Вы находитесь на странице: 1из 110

Франция

Французская национальная библиотека, Париж

Французская национальная библиотека, Париж,


Arm. 5
Молитвенник священника Каспара, сына авакереца Закарии
Дата: 1636 г. Место: Львов. Бумага. 202 л., 8х11 см. Без начала.
Писец: Написал отец Каспар, сын авакереца (протоерея) Закарии.
Описание: [Macler 1908: 2]
Публикация: использован лексический материал [Deny 1957].
Примечание: Порядок следования псалмов в начале книги аналогичен львовскому печатному
молитвеннику Ованеса Кармаданенца 1618 г. (Лейд.).
Колофоны:
(82v) Tvagan, ucˆka dek, 1085 [1636]. Года 1085 [1636], до конца.
Ey al©ïsˆnï oªucˆ½ïlar, ªolarmen, K‘risdos ücˆün О читатели молитв, прошу, не забудьте помя&
arzani al©ïsˆï±ïzda sizi± men arzanisiz Kasparnï нуть в Ваших молитвах, достойных Христа, меня,
unutma±ïz. недостойного Каспара.

(159r) Da yazïªlï yazucˆïnï de½r Kasparnï, de½r Не забудьте помянуть в святых молитвах и
Zak‘aria Awak‘e½re½c½ o©lun, ari al©ïsˆta unutmagïn. грешного писца отца Каспара, сына отца Закарии,
авакереца.
Полный текст рукописи Пар. 5
[Начальные листы отсутствуют]. 3Kirsin al©ïsˆïm menim alnï±a seni±, Biy, asˆaª-
(1r) [Колонтитул страниц 1r19r] lansïn ªulaªï± seni± ªoltªama menim.
Sa©mosta aytkïn. 4Zera toldu ªïyïnlar bilä dzˆ¾anïm menim, da

[Псалом 3] tirlikim menim tamuªka tiyisˆti, 5 da hesepländim


5[Avazïm bilä menim men Biygä sarnadïm, men alar bilä, ki enärlär cˆo©urga.
da isˆitti ma±a ta©ïn]dan ari kendini±. Boldum men necˆik adam bolusˆluªtan basˆ(2v)-
6Men cˆïrïm ettim da yuªladïm, oyandïm, da ªa 6da ölülär dä erkli.
Biy bolusˆucˆïm menimdir. [Necˆik yaralïlar, ki yuªlarlar kerezmanlarda.]
7Xorªmandïr men tümän cˆerüvdän alar- Xaysïlarïn ki sen a±madï±, ªolu±dan seni± ke-
nï±, ki cˆöp-cˆövrä dolasˆïp ªapsap saªlïyïr edilär ri salïndïlar.
meni. 7Xoydular meni cˆo©urga, tibdägi ªaram©uluª-
8Kel, Biy, da ªutªar meni, Te±rim menim, ta da kölgäsinä ölümnü±.
zera sen urdu± bar(1v)cˆasïn, kimlär ki [edilär] 8Mendä toªtaldï yüräklänmäªi± seni±, barcˆa

menim bilä dusˆmanlïªta hecˆ yergädän, da tisˆlä- tol©unlarï±nï seni± toldurdu± üstümä menim.
rin yazïªlïlarnï± [uvatkaysen]. (3r) 9Yïraª etti± mendän tanïsˆlarïmnï menim,
9Eyämizni±dir ªutªarmaªlïª, üstünä zˆo©o- da ªoydular meni masªara kendilärinä.
vurtu±nu± seni± al©ïsˆï± seni±. ´ïªara berildim da cˆïªmas edim, 10közlärim
[Псалом 87/88] menim kücˆsüzländilär miskinliktän.
2Biy Te±ri ªutªarïlmaªïm menim, kündüz [´aªïrdïm Biygä künnü± kün uzun da kötür-
da kecˆä sar(2r)nadïm alnï±a seni±. düm sa±a ªollarïmnï menim.
975
Александр Гаркавец. Кыпчакское письменное наследие: Каталог и тексты памятников армянским письмом

11Yoªsa mï ölülärgä etärsen sk‘ancˆ½elik‘ni, ya 14Zera ol bildi yaratïlganïmïznï bizim da a±dï,


