
boyunca dey basn artlarn bulmak iin
hesaplarda her tabakaya ait (zemin kuru, slak
veya su altnda olmasna bal olarak) zeminin
kuru, slak (tabii) veya suya doygun birim
hacim arlklarnn kullanlmas gerekir.

u
-

Kapiler Blge

+
u

Her durumda boluk suyu basnc, YASSden itibaren lineer olarak artacaktr.
Kapiler blgedeki su ekme gerilmelerinin etkisinde bulunduu iin negatif gerilme
(zemin mekaniinde kullanlan iaret kuralna gre) altndadr.

Dey gerilme profili

sv
z

Zemin tabakas, g

sv=gz

Tabakal zeminlerde dey gerilme profili


sv
Zemin tabakas 1, g1
A
Zemin tabakas 2, g2

z1
g1z1
z2
g1z1 + g2z2

B
Zemin tabakas 3, g3

z3

g1z1 + g2z2 + g3z3


z

Yeralt su seviyesi ile dey gerilme profili

sv
zw

zemin, g

sv=gzw
sv= gzw +gd(z-zw)

zemin, gd

su, gw
A
u=gw (z-zw)
z

sv=gzw+(gd- gw)(z-zw)

ZEMN NDE OLUAN YANAL GERLMELER


Zeminin kendi arlndan kaynaklanan yanal gerilmeler o noktadaki
dey gerilmenin iddetine bamldr ve h olarak adlandrlr

s h= Ks v

Burada boyutsuz parametre K yanal toprak basnc katsays olup ,


deeri zemin cinsine, gerilme tarihesine vb. faktrlere bal olarak
deimektedir.
Yanal deformasyon gstermeyen bir zemin tabakas iin yatay ve
dey efektif gerilme arasndaki iliki

s h = K 0s v
Burada K0 sknetteki yanal toprak basnc katsays adn alr.
Tabii zeminler iin K0 =0.4 3.0 arasnda deerler alabilir.

YZEY YKLEMELERNN YOL ATII DEY GERLMELER


Zemin yznde uygulanan bir ykten dolay ise zemin ktlesi iindeki noktalarda
gerilme artlar meydana gelecei aktr. Bu blmde, uygulanan bu d yklerin
yol at gerilmeler incelenecektir.

Zemin yzne yakn bir yap temelinden aadaki zemin tabakalarna iletilen dey
gerilmelerin z1 ve z2 derinliklerinde dalm gsterilmitir.
Derinlik arttka gerilmelerin iddeti azalmakta, buna karlk yk daha geni bir alana
yaylmaktadr (gerilme dalmn gsteren erilerin altndaki alann sabit kaldn
grebiliriz).
Bu gerilmelerin gerek dalmn saptayabilmek iin uygulanan ykn iddetini, yk
uygulanan alann boyutlar ile biimini ve zemin zelliklerini bilmemiz gerekir.

BASTLETRLM ZM
Etkilenen blgenin snrlarn gsteren dorularn eimi 2 (dey) : 1 (yatay) olduu kabul
edilmitir. Bu dorularn yatayla yapt ann 60 olaca gibi bir varsaymda da
bulunulabilinir.
Uygulanan ykten etkilenen blgenin yanal snrlar hakknda bir kabulde bulunduktan
sonra, ikinci bir basitletirici varsaym olarak herhangi bir z derinliindeki dey
gerilmenin iddetinin niform olacan kabul edebiliriz.
z derinliindeki dey gerilme

L = Temelinin uzun kenar boyutu,


B = Temel genilii
I = Tesir katsays (boyutsuz)

Tesir katsays sadece temel boyutlarnn ve derinliin fonksiyonu olup, boyutsuz bir
katsaysdr.
Uygulanan basnc bu katsay ile arparak istenilen derinlikteki dey basn artn bulabiliriz.

2 : 1 (2 dey:1 yatay) gerilme


dalm yntemi
q

Dsz
L
B

Ds z = q

LB
LB
=
q
(L + 2 z tan a )(B + 2 z tan a )
L' B '

Eer tana = 1/2

LB
Ds z = q
(L + z )(B + z )

ELASTK ZMLER

Zeminlerdeki gerilme yayln analitik olarak bulmak iin, zeminin elastik


bir malzeme gibi davrand varsaymnda bulunarak elastisite teorisinden
yararlanmak mmkndr.
Zeminlerin malzeme davrannn elastik olmadn bilmemize ramen,
dey gerilmelerin hesabnda bu yaklamn pratikte yeterli sonular
verdii kantlanmtr.
Boussinesq (1885) yzeyinde bir dey nokta kuvvet etkiyen homojen,
izotrop, lineer elastik bir yar sonsuz ortam iin dey gerilme dalmnn

