You are on page 1of 59

Ercan Kahya

Hidroloji, Mehmetcik Bayazt, xxx Yaynevi, 200x, stanbul


Hidroloji Ders Notlar, Kasm Yenign & Veysel Gm, Harran niversitesi,
Mhendislik Fakltesi, naat Mh. Bl.
Hidroloji Ders Notlar, KT, MF, naat Mh. Bl.

BLM 1
GR

1.1. Hidrolojinin Tanm


Suyun yer kresindeki dalmn ve zelliklerini inceler.
Hidrolojinin en yaygn olan tanm:

Yer kresinde bulunan sularn oluumunu, dolamn


(evrimini), dalmn, fiziksel ve kimyasal zelliklerini ve
evre ile olan karlkl ilikilerini inceleyen temel ve
uygulamal bilim dal

1.2. Hidrolojinin nemi


Su ile ilgili her trl mhendislik almalar su kaynaklarnn
gelitirilmesi " ad altnda toplanmaktadr. Bu almalarn amalar:
a. Suyun kullanlmas iin yaplan almalar: Su getirme, sulama, su
kuvveti tesisleri, akarsularda ulam vb..
b. Su miktarnn kontrol almalar: Takn zararlarnn azaltlmas ve
nlenmesi, drenaj (kurutma) ve kanalizasyon tesisleri vb..
c. Su kalitesinin kontrol almalar: Suyun kirlenmesinin azaltlmas ve
mmknse nlenmesi iin yaplan koruyucu tesisler ve artma yaplar vb..
Btn bu almalar iin yaplacak tesislerin planlama, projelendirme,
inaat ve iletme aamalarnda hidroloji bilimi hayati bir neme sahiptir.

1.3. Hidrolojik almalarn Safhalar


a. Gzlem ve lmlerin Yaplmas
b. Verilerin lenmesi
c.

statistik Analiz Tekniklerinin Verilere Uygulanmas

d. Matematik Modellerin Kurulmas

1.4. Hidrolojik evrim


Tabiatta deiik durumlarda (kat, sv ve gaz) bulunan su, srekli
bir dolam halindedir. Suyun tabiatta dolat yollarn tmne
"hidrolojik evrim" ad verilir.

Hidrolojik evrim

ENERGY:

Gne
&
Yerekimi

Mhendislik Hidrolojisi Asndan Hidrolojik evrim: (ekil 1.2)


Atmosfer biriktirme sisteminden yzeysel biriktirme sistemine den
yan bir ksm szma yoluyla zemin nemi biriktirme sistemine,
oradan da perkolasyon yoluyla yeralt biriktirme sistemine geer.
Her sistemin de buharlama ve terleme yoluyla atmosfer ile ilikileri
bulunduu gibi
yzeysel biriktirme sistemi yzeysel ak,
zemin nemi biriktirme sistemi yzey alt ak ve
yeralt biriktirme sistemi de yeralt ak
eklinde sularnn bir ksmn akarsu biriktirme sistemine gnderir.
Akarsu biriktirme sistemine den ya eklenip buharlama kayplar
ktktan sonra geriye kalan su akarsulardan ak eklinde denizlere
veya gllere ulamakta, oradan buharlama ile atmosfere geri dner.

Sistem, dzenli bir ekilde birbirleriyle ilikili olan ve evresinden


belli bir snrla ayrlan bileenler takm olarak tanmlanr.

Ktlenin Korunumu:
Ktlenin korunumu ilkesi:
Hidrolojik evrimin herhangi bir parasnda su miktarnn korunduunu
gsteren sreklilik denklemine gtrr (su dengesi, su btesi).
Bu denklemde,
X: gz nne alnan hidrolojik sisteme birim zamanda giren su miktar,
Y: birim zamanda sistemden kan su miktar,
S: sistemde birikmi su miktardr.
Bu denklem herhangi sonlu bir t zaman aralndaki deerler (X,Y) gz
nne alnarak da yazlabilir:

Yerkresinin Su Dengesi
Doa su miktar bakmndan dinamik denge halindedir. Su tkenmez bir
doal kaynak olup yer kresindeki toplam su miktar zamanla deimez.
Yeryznde bir ylda den ya, o yl iinde buharlaarak havaya geri
dnen su miktarna eittir.
- Bu miktar ortalama olarak ylda 100 cm kadardr.