hakimlär tur©uzur mï, sa±a tapunmaª etsärlär ki topraª''.
mi?] [Здесь вырван один лист].
12Yoªsa mï aytsarlar kimsä ªacˆan kerezman- (7r) 20...etärsiz sözün anï± isˆitip avazïna aytu-
da yarlï©amaªï±nï seni± ya könülükü±nü seni± tas sˆunu± anï±.
21Al©ïsˆla±ïz Biyni, barcˆa ªuvatlïlarï anï±, ªïz-
bol(3v)maªka?
13Yoªsa mï tanïsarlar ªaram©uluªta sk‘ancˆ½eli- mätkârlarï da etücˆiläri erkin anï±.
22Al©ïsˆla±ïz Biyni, barcˆa isˆläri anï±, barcˆa yer-
k‘i±ni seni± ya to©ruluªu±nu seni± yerdä unutkay-
lar [=unutkanlar]? dä biyliki anï±, al©ïsˆla, dzˆ¾anïm menim, Biyni.
14Men sa±a, Biy, cˆaªïrdïm, ertägi al©ïsˆïm me- De½r lueal tatarcˆa
nim yetisˆsin sa±a. [Псалом 142/143]
15Nek, Biy, keri etiyirsen dzˆ¾anïmnï menim ya (7v) 1Biy, isˆit al©ïsˆïma menim, ªulaª ªoy ªolt-
ªaytarïyïrsen yüzü±(4r)nü seni± mendän? ªama menim könülükü± bilä seni±.
16Yarlï da emgäklimen men o©lanlïªïmdan Isˆit ma±a to©ruluªu± bilä seni± 2da kirmägin
menim, biyikliktän asˆaªlandïm da mu±raydïm. yar©uga ªulun bilä seni±, zera to©rulanmas alnï±a
17Mendä toªtattï öcˆäsˆmäªi± seni±, ªorªu± se- seni± barcˆa tirilär.
3Xuvdu dusˆman dzˆ¾anïmnï menim, asˆaªlattï
ni± müsˆªüllätti meni.
18Dolasˆtïlar cˆövrämä, necˆik suv, kün uzun yergä tirlikimni me(8r)nim da oltur©uzdu meni ªa-
ªapsadïlar meni birgä. ram©uluªta, necˆik ölünü me±iliktän.
4Mendä osandï dzˆ¾anïm menim, da yüräkim
(4v) 19Yïraª etti± mendän dostlarïmnï menim
da tanïsˆlarïmnï menim zabunluªum ücˆün menim. menim müsˆªülländi mendä.
5A±dïm künlärni ilgärigi, sa©ïsˆladïm barcˆa da
[Псалом 102/103]
1Al©ïsˆla, isˆläri±ni seni±, etkänlärin ªolu±nu± seni± sa©ïsˆla-
dzˆ¾anïm menim, Biyni, da barcˆa sö-
dïm 6da kötürdüm sa±a ªol(8v)larïmnï menim.
väklärim menim – ari atïn anï±.
2Al©ïsˆla, dzˆ¾anïm menim, Biyni da unutmagïn Dzˆ¾anïm menim, necˆik yer, susaptïr sa±a, 7te-
zindän isˆit ma±a, Biy, zera eksildi mendän dzˆ¾anïm
barcˆa bergänin anï±,
3Kim arïtïr yazïªï±(5r)nï seni±, o±altïr barcˆa menim.
Xaytarmagïn mendän yüzü±nü seni±, oªsˆa-
ªastalïªï±nï seni±,
4Kim ªutªarïr buzuªluªtan tirliki±ni seni±, sarmen alarga, ki enärlär cˆo©urga.
8Isˆittirgin ma±a ertäräk yarlï©amaªï±nï seni±,
tadzˆ¾lar seni yarlï©amaª bilä da sˆa©avat bilä,
5Kim toldurur yaªsˆïlïªtan suªlancˆï±nï seni±,
zera men sa(9r)±a, Biy, umsandïm.
Körgüz ma±a yol, ªaysïna barmaga, zera sa±a,
yä±irgäy, necˆik ªaraªusˆnu±, igitliki± seni±. Biy, kötürdüm dzˆ¾anïmnï menim.
(5v) 6Etär yarlï©amaª Biy da könülük barcˆa 9Xutªar meni dusˆmanlarïmdan menim, Biy,
zïrgel bolganlarga. zera seni isˆancˆ kendimä ettim.
7Körgüzdü Biy yolun kendini± Movseskä da
10Erki±ni seni± övrät ma±a etmägä, zera sen-
o©lanlarïna Israelni± erkin kendini±. sen Te±rim menim.
8Ša©avatlï da yarlï©ovucˆïdïr Biy, uzunesli da
Dzˆ¾anï± seni± yol körgü(9v)zücˆi bolgay ma±a
köpyarlï©ovucˆï. yergä to©ru.
9Dügül so±©uga diyin öcˆäsˆlänir bizgä Biy (6r) 11Atï± ücˆün seni±, Biy, tirgizgäysen meni, to©-
da dügül me±ilik saªlar öcˆün. ruluªu± bilä seni± cˆïªargaysen tarlïªtan dzˆ¾anïmnï
10Dügül yazïªlarïmïzga körä bizim etti bizgä
menim, 12yarlï©amaªï± bilä seni±
Biy da dügül töräsizlikimizgä körä tölädi bizgä. Tas etsärsen dusˆmanlarïmnï menim, yoª et-
11Evet necˆik biyiktir kök yerdän, ol türlü ªu-
särsen barcˆa ïndzˆ¾ïtucˆïlarïn dzˆ¾anïmnï± menim, ze-
vatlattï Biy yarlï©amaªïn kendini± [ªorªkanlarï ra men ªulu± (10r) seni± men.
üsnä kendini±]. Haybat Ataga da O©ulga da Ari Dzˆ¾anga hali
12Ne ªadar yïraªtïr kün to©usˆu kün ba(6v)tï-
da här vaªt da me±i me±ilik, ame½n.
sˆïndan, ol ªadar yïraª etti bizdän töräsizlikimizni Jisˆesc½uk‘ tatarcˆa
bizim. A±ïyïª kecˆä atï±nï seni±, Biy.
13Necˆik sˆa©avatlanïr ata üstünä o©lanlarïnï±,
[Псалом 44/45] 2Aªtïrsïn yüräkimizgä bizim
ol türlü sˆa©avatlanïr Biy üstünä ªorªkanlarïnï± söz yaªsˆï, da tillärimiz bizim aytsïn isˆlärin köktä-
kendini±. gi (10v) ªannï±.
976
Французская национальная библиотека, Париж, Arm. 5: Молитвенник священника Каспара, сына авакереца Захарии

