Вы находитесь на странице: 1из 78

UPOREDNI KRIVINI SISTEMI

OPTI DIO
Pravni sistem i pravni sistemi
Pojam pravnog sistema
Pravo je sastavljeno od mnogobrojnih i raznosvrsnih pravnih normi
ali i iz drugih djelova (pravni akti, obiaji i drugo). Pravna norma je
najmanji i osnovni dio prava. Moe se definisati kao pravilo ponaanja ljudi
u drutvu koje je sankcionisano od strane drave njenim monopolom
fizike prinude. Za pravnu normu nije bitan njen sadraj, nije bitno ni u
kom obliku je izraeno ovo pravilo, nisu bitni ni drugi momenti i obiljeja.
Bitna je njena sankcionisanost od strane drave. U sankcionisanju nije
bitno da je drava propisala njenu sankciju, bitno je da je drava
obezbjedila njenu primjenu.
Pravni sistem predstavlja skup optih pravnih normi rasporeenih
prema njihovoj sadrini u niz manjih i veih jedinica, koje su povezane
jedna s drugom tako da ine neprotivrjenu i jedinstvenu cjelinu. Osnovi
element svakog pravnog sistema jeste pravna norma.

Pravne norme grupiu se prema svojoj sadrini u vee cjeline, pa


tako sve norme krivinog (materijalnog i procesnog) prava u jednoj zemlji
ine krivino-pravni sistem te zemlje. Pored toga, u jednoj zemlji
postoje norme i iz drugih oblasti prava, kao npr. upravnog prava,
graanskog prava.... Sve pravne norme u jednoj zemlji zajedno ine
pravni sistem te zemlje.
Norme pravnih sistema vie zemalja se, prema odreenim kriterijima
svrstavaju u jo vee cjeline, kao npr. pravni sistemi skandinavskih
zemalja, pravni sistemi zemalja latniske Amerike... Vie takvih cjelina po
odreenim parametrima (kriterijima) svrstavaju se u jo vee cjeline, kao
npr. common law sistem pava, islamski pravni sistemi. Krajnju odrednicu
prema ovoj vertikalnoj podjeli ine tri najkrupnije cjeline - pravni sistemi
u najirem smislu. To su svega tri kao npr. kontinentalni sistem prava (u
koje spadaju kontinentalno-evropsko i prava istog tipa van evropskog
kontinenta) sistem obiajnog prava (u koji spada common law), sistem
vjerskog prava (u koje spada islamsko pravo) i.

Pravni sistemi u najirem smislu


Pravni sistemi u dananjem svijetu u najirem smislu grupiu se u
pravne sisteme zasnovane na:
1

kontinentalnom (civilnom) pravu


obiajnom pravu i
vjerskom pravu.
Podjela pravnih sistema na kontinentalo, obiajno i vjersko pravo je
najira, poto se osnosi na najiru cjelinu - cijeli svijet. U okviru ove
globalne podjele, pravni sistemi se prema kriteriju postojanja zajednikih
povezujuih elemenata, dijele na ue cjeline, koje i tada obuhvataju veliki
broj zemalja, pa ak i najvee dijelove teritorije cijelih kontinenata. Meu
brojnim dijelovima svakog od prethodno navedenih pravnih sistema, istai
emo da se najvanijim dijelom kontinentalnog sistema prava smatra
kontinentalno-evropsko, u okviru obiajnih pravnih sistema sistie se
common law sistem, dok se je meu vjerskim pravnim sistemima najvei
sistem islamskog prava.
Pravni sistem kontinentalnog (civilnog) prava predstavlja
zajedniki naziv za vie pravnih sistema koji se zasnivaju na institucijama
nekadanjeg rimskog prava, ija osnovna karakteristika je da svoj izvor
imaju u pisanim zakonima ili zakonicima (kodifikacijama). Poetak
izgradnje ovog sistema se vezuje za Corpus iuris civilis (kodifikacija
cjelokupnog rimskog prava cara Justinijana iz estog stoljea), na koju su
se do danas dodavane pojedine institucije crkvenog prava, lokalnih obiaja
i pravnih teorija u zapadnoj Evropi.
U materijalnom smislu zasniva se na apstraktnim institutima i optim
naelima, iz kojih se posredno izvode pojedinana pravila. U procesnom
smislu se primjenjuje inkvizitorski postupak, odnosno odluke donose sudije
profesionalci, koje u postupku odluivanja nemaju puno slobode u
tumaenju zakonskih tekstova, poto se zakonski tekstovi tumae
dogmatski (doslovno onako kako je u zakonu napisano, bez mogunosti
slobodne interpretacije). Postojanje porotnih vijea je vrlo rijetko.
Karakteristika obiajnih pravnih sistema je da se zasnivaju na
obiajima i presudama sudova koje predstavljaju presedan za donoenje
odluke o istom injeninom i pravnom pitanju (precedentno pravo).
Najraireniji od njih je common law, nazivan jo kao anglo-saksonski ili
anglo-ameriki pravni sistem.
Common law nastao je u Engleskoj, a izraz common law vezuje se
za normansko osvjajanje Engleske. Normani su 1066. godine osvojili
Englesku a tamo su zatekli lokalno obiajno pravo domaeg
anglosaksonskog stanovnitva, te su svoje pravo izjednaili sa ovim
lokalnim obiajima u sistemu prava zajednikog svim ljudima, pa otuda se
naziva common law. Ovo pripada porodici zapadnih pravnih sistema, a
Engleska je danas jedina zemlja u Evropi koja u kojoj nije dolo do
recepcije rimskog prava, jer je zadrala svoj poseban pravni sistem iju
okosnicu ini common law.
Osnovi common law prava udareni su jo u 11. i 12. vijeku, kada su
pravnici poeli sa transformacijom primitivnog germanskog i franakog
2

prava. Moglo bi se rei da je engleski pravni sistem osnovao kralj Henrik II,
koji je vladao Engleskom i Normandijom u 12. vijeku. On je pored
postojeeg crkvenog pravnog sistema, prvi u Engleskoj uspostavio
centralni sud sa profesionalnim sudijama i racionalnim sistemom
procedure. Vana grana Engleskog prava je The law of torts. Ova grana
prava govori o pravnim lijekovima koji se daju odreenom licu protiv lica
koje je nanijelo nepravdu njegovoj linosti.
Equity law je sljedei izvor, potie iz 14. i 15. vijeka, kada se javio kao skup
materijalnim i procesnih pravila poznat kao equity ili pravo pravinosti. U
to vrijeme, kraljevski opti sudovi postali su suvie strogi i formalistiki, pa
je kancelar uz kraljevsku dozvolu uspostavio Kancelarov sud koji je
primjenjivao pravila i postupke prava pravinosti, poto procedura prava
pravinosti bila mnogo elastinija u odnosu na proceduru opteg prava.
Sluajevi koji su rjeavani pred equty sudom nisu bili iznoeni pred
porotom. Ovaj sud mogao je narediti stranakama da uine ili ne uine neki
akt, dok su opti sudovi uglavnom izricali imovinske kazne (naknada tete
u novanoj protivvrijednosti). Pravo pravinosti osnailo je neke sporazume
koje opte pravo nije priznavalo. Najvaniji takav sluaj je trust
(povjerenje), tj. sluaj kada neko prenosi svoju imovinu na povjerenje u
korist treeg lica, ali u sluaju spora pravni lijekovi opteg prava nisu bili
podobni za adekvatno pobijanje tog ugovora.
Statute law ili zakonodavstvo je trei i glavni istorijski izvor common law
prava. Potie iz 15. vijeka, kada nije postojao nikakav koncept
zakonodavstva, te su vladari koristili takvo stanje i izdavali razne akte koji
nisu imali autoritet optepriznatih zakona. Statute law je stoga unio
izvjestan red u drutvo, poto su pisani akti imali pravnu snagu.
Vjerski pravni sistemi se zasnivaju na vjerskim doktrinama, a od
njih je najpoznatije erijatsko pravo. Primarni izvori erijata, koji su
univerzalno prihvaeni kao takvi od strane svih muslimana u svijetu, su
Kur'an i Sunnet. Kur'an je sveto pismo islama, za koje muslimani vjeruju da
je direktna i nepromjenjena rije Boija. Sunnet se sastoji od verskih radnji
i citata islamskog proroka Muhameda i naratora kroz svoje prijatelje,
odnosno imame.
Meu vjerskim pravnim sistemima jajznaajniji je sistem islamskog
prava. Islamsko pravo treba razlikovati od prava islamskih drava, poto u
svijetu postoje i drave u kojima je islamsko pravo ukinuto, kao npr. Turska.
U najveem broju drava islamskog svijeta, islamsko pravo je samo jedan
od izvora prava, i to u oblasti linog statusa pripadnika islamske
vjeroispovjesti. Ove islamske drave su, u nastojanju da modernizuju svoje
drutvo, prihvatile mnoga obiljeja pravnih sistema drava kontinentaloevropske i common law tradicije. Interesantno je napomenuti da ja
kraljevina SHS nakon prvog svjetskog rata isto rjeenje unijela u svoj
pravni poredak, tako da je na njenoj teritoriji, izmeu ostalih, vailo
islamsko pravo u oblasti statusnog, porodinog i nasljednog prava pod
jurisdikcijom erijatskih sudova.
3

Danas postoji odreen broj islamskih zemalja u kojima je


islamsko pravo jedini izvor pozitivnog (vaeeg) prava. U ovim zemljama
islam je zvanina (dravna) religija, islamsko pravo olieno je u boijoj
knjizi - Kuranu, zbog ega islamsko pravo u ovoj grupi zemalja predstavlja
izvor cjelokupnog pravnog poretka.

Karta pravnih sistema u najirem smislu


narandasto - kontinentalno pravo
svijetlo ljubiasto - common law
svijetlo uto - kombinacija kontinentalnog i obiajnog prava
zeleno - vjersko pravo
tamno ljubiasto - kombinacija anglosaksonskog i obiajnog prava
Pojam i svrha uporednog (komparativnog) prava
Pojam uporeivanje oznaava misaonu radnju kojom se najmanje
dva predmeta prouavanja sagledavaju kroz izdvajanje i uoavanje
njihovih meusobnih slinosti ili razlika.
Uporedno (komparativno) pravo je najee
koriten naziv za prouavanje dva ili vie pravnih sistema, pravnih grana
prava ili pravnih instituta najmanje dvije zemlje, putem meusobnog
uporeivanja (komparacije).
Uporedno pravo nastalo je u antiko doba, a njegov nastanak vezuje
se za Solona i Likurga, koji su putovali Sredozemljem prouavajui
zakonodavstva i najvanije pravne institute zemalja koje su obilazili, a
steena saznanja koristili kako bi najbolja rjeenja koja su uoili unosili u
zakone koje su pisali radi primjene u svojoj zemlji. Razvoj uporednog prava
kroz godine i vjekove doveo je do pojave slinih zakonskih rjeenja i
instituta u mnogim zemljama, a ova je dalje uticalo i na unifikacije
odreenih pravila na meunarodnom pravu. Prvi meunarodni kongres za
uporedno pravo odran u Parizu 1900. godine uticao je na prihvatanje
4

stavova
da se pod pojmom uporednog prava podrazumijeva
prvenstveno prouavanje dva ili vie zakonodavstava komparativnom
metodom, pri emu se ista metoda koristi u prouavanjima raznih oblasti
prava. Na istom kongresu je usvojen stav da se uporednopravnim
prouavanjem smatra samo svestrano poreenje raznih instituta dvije ili
vie zemalja, kojim se prave odgovarajue analize i izvode odgovarajui
zakljuci.
Osnovna svrha uporednog prava je:
- upoznavanje vlastitog prava ije se karakteristike mogu bolje
sagledati ukoliko se uporede sa stranim pravom
- sagledavanje dobrih i loih osobinama pojedinih domaih pravnih
rjeenja
- koritenje rjeenja iz stranog prava u svrhu implementacije u
domae pravo radi njegovog usavravanja
- potreba da prouavanja pokau mogunosti za unifikaciju prava i
pravac daljeg razvoja
- otvaranje mogunosti za upoznavanje i uporeivanje odgovarajuih
kolizionih normi
- proirenje vlastitih optih znanja iz pravne oblasti
Definicija pojma uporedni krivini sistemi i svrha prouavanja
Prilikom davanja definicije predmeta uporednih krivinih sistema,
neizbjeno je da se vratimo na prethodne definicije pojma uporednog
prava i ciljeva uporednog prava.
Saglasno prethodnom, jasno je da se pojam uporedno pravo i
pojam uporedni krivini sistemi razlikuju iskljuivo po predmetu svog
prouavanja. Tako su predmet prouavanja uporednog prava sva prava,
odnosno sve oblasti prava, kao npr. krivino pravo, graansko pravo,
upravno pravo i sve druge vrste prava koje postoje u svijetu, predmet
prouavanja uporednih krivinih sistema je ui, jer se odnosi samo na
oblast krivinog prava. Tako dolazimo do definicije ovog predmeta.
Uporedni krivini sistemi imaju za predmet prouavanje dva ili vie
krivino-pravnih sistema, prouavanje pravnih grana ili pravnih
ustanova koje postoje u okviru jednog ili vie krivino-pravnih
sistema, koje se vri uporednom (komparativnom) metodom.
Prilikom
primjene
komparativne
metode
pouavanja, moraju se slijediti dva osnovna pravila. Prvo nalae da
predmet prouavanja mogu biti samo isti ili istovrsni elementi, te da se
ne uporeuju raznovrsni elementi (npr. novana kazna sa elementima
svijesti uinioca). Drugo pravilo obavezuje da se ne uporeuju
neprovjereni elementi (podaci iz nepouzdanog izvora).

Sve prethodno se moe rei i za svrhu prouavanja. Ona se sastoji


u sljedeem:
- upoznavanje
vlastitog
sistema
krivinog
prava,
ije
se
karakteristike mogu bolje sagledati ukoliko se uporede sa drugim
sistmima krivinog prava
- upoznavanje sa dobrim i loim osobinama pojedinih domaih
krivino-pravnih rjeenja
- koritenje rjeenja iz stranog krivinog prava u svrhu
implementacije u domae krivino pravo radi njegovog
usavravanja
- potreba da prouavanja pokau mogunosti za unifikaciju prava i
pravci daljeg razvoja
- otvaranje mogunosti za upoznavanje i uporeivanje odgovarajuih
kolizionih normi krivinog prava
- proirenje vlastitih optih znanja iz krivino-pravne oblasti

Uporedni krivini sistemi - materijalni aspekti


Sankcije i izvrenje sankcija
Sankcije
Krivine sankcije moemo definisati kao dravne mjere izreene u
krivinom postupku uiiocima krivinih djela, koje se sastoje u gubitku ili
ogranienju njihovih prava.
U savremenim zakonodavstvima su zastupljenja dva sistema
sankcija - dualistiki i monistiki. Najvei broj krivinih zakonodavstava u
svijetu prihvatio je dualistiki sistem
krivinih sankcija, to
podrazumijeva da su u sankcije uvrtene kazne i mjere bezbjednosti.
Dualistiki sistem kriviih sankcija prvi put primjenjen je u nacrtu
vajcarskog kaznenog zakonika iz 1893. godine, a njegov idejni tvorac je
vajcarski pravnik Carl Stooss. Ovaj sistem je dominantan u krivinim
zakonodavstvima irom svijeta.
Za
razliku
od
dualistikog sistema sankcija koji je preovladavajui i danas, monistiki
sistem sankcija ne pravi razlike izmeu kazni i mjera bezbjednosti pa sve
krivinopravne mjere svrstava u kazne. Potie iz nekih drugih vremena,
postojao je do XIX vijeka, a danas je prisutan samo u minornom broju
zakonodavstava. Najvei monistiki sistem je francuski. Ipak, u francuskoj
doktrini se smatra da je taj sistem samo prividno monistiki, jer se u njemu
nalaze mnoge kazne koje su po svojoj pravnoj prirodi mjere bezbjednosti.
U svakom sluaju moemo zakljuiti da u Francuskoj ne postoji sistem
sankcija, ve umjesto sistema sankcija postoji sistem kazni.

Kazne

Prema optoj definiciji, kazne su zakonom propisane represivne


mjere koje sud izrie uiniocu krivinog djela u zakonito provedenom
postupku, u cilju suzbijanja kriminaliteta.
Kroz dugogodinja prouavanja svrhe kazni preovladavale su dvije
suprotstavljene teorije - apsolutna i relativna.
Prva (apsolutna teorija svrhe kazni) zasnivala se
na stavu da se kazna mora sastojati u odmazdi prema uiniocu krivinog
djela i da se uiniocu mora vratiti istom mjerom; pri tom se nije razmiljalo
o njenom dejstvu u budunosti. Na tragu ove teorije se i danas nalaze
zakonodavstva manjeg broja zemalja.
Za razliku od prethodne, osnovna ideja danas preovladavajue
relativne teorije svrhe kazni moe se iskazati kroz jednu Platonovu
misao: Niko razuman ne kanjava zato to se pogrijeilo, nego da se ne bi
grijeilo. Ova teorija zauzima stav da se kaznom moe uticati na samog
poinitelja i na sve druge mogue poinitelje, a danas je opteprihvaena
u uporednom zakonodavstvu.

Tjelesne kazne
Smrtna kazna
Smrtna kazna predstavlja krajnju i najstroiju od svih kazni koje je
propisane u pravnim sistemima uopte. U mnogim zemljama postoji i
danas, a opta tendencija njenog ukidanja u stalnom je porastu. Jedan od
razloga za njeno ukidanje predstavlja okolnost da nije mogue otkloniti
posljedice pogrene odluke suda, tako da su u mnogo sluajeva tek nakon
egzekucije pronaeni dokazi koji upuuju na zakljuak da lice prema kojem
je ve izvrena ova kazna, nje uinilo krivino djelo. 1
Osnov za ukidanje u Evropskom zakonodavstvu predstavlja Protokol
broj 6 uz Konvenciju za zatitu ljudskih prava i osnovnih sloboda Vijea
Europe, koji je donesen u Strazburu 28.04.1983. godine. lanom 3 ovog
protokola propisano je da drava strana kao potpisnica predmetnog
protokola ne moe odstupiti ni od jedne odredbe tog protokola. Izuzetak je
propisan lanom 2, u kom stoji da drava strana moe u svom
zakonodavstvu predvidjeti smrtnu kaznu za djela izvrena u doba rata ili
neposredne ratne opasnosti, ukoliko je takva kazna predviena zakonom i
u skladu sa zakonskim odredbama o primjeni. Drava strana je u tom
sluaju duna obavjestiti Savjet Evrope o odgovarajuim odredbama tog
zakona.
Ukinuta je u svim evropskim zakonodavstvima osim u Bjelorusiji. U
SAD-u ukinuta je u 16, dok i danas postoji u 36 od ukupno 50 amerikih
federalnih drava.
1 Na internet adresi
http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_wrongful_convictions_in_the_United_Sta
tes
7

Zakonodavstva odreenih zemalja jo nisu ukinula smrtnu kaznu, ali


se ona u praksi ne izvrava (abolicionisti de facto). Tako u posljednjih
deset godina ovu kaznu nisu izvravale Juna Koreja, Rusija i nekoliko
azijskih zemalja.2
Za razliku od prethodnog, smrtna kazna nije ukinuta i izvrava se
u veem broju zemlja islamskog sistema prava i azijskih zemalja
(Afganistanu, Indoneziji, Iranu, Singapuru, Siriji, Ujedinjenim arapskim
Emiratima, Pakistanu, Japanu, veem broju saveznih amerikih drava i
drugim.3

Smrtna kazna u svijetu do kraja 2010. godine

Legend Abolished for all crimes (ukinuta za sva krivina djela) Abolished for all crimes
except under exceptional/special circumstances, such as crimes committed in wartime
(samo za krivina djela uinjena pod izuzetnim okolnostima, kao npr. za vrijeme rata)
Abolished in practice, under a moratorium or have not used capital punishment in at
least 10 years (ukinuta u praksi ili se ne izvrava u posljednjih 10 godina) Retainers of
the death penalty (propisana i izvrava se)
Podaci
na
internet
adresi:
http://en.wikipedia.org/wiki/Use_of_capital_punishment_by_country

49% zemalja u svojim zakonodavstvima jo propisuju smrtnu kaznu. Od


toga, u svega 4% zakonodavstava izrie se izuzetno, odnosno samo za
odreena krvina djela koja su poinjena u izuzetnim okolnostima, kao npr.
2 Podaci na internet adresi:
http://en.wikipedia.org/wiki/Death_row_phenomenon, preuzeti 18.12.2014.
godine.
3 Podaci na internet adresi:
http://en.wikipedia.org/wiki/Death_row_phenomenon, preuzeti 18.12.2014.
godine.
8

za vrijeme rata. U 25% zakonodavstava nije ograniena na izuzetne


okolnosti, ali ne primjenjuje se u posljednjih deset godina. Konano, u 20%
zemalja ne postoje zakonska ogranienja za njeno izricanje ili izvrenje u
praksi. Prema informacijama iz decembra 2014. godine, Liban i Tadikistan
uvrteni su u listu zemalja koje u posljednjih deset godina nisu izvrile ovu
kaznu i prethodno izloeni podaci mogu se neznatno korigovati.
Krivina djela za koja se izrie smrtna kazna
Paljivija analiza zakonodavstava svih zemalja koje u svojim sistemima
krivinih kazni sadre i ovu kaznu ukazuje kako je opteprihvaeno pravilo
da se smrtna kazna izrie za krivina djela koja spadaju u kategoriju
najteih. To su u pravilu krivina djela koja se sama po sebi smatraju
tekim (mala in se - ubistva s umiljajem i teka ubistva), razna krivina
djela protiv meunarodnog prava (genocid, ratni zloini, zloini protiv
civilnog stanovnitva i druga), ona koja karakterie masovnost i
nastupanje tekih posljedica prema oteenim (trgovina orujem, opojnim
drogama, tetnim supstancama, neispravnim lijekovima, orujem za
masovno ubijanje ljudi).
U Japanu se jo moe izrei za krivina djela paljevinu graevina i
zgrada u kojoj ive ljudi, paljevinu voza, tramvaja, broda i slino, ali se
izrie vrlo rijetko, uglavnom za ubistva i razbojnitva sa smrtnom
posljedicom.
Zakonodavstva islamskog svijeta kao npr. Ujedinjenim Arapskim
Emiratima, Iranu, Pakistanu, izrie se za umiljajna ubistva, trgovinu
opojnim drogama, terorizam, te za vei broj tzv. hudud krivinih djela (za
koje se smatra da su "tvrdnje o Bogu" a deliktno ponaanje se ispoljava u
raznim vidovima bogohuljenja), kao npr. preljuba (vanbrani seks), blud,
prelazak muslimana iz islama u drugu religiju (otpadnitvo). Pored toga,
izrie se za razliite vidove suprotstavljanja legalnoj vlasti i slina.
U zemljama Azije iji stanovnici imaju drugaija vjerska i politika
opredjeljenja se ova kazna izrie suvie esto. U tom kontekstu je
nainteresantniji kineski zakon, po kojem se smrtna kazna moe izrei se za
ak 66 krivnih djela.
Naini izvrenja
Predmetna kazna danas se izvrava brojnim i raznovrsnim
metodama. Najei naini izvrenja su odrubljivanje glave (Saudijska
Arabiji i Irak), elektrina stolica (u SAD, gdje je donedavno elektrina
stolica bila najee koritena metoda, a od 2000. godine ee se koristi
tzv. smrtonosna injekcija), vjeanje (Egipat, Iran, Japan, Pakistan,
Singapur), strijeljanje (Bjelorusija, Kina, Somalija, Tajvan, Uzbekistan,
Vijetnam) i kamenovanje (Afganistan, Pakistan).

Kamenovanje
Kamenovanje (lapidation) predstavlja jedan od oblik smrtne kazne
koja se izvrava tako da grupa ljudi baca kamenje na osueno lice dok ovo
umire. Time se nijedan pojedinac u grupi se identifikuje kao onaj koji ubija,
kao to je to u sluaju kada kaznu izvrava samo jedan (sudski, dravni)
egzekutor. Sporija je od drugih oblika izvrenja, a kamenovanje kao oblik
izvrenja se smatra muenjem.
U starom vijeku poznavali su je skoro svi narodi (Egipani, Persijanci,
Jevreji, Grci, Rimljani i Gali). Kamenovanjem se kanjavalo npr. ubistvo
roditelja, izdaja domovine, krenje sakralnih propisa, preljuba. Krivca su
obino izvodili izvan grada simbolizujui tako njegovo iskljuenje iz
zajednice. Kamenje su bacali svi prisutni, a gomila kamenja pod kojom je
le osuenog smatrala se mestom prokletstva. Jo postoji u islamskim
zakonodavstvima.
Izvorni naziv ove kazne u islamskoj literaturi je Rajm (Arapski : rjm ),
a ona i danas predstavlja pravni oblik sudske kazne u ovim
zakonodavstvima. Postoji nekoliko zemalja u kojim se izriu osude na smrt
kamenovanjem, ali se one ne izvravaju.4
Kamenovanje je propisano u erijatskom pravu za nedozvoljene
seksualne odnose, i to definitivno za preljubu koju poine oenjeni
mukarac ili udana ena. Za osudu potrebni su kao dokaz priznanje
preljubnika/preljubnice, ili iskazi etiri svjedoka. Prema odreenim
tumaenjima, moe biti izreena za vanbrane seksualne odnose (izmeu
mukaraca i ene koji nisu u braku) i za predbrane seksualne odnose.

Zemlje u kojim postoji kazna kamenovanje u zakonskoj formi (svijetlo


bordo) i u obiajnoj ili nekoj drugoj vansudskoj formi (tamno bordo).
Kazneni zakon u Iranu bitno je promijenjen nakon islamske revolucije
1979., kad su u njega uvedene erijatske kazne poput kamenovanja,
4 Na internet adresi http://en.wikipedia.org/wiki/Stoning)

10

bievanja ili amputacije udova. No sama kazna kamenovanjem rijetko se


koristila u Iranu, u kojem je zbog nje bilo neslaganja i unutar samih
reimskih struktura.
Iranski zakon o izvrenju kazni, lan 23-Kamenovanje
Kada se izvrava smrtna kazna kamenovanjem, ukoliko je do osude dolo
na osnovu priznanja osuenog datog nakon izvrenja krivinog djela,
sudija koji je donio presudu e prvi baci kamen , a zatim drugi. Ako je,
meutim, do osude dolo na osnovu izjave nekog svedoka, taj svjedok e
baciti prvi kamen na osuenog a zatim sudije koje su donijele presudu.
Osueni na smrt kamenovanjem, koji su djelomino ukopani u zemlju
(mukarci do struka, ene do ramena), mogu spasiti ivot ako se uspiju
osloboditi tokom izvrenja kazne.
Ne postoji slubena brojka, ali po podacima Meunarodnog odbora
protiv kamenovanja, ije je sjedite u Njemakoj, od 1980. do 2010.
izvreno je oko 150 smrtnih kazni kamenovanjem.

Bievanje
Posljednje zakonodavstvu u Evropi koje je poznavalo bievanje jeste
Englesko, a kazna je ukinuta tek 1948. godine. Bievanje se izvravalo
korbaen od nekoliko bieva koji se u stvari sastojao od devet konih
traka koje zavravaju jednim vorom. U zakonodavstva koja su poznavala
a meu posljednjim ukinula ovu kaznu se svrstava i Rusko, a kazna je
ukinuta zakonodavnom reformom iz 1945. godine. Dok je postojala ova
kazna, odnosno osuda na kaznu bievanja pod nazivom macke (prema
izvoru Vujaklija, strana 430), izvravala se biem ili kandijom nainjenim
od koe zvanim knut.
Vano je ukazati kako je Evropski sud za ljudska prava 1978 godine
zauzeo stav kako je tjelesno kanjavanje maloljetnika sa Manskog ostrva
(ostrvo u Irskom moru) osuenom za nasilje, suprotno lanu 3 Konvencije
za zatitu ljudskih prava i osnovnih sloboda (zabrana muenja), koji
zabranjuje kazne ili neovjean ili poniavajui tretman. 5 Sud iznosi stav
da, usprkos injenici da vei dio populacije sa ovog ostrva smatra da je
bievanje efikasno sredstvo odvraanja, nikada ne treba pribjegavati
kaznama suprotnim lanu 3, bez obzira na njihov efekat odvraanja.6
5 Presuda od 25.04.1987. godine u predmetu Tyrerc/Royaume Uni; tjelesno
kanjavanje u koli se na isti nain smatra kao degradirajui tretman.
Detaljnije u Pradel, . (2009): Komparativno krivino pravo. Preveo sa
francuskog Obrad Peri, Beograd: Pravni fakultet Univerziteta u Beogradu
(naslov originala Droit pnal compar, 2008, Paris, strana 17.
6 Ibid.
11

U Kanadi je 1965 zabiljeeno da kako je jedan sud izrekao tada


zakonom propisanu kaznu bievanja licu koje je uinilo krivino djelo
silovanja, iznosei stav da je izreena kazna opravdana i da moe ostvariti
zakonom propisane ciljeve. U svakom sluaju, ova kazna je u Kanadi
ukinuta 1972. godine. lanom 12 Povelje o pravima i slobodama iz 1982.
godine su zabranjena okrutna i poniavajua postupanja, tako da je
ponovno uvoenje ove ili slinih kazni nakon toga praktiki postalo
nemogue.
Sve amerike drave su u vremenskom periodu od 1952. godine do
1972. godine ukinule ovu kaznu. Meutim, i nakon toga se javljaju pojedini
autori koji iznose stav da je tjelesno kanjavanje opravdano. Neki autori
koji su protivnici kazne zatvora tako smatraju da je zatvor odreena vrsta
torture i tokom 1983. godine (Newman) predlau da se za napade na
imovinu uvede tjelesno kanjavanje kao npr. elektrini okovi nauno
kontrolisani.7
U zemljama erijatskog prava ova kazna jo postoji. Izrie se uz
smrtnu kaznu ili odvojeno za nedozvoljene seksualne odnose (smrt
kamenovanjem ili stotinu udaraca biem) ili druge vrste polnih odnosa koji
nisu u skladu sa pravom (osamdeset udaraca biem), konzumaciju opojnih
sredstava (osamdeset udaraca biem). Pravila dokazivanja su stroga, te
ukljuuju i nesporne iskaze svjedoka oevidaca.