Herhangi bir anda suyun yerkresinin eitli ksmlar arasnda dalm:

Trkiye : ya halinde den ortalama 509109 m3 suyun %38 i


(186.5109 m3) akarsularda ak haline geer. Trkiyenin kullanlabilir yer
alt suyu potansiyelinin ise ylda 9.5109 m3 olduu tahmin edilmektedir.

Yerkrenin Is Dengesi
Gne ss: sabit & ort. dakikada 2 kal/cm2. rnek olarak, 40. enlemde

bir gnde kn 326 kal/cm2 & yazn 1021 kal/cm2 der!


Gne enerjisi: %33 atm yanstr + %22 hava ve su moleklleri tutar
kalan %45 yeryzne ular. Yerkrenin ort. Scakl: 15 C

SINIF
UYGULAMASI
rnek Problem 1:
Demir kpr baraj glnde 1971 yl haziran ay banda 495.5 milyon
m3 su bulunmaktadr. Bu ay boyunca gediz nehrinin baraj glne
getirdii ortalama debi 15.8 m3/s dir. Haziran aynda glden 8.5 milyon
m3 su buharlamtr,gl zerine ya dmemitir. Enerji retimi iin
bu ay baraj glnden 50.5 milyon m3 su ekilmitir. Haziran ay
sonunda glde 476.4 milyon m3 su bulunduu bilindiine gre, baraj
glnden 1 ay boyunca ne kadar sznt olmutur?

rnek problem 2:
Yerkresinde karalarn alan 148.9x106 km2, denizlerin alan 361.1x106
km2 dir. Karalar zerinde yllk ortalama ya ykseklii 746 mm,
buharlama ykseklii 480 mm dir. Denizler zerinde yllk ortalama
ya ykseklii 1066 mm dir. Buna gre akarsularn her yl denizlere
tadklar ortalama su hacmini ve denizlerdeki yllk buharlama
yksekliini bulunuz.?

BLM 2
YAI

YAI
Atmosferden kat yada sv halde yeryzne den sulara ya denilir.
Sv haldeki ya yamur eklindedir, kat haldeki ya ise kar, dolu,
i, kra ekillerinde olabilir.
Yan Meydana Gelmesi in Gerekli artlar:
1)Atmosferde yeterince su buhar bulunmaldr.
2)Hava ktlesi soumaldr. Hava souyunca, su buhar tama kapasitesi de
azalr. Belirli bir scaklktan sonra da su buhar sv haline gelir.
3)Younlama olmaldr. Younlama olay, "younlama ekirdei" ad
verilen ok kk tozlar zerinde gerekleir.
4) Yeryzne debilecek irilikte (yaklak 1 mm) damlalar olumaldr. Bu
ya zerinde su buharnn younlaa bilecei buz kristallerinin varlyla ya da
kk damlacklarn arparak birlemesi sonunda olabilir.

Ya Tipleri Nasl Tanmlanr:


1. Konvektif ya: Yeryzne yakn
hava fazla snrsa ykselir. Bu
zellikle etraf dalarla evrili
blgelerde yaz aylarnda grlr.
Ya yerel, ksa sreli ve iddetlidir.
Anadolu da yaz akamlarnda
grlen saanaklarn nedeni budur.
2. Orografik Ya: Nemli bir hava ktlesi
bir da dizisini amak iin ykselirken
sour ve orografik yaa yol aar.
lkemizde denize paralel da sralarnn
(Kuzey Anadolu dalar,Toroslar) denize
bakan yamalarnda denizlerden gelen
nemli ve scak hava ktleleri bu ekilde
ya brakr. Orografik ya alan
blgelerde arazini kotu ile ya ykseklii
arasnda bir iliki vardr.

3. Depresyonik (Siklonik) Yalar:


Bir scak hava ktlesi ile bir souk hava ktlesinin dey bir cephe
boyunca karlamalar halinde;
scak hava yukarya, souk havada aaya doru hareket eder.
Bylece scak havann yukarda soumas ile oluan depresyonik
(siklonik, cephe) yalar, orta iddette ve uzun sreli olup olduka
geni alanlarda etkili olabilirler.
Yurdumuzda meydana gelen yalarn ou bu ekildedir.

Not: Souk cephe daha iddetli ve etkilidir.