Yarïmkecˆädä turup, tapunïyïª seni, Biy. Xaysï ki ta±ladï bizni yarlï©amaªï bilä kendi-
Al©ïsˆïmïznï bizim beriyiª sa±a, Biy, kösˆkü±ä ni±
seni± icˆinä yä±i Erusa©emni±. Da ba©ïsˆladï bizgä keltirmägä oªsˆasˆïn köktägi
Kecˆä kötüriyiª ªollarïmïznï bizim arilik bilä frisˆtälärni± haybatlavucˆï Eyämiz Te±rini barcˆa-
sa±a ªarsˆï. mïzga bizgä bolmaga.
[Псалом 150] 6Söz bilä sˆükürlü, barcˆa Da biz bundan so±ra arïtïp dzˆ¾anïmznï bizim
dzˆ¾anlar, al©ïsˆla±[ïz Biyni]. ªïyastan da yaman ªïlïnmaªtan,
[Псалом 55/56: 9; 107/108: 3] (11r) 9Oyanï- (14v) Kötüriyiª ªollarïmïznï bizim arilikkä,
±ïz, haybatïm menim, oyanï±ïz, da men oyanïrmen öcˆäsˆmäªni± basˆªa da eki kö±üllüktän, inam bilä
ertäräk, ale½luia. ªolïyïª andan arïnmaªnï da bosˆatlïªnï asˆïnganlarï-
Oyanï±ïz frisˆtälär bilä, o©lanlarï yoharï Siovn- mïzga bizim, ªosdovanel bolup sïrïn yüräkimizni±
nu±, ale½luia. bizim yapuªlar bilücˆi Te±rigä,
Oyanï±ïz, o©lanlarï yarïªnï±, al©ïsˆïna Ata-Ya- Necˆik ki yöpsüngäy yalbarganïmïznï bizim
rïªnï±, ale½luia. al(15r)©ïsˆï bilä da pareªo½sluªu bilä barcˆa ariläri-
Oyanï±ïz, ªutªarïlganlar ªan bilä, da beri±iz ni±.
haybatnï ªut(11v)ªarucˆïga, ale½luia. Ba©ïsˆlagay bizgä adam sövücˆi Te±ri ªalmaga
Oyanï±ïz, yä±i zˆo©ovurt, yä±i yïr alïp yä±irtü- saªtlïª bilä da zadasïz tutusˆ bilä erkinä körä anï±
cˆigä, ale½luia. bu dünyâda,
Oyanï±ïz, kelinlär, dzˆ¾an bilä gümän etip kel- Da arzani bolup me±ilik da köktägi cˆatïrga,
mäªinä ari kiyövnü±, ale½luia. ªaysï ki atadï sövüklärinä kendini± könü Te±ri Ji-
Oyanï±ïz, yanïp yarïª bilä oªsˆasˆ aªïllï ari gojs- sus K‘risdos, (15v) Biyimiz barcˆanï tutucˆï, tirgiz da
larga, ale½luia. yarlï©a.
Oyanï±ïz, hadirlä±iz ya© gant‘e½©läri(12r)±izgä Xalganïn kecˆäni± eminlik bilä kecˆirmägä
isi yasˆï±ïznï, ale''. inam bilä Eyämizdän ªolïyïª.
Oyanï±ïz, yuªlama±ïz, oªsˆasˆ aªïlsïz gojslarga Frisˆtäsin eminlikni± közät dzˆ¾anïmïzga bizim
türtünüp, ale''. inam bilä Eyämizdän ªolïyïª.
Oyanï±ïz, yerni öpü±üz da yasˆ bilä bunu aytï- Arïnmaªnï da bosˆatlïªnï asˆïnganïmïzga bizim
±ïz, ale½luia. inam bilä Eyä(16r)mizdän ªolïyïª.
Oyanï±, ne ücˆün yuªlïyïrsen, Biy? Etmä keri Ari Xacˆnï± ulu da kücˆlü ªuvatïn bolusˆluªka
bizni me±ilik. dzˆ¾anïmïzga bizim inam bilä Eyämizdän ªolïyïª.
Kel, Biy, bolusˆ bizgä, beriyiª atï±a seni± hay- Da da©ïn artïª birlik bilä to©ru, da könü, da
batnï (12v) hali da här kez Ataga da O©ulga da Ari ari inamïmïz ücˆün bizim Biyni yalbarïyïª.
Dzˆ¾anga, ame½n. Xanïmïznï [=Dzˆ¾anïmïznï] bizim da biri biri-
Oyanganlar, yubanmaªïndan kecˆälik, tïncˆlï- mizni Eyä(16v)miz Te±rigä, barcˆanï tutucˆïga, sï-
ªïndan marlïyïª.
Ba©ïsˆlagay bizgä adam Sövücˆi övünmäªindä Yarlï©adï bizgä Biy Te±rimiz bizim. Aytïyïª
yuban yuªövnü±. barcˆamïz bir a©ïzdan Biy, yarlï©a. 3 [kez].
Xorªu bilä da titrämäª bilä turïyïª al©ïsˆka. Al©ïsˆ Biy Te±rigä
(13r) Kelip ªosdovanel bolïyïª asˆïnganlarïmïzga Šükürlümen sendän, yaratucˆïsï yerni± da
Da tapïyïª K‘risdostan arïnmaªnï da ulu yar- köknü±, ki arzani etti± men yazïªlïnï da arzanisiz
lï©amaªnï. ªulu±nu kecˆirmä bu a©ïr (17r) da ªaram©u kecˆäni
Zart‘uc½ealk‘ tatarcˆa eminliktä da ªolaylïªta da yetkirdi± men köpya-
Oyanganlar barcˆamïz tïncˆlïªïndan yuªunu±, zïªlï da keräksiz ªulu±nu ertägi yarïªka.
ªaysï ki ba©ïsˆladï bizgä adam sövücˆi Te±ri övün- Adam sövücˆi Biy, bergin ma±a kendi sˆa©ava-
mäª da yubanmaª kücˆsüzlüªü(13v)müzgä bizim, tï±nï, da bu körümlü yarïª bilä yeber körümsüz
Da kelip birgä dzˆ¾anlï yïr bilä, haybatïna bar- basˆªïsˆïn Ari Dzˆ¾anï±nï± seni±, ki sövgäymen seni
cˆadan ari atïna Eyämizni± bizim da ªutªarucˆïmïz- bar yü(17v)räkimdän da bar ªuvatïmdan, alay oª
nï± bizim Jisus K‘risdosnu± ªardasˆïmnï da dindäsˆimni, necˆik kendi boyumnu,
Xorªu bilä da titrämäª bilä turïyïª al©ïsˆka al- da ber ölcˆövsüz sˆa©avatï±dan bütün künnü emin-
nïna anï± liktä da yaªsˆï umsada kecˆirmä.
Da sˆükürlü bolïyïª andan kecˆäni± bu sahatïn- Biy yerni± da köknü±, ber eminliki±ni seni±
dan könülükü ücˆün (14r) anï±. bütün dünyâgâ, kötür ªïsˆïmnï yaratkanlarï±dan
977
Александр Гаркавец. Кыпчакское письменное наследие: Каталог и тексты памятников армянским письмом