Amputacije i druge tjelesne kazne u vjerskim pravnim sistemima


Odsjecanje i zasjecanje ruke se prema erijatskim zakonima, za
krau izrie kazna amputacije ruke. Postoje i drugi vidovi primjene slinih
tjelesnih kazni. Libijski zakon iz oktobra 1972 godine za odreena
krivina djela propisivao je kaznu istovremenog odsjecanja desne ake i
lijevog stopala.8 Jedan od primjera primjene kazne odsjecanja ruke
uiniocu krivinog djela krae predstavlja i Nigerija.9
U novije vrijeme se javljaju i druge vrste tjelesnih kazni, koje
imaju za cilj zatitu odreenih religijskih uvjerenja. Tako je u Saudijskoj
7 Pradel, . (2009): Komparativno krivino pravo. Preveo sa francuskog
Obrad Peri, Beograd: Pravni fakultet Univerziteta u Beogradu (naslov
originala Droit pnal compar, 2008, Paris), str. 18.
8 Ibid., strana 19.
9 09.11.2011. godine, sud je izrekao kaznu odjecanja desne ake dvojici
optuenih koji su ukrali psa vrijednog 628 EUR. Detaljnije na internet
adresi http://www.emirates247.com/news/world/nigerian-court-sentences2-to-amputation-for-theft-2011-09-09-1.417572, podaci preuzeti na dana
01.04.2015. godine.
12

Arabiji za itanje Biblije uvedena kazna lomljenja i zasjecanja ruke, te


su ve zabiljeena su izvrenja ove kazne tokom 2013. godine. 10
Prema odredbama Iranskog kaznenog zakonika, za krivino djelo pod
nazivom morabeh (lan 279 ga definie kao izradu oruja koje je opasno
za
ivot,
imovinu
ili
ast
ljudi ili kojim se kod ljudi prouzrokuje strah ili stvara atmosfera
nesigurnosti), moe biti izreena kazna raspea (u vezi sa prethodnim
naslovom), a moe i kazna istovremene amputacije desne ruke i lijeve
noge).
Zakonom o izvrenju krivinih sankcija propisana je procedura
izvrenja kazne raspea. Tako u zakonskom tekstu stoji da osuenik mora
biti vezan leima suprotno raspeu s lica, sa nogama blago iznad zemlje u
vertikalnom poloaju (lan 24). Osuenik ostaje u takvom poloaju tri
dana, pod nadzorom policije. Nakon tri dana, skida se sa raspea, ako je
mrtav, bie sahranjen u skladu sa vjerskim obredima i pravilima o sahrani.
U suprotnom, (on ili ona) je slobodan. Ako je potrebno, nakon skidanja sa
raspea moe mu se pruiti medicinska pomo.
Napomena: Ako se utvrdi da je raspeto lice mrtvo prije nego to istekne tri
dana, tijelo moe da se skine radi obavljanja vjerskih obreda i pripreme za
sahranu.

Kazne lienja slobode


Ove kazne postoje u svim zakonodavstvima. Razlike se uglavnom javljaju u
pogledu duine trajanja lienja slobode, pa u tom smislu razlikujemo
zakonodavstva koja lienje slobode poznaju kao jedinstvenu kaznu i
zakonodavstva koja poznaju dvije ili vie varijanti lienja slobode. Meu
onim koja poznaju vie varijanti lienja slobode preovladava podjela na
kaznu zatvora u ogranienom trajanju i kaznu zatvora u doivotnom
trajanju. Oiglednije razlike izmeu pojedinih zakonodavstava javljaju se u
visini zakonom propisanih okvira za odmjeravanje kazne zatvora u
ogranienom trajanju, kao i u uslovima za uslovni otpust sa izdravanja
kazne. Iako u sutini ne postoje velike razlike u pogledu vrsta sporednih
sankcija koje se izriu uz kaznu zatvora ili i uslova za njihovo izricanje, u
pojednim zakonodavstvima pronalazimo sporedne sankcije koje su
imanentne samo pojedinim zakonima. Uz prikaze pojednih zakonskih
rjeenja emo ukazati i na njih.
Kazna lienja slobode (zatvor) ima vie modaliteta. Tako postoje
zakonodavstva koja propisuju kaznu zatvora kao jedinstvenu i ova kazna
se izrie u granicama jednog zakonom propisanog okvira (minimuma i
maksimuma). Prema tradicionalnoj podjeli, razlikujemo kazne zatvora u
ogranienom trajanju i kazne zatvora u doivotnom trajanju. U okviru
kazne zatvora u ogranienom trajanju je u mnogim zakonodavstvima
10 Detaljnije na internet adresi: http://beograd.in/kazna-za-citanje-biblijeu-saudijskoj-arabiji/
13

propisano vie kazni zatvora sa razliitim okvirima (minimumom i


maksimumom), to u stvari predstavlja primjenu principa srazmjernosti,
tako da duina trajanja zatvora zavisi od teine uinjenog krivinog djela.
Uz to, u mnogim zakonodavstvima se uz kaznu zatvora kao glavnu, mogu
izrei i specifine sporedne kazne.
Jedinstvena kazna lienja slobode podrazumijeva da postoji samo
jedan okvir za odmjeravanje kazne, npr. od 30 dana do 20 godina, te se
sve kazne zatvora odmjeravaju samo u ovom rasponu. Postojala je
poetkom dvadesetog vijeka u vie evropskih zakonodavstava, npr. u
njemakom, vedskom, vajcarskom, portugalskom, meksikom, finskom i
drugim, dok su u odreenim zakonodavstvima kao npr. Francuske,
Holandije, Islanda i panije bile propisane dvije ili tri vrste (okvida za
odmjeravanje) kazne zatvora.11
U posljednje vrijeme su se i u zakonodavstvima Njemake, vedske,
vajcarske i Portugala desili pomaci u pravcu uvoenja vie vrsta i okvira
za izricanje kazne zatvora u ogranienom trajanju.

Kazna zatvora u ogranienom trajanju


Prvi zatvori javili su se krajem 16. vijeka u Holandiji, ali su ubrzo
postali sredstvo za iskoritavanje zatvorenika kao radne snage. Kako bi
izbjegle tekoe u organizovanju rada zatvora, neke zemlje su uvele
deportaciju osuenika u prekomorske kolonije. Tako su engleski osuenici
deportovani u Australiju i Sjevernu Ameriku, a francuski u Gvajanu. Danas
je ova kazna kritikovana u mnogim zemljama, jer se smatra da puno kota
dravu.
Kazna zatvora u ogranienom trajanju izrie se kao:
- jedinstvena kazna (samo jedan minimum kazna, npr. 30 dana i
samo jedan maksimum trajanja, npr. 20 godina) izrie se unutar samo
jednog zakonskog okvira
- vie kazni u razliitim okvirima odnosno trajanjima (npr. u
odreenim sluajevima maksimum moe biti 20 godina, u drugim 25
godina, u treim 30 godina)
Kao zatvor u jedinstvenom trajanju (jedinstvena kazna)
standardno je zastupljena u mnogim zakonodavstvima irom svijeta.
Postoji u vedskoj, gdje se izrie u rasponu od 14 dana do 10 godina. Na
Islandu traje do 16 godina, a za neka djela se prema uiniocu moe
primjeniti terapija lijekovima ili drugi tretmani.
Za razliku od prethodnog, postoje i zakonodavstva koja
propisuju vie okvira za odmjeravanje kazne, odnosno daju vie

11 Pradel, opp. cit., strana


14

raspona za odmjeravanje, kao npr. zakonodavstva Portugala, Francuske


i Mongolije.

Broj lica na izdravanju kazne zatvora na 100.000 stanovnika.

Kazna zatvora u doivotnom trajanju (doivotni zatvor)


Kazna zatvora u doivotnom trajanju (doivotni zatvor) naziv je
za zatvorsku kaznu na osnovu koje je osuenik prisiljen ostati u zatvoru do
kraja svog biolokog ivota. U savremenom svijetu se smatra drugom
najstroom krivinopravnom sankcijom iza smrtne kazne, odnosno
najstroom kaznom u onim zemljama koje su smrtnu kaznu ukinule. U
zakonodavstva mnogih drava je uvedena upravo kao "humana" zamjena
za smrtnu kaznu, jer nakon nje teoretski pretpostavlja najefikasnije
sredstvo specijalne prevencije, poto je time osueni trajno (do kraja
ivota) sprijeen da ponovi izvrenje krivinog djela. S druge strane,
mnoga su zakonodavstva uz kaznu doivotnog zatvora uvele opcije koje
osuenicima omoguavaju putanje na slobodu, najee u obliku
uslovnog otpusta.
Ova kazna postoji u svim sjevernoamerikim dravama i u manjem
broju drava june Amerke, na australskom kontinentu, u pretenom broju
zakonodavstava Evrope i Azije, dok je na afrikom kontitnenetu
zastupljena u svega nekoliko zakonodavstava.
Izrie se za razliite vrste krivinih djela prema meunarodnom
pravu, djela protiv drave i krvina djela sa tekim posljedicama. Tamo
gdje ne postoji smrtna kazna, smatra se najteom kaznom.
U drugoj polovini 20. vijeka je doivotni zatvor, slino kao i smrtna
kazna, u mnogim zemljama doao pod udar kritiara, koji ga smatraju
"nehumanom" i neefikasnom kaznom, s obzirom da se osuenici na
15

doivotni zatvor izricanjem te kazne smatraju trajno izbaenim iz drutva,


odnosno gube bilo kakav interes za rehabilitaciju. Jo u 19. vijeku su kaznu
doivotnog zatvora iz svojih sistema izbacile panija i Portugal, a ta je
praksa postala posebno rairena u latinoamerikim zemljama. Doivotni
zatvor su kasnije poele ukidati i mnoge evropske zemlje, pa su umjesto
toga uvedene maksimalne zatvorske kazne od 40, 30, 20, pa i 15 godina.
Doivnotni zatvor jo postoji u vie evropskih zamalja, kao npr. u
maarskom Krivinom zakoniku gdje ne moe trajati krae od 40 godina.
Francuski kazneni zakonik propisuje ga, pored prethodno navedenih, i za
posebne oblike ubistva, torturu i varvarstvo, teke oblike silovanja,
trgovinu drogama, otmicu aviona, broda ili drugog prevoznog sredstva,
ucjene izvrene od strane organizovane grupe i druga teka krivina djela.
U Australiji izrie se za teka krivina dela, ukljuujui ubistvo, izdaju i
komercijalne trgovine drogom na teritoriji drave i teritoriji pod
nadlenou Vrhovnog suda Australije.
Zakonodavstva novonastalih Balkanskih drava danas nemaju
institut doivotnog zatvora, a ovaj institut nije postojao ni u zakonodavstvu
bive Jugoslavije, gdje je najstroa kazna iza smrtne bila kazna zatvora od
20 godina. Nastojanja da se, nakon ukidanja smrtne kazne 1990-ih, uvede
kazna doivotnog zatvora, su izazivala otre reakcije liberalne javnosti i
aktivista za ljudska prava. Kao zamjenu za kaznu doivotnog zatvora su
pojedine balkanske drave u svoja kaznena zakonodavstva uvele
maksimalne zatvorske kazne od 30 do 45 godina (zakonodavstva u Bosni i
Hercegovini npr.).

Kazna doivotnog zatvora se primjenjuje


Kazna doivotnog zatvora se moe izrei samo pod specifinim uslovima
Kazna doivotnog zatvora je ukinuta
16

Status nepoznat, pretpostavlja se da je ukinuta

Kazne bliske lienju slobode


Na poetku dvadesetog vijeka uestale su kritike opravdanosti
primjene kazni lienja slobode (zatvor), te se ukazivalo kako ove kazne
predstavljaju veliko finansijsko optereenje za drutvo, a ne donose
oekivane pozitivne ofekte. Kazne bliske lienju slobode nastale su kao
reakcija na kaznu lienja slobode, te predstavljaju alternativu za tu kaznu.
U jednoj grupi se nalaze kazne koje su povezane sa penitercijarnom
ustanovom (zatvorom), a u drugoj su one koje nisu povezane sa tom
ustavnovom.
Kazne povezane sa penitercijarnom ustanovom (zatvorom)
Polusloboda
je
povezana
sa
penitercijarnom
ustanovom
(zatvorom), jer osueni za vrijeme izdravnje kazne boravi u zatvoru.
Razlikuje se od zatvora po tome to se osuenom, koji se nalazi na
izdravanju kazne zatvora, dozvoljava da jedno vrijeme provodi i izvan
zatvora.
Meu kontinentalno-evropskim zakonodavstvima, ova kazna postoji
u Italiji, gdje je uvedena 1981. godine lanom 55 tzv. zakona o
depenalizaciji. U italijanskom zakonodavstvu poluzatvor podrazumijeva
obavezu osuenog da tokom svakog dana 10 asova provede u zatvoru, a
dok je na slobodi ne smije posjedovati oruje i municiju, pa ak i u sluaju
kada mu je posjedovanje ovih sredstava odobreno od strane policije. Kod
ove kazne se osuenom za vrijeme boravka na slobodi osuenom mogu
odrediti druge mjere kao npr. oduzimanje vozake dozvole, vraanje
pasoa ili obaveza da paso, u odreenim vremenskim intervalima ili u
odreeno vrijeme, dostavlja na uvid policiji ili sudu.
Vikend zatvor je slian prethodnoj kazni, te se osnovna razlika
izmeu njih sastoji u tome to je kod vikend zatvora osueni obavezan da
vikende provodi u zatvoru, dok se tokom radnih dana nalazi na slobodi.
Kazne koje nisu povezane sa penitercijarnom ustanovom (zatvorom)
Kuni zatvor (house arrests) spada u savremene kazne, a uveden je
prvenstveno radi smanjenja trokova izvrenja kazne u pinitercijarnim
ustanovama (zatvorima). Kontrolu izvrenja ove kazne je tokom njenog
uvoenja na samom poetku devedesetih godina vrio dravni slubenik,
dok se od 1983. godine primjenjuje kontrola putem elektronske narukvice.
Uslovi kunog zatvora mogu se razlikovati, ali bi se moglo sa
sigurnou zakljuiti kako je danas opteprihvaeno pravilo da se osueni
17

ne trebaju ograniavati tako da u kui borave 24 sata dnevno. Veina


programa omoguava da lica koja su imala posao prije osude nastavljaju
da rade, a u kunom pritvoru borave neradnih sati. Pored toga omoguava
se da naputaju svoje kue radi obavljanja drugih obaveza, npr. vjerske
obaveze, odlazak ljekaru i slino. Mnogi programi takoe doputaju da
napuste kuu za obavljanje drugih redovnih poslova kao npr. odlazak u
nabavke, pranje vea i druge. Za uzvrat obavezni su da obavljaju
komnikaciju sa dravnim organima radi provjere da li se nalaze u kui.
Izuzeci postoje ak i u sluajevima kada ele da posjete svoje prijatelje koji
su osueni i nalaze se na izdravanju kazni zatvora u drugim
peniterciarnim ustanovama.
Postoji nekoliko vrsta specijalnog kunog zatvora. Ove vrste
kunog zatvora su stroije, pa osueni moe izii iz kue samo u izuzetnim
sluajevima, ili u kui mora boraviti u striktno odreenim vremenskim
intervalima ili u odreeno vrijeme dana, ne smiju izlaziti u slabo osvjetljene
zone i slino. Uiniocima najteih krivinih djela, onim koji su ranije
osuivani, nasilnicima i drugim slinim kategorijama zabranjuju se bilo
kakvi izlasci, pa se ak i programi lijeenja ili intervencije medicinskog
osoblja obavljaju u kunom zatvoru.

Odlaganje izvrenja kazne i izbjegavanje izricanja kazne


Uslovna osuda
Miljenja u teoriji i praksi o pravnoj prirodi uslovne osude su
podijeljena. U jednoj grupi zakonodavstava se smatra posebnom vrstom
sankcije, u drugoj grupi se smatra modifikacijom kazne, dok se u
zakonodavstvu Francuske smatra kaznom.
Englesko-ameriki model (binding ower i probatio)
Termin uslovna osuda (probatio) vue korjene od latinske rijei
probatio (testiranje, provjeravanje), a institut je istorijski nastao u praksi
engleskih odnosno amerikih sudova. U Engleskoj se pojavila poetkom XIII
vijeka pod nazivom recognizance ili binding over, to ima znaenje
odreene vrste obaveze. U sudskoj praksi se poela uestalo isticati
potreba izbjegavanja izvrenja odluke o osudi na odreena krivina djela
pa se odluka o osudi poela zamjenjivati specifinom vrstom ugovora
izmeu sudije i delikventa, kojim uinilac krivinog djela izbjegava
sankciju a obavezan je jedino da potuje naloge suda; u Engleskoj je
ova praksa bila iroko prihvaena te postoji i danas. U SAD se ova sankcija
oznaava treminom probatio a njen nastanak vezuje se za izvjesnog
Johna Augustusa, obuara iz Bostona, koji je 1841. godine preuzeo ulogu
18

garanta za dobro vladanje u budunosti delikvenata, naroito skitnica i


pijanaca koje je sudija bio spreman da osudi, Augustus je uvjeravao sudije
da e paziti na ponaanje optuenog i traio od sudije da ovaj ne izrie
presudu, a sudije su prihvatale njegov prijedlog 12. Uslovna osuda u slinoj
formi se nakon toga javlja i u drugim Amerikim federalnim jedinicama,
dok Kanada primjenjuje isti model, ali nadzor delikventa vre ovlatena
lica. U svakom sluaju karakteristika probacije je da sudija ne izrie
presudu, a umjesto toga optuenom namee odreene obaveze, pod
uslovom da ove obaveze saglasno prihvata i optueni.
Danas se osnovna razlika izmeu engleske recognizance ili binding
over i amerike probacije ogleda u tome to probacija podrazumijeva
nadzor osuenog od strane ovlatenog lica. Nadzor moe biti
obavljan na razliite naine, u zavisnosti od kategorije uinjenog krivinog
djela.
U amerikim federalnim jedinicama postoje razliite vrste nadzora,
meu kojim neke zahtijevaju pridravanje nekih vrlo strogih pravila. Meu
njima su intenzivna uslovna osuda i kuni pritvor. Ova vrsta nadzora je
gotovo uobiajen oblik nadzora za nasilnike i kriminalce vieg ranga kao
npr. lanove bande, uinioce seksualnih delikata i sline. Dajemo primjer iz
zakonskih odredaba federalne amerike drave Arizona.
Intenzivna uslovna osuda se izrie kao alternativa izricanja kazne
za one koji ne prekre obaveze iz standardne uslovne osude. Intenzivna
Probni nadzor (IPS) dizajniran je da obezbjedi strogu kontrolu i nadzor tako
to ograniava i prati kretanje a naroito aktivnosti osuenog koje se
odnose na isplatu naknade oteenim.
Osuene u kunom pritvoru prate timovi koji se sastoje od jednog starijeg
slubenog lica za izvrenje uslovne slobode i slubenika za nadzor. Tim
prati aktivnosti osuenog i obavlja posete sa najmanje etiri puta nedeljno.
Nedeljni kontakti mogu biti reducirani kada osueni prolazi kroz fazu
poetnog intenzivnog nadzora. Osueni su obavezni da dostavljaju sve
podatke o svojim primanjima i da obave etrdeset (40) asova rada
meseno u korist restitucije zajednici. Uinilac koji uspeno zavri rigorozni
intenzivni probacioni nadzor se potom vraa na standardni nivo izvrenja
uslovne osude.13
esti oblici nadzora izvrenja probacije
u Americi su jo GPS praenje i Computer Management. GPS praenje i
kuni pritvor se najee primjenjuju prema maloljetnicima, ak i ako su
uinile blae krivino djelo. Kompjuterski nadzor podrazumeva
12 Pradel, opp. cit. str. 38
13 Detaljnije na internet stranici
http://www.superiorcourt.maricopa.gov/AdultProbation/AdultProbation
Information/Supervision/IntensiveProbationSupervision.asp
19

instaliranje softvera za praenje tako da se moe utvrditi ta uinilac radi


na kompjuterskoj mrei.
Neke jurisdikcije zahtevaju da se nadzirani odreknu svojih ustavnih
prava iz etvrtog amandmana koji je vezan za pretres i pljenidbu,
nenajavljenu kontrolu u kui ili na radnom mjestu, osmatranja i korienje
elektronskog nadzora ili satelitsko praenje. Pod uslovima za ove vrste
proverjavanja se podrazumijeva da osueni mora ostati na poznatoj adresi
za cijelo vrijeme trajanja probacije.
Francusko-belgijska uslovna osuda
Ova vrsta uslovne osude potie s kraja XIX vijeka a danas je
opteprihvaena u evropskim zakonodavstvima. Kod nje je karakteristino
da sud izrie kaznu, ali odlae njeno izvrenje. Primarni uslov je da
optueni ranije nije osuivan ili da se smatra neosuivanim, npr. da je
istekao rok provjeravanja u kojem isti nije uinio novo krivino djelo.
Ukoliko u vrijeme odlaganja kazne uini novo krivino djelo, stavlja se van
snage prethodni uslov, bez obzira na prirodu ranije izreene kazne.
Krajem XIX i poetkom XX vijeka se javlja tendencija izricanja
uslovne osude za blaa krivina djela, to je danas gotovo opteprihvaeno
pravilo. Poto je danas ovaj institut iroko prihvaen, pojedina nacionalna
zakonodavstva ine razliite modifikacije u pravcu ublaavanja uslova za
njeno izricanje. Kao razlozi za takav stav se navodi da uslovna osuda
omoguava smanjenje trokova drave za izvrenje kazni, te davanje nove
anse uiniocima. Danas ovaj model postoji u mnogim zakonodavstvima
Latinske Amerike, Afrike, pa ak i u Skandinavskim zakonodavstvima. U
jednom dijelu kontinentalno-evropskih zemalja, kao npr.
Italiji ili u
novonastalim balkanskim zakonodavstvima, uslovna osuda se moe izrei
samo ukoliko su ispunjeni uslovi da je ranije neosuivan i da mu je za
konkretno krivino djelo izreena kazna zatvora do dvije godine. U jednom
dijelu zakonodavstava uz uslovnu osudu se mogu izrei i druge obaveze.
Rad u optem interesu
Rad u optem interesu ili rad na slobodi jedan je od oblika
alternativnih sankcija, sankcija kod kojih je naglaeno specijalno
preventivno dejstvo (spreavanje uinioca da izvri novo krivino djelo).
Ova sankcija koristi se kada radi postizanja ciljeva izricanja sankcija nije
potrebno primjeniti kaznu zatvora. Dobra je aternativa kazni zatvora i zbog
toga to se primjenom ove kazne umjesto zatvora izbjegavaju visoki
trokovi koji uobiajeno prate izvrenje kazne zatvora i drugi negativni
efekti kazne zatvora, kao to su odvajanje osuenog od porodice i blinjih,
negativan uticaj ostalih osuenih koji zajedno sa njim izdravaju zatorsku
20

kaznu, prekid kolovanja radi odlaska u zatvor, prestanak radnog odnosa


optuenog i izostanak prihoda, te mnogi drugi.
Ova alternativna sankcija javila se u posljednjim decenijama
dvadesetog vijeka, a sastoji se u tome da osueni, ukoliko se tome ne
protivi, odreen broj asova radi u korist zajednice. Time se otklanja teta
koju je nanio zajednici izvrenjem krivinog djela, a u isto vrijeme se
ponovo integrie u drutvo.
Nastao je kao ideja ministarstva pravde Kvebeka 1976. godine, ideja
je realizovana u nekoliko dijelova Kvebaka a kasnije se proirio na cijeli
Kvebek. Danas potoji kao samostalna (glavna) kazna u zaokonodavstvima
Francuske, Luksemburga, Belgije i Portugala, dok se u Njemakoj javlja kao
jedan modalitet uslovne osude.
Zabrane i obaveze
Zabrane se primjenjuju kao preventivne mjere (koje uinioce
spreavaju da vre nova krivina djela) u sluajevima kada su krivina
djela uinili prilikom vrenja neke djelatnosti. Zabranom daljeg vrenja
takvih djelatnosti, uinilac ostaje bez mogunosti da u okviru iste
djelatnosti ponovi izvrenje krivinog djela. Postoje dvije vrste zabrana zabrane u vezi sa profesionalnom aktivnou ili aktovnou bliskoj
profesionalnoj i zabrane koje nisu u vezi sa profesionalnom djelatnou.
Zabrane u vezi sa profesionalnom aktivnou propisane su kao
dopunska kazna. U francuskom zakonodavstvu su to zabrane vrenja
javnih funkcija ili profesionalnih ili drutvenih djelatnosti do pet godina. U
Engleskoj se moe zabraniti direktoru da upravlja drutvom do 15 godina.
Zabranama koje nisu u vezi sa profesionalnom aktovnou se u
zemljama common law sistema prava osuenom zabranjuje da kontaktira i
uznemirava oteenu, da se pribliava prostorijama u kojima ovaj ivi i
slino.
Obaveze se uglavnom sastoje u naknadi tete koja je priinjena
izvrenjem krivinog djela. Odreena zakonodavstva poput engleskog ili
kanadskog propisuju da sud moe obavezati osuenog da namiri tetu koju
mu je priinio oteenom izvrenjem krivinog djela.

Imovinske kazne
Novana kazna

21

Novana kazna jedna je od najstarijih. Sastoji se u plaanju


odreene sume novca od strane uinioca u korist drave. Osnovni razlog
za njeno uvoenje lei u injenici da se ona prema fizikim licima izrie
uglavnom za relativno blaga krivina djela. U siromanijim dravama,
poput nekih junoamerikih drava, izrie se sporadino. Njenim
izricanjem, umjesto da drava troi novac za izvrenja nekih kazni kao to
su npr. kazna zatvora, drava tedi znatne sume novca koje bi u
suprotnom morale izdvajati za izvrenje kazne zatvora.
Oblici i modeli odmjeravanja novane kazne su raznovrsni. U
nastavku emo se upoznati sa osobinama modela fiksnih novanih kazni,
model dani - novana kazna i model proporcionalnih novanih kazni.