Yan llmesi
Yatay bir yzeye den ve dt yerde kalarak biriktii kabul edilen
su stununa "ya ykseklii" ad verilir ve genellikle mm cinsinden
ifade edilir (1mm = 1 kg/m2).
Yamurun llmesi
a. Yazc Olmayan lekler (Plviyometre):
-

Dey kenarl bir kap


En ok kullanlan plviyometre tipi, 20 cm
apl bir silindir eklindedir. Okuma
hassasiyetini artrmak iin, bu silindirden
daha kk ikinci bir silindir i ksma
yerletirilmitir.
Plviyometreler, yalnzca belirli bir zaman
aralndaki toplam ya yksekliini
verirler, ya yksekliinin zamanla
deiimini kaydedemezler.

b. Yazc lekler (Plviyograf):


Bunlar, ya yksekliinin zamanla deiimini kaydederler.
1.Tartl plviyograflar: Yamur, alt tarafna yay monte edilmi bir kovada
toplanr; yamur yadka kova arlaarak aa doru hareket edip
dnen bir kt erit zerindeki yazc ucu hareket ettirir ve bylece
ya yksekliinin zamanla deiimi kaydedilir.
-Bu sistemle, olduka hassas ve doru lmler yaplabilir.
-Trkiye'de en yaygn olarak kullanlan plviyograf tipidir.
2. Devrilen koval plviyograflar: Giri kabna yaan yamur kk bir
kovada toplanr. Kova dolunca devrilir ve her devrilme ile yazc bir u
kt erit zerinde hareket eder. Bir kovack devrilince yerine bir dieri
geerek dnel erit zerinde basamakl izgiler elde edilir.
Hassasiyeti daha azdr.
3. amandral plviyograflar: Kaptaki su seviyesinin ykselmesi ile su
yzeyinde bulunan bir amandra (yzge), yazc bir ucu hareket
ettirerek kt erit zerinde yaz yazmasn salar.

eitli plviyograf tipleri

Ayrca, radarlar yardmyla da yamur lmleri yaplmaktadr.

Karn llmesi
Yamur lekleri kullanlr.
- Karn donmasn nlemek iin lm aletine kalsiyum klorr veya
etilen glikol gibi antifriz maddeler konur.
- Karn erimesiyle oluacak ak miktarn hesaplamak iin karn su
edeerinden yararlanlr.
Karn su edeeri: Kar eridiinde oluacak su miktarnn su ykseklii
cinsinden deeridir.
- Karn younluu ile kar yksekliinin arpmna eittir.
- Yeni yam karn younluu 0.1, eski (skm) karn younluu ise
0.3-0.6 arasndadr.

lm Hatalar
a. Rzgr tesiri: Rzgr nedeniyle, yan bir ksmnn lee
girmesi engellenir. Bunu nlemek iin, ya lei rzgr etkisinden
uzak bir yere konur; ayrca rzgr perdeleri de kullanlabilir.
b. lein etrafndaki engeller: Ya leinin etrafndaki aa, bina
gibi yksek engeller, doru lm yaplmasna mani olur.
- Tedbir olarak, leklerin, engel yksekliinin en az iki kat uzana
yerletirilmesi gerekir.
c. lek kabnda buharlama: Tedbir olarak, su yzeyinde ince bir ya
tabakas tekil edilir.
d. Civardan srayan damlalar: lek, yerden en az 1 m yksee
yerletirilmelidir.

Ya lekleri A
Yan yerel dalmnn renilebilmesi iin bir lm ann kurulmas
gerekir.
zellikle dalk blgelerde ya miktar ve iddeti hzla deitiinden,
bu yerlerde olduka sk bir lm a kurulmaldr.
Dnya Meteoroloji Tekilat, (WMO), optimum lek skl olarak,
- dz blgelerde 600-900 km2de,
- dalk blgelerde ise 100-250 km2de bir
ve ayrca en ok 500 m kot farkyla
lek yerletirilmesini tavsiye etmektedir.
Trkiye'de lmler DM ve DS tarafndan yaplmaktadr.

Ya Verilerinin Analizi
Tanmlar
a. Ya sresi (t): Bir yan balama an ile sona erii arasnda geen
sredir.
b. Toplam ya erisi: Ya kaytlar dzenlenerek, toplam ya (P)
ordinatta, zaman (t) apsiste olmak zere toplam yan zamanla
deiimini veren grafie "toplam ya erisi" denir.