seni±, yarlï(18r)©a, Biyim, ªardasˆlarïmïzga bizim, ga körä, nenin [=neni] ki yeberdi± üstümüzgä bi-
tirilärgä da ölülärgä, da tirilärni saªla barcˆa türlü zim da sˆähärinä ari a(22r)talarïmïznï± bizim Ye½-
p‘o½rcank‘larïndan körünür-körünmäs dusˆmanlar- rusa©e½mni±.
nï±, da kecˆkänlärgä ba©ïsˆlagïn köktägi ªanlïªï±nï To©ruluª bilä da könülük bilä yeberdi± bunu
da tïndïr eminliktä. barcˆa üstümüzgä bizim yazïªlarïmïz ücˆün bizim.
Yarlï©a, Biyim, bu surp yï©övnü± kölgäsi tibi- 29Töräsizländiª, asˆïndïª, basˆtaª bolup sendän,

nä tïnganlarga. yazïªlï bolduª barcˆada 30da buyruªu±nu seni±


(18v) Yarlï©a, Biyim, dzˆ¾an u ten sartïn atala- (22v) saªlamadïª.
rïmïzga bizim, ªaysïlarï ki üstümüzgä bizim em- Saªlamadïª, necˆik sïmarladï± sen bizgä, ki
gänip, hasilgä keltiriptirlär bizni, ber kendilärinä yaªsˆïnï tapkaybiz sendän.
kecˆövsüz tölövnü. 31Hali barcˆanï, ªaysïn ki etti± da neni ki ye-

Yarlï©a, Biyim, da saªla ari da ªuvatlï kölgäsi berdi± üstümüzgä bizim, to©ru yar©u bilä etti±.
tibinä o±u±nu± seni± yolcˆunlarïmïznï bizim, alay 32´ïªara berdi± bizni ªoluna dusˆ(23r)manlarï-

alarnï, ªaysïlarï ki ªuruda(19r)dïrlar, necˆik ki mïznï± bizim, töräsizlärni±, beklärgä da basˆtaª-


alarnï, ªaysïlarï ki te±iz üstünädirlär, barcˆasïn larga.
här türlü a©ïrlïªlarïndan ªutªar da yetisˆtir här bi- Xoluna ªannï± töräsizni± da yamannï± barcˆa
rin kendini± turadzˆ¾aqlarïna, Biyimiz da Te±rimiz yerdä cˆïªara berdi± bizni.
bizim Jisus K‘risdos, ªaysï ki al©ïsˆlïsen me±i me±i- 33Da hali yoªtur bizgä vaªt acˆma a©zïmïznï bi-

lik, ame½n. zim, ki uyatlï da taba bolduª ªullarï±a seni± (23v)


Haybatïna Biy Te±rini± yergälikinä körä Er- ªuluª etkän.
meni surp yï©övnü±. 34Yoªsa cˆïªara bermä bizni so±©uga di±rä atï±

[Колонтитул страниц 19v69v] ücˆün seni±, ta©ïtma niyäti±ni seni± da keri etmä
(19v) Ertägi al©ïsˆta aytkïn. yarlï©amaªï±nï seni± bizdän
Bu al©ïsˆnï Biy Te±rigä sungïn ertägi al©ïsˆta. 35Apraham sövükü± ücˆün seni±, da Sahag ªu-

[Псалом 89/90: 1416] lu±, da ari Israjeli± ücˆün seni±.