Model fiksnih novanih kazni


Kod fiksnih novanih kazni, koje se nazivaju i optim novanim
kaznama, najee se u zakonu propisuje njen minimum i maksimum ili
samo maksimum, dok se odmjeravanje visine preputa diskrecionoj ocjeni
suda, a ogranienja postoje jedino u pogledu zakonskih okvira. U novijim
zakonodavstvima odreuje se samo njen maksimum. U nekim od njih
primjenjeno je naelo srazmjernosti, te se krivina djela razvrstavaju
prema svojoj teini u vie kategorija, te je za svaku kategoriju propisana
maksimalna kazna.
Po metodu fiksnih novanih kazni,
novana kazna odmjerava su vie kontinentalno- evropskih i
zakonodavstava zemalja koje se nalaze na sjevernoamerikom kontinentu.
U nekim od ovih zakonodavstava zastupljeni su i drugi modeli novane
kazne.
U holandskom kaznenom zakoniku prihvaen je
model fiksnih novanih kazni, u praksi izrie za djela manjeg znaaja, a
visina kazne zavisi od toga u koju od est kategorija teine je svrstano
konkretno krivino djelo. U Italiji se pod pojmom novana kazna
podrazumijeva i globa, a izrie se i u fiksnom iznosu iskljuivo kao glavna.
U finskom zakonodavstvu, se i sumarnom novanom kaznom, ne moe
prelaziti iznos 200 EUR, a plaa se za prekraje. U francuskom
zakonodavstvu se primjenjuje iskljuivo za prekraje, postoji pet kategorija
prekraja.
U dravama sjevernoamerikog kontinenta se novana kazna izrie
uglavnom za prestupe i prekraje, ali nikada za zloine (najtea krivina
djela). U Kaliforniji se izriu kao glavne kazne isljuivo za prestupe, mogu
izricati i uz kaznu zatvora kao sporedne. U Floridi propisana je opta
odredba da se prestupi mogu kanjavati zatvorom u trajanju do 12 mjeseci
i novanom kaznom do 500 $.
Proporcionalna novana kazna
22

Novana kazna se u odreenim pravnim sistemima odreuje


proporcionalno, odnosno primjenjuje se naelo srazmjernosti pa se njena
visina odreuje u zavisnosti od visine dobiti koju je ostvario uinilac
izvrenjem krivinog djela ili u zavisnosti od visine tete koja je izvrenjem
djela priinjena oteenom. Stoga se ovakav model naziva modelom
proporcionalne novane kazne.
U Italiji se novana kazna moe odrediti i proporcionalno visini
ostvarene dobiti ili tete koja je priinjena izvrenjem krivinog djela, te
to je uinilac izvrenjem krivinog djela ostvario veu dobit ili priinio
veu tetu, i kazna je vea. Moe biti uveana ili umanjena i do tri puta.
Model dani - novana kazna (dnevni iznosi)
Krajem XIX vijeka pojavila se u Junoj Americi model dani novana kazna, koji se jo naziva i model dnevnih iznosa. Na Evropskom
kontinentu pojavila se poekom XX vijeka i to u Finskoj i vedskoj. Danas je
ova kazna iroko rasprostanjena a metode su raznovrsne, te se u nekim
zakonodavstvima izrie i kao zamjena za kaznu zatvora. Najee se
odreuje minimum i maksimum novane kazne za svaki dan, a ovaj iznos
se mnoi sa brojem dana. Unutar ovog modela dnevni iznosi odreuju se
po tzv. sistemu neto dohotka, to predstavlja prosjean dnevni neto prihod
uinioca krivinog djela ili prihod koji je ovaj mogao postii na dnevnom
iznosu, dok se drugi zasniva na sistemu gubitka i predstavlja visinu
dnevnog gubitka uinioca koji se mjeri prema parametru gubitka ivotnog
standarda.
U austrijskom krivinom zakonodavstvu usvojen je model dnevnih
iznosa, a primjenjen je sistem gubitka standarda. U vedskoj postoji
vie modela. Novana kazna odmjerava se u duini od 30 do 150 dana, a
visina zavisi od ekonomske moi uinioca. Finski zakon propisuje da se
moe izrei u rasponu do 240 dnevnih iznosa. Visina dnevnog iznosa
odreuje se prema kriteriju ekonomska moi uinoca. Ako uinilac ima
vee prihode, tada moe da se povea dnevni iznos.
Mjeoviti modeli novane kazne
Generalno, najvei je broj zakonodavstava se ne opredjeljuje samo
za jedan model, ve u pravilu primjenjuje dva modela. Stoga se u ovim
sluajevima moe govoriti o mjeovitim modelima.
Francuska je usvojila klasifikaciju djela prema teini, pa postoje
prekraji, prestupi i zloini. Novana kazna se izrie kao klasina novana
kazna u fiksnom iznosu ili kazna po sistemu dnevnih iznosa najvie do
360 dana. U vedskoj postoji vie modela. Sumarna novnana kazna se
odmjerava kod krivinih djela za koje se izriu u sumarnim (skraenim)
postupcima kao jedinstvrena kazna za koju je propisana maksimalna visina
23

do 500 SVK. Postoji i tzv. jedinstvena novana kazna u visini do 200 SVK,
tzv. standardna minimalno 100 SVK. Moe se zamjeniti tako to se dva
neplaena iznosa dnevne kazne mijenjaju za dan zatvora, a dan zatvora
odgovara iznosu 20 EUR.
Ukratko moemo rezimirati da su u kontinentalno-evropskim
zakonodavstvima uglavnom primjenjeni modeli klasine novane kazne u
fiksnom iznosu (Francuska. vedska i Finska) i novane kazne dani novana kazna (Njemaka, Austrija).
U
kontinentalo-evropskim
zakonodavstvima primjenjeno je naelo srazmjernosti, tako da su krivina
djela prema teini razvrstana u vie kategorija, a svakoj kategoriji
odgovara odreena visina novane kazne. Nasuprot tome, zakonodavstva
drava koje su bila predmet nae alaboracije a pripadaju common law
sistemu prava, prihvatila klaslini model novane kazne u fiksnom iznosu,
ali ne primjenjuju ovo naelo, pa visinu iznosa novana kazne odreuje na
drugi nain.
Model
dani - novana kazna nije zastupljen u zakonodavstvima navedenih dviju
drava amerike federacije ija zakonodavstva pripadaju common law
sistemu. Za razliku od toga, ovaj model zastupljen je u vie
zakonodavstava zemalja kontinentalno-evropskog sistema prava, a visinu
dnevnog iznosa novane kazne rauna se po sistemu neto dohotka ili
sistemu gubitka.
Novane kazne izriu se za laka deliktna djelovanja u veini
zakonodavstava, kako onim koja pripadaju kontinentalno-evropskom tako i
onim koja pripadaju common law sistemimu prava.

Oduzimanje imovine (konfiskacija)


Oduzimanje imovine ili konfiskacija u svim sistemima sprovodi se na
osnovu odluke suda, kojom se od fizikog ili pravnog lica oduzima
cjelokupna ili jedan dio imovine i prenosi na dravu. U uporednom
zakonodavstvu najee se koristi izraz konfiskacija imovine, pa emo
prilikom izlaganja pojednih rjeenja iz uporednog zakonodavstva koristiti
ovaj izraz u skraenom obliku konfiskacija, a izraz oduzimanje imovine
emo koristiti prilikom izlaganja rjeenja iz zakonodavstava u Bosni i
Hercegovini i zakonodavstava novonastalih balkanskih drava.
Do
oduzimanja
imovine ije se posjedovanje dovodi u vezu sa izvrenjem krivinog djela
moe doi u krivinom postupku protiv uinioca ili nezavisno od krivinog
postupka. Oduzimanje imovine u krivinom postupku (krivinopravna
konfiskacija) je tradicionalni oblik, a za oduzimanje imovine je potrebno
dokazati da je lice kod kog se imovina nalazi uinilo krivino djelo, te da je
24

imovinu stekao izvrenjem krivinog djela za koje je osuen. To se


dokazuje pravosnanom osuujuom presudom.
Oduzimanje imovine moe biti potpuni ili djelimino. Potpuna
konfiskacija imovine sastoji se u oduzimanju cjelokupne imovine
uinioca i predaji dravi. Ova vrsta konfiskacije bila je uobiajena nakon
drugog svjetskog rata. Tada je ex Jugoslaviji primjenjivana prema licima
koja su osuivana na smrtnu kaznu za krivina djela protiv drave, a
konfiskacija izricana uz smrtnu kaznu kao sporedna kazna. Potpuna
konfiskacija se danas primjenjuje samo u izuzetnim sluajevima.
Mogunost za oduzimanje imovine propisana je u nekoliko
meunarodnih dokumenata. Jedan od prvih je Beka Konvencija protiv
nezakonitog prometa opojnim drogama iz 1988. godine, koja je omoguila
trajno oduzimanje imovinske koristi steene krivinim djelima prometa
opojnih droga. Zatim slijede Krivinopravna konvencija Vijea Evrope
protiv korupcije,14 Konvencija UN protiv transnacionalnog organizovanog
kriminala,15 Konvencija Savjeta Evrope o pranju novca, otkrivanju,
privremenom oduzimanju i konfiskaciji dobiti steene kriminalnim
radnjama i o finansiranju terorizma koja je donesena u Varavi 16.05.2005.
godine.16
Zakonodavstvo
Rusije
(lan
104.1) danas propisuje primjenu za teka krivina djela protiv drave i
djela iz koristoljublja. U francuskom zakonodavstvu primjenjuje se u odnosu
dio ili cjelokupnu imovinu, pokretne ili nepokretne stvari, bez obzira da li se
one nalaze u posjedu kolektiva ili pojedinca (lan 215-3 taka 3) a oduzimanje
imovine je mogue samo za zakonom striktno propisane grupe krivinih djela
ili za odreena krivina djela, kao to su zloini protiv ovjenosti (lan 213
stav 3) i trgovina opojnim drogama (lan 222-49 stav 1).
Ukoliko konfiskacija imovine realno nije mogua jer ta imovina ne
postoji ili nija mogue pronai imovinu, u pojedinim zakonodavstvima je
propisano da moe biti oduzeta imovina u novanoj protuvrijednosti
imovinske koristi i sredstava koja je uinilac koristio za izvrenje krivinog
djela (ekvivalentna konfiskacija). Ovaj sistem konfiskacije imovine vodi
porijeklo iz Engleske, najvie je zastpljen u zakonodavstvima zemalja
obiajnog prava odnosno, ali postoji i u nekoliko zemalja kontinentalnoevropskog sistema prava, kao npr. u Austriji i Holandiji.
14 Slubeni glasnik Bosne i Hercegovine, Meunarodni ugovori, broj 36/01.
15 Slubeni glasnik Bosne i Hercegovine, Meunarodni ugovori, broj
3/2002.
16 Slubeni glasnik BiH - Meunarodni ugovori broj 14/07.
25

U uporednom zakonodavstvu je vrlo esto primjenjuje djelimina


konfiskacija, koja se u pravilu odnosi na predmete koji su koriteni ili
namjenjeni za izvrenje krivinog djela (instrumenta scelaris),
nastali izvrenjem djela (producta scelaris), te predmate koji su
objekt krivinog djela. U francuskom krivinom zakoniku postoji kazna17
koja nosi naziv konfiskacija, ona se odnosi na stvari koje su koritene ili
namjenjene za izvrenje krivinog djela ili su nastale izvrenjem krivinog
djela (lan 131-6 stav 10). Djelimina ili potpuna konfiskacija je propisana za
krivina djela protiv humanosti, bez obzira da li se kao uinioci javljaju fizika
(213-1 taka 4) ili pravna lica (213-3 taka 2). Konfiskacija se moe odnositi i
na imovinu treih lica koja nemaju doticaja sa uinjenim krivinim djelom,
izuzev ukoliko se radi o predmetima koji su podobni za restituciju 18 (131-21
stav 2). U kanadskom Krivinom zakoniku je propisano da predmet
konfiskacije moe biti i imovina koja pripada treim licima koja nisu uinioci
krivinog djela ili nisu imala doticaja sa uinjenim krivinim djelom (lan 432
stav 4 u vezi sa stavom 3).
U odreenim sluajevima nije mogue dokazati da je lice steklo
imovinu izvrenjem krivinog djela, ali je sasvim izvjesno da pojeduje
imovinu koja nije srazmjerna njegovim prihodima (imovina neizvjesnog
kriminalnog porijekla). U jednoj grupi zakonodavstava je propisano da
vlasnici takve imovine koji su osuivani za krivina djela organizovanog
kriminala, terorizma ili trgovine drogama imaju obavezu da dokau
zakonito porijeklo takve imovine, pa se primjenjuje inverzni postupak
dokazivanja porijekla imovine. Odlika ovog postupka je da se teret
dokazivanja da je imovine steena na zakonit nain se prebacuje na
posjednika imovine, pa on mora dokazati da je imovina steena na zakonit
nain; ukoliko to ne uspije, imovina mu se oduzima i prenosi u vlasnitvo
drave.
Najimpresivnije rezultate na polju oduzimanja imovine postie
Italija. Poslove finansijske istrage, na vlastitu inicijativu inicijativu ili na
inicijativu pravosudnih i drugih organa, vodi Finansijska policija (Guardia di
Finanza) koja je hijerarhiski podreena ministru privrede i finansija,
predstavlja dio Italijanskih oruanih snaga a raspolae sa vie od 600
brodova i brodica i vie od 100 aviona koji patroliraju Italijanskim
teritorijalnim vodama.19 Imovina koja se privremeno oduzima potie od
17 U ovom zakoniku ne postoji sistem sankcija, sve su kazne.
18 Povrat predmeta koji pripadaju oteenim.
19 Podatak objavljen na internet adresi:
http://en.wikipedia.org/wiki/Guardia_di_Finanza, sadraj preuzet
16.08.2011. godine.
26

djela financijskog kriminala, krijumarenja i trgovine drogama. Nakon


otvaranja finansijske istrage i pribavljanja dokaza o imovini iz kojih
proizilazi sumnja u nezakonito porijeklo, Finansijska policija moe
privremeno blokirati imovinu, a kada zavri istragu o imovini moe
zahtijevati i da vlasnik dokae njeno porijeklo. Primjenjuje se inverzni teret
dokazivanja porijekla imovine, pa lice upisano kao vlasnik mora dokazati
njeno zakonito porijeklo. Ukoliko to ne uspije, imovina mu se trajno
oduzima. Imovinom upravlja Agencija za javnu imovinu (Agenzia del
Denanio). O rezultatima rada Italijanskih institucija koje se bave poslovima
privremenog i trajnog oduzimanja imovine rijeito govori podatak da je
samo u jednoj akciji italijanske policije u toku 2007. godine, od mafije i
raznih mafijakih organizacija koje se pod velom pravnih lica bave prividno
legalnim djelatnostima, oduzeta imovina u vrijednosti est milijardi EUR.
Italijani koriste konfiskovanu imovinu za borbu protiv mafije, u drutvene
svrhe, kao pomo siromanima... Oduzimaju se hoteli, fabrike, firme,
zgrade, novac, nakit, ukratko sve. Proizvodni objekti se uopte ne
zatvaraju za vrijeme trajanja postupka, ve se u njima nastavlja rad sve
dok se (prodajom) ne pronae novi vlasnik.20
Nasuprot Italijanskom primjeru, u Slovakoj je inverzni sistem
dokazivanja porijekla imovine egzistirao vrlo kratko. Naime, u junu 2005.
godine je doneen Zakon o dokazivanju izvora imovine koji je propisivao da
Finansijska policija ima iroka ovlatenja za utvrivanje vrijednosti imovine
a kad utvrdi da vrijednost imovine prelazi legalni prihod za 1000 puta,
pismeno prijavljuje sumnju nadlenom tuiocu. Tuilac dalje utvruje
eventualno postojanje nesrazmjere izmeu imovine i zakonito
pribavljenih prihoda, pa ako utvrdi postojanje nesrazmjere, sudu
podnosi zahtjev za oduzimanje imovine. Sud u graanskom postupku
donosi presudu kojom se moe utvrditi da je imovina steena na nezakonit
nain te da se ona oduzima u korist drave. Slovaki Ustavni sud je ve 06.
oktobra 2005. godine utvrdio da taj zakon nije u skladu sa Ustavom. 21

20 podaci o akciji u Italiji pod naslovom eka se regulisanje imovine, Agencija Beta,
lanak na Internet stranici: http://www.beta.rs/, sadraj preuzet 03.01.2008. godine.

21 Vidjeti kod Jele, Nihada i Osmanovi, Aida (2012): Propisi o oduzimanju


imovine steene krivinim djelom i upravljanje tom imovinom,
komparativni pregled, istraivanje broj 107, dokument broj 03/10-50-19409-1/12 od 29.01.2012. godine, Sarajevo: Istraivaki centar
Sekretarijata Parlamentarne skuptine Bosne i Hercegovine, dostupno na
internet adresi:
https://www.parlament.ba/sadrzaj/about/istrazivanja/default. aspx?
id=34805&langTag=bs-BA&pril=b, sadraj preuzet 07.03.2013. godine.
27

Prethodno izloeni model konfiskacije je povezan sa ranijom osudom


posjednika imovne i zato smo ga svrstali u kategoriju imovine neizvjesnog
kriminalnog porijekla. Sljedei model potie iz amerikog zaonodavstva i
sudske prakse, ali nije vezan za osudu. Ovaj postupak je usmjeren protiv
imovine, tako da za pokretanje postupka konfiskacije nije obavezan uslov
da je vlasnik imovine osuivan. Zbog toga za ovaj postupak oznaava kao
graanskopravna konfiskacija imovine. U SAD postoji od 1970, a u
posljednjih petnast godina uveden je u mnoga zakonodavstva irom svijeta
(Australija, Kanada, Fidi, Malezija, Novi Zeland, Republika Irska,
Junoafrika Republika, Velika Britanija). U poetku je bio prihvaen u
zemljama common law sistema prava, dok ga u posljednje vrijeme
usvajaju i zakonodavstva kontinentalno-evropskog sistema prava
(ukljuujui Holandiju, Kolumbiju i Filipine). Mauricijus je poslednja drava
koja je usvojila graanskopravni model oduzimanja imovine (ije
zakonodavstvo pripada mjeovitom sistemu prava), a zakon o oduzimanju
imovine na snazi je od februara 2012. godine.22

Izbor sankcije i ciljevi


Opti principi i smjernice za izbor sankcija
Najvei poznavaoci uporednog krivinog zakonodavstva istiu da se u
svim pravnim sistemima kao konstanta javljaju etiri opta principa za
izbor sankcije. To su pricipi:
-

individualizacije kazne (da bude prilagoena konkretnom sluaju)


konzistencije (slini sluajevi da zavravaju slinim presudama)
proporcionalnosti (da kazna odgovara teini uinjenog krivinog
djela)
totaliteta (da se uinilac vie krivinih djela kanjava jednom
kaznom)23

Ovi principi uneseni su u pretean broj kontinenetalno-evropskih


zakonodavstava i zakonodavstava zemalja common law sistema prava.

22 Savet Evrope (2013): Projekat oduzimanje imovinske koristi steene


krivinim delom u srbiji (CAR), Graanskopravno oduzimanje (konfiskacija
in rem) pojanjenje i studija o uticaju, Naslov originala: Impact Study on
Civil Forfeiture, Savet Evrope Kancelarija u Beogradu, urednik Silvija
Panovi-uri, dostupno na internet adresi:
http://www.coe.int/t/dghl/cooperation/economiccrime/corruption/Publicatio
ns/CAR/ Impact %20Study%20on%20Civil%20ForfeitureSE.pdf, sadraj
preuzet 24.02.2015. godine.
23 Pradel, opp. cit., strana 53.
28

Pod naslovom individualizacija kazni, u


francuskom Krivinom zakoniku propisano je okvirno pravilo da sud,
prilikom odmjeravanja kazne unutar zakonom propisanih okvira, treba da
cijene okolnosti izvrenja krivinog djela i okolnosti vezane za linost
uinioca krivnog djela (lan 132-24). Jedan dio predmetnog principa, onaj
koji se odnosi na potrebu da se kazna prilagodi linosti uinioca krivinog
djela, podignut je na nivo ustavnog principa.
U
zakonodavstvima
zemalja
common law sistema prava primjenjuju se predmetni principi. Tako je u
kanadskom krivinom zakoniku iz 2010. godine odreeno da se izrie radi
prekidanja protuzakonitog djelovanja, odvraanje, po potrebi izlovanje od
ostatka drutva, readaptacija, naknada tete oteenim i drutvu, te
formiranje svijesti uinioca o potrebi odgovornosti za tetu koja je
nanesena oteenoj strani.
Zakonodavstva u SAD-u su usvojila pravila tzv. smjernice za
odmjeravanje sankcija (sentences guidelines), koje su posljednji put
dopunjene u novembru 2014. godine.24 Prema smjernicama, kljuna su dva
parametra za odmjeravanje sankcija - teina uinjenog krivinog djela i
ranija kriminalna prolost uinioca. Vertikalno je odreen stepen teine
krivinog djela od broja 1 do 43, dok je horizontalno odreena sudska
prolost optuenog u skali od 1 do 6. Kazna se moe uitati na mjestu gdje
se ove dvije kolone ukrtaju, jer se na tom mjestu nalazi raspon kazne koji
je naznaen u mjesecima. Raspon je takav da sudija ima minimalnu
mogunost za odstupanja prilikom odreivanja trajanja kazne, najvie do
25%.
Posebni principi za izbor sankcija u zakonodavstvima islamskih
zemalja
Sistematizacija sankcija u pravnim sistemima zemalja koje se
oslanjaju na vjerske tradicije, naroito zemalja u kojima se primjenjuje
erijatsko pravo, zasniva se na kriterijima koji koji su drugaiji od svih
ostalih. Naime, posebni principi za izbor krivinih sankcija u
zakonodavstvima islamskih zemalja kartakteristini su po tome to se
izbor sankcija ne vri po teini krivinog djela, ve po vrsti zatitnog
objekta. Tako se striktno izdvajaju krivina djela koja predstavljaju povrede
odreenih vjerskih naela ili pravila ponaanja koja su u suprotnosti sa
istrijskim izvorima prava odreenih zemalja, a sankcija se odreuje u
zavisnosti od toga koja vjerska naela su povrijeena konkretnim
24 Na internet adresi:
http://www.ussc.gov/sites/default/files/pdf/guidelines-manual/2014/
2014sentencing_ table.pdf, sadraj preuzet 06.04.2015. godine.
29

ponaanjem. Slijedi izlaganje radnji izvrenja odreenih krivnih djela,


veze izmeu tih radnji i odreenih vjerskih naela ili pravila, te izbora
kazne zbog same prirodi povrede navedenih naela i pravila.
1. Hadud ili Hudud na arapskom doslovno granica ili ogranienje.
Ovaj izraz koristi se esto u islamskoj literaturi za oznaavanje
granice prihvatljivog ponaanja i kazne za teka krivina djela. U
islamskom pravu (erijat), hadud se obino odnosi na klasu kazni
koje su fiksne za odreena krivina djela koja se smatraju boijim
tvrdnjama. Vezuje se za krivna djela krae, predbranih polnih
odnosa, konzumiranje alkohola i naputanje vjere.
2. Fasad predstavlja moralni koncept koji zabranjuje muslimanima da
se iri nered na muslimanskoj zemlji, moralna korupcija protiv
Boga, i svaki drugi oblik izraavanja ili aktivnosti od strane
nemuslimana ili otpadnika islama koji stvara poremeaj u
muslimanskoj
zajednici.
U poslednjih nekoliko godina, ovaj koncept je unesen u
zakonodavstva islamskih republika Pakistana i Irana. U Iranu se
koristi za voenje krivinih postupaka ili prijetnje prema politikim
opozicionim organizacijama, a neki islamski mislioci su definisali
djela terorizma kao "Fasad ".25
3. Bogohuljenje u Islamu je neprihvatljiv iskaz ili radnja u vezi Boga,
Muhamed ili bilo ega to se smatra svetim u islamu . Kur'an
bogohuljenje smatra nedozvoljenim, ali ne precizira nikakvu kaznu
za ovozemaljsko bogohuljenje. Hadisi, koji predstavljaju jo jedan
izvor erijata, propisuju razliite kazne za bogohuljenje, ukljuujui i
smrt. Razliite pravne kole islama imaju drugaiju kaznu za
bogohuljenje, u zavisnosti od toga da li je bogohulnih musliman ili
nemusliman, mukarac ili ena . Kazne su zatvor, bievanje,
amputacije, vjeanje i ili odsecanje glave.
4. Zina je kategorija krivinih djela koja se vezuju za nedozvoljene
seksualne odnose izmeu muslimana koji nisu u braku. To ukljuuje
predbrane i vanbrane polne odnose, preljubu (sporazumnog
seksualne odnose van braka), blud (konsenzualni seksualni odnos
izmeu dva lica razliitog pola koja nisu u braku) i homoseksualne
odnose (konsenzualni seksualni odnos izmeu istopolnih partnera ).
Tradicionalno, oenjen ili neoenjen musliman moe imati seksualni
odnos izvan braka nemuslimankama, sa ili bez njihovg pristanka, a
takav odnos nije kanjiv.
5. Tazir predstavlja kaznu, obino tjelesnu, koju odreuje sudija po
slobodnom izboru za est taksativno odreenih krivinih djela: kraa
(amputacija
ruke),
nedozvoljeni
seksualni
odonosi
(smrt
kamenovanjem ili stotina udaraca biem), nedokazane optube
25 Detaljnije vidjelti na internet adresi http://en.wikipedia.org/wiki/Fasad,
preuzeto 12.03.2015. godine.
30

nedozvoljenog seksualnog odnosa (osamdeset udaraca biem),


konzumaciju opojnih sredstava (osamdeset udaraca biem),
odmetnitvo (smrt ili progonstvo), te razbojnitvo (smrt).
Dokazivanje ovih djela je povezano sa vrlo strogim dokaznim
standardima, pa se za dokazivanje ovog krivinog djela zatijeva
postojanje veeg broja konkretnih dokaza (ukljuujui i iskaze
oevidaca). Izricanje kazni je stoga uglavnom ogranieno na
krivina djela iz grupe hudud djela (krivina djela o boijim
tvrdnjama).
6. Kizis na arapskom ima znaenje "osveta u naturi " ili osveta po
principu taliona, koji je izraen maksimom oko za oko, zub za zub.
Ovaj princip daje odreena prava oteenom ili njegovim
nasljednicima u sluaju kada je izvrenjem djela pretrpio tetu, kada
je tjelesno povrijeen ili ubijen Musliman. U sluaju ubistva, kizis
daje pravo najbliim roacima ubijenog, ukoliko to sud odredi, da
oduzmu ivot uiniocu.
7. Dija u doslovnom prevodu znai novac za krv ili otkup. To je
alternativna kazna za uinjena krivina djela iz kategorije kizis, jer
predstavlja novanu nadoknadu koja se isplauje oteenom koji je
izvrenjem djela pretrpio tetu ili je tjelesno povrijeen; ukoliko je
oteeni smrtno stradao u predmetnom krivinom dogaaju, kazna
se isplauje najbliim roacima ubijenog.
8. Rajm je rije koja znai " kamenovanje " To se obino koristi da se
odnosi na izvrenje kazne za djela iz grupe Hudud, te izvrenje tee
tako to organizovana grupa ljudi baca kamenje na osuenog sve
dok ovaj ne umre. Prema islamskim zakonima, ova kazna propisuje
se za preljubu koju uini oenjeni ili udata ena. Da izricanje osude
zahtijeva se priznanje od preljubnika/preljubnice, ili iskazi etiri
svjedoka saglasna u svim relevantnim elementima djela. Neke
muslimanske sekte, tvrde da se ovo pravilo ne moe nai
tumaenjem Kur'ana. Ova kazna primjenjuje se takoe kod krivinih
djela predbranog polnog odnosa (izmeu mukaraca i ene koja nije
u braku).
U odreenim zakonodavstvim islamskih zemalja, ova kazne
predstavlja samo prvu stepenicu u lancu stepenastog sistema
odmjeravanja kazni.
Iranski kazneni zakonik iz 2013. godine u sluajevima ponovnih
izvrenja krivinih djela (povrat) propisuje svojevrstan stepenasti sistem
kazni, tako da se u sluaju izvrenja svakog novog krivinog djela, tzv.
had kazne za krau izriu sljedeim redosljedom:
-

za prvo uinjeno krivino djelo se izrie amputacija cijele duine


etiri prsta desne ruke, tako da nakon amputacije ostaje samo palac
i dlan ruke
kada nakon prvog uini drugo krivino djelo, izrie se kazna
amputacije lijevog stopala
31

ako po trei put uini krivino djelo, tada mu se izrie kazna


doivotnog zatvora
smrtna kazna se izrie uiniocu koji po etvrti put uini krivino djelo
Princip tree strikes offences u SAD-u

Povrat (uinjenje krivinog djela od strane lica koje je ranije oduivano), u


pravilu se stroije kanjava. Tako je u Engleskom Crime Sentences act
propisan doivotni zatvor za lice koje je po drugi put oglaeno krivim za
seksualno krivino djelo ili nasilje. U panskom krivinom zakoniku iz 2011.
godine, poslije tri osude se kazna poveava za jedan nivo (lan 66). U
francuskom kaznenom zakoniku je propisano da lice koje je osueno za
krivino djelo kanjivo kaznom zatvora do 10 godina i ponovi krivino
djelo, moe biti kanjeno kaznom do 20 ili ak 30 godina.
U zakonodavstvu SAD-a primjenjuje se zakon pod nazivom tree
strikes law. Prema uvodnom dijelu zakonskog teksta, ovaj zakon
primjenjuje se u cilju da se pojaa zatita javnosti izricanjem due
zatvorske kazne prema licima koja su ranije uinila teka krivina djela ili
krivina djela praena nasiljem i za ta krivina djela su osuivana. Svakom
ko je trei put, ili bilo koji naredni put osuen, izrie se kazna doivotnog
zatvora bez mogunosti pomilovanja u periodu od naredni 25 godina (lan
6 stav 1).
Ako imamo u vidu dva od etiri
prethodno navedena opta principa za izricanje sankcija (individualizacija
kazne - da je prilagoena konkretnom sluaju; proporcionalnosti - da
odgovara teini uinjenog krivinog djela), ova vrsta sankcija se ne uklapa
u opte principe i teko da moe predstavljati opravdan izuzetak.
Prema dostupnim podacima, u SAD-u su u ak 3.278 sluajeva razlog
za doivotni zatvor bila nenasilna krivina dela, kao to su npr. kraa jakne
od 159 dolara ili uloga posrednika u prodaji marihuane u vrednosti od 10
dolara. Uz to treba istai da su oko 65 % osuenika bila lica obojene puti.26