Yan zaman ierisindeki


deiimini, artn, azalmasn
durmasn gsteren diyagramdr.

c. Ya iddeti (i): Birim zamanda den ya yksekliine "ya


iddeti" denir. Birimi [mm/saat], [cm/saat].
- Hafif yalarda 1 mm/saat,

i = dP / dt P / t

iddetli yalarda 10-20 mm/saat olabilir.


d. Hiyetograf: Ya iddetinin
zamanla deiimini gsteren
grafie "hiyetograf" denir. Ya
iddeti (i) ordinatta, zaman (t)
apsiste gsterilir.

e. Ya frekans: Belirli bir iddetteki bir yan belli bir zaman sresi
iinde (1 yl, 10 yl, 50 yl vb.) oluma saysna "ya frekans" ad
verilir.

Verilerin Homojen Hale Getirilmesi


Bir ya leinin yer veya konumunda, lme ynteminde veya evre
artlarnda yaplan deiiklikler sonucu, bir istasyonda llen eski ve
yeni ya deerleri arasndaki homojenlik bozulmu olabilir.
Homojenliin bozulup bozulmadn belirlemek ve bozulmusa
homojenliini salamak iin "ift toplama ya yntemi" kullanlr.
- Yllk ya ort. kullanlarak kmlatif (eklenik) grafik izilir ve eimde
krklk aranr...
Bu verileri homojenletirmek iin,
o yldan nceki veriler, krkln olduu noktadan nceki dorunun
eiminin (m1) krklktan sonraki dorunun eimine (m2) oran (m1/m2) ile
arplr (ekil 2.8).
Bu yntem, yalnzca yalar iin deil, her trl hidrolojik veriler iin
de kullanlabilir.

Eksik Verilerin Tamamlanmas


Bir istasyondaki kaytlarn bir ksm eksik ise, bu eksik verileri
tamamlamak iin yaknda bulunan leklerin kaytlarndan faydalanlr.
- Bunun iin aadaki eitliinden yararlanlr:

Burada: yaknda bulunan n istasyon says, Px eksik ya deeri, Ax


ya deeri eksik olan istasyonun yllk ortalamasdr.

Bir baka denklem formu ile

Ortalama Ya Yksekliinin Hesab


Bir blgedeki eitli noktalarda ya gzlemleri yaplmsa, o blgenin
ortalama ya ykseklii eitli yntemlerle hesaplanabilir.
Burada en ok uygulanan yntem aklanacaktr.
Bir blgenin ortalama ya ykseklii yle tanmlanr:

Burada: Pi her istasyonun ya deeri, Ai istasyonun temsil


ettii alan, A toplam alandr.

a. Aritmetik Ortalama Yntemi:


-

Bu yntemde, blge iindeki tm istasyonlarn deerlerinin ortalamas


alnarak blgenin ortalama ya ykseklii bulunur.

ok basit olan bu yntem, dalk blgelerde ve iddetli yalar


srasnda uygulanamaz. nk bu durumlarda ya iddeti ok ksa
mesafelerde hzla deiebilir.

Ya leklerinin olduka niform olduu 500 km2den kk


blgelerde bu yntem uygulanabilir.

b. Thiessen Yntemi:
- Blgedeki ya istasyonlarnn dalm niform deilse bu yntem,
uygulanr.
- Blge iinde olmayan yakndaki ya istasyonlarnn verileri de
kullanlabilir.
- Birbirine yakn istasyonlar doru paralaryla birletirilir; bu doru
paralarndan orta dikmeler klarak her bir istasyona ait bir okgen
(Thiessen okgeni) tekil edilir.
- Her bir okgenin snrlad
alann o istasyonla temsil edildii
varsaylarak ve 2.6 eitlii
yardmyla ortalama ya
ykseklii hesaplanr.

c. zohiyet Yntemi:
- Bu yntem, zellikle dalk blgelerde iyi sonular verir.
- Ya ykseklii ayn olan noktalar birletiren izohiyetler (e ya
ykseklii erileri) izilir.
- ki ardk izohiyet arasndaki alanda ya yksekliinin, izohiyetlerin
deerlerinin ortalamasna eit
olduu varsaylarak ortalama
ya ykseklii 2.6 eitliiyle
bulunur.

rnek Problem

Ya Ykseklii-Alan-Sre (P-A-t) Analizi


Bir ya srasnda ya yksekliinin yerel
dalmn belirlemek iin e ya erileri izilir.
Ya merkezinden uzaklatka ya yksekliinde
bir azalma olur.
Bu azalma oran, ya sresi ile ters ynde deiir.
Yani, ksa sreli bir yan yerel deiimi, uzun
sreliden daha fazladr.