14Tolduª ertäräk yarlï©amaªï± bilä seni±, sö- (24r) 36Atadï± alarga da ayttï±: «Arttïrïyïm
vündüª da färâh bolduª barcˆa künlärindä tirliki- züryâtï±ïznï sizi±, necˆik yolduzlarnï± köplüªü da
mizni± bizim. necˆik ªumnu ªïrï©ïnda te±izni±».
15Färâh bolduª ornuna künlärni±, ki asˆaª etti 37Da hali, Biy, eksildiª biz, ne ki barcˆa dzˆ¾ïns-

(20r) bizni, da yïllar, ªaysïlarïnda ki kördüª ªïyïn- lar, da zabunluªtabiz här yerdä bügün yazïªlarï-
lar. mïz ücˆün bizim.
16Baªkïn, Biy, ªullarï±a seni± da isˆinä ªolu±- (24v) 38Yoªtur bu zaman buyruªcˆï, markare½
nu± seni±, da yol körgüz o©lanlarïna alarnï±, 17da da yol körgüzücˆi, ne bütöv ªurban, ne temyan
bolgay yarïªï Eyämiz Te±rini± üstümüzgä bizim. o½re½nk‘kä, ne yer ªurbanlarnï sunma alnï±a seni±,
Isˆin ªolumuznu± bizim to©ru etkin bizgä, Biy. yarlï©amaª tapma sendän.
Isˆin ªolumuznu± bizim to©ru etkin (20v) biz- 39Yoªsa boyumuz bilä asˆaªlanïp, da dzˆ¾anïmïz-

gä, Biy. nï± müsˆªüllüªü bilä yöpsünövlü (25r) bolïyïª biz,


Isˆin ªolumuznu± bizim o±ar bizgä. necˆik bütöv ªurban ªoylarnï± da tuvarlarnï±, da
Haybat Ataga da O©ulga da Ari Dzˆ¾anga hali necˆik tümän-tümän semiz ªozular.
da här kez me±i me±ilik, ame½n. 40Bu türlü yöpsünövlü bolsun ªurbanïmïz bi-

Ücˆ igitni± ªoltªasï zim bügün alnï±a seni±, ki tügäl tapulgaybiz atï±-
Xaysï ki ot icˆinä Biy Te±rini haybatlïy edilär. dan seni±, da dügül uyat umsanganlarga sa±a.
Alay oª biz dä haybatlïyïª Biy Te±rini. (25v) 41Da hali kelirbiz artï±dan seni± barcˆa
[Даниил 3: 2645: Молитва Азарии] yüräkimiz bilä bizim, ªorªarbiz sendän, ªolarbiz
(21r) 26Al©ïsˆlïsen, Biy Te±ri, atalarïmïzdan bi- yüzü±nü seni±, 42Biy, uyatlï etmä bizni.
zim, al©ïsˆlï haybatlangan atï± seni± me±ilik. Yoªsa etkin bizgä sekinliki±ä körä seni± da
Könülük bilä kecˆirdi± bu barcˆanï (21v) da bi- köplüªünä yarlï©amaªï±nï± seni±, 43ªutªar bizni
zim bilä to©rusen sen, Biy, 27da barcˆa isˆläri± seni± tamasˆalarï± ücˆün seni±, (26r) da haybatlï bolsun
to©rudur. atï± seni± me±ilik.
Yolu± seni± to©rudur, da barcˆa törä± seni± kö- 44Uyatlï bolgaylar barcˆasï, ªaysïlarï ki ªïynar-

nüdür. lar ªullarï±nï seni±, uyatlï bolgaylar zulumlarï


28To©ru törä keltirdi± üstümüzgä bizim barcˆa- alarnï±, da barcˆa ªuvatlarï alarnï± sïngaylar.
978
Французская национальная библиотека, Париж, Arm. 5: Молитвенник священника Каспара, сына авакереца Захарии

45Datanïgaylar, ki sen Biy Te±ri yal©ïz, ªaysï Al©ïsˆla±ïz, Anania, Azaria da Misajel, Biyni,
ki haybatlanïp(26v)sen üstünä barcˆa dünyâni±. al(30r)©ïsˆla±ïz da biyikläti±iz me±ilik.
[Даниил 3: 5288: Песнь трех отроков] Haybat Ataga''.
52Al©ïsˆlïsen, Biy Te±ri, atalarïmïzdan bizim, Al©ïsˆï surp Asduadz¾adz¾ingä
ögövlü da ayruªsu biyiklängän atï± seni± me±ilik. [Лука 1: 4655: Гимн Марии]
Da al©ïsˆlïdïr atï± seni± ari haybatï±nï± seni±, 46Ululatkay boyum menim Biyni, 47da sövün-
ögövlü da ayruª''. gäy dzˆ¾anïm menim Te±rim Xutªarucˆïm bilä me-
53Al©ïsˆlïsen dadzˆ¾arïnda haybatlï ariliki±ni±, nim.
ögövlü da''. 48Ki baªtï üstünä asˆaªlïªï ªaravasˆïnï± kendi-
55Al©ïsˆlïsen üstünä oltur©ucˆu±nu± padsˆahlï- ni±, bundan so±ra san ber(30v)gäylär ma±a barcˆa
ªï±nï± seni±, ögövlü da ay''. dzˆ¾ïnslar.
54Al©ïsˆlïsen, ki olturupsen k‘erovpe½lärdä da 49Etti ma±a ulu-ulu ªuvat, da aridir atï anï±.

baªïyïrsen tibsizlikkä, ögövlü''. 50Yarlï©amaªnï etti dzˆ¾ïnstan dzˆ¾ïnska, ªorªucˆï-


56Al©ïsˆ l ïsen üstünä toªtalmaªïna köknü±, larïna kendini±, 51etti ªuvatïn biläki bilä kendini±.
ögövlü da ayruªsu''. 52Tozdular fikirlärindän yüräklärni± [=Toz-