Burada, Ip nokta kuvvet iin tesir katsays olup

Boussinesq zm Nokta Yk
zm
Q
x
r
x

y
Dsz

Dsx
Dsy
z
3

3Q
z
Ds z =
2p r 2 + z 2

5/ 2

Q
= 2 Ip
z

ELASTK ZMLER
Burada dikkatimizi ekmesi gereken bir husus, elastisite teorisinden
yararlanarak elde edilen zmlerde, dey gerilme dalmlarnn zeminin
malzeme zelliklerinden (elastisite modl ve Poisson oran gibi) bamsz
olmasdr.
Dey gerilmeler sadece uygulanan ykn iddetine ve geometrik
parametrelere bal olarak deimektedir.
Yaplardan zemine aktarlan ykler genellikle temeller vastas ile aktarld
iin, nokta yk iin elde edilen gerilme dalmlar birok inaat mhendislii
probleminde gereki olmamaktadr.
Fakat, nokta yk zmlerinin entegrali alnarak yayl yklerin zeminlerde
yol aaca gerilme dalmlarn bulmak mmkn olmaktadr.
Bu yntemle, biimi geometrik olarak tanmlanabilen (dairesel, dikdrtgen,
vb.) yayl ykler iin elde edilmi hazr zmler mevcuttur.

Dikdrtgen ykl alan nedeniyle


gerilme art hesab
q
dy

dx
y

x
y
Dsz

Ds z = qI

2mn m 2 + n 2 + 1
1 2mn m 2 + n 2 + 1 m 2 + n 2 + 2
-1

2
I=
tan
+
m 2 + n 2 - m 2 n 2 + 1
4p m + n 2 + m 2 n 2 + 1 m 2 + n 2 + 1

m = x/ z

n = y/z

niform Ykl Bir Dikdrtgen


Alan in Dey Gerilmeleri
Veren Tesir Katsays Deerleri

rnek 1

2
A

Ds z = q[I 1 + I 2 + I 3 + I 4 ]

rnek 2

=
1

3
A

Ds z = q[I 1 + I 2 - I 3 - I 4 ]

4
A

niform Ykl Dairesel Alan in Dey


Gerilmeleri Veren Tesir Katsays Deerleri

Uzun Bir Dolgu Yk Altnda


Dey Gerilmeleri Veren
Tesir Katsaylar

gen Bir Ykleme Altnda


Dey Gerilmeleri Veren
Tesir Katsaylar

BR NOKTADA GERLME DURUMU VE MOHR DARES


Zemin iinde herhangi bir A noktasndan sonsuz sayda dzlem geirilebilir.

BR NOKTADA GERLME DURUMU VE MOHR DARES


O noktasndan geen ve yatayla q gibi bir a yapan bir
dzlem zerinde etkiyen kuvvetlerin bilekesini, bu
dzleme dik ve paralel iki bileenine ayrabiliriz

Eer AC uzunluunu birim uzunluk olarak kabul edersek, yatay ve dey yndeki denge
denklemlerini

eklinde yazabiliriz.
(AC alan birim alan olarak alnrsa, AB alan (1xcos) ve BC alan (1 x sin) olacaktr).

Yukarda verilen denge denklemlerinin zmnden,

Bu bantlarn karesini alp, ikisini toplarsak


denklemini elde ederiz.

Bu denklem, merkezi

ve yarap

olan bir dairenin denklemini oluturmaktadr.


Bu daire dzleminde izildii zaman mekanikte Mohr gerilme dairesi olarak bilinen
daireyi elde ederiz. Mohr gerilme dairesi, denge durumundaki herhangi bir noktada
etkiyen gerilme durumunu grafiksel olarak gsteren ok yararl bir aratr.

Yatay ve dey dzlemler asal gerilme dzlemleri olduu iin bunlar zerinde kayma
gerilmesi etkimemekte (xy = yx = 0) ve Mohr dairesi iziminde bu dzlemlere etkiyen
normal gerilmeler yatay eksen zerinde yer almaktadr.
Mohr gerilme dairesi iki boyutlu durum iin gsterilmitir (En byk ve en kk asal
gerilme dzlemleri iin).
Ara asal gerilmeyi de hesaba katmak
istersek, 1 ve 2 ile 2 ve 3 iin de iki
ayr Mohr dairesi daha izebiliriz

Kutup Noktas

Kutup Noktas = Gerilmeleri (normal ve kayma) bilinen bir Mohr noktasndan bu


gerilmelerin etkidii dzleme izilen paralelin kestii yerdir.
Bu nokta bilinirse; bu noktadan, zerindeki gerilmelerin belirlenmek istendii dzleme
izilen paralelin Mohr dairesini kestii noktann koordinatlar, aranan gerilmeleri verir.

Zemin mekaniinde iaretler

Kutup Noktas

Kutup Noktas

Kutup Noktas

Kutup Noktas

Baz problemlerde ise asal gerilmelerin dorultusu ve iddeti belirsiz olabilir.


Eer birbirine dik iki dzlem zerindeki normal ve kayma gerilmeleri biliniyorsa, asal
gerilmelerin iddeti ve bunlarn etkidii dzlemlerin eimi yine Mohr daireleri yardm ile
bulunabilir.
Asal gerilmeler belirlendikten sonra herhangi baka bir dzlem zerindeki gerilmeler
kolaylkla bulunabilir.