Yan Yerel Dalm


Horton Forml (2.7)

Burada; Po merkezdeki ya ykseklii, A ya alan, P alan A olan blgedeki ya


ykseklii, k ve n her ya sresi iin belirlenen sabitlerdir.

Ya Ykseklii-Sre-Tekerrr (P-t-T) Analizi

Bir havzadaki veya blgedeki eitli


tekerrr sreli (T), ya
yksekliklerinin (P), ya sresi (t) ile
deiimini belirlemek iin, ya
ykseklii-ya sresi-tekerrr sresi
arasndaki ilikiler belirlenir.

Ya ykseklii-sre-tekerrr
analizine benzer olarak, ya
ykseklii yerine ya iddeti dikkate
alnarak, ya iddeti-sre-tekerrr (it-T) analizleri yaplabilir

Muhtemel Maksimum Ya
Bir havzada belli bir ya sresi iin fiziksel olarak mmkn olabilecek en byk ve
almas ihtimali ok kk olan yaa "Muhtemel Maksimum Ya" ad verilir.
Bu ya, zellikle, yklmas halinde ok byk can ve mal kaybna yol aabilecek
barajlarn dolu savaklarnn boyutlandrlmasnda dikkate alnr.
Muhtemel maksimum yan tahmin edilmesi almalarnda meteoroloji
uzmanlaryla ibirlii yaplmaldr.
- Muhtemel maksimum yan hesabnda kullanlan yntemler ikiye ayrlrlar:
a. Fiziksel Yntemle Muhtemel Maksimum Ya Hesab
[Havzada mevcut veya dier bir havzadan tanan ya deerleri, eitli tekniklerle
bytlerek, o havzada olabilecek en byk ya tahmin edilir (maksimizasyon)]
b. statistik Yntemle Muhtemel Maksimum Ya Hesab
kinci yntemin uygulamas olduka kolay olmasna karlk, elde edilen sonular
fiziksel yntem ile elde edilenlerden daha hatal olmaktadr.

BLM 3
BUHARLAMA

3.1. Giri
Atmosferden yeryzne den yan nemli bir ksm tutma, buharlama ve terleme
yoluyla, ak haline gemeden atmosfere geri dner.

Bu kayplarn belirlenmesi zellikle kurak mevsimlerde hidrolojik bakmdan byk nem


tar.

Buharlama, suyun sv halden gaz haline gemesi olaydr.

Su yzeyindeki molekller yeterli bir kinetik enerjiye sahip olduklarnda, kendilerini


tutmaya alan dier molekllerin ekim etkisinden kurtularak sudan havaya frlarlar.

Su yzeyi civarnda sudan havaya


ve havadan suya doru srekli bir

Buharlama, su, slak toprak, kar, nehir, gl ve deniz yzeylerinden olabilir.

Bitkiler zerine den yan burada kalmas olayna "tutma", bitkiler zerinden suyun
havaya kmasna da "terleme" (transpirasyon) denir. Buharlama ve terleme olaylarnn
ikisine birden "evapotranspirasyon" denir.

Buharlama, su mhendislii asndan byk bir neme sahiptir. zellikle baraj gllerinde
(rezervuarlarda) biriken suyun nemli bir ksm buharlama yoluyla atmosfere geri dnmekte
ve bu sudan yararlanlamamaktadr.

rnein, tm barajlardan bir ylda buharlaan su miktar, Seyhan Nehrinin ayn srede
getirdii suya eittir.

3.2. Buharlamann Bileenleri

3.3. Buharlamay Etkileyen Faktrler


a. Hava Scakl: Hava scakl arttka, su yzeyindeki buhar basnc
(ew) ile hava basnc (ea) arasndaki fark byr ve buna bal olarak da
buharlama miktar da artar (Dalton Kanunu).
b. Rzgr: Rzgrl havalarda havann hareketi artacandan, su yzeyi
yaknlarnda suya doymu olan hava buradan uzaklaarak daha az
rutubetli hava bu blgeye gelir. Sonu olarak, rzgr, hava
sirklasyonunu salayarak buharlama miktarnn artmasna yol aar
(! rzgrl havalarda amarlarn daha abuk kurumas rnei).
c. Gne enerjisi: 1 gram suyun buharlamas iin suyun scaklna bal
olarak 539-597 kalori gereklidir. Bu enerji direkt olarak gneten
salanr.
d. Suda erimi tuzlar ve su yzeyindeki kimyasal maddeler: Suda
erimi tuzlar ve su yzeyindeki kimyasal maddeler buharlamay
azaltrlar.