(27v) 57Al©ïsˆla±ïz, barcˆa isˆläri Eyämizni±, Biy- durdu öktämlikin fikirlärindän yüräklärini±,] da
ni, al©ïsˆla±ïz da biyikläti±iz anï me±ilik. söktü ªuvat(31r)lïlarïn oltur©ucˆlarïndan.
[Псалом 148: 14, 710] Asˆaªnï biyiklätti, 53hasrätlärni toldurdu igilik
1Al©ïsˆla±ïz, köklär, Biyni, al©ïsˆ[la±ïz da biyik- bilä da ulularnï yeberdi bosˆ.
läti±iz anï me±ilik]. 54Abradï Israjelni, ªulun kendini±, a±ïp yarlï-
2Al©ïsˆla±ïz, frisˆtäläri Eyämizni±, suvlar, ki üs- ©amaªïn kendini±,
tünä köknü±, Biyni, al©ïsˆla±''. 55Necˆik sözlädi atamïzga bizim Apraham[ga
3Al©ïsˆla±ïz, ªuvatlarï Eyämizni±, gü(28r)näsˆ da züryâtïna anï± me±ilik].
da ay, Biyni, al©ïsˆ''. (31v) Al©ïsˆï Zakaria markare½ni±
Al©ïsˆla±ïz, yolduzlar, 4köktägi ya©murlar da [Лука 1: 6879: Гимн Захарии]
ya©ïsˆ, Biyni, al©ïsˆla±''. 68Al©ïsˆlïdïr Biy Te±risi Israjelni±, ki baªtï da
7Al©ïsˆla±ïz, barcˆa yellär, ot da isi, Biyni, al- etti ªutªarïlmaªnï zˆo©ovurtuna kendini±.
©ïsˆ''. 69Tur©uzdu bizgä mü±üz ªutªarïlmaªnï±
8Al©ïsˆla±ïz, sovuªlar, ªur©aª, ya©ïsˆ da ªarlar övündän Tawit‘ni±, ªulunun kendini±, 70necˆik söz-
tüsˆkän, Biy''. lädi a©ïzlarï bilä ari(32r)lärni±, ki me±iliktän mar-
Al©ïsˆla±ïz, buzlar, acˆïªlïªlar da (28v) ªar, Biy- kare½lär edilär,
ni, al©ïsˆ''. 71Xutªarïlmaª dusˆmanlarïmïzdan bizim da

Al©ïsˆla±ïz, kündüz da kecˆälär, yarïª da ªa- ªollarïndan barcˆa körälmäªsizlärimizdän bizim;


ram©u, Biy''. 72Etmä yarlï©amaªnï atalarïmïzga bizim da

Al©ïsˆla±ïz, bulutlar da yasˆnamaªlar, yer, Biy- a±ma bitikin arilikini± kendini±,


ni, al''. 73Antïn, ªaysï ki ant icˆ(32v)ti Aprahamga,
9Al©ïsˆla±ïz, ta©lar da örlär, barcˆa bitisˆläri yer- atamïzga bizim, bermä bizgä 74barcˆa ªorªmaªtan
ni±, Biyni, al©ïsˆ''. ªutªarïlmaªnï dusˆmanlarïmïzdan bizim,
Al©ïsˆla±ïz, cˆovraªlar, te±iz da özän(29r)lär, 75Tapunma anï arilik bilä da to©ruluª bilä al-

Biyni, al©ïsˆ''. nïna anï± barcˆa künlärindä tirlikimizni± bizim.


10Al©ïsˆla±ïz, ulu balïªlar da barcˆa ªaynasˆkan- 76Da sen, o©lan, marka(33r)re½ Biyiktägini±

lar, ªaysï ki suvda, ucˆar ªusˆlarï köknü±, Biyni''. ündälgin: barsarsen alnïna Eyämizni± hadirlämä
Al©ïsˆla±ïz, kazanlar, da hayvanlar, da o©lan- yolun anï±,
larï adamlarnï±, Biyni''. 77Bermä bilmä ªutªarïlmaªïn zˆo©ovurtunu±

Al©ïsˆlagay Israjel Biyni, al©ïsˆlagay''. kendini± bosˆatlïªka barcˆa yazïªlarïmïzga bizim,


Al©ïsˆlagay k‘ahana(29v)lar Biyni, al©ïsˆ''. 78Ša©avatlï ücˆün yarlï©amaªïnï± Eyämiz Te±-

Al©ïsˆla±ïz, ªullarï Eyämizni±, Biyni, al©ïsˆ''. rimizni± (34v) bizim, ki köründü bizgä günäsˆ bi-
Al©ïsˆla±ïz, dzˆ¾anlar da tïnïªlarï to©rularnï±, yikliktän yarïªlï etmä ªaram©uluªumuznu bizim,
Biyni, al©ïsˆ''. 79Sacˆma yarïªnï üstünä bularnï±, ªaysï ki ol-

Al©ïsˆla±ïz, arilär da asˆaª yüräklilär, Biyni, al- turup ediª ªaram©uluªta da kölgäsinä ölümnü±,
©ïsˆ''. tüzätmä ayaªlarïmïznï bizim yoluna eminlikni±.
979
Александр Гаркавец. Кыпчакское письменное наследие: Каталог и тексты памятников армянским письмом