Posebni reimi sankcija


Za odreene kategorije uinilaca krivinih djela, prvenstveno maloljetnike,
delikvente koji su naroito opasni zbog toga to su povratnici u izvrenju
krivinih djela ili za delikvente sa teim mentalnim smetnjama, klasina
reakcija drutva koja se ispoljava u izricanju sankcija zasnovanih na krivici
uinioca, nije odgovarajua. U takvim sluajevima nije mogue obezbijediti
odgovarajuu drutvenu zatitu niti integraciju delikventa u drutvo na
zadovoljavajui nain.
26 Detaljnije na internet stranici http://www.blic.rs/Vesti/Svet/419945/Zivisahranjeni-Osudjeni-na-dozivotnu-robiju-zbog-minornih-zlocina od
14.11.2013. godine.
32

U prethodnim decenijama su u ovakvim sluajevima zakonodavci


pribjegavali izricanje presuda ije trajanje nije fiksno odreeno. Tako su
propisavane izricanje kazne sa minimalnim trajanjem i bez propisanog
maksimuma ili kazne bez minimuma a sa fiksiranim maksimumom
(relativna neodreenost) ili ak nisu predvieni nikakvi okviri (minimum i
maksimum), pa su ustanove za izvrenje kazni donosile odluku o danu
izlaska osuenog iz zatvora. Ova ideja je nastala u amerikom
zakonodavstvu 1878. godine i prilino je uspjeno realizovana, uprkos
tome to je stalno bila kritikovana. U novije vrijeme se postavlja pitanje da
li je u svakom konkretnom sluaju potrebno da se ova kazna individualizuje
(prilagodi linosti delikventa) iz jedne od tri navedene kategorije ili je
moda bolje da se delikventima izriu mjere bezbjednosti. Drugu od ove
dvije alternative su zamislili italijanski zakonodavci krajem XIX vijeka.
Mladi delikventi
Mladi delikventi su posebno osjetljiva kategorija. Postoje dvije
osnovne koncepcije, koje su prisutne u razliitim pravnim sistemima.
Prva, tradicionalna, zasniva se na stavu da maloljetnike od odreenog
starosnog doba treba kanjavati (penalni model). Drugi se zasniva na
stavu da maloljetnike treba drati van krivinog prava i podvrgavati samo
mjerama bezbjednosti (nepenalni model). Ovaj model se naslanja na
liberalni model koji je u posljednje vrijeme iroko prihvaen u uporednom
zakonodavstvu i u odnosu na punoljetna lica.
Penalni model
Ovaj model ima tri razliite varijante, koje se zasnivaju na stavu
da maloljetne uinioce treba kanjavati, dok razlika izmeu ovih varijanti
postoji u obimu kanjavanja.
Prema prvoj varijanti, koja je najrepresivnija, svaki maloljetnik koji
uini neko teko krivino djelo a blizak je punoljetstvu, moe biti kanjen
kao punoljetno lice. Ova varijanta je zastupljena u zakonodavstvima
amerikih drava. Postoji i u Holandiji, gdje se maloljetnik starosti 16 ili 17
godina moe tretirati kao punoljetan i prema njemu primjenjivati sankcije
kao prema punoljetnom licu.
Druga varijanta se zasniva na stavu da se prema maloljetniku,
upravo zbog starosne dobi, trebaju primjenjivati sankcije koje su manje
stroge u pogledu trajanja i izvrenja. Zastupljen u Engleskoj, te se prema
maloljetniku izriu sankcije poput zadravanja i strunog osposobljavanja,
nadzora socijalnog radnika u trajanju do 3 godine, neplaenog rada u
optem interesu, naredbe da popravi tetu ili stavljanja na probu.
Trea varijanta se zasniva na stavu o potrebi postojanja dvostrukog
sistema sankcija. Tako je u vajcarskoj prema licima starosti 10 do 15
godina mogue primjenjivati jedino vaspitne ili disciplinske mjere, a za lica
od 15 do 18 godina novanu kaznu i zatvor najvie do 4 godine. U
33

Francuskoj se izriu mjere bezbjednosti a kazne zatvora za teka krivina


djela reduciraju na 20 godina. U SAD i Njemakoj postoji zatvor izmeu 6
mjeseci i 2 godine i stavljanje na probu. Pored toga, treba napomenuti da
se kuni zatvor u SAD primjenjuje vie prema maloljetnim nego prema
punoljetnim licima. Konano u Holandiji su glavne kazne zadravanje i
novana kazna, alternativne sankcije su rad u optem interesu i popravak
tete, a dopunske kazne oduzimanje vozake dozvole i zatvaranje sa
elektronskom narukvicom tokom noi.
Nepenalni model
Radi se o modelu koji je graansko-pravne prirode, poto se protiv
maloljetnika ne vodi krivini postupak, a gonjenje za uinjeno krivino
djelo zamjenjuje drugim mjerama.
Prva primjer ovog modela postoji u kanadskom zakonodavstvu, gdje
maloljetni uinilac krivinog djela opominje, upozorava ili alje u
zajedniku ustanovu ili mu se izriu mjere koje se smatraju vansudskim.
Vansudske mjere su popravljanje tete, povrat kradenih stvari,
dobrovoljni rad u korist zajednice, boravak u nekoj od ustanova za njegu.
Ipak, postoje i izuzeci. U sluajevima izvrenja tekih krivinih djela,
maloljetnik moe biti stavljen pod nadzor, dok za izvrenja najteih
krivinih djela kao npr. ubistvo ili seksualni delikti, maloljetnik stariji od 14
godina moe biti podvrgnut reimu sankcija (kazni) koje su propisane za
punoljetna lica.
Druga
varijanta je zastupljena u Belgiji kroz koncept maloljetnika u
opasnosti koji podrazumijeva nedisciplinu i skitnienje praeno
izvrenjem krivinih djela. U tom sluaju moe biti stavljen pod nadzor
lokalnog odbora za zatitu mladih, smjeten u dom ili ustanovu za zatitu
mladih sve do nastupanja punoljetstva.
Prema
Portugalskoj varijanti uinilac djela u starosnoj dobi od 12 do 16 godina je
odgovoran ali se prema njemu primjenjuju samo vaspitne mjere poput
uskraivanja prava na vonju motora, obaveza strunog usavravanja ili
smjetaj u drugu porodicu.
Poseban model postoji u paniji jer je
maloljetnik odgovoran, ali se prema njemu primjenjuju samo mjere koje su
projektovane tako da ga tite od potencijalno opasnih situacija koje mogu
isprovocirati izvrenje krivinog djela. To su prvenstveno otvoreni ili
zatvoreni reimi praeni radnom djelatnou, terapeutski ili ambulantni
tretmani, sloboda pod nadzorom, obavljanje usluga bez naknade u korist
zajednice, posjeta socio-edukativnih centara, opomena, oduzimanje
vozake dozvole.

Bolesni delikventi
Bolesni delikventi standardno se dijeli na tjelesno bolesne i na
duevno bolesne. S tim u vezi, razlikuju se vrste i teina sankcija za
bolesne delikvente.
34

Bolest delikventa moe uticati na izbor vrste i obima kazne. Pored


toga, utie i na odmjeravanje kazne, jer se moe cijeniti i kao olakavajua
okolnost. U pojedinim zakonodavstvima je propisana obaveza bolesnog
delikventa da se po odluci suda podvrgne ljekarskom tretmanu. Tako je u
francuskom zakonodavstvu propisana obaveza osuenog da se podvrgne
ljekarskom pregledu, tretmanu, ak i hospitalizaciji. Njemako
zakonodavstvo propisuje medicinski tretman i detoksikaciju osuenog,
ukoliko on na to pristane. Prema Njemakom zakonu, ova vrsta tretmana je
propisana i kao zamjena za kaznu zatvora do 2 godine.
Tjelesna bolest bitno utie na izvrenje kazne, naroito kazne
zatvora. Pravilo je da zakonodavstva propisuju kako osueni moe biti
lijeen u ustanovi za izdravanje kazne zatvora ili u medicinskoj ustanovi
van zatvora. Njemaki zakon propisuje mogunost da se izvrenje kazne
zatvora do dvije godine zamijeni tretmanom osuenog u centru za
detoksikaciju, pri emu se vrijeme tretmana rauna kao izdravanje kazne
zatvora. U Italiji je propisano jo drastinije rjeenje, pa toksikomani i
alkoholiari na izdravanju kazne po vlastitom zahtjevu mogu biti
osloboeni izdravanja zatvora i predani odgovarajuoj socijalnoj slubi
radi primjene medicinskog tretmana.
Duevno bolesni se dijele na dvije kategorije. U jednoj su lica sa
duevnim anomalijama, dok su u drugoj duevno poremeena lica.
Kada lice sa duevnim anomalijama uine
krivino djelo koje nije naroito teko a delikvent nije opasan, sudija
moe izrei ambulantno lijeenje ili uslovnu osudu (Francuska, Njemaka).
U Kanadi npr. kod ovisnika i uz pristanak, moe se izrei psihijatrijski
tretman ili kura detoksikacije. U Engleskoj se o potrebi lijeenja na slobodi
mora izjasniti psihijatar. Ukoliko je delikvent opasan a lijeenje u ustanovi
neophodno, sud u pravilu samostalno odreuje lijeenje u bolnici (Portugal,
vicarska) ili to moe odrediti tek uz saglasne izjave dvojice ljekara
(Engleska). Svrha ovog smjetaja je da se detaljnije ispita stanje uinioca
krivinog djela, tako da su nalozi suda za upuivanje na lijeenju
privremeni i traju jedno relativno kratko vrijeme (do godinu). Nakon
psihijatrijske ekspertize, donosi se odluka o eventualnom duem
zadravanju.

Sankcije za pravna lica


Sankcije za pravna lica esto nisu bile srazmjerne teini uinjenog
krivinog djela i obimu posljedica koje su naslate njegovim izvrenjem. O
tome ilustrativno govori upravo sljedei primjer.
Nakon punih dvadeset pet godina, sud
u indijskom gradu Bhopal izrekao je presude u predmetu Union Carbide,
za jednu od najteih industrijskih katastrofa u istoriji. Inkriminisani dogaaj
odigrao se u Bhopalu, u noi 2/3. decembra 1984. godine, kada je dolo do
35

isticanja otrovnog gasa iz fabrike pesticida. Gasu je bilo izloeno oko


520.000 ljudi, od kojih je 3.5005.000 ljudi umrlo tokom noi, kada je plin
iscurio, od posljedica udisanja otrova sljedeih godina umrlo je 15.000
25.000 ljudi, daljih 120.000 u narednim godinama teko je oboljelo, a
mnogi meu njima su oslijepili. Smatra se da je kod svih 520.000 lica koja
su bila izloena dejstvu otrovnog gasa otrov unesen u krvotok, a prilikom
cirkulacije u krvotoku izazivao je razliite stepene oteenja skoro svih
sistema u organizmu.27
Osmoro rukovodilaca korporacije osueno je na dvije godine zatvora i
novanu kaznu od 100.000 rupija (2.100 dolara), dok je Union Carbide
osuena na novanu kaznu od 10.000 dolara. U julu 2002. godine DowCarbide (kompanija koja je preuzela Union Carbide) ponudila je oko 500
amerikih dolara svakoj oteenoj porodici. Upitan da to uporedi sa
nedavnim vansudskim poravnanjem u kom je isplaeno 10.000.000 dolara
amerikom djetetu oteenog mozga, zvanini predstavnik kompanije
odgovorio je: 500 dolara je sasvim dobro za jednog Indusa.28
Pravno lice nema svoj fiziki oblik i ne
mogu mu biti izreene sve sankcije koje se mogu izrei fizikom licu, npr.
kazna zatvora. S druge strane, ekonomska snaga prosjenog fizikog lica
je manja od ekonomske snage pravnog lica. Sve navedeno govori nam
kako je potpuno opravdan optepirhvaeni princip - da se pravnom licu
izriu sankcije koje su po svojoj pravnoj prirodi prvenstveno imovinske, te
da je novana kazna u uveanom obimu kazna koja se prema pravnim
licima izrie u svim zakonodavstvima koja poznaju institut odgovornosti
pravnog lica za krivina djela.
Samo pet evropskih zakonodavstava ne poznaje institut
odgovornosti pravnog lica za krivina djela. Rijetka su zakonodavstva,
poput Finskog, koja propisuju samo novanu kaznu kao jedinu sankciju za
pravna lica.
Prestanak
pravnog lica je kazna koja potie iz zakonodavstava zemalja koja
pripadaju common law sistemu prava. Ova kazna se izrie prema pravnim
licima koja su zloupotrebila svoju registrovanu djelatnost radi izvrenja
krivinog djela (disregard of legal entity), te se upravo zbog toga smatra
kako je opravdano da mu se izrekne prestanka pravnog lica.
Poto se u praksi esto deava da pravna lica zloupotrebljavaju
27 detaljnije u Dinham, B.& Sarangi, S. (2002): The Bhopal gas tragedy
1984 to? The evasion of corporate responsibility; Environment&
Urbanization, No 1 (Vol 14), dostupno na internet adresi: https://webdrive.
service.emory.edu/users/vdhara/ healthpolicy /evasion.pdf, sadraj preuzet
13.1.2012.
28 Dostupno na internet adresi: http://www.slobodnadalmacija.hr/Svijet, sadraj preuzet
14.1.2012.

36

postupak javnih nabavki za dobijanje posla na nezakonit nain, te da u


tom postupku dolazi do izvrenja korupcijskih ili slinih krivinih djela.
Izricanje pravnim licima dvije mjere bezbjednosti, zabrane uea u
postupku javnih nabavki i zabrana obavljanja djelatnosti u okviru
koje je uinjeno krivino djelo, imaju za cilj da u budunosti
onemogue izvrenje takvih krivinih djela.

UPOREDNI KRIVINI SISTEMI - PROCESNI ASPEKTI


Modeli krivinih postupaka i njihova zastupljenost u velikim
krivinoprocesnim sistemima
Kroz dugi istorijski razvoj naina postupanja u predmetima krivinih
(kaznenih) djela iskristalisala su se tri modela krivinog postupka:
akuzatorski, inkvizitorski i mjeoviti.
Prema akuzatorskom modelu, postupak ne moe biti pokrenut po
slubenoj dunosti, ve ga moe pokrenuti jedino tuilac. 29 Procesne
funkcije su podjeljene izmeu tuioca, okrivljenog (optuenog) i suda.
Funkcija gonjenja uinioca krivnog djela povjerena je tuiocu i tuilac
snosi teret dokazivanja svojih tvrdnji. Okrivljeni (optueni) ima jedino
obavezu da se upusti u postupak, te samostalno odluuje da li e iznositi
odbranu, kako e se braniti i koje dokaze e izvoditi (moe odluiti i da ne
iznosi dokaze). Naravno, sudu je dodijeljena funkcija presuenja. Ovaj
model postupka je karakteristian za zakonodavstva zemalja common law
sistema prava.
Inkvizitorski
postupak je karakteristian za zemlje evropskog kontinenta. Poinje
istragom30 koja je povjerena istraiocu koju on pokree po slubenoj
dunosti. Istrailac je ovlaten da samostalno odluuje kako e voditi
istragu i koje e dokaze izvoditi, nakon zavretka istrage predmet dostavlja
sudskom vijeu, vijee zakazuje i vodi suenje koje je zatvoreno za
javnost, dokazi se itaju a snaga dokaza se cijeni na osnovu zakonskih
dokaznih pravila. Za razliku od akuzatorskog postupka u kom je
osumnjieni (optueni) jedna od stranaka u postupku i ima mogunost da
samostalno prikuplja svoje dokaze i ravnopravno uestvuje u izvoenju
dokaza, osumnjieni (optueni) u inkvizitorskom modelu postupka nije
stranka niti subjekt postupka, on je predmet i objekt postupka a
mogunosti njegove odbrane su reducirane.
Mjeoviti model postupka je dobio takav naziv
upravo zbog toga to sadri elemente i jednog i drugog postupka, a iroko
je rasprostranjen u evropskom zakonodavstvu. Vano je istai da veliki broj
zakonodavstava koja su sve do pred karaj prolog vijeka svoj krivini
postupak organizovala prema invizitorskom modelu, postepeno uvodi sve
vie akuzatorskih elemenata, te se postupci transformiu u postupke
29 Lat. accusator.
30 Let. Inquisitio.
37

mjeovitog tipa. Takve transformacije su naroito karakteristine za


zakonodavstva zemalja u tranziciji.

Osobine (slinosti i razlike) izmeu krivinih postupka u


zemljama kontinentalno-evropskog i common law sistema
Kao uvod u predmetnu temu, vano je ukazati da se u organizaciji
krivinog postupka primjenjuju dva fundamentalna naela - akuzatorsko 31 i
invizitorsko.32 Akuzatorski tip postupka karakteristian je po tome to su tri
osnovne procesne funkcije (gonjenje, odbrana i presuenje) povjerene
odvojenim i nezavisnim subjektima tri odvojena i nezavisna subjekta, a
uloga suda u postupku je pasivna. Ovaj tip postupka postoji u
zakonodavstvima zemalja koje pripadaju common law sistemu prava. Za
razliku od toga, kod postupaka invizitorskog tipa, sve ove funkcije
povjerene su sudu.
Savremeni krivini postupci ureuju se prema autoritarnom ili prema
liberalnom modelu.33 Tradicionalni autoritarni model zasniva se na ideji
strogosti dravne vlasti koji je karakterian po tome to je traenje istine i
prikupljanje dokaza iskljuivo u rukama dravnog tijela. Liberalni model se
razlikuje od prethodnog, jer se samo djelimino oslanja na represiju.
Uopteno uzimajui, on nastoji osigurati ravnoteu izmeu potrebe za
suzbijanjem kriminaliteta i potrebe za zatitu prava pojedinca. 34 Zadane
ciljeve nastoji postii izbjegavanjem primjene najstroijih mehanizama
prethodnog (autoritarnog) modela, iskljuivanjem istranog sudije iz
postupka, transformisanjem svrhe izricanja krivinih sankcija iz primarno
represivne (karakteristina kod autoritarnog modela) u preventivnu,
uvoenjem instituta mirenja i sporazuma o krivici i kazni.
Danas je nesporno da su postupci zemalja koje pripadaju common
law sistemu prava izraziti predstavnici akuzatorskog modela krivinog
postupka. To su npr. sve federalne drave SAD-a izuzev Luizijane, Engleska
i Vels, gdje sutinska forma postupka ne mjenja. Za razliku od toga, u
mnogim procesnim zakonodavstvima koja su organizovana prema
invizitorskom modelu su puno prisutnije promjene, koje se sastoje u
usvajanju pojedinih akuzatorskih elemenata. Iz toga proizilazi da se
zakonodavstva zemalja koje su nekada svoje postupke organizovale prema
isto inkvizitorskom modelu postepeno transformiu u pravcu uvoenja
modela mjeovitog postupka. Ova transformacija je naroito izraena u
31 acussator - lat. tuilac, onaj ko pokree postupak.
32 inquisitio - lat. istraga
33 Pavii, B. (2011): Komentar zakona o kaznenom postupku Republike
Hrvatske, Rijeka: Duevi & Krovnik d.o.o., strana 19.
34 Ibid.
38

mmnogim zakonodavstvima zemalja u tranziciji, pa tako i u novim


zakonodavstvima na Balkanu.
Treba istai kako postoje i zakonodavstva koja su potpuno napustila
raniji model organizacije postupka i svoj postupak organizovala prema
drugom modelu, kao npr. Italija, koja je napustila klasian inkvizitorski
model i svoj krivini postupak uredila prema akuzatorskom modelu.
U cilju boljeg razumijevanja problema, u nastavku emo izloiti
osnovne razlike koje su karakteristine za procesna zakonodavstva i
sudsku praksu u zemljama koje pripadaju kontinenetalnom sistemu prava i
common law sistema prava. Najvie panje emo obratiti na kljune razlike
u naelima postupka, ulozi i ovlatenjima suda, tuioca i odbrane, statusu
oteenog i njegovim ovlatenjima u postupku, prikupljanju dokaza u toku
predkrivinog postupka i istrage, izvoenju dokaza u postupku pred
sudom, mogunostima za izvoenje pojedinih dokaza i snazi pojedinih
dokaza koji se izvode pred sudom.

1. Forma i tok postupka


U
zakonodavstvima zemalja koje pripadaju kontinenetalnom sistemu prava, poetak
postupka kao npr. istraga, komunikacija izmeu suda i stranaka, kao i cijeli tok
postupka prati pismena forma akata. Tako se naredba o poetku i kraju istrage donosi
u pismenoj formi, pozivi strankama i drugi akti se upuuju u pismenoj formi,
optunica se dostavlja u pismenoj formi a odluke suda kao npr. predlog za odreivanje
i rjeenje o odreivanju pritvora, presude, albe i drugo. Odluke suda su detaljno
obrazloene tako da sadre stavove o svim relevantnim pitanjima i razloge koji su
opredjelili sud da zauzme upravo takav stav.
S druge strane, postupak u zemljama common law
sistema prava je preteno usmen, tako da se komunikacija izmeu stranaka i suda
odvija u razgovoru izmeu stranke i suda, dok obrazloenja odluka poput odluke o
pritvoru, optunice i odluke po albi ne postoje.35
U zemljama kontinentalnog sistema prava, odbrana ima pravo uvida u dokaze
tek nakon dobijanja poziva za glavni pretres.
U zemljama common law sitema prava postoji pravilo o razotkrivanju
(discovery) dokaza, prema kom je tuilac obavezan da odbrani dostavi dokaze i prije
glavnog prestresa.
U zemljama kontinentalnog sistema prava, postupak po pravilu traje vie
mjeseci, pa ak i vie godina, jer je vremeski razmak izmeu dva pretresa relativno
velik. Nasuprot prethodnom, u zemljama ija zakonodavstva pripadaju common law
35 urevi, Zlata (2006): Floyd Feney - Joachim Herrman, One case - two sistems,
Hrvatski ljetopis za kazneno pravo i praksu, broj 2 (vol. 13), Zagreb: Pravni fakultet
Sveuilita u Zagrebu, strana 1174.

39

sistema prava, pretresi slijede kontinuirano i sa kratkim vremenskim intervalima, tako


da se zavravaju u kraem roku.
2. Sud
U zakonodavstvima zemalja koje pripadaju kontinentalnom sistemu prava, za
laka krivina djela sudi sudija pojedinac, dok za tea krivina djela sudi samo jedno
vijee u kojem se nalaze sudije profesionalci i sudije laici, te zajedno odluuju o
krivici i o sankciji. Od prvog trenutka ima potpune podatke o osuivanosti ili
neosuivanosti optuenog, koji im se dostavljaju u spisu pa mogu ostvariti uvid u iste
tokom suenja. Kada sud sudi u vijeu, nakon izvoenja dokaza vijee zajedniki
donosi odluku o postojanju ili nepostojanju krivice optuenog i ujedno odluku o
sankciji. Takav sistem je postojao u organizaciji sudova bive Jugoslavije.
Za razliku od prehodnog, u zaknodavstvima zemalja koje
pripadaju common law sistemu prava, sud ima dva dijela - porotu koja se sastoji od
laika a nakon izvienja dokaza donosi odluku o postojanju ili nepostojanju krivice
optuenog. Ukoliko porota odlui da optueni nije kriv za djelo koje mu je stavljeno
na teret, optueni je slobodan i postupak se time zavrava. Ukoliko odlui da je kriv,
pribavlja se izvjetaj socijalne slube, sudija profesionalac vri uvid u kaznenu
evidenciju, a zatim donosi odluku o kazni. Dakle, porota i sudija donose dvije
odvojene odluke.
3. Tuilac
U zemljama koje pripadaju klasinom kontinenetalnom sistemu prava i
primjenjuju naela inkvizitorskog postupka, tuilac je prilino pasivan prilikom
izvoenja dokaza, poto sud izvodi sve dokaze, a tuilac po dozvoli suda moe
postaviti pitanja, tek poto sud zavri sa svojim pitanjima.
U zemljama common law sistema prava tuilac je stranka u
kontradiktornom postupku pred sudom, ima punu dokaznu inicijativu i izvodi sve
dokaze, dok sud pasivno posmatra tok postupka i nema pravo da postavlja pitanja.
U zemljama koje su usvojile mjeoviti model postupka
pa istraga ima vie invizitorskih a postupak pred sudom vie akuzatorskih elemenata,
tuilac uglavnom ima odluujuu ulogu u istrazi i stranka je u postupku pred sudom.
4. Osumnjieni ili optueni
U zakonodavstvima kontinenetalnog sistema prava ima pravo da se brani
utnjom ili da daje svoj iskaz, iskljuivo u svojstvu okrivljenog ili optuenog.
Apslutno je iskljuena mogunost da okrivljeni ili optueni svoj iskaz daje u svojstvu
svjedoka. Poto osumnjieni ili optueni ne moe dati svoj iskaz u svojstvu svjedoka,
pribavljanje dokaza npr. saizvrioca za djelo koje je uinio zajedno sa osumnjienim
ili optuenim mogue je samo ako se postupak razdvoji, te u svakom odvojenom
postupku jedan ili vie saizvrilaca daju iskaze u svojstvu osumnjienog ili optuenog
a drugi saizvrilac ili saizvrioci daju iskaze u svojstvu svjedoka.
Nasuprot prethodnom, u common law sistemu prava osumnjieni ili
optueni moe biti svjedok i polae zakletvu da e govoriti istinu, te u sluaju davanja
40

lanog iskaza moe biti optuen i kanjen za krivino djelo lanog svjedoenja.
U zakonodavstvima zemalja iji su krivini postupci mjeovitog tipa,
uglavnom je doputeno da osumnjieni ili optueni daju iskaz u svojstvu svjedoka, ali
ne polau zakletvu, nemaju obavezu da govore istinu i stoga ne mogu biti kanjeni za
davanje lanog iskaza. Takva su procesna zakonodavstva u Bosni i Hercegovini.
5. Branilac
U striktno zakonom propisanim sluajevima ili kada se radi o tekom
krivinom djelu ili u odreenim fazama krivinog postupka, osumnjieni mora imati
branioca (obavezna odbrana). Stoga, ukoliko je odbrana obavezna a osumnjieni ili
optueni sam ne pronae branioca ili nema finansijskih mogunosti da ga angauje ili
izriito izjavi kako ne eli da ima branioca, sud je ipak obavezan da mu postavi
postavlja branioca po slubenoj dunosti, kojeg osumnjieni ili optueni moe
izabrati sa liste branilaca. U odreenim sluajevima, sud mu moe postaviti branioca i
ak i ukoliko on izriito izjavi da ne eli branioca, ali sud ocjeni da bi nepostavljanje
branioca tetilo interesima njegove odbrane.
U postupcima zemalja common law sistema
prava optueni ima pravo da izabere branioca i da ga samostalno angauje, a ukoliko
nema finansijskih sredstava da ga plati, sud mu mora postaviti branioca na njegov
zahtjev. Meutim, ako ne eli da samostalno izabere branioca ili ne eli da mu ga sud
postavi ili ne eli da od suda trai postavljanje branica, tada sud nema pravo da mu
postavlja branioca protivno njegovoj volji.
6. Oteeni
U vie zakonodavstava kontinenetalinog sistema moe da pokrene postpak kao
privatni tuilac za djela za koja je zakonom propisano da se gonjenje preduzima po
privatnoj tubi, te za djela za koja gonjenje moe preuzeti kao supsidijarni tuilac,
odnosno u sluaju kada tuilac odustane od gonjenja. Takva ovlatenja je imao prema
procesnom zakonodavstvu bive Jugoslavije, te prema zakonima drava koje su
nastale nakon njenog raspada kao npr. u Hrvatskoj (lan 2 stav 4 i 6). Pojavljuje se i
kao tuilac za djela za koja se po zakonu gonjenje uinioca preduzima samo po
predlogu oteene. Ovakvo rjeenje propisuju procesni zakoni u Bosni i Hercegovini.
Za razliku od prethodnog, u zemljama common law
sistema prava, nema pravo bilo kakve inicijative, niti postoji mogunost da postavlja
imovinskopravni zahtjev.
Danas je u veini zakonodavstava mjeovitog tipa
oteenom doputeno da postavlja imovinskopravni zahtjev i da uestvuje u postupku.
7. Prikupljanje dokaza u stadiju predkrivinog postupka i istrage
Zakonodavstva zemalja kontinentalnog sistema prava uglavnom propisuju da
se istraga provodi na osnovu pismenog akta istranog sudije, u novije vrijeme ak i
ee na osnovu pismenog akta tuioca, koji se stoga smatra inicijalnim aktom za
sprovoenje istrage. Ipak, poto istraga stvarno zapoinje i prije donoenja tog
formalnog (inicijalnog) akta, u praksi se smatra da istaga tee i kada takav akt nije
41