3.4. Su Yzeyinden Buharlama


3.4.1. Buharlama Miktarnn Hesab:

Meteorolojik artlara bal olarak su yuzeyinden gunde (1-10) mm arasnda su buharlar.

Buharlama olayn etkileyen parametrelerin cok olmas nedeniyle, buharlama miktarnn


nceden kesin olarak belirlenmesi imkanszdr. Ancak, ceitli yontemlerle bu miktar tahmin
edilebilir:

a. Su Dengesi Yontemi: Gz onune alnan dier deikenler (X, Y ve S) biliniyorsa,


buharlama miktar tahmin edilir.

b. Enerji Dengesi Yontemi: Su kutlesine enerjinin korunumu ilkesi uygulanarak buharlama


miktar tahmin edilebilir. Ancak, bu yontemin uygulanmas icin gerekli olan meteorolojik

c. Ampirik Formuller: Ampirik formuller, buharlama hesaplarnda skca


kullanlmaktadr. Bunlarn genel yaps oyledir:

E: buharlama miktar,
ew ve ea: su yzeyindeki buhar basnc ve hava basnc,
w: rzgr hz,
A, b, n : her forml iin ayr ayr belirlenen katsaylardr.
Ampirik formllerin en byk dezavantaj, yalnzca belirli artlar
altnda iyi sonu vermeleridir.

Su dengesi metodunu bir su ktlesine (gl, hazne gibi) sreklilik


denklemi uygularsak:

Buharlamann llmesi

Serbest su yzeyinden buharlamay belirlemenin en iyi yolu


buharlama tavas (evaporimetre) denen metal kaplar kullanlmaktadr
En ok kullanlan tip: A snf tavann alan 1 m2, derinlii 25 cmdir. Tava
20 cm derinlikte su ile doldurulup su yzeyindeki alalma bir Limnimetre
ile llerek buharlama miktar belirlenir.
Yal gnlerde ya ykseklii de ayrca llerek hesaba katlmaldr.
Tava yerden 15 cm yksee yerletirilmeli, tavadaki su yzeyinin
tavann st kenarndan uzakl 5-8 cm arasnda kalacak ekilde her gn
su eklenmelidir.
En az 5000 km2 ye bir tava yerletirilmesi tavsiye edilmektedir.
Ancak tavadaki buharlama miktar ile byk bir su ktlesindeki (Bir
hazne, bir gl, bir baraj vb.) buharlama miktar birbiri ile ayn olmaz.
Tavadaki su hava scaklndaki deimelerden daha abuk etkilenmesidir.

Tavann s yansmas, tava civarndan s alverii ve evrenin az nemli


olmas da buharlamay etkiler.
Tedbirler: Tavay st ksmna kadar topraa gmmek,
yada su zerinde yzdrmek
Bu gibi tavalarn buharlama miktar byk gllerdekine daha yakn olsa
da elde edilen sonular kararl olmamaktadr.
A snf buharlama tavasnn kullanlmas ve gldeki buharlama
miktarna gemek iin tavadaki okumann Tava Katsays ile arplr.
A snf tavada yllk buharlama iin katsay 0,7 kabul edilebilir. Bu
katsaynn deiim snrlar 0,6-0,8 arasndadr.
Katsaynn 0,7 kabul edilmesi durumunda hata paynn %15in altnda
olduu dnlr.
Yazc lekler de (Evaporograf) kullanlmaktadr.

Buharlama Miktarnn Azaltlmas


Baraj gllerinden buharlaan su miktar nemli rakamlara ulap byk
su ve para kaybna neden olur. Tedbirler:
a.Baraj gl yzeyinin kk tutulmas: Baraj yeri seilirken,
mmkn olduunca, s ve geni alanl baraj yerine, derin ve kk
alanl barajlar tercih edilmelidir. eitli baraj alternatifleri iin, (yzey
alan/depolama hacmi) oranlar belirlenip en kk orana sahip
alternatif seilmelidir.
b. Rzgr hznn azaltlmas: Rzgr hz arttka buharlama miktar
da artacandan, rzgr hzn azaltarak buharlama miktar
kltlebilir. Bu maksatla, gl yamalarnda am aalar yetitirir.
c. Kimyasal yntemler: Rezervuar yzeyleri, buharlamay azaltan
ince bir ya tabakasyla kaplanarak buharlama azaltlr.