(35r) Al©ïsˆï Simeon ªartnï± 20Yaªsˆï


etkin, Biy, erki± bilä seni± Sionga; da
[Лука 2: 2932: Пророчество Симеона] yasalgaylar duvarlarï Ye½rusa©e½mni±:
29Hali 21Ol vaªtta biyänsärsen ªurbanga to©ruluª-
cˆesˆkin ªulu±nu seni±, Biy, sözü±ä körä
seni±, eminlikkä, 30zera kördülär közlärim menim nu±, ªacˆan (39r) niyät ªurbanïmïznï cˆïªarsarsen
ªutªarmaªï±nï seni±, 31ªaysï ki hadirläpsen alnïna [=cˆïªarsarlar] se©anï±a seni±, ögüznü.
barcˆa zˆo©ovurtnu±, Haybat Ataga da''.
32Yarïª köründü± dinsizlärgä da haybat zˆo©o- Ale½luia Ankea da Zakarianï±
vurtu±a (35v) seni± Israje½lni±. [Псалом 148]
1Al©ïsˆla±ïz Biyni köktä, al©ïsˆla±ïz anï biyiklik-
Sa©mosundan Tawit‘ni±
[Псалом 50/51] tä.
3Yarlï©a 2Al©ïsˆla±ïz anï, frisˆtäläri anï±, al©ïsˆla±ïz anï,
ma±a, Te±ri, ululuªuna körä yarlï©a-
maªï±nï± seni±, köplüªünä körä sˆa©avatï±nï± se- bar(39v)cˆa ªuvatlarï anï±.
3Al©ïsˆla±ïz anï, günäsˆ da ay, al©ïsˆla±ïz anï,
ni± buzgïn töräsizlikimni menim.
4Da©ïn artïª yuvgïn meni töräsizlikimdän me- barcˆa yolduzlarï da yarïª.
4Al©ïsˆla±ïz anï, kökläri köknü±, suvlar, ki bi-
nim da yazïª(36r)ïmdan menim aruv etkin meni.
5Töräsizlikimni menim men mendän bilir- yiksiz, ne ki kök, 5al©ïsˆla±ïz atïn Eyämizni±,
men, da yazïªlarïm menim dä alnïma menimdir Zera ol ayttï, da boldular, buyurdu, da toªtal-
här sahat. dïlar.
6Sa±a yal©ïz yazïª ettim, Biy, da yamannï al- (40r) 6Tur©uzdu alarnï me±i me±ilik; nïsˆan
nï±a seni± ettim. ªoydu, ªaysï ki kecˆmäs.
7Al©ïsˆla±ïz Biyni, yerdä cˆo©urlar da barcˆa te-
Necˆik to©ru bolgaysen sözü±dä seni± (36v) da
ränliklär,
ye±ücˆi yar©uda seni±. 8Ot da hrad, ªar da buz, yel da dufan, ki etär-
7Töräsizlik bilä basˆlandïm, da yazïª bilä to-
siz sözün anï±,
©urdu meni anam menim. 9Ta©lar da biyiklär, teräk yemisˆ be(40v)rücˆi
8Sen, Biy, könülüknü sövdüm [=sövdü±], kö-
da barcˆa ormanlar,
rünmägänlärni da yapuªlarnï aªïlï± bilä seni± kör- 10Kazan da barcˆa hayvanlar, sürkülgän da
güzdü± ma±a.
barcˆa ucˆar ªusˆlar ªanatlïlar,
[9Bürk üstümä zoba bilä, da aruv bolïyïm, 11Xanlarï yerni± da ªuvatlïlarï kendilärini±,
yuvgïn, da ªardan artïª aª bolïyïm.]
10Isˆitövlü etkin ma±(37r)a sövüncˆlüknü da fä-
buyruªcˆïlar da barcˆa töräcˆiläri yerni±,
12Otuzyasˆlïlar da gojslar, ªartlar (41r) da o©-
râhlikni, ki sövüngäylär söväklärim menim hasrät lanlar, 13al©ïsˆla±ïz atïn Eyämizni±;
bolgan. Biyikländi atï anï± yal©ïz, tapunmaª a±ar
11Xaytar yüzü±nü seni± yazïªlarïmdan menim
köktä da yerdä.
da barcˆa töräsizlikimni menim arït mendän. 14Biyik etär Biy mü±üzün zˆo©ovurtunu± ken-
12Yüräk aruv toªtat mendä, Te±ri, da dzˆ¾annï
dini±, al©ïsˆï barcˆa arilärini± a±ar o©lanlarïndan Is-
to©ru yä±irt ªarnïmda menim. raje½lni±, zˆo©ovurt, ki yuvuªtur Biygä.
(37v) 13Salmagïn meni, Biy, yüzü±dän seni± (41v) [Псалом 149]
da Dzˆ¾anï±nï Ari seni± cˆïªarmagïn mendän. 1Al©ïsˆla±ïz Biyni al©ïsˆ bilä yä±i, al©ïsˆ bilä al©ïsˆ
14Bergin ma±a sövüncˆlükün ªutªarïlmaªnï±
a±ar yï©övündä arilärni±.
da dzˆ¾an a©alïªï± bilä seni± toªtat meni. 2Sövüngäy Israjel yaratucˆïsïnda kendini±, o©-
15Övrätiyim töräsizlärgä yolu±nu seni±, da
lanlarï Sionnu± sövüngäylär padïsˆahïndan kendi-
ªïrsïzlar sa±a ªaytkaylar. lärini±.
(38r) 16Xutªar meni ªanlarïndan, Te±ri, Te±ri 3Al©ïsˆlagaylar atïn anï± al©ïsˆ bilä, (42r) sa©-
ªutªarïlmaªïmnï± menim, da sövüngäy tilim me- mos bilä da al©ïsˆ bilä sa©mos yïrlagaylar a±ar.
nim to©ruluªu±a seni±. 4Biyänir Biy zˆo©ovurtuna kendini±, ari da bi-
17Biy, egär erinlärimni menim acˆsa±, a©zïm
yik etär sekinlärni ªutªarïlmaªka.
menim yïrlagay al©ïsˆï±nï seni±. 5Ögüngäylär ariläri haybat bilä, da sövüngäy-
18Egär kläsä± edi, ªurban sunar ediª, evet bü-
lär tïncˆlïªlarïna kendilärini±, 6da biyiklätkäylär
töv ªurban(38v)ga ne hecˆ biyänmädi±. (42v) Te±rini a©ïzlarï bilä kendilärini±.
19Xurban Te±rigä dzˆ¾an asˆaª, yüräkni aruv
Xïlïcˆ ekiyanlï berdi ªollarïna alarnï± 7alma tö-
dzˆ¾an bilä asˆaª hecˆ etmästir Te±ri. löv dinsizlärdän ªarsˆïlïªka barcˆa zˆo©ovurtka,
980
Французская национальная библиотека, Париж, Arm. 5: Молитвенник священника Каспара, сына авакереца Захарии