donesen.
U zemljama common law sistema prava pismeni akt o
sprovoenju istrage ne samo da nije obavezan, ve se i ne donosi bilo kakav akt, poto
istragu vodi policija.
Sud nareuje sva vjetaenja i aktivno pribavlja dokaze,
optueni nema pravo da izvodi bilo kakva vjetaenja, niti da provodi paralelnu
istragu radi pobijanja dokaza koje je pribavio sud. Ukoliko se ukae potreba da se
ponovo izvode neki dokazi ili provode dopunska vjeaenja, to moe uiniti samo sud,
npr. odrediti novo vjetaenje (nadvjetaenje).
U zemljama common law sistemu prava stranke
mogu prikupljati svoje dokaze pa tako mogu angaovati vjetake za potrebe odbrane i
takva vjetaenja se koriste kao dokaz, po pravilu se mogu dogovarati sa svjedocima
koji e svjedoiti na glavnom pretresu o okolnostima koje su vane za odbranu, a
mogu prikupljati i materijalne dokaze koje e koristiti tokom postupka.
U zakonodavstvima kontinenetalnog sistema
prava je vaan princip da organ koji prikuplja dokaze ima obavezu da postupa
nepristrasno i sa jednakom panjom prikuplja dokaze, kako dokaze koji terete
osumnjienog, tako i da dokaze koji koriste odbrani osumnjienog ili optuenog.
U zemljama common law sistema
prava ne postoji obaveza organa da sa jednakom panjom prikuplja ove dokaze, tako
da ovi organi u pravilu prikupljaju samo dokaze koji terete osumnjienog a
osumnjieni uz pomo odbrane prikuplja dokaze koji idu u njeogvu korist.
Kod pribavljanja
dokaza tako da se dublje zadire u lina prava osumnjienog kao to su npr. pretres
prostorija koje koristi osumnjieni, prislukivanje komunikacija ili slino, u zemljama
istog kontinenetalnog sistema prava provoenje istranih radnji mogue je i bez
neposrednog angaovanja ili odobrenja suda. Meutim, obavezna primjena pravila iz
Konvencije za zatitu ljudskih prava i osnovnih sloboda dovela je do toga da su u
evropskim zakonodavstvima takve situacije vrlo rijetke, a kontrola zakonitosti
pribavljanja ovih dokaza je u rukama suda.
Slina
pravila se primjenjuju prilikom pribavljanja ovih dokaza u zemljama common law
sistema prava, dok se oiglednija razlika javlja u tome to dokaze prikuplja policija.
U
zakonodavstvima mjeovitog tipa, ove radnje se najee izvode tako da sud izdaje
naloge ili naredbe za provoenje odreenih radnji, dok u sluaju hitnosti sud mora biti
obavjeten od strane organa koji in izvodi, te sud kontrolie zakonitost izvoenja ovih
radnji.
Razlikuje se
postupanje u situacijama kada postoji opasnost da vaan dokaz nee biti mogue
izvesti pred sudom, pa ga je potrebno pribaviti prije nego to otpone izvoenje
dokaza u postupku pred sudom. To su npr. sluajevi kada je svjedok star ili naruenog
zdravlja, kada postoji opasnost da nee biti dostupan u vrijeme odravanja suenja i
slino. U praovladavajuem broju zakonodavstava zemalja kontinentalnog sistema
prava se doputa da se ovi dokazi izvode pred sudom u toku istrage, pa se takvi
svjedoci sasluavaju pred sudom a primjenjuju se posebna pravila.
U praksi zemalja common law sistema prava izvoenje takvih dokaza pred
42

sudom u toku istrage nije mogue, jer svi dokazi moraju biti izvedeni neposredno pred
sudom a od ovog pravila ne postoje izuzeci.
8. Izvoenje dokaza na glavnom pretresu
Sud je gospodar postupka u zakonodavstvima kontinenetalnog sistema prava,
te sud po slubenoj dunosti izvodi sve dokaze i utvruje sve relevantne injenice, to
podrazumijeva izvoenje dokaza koje stranke u postupku nisu predlagale.
U zemljama common law sistema prava, sa rijetkim izuzecima, dokaze pred
sudom izvode stranke u postupku (tuilac, optueni) pa stoga snose teret dokazivanja
svih injenica koje smatreju relevantnim i na koje ukazuju, dok je uloga suda potupno
pasivna. Sud mora biti nepristrasan, tako da se svaka intervencija suda tumai kao
stavljanje na jednu stranu (zastupanje interesa te strane) i obavezno dovodi do
ukidanja presude. Uloga suda prilikom izvoenja dokaza pred sudom treba biti
kontrolna, a svodi se na obezbjeenje ravnopravnosti stranaka i odigravanje mirnog
toka pretresa.
U zakonodavstvima kontinenetalnog sistema prava, sud ispituje
osumnjienog i sasluava svjedoke, a strankama moe dozvoliti da postave ogranien
broj pitanja.
Za razliku od prethodnog, u zemljama common law sistema
prava, sud ima pasivnu ulogu a postupak pred sudom je koncipiran kao spor dvaju
ravnopravnih strana - tuioca i odbrane, tako da sud nema pravo da intervenie
postavljanjem pitanja. Ukoliko bi se sud umijeao i postavljao pitanja, to bi se
tumailo kao stavljanje suda na jednu stranu i neizbjeno bi dovelo do ukidanja
presude.
9. Mogunost upotrebe odreenih dokaza
U zakonodavstvima zemalja klasinog kontinenetalnog sistema prava a
naroito u zakonodavstvima zemalja lanica evropske unije je uglavnom isljuena
mogunost upotrebe dokaza koji nisu pribavljeni na zakonit nain (nezakoniti dokazi)
i dokaza koji sam po sebi nije nezakonit ali je pribavljen na osnovu dokaza do kog se
dolo na nezakonit nain (plod otrovne voke, eng. fruit of the poissonous tree) nije
potpuno iskljuen kao nezakonit. Upotrebu takvih dokaza ne doputaju Belgija,
Kipar, panija, Grka, Irska, Italija, Luksemburg, Malta, Holandija i Portugal, dok
neke od njih kao to su Grka i Irska, poznaju u praksi izuzetke od ovog naela. Jedan
dio evropskih zakonodavstava ne iskljuuju dokaze kojim je povrijeeno neko
osnovno pravo osumnjienog ili optuenog i sudu preputaju da ocijeni njihovu
zakonitost, dok je u Belgiji i Danskoj doputena upotreba nezakonitih dokaza
ukoliko su oni in favorem osumnjienog ili optuenog.36
U zemljama common law sistema prava apsolutno je iskljuena
upotreba dokaza koji su nezakoniti ili dokaza koji se smatraju nezakonitim po doktrini
ploda otrovne voke (poissonous fruit doctrine).
36 Igor Bojani, Zlata urevi (2008): doputenost uporabe dokaza
pribavljenih krenjem temeljnih ljudskih prava, Zagreb, Hrvatski ljetopis za
kazneno pravo i praksu, vol. 15, broj 2/2008, strana 983.
43

Korienje indicijalnih dokaza37 je u kontinenetalnim postupcima doputeno, a


sud ima pravo diskrecione ocjene njihove dokazne snage.
U
zakonodavstvima zemalja common law sistema indicijalni dokazi ne mogu biti
koriteni.
10. Dokazna snaga (nervus probandi) pojedinih dokaza
Priznanje ima razliit znaaj u svakom od navedenih sistama prava. U
zakonodavstvima zemalja kontinentalnog sistema prava, priznanje jeste dokaz, ali ako
ne postoje drugi dokazi, samo na priznanju se ne moe zasnivati osuujua presuda.
Za njeno donoenje je postrebno dostaviti i druge dokaze koji potkrjepljuju to
priznanje i koji nisu u suprotnosti kako sa priznanjem, tako ni meusobno jedan sa
drugim.
U zakonodavstvima zemalja common law sistema prava
priznanje moe biti osnov za donoenje osuujue presude ak i u sluajevima kada
ne postoje drugi dokazi koji to priznanje potkrjepljuju. Ipak, postoji odreeno
ogranienje koje zahtijeva da drugi dokazi nisu u suprotnosti sa tim priznanjem.

Osnovne karakteristike krivinih postupaka u pojedinim zemljama


kontinentalno-evropskog i common law sistema prava
Uporedne karakteristike postupaka u dvije zemlje kontinentalnoevropskog sistema (Francuska i Italija)
Francuska i Italija su pred kraj prolog vijeka pripadale grupi zemalja
koje su svoje krivine postupke organizovale tako da je uloga suda u
prikupljanju i izvoenju dokaza bila dominantna. Meutim, pod uticajem
odreenih okolnosti, stvari su se izmjenile.
1953. godine je donesena Evropska konvencija za zatitu ljudskih
prava i osnovnih sloboda, a u narednim decenijama Konvenciju su
ratifikovale mnoge evropske drave. Poto je Konvencija nametnula nove
standarde za pojaanu zatitu ljudskih prava uopte, pa tako i za zatitu
prava osumnjienih ili optuenih lica u krivinim postupcima koji se vode
protiv njih, drave lanice imale su obavezu da u svoja procesna
zakonodavstva implementiraju sve standarde iz Konvencije. Kao logina
posljedica svega navedenog, u mnogim evropskim zakonodavstvima dolo
je do transformacije koja se sastojala u slabljenju pozicije suda u
prikupljanju i izvoenju dokaza uz istovremeno jaanje pozicije
osumnjienog (optuenog). Optueni (osumnjieni) je postepeno dobijao
37 Posredni indirektni dokazi ili indicije su injenice koje su vieznano
povezane se injenicama koje ulaze u predmet dokazivanja, zbog ega je
osim projere vjerodostojnosti i pouzdanosti same dokazne injenice
neophodno i utvrivaje pravog znaenja veze sa spornom injenicom.
Detaljnije kod Sokovi, Snjeana (1997): Dokazivanje indicijama,
Kragujevac, Jefimija, ur. Slobodan Pavievi, strana 51.
44

pravo da, samostalno ili zajedno sa braniocem, aktivno uestvuje u


postupku. Uvoenje novih standarda u evropska zakonodavstva dovelo je
do postepenog slabljenja inkvizitorski elemenata postupaka, tako da su se
postupci inkvizitorskog tipa postepeno poeli transformisati u postupke
mjeovitog tipa. Stoga danas u evropskom krivino-procesnom
zakonodavstvu vie ne postoje zakonodavstva koje su svoj postupak
organizovala iskljuivo na invizitorskim elementima, dok su najbrojnija ona
iji je postupak mjeovitog tipa, jer sadri invizitorske i akuzatorske
elemente. Uz prethodno treba napomenuti da Konvencija nije jedini razlog
za tranformaciju postupaka u zakonodavstvima evropskih zemalja, ali je
nesporno da jeste jedan od osnovnih.
U Francuskoj su 1993. i 1996. godine donesena dva zakonika o
kaznenom postupku, koji su uveli elemente kontradiktornosti, 2000. godine
je uvedena pretpostavka nevinosti, uvedena je pretpostavka nevinosti i
okrivljeni je dobio pravo aktivnog uea u postupku. Tipino inkvizitorsko
obiljeje predstavljao je kontumacijski postupak, a primjenjivan je
prema uiniocima tekih krivina djela koja se nisu pojavila pred sudom u
roku do deset dana od potvrivanja optunice ili su se skrivala; stoga su
smatrana odmetnicima od zakona koji izbjegavaju odgovornost za krivicu i
nisu imala sva prava koja su uobiajeno priznata optuenim. 38 Zakonik Loi
Perben II iz 2005. godine ukinuo je ovu vrstu postupka, tuiocu je dodijelio
neka ovlatenja koja su do tada pripadala istranom sudiji, te je dodatno
ojaao elemente kontradiktornosti. Pored toga, ovim zakonikom uveden je
poseban postupak za krivina djela organizovanog kriminala, sporazum o
priznanju krivice i poseban institut priznanja krivice kao ubrzani tip
postupka. Time je postupak dobio karakteristike postupka mjeovitog tipa.
Konano, 2009. godine uslijedila je najava ukidanje institucije istranog
sudije i ukidanje tajnosti istrage.
Sljedei primjer je Italija. Iako je postupak kontinentalnog tipa
nastao upravo u Italiji, zakonodavstvo ove zemlje prihvatilo je nove ideje i
1981. godine u postupak implementiralo akuzatorske elemente, prebacivi
teite procesnih aktivnosti sa suda na stranke. 39 Meutim, italijanski
krivini postupak i dalje sadri mnoge elemente koji su karakteristini
iskljuivo za postupke kontinentalno-evropsskog tipa. Iako
je
organizovan kao spor izmeu stranaka, stranke nemaju potupnu
inicijativu, jer je sud i dalje ovlaten da postavlja pitanja
svjedocima i da trai izvoenje dokaza koje on smatra potrebnim.
Pored toga, odstupljeno je od tipino akuzatornskog pravila da nije mogue
koristiti iskaze iz istrage, pa policijski slubenici mogu biti sasluani na
okonosti onog to su saznali na posredan nain, iskaz sauesnika iz istrage
moe biti koriten kao dokaz na glavnom pretresu a iskaz svjedoka iz
istrage se moe koristiti radi ocjene iskaza tog svjedoka na glavnom
38 Ivanevi - Karas, E., opp. cit. strana 115.
39 Damaka, M (2006): Sudbina Anglo - Amerikih procesnih ideja u Italiji,
Zagreb, Hrvatski ljetopis za kazneno pravo i praksu vol. 13 broj 1/2006,
strana 9.
45

pretresu. Iz svega proizilazi da je novi postupak organizovan kao spor


stranaka i to mu daje obiljeja postupka akuzatorskog tipa, dok je sud i
dalje odgovoran za utvrivanje injeninog stanja a ovaj emement
predstavlja kljuno obiljeje kontinentalno- evropskih postupaka. Stoga se
opravdano moe zakljuiti da je italijanski krivini postupak i dalje
postupak mjeovotog tipa.
Slian slijed dogaaja odigrava se u mnogim evropskim
zakonodavstvima. Zbog opravdanih zahtijeva za poveanjem efikasnosti,
veina tih zakonodavstava u postupke uvodi akuzatorske elemente i
postupke organizuje kao spor ravnopravnih stranaka. Ipak, u veini od njih
sud i dalje ima znaajnu ulogu u izvoenju dokaza, te se tranformacija
odvija u smjeru uvoenja veeg ili manjeg broja akuzatorskih elemenata,
ime novi postupci dobijaju obiljeja potupaka mjeovitog tipa.
Uporedne karakteristike krivinih postupaka u dvije zemlje
common law sistema prava (Engleska i SAD)
Za sistem prava kojem pripadaju Engleska i SAD se u teoriji najee
koriste bar tri izraza - anglosaksonski sistem prava, common law sistem
prava i anglo-ameriki sistem prava. Mi emo se opredjeliti za izraz
common law sistem prava, jer se ini da ovaj izraz na najbolji nain
odraava sutinu. Naime, izraz anglosanksonski sistem prava je suvie
ogranien, jer asocira da se u ovom sluaju radi o starom engleskom
obiajnom pravo, iako Engeska nije jedina zemlja koja pripada ovom
sistemu prava. Sljedei izraz - angloameriki sistem prava takoe nije
adekvatan, jer navodi na pomisao da samo Engleska i amerike federalne
drave pripadaju ovom sistemu prava, to takoe nije tano. Na kraju je
vano istai da izraz common law oznaava precedentno pravo sadrano u
sudskim presudama, ali ni ovaj izraz nije bez nedostataka, jer, naroito u
SAD-u, sudski precedenti nemaju isti znaaj kao u Engleskoj. U
svakom sluaju, sudski precedenti u sutini predstavljaju osnov za
donoenje odluke suda u svim zemljama koje pripadaju ovom sistemu
prava, pa se stoga ispostavlja da izraz common law najbolje odslikava
sutinu ovog pravnog sistema.
Common law sistem prava nastao je u
Engleskoj, a njegova sutina se najbolje vidi kroz obaveznu primjenu
doktrine stare decisis. Ova doktrina obavezuje postupajui sud da,
donosei odluku u konkretnom predmetu, primjeni stav koji su prethodno
zauzeli sudovi kada su rjeavali o istom pitanju. Uticaj engleskog prava se
postepeno irio i na druge zemlje i druge kontinente, tako da su osnovna
naela i pravila postupka postepeno prihvaena u zemljama
sjevernoamerikog kontinenta, Australije, junoj Aziji i u junoj Africi.
Masovna
naseljavanja teritorije sjeverne Amerike od strane naseljenika koji su stizali
iz raznih zemalja, ali najvie iz zemalja sa engleskog govornog podruja,
po logici stvari dovela su do recepcije englosaksonskog prava. Primjena
common law prava na novoj teritoriji dobila je nove podsticaje 1608
godine, kada je engleski sud u predmetu Calvin (tzv. Calvin case) zauzeo
stav da do primjene common law prava u kolonijama na sjeveru amerikog
46

kontinenta moe doi samo u onoj mjeri u kojoj su njegova pravila


odgovarala vladajuim uslovima ivota.40 Iako je 1776. godina posljedino
dovela do podozrenja prema recepciji common law prava i isticanja
potrebe za izgradnjom vlastitih pravila postupka, jezik i porijeklo veine
naseljenika su ipak doprinijeli prevagu, precedenti su ostali znaajan izvor
prava i common law je ostao dominantan. Slino prethodnom, Luizijana je
bila francuska kolonija i njen pravni sistem je bio pod jakim uticajem
francuskog prava, tako da je ona i danas ostala jedina amerika federalna
jedinica iji pravni sistem ne pripada pravnom sistemu common law prava.
Danas je pravo SAD u najveoj
mjeri sadrano u zakonima pa svaka federalna drava ima vlastite zakone
a savezna drava ne raspolae optim zakonodavnim ovlatenjima u
oblasti krivinog prava.41 Uticaj engleskog prava minoran a princip
stare decisis bitno modifikovan i nema ni priblino znaaj kao u
engleskom pravu.
Iako se klasian model Common law sistema prava ranije vezivao
prvenstveno za Englesku, u savremenom zakonodavstvu SAD se danas
smatra najboljim reprezentom ovog sistema. ini se da razlog za ovu
tvrdnju lei u nespornoj injenici da se na tlu Amerike ovaj sistem bre
prilagodio potrebi voenja postupka u novonastalim okolnostima i ponudio
neka nova rjeenja koja su efikasnija i u mnogim segmentima bolje
odgovaraju potrebama novog doba. Ovo ne znai da se u Engleskoj ne
odvijaju promjene u istom smjeru, pa se danas najvei broj krivinih djela
propisuje zakonom (statutima). U istom kontekstu napominjemo kako je,
za razliku od Engleske, kotska jo uvijek vrlo privrena common law
sistemu, pa usprkos tome da danas i u kotskoj postoje krivina djela koja
su propisana zakonom, vei je broj krivinih djela koja se preuzimaju iz
common law sistema (obiajnog prava).
Uporedne karakteristike krivvinih postupaka u dvije zemlje razliitih
sistema prava (Njemaka i SAD)
Izlaganje karekteristika veeg broja drava koje pripadaju jednom
velikom sistemu prava bi bilo pretjerano opirno, ali nebi doprinijelo boljem
razumjevanju predmetne materije. Zato emo izloiti opte karakteristike
postupaka dviju zemalja u ijim postupcima su striktnije naglaeni osnovni
elementi razliitih sistemima prava, Njemake kao zemlje ije
zakonodavstvo se svrstava u zakonodavstva kontinentalnog sistema prava
a postupak sadri mnoge inkvizitorske elemente, te SAD kao zemlje
common law sistema prava, u kojoj se primjenjuje akuzatorski model
krivinog postupka.
Za Njemaki postupak karakteristina je inkvizitornost krivinog
postupka, koja sudu daje odluujuu ulogu u postupku izvoenja svih
40 E. A. Faranswort, kod Ili.
41 Vranjanac, Duan (2008): Uvod u pravni sistem Sjedinjenih amerikih
drava, Beograd, Pravni fakultet Univerziteta u Beogradu.
47

dokaza i presuenja, te dosljedna primjena naela legaliteta koje


obavezuje tuioca da preduzima gonjenje uinioca uvijek kada postoji
dovoljno dokaza koji upuuju na zakljuak da je uinjeno krivino djelo i
ograniava sporazumijevanje procesnih stranaka.42
Nasuprot prethodnom, osnovne karakteristike Amerikog krivinog
(kaznenog) postupka su akuzatornost, koja se odslikava kroz dominantnu
stranaku dispoziciju kod izvoenja dokaza i disponiranja predmetom
postupka (krivinim djelom, krivicom i kaznom), zatim primat krivinog
procesnog prava nad krivinim materijalnim pravom, te na kraju institucija
porote.
U Njemakom zakonodavstvu (i u zakonodavstvima veine evropskih
zemalja) striktno su razdvojena pitanja materijalnog i pitanja procesnog
krivinog zakonodavstva.
Nasuprot prethodnom, u SAD-u nisu strogo
razdvojena materijalnokrivina i krivinoprocesna pitanja, to je
naroito izraeno kod odbrane, pa se uopteno govori o pitanjima
postojanja krivinog djela, iskljuenju subjektivnog elementa u sluaju
neuraunljivosti i drugim sluajevima, zastarjelosti gonjenja uinioca
(pitanja u domenu materijalnog krivinog zakonodavstva), smetnje za
preduzimanje gonjenja, imuniteta, naelu ne bis in idem, alibiju,
nevaljanim dokazima (u domenu procesnog zakonodavstva). 43 Treba istai i
mogunost netradicionalne odbrane, kao to su npr. neuobiajena vjerska
uvjerenja,44 religijska praksa, predmenstrualni sindrom, kompulzivno
kockanje, post-traumatski stresni sindrom, konzumacija brze hrane,
intoksikacija gledanjem televizije, pornografskih sadraja, hromozomska
abnormalnost, postojanje dvostruke linosti i drugi.45
U Njemakoj su jako
izraeni tradicionalni instituti nune odbrane, krajnje nude i drugi, te je
doputeno koristiti oruje, primjenjivati silu ili druga sredstva samo kao
krajnju mjeru, te pri tome koristiti sredstva odbrane koja su objektivno
neophodna i srazmjerna.
U SAD-u, zatita odreenih prava moe
se ostvariti i sredstvima ili na nain koji u kontinentalnim zakonodavstvima
nije u skladu sa zakonom i stavovima sudske prakse. Tako se u SAD-u
vlasniku privatne imovine dozvoljava da svoju imovinu titi na raznovrsne
42 Karas Ivanevi, Elizabeta (2010): O reformama suvremenog
francuskog kaznenog postupka iz aspekta jaanja procesne uloge
dravnog odvjetnitva, Hrvatski ljetopis za kazneno pravo i praksu, vol. 17,
broj 1/10, Pravni fakultet Sveuilita u Zagrebu, strana 1170.
43 kuli, M. (2013): Dominantne karakteristike osnovnih velikih
krivinoprocesnih sistema i njihov uticaj na reformu Srpskog krivinog
postupka, Beograd, Pravni fakultet Univerziteta u Beogradu, strana 182.
44 Primjer odbrane za krivino djelo ubistva izvreno tako to je djevojka izbola svog
partnera sa 17 udaraca, 5 puta pucala pitoljem i isjekla ga usmrtila zbog vjerskog
uvjerenja na You Tube: Ariz. Woman Faces Death Penalty in Boyfriend's Slaying.

45 kuli, opp. cit. strana 182.


48

naine, dok mu se u odreenim ekscesnim situacijama toleriu sredstva i


naini zatite, koji bi u veini zemalja kontinentalnog sistema prava bili
protivpravni i doveli bi do osude onoga ko na slian nain (nesrazmjeran
vrijednosti ugroenog dobra) titi svoju imovinu. Slikovit je primjer mladia
koji se pijan vraao sa maturske zabave i traei ulazna vrata svoje kue,
koja se nalazila u nizu spolja potpuno istih kua, grekom je otvorio neke
druge kue a vlasnik pogrene kue je branio svoje pravo vlasnitva
tako to je pucao u ovog mladia (koji nije bio naoruan) i liio ga ivota.
Protiv vlasnika kue nije pokrenut postupak za ubistvo mladia, jer je
ocjenjeno kako on ima pravo da titi svoju imovinu. Ako bi ovu situaciju
prenijeli u Njemaku ili u veinu zemalja kontinentalnog sistema prava,
mogli bi gotovo izvjesno potvrditi da bi protiv vlasnika stana bio pokrenut
postupak i isti bi odgovarao za krivino djelo ubistva; krivini postupak
protiv vlasnika stana bi se takoe vodio i u novonastalim balkanskim
dravama.
Jaa zatita prava vlasnitva SAD-u je dovela do stava da pretres
stana nije dozvoljen bez sudskog naloga. Stoga, ako policija pretresom
pribavi ak i neki krucijalan dokaz, taj dokaz mora biti izdvojen kao
nezakonit. Suprotno prethodnom, u Njemakoj dokazi pribavljeni
nezakonitim pretresom stana nee se uvijek izdvojiti iz spisa kao
nezakoniti, poto je u odreenim sluajevima (razlozi hitnosti npr.)
dozvoljen pretres stana i bez naredbe suda (moe i po naredbi tuioca koji
uglavnom ima obavezu da o tome u odreenom roku obavjesti sud), dok
sud u svakom pojednanom sluaju cijeni da li je dolo do povrede nekog
od ljudskih prava iz Konvencije za zatitu ljudskih prava i osnovnih
sloboda, kolika je teina zadiranja u pravo na povredu doma (povreda ovog
prava se ne mora odnositi samo na fiziko lice, to moe biti i pravno lice,
advokatske kancelarija i slino), da li se time jae ugroava privatni ili javni
interes i drugo.
Za pretres lica u Njemakoj neophodan je sudski nalog a dokaz
pribavljen bez naloga za pretres je u pravilu nezakonit. U Njemakoj se lice
liava slobode samo u sluajevima kada uini neko teko krivino djelo ili
kada objektivno postoji opasnost da moe ugroziti druga lica ili uiniti
drugo krivino djelo (na ovu mogunost ukazuje npr. okolnost da je ranije
osuivan za neko djelo koje je vezano za upotrebu oruja i slino), te
ukoliko je ispunjen obligatorni uslov da postoje odreeni dokazi koji
ukazuju na sumnju da je upravo on uinilac krivinog djela.
Nasuprot prethodnom, u SAD-u za pretres lica nije potrebna naredba
suda. Razlog za toakav stav polazi od injenice da danas SAD ima
330.000.000 stanovnika koji statistiki imaju isto toliko komada raznog
oruja, promet oruja je izuzetno liberalizovan a tom doprinosi izuzetno
moan lobi proizvoaa i prodavaca oruja, svako moe vrlo jednostavno
kupiti u prodavnici ili poruiti kataloki bilo kakvo oruje, te ga moe
upotrebljavati bez bilo kakvih dodatnih procedura i drugih formalnosti.
Upotreba oruja je stoga vrlo esta i deavaju se mnoga ubistva, a u SAD-u
je broj lienja slobode daleko vei nego u Njemakoj. Sve to je posljedino
uticala na krivini postupak pa postupak poinje lienjem slobode koje je
sasvim uobiajeno, prilikom lienja slobode se lice obavezno pretresa a za
pretres nije potrebna naredba (nalog) suda, te se licu koje se liava
49

slobode obavezno na ruke stavljaju lisice.