3.5. Zemin ve Kar Yzeyinden Buharlama


Zemin yzeyinden buharlama, su yzeyinden buharlamaya benzer.
- zemin geirimliliinin az ise su paracklarnn buharlaabilmesi iin daha
fazla diren mevcuttur.
- zeminin st blgelerinde yeterli su bulunmas halinde, zemin yzeyinden
buharlama miktar su yzeyinden buharlama miktarna yakn olur.
Yer alt su seviyesinin yzeyden itibaren 2-3 mden aada olmas halinde
buharlama ihmal edilebilecek seviyelere der.
Kar yzeyinden buharlama (sublimasyon) miktar ok rzgarl
havalarda, gnde en fazla 5 mmye kadar kabilmekle beraber, ayda en
fazla 20-30 mmye kadar ulaabilir. Bu deer de ayn artlarda su
yzeyinden buharlamann % 20-25i kadardr.

3.6. Terleme ve Tutma


Bitkilerin yaamlar iin gerekli suyu kullandktan sonra kalan ksmn
yapraklarndan buhar halinde havaya vermesine: terleme (transpirasyon)
Terleme, bitkilerin byme mevsimlerinde ve gndz saatlerinde olur.
Terleme miktar bitki cinsine gre 0.1-7 mm/gn arasnda deiir.
Bitkiler tarafndan tutulan ve yeryzne ulaamayan ya: tutma
Bitkiler tarafndan tutulan su buharlar ve buharlama kayplar olur.
Tutma kayplar, zellikle ya iddetinin az ve sresi ksa ve bitki
rtsnn sk olmas durumunda tutma miktar nemlidir.
Tutma kapasitesi ine yaprakl aalarda 0.7-3 mm arasndadr. Bu aalar
zerlerine den yan % 25-30unu, yaprak dken aalar ise % 10-15ini
tutarlar.

3.7. Evapotranspirasyon Kayplar

Bitkilerin su ihtiyacnn belirlenmesinde ise Blaney-Criddle yntemi kullanlr:

U = 45 kp (t+18)
Burada; U aylk su ihtiyac (mm), k bitki cinsine bal bir katsay, p gz nne
alnan aydaki gndz saatlerinin, tm yldaki gndz saatlerine oran
(gnelenme oran), t aylk ortalama scaklktr (C).
k = (0.031 t + 0.24) kc

kc byme oran; ekimden sonra geen gn says; ya da yln aylar


k katsaylar deiik bitkiler iin 0.45-1.10 arasnda deerler almaktadr.
Gnelenme oran (p), blgenin enlem dercesine ve mevsimlere bal olarak
ilgili tablolardan alnrlar.

3.7. 2. Gnlk Evapotranspirasyon Kayplar


Gnlk potansiyel Evapotranspirasyon kayplar, enerji dengesi ve ktle
transferi denklemlerine dayanan Penman forml ile hesaplanr:
U = (AH + 0.27 E) / (A + 0.27)
U: gnlk evapotranspirasyon ykseklii (mm), E: ktle transferinin etkisi,
H: net radyasyon,
E = 0.35 ( ew-ea) (1+0.55w 2)
H = R (1- r) (0.18 + 0.55 S) B (0.56-0.092 ea) (0.1 + 0.9 S)
A ve B gnlk ortalama scakln fonksiyonlar, w 2 yerden 2 m
ykseklikteki rzgar hz (m/sn), R aylk ortalama radyasyon, r yzeyin
radyasyon yanstma yzdesi ve S parlak gne nn grnme
yzdesidir. Btn bu deerler tablolardan alnarak kullanlmaktadr.
Bu hesaplanan evapotranspirasyon deerleri potansiyel (maksimum)
deerler olup, gnlk gerek evapotranspirasyon deerlerini iin, bu deer
kn 0.6, ilkbaharda ve sonbaharda 0.7 ve yazn ise 0.85 ile arplmaldr.