Yatay ile gibi bir a yapan dzlem ile buna


dik dorultudaki dzlemde etkiyen normal ve
kayma gerilmeleri gsterilmitir.

Mohr dairesi ile en byk asal gerilme ile


en kk asal gerilmenin iddeti ve
etkiledikleri dzlemler gsterilmitir.

RNEK 5.9
Zemin iinde bir noktada yatay dzlem zerine etkiyen en byk asal gerilme 1 = 520 kPa,
dey dzlem zerine etkiyen en kk asal gerilme 3 = 120 kPa olmas durumunda yatayla
35 a yapan bir dzlem zerinde etkiyen gerilmeleri saptaynz.
ZM
Problemi Mohr gerilme dairesi yardm ile zebiliriz. Yatay ve dey dzlemler asal gerilme
dzlemi olduu iin, 1 ve 3 yatay eksen zerinde yer alacaktr.

1 noktasndan en byk asal gerilmenin etkidii dzleme (yatay dzlem) paralel izilecek bir
dorunun Mohr dairesini kestii nokta (rnekte 3 noktas) kutup noktas vermektedir. Kutup
noktasndan yatayla 35 a yapacak ekilde izilen dorunun Mohr dairesini kestii noktann
koordinatlar ise = 35 dzlemi zerinde etkiyen normal ve kayma gerilmelerini
vermektedir.
= 390 kPa ve = 186 kPa

RNEK 5.10

Zemin iinde bir noktada etkiyen asal gerilmelerin iddeti rnek 5.9daki ile ayn deerde, fakat en byk
asal gerilme dzlemi yatayla 20 a yapan bir dzlem olmas durumunda en byk asal gerilme dzlemi
ile 35 a yapan bir dzlem zerinde etkiyen gerilmeleri saptaynz.

ZM
Problemin zmnde yine Mohr dairesi iziminden yararlanabiliriz.

Burada en byk asal gerilme dzlemi yatayla 20 a yapmaktadr. s1 noktasndan yatayla


20 a yapacak ekilde izilen dorunun Mohr dairesini kesitii nokta kutup noktasn
vermektedir. Kutup noktasndan en byk asal gerilme dzlemi ile 35 a yapacak ekilde
izilen dorunun Mohr dairesini kestii noktann koordinatlar ise o dzlem zerinde etkiyen
gerilmeleri vermektedir. Elde edilen sonularn rnek 5. 9daki deerler ile ayn olduu
gzlenmektedir. Bunun nedeni, eleman zerinde etkiyen gerilmelerin ayn olmas sadece
elemann uzayda 20lik bir dne uramasdr. Fakat zerinde etkiyen gerilmelerin
saptand dzlemin ayn dzlem olmadna dikkat etmemiz gerekir.

Birbirini dik iki dzlem zerinde


etkiyen gerilme durumunun bilinmesi
halinde, dier dzlemler zerinde
etkiyen gerilme durumlar Mohr
dairesi
yardm ile bulunabilmektedir. Asal
gerilmelerin iddeti ve dorultusu
aada gsterilmitir.

KAYNAKLAR
zaydn, K. (2011), Zemin Mekanii, Birsen Yaynevi, Gncelletirilmi Bask, stanbul.
Uzuner, B. (2007), Temel Zemin Mekanii, Derya Kitabevi, Trabzon.
Boussinesq, J. (1885) Appilcation des Potentiels Ltude de LEquilibre et due Mouvement
dels Solides Elastiques, Gauthier-Villars,Paris.
Duncan, J. M. and Buchigani, A. L. (1976) An Engineering Manual for Settlement Studies,
Geotechnical Engineering Report, University of California at Berkeley, U. S. A.
Holtz, R. D. and Kovacs, W. D. (1981) An Introduction to Geotechnical Engineering, PrenticeHall, Inc., New Jersey.
Newmark, N. M. (1942) Influence Charts for Computation of Stresses in Elastic
Foundations, University of Illinois Engineering Experiment Station Bulletin, Series No. 338,
Vol. 61, No. 92, Urbana, Illinois, Reprinted 1964.
Osterberg, J. O. (1957) Influence Charts for Computation of Stresses in a Semi-infinite Mass
Due to an Embankment Loading, Proc. 4th Int. Conf. on Soil Mech. and Foun. Eng., London,
Vol. 1, 393-394.
Skempton, A. W. (1960) Terzaghis Discovery of Effective Stress, From Theory to Practice in
Soil Mechanics, John Wiley and Sons, Inc., New York.
Taylor, D. W. (1948) Fundamentals of Soil Mechmanics, John Wiley and Sons, Inc., New York.
U. S. Navy (1971) Soil Mechanics, Foundations and Earth Structures, NAVFAC Design
Manual DM-7, Washington D. C.