Znaajno je ukazati na ovlatenja i moguu odgovornost
policije za svoja postupanja prilikom obavljanja svojih redovnih zadataka.
Policajci u 50 federalnih drava SAD-a imaju vrlo iroka ovlatenja u
koritenju oruja i upotrebi sile, pa u pravilu ne odgovaraju ni u
sluajevima kada koritenje oruja ili upotreba sile nije bilo neophodno u
konkretnoj situaciji. Tako npr., kada policajac privodi lice koje ne sebi ima
samo sportske gaice, nema oruje ili opasno orue i dri ruke visoko
podignute dok se kree ispred policajca, te djelimino okrene glavu unazad
a policajac reaguje tako da puca i usmrti ga, ovaj policajac nee
odgovarati ako se brani tvrdnjom kako je smatrao da je njegov ivot bio
ugroen i zbog toga reagovao na ovaj nain.
Polemike oko odgovornosti policajaca su se intenzivno
poele javljati 1991 godine, a povod za to je bila smrt afroamerikanca
Rodnija Kinga kojeg su policajci brutalno pretukli, stanovnik iz oblinje
zgrade je snimio cijelu scenu, policija je saoptila da su ga zetekli u krai,
pod uticajem opojnih droga, da je prema njima bio nasilan, a sud je
etvoricu policajaca oslobodio optubi. est dana nakon toga na ulicama
Los Anelesa su poeli masovni protesti obojenog stanovnitva, masovna
paljenja automobila, razbijanja i krae u prodavnicama, odigravali su se
brojni fiziki sukobi demonstranata i policije, intervenisala je vojska pa su
se na ulicama pojavili ak i tankovi. Novinari su 17.07.2014. godine
saoptili da se eho ovih dogaaja ponovo uje u malom gradiu Fergusonu
(predgrae Sent Luisa), gdje ivi ak 63 % obojenog stanovnitva, a povod
je ponovo slian - lienje slobode mladog crnca iz Njujorka Erika Garnera
koji je na ulici ilegalno prodavao cigarete i smrtno stradao. Prilikom lienja
slobode od strane policije i stavljanja lisica, osumnjieni je oboren na
trotoar a jedan policajac ga je drao za vrat, na snimku koji se kasnije
pojavio na na YouTube-u se jasno uje kako osumnjieni panino govori
policiji: ne mogu da diem. Osumnjieni je podlegao zbog guenja a u
istrazi je utvreno je da je bolovao od astme. Slian sluaj se ranije
odigrao takoe u Fergosonu kada je smrtno stradao Michael Brown.
Oteeni je na ploniku leao mrtav 4 sata i 30 minuta, nije postupano po
odgovarajuim procesnim pravilima, poto policajac koji je usmrtio
oteeenog nije saekao obavljanje uviaja a pitolj je naknadno predao.
U oba sluaja, sudsko vijee nije odobrilo podizanje optunice protiv
policajca, za dogaaj se ulo putem medija, pa su se irom Amerike poeli
odigravati masovni protesti obojenog stanovnitva. Suprotno tome, u
Njemakoj i u zemljama kontinentalno-evropskog sistema prava takvi
sluajevi u pravilu nisu mogui, a slina postupanja policajaca e sasvim
sigurno predstavljati biti krivino djelo.
Ovlatenja i poloaj sudije (vijea, porote) u postupku pred
sudovima u Njemakoj i SAD-u, dijametralno je razliita. Glavna rasprava
(kod nas je glavni pretres) u Njemakoj organizovan je prema
inkvizitorskom modelu. Za laka krivina djela (za koja je propisana
zakonska kazna zatvora u visini do dvije godine) nadlean je sudija
pojedinac, a za djela sa propisanim teim kaznama sude vijea u
mjeovitom sastavu (sudije profesionalci i sudije laici - graani). Sudija je
50

dominus litis postupka, on rukovodi postupkom i samostalno izvodi dokaze


o svim injenicama koje su relevantne (bitne); on prvi sasluava svjedoke i
kada zavri sa ispitivanjem moe dozvoliti strankama (tuiocu i odbrani) da
postavljaju pitanja. Na kraju, sud
donosi odluku o postojanju ili
nepostojanju krivice optuenog, pa ukoliko utvrdi postojanje krivice
optuenog, izrie mu sankciju. Ako se sudi u vijeu, isto vijee donosi
odluku o krivici i o sankciji.
U SAD-u, izuzimajui situacije kada je za postupanje nadlean sudija
pojedinac, sud ini porota u ijem se sastavu nalaze laici (obini
graani), a porota donose odluku o injeninim piranjima, te sudije
profesionalaci, koji odluuju o pravnim pitanjima. Tokom suenja, lanovi
porote se ponaaju kao pasivni posmatrai, poto nemaju pravo da
postavljaju bilo kakva pitanja. Sudija takoe ne moe postavljati pitanja jer
se smatra da se time stavlja na stranu optube ili odbrane; ukoliko bi se
ipak desilo da postavi bilo kakvo pitanje, to bi dovelo do ukidanja presude.
Kada se zavri sa izvoenjem dokaza, porota se povlai na vijeanje radi
donoenja odluke odluku o krivici, pri emu su obavezni da odluku donesu
jednoglasno sa kriv je ili nije kriv. Ukoliko porota donese odluku da je
optueni kriv, sudija profesionalac donosi odluku o kazni (vrsti kazne i
njenom obimu).
U istom kontekstu je vano naglasiti da je u SAD-u
sprovedeno otro razgranienje izmeu zakonodavne i sudske vlasti, a u
Engleskoj, koja pripada istom pravnom sistemu, ova granica nije tako otro
izraena. Naime, na vrhu sudske organizacije nalazi se Dom Lordova
(House of the Lords), koji predstavlja gornji dom Parlamenta, pa nam to
ukazuje da englesko sudstvo nije u potpunosti odvojeno od zakonodavne
vlasti.46
Poloaj tuioca se takoe razlikuje u mnogim
segmentima. U Njemakoj su dravni slubenici koji djeluju kao lanovi
dravnotuilake organizacije, njihova organizacija se zaniva na
hijerarhijskom osnovu, na svakom tuilakom nivou se nalazi jedan glavni
tuilac koji ima iroka ovlatenja i svi tuioci na tom nivou su njemu
odgovaraju za svoje djelovanje. Lokalne zajednice, bez obzira o kojem
nivou se radi, nemaju nikakve ingerencije nad njima.Suprotno
prethodnom, u SAD-u, tuioci su politiki snane figure koje biraju lokalne
zajednice, a izbor se vri svake etiri godine.47
Sutinska razlika postoji i u pogledu prava stranaka da izvri uvid
u dokaze - razotkrivanje dokaza (engl. discovery, disclosure). U
njemakom zakonodavstvu propisano je da odbrana ne mora dati dokaze
na uvid sve do podizanja optunice, dok branilac moe izvriti uvid u spise
i dokaze koji se uvaju na sudu nakon dostave optunice i dokaznog
materijala sudu (lan 147). Suprotno prethodnom, u SAD-u pravo uvida i
kopiranja dokaza - razotkrivanje dokaza (discovery, disclosure) vrijedi kako
za tuioca, tako i za odbranu.

46 Ili, opp. cit., strana 92.


47 urevi, opp. cit., strana 93.
51

Predkrivini (pripremni) postupak i istraga


Istraga je skup radnji koje se sprovode radi prikupljanja dokaza koji
su potrebni za donoenje odluke o podizanju optunice ili donoenje odluke
u korist osumnjienog. U teoriji su podijeljeni stavovi po pitanju kada ona
zapoinje, dok u uporednom zakonodavstvu uglavnom ne postoje odredbe
koje eksplicitno daju odgovor na ovo pitanje. Radnje koje se provode u
istrazi uglavnom ine dio krivinog (kaznenog) postupka, pa se tako
smatra da postupak tee ak i u sluajevima kada se sprovodi onaj dio
postupka koji se naziva pripremnim ili predkrivinim. Ipak, postoje i
zakonodavstva koja propisuju da se pripremna faza (pripremni postupak)
ne smatra integralnim dijelom krivinog postupka, ve se smatra da
postupak poinje tei tek nakon otvaranja istrage.
U
zavisnosti od vrste organa koji ima dominanatnu ulogu, istraga se
organizuje po modelima sudske, policijske ili tuilake istrage.
Sudska istraga karakteristina je za
inkvizitorski postupak u kojem je istrani sudija dominus litis, jer po
slubenoj dunosti prikuplja dokaze koji su potrebni za rasvjetljavanje
krivinog djela i otkrivanje uinioca. Teoretiari prigovaraju da se osnovni
nedostatak ovog modela istrage ogleda u okolnosti da je u linosti
istranog sudije kumulirano vie razliitih funcija, te ukoliko istrani sudija
u toku istrage prikupi odreen nivo dokaza za koji on smatra da je
dovoljan, to u principu podrazumijeva donoenje osuujue presude od
strane drugog funcionalno nadlenog organa tog istog suda (sudeeg
sudije ili vijea). Opravdanost ovih prigovora naroito dobija na snazi ako
se kumulacija vie razliitih funkcija suda posmatra u svjetlu primjene
lana 6 Evropske konvencije za zatitu ljudskih prava i osnovnih sloboda,
poto Konvencija zahtijeva primjenu standarda da u krivinom postupku
odluku donosi nepristrasan sud.48 Naime, okolnost da prema modelu
sudske istrage samo sud pribavlja dokaze u toku istrage a nakon toga se
pred sudom izvode isti ovi dokazi i sud na osnovu tih dokaza donosi
odluku, sama po sebi daje dovoljno povoda za sumnju da sud u svim
situacijama moda i ne postupa nepristrasno. Ovaj prigovor se sve ee
istie naroito u evropskim ali i u drugim zakonodavstvima koja imaju
istranog sudiju, to u posljednjoj deceniji daje povoda za rasprave o
ukidanju instituta istranog sudije ili za ozbiljniju reformu postupka kroz
ukidanje instituta istranog sudije i dodjeljivanje ove funkcije tuiocu. Tako
je francuska vlada poetkom 2009. godine najavila temeljite reforme, koje
izmeu ostalog obuhvataju ukidanje institucije istranog sudije i prenos
njegovih istranih ovlatenja na dravno tuilatvo.49
Tuilaka
istraga
danas
predstavlja
preovladavajui model istrage u svim pravnim sistemima. Uz to treba
dodati da je danas, jasno izraena tendencija uvoenja ovog modela
48 lan 6 Konvencije nosi naslov Pravo na pravino suenje, te u tekstu
doslovno stoji da Prilikom utvrivanja graanskih prava i obaveza ili
osnovanosti bilo kakve krivine optube protiv njega, svako ima pravo na
pravino suenje i javnu raspravu u razumnom roku pred nezavisnim i
nepristrasnim, zakonom ustanovljenim sudom.
52

istrage ak i u onim zakonodavstvima koja su u decenijama slijedila model


sudske istrage. Ova tendencija je naroito izraena u evropskom
zakonodavstvu.
Poloaj tuioca nije isti u svim
zakonodavstvima. Tuilac u veini savremenih zakonodavstava donosi
odluku o sprovoenju ili nesporovoenju istrage za sva krivina djela za
koja se istraga provodi po slubenoj dunosti, pa ako odlui da naredi
sprovoenje istrage on samostalno sprovodi istragu i rukovodi istragom,
pri emu policijskim organima povjerava prikupljanje najveeg broja
dokaza. Policijski organi su pri tome obavezni da postupaju po zahtjevu
tuioca, dok u istragama koje se vode za laka krivina djela mogu
postupati samostalno, ali o preduzetim radnjama moraju obavjestiti
tuioca. U sluaju potrebe za preduzimanje radnji koje zahtijevaju hitno
postupanje samo izuzetno mogu postupati samostalno, ali o tome moraju
obvavjestiti tuioca. Iako sud nema odluujuu ulogu u sprovoenju
istrage, a prilikom sprovoenja istrage nema pravo da donosi nikakve
odluke o nainu i obimu prikupljanja dokaza, u pravilu sud uspostavlja
poseban kontrolni organ koji ima zadatak da sprijei eventualnu samovolju
tuioca ili nezakonito postupanje prilikom sprovoenja odreenih radnji
kojima se zadire u ljudska prava, te da osigura uvanje dokaza koji su
pribavljeni provoenjem ovih radnji. Tako se zakonom odreuju konkretne
radnje prikupljanja dokaza koje tuilac ne moe obavljati samostalno jer
mu je za njihovo pribavljanje potrebna naredba, nalog ili saglasnost
sudskog organa, te nain obezbjeenja tako pribavljenih dokaza.
U odreenim zakonodavstvima
tuioce biraju organi dravne vlasti i oni imaju status dravnih organa u
sastavu dravne vlasti u okviru strukture pravosua, kao npr. tuioci u
germanskim pravnim sistemima, dok u drugim imaju samostalnost koja se
moe porediti sa samostalnou sudova.
Policijska
istraga
karakteristina
je
za
zakonodavstva koja pripadaju common law sistemu prava. Njihovo
osnovno obiljeje je visok stepen samostalnosti u djelovanju policije
prilikom prikupljanja dokaza o krivinom djelu i identitetu uinoca.
Ovaj model istrage je zastupljen u razliitim nacionalnim
sistemima u tolikoj mjeri da je gotovo nemogue istai kljune
karakteristike pojedinih mnogih od njih. Ipak, postoje odreene
karakteristike koje otvaraju mogunost za podijelu u dvije osnovne grupe.
U prvu grupu se mogu svrstati zemlje u kojim policijska istraga
predstavlja jedini model i u kojim su istrana ovlatenja drugih organa vrlo
rijetka ili ih gotovo nema (zemlje common law sistema prava i neke
skandinavske zemlje), dok se u drugu, brojniju grupu, mogu svrstati zemlje
u kojima policijski organi provode istragu prema okvirnim pravilima
krivinog postupka pod nadzorom tijela koje je nadleno za preduzimanje
gonjenja.50 Tako finsko zakonodavstvo predstavlja jedan od klasiinih
primjera iste policijske istrage. Sprovoenje tzv. predpretresne istrage
49 Detaljnije u Ivanevi Karas, Elizabeta (2010): O reformama
suvremenog francuskog kaznenog postupka iz aspekta jaanje uloge
dravnog odvjetnitva, Zagreb, Hrvatski ljetopis za kazneno pravo i
praksu, vol. 17, broj 1/2010, strana 120.
53

je u nadlenosti policije, osim u sluajevima koji su zakonom propisani za


sprovoenje istrage protiv slubenika carinskih organa, graninih organa,
vojne policije i istrage koje provodi nezavisno tijelo za istragu i prinude,
dok poreski funkcioneri, funkcioneri koji kontroliu bankarstvo i finansije
imaju odreena ograniena ovlatenja za sprovoenje istrage, ali ne mogu
da koriste sredstva prinude.
Sudska
istraga
Kljune osobine svih krivinih postupaka inkvizitorskog tipa su
tajnost, pismenost i nekontradiktornost, pa ove osobine predstavljaju
model po kojem se organizuje i istraga kao jedna od faza krivinog
postupka. U posljednje dvije decenije pojedini elementi ovog modala
istrage postepeno nestaju iz gotovo svih savremenih krivinih postupaka,
ustupajui svoje mjesto pojedinim elementima tuilakog modela istrage.
Zbog toga, moglo bi se rei da danas u savremenim zakonodavstvima koja
su zadrala institut istranog sudije, ovlatenja istranog sudije sadrinski
su bitno drugaija i po svom obimu daleko manja od ovlatenja koja je
imao istrani sudija iz klasinog modela sudijske istrage, dok se model
sudske istrage polako transformie u istragu mjeovitog tipa. U nastavku
teksta emo u kratkim crtama izloiti elemente istrage u nekoliko
zakonodavstava koja se smatraju reprezentativnim, poto sadre jasno
izraene elemente ovog modela istrage.
Ovaj model istrage nekada je bio karakteristian za zakonodavstva
zemalja biveg socijalistikog bloka, koje su bez izuzetka pripadale
kontinentalnom sistema prava i krivini postupak organizovale prema
inkvizitorskom ili preteno inkvizitorskom modelu. Elementi ovog modela i
danas postoje u mnogim krivinim postupcima, naroito u fazi istrage.
Danas postoje mnoga zakonodavstva u kojima tuilac formalno
rukovodi istragom, ali ipak vei broj odluka ne moe donijeti bez naredbe
suda. Jedna grupa teoretiara stoga smatra da se u takvim sluajevima
radi o modelu sudske istrage, dok drugi smatraju da se radi o modelu
istrage mjeovitog tipa. Jedno od takvih zakonodavstava je i njemako. U
dijelu teksta o sudskoj istrazi emo ukazati na njegove inkvizitirske
elemente, dok emo u dijelu teksta koji se odnosi na tuilai model istrage
ukazati na elemente tog modela istrage.
Sudska istraga u francuskom zakonodavstvu i njena evolucija
Istorija nastanka ovog modela istrage u Francuskoj vodi nas u srednji
vijek, dok su tajnost, pismenost i nekontradiktornost kao osnovna naela
postavljena Ordonansom iz 1535 godine dopunjena Ordonansom iz 1670.
godine. Dalji razvoj postupka je 1808. godine rezultirao donoenjem
Zakonika o krivinoj istrazi iz 1808. godine, koji je postavio konture
fransuskog mjeovitog tipa krivinog postupka. Ratifikacija Konvencije za
zatitu ljudskih prava i osnovnih sloboda je inicirala donoenje zakonika o
krivinom postupku iz 1958. godine koji je jae titio prava osumnjienog,
50 opp. cit., strana 60.
54

dok je zakonik iz 2000. godine osnaio princip prezumpcije nevinosti. 51


Zakoni Loi Perben I iz 2002. godine i Loi Perben II 52 koji je stupio na
snagu 2005. godine su dravnom tuiocu povjerili vana istrana i
represivna ovlatenja, koja su do tada pripadala istranom sudiji.53
U kontekstu prethodno izloenog vano je ukazati da se u sluaju izvrenja
krivinih djela organizovanog kriminala jo u predistranoj fazi moe
naloiti preduzimanje posebnih istranih radnji, kao npr. nadzor lica i
predmeta, nadzirani prevoz predmeta, dobara ili prihoda pribavljenih
izvrenjem nekih od kriivnih djela iz ove grupe. Preduzimanje istranih
radnji, pod uslovom da njihovo preduzimanje zahtjeva tuilac, moe
naloiti samo sud, dok je policija nadlena za njihovu realizaciju. U ovoj fazi
postupka je jasno izraen preovladavajui interes efikasnog pribavljanja
dokaza a tek u drugom planu se nalazi potreba za potovanje
zagarantovanih prava odbrane, tako da se osumnjienom ne garantuju
njegova prava poput prava odbrane, pravo na prisustvovanje izvoenju
ovih radnji i pravo na uvid u dokaze. Nedostatak garancija za zatitu prava
osumnjienog se nadoknauje propisivanjem striktnih procedura za
izvoenje ovih radnji i uvoenjem pravila da izvoenje predmetnih radnji
nije mogue ako za njihovo izvoenje sud nije izdao naredbu, a sud ima
obavezu da kotrolie zakonitost izvoenja ovih radnji i da uva dokaze pod
svojim nadzorom.
Elementi modela sudske istrage u njemakom zakonodavstvu
Njemaki krivini postupak se zasniva na modelu postupka koji je
normiran zakonikom iz 1877 godine, u kom je prihvaen model sudske
istrage. Tokom istorijskog razvoja, u vie navrata je izmjenjen ili dopunjen.
Izmjene i dopune su dovele do toga da su danas u istrazi zastupljeni
elementi invozitorskog modela istrage, ali i elementi modela tuilake i
policijske istrage, u ovom dijelu teksta emo se osvrnuti na elemente
modela sudske istrage.
Da bi se skratila formalna procedura, u Njemakoj je postalo pravilo
da policija samostalno vodi istragu i prikuplja dokaze (lan 163 stav 1).
Rezultate istrage zajedno sa izvjetajem dostavlja tuilatvu, a ukoliko
postoji potreba za brzim preduzimanjem istranih radnji, spise mogu
dostaviti neposredno optinskom sudu (stav 2). Iako se formalno smatra
da je tuilatvo gospodar prethodnog postupka, u odreenim situacijama
tuilatvo ne moe samostalno djelovati, jer izdavanje mnogih naredbi
51 Ovaj princip doslovno zani da se svako smatra nevinim sve dok se
njegova krivica ne dokae pred sudom u postupku koji je proveen na
osnovu zakona.
52 Zakonici su dobili naziv po Dominiku Perbenu, koji je od 2002. godine
do 2005. godine obavljao funkciju misistra pravosua Francuske.
53 Detaljnije u Karas Ivanevi, Elizabeta, opp. cit. Strana 112 i 113.
55

kojima se pribavljaju dokazi od kljunog znaaja spada u iskljuivu


nadlenost suda (tzv. preventivna pravna zatita). Tako je naredba suda
potrebna za tjelesni pregled osumnjienog (lan 81a stav 1), oduzimanje
predmeta (lan 98), pretres stana, slubenih prostorija i ograene imovine
(lan 105), dobijanje podataka koji su
pribavljeni prilikom kontrole
granine policije ili kontrole na puktovima postavljenim na javnim
putevima, trgovima i drugim javno dostupnim mjestima (lan 163d stav 2).
Pored toga, samo sud na ijem se podruju treba provesti odreene
istrane radnje moe odobriti da se one preduzmu, a u odreenim
sluajevima za sudska sasluanja i uviaj nadlean je optinski sud na
ijem podruju treba preduzeti istrane radnje (lan 162).
Tuilaka istraga u Evropskim zakonodavstvima
Elementi tuilake istrage u njemakom zakonodavstvu
Prema tekstu zakona koji je na snazi u toku 2011 godine, 54 istraga se
pokree na zahtjev ili po predlogu, dravni tuilac je dominus litis
(gospodar postupka), a postupak se dijeli na dvije faze - pripremni
postupak i glavni postupak. Pripremni postupak se pokree sa ciljem da
tuilac ispita da li je uinjeno krivino djelo, te da utvrdi postoje li dokazi
na osnovu kojih se moe podii optunica. Stoga, odmah nakon prijema
prijave, tuilac mora ispitati injenino stanje, to podrazumijeva njegovu
obavezu da prikupi dokaze i da sprijei da oni nestanu (odjeljak II pod
naslovom Priprema optunice, lan 160). Ako tuilac prikupi dovoljno
dokaza za podizanje optunog akta, mora ispitati osumnjienog i istragu
formalno okonati tako to e u spisu naznaiti da je istraga zavrena (lan
169 a), te sainiti i dostaviti optunicu nadlenom sudu (lan 170 stav 1).
U svim drugim sluajevima se obustavlja postupak (stav 2). Nakon
podizanja optunice ili podnoenja pismenog zahtjeva za izdavanje
kaznenog naloga, branilac optuenog ima pravo da izvri uvid u sve
dokaze koji postoje u spisu (lan 147 stav 1). Za donoenje odreenih
odluka u vezi sa optunicom je potrebna uzajamna saglasnost tuioca i
sudije koji je nadlaan za glavni pretres. Kada postoji ova saglasnost,
tuilac moe da odustane od krivinog gonjenja uinioca, ukoliko se krivica
uinioca moe smatrati neznatnom ili ne postoji interes zajednice za
njegovo gonjenje (lan 153 stav 1). Ako su ispunjeni uslovi pod kojima sud
moe osloboditi od kazne, tuilatvo moe da odustane od podizanja javne
optunice; ako je optunica ve podignuta, sud moe da obustavi postupak
(lan 153b). Tuilac moe odustati od istrage i kod bagatelnih krivinih
djela.55
Policijski
organi po pravilu preduzimaju radnje koje ne trpe odlaganja, te po nalogu
ili uz saglasnost tuioca ili samostalo preduzima odreene istrane radnje.
54 Zakon o krivinom postupku Savezne Republike Njemake u preveden s
njemakog jezika, Edicija Njemako pravo, urednici Stefan Prner i Dragan
S. Markovi, Sarajevo: University press, Magistrat.
55 To su krivina djela koja su po svom znaaju takva da nije opravdano
izricanje sankcije.
56

Ruska Federacija
Zakonik o krivinom postupku Ruske Federacije u verziji sa
izmjenama i dopunama od juna 2004. godine propisuje da se istraga
pokree po prijavi, samoprijavi ili po obavjesti o uinjenom ili pripremanom
krivinom djelu (lan 140 stav 1), ukoliko ovi podnesci sadre podatke o
osnovama sumnje da je uinjeno krivino djelo (stav 2). Istrailac, istrani
organ ili tuilac nakon prijema podataka o djelu imaju obavezu da donesu
odluku o pokretanju ili nepokretanju istrage, ili da predmet upute sudu na
odluku (ukoliko se postupak pokree po privatnoj tubi). U ovom
posljednjem sluaju, imaju obavezu da osiguraju dokaze, ukoliko oni
postoje.
Policijska istraga
Model policijske istrage je zastupljen u razliitim pravnim sistemima
i razliitim nacionalnim sistemima krivinog postupka. Poto je ovaj model
istrage iroko prihvaen u
SAD, u nastavku emo izloiti osnovne
karakteristike istrage u Americi.
SAD
Krivini postupak u Americi zapoinje hapenjem uinioca krivinog
djela, odnosno lica za koje postoji opravdana sumnja da je uinilo krivino
djelo. Ovu radnju provodi policija, prilikom lienja slobode se obavezno
stavljaju lisice, policija obavezno licu koje se liava slobode daje pouke da
sve to kae moe biti upotrebljeno protiv njega i da ima pravo na
branioca (tzv. Miranda upozorenje), a nakon toga policija pristupa
ispitivanju lica lienog slobode. Za razliku od veine zakonodavstava
zemalja kontinentalnog sistema prava, iskaz osumnjienog koji uzima
policija se smatra zakonitim dokazom i samo ovaj iskaz moe biti koriten
u glavnom postupku pred sudom, pod uslovom da je policija licu lienom
slobode dala navedeno upozorenje. Nakon lienja slobode i davanja
upozorenja licu lienom slobode o njegovim pravima, pristupa se
ispitivanju. Miranda upozorenje je iroko prihvaeno u mnogim
zakonodavstvima, naroito u evropskim zakonodavstvima, pa emo stoga
kratko izloiti uslove pod kojima je ono nastalo.
U predmetu Miranda protiv Arizone, Vrhovni sud SAD-a je 13. juna 1966.
godine donio odluku koja je predstavljala dinovski korak u pravcu davanja
svakom Amerikanacu ustavom zagarantovanog prava koje ga titi od
samooptuivanja. Sud je u zauzeo stav da izjava koja tereti osumljienog,
koji nije informisan o svojim pravima u postupku, direktno kri 5.
amandman - privilegij od samooptuivanja i 6. amandman Amerikog
Ustava - pravo na branioca. Sud je zauzeo stav da je policija u trenutku
lienja slobode osumnjienog imala obavezu da ga informie da ima pravo
da se brani utnjom, da svaka izjava koju daje policiji moe biti
upotrebljena u glavnom postupku protiv njega, te da prije odluivanja o
davanju izjave ima pravo da se konsultuje sa braniocem. Ova odluka je
kasnije esto primjenjivana u praksi amerikih sudova, a pravo
57

osumnjienog da se brani utnjom i da se o svojoj odbrani konsultuje sa


braniocem je dobilo naziv Mirandin zakon. Davanje osumnjienom ovog
prava, pobornici gradjanskih prava ocjenili su kao veliku pobjedu
demokratije i oduevljeno odobravali, dok su nasuprot tome konzervativci
ukazivali na njegovu tetnost po dravni interes, smatrajui da ono
potkopava nastojanja vlasti u sprovoenju zakona. Danas za ovo pravo
osumnjienog zna veina obinih graana, a u amerikim filmovima esto
se mogu vidjeti scene kada policija nekog liava slobode i recituje mu
Mirandin zakon. Mirandin zakon u slinoj formi postoji i u procesnim
zakonodavstvima u Bosni i Hercegovini.
Kratko o istorijatu predmeta
Nou, 3. mart 1963 no, oteena djevojka zaposlena u pozoritu u gradu
Phoenix Arizona (stara 18 godina) vraala se s posla kad se automobil
naglo zaustavio ispred nje. ovjek je iziao iz automobila, oteenu
uhvatio za ruku i ugorao na zadnje sjedite, naon toga je odvezao
oteenu na izolovano mjesto, svezao joj ruke i noge a zatim silovao i
pustio iz automobila. Djevojka je odmah otrala kui i pozvala policiju.
Prema njenom opisu uinioca, policija je 13. marta pronala Ernesta
Mirandu u njegovoj kui i uhapsila ga. U policijskoj stanici u Feniksu je
obavljena radnja prepoznavanja, te je oteena identifikovala Mirandu kao
uinioca. Osumnjieni je ispitan, priznao je izvrenje predmetnog krivinog
djela i potpisao zapisnik o ispitivanju. Nakon podizanja optunice je pred
sudom priznao izvrenje djela, a prvostepeni sud ga je osudio za prinudu i
silovanje na dvije kazne zatvora u trajanju od po 20 do 30 godina.
Optueni je izjavio albu protiv presude, u albi je isticao kako ga policija
nije upozorila da ima pravo da ne daje samooptuujui iskaz, niti da ima
pravo da angauje branioca i u njegovom prisustvu da iskaz, te da je
njegovo priznanje bilo iznueno.
Povodom albe, Vrhovni sud SAD je ukinuo prvostepenu presudu, a u
obrazloenju je iznio stav da izjava o priznanju nije mogla biti koritena
kao dokaz, poto optueni prije davanja iskaza nije dobio pouku o svojim
pravima da se brani utnjom, da svaka njegova izjava i protiv njegove volje
moe biti upotrebljena kao dokaz, te da ima pravo da se konsultuje sa
branicem koji moe prisustvovati njegovom ispitivanju. U ponovljenom
postupku je osuen na iste kazne kao i u prvostepenom postupku. U aprilu
1975 godine uslovno je otputen sa izdravanja kazne zatvora, ali je edan
ve u februaru 1976. godine u lokalnom baru zadobio vie uboda noem
usljed ega je nastupila smrtna posljedica. Prema podacima iz literature, u
njegovim depovima je prilikom obavljanja uviaja pronaeno vie kartica
sa odtampanim Miranda upozorenjem koje je Miranda prodavao u bizini
Palate pravde u mjestu Mirikopa, jedan od policajaca ga je prepoznao i,
opkoraivi njegovo mrtvo tijelo, sa jedne od kartica ponaenih u depu
oteenog, uiniocu krivinog djela proitao Miranda upozorenje.56

56 Podatak u kuli, opp. cit., strana 203.


58

U SAD, istraga nije dio krivinog postupka i slina je tzv. predkrivinom


postupku, stoga se ne donosi nikakav formalni akt, uloga policije je
kljuna, poto policija gotovo u cijelosti provodi istragu, prilikom lienja
slobode rutinski vri pretres lica, a za pretres lica joj nije potreban nikakav
nalog.57 Prilikom prikupljanja dokaza, policija se prvenstveno orijentie na
priznanje osumnjienog jer priznanje dato u policiji i materijalni dokazi iz
istrage pribavljeni na zakonit nain jedino mogu biti koriteni kao dokaz u
daljem toku postupka (iskazi svjedoka iz istrage ne mogu biti koriteni pred
sudom).
Zbog svega navedenog, procesna pravo ima primat nad
materijalnim pravom.
Hapenje osumnjienog je mogue sa nalogom koji izdaje sud po zahtjevu
tuioca ili (izuzetno) na zahtjev oteenog krivinim djelom, a u sluaju da
policijski slubenih neposredno stekne uvjerenje da je uinjeno krivino
djelo (npr. zatekne uinioca dok ovaj izvrava krivino djelo) hapenje
mogue i bez naloga.58
Mjere prinude i uslovi za primjenu
U postupcima kontinentalno-evropskog tipa, postojanje osnova sumnje ili
odreenog poetnog stepena sumnje da je uinjeno krivino djelo i da
postoji uinilac predstavlja primarni uslov za poetak istrage, to otvara
mogunost za primjenu prinudnih mjera koje su potrebne za obezbjeenje
prisustva uinioca krivinog djela i pronalazak dokaza. Ukoliko takva
sumnja ne postoji, ne postoji ni osnov za primjnu mjera prinude, niti za
odreivanje pritvora. U tom smislu, sudija koji nosi naziv istrani sudija,
sudija za istrage ili neki drugi naziv, ima ulogu kontrolora zatite ljudskih
prava i onoga koji odluuje o izvoenju odreenih dokaza za koje postoji
mogunost da nee moi biti izvedeni u kasnijim fazama postupka. Iz
prethodnog proizilazi da nije mogue liiti slobode neko lice, ukoliko ne
postoje dokazi koji ukazuju da se upravo za to lice moe osnovano
pretpostaviti da je uinilo krivino djelo.
Razlozi za odreivanje pritvora u njemakom zakonodavstvu ne
razlikuju se od razloga koji su propisani u zakonodavstvima novonastalih
balkanskih drava. Odreuje se protiv lica za koje postoji osnovana sumnja
da je uinilo krivino djelo, esto i ako uz osnov sumnje postoji razlog za
odreivanje pritvora, dok se ne smije odrediti ako je uinjeno neko blae
djelo (lan 212 stav 1). Odluku o odreivanju pritvora donosi sud, poto
57 Dravni tuilac ima ovlatenje da policiji daje upute o izvoenju
istranih radnji.
58 To mora potvrditi izjavom koju daje pod zakletvom, to se ini u 95%
sluajeva. Detaljnije u kuli, opp. cit. strana 200.
59

ocjeni da je to potrebno radi osiguranja prisustva osumnjienog tokom


voenja krivinog postupka, spreavanja izvrenja novih krivinih djela ili
kada sud ocjeni kako je to potrebno da bi se sprijeila opstrukcija
(onemoguavanje
voenja)
krivinog
postupka.
U
evropskim
zakonodavstavima propisana su slina pravila.
U SAD-u dolazi do hapenja lica na osnovu naloga za hapenje ili bez
tog naloga. Nalog za hapenje izdaje sudski organ po zahtjevu tuioca, ako
ocjeni da za to postoji opravdan razlog. Hapenje bez naloga je mogue u
sluajevima kada se policija neporedno uvjeri da je uinjeno krivino djelo i
kada je poznat uinilac, npr. kada zateknu uinioca prilikom izvrenja, ali
policija ima ovlatenja da to uini i kada stekne uvjerenje da je neko lice
uinilo krivino djelo. U tom sluaju je potrebno da policajac to potvrdi
svojom izjavom, koju daje nakon to poloi zakletvu. Policajac je ovlaten
da ne uhapsi uinioca u sluaju da se radi o djelu koje je blago ili
beznaajno, kad oteeni ne eli da se uinilac uhapsi ili da se goni, ili ako
je u izvrenje krivinog djela umjean i oteeni (konsenzualna krivina
djela).

Preliminarna i sudska kontrola dokaza


Prethodno smo ukazali da u njemakom i u mnogim kontinentalnoevropskim potupcima, postoji istrani sudija ili sudija za istragu, istragom
uglavnom rukovodi tuilac a odreene radnje u istrazi moe narediti samo
sud, dok na terenu najvie dokaza prikupljaju policijske agencije. Tuilac
samostalno donosi odluku o podizanju optunog pismenog akta ili o
obustavi istrage, te u sluaju podizanja optunog akta sud preispituje
dokaze, a zatim, u zavisnosti od kvaliteta dokaznog materijala, donosi
odluku da li e potvrditi optunicu.
Za razliku od prethodnog, u zemljama common law sistema prava
tuilac nema takva ovlatenja, jer se prije podizanja optunice vri
preliminarna kontrola dokaza. Tako u svim federalnim jedinicama SADa, izuzev Luizijane, postupak sadri i jednu meufazu, u kojoj sudski organi
prije formalnog podizanja opunog akta preispituju dokaze i odluuju
da li su oni dovoljni za podizanje optunog akta, odnosno da li e
tuiocu odobriti da saini formalni optuni akt. U zakonodavstvima zemalja
common law sistema prava, pa tako i u SAD-u, sadrina tog akta drugaija
je nego u zakonodavstvima klasinog kontinentalnog sistema prava.
Prema pravilima standardne procedure koja se primjenjuje irom
SAD-a, nakon hapenja i dovoenja osumnjienog u policijsku stanicu
pristupa se izradi dokumentacije za njegov personalni katron (slikanje,
uzimanje otisaka prstiju), zatim policija uzima iskaz u pismenoj formi (na
zapisnik), te ga policija sprovodi nadlenom pravosudnom organu
najkasnije u roku od 48 asova. Radi se o niem nivou sudskog
60

slubenika.
Dovoenje
osumnjienog
pred
pravosudnog slubenika ostvaruje se vie ciljeva koji su u interesu
osumnjienog, ali i u intersu pravosudnog organa. To su:
-

da se osumnjieni upozna sa svojim pravima u postupku


(Miranda upozorenje)
- da pravosudni slubenik omogui da donese odluku o njegovom
putanju na slobodu uz davanje jemstva ili odbijanju da ga pusti
jer za to nisu ispunjeni svi potrebni uslovi
- da se osumnjieni u sluaju lakih krivinih djela izjasni da li
priznaje ili porie krivicu, te da mu u prvom sluaju (praznanje
krivice) pravosudni organ odmah izrekne osuujuu presudu
- (ako se radi o teem krivinom djelu) da se utvrdi da li e traiti
preliminarno sasluanje, pa ako zahtjeva preliminarno sasluanje
da predmet uputi Velikoj poroti.59
U kontekstu prethodno izloenog treba napomenuti kako pravosudni
slubenici esto donose odluku o putanju osumnjienog na slobodu uz
obavezno polaganje jemstva. Osumnjieni koji nemaju novca za davanje
jemstva imaju mogunost da novac posude od preduzea koja su
osnovana iskljuivo za tu svrhu (bail bond firm), te daju pozajmice
osumnjienim uz uobiajenu naknadu od 10 %.60
U prethodno izloenoj fazi postupala je policija, a pravosudni organ
donosio odluku koja se neposredno vezuje za dalji tok postupka. U
sljedeoj fazi postupka pojavljuje se tuilac i preuzima dokaze, ali nema
mogunost da odluuje o podizanju optunog akta (kao to je to npr. sluaj
u Njemakoj ili u zakonodavstvima gdje je prihvaen tuilaki model
istrage), ve se pred sudskim organom odvija jedna vrsta preliminarnog
pretresa, nakon kojeg organ donosi odluku da li e odobriti podizanje
optunog akta ili obustaviti postupak. U nekim ranijim vremenima o tome
je odluivala Velika porota, koja je ukinuta u veem federalnih jedinica
zbog potrebe efikasnosti postupka, tako da se danas preliminarni pretres
(preliminary hearing) uglavnom odigrava pred sudijom pojedincem
(examing judge). Preliminarnom pretresu pored sudom (sudijom
pojedincem) po prvi put prisustvuju tuilac, osumnjieni i njegov branilac.
Tuilac ima aktivnu ulogu jer pred sudijom izlae dokaze i prezentuje
sluaj, dok optueni i branilac imaju pravo da unakrsno sasluavaju
svjedoke i sudu prezentuju svoje dokaze, pa se stoga moe rei da ovaj
postupak zadovoljava zahtjeve da bude kontradiktoran. Nakon izvoenja
dokaza sudija odluuje da su izloeni dokazi dovoljni za podizanje
optunog akta, pa ukoliko smatra da dokazi nisu dovoljni, postupak se
okonava a tuilac ima mogunost da nastavi sa prikupljanjem dokaza i da
ih ponovo prezentuje sudu; ukoliko sud odlui da su prikupljeni dokazi
59 Ciljevi u kuli, opp. cit., strana 203.
60 urevi, opp. cit., strana 93.
61

dovoljni da se odri suenje i donese odluka u konkrenom predmetu,


tuilac je duan da zajedno sa sudijom sastavi poseban akt (bill of
information) kojim se precizira opunica i odreuje mjesto gdje e biti
odrano suenje. Time je u stvari potvrena optunica.61
Podizanje i kontola optunice
U kontinentalno-evroskim krivinim postupcima, izmeu ostalog, optunice
sadre injenini opis krivinog dogaaja (injenini supstrat), pravnu
kvalifikaciju i precizno navoenje dokaza koji potvruju navode iz
optunice, dok uz jednan dogaa najee ide jedna inkriminacija. Za
razliku od toga, u zemljama koje pripadaju common law sistemu prava,
npr. u SAD-u, optunica ne predstavlja skup injenica, ve je skup
inriminarajuih zakljuaka, a to dovodi do viestrukih iknriminacija
(optuenja za vie krivinih djela). U tom kontekstu emo detaljnije
sagledati postupanje sudova iz razliitih pravnih sistema i zemalja nakon
prijema optunice.
U
njemakom zakonodavstvu postoji jedna faza prethodne provjere
optunice pod nazivom pretpretresni postupak koja obavezuje sud da,
nakon prijema optunice, ustanovi da li postoji dovoljno dokaza koji
ukazuju na osnovanu sumnju da je upravo optueni uinio krivino djelo
koje mu je staljeno na teret, a nakon toga, donese rjeenje o otvarenju
glavnog pretresa, ili rjeenje da odbije otvaranje glavnog retresa. Svrha
ovog postupka je da se utvrdi da li je opravdano da se otvori glavni pretres
ili to nije opravdano. Iz navedenog proizilazi da otvaranje predpretresnog
postupka koristi i osumnjienom, jer otvara mogunost da sud donese
odluku o neotvarenju pretresa, to bi bilo tetno za optuenog; ovo je
istovremeno od koristi i za sud, jer bi u sluaju otvaranja takvog pretresa
bilo potroeno vrijeme i dovelo bi do nepotrebnog troenja sredstava.
U zakonodavstvima zemalja common law sistema prava, pa tako i u
SAD-u, ne postoji nikakav pripremni ili prethodni postupak, jer vijee
(Velika porota) ili sudija (prilikom preliminarnog pretresa), ako utvrde da
postoji razlog da se suenje odri, odobravaju tuiocu da podigne
optunicu i ak optunicu saininjavaju zajedno sa tuiocem, tako da
pitanje ponovnog preispitivanja optunice postaje bespredmetno.
Izjaenje optuenog o optunici
Ova vrsta izjanjenja optuenog svoje istorijske korjene vue iz
zakonodavstava zemalja common law sistema za koja je karakteristino da
svoje postupke organizuju prema akuzatoskom modelu, pa u skladu sa tim,
61 kuli, opp. cit., strana 204.
62

ovaj institut postoji u samo u pojedinim evropskim zakonodavstvima


mjeovitog tipa, odnosno onim koja sadre i akuzatorske elemente. Takva
su i zakonodavstva novonastalih balkanskih drava.
U SAD-u se u ovoj fazi postupka poziva optueni da pristupi pred sud
radi izjanjenja o krivici. Optunica se ita u prisustvu optuenog i isti se
informie o pravu na branioca, pa u sluaju da on ne angauje branioca,
sud mu moe dodijeliti branioca po subenoj dunosti ukoliko je to
neophodno ili ukoliko sam ne moe snositi trokove odbrane. Optueni
moe da se izjasni da je kriv ili da negira krivicu, te ima pravo da se poziva
na razloge za iskljuenje krivice, privilegij od samooptuivanja, na
postojanje procesnih smetnji za preduzimanje gonjenja, neuraunljivost ili
druge sline razloge.
Postoje
i
druge
mogunosti za izjanjenje o krivici, kojim se optueni eksplicitno ne
prihvata ili odbija priznati krivicu, ali prihvata kaznu, ime omoguava
sudu da donese presudu i izrekne kaznu u toj stvari. Jedan od njih je izjava
tzv. nolo contendere.62 Za razliku od priznanje krivice, koja ima
znaenje poricanja kako injenine osnove optunog akta tako i krivice a
nakon toga se predmet prosljeuje na glavni postupak pred porotom, ova
izjava bukvalno znai ne elim da osporavam (optubu), ali ne
priznajem krivicu, pa se stoga predmet ne mora prosljediti poroti, ve
sudija pred kojim je ovu izjavu dao moe izrei kaznu. Loa strana ovog
priznanja je to optueni nee biti proglaen krivim, to moe predstavlja
jedan korak u smjeru obustave postupka naplate tete po
graanskopravnom osnovu. Sve to je jasno uoeno u veini federalnih
jedinica u SAD-u, pa je ova vrsta priznanja dozvoljena samo u manjem
dijelu federalnih jedinica.
Sljedea mogunost
je tzv. Alfordovo priznanje, koje se, za razliku od izjave nolo
contendere kojom se ne priznaje krivica, znai da optueni priznaje
krivicu i istovremeno tvrdi da je nevin, jer nije uinio krivino
djelo iz optunice. Ovakva vrsta priznanja je u amerikom krivinom
postupku tehniki mogua, s obzirom na okolnost da se sutina amerikog
postupka sastoji u sporu dviju strana u postupku, pa kada jedna strana
prizna krivicu, tada nema spora i nema potrebe da se utvruje da li su
opravdani argumenti jedne ili druge strane. Uz to treba napomenuti kako
injenica da se optueni odrekao svoga prava da mu se sudi pred porotom,
ne postoji nikakva mogunost niti procesni mehanizam koji ga moe
natjerati da se koristi pravom kojeg se prethodno odrekao.63
Pripremanje glavnog pretresa ili pripremno roite
62 lat., ne osporavam.
63 Detaljnije u kuli, opp. cit., strana 209.
63

U kontinentalno-evrospkim krivinim postupcima, pripremanje glavnog


pretresa ima za cilj planiranje datuma odravanja glavnog ili glasnih
pretresa, pribavljanje podataka o dostupnosti svjedoka i provjeru ostalih
tehnikih detalja koji su znaajni za uspjean zavretak ove faze
postupka.
U
zakonodavstvima zemalja common law sistema prava, strane se
izjanjavaju o dokazima koje namjeravaju izvesti na glavnom pretresu i
injenicama koje ele da dokau izvoenjem tih dokaza. Time lanovi
porote mogu stei predstavu o konkretnom krivinom djelu i dokazima koji
e biti koriteni za dokazivanje ili pobijanje injeninih navoda iz optunice.
Predmet i tok glavnog pretresa
Njemaki glavni pretres organizovan je prema inkvizitorskom
modelu (naelu), koje sudiji dodjeljuje aktivnu ulogu u toku suenja u cilju
utvrivanja istine, sudija donosi odluku o injeninim i o pravnim
pitanjima, te izrie presudu. Predsjednik vijea njemakog suda je
apsolutni gospodar postupka, on rukovodi pretresom, sasluava optuenog
i izvodi dokaze (lan 238). Za izvoenje odreenih dokaza mu nije
potrebna bilo kakva inicijativa ili saglasnost stranaka. Sline karakteristike
glavnog pretresa postoje u austrijskom zakonu o krivinom postupku.
Glavni pretres tee po
redosljedu koji je precizno odreen zakonom. Poinje objavljivanjem
predmeta (lan 243 stav 1), odnosno sumarnim izlaganjem onog to je
predmet dokazivanja, utvruje se da li postoje uslovi za odravanje
glavnog pretresa, pa ako su ispunjeni uslovi, udaljavaju se iz sudnice
svjedoci i oni koji nemaju svojstvo stranaka ili branioca, od optuenog se
uzimaju lini podaci. Nakon toga tuilac ita optunicu (stav 3), zatim se
optueni pouava o pravu da se izjasni ili ne izjasni o predmetu, pa ukoliko
se izjasnio da je spreman dati izjavu u predmetu, tada slijedi ispitivanje
optuenog (lan 144 stav 1). Kod sasluanja svjedoka i vjetaka koje su
odredili tuilatvo i optueni, predsjednik vijea dozvoljava da oni
sasluaju na osnovu meusobno usaglaenog zahtjeva. Svjedoke i vjetake
ije sasluanje je zahtijevalo tuilatvo prvo sasluava tuilac, a svjedoke
ije sasluanje je zahtijevao optueni prvo sasluava branilac; nakon toga,
predsjednik vijea svjedocima i vjetacima postavlja pitanja koja smatra
potrebnim radi daljeg razjanjavanja injenica (lan 239). O toku pretresa
se sainjava zapisnik koji vodi slubenik pisarnice a sastoji se od kratkih
biljeki o redosljedu izvoenja dokaza, predlozima stranaka i ostalim
radnjama tokom pretresa. Ovaj zapisnik ne sadri detalje, ve samo
sumarni pregled toka postupka. Slian tok postupka i nain voenja
zapisnika je propisan i u procesnim zakonodavstvima u Bosni i
Hercegovini.
U
njemakom
64

postupku nije dozvoljeno suenje u odsustvu (lan 230). Osumnjieni ne


moe biti sasluan kao svjedok na glavnom pretresu. Glavni pretres
zavrava donoenjem i objavljivanjem presude. Presuda se donosi u ime
naroda, a objavljuje se itanjem izreke i iznoenjem razloga (lan 268).
Suprotno prethodno izloenom, glavni pretres u SAD-u organizovan
je prema akuzatorskom modelu (naelu). Tuilatvo i odbrana u okviru
dokaznog postupka izvode svoje dokaze pred porotom i sudijom, a sudija
na nepristrasan nain vodi postupak i pri tome odluuje o procesnim
pitanjima i pitanjima izvoenja dokaza koja se javljaju tokom suenju.
Porota ima zadatak da utvrdi injenino stanje i na osnovu utvrenog
injeninog stanja izvede zakljuak da li postoji ili ne postoji krivica
optuenog, dok sud donosi odluku o kazni (ukoliko je porota prethodno
utvrdila da je kriv).
Glavni postupak
pred sudom predstavlja dvoboj dvaju suprotstavljenih stranaka, koje pred
porotom i sudijom izvode svoje dokaze i oporavaju dokaze suprotne strane
koji im ne idu u prilog (afirmativna kontrediktornost). Zbog toga se u
amerikoj literaturi govori o dva sluaja - tuilakom (the prosecutions
case) i sluaju odbrane (the case for defence). 64 Sudija ne moe da
postavlja pitanja, niti da izvodi dokaze. Ve smo prethodno istakli da se
svako angaovanje sudije u ovim sluajevima smatra mijeanjem u
postupak i pomaganjem toj stranci, to obavezno dovodi do ukidanja
presude.
Prilikom ispitivanja svjedoka (u
SAD-u se umjesto izraza sasluanje, koje se u naem zakonodavstvu
odnosi iskljuivo na svjedoke, koristi izraz ispitivanje), primjenjuju se
standardna pravila o redosljedu i nainu sasluanja. Poinje se direktnim
ispitivanjem (direct examination, exmination-in-chief), u kojem svjedoka
ispituju stranka i branilac koji su predloili i pozvali tog svjedoka kao svoj
dokaz (zato se taj svjedok naziva prijateljski svjedok). Nakon toga slijedi
unakrsno ispitivanje (cross examination) istog svjedoka, u kojem pitanja
postavlja suprotna stranka i njen branilac, odnosno stana koja nije pozvala
niti predloila svjedoka kao svoj dokaz. Za unakrsno ispitivanje se
uobiajeno koristi izraz neprijateljsko ispitivanje svjedoka, jer ima
primarni cilj da sudu pokae kako svjedok u direktnom ispitivanju nije
govorio istinu (impeachment of the testimony). Poto najjai utisak na sud
ostavljaju oigledne protivrjenosti u iskazima svjedoka iste procesne
stranke, suprotna stranka prilikom unakrsnog ipitivanja vrlo esto
pokuava isprovocirati svjedoka i navesti ga da prilikom unakrsnog
ispitivanja odstupi od izjave koju je dao u direktnom ispitivanju, da
neoprezno iznese drugaije detalje dogaaja ili da d izjavu koja proturjei
prethodnoj. Kad se zavri unakrsno ispitivanje, slijedi ponovno direktno
64 kuli, opp. cit., strana 217.
65

ispitivanje (re-direct examination, re-examination-in chief) u kojem


dodatna pitanja ponovo moe postavljati stranka i branilac koji je predloili
i pozvali svjedoka kao svoj dokaz, a svjedoku se pri tome mogu postaviti
samo pitanja koja su vezana za pitanja i odgovore iz (prethodnog)
unakrsnog ispitivanja. To je naknadno direktno ispitivanje, u kojem stranka
pokuava eliminisati ili barem ublaiti negativne efekte koji su proizili iz
prethodnog unakrsnog ispitivanja i rehabilitovati svog svjedoka.
Na
kraju
treba
istai
da
su
zakonodavstva u Bosni i Hercegovini prihvatila pravila o nainu i
redosljedu ispitivanja svjedoka pred sudom, iz ega se moe jasno
zakljuiti da je glavni pretres organizovan prema akuzatorskom modelu
(naelu).
Pravni lijekovi i donoenje odluke po pravnim lijekovima
I u ovom segmentu postoje ogromne razlike izmeu rjeenja koja su
prihvaena u zakonodavstvima zemalja kontinentalno-evropskog i common
law sistema prava.
U njemakom zakonodavstvu propisano je da samo tuilac i
osumnjieni imaju pravo na ulaganje pravnog lijeka (lan 296 stav 1). U
korist osumnjienog pravne lijekove moe ulagati branilac i njegov pravni
zastupnik. Tuilac moe ulagati pravne lijekove na tetu i u korist
osumnjienog, ali ne protiv njegove volje.
Apelacija se moe uloiti protiv presuda krivinog sudije i
porotnikog suda (lan 312), pri emu treba napomenuti da je porotniki
sud onaj koji ine laici i profesionalci (mjeovito vijee). Podnosi se kod
prvostepenog suda, usmeno davanjem na zapisnik u sudskoj pisarnici ili
pismeno (lan 213). Sud moe ograniiti apelaciju samo na odreene take
(lan 318), te nije obavezan da prihvati apelaciju kada je izreena blaa
kazna (novana kazna manja od 15 dnevnih iznosa, sudska opomena sa
uslovnom osudom koja ne prelazi 15 dnevnih iznosa ili novana kazna). O
prihvatanju apelacije albeni sud odluuje rjeenjem, koje se ne obrazlae.
Ako prihvati apelaciju, to dovodi do odravanja novog glavnog pretresa i
izvoenja dokaza u sumarnoj (skraenoj) formi. Kao redovni pravni lijek
postoji i revizija, dok je zahtjev za ponavljanje krivinog postupka
vanredan pravni lijek.
U zemljama koje pripadaju common law sistemu prava, albeni
razlozi ogranieni su na gruba krenja proceduralnih pravila; sud ak ni
tada nije duan da meritorno odluuje o svakoj uloenoj albi, ve samo
ako preliminarno oceni da bi mogla postojati gruba povreda a da
odluivanje u odnosu na konkretno pitanje ima znaaja i za razvoj budue
prakse.
66

Konsenzualne forme okonanja krivinog postupka


Sporazum o priznanju krivice u razliitim krivinim sistemima i
zakonodavstvima
Sporazum o priznanju krivice moemo definisati kao pismenu
saglasnost tuioca, s jedne strane, i okrivljenog fizikog lica i njegovog
branioca ili zastupnika pravnog lica i njegovog branioca, s druge strane,
kojim okrivljeni svjesno i dobrovoljno priznaje krivicu ili odgovornost za
jedno ili vie krivinih djela koja su mu stavljena na teret i saglaava se da
mu se izrekne sankcija iz sporazuma. Analizom definicije se moe zakljuiti
da su osnovni elementi sporazuma:
-

saglasna izjava volja stranaka u postupku (tuioca, kao jedne


stranke, u postupku i okrivljenog fizikog lica i branica ili zastupnika
pravnog lica i branioca, kao druge stranke u postupku) o priznanju
krivice (fizikog lica) ili odgovornosti (pravnog lica) i o sankciji (kazni)
obavezna pismena forma
dobrovoljno i svjesno priznanje krivice ili odgovornosti za jedno ili
vie krivinih djela iz optunice

Iako mnogi smatraju da je sporazum jedna vrsta ugovora, ova


tvrdnja nije tana. Jasno je da on ne moe biti jedna vrsta ugovora, jer
postoje jasni elementi koji ga razdvajaju od ugovora. Naime, za razliku od
ugovora kod kojih u pravilu nije potrebna saglasnost neke tree strane da
bi proizvodili pravno dejstvo, sporazum proizvodi pravne posljedice samo
ako bude prihvaen od suda i to tek kad bude donesena presuda. Stoga
se sporazum ne moe smatrati jednom vrstom ugovora, ve institutom sui
generis (posebne vrste).
Ovaj institut se javio kao rezultat
potrebe da se u odreenim istorijskim okolnostima iznau naini za
rastereenje pravosua, te za smanjenje sudskih trokova i bre rjeavanje
predmeta koji nisu pretjerano sloeni.
Evropsko zakonodavstvo i sudska praksa ranog srednjeg vijeka
nije pravilo razlike izmeu krivinog i graanskog postupka, ali su se
javljali zaeci shvatanja da se krivine i graanske stvari razlikuju.
Nasuprot tome, u Engleskoj tada jo nije postojalo ovo shvatanje, pa su
sudovi prihvatali izjave optuenog da se osjea krivim (quilty plea) i
donosili presudu kojom bi se krivini postupak zavravao, pri emu je bio
manje vaan nain zavretka postupka. Kada se devetnaestom vijeku u
engleskom krivinom postupku pojavio branilac optuenog, postupci su
postali formalniji, dui, sloeniji i skuplji, a probleme je uslonjavao i
zahtjev da porota odluku mora donijeti jednoglasno. Uvoenje sporazuma
o priznanju krivice je postala potreba i recept za rjeenje problema. Ni
67

danas, u engleskom pozitivnom procesnom pravu ne postoji mogunost


pregovaranja stranaka o sklapanju sporazuma.
U to vrijeme, situacija u kontinentalnoj Evropi bila je drugaija, je su
izgraena procesna naela koja su predstavljala smetnju za pojavu
sporazuma, glavni pretres svodio se uglavnom na provjeru dokaza koji su
jo ranije pribavljeni
i na odreivanje kazne, tako da nije velike
neizvjesnosti u pogledu ishoda krivinog postupka. Svi navedeni razlozi
uticali su na odbojan stav prema konsenzualnoj pravdi u krivinom
postupku. Do primjena je dolo tek poslije II svjetskog rata kada su
proirene garancije za odbranu u krivinom postupku, ukljuujui i
odbacivanje dokaza koji su pribavljeni na nezakonit nain. Ovo je dovelo
do znatnog poveanja broja krivino-pravnih propisa i sloenih oblika
kriminaliteta i preoptereenja organa krivinog postupka koja su
preopteretila budete mnogih drava.
Na potrebu sklapanja sorezuma
ukazivali su i neki meunarodni dokumenti. Tako je Komitet ministara
Savjeta Evrope donio Preporuku broj R (87), kojom se ukazuje na
potrebu za pojednostavljenjem postupka putem sporazumjevanja o krivici
sa ciljem ubrzanja postupka, pri emu neizvjesnost o sankciji koja slijedi ne
treba da bude dugotrajna.
Uporedno zakonodavstvo i sudska praksa
U uporednom zakonodavstvu i sudskoj praksi, veliki broj zemalje
common law sistema prava prihvataju ovaj institut i iroko ga primjenjuju.
Jedna od takvih su SAD. Isto tako, zakonodavstva zemalja kontinentaloevropskog sistema prava takoe prihvataju ovaj institut. Uslovi za
sklapanje sporazuma, vrste krivinih djela koja mogu biti obuhvaena
sporazumom, sankcije koje mogu biti izreene, provjeravanje uslova za
sklapanje sporazuma i postupak donoenja odluke suda o prihvatanju ili
neprihvatanju sporazuma, te drugi uslovi, oekivano se razlikuju. Zato u
nastavku teksta dajemo kratke presjeke rjeenja koja su propisana u
nekoliko zemalja i zakonodavstava razliitih sistema prava i izlaganja
kljunih aspekata sporazuma kroz pregled zakonodavnih rjeenja i sudske
prakse.
Sporazum u kontinentalnom i common law sistemu prava
Poto bi analiza veeg broja zakonodavstava i sudske prakse dala
suvie podataka i ukazala na specifinosti koje ne moraju biti zajednike za
sva zakonodavstva i sudsku praksu zemalja koje pripadaju razliitim
sistemima prava, te bi stoga mogla stvoriti konfuziju u sagledavanju
elemenata koji su kljuni, na poetku emo istai razlike u optim
elementima sporazuma u zemljama kontinentalno-evropskog sistema i u
68

federalnim dravama SAD-a, koje su predstavnici common law pravnog


sistema. Nakon toga, izloiemo posebne elemente sporazuma o
priznanju krivice, odnosno elemente koji su specifini iskljuivo za
zakonodavstva SAD-a, Italije i Francuske.
Sporazum u kontinentalno-evropskom zakonodavstvu i zakonodavstvima
SAD-a
Meusobne razlike vuku svoje korijene jo od nastanka poetnih
formi ovog instituta tokom iz ranog srednjeg vijeka. Danas nisu toliko
velike niti oigledne, ali jo uvijek postoje, ak i u zakonodavstvima koja
pripadaju istom sistemu prava ili istom modelu. Uz to je treba istai kako
mnoga savremena zakonodavstva istovremeno sadre elemente
karakteristine za oba sistema prava. Zbog toga, razlike treba posmatrati
sa odreenom rezervom.
Oigledna razlika postoji u selekciji krivinih djela po teini
(visini zaprijeene kazne zatvora). U zemljama kontinentalno-evropske
pravne tradicije, sporazum o priznanju krivice se moe zakljuiti samo za
laka ili krivina djelasrednje teine, po pravilu, za djela za koja je
zaprijeena relativno blaga kazna. Tako je npr. u italijanskom Codice di
Procedura Penala propisano da se sporazum o priznanju krivice moe
zakljuiti samo u postupku za krivina djela za koja se moe izrei kazna
zatvora do pet godina.
Nasuprot tome, u SAD sporazumi se
primjenjuju ak i kod najteih krivinih djela.
Razlika postoji i u tome njegovom obimu. Prema pravilima koja su
propisana u zakonodavstvima zemalja kontinentalno-evropske pravne
tradicije, sporazumom se moe dogovoriti samo ublaavanje kazne, ali nije
mogue dogovarati prekvalifikaciju krivinog djela ili odustajanje od
optunice za neko krivino djelo.
Nasurot tome, u SADu je mogu dogovor stranaka da sporazum obuhvati ne samo ublaavanje
kazne, ve i
prekvalifikaciju krivinog djela iz optunice, pa ak i
odustanak od pojedinih taaka iz optunice.
Nain provjeravanja kvaliteta dokaza koji su dostavljeni uz
optunicu i preispitivanja sporazuma od strane suda nije isti. U
kontinentalno-evropskim postupcima, sporazum po pravilu ne oslobaa
sud dunosti da privjeri kvalitet dokaznog materijala i odlui da li je
sporazumom dogovorena kazna koja je srazmjerna teini uinjenog
krivinog djela. Pri tome, sud se oslanja na tuilaki spis.
U SAD-u, se ne provjerava da li postoji
dovoljno dokaza da je optueni uinio krivino djelo koje mu je stavljeno na
teret, ve sud neformalno ispituje procesne subjekte, to je prilino
nepouzdan nain. Sudije u SAD-u su spremnije da prihvate sporazum, ne
69

samo zbog elje da se izbjegne porotno suenje koje je znatno due i


skuplje od suenja u zemljama kontinentalno-evropskog sistema prava,
nego i zbog toga to se oni prvenstveno smatraju nadzornicima nad
sporom stranaka, a manje utvrivaima injenica.
Donoenje odluke pred sudom povodom sporazuma o priznanju
krivice se takoe razlikuje. U zakonodavstvima zemalja kontinentalnoevropske pravne tradicije se provodi postupak ispitivanja sporazuma, iako
je ovaj postupak znatno pojednostavljen i skraen. U
SAD-u
se
ne
odrava raspava o sporazumu pred porotom, ve sudija odmah prelazi na
izricanje kazne.
Razlike se mogu uoiti i iz ugla procesne uloge suda u nastanku
sporazuma. U kontinentalno-evropskim sistemima se po pravilu doputa
aktivnija uloga suda, ak i uee suda u pregovorima stranaka, kao to je
to npr. u njemakoj praksi. Inicijativa za pregovore moe u tim sistemima
potei ne samo od stranaka, ve i od suda. Mogue je i da se sudija nakon
prouavanja spisa predmeta obrati optuenom nudei mu blau kaznu,
pod uslovom da prizna krivicu.
U zemljama common law sistema prava, pa naravno i u SAD-u, po
pravilu, potpuno se iskljuuje bilo kakvo posredovanje suda u dogovoru
izmeu stranaka, jer se smatra se da svako uplitanje suda u postupak
dovodi u pitanje sudsku nepristranost.
Na kraju treba istai razlike u elementima koji se odnose na
postojanje motivacije, odnosno zainteresovanosti stranaka za
sklapanje sporazuma. U tom kontekstu je vano istai kako su gornje
granice zaprijeenih kazni u zakonodavstvima zemalja common law
sistema prava vrlo esto izuzetno visoke, zbog ega su mogunosti da e
dobiti blau kaznu za optuenog mnogo privlanije, nego to su u
kontinentalno-evropskim zakonodavstvima. Uz to, zakonske odredbe o
izricanju kazni za krivina djela uinjena u sticaju su znatno drugaiji. Ovi
uslovi u SAD tuiocima ostavljaju veliku slobodu kada odluuje koliko e
krivinih djela optuenom staviti na teret, odnosno koliko e taaka
optube iscijediti iz jednog kriminalnog dogaaja. U takvoj situaciji,
obeanje tuioca optuenom da e povui neke od tih taaka, daje su
snaan poticaj optuenom da prizna krivicu.
Dogovoreno priznanje (plea bargaining) u SAD-u
Sporazum o priznanju krivice ili dogovoreno priznanje u SAD-u ima
dugu tradiciju. Prvi zabiljeen sluaj dogovora o priznanju krivinog djela i

70

kazni zabiljeen je u predmetu Cancemi vs. People davne 1858. godine, 65


ali sporazum nije realizovan, poto je sud drave New York zauzeo stav da
se okrivljeni ne moe odrei svojih ustavom zagarantovanih prava, u koja,
izmeu ostalih spada i pravo na suenje. Ipak, Vrhovni sud SAD je tokom
1879. godine u predmetu State vs. Kaufman66 zauzeo drugaiji stav,
zakljuivi da se okrivljeni moe odrei svojih procesnih prava u krivinom
postupku, ukljuujui i pravo da mu se sudi u redovnom postupku pred
velikom porotom.
Izraz plea bargaing
ima znaenje pregovaranja o krivici. Sutina ovog instituta je to se ishod
krivinog postupka javlja kao rezultat prethodnog dogovora dviju procesnih
stranaka o predmetu optuenja (charge bargaining) ili o sankciji (sentence
bargaining) ili o oboje. Veliki dio krivinih postupka u SAD regulisan je
Ustavom SAD (the U. S. Constitution), posebno Poveljom o pravima the
Bill of Rights. Drave lanice samostalno ureuju svoje vlastite krivine
postupke, ali ovi postupci ne mogu biti u suprotnosti sa odredbama Ustava
SAD. Iako je institut plea bargaing tipian za SAD, ovaj institut ne poznaju
sve amerike federalne drave.
Postoje dvije osnovne vrste sporazuma. Prva je priznanje krivinog
djela bez obaveze na dalju saradnju sa tuiocem, dok je druga
priznanje krivinog djela uz obavezu dalje saradnje sa tuiocem. Kao
zamjenu za priznanje, tuilac daje optuenom pogodnosti kao to su:
optuenje za laki oblik krivinog djela, blaa kazna, odustanak od
gonjenja za neko krivino djelo, obeanje da e podii optunicu pred
nekom drugom vrstom suda kao npr. pred maloljetnikim sudom, pa ak i
nain izvrenja kazne koji je pogodniji za optuenog, npr. smjetaj u tano
odreenu zatvorsku ustanovu.
Reim dogovorenog priznanja nije ogranien s obzirom na vrstu
suda, teinu krivinog djela, vrstu krivinih sankcija ili kategoriju
okrivljenih. Meutim, za najtea krivina djela sporazum o priznanju krivice
mora da odobri Ministarstvo pravde SAD. Ovo odobrenje je potrebno
za krivina djela otmice aviona, krivino djelo koje je izvrio lan Kongresa,
65 Court of Appeals of the State of New York, CANCEMI v. THE PEOPLE, 18
N.Y. 128 (N.Y. 1858), dostupno na internet adresi
https://casetext.com/case/cancemi-v-the-people, sadraj preuzet
12.02.2015. godine.
66 Supreme Court of Florida, STATE of Florida v. Robert KAUFMAN, No.
63459, dostupno na internet adresi
http://www.leagle.com/decision/19831334430So2d904_11227.xml/STATE
%20v.%20KAUFMAN, sadraj preuzet 12.02.2015. godine.
71

krivina djela iz oblasti organizovanog kriminaliteta i reketiranja, te za sva


krivina djela za koja je propisana smrtna kazna.
Za sklapanje sporazuma se zahtijeva da optueni ima branioca, pa je
stoga tuiocima zabranjeno da pregovaraju sa okrivljenima u odsustvu
branioca. Sud ne smije uestvovati u pregovaranju o uslovima za priznanje
krivice, jer mora sauvati svoju neutralnost. Meitim, sud nakon podizanja
optunice sudija poziva stranke da mu izloe stanje spisa i da vidi ima li
kakvih prijedloga. Nije neuobiajeno da sudija pita stranke da li e biti
kakvih prijedloga i da im ostavi rok za stavljenje prijedloga, ime im
suptilno daje inicijativu za pregovore u kojima ne smije sudjelovati. U
praksi se ipak deava da sudija bude inicijator za sklapanje sporazuma i da
uestvuje u neposrednim kontaktima sa odbranom.67
Optueni mora biti lino prisutan prilikom izjanjenja o osnovanosti
optunice. Ako je za djelo koje je predmet sporazuma propisana novana
kazna ili kazna zatvora do dvije godine, sud moe dopustiti izjanjenje
bez prisustva optuenog, pod uslovom da je optueni za to dao pisanu
saglasnost.68 Advokat moe zastupati optueno pravno lice i dati
izjanjenje o osnovanosti optuenja.69
Da bi sud prihvatio izjavu kojom okrivljeni priznaje
krivino djelo, sudija mora biti uvjeren da je ta izjava data svjesno i
dobrovoljno, te da je svjestan posljedica koja propizilaze iz sporazuma.
Zato esto optuenom postavljaju pitanje da li se dogaaj odigrao upravo
onako kako je opisan u optunici. Ako uslijedi potvrdan odgovor, to je
dovoljan osnov za utvrivanje priznanja. Branioci unaprijed spremaju
optuene za davanje odgovora na sudu, jer ele da sporazum bude
prihvaen. Sudije u praksi prihvataju zadovoljavaju standardnom
formulacijom tuioca da je sporazum u interesu pravde i gotovo
automatski ih prihvataju. Odbijanje sporazuma stranaka rijetko se deava.
Protiv odluke sudije o neprihvatanju sporazuma o priznanju mogue je
izjaviti albu.
Izricanje kazne na predlog stranaka u italijanskom zakonodavstvu

67 Brki, Sneana, na strani 437. navodi da je 1972. godine dvije treine


anketiranih tuilaca u SAD potvrdilo da i sudije uestvuju u pregovorima
stranaka.
68 Pravilo 43 (c) (2).
69 Pravilo 43 (c).
72

Italijanski Zakonik o krivinom postupku iz 1988. godine Codice di


Procedura Penale (u daljem tekstu CPP) promjenio je do tada vaei
inkvizitorski model krivinog postupak uspostavljen Zakonikom o
krivinom postupku iz 1930. godine. 70 Ovaj zakonik predstavlja prvu
savremenu evropsku kodifikaciju zasnovanu na akuzatorskom modelu
krivinog postupka. Jedan o ciljeva donoenja novog CPP-a je bio ubrzanje
krivinog postupka, iju je sporost osudio Evropski sud za ljudska prava.
CPP pored redovnog krivinog postupka predvia pet vrsta posebnog
postupka, meu kojim se nalazi i primjena kazne na zahtjev stranaka (lan
444-448). Primjena kazne na zahtjev stranaka je rezervisana samo za
laka krivina djela. Zahtjev za primjenu sankcije ogranien je na tzv.
zamjenske ili supstitutivne sankcije (sanzione sostitutiva),71 novane kazne
umanjene do jedne treine, te kazne lienja slobode koje se mogu umanjiti
najvie za jednu treinu, ukoliko time nee trajati due od dvije godine.
Ovaj postupak je rezervisan za laka krivina djela, dok predmet
pregovaranja moe biti samo kazna. Prekvalifikacija krivinog djela i
odustajanje od krivinog gonjenja za neke take optunice nisu dozvoljeni
ukoliko nemaju osnov u pribavljenim dokazima.
Zahtjev za primjenu kazne mogu podnijeti optueni i dravni tuilac,
zajedno ili pojedinano uz saglasnost suprotne stranke. Ako je zahtjev
podnjela samo jedna stranka, sud e naredbom drugoj stranci odrediti rok,
u kome se druga stranka mora izjasniti o zahtjevu, dati ili uskratiti
saglasnost za primjenu ove procesne forme. Prije isteka roka koga je
odredio sud stranka koja je podnjela zahtjev ne moe opozvati svoj
zahtjev, niti ga moe preinaiti.
Sud odredjuje posebno roite za donoenje odluke o zahtjevu. Cilj
roita je samo provjera da li postoje uslovi za odluivanje o zahtevu za
primjenu kazne. Sud provjerava zahtjev iskljuivo na osnovu dokaza koji se
nalaze u spisu, pa stoga nije ovlaten da naredi izvoenje drugih dokaza.
Nakon odravanja roita, sud moe presudom izrei samo onu sankciju
70 CPP je proglaen je objavljen je u Slubenom listu broj 250 od 24. 10.
1988. godine.
71 Ove sankcije su fakultativne i manje represivne zamjene za klasine kazne, a uvedene
su u italijansko zakonodavstvo 1981. godine. Imaju dva oblika. Prvi je djelimino lienje
slobode (semidetenzione), sastoji se u obavezi osuenog da u ustanovi za izvrenje kazne
provodi najmanje deset asova dnevno, a prate ga obaveze kao npr. zabrana noenja
oruja, zabrana upotrebe motornog vozila, oduzimanje putne isprave i sline. Drugi oblik
je kontrolisana sloboda (liberta controllata), koja se javlja u vidu zabrane udaljenja iz
mjesta boravita, obaveze da se javlja policiji jednom dnevno, te druge obaveze sline
onim kod djeliminog lienja slobode.

73

koju su traile stranke, ali ne moe izrei sankciju koja se razlikuje od one
koja je predloena zahtjevom. Sud e naredbom odbiti zahtjev ukoliko ne
postoje zakonski uslovi za njegovo prihvatanje. Pored toga, na osnovu
dokaza iz spisa moe osloboditi optuenog ili donijeti procesnu (formalnu)
presudu kada ne postoje procesne pretpostavke za odravanje roista, npr.
nastupila je zastarjelost krivinog gonjenja. Ukoliko su stranke pozvane a
ne pristupe na roite, sud moe u donijeti odluku i bez njihovog prisustva.
Presudom koja se donosi po zahtjevu stranaka za izricanje kazne
nije mogue obavezati optuenog na plaanje trokova krivinog postupka.
Ovo zanimljivo rjeenje predstavlja znaajnu pogodnost za optuenog, iji
je praktini cilj da utie na optuene da se to ee odluuju na ovaj
posebni postupak. U ovom postupku nije mogue izrei optuenom
sporedne kazne (pene accesorie), ni mjere bezbjednosti (misure di
sicurezza), osim obavezne konfiskacije. Mogue je presudom oduzeti
protivpravnu imovinsku korist koja je pribavljena krivinim djelom, kao i
stvari ija proizvodnja predstavlja krivino djelo.
Presuda donesena u
ovom postupku nema nikakvo dejstvo u graanskom i upravnom
postupku, ali ima dejstvo u disciplinskom postupku. To je jo jedna
pogodnost za optuenog, koja ga moe navesti na podnoenje sudu ovog
zahtjeva za izricanje kazne.

Sporazum o priznanju krivice u francuskom procesnom zakonodavstvu


Organizacija prvostepenih redovnih sudova u Francuskoj se zasniva
na grupisanju krivinih djela na prekraje (contraventions) prestupe ili
delikte (les delits) i zloine (les crimens). Francusko zakonodavstvo
poznaje jedan vid ogranienog sporazuma o priznanju krivice, poto je je
prema zakonskim odredbama (lan 495-7) primjena rezervisana za laka
krivina djela - delikte (les delits), i to delikte za koje je kao glavna kazna
propisana kazna zatvora do pet godina ili novana kazna. Francuski
zakonodavac je iskljuio primjenu ovog instituta na delikte
maloljetnika, delikte uinjene putem tampe, ubistvo iz nehata, politike
delikte, te delikte za koje su uslovi za preduzimanje krivinog gonjenja
propisani posebnim zakonom.
Razlikuje se od sporazuma u SAD-u prvenstveno zbog toga to nije
dozvoljeno bilo kakvo cjenkanje o kvalifikaciji djela i zbog toga to sud u
postupku ima daleko veu ulogu, tako zadnja rije pripada sudu, koji u
fazi homologacije provjerava pravnu kvalifikaciju i opravdanost kazne.
Primarni uslov za pokretanje postupka predstavlja priznanje
uinioca krivinog djela dato u pismenoj formi kod dravnog tuioca.
74

Nakon toga, postupak zakljuenja sporazuma pokree se na prijedlog


dravnog tuioca po slubenoj dunosti, po zahtjevu okrivljenog ili po
zahtjevu branioca okrivljenog.
Dravni tuilac u ovom postupku moe predloiti jednu ili vie kazni,
glavnih ili sporednih, koje se propisane za odreeni delikt. Ako predloi
kaznu zatvora, tada ova kazna ne moe biti dua od jedne godine, niti
dua od polovine kazne zatvora koja je propisana za taj delikt. Pored toga,
moe predloiti da kazna djelimino ili u potpunosti bude uslovljena,
odnosno moe predloiti izricanje uslovne osude. Kada je predloena
novana kazna, njen iznos ne smije da pree maksimalnu novanu kaznu
koja se primjenjuje za taj delikt.
Ovo je postupak u kome okrivljeni mora imati branioca. Ako sam ne
izabere svog branioca, branilac e mu biti postavljen po slubenoj dunosti
od strane udruenja pravnika. Okrivljeni se istovremeno obavjetava
kako je obavetan da snosi trokove branioca po slubenoj dunosti, osim
ako ispunjava uslove za pravnu pomo.
Ako je poznat,
oteeni mora biti obavjeten o ovom postupku korienjem svih
dostupnih sredstava. Oteeni se poziva da se pojavi pred predsjednikom
okrunog suda ili pred sudijom koga je on imenovao u isto vrijeme kad se
pred njim pojavljuje i okrivljeni. Moe se pojaviti pred sudom sa zajedno
punomonikom advokatom. Cilj obavjetavanja oteenog o ovom
postupku i njegovog pojavljivanja pred sudom je omoguavanje da u ovom
postupku sudjeluje kao parnina stranka (partie civile) i da kao stranka u
parninom postupku trai naknadu tete koja joj je nanesena izvrenjem
krivnog djela. Da bi oteeni mogao sudjelovati kao stranka u francuskom
krivinom postupku potrebno je da prethodno podnese pismeni zahtjev
(plainte ecrite) nadlenom sudiji da se pojavljuje kao civilna stranka.
Predsjednik okrunog suda ili sudija koga on imenuje moe donijeti odluku
o zahtjevu oteenog za naknadu tete.
Postupak donoenja odluke suda poinje tako da okrivljeni
prihvata predloenu kaznu ili kazne u prisustvu svog branioca. Pristanak
okrivljenog mora biti izriit, slobodan i jasan. Zatim slijedi tzv. postupak
homologacije (homologation), okrivljeni se odmah dovodi pred
predsjednika okrunog suda ili pred sudiju koga on odredi ili sudiju kome je
dravni tuilac podnio zahtjev na potvrdu. Homologacija predstavlja
sudsku potvrdu koju zakon propisuje odreene akte. U fazi homologacije
sudija e sasluati okrivljenog i njegovog branioca, provjeriti tanost
injeninog stanja i pravnu kvalifikaciju krivinog djela, te istog dana
donosi odluku koja mora biti obrazloena. Obrazloenje odnosi na potvrdu
da je okrivljeni u prisustvu svog branioca priznao injenice koje su mu
stavljene na teret, da je prihvatio kaznu ili kazne koje je predloio dravni
tuilac, te da je ona opravdana s obzirom na okolnosti izvrenja delikta i
75

linost okrivljenog. U sluaju prihvatanja sporazuma, sudija izdaje i javno


ita odluku, pa time ovom sudskom aktu daje snagu izvrne sudske
odluke.

Kazneni nalog u razliitim krivinim sistemima i zakonodavstvima


Istorijat nastanka kaznenog naloga vezuje se za sredinu 19. vijeka
i Prusku, tanije Berlin. U poetku, primijenjivao se samo na podruju
Berlina, da bi Zakonom iz 1849. godine njegova primjena proirena na
ostale dijelove Pruske. U drugoj polovinom XIX vijeka postupak za
izdavanje kaznenog naloga iri se i sa odreenim razlikama pojavljuje u
nizu drugih zemalja. Danas je iroko rasprostranjen. Nalazimo ga u Aziji
(postoji npr. u Junoj Koreji ili Japanu), u Africi (postoji npr. u Egiptu), Junoj
Americi (postoji npr. u ileu) i u drugim dijelovima svijeta. U poslednjih
desetak godina, postupak za izdavanje kaznenog naloga uveden je i u vie
drava kontinentalne Evrope (npr. u Nizozemsku), u neke bive lanice
Sovjetskog Savezna (npr. Litvaniju i Estoniju), te u sve novonastale
balkanske drave.
U pojedinim zemljama, veina predmeta zavrava se kaznenim
nalogom (vajcarska i Koreja), ali postoje i zemlje u kojima se primjenjuje
vrlo rijetko (ile i Crna Gora).
Izraz kazneni nalog potie iz drava njemakog govornog podruja
(Strafbefehls). On se moe definisati kao sudska, izuzetno tuilaka odluka
koja nije presuda, a kojom se u posebnom krivinom postupku bez glavnog
pretresa izriu samo zakonom predviene lake krivine sankcije i mjere
uiniocima odreenih lakih krivinih djela.
U veini procesnih zakonodavstava, izdaje se bez prethodnog
sasluanja optuenog, dok se u manjem dijelu zakonodavstava optueni
sasluava prije izdavanja kaznenog naloga. Inicijativu za izdavanje
kaznenog naloga uglavnom daje tuilac, ali postoje i zakonodavstva u
kojima je propisano da inicijativu ima i sud (Poljska). Kazneni nalog izdaje
sud, ali postoje takoe zakonodavstva u kojima kazneni nalog ne izdaje
sud nego tuilac (vajcarska).
Kaznenim nalogom izriu se uglavnom blae kazne. Jedna od njih je
novana kazna neogranieno ili novana kazna do odreenog
maksimuma koji se razlikuje od onog koji je propisan u redovnom postupku
(zakonodavstva u Bosni i Hercegovini i zakonodavstvo Japana). Pored
novane kazne, u veini zakonodavstava propisano je da se kaznenim
nalogom mogu izrei i mjere bezbjednosti kao npr. oduzimanje
predmeta, zabrana vrenja odreenog poziva, djelatnosti ili dunosti,
76

zabrana bavljenja advokaturom, zabrana upravljanja motornim vozilom.


Pored toga, u odreenim zakonodavstvima se kroz kazneni nalog izriu i
sasvim atipine mjere, kao npr. mjera protjerivanja, mjera zabrane
posjeivanja sportskih, kulturnih i drugih manifestacija (eka). U nekim
zakonodavstvima se kaznenim nalogom moe se izrei sudska opomena
(Hrvatska, Slovenija) ili rad za opte dobro na slobodi (Slovaka, eka).
U posljednje vrijeme opteprisutna je tendencija da se kazneni nalog
izdaje i za srednje teka krivina djela. S tim u vezi, u pojedinim novijim
evropskim zakonodavstvima na osnovu kaznenog naloga izrie se i kazna
zatvora. Kao primjer moemo navesti Srbiju, gdje se na osnovu kaznenog
naloga izrie kazna zatvora u trajanju do 2 godine ili vajcarsku, gdje se
izrie zatvor u trajanju do 6 mjeseci).

Postupak protiv pravnih lica u razliitim krivinim sistemima i


zakonodavstvima
Nain voenja postupka protiv pravnih lica uslovljen je
osobinama pravnog lica. Ono ima pravnu i poslovnu sposobnost, ali nema
nema svoj fiziki oblik i nema tzv. postulacionu sposobnost koja bi mu
omoguila da se pojavi pred sudom i samostalno preduzima radnje u
postupku. Zbog toga, sve radnje umjesto njega mora preduzimati fiziko
lice, a posljedice tih radnji djeluju iskljuivo prema pravnom licu. Fiziko
lice koje preduzima radnje umjesto pravnog lica, u veini zakonodavstava
zove se predstavnik ili zastupnik pravnog lica.
U Francuskoj, zastupnik pravnog lica moe biti svako lice kojem je
pravno lice, u skladu sa zakonom ili statutom pravnog lica, dalo punomo za
ovu namjenu. U odsustvu tog lica, pravno lice moe biti zastupano po drugom
fizikom licu, ak i po drugom pravnom licu. U vajcarski zakon propisuje da
pravno lice u krivinom postupku zastupa (predstavlja) jedno lice koje ima
neogranieno ovlatenje da zastupa pravno lice u privatnim parnicama. Poljski
Zakon o odgovornosti kolektivnih entiteta za djela zabranjena krivinim
zakonom propisuje da pravno lice u krivinom postupku zastupa jedan lan
tijela koje je ovlateno za njegovo zastupanje Austrijski zakon propisuje da
pravno lice u krivinom postupku moe biti zastupano od strane vie lica, ali
ga moe zastupati i samo branilac. Uobiajeno je pravilo koje daje ovlatenje
sudu za imenovanje zastupnika (predstvnika) pravnog lica kada ga ne imenuje
optueno pravno lice.
U zakonodavstvima velikog broja zemalja sa svih kontinenta
pronalazimo odredbe koje omoguavaju voenje jedinstvenog krivinog
postupka protiv uinoca i pravnog lica. Kao primjeri se mogu navesti
Australija, amerike federalne jedinice, Kajmanski otoci, Junoafrika
77

Republika, i druge. U evropskom krivinom zakonodavstvu, pravilo o voenju


jedinstvenog postupka najee nije propisano u zakonskim normama, dok je
u nekim zakonodavstvima propisano na poredan nain. Tako lan 112 novog
vajcarskog zakona o krivinom postupku propisuje da se protiv fizikog i
pravnog lica moe voditi jedinstven krivini postupak, ukoliko se radi o istim
ili istovrsnim okolnostima. Za nau temu je interesantan primjer Brazila gdje
je voenje jedinstvenog krivinog postupka protiv fizikog i pravnog lica
uvedeno kroz sudsku praksu. Naime, iako pravilo o voenju jedinstvenog
krivinog postupka protiv fizikog i pravnog lica nije bilo propisano u
Brazilskom krivinom zakonodavstvu, ono je uvedeno kroz praksu Vieg suda
pravde koji je u svojim presudama zauzeo stav da pravno lice moe biti
gonjeno zajedno sa individualnim uiniocem krivinog djela. Zabiljeene su
osuujue presude koje je Sud izricao protiv slubenika, direktora i menadera
pravnih lica, ak i kad im je stavljano na teret da nisu sprijeili izvrenje
krivinih djela, dok su u istim presudama sankcije izricane i prema pravnim
licima. Sud je u obrazloenjima osuujuih presuda iznosio zakljuak da osuda
pravnog lica dolazi kao logina posljedica osude pojedinca.

Optunica protiv pravnog lica ne razlikuje se puno od standardne


optunice protiv fizikog lica, pa sadri sve uobiajene elemente, a pored
toga i podatke o nazivu, sjeditu i druge podatke o pravnom licu. Sjedite
pravnog lica izjednaava se sa prebivalitem fizikog lica. Postoje i
zakonodavstva poput francuskog, iji zakonik o krivinom postupku uopte
ne propisuje sadraj optunice. Slino je i sa presudom.

78