8Ba©lama ªanlarïn alarnï± ba© bilä, cˆerüv basˆ- kötürdü± yazïªnï dünyâni±, da hali yöpsün ªoltªa-
cˆïlarïn alarnï± ªol bï©ovlarï bilä temirdän, mïznï bizim.
(43r) 9Etmä alarga yar©u yazovga körä. Da Ari, ki olturupsen o± yanïndan Atanï±, yarlï©a
haybat budur barcˆa arilärinä anï±. bizgä.
Ankea da Zakaria Zera sen yal©ïz arisen, yal©ïz biyiklänipsen,
[Псалом 150] yal©ïz Biyimiz (47r) bizim Jisus K‘risdos, Biy da
1Al©ïsˆla±ïz Te±rini arilikindä anï±, al©ïsˆla±ïz Ari Dzˆ¾an, ªaysï ki haybatta Te±ri Ata bilä, ame½n.
anï bïnyatlï ªuvatïnda anï±. Da här vaªt al©ïsˆlarbiz seni, Biy, da ögiyirbiz
2Al©ïsˆla±ïz anï ªuvatïnda anï±, al©ïsˆla±ïz anï ari atï±nï seni± me±i da me±i me±ilik.
köplü(43v)ªündä ululuªunda anï±. Arzani etkin, Biy, bu künnü kecˆirmä eminlik-
3Al©ïsˆla±ïz anï avazlï al©ïsˆ bilä, al©ïsˆla±ïz anï tä da yazïªtan basˆªa saªla bizni.
sa©mos bilä da al©ïsˆ bilä. Al©ïsˆlïsen, Biy Te±ri, (47v) atalarïmïzdan bi-
4Al©ïsˆla±ïz anï sövüncˆlük bilä, maªta±ïz anï zim, ögövlü da haybatlïdïr atï± seni± ari me±ilik,
färâhlik bilä. ame½n.
5Al©ïsˆla±ïz anï tatlï sözlär bilä, al©ïsˆla±ïz anï Al©ïsˆlï Biy, övrät ma±a to©ruluªu±nu seni±.
isˆitövlü avaz bilä. Biy, isˆancˆïmïz bizim boldu± dzˆ¾ïnstan dzˆ¾ïnska.
(44r) 6Al©ïsˆla±ïz anï avaz bilä sˆükürlü, barcˆa Men ªolarmen, Biy, yarlï©a ma±a, da o±alt bo-
dzˆ¾anlar, al©ïsˆla±ïz Biyni. yumnu menim, men yazïª ettim sa±a.
[Псалом 112/113] (48r) Körgüz bizgä, Biy, yarlï©amaªï±nï seni±,
1Al©ïsˆla±ïz Biyni da al©ïsˆla±ïz atïn Eyämizni±. da ªutªarïlmaªï±nï seni± Bergin bizgä, Biy, yarlï-
2Bolsun atï Eyämizni± al©ïsˆlï bundan so±ra ©amaªï±nï seni± me±ilik, isˆin ªolu±nu± seni± kö-
rümsüz etmägin.
cˆaª me±ilik.
3Kün to©usˆundan cˆaª günäsˆni± kir(44v)gäni- Biyim menim, seni isˆancˆ kendimä ettim, övrät
ma±a etmägä erki±ni seni±, zera sensen Te±rim
nä deg, al©ïsˆlïdïr atï Eyämizni±.
4Biyiktir Biy barcˆa dzˆ¾ïnslar üsnä, da haybatï menim.
Sendändir, Biy, cˆovra(48v)ªï tirlikni±, da ya-
anï± köktädir.
5Kimdir – necˆik Biy Te±rimiz bizim, biyiklik- rïªï bilä yüzü±nü± seni± köriyirbiz yarïªnï.
Sacˆkïn yarlï©amaªï±nï seni±, kimlär ki tanïr-
tä sï©ïngan, 6da asˆaªlarnï köriyir köktä da yerdä,
7Tur©uzur miskinni yerdän, da biyiklä[tir yar- lar seni, Biy.
Haybat, da hörmät, da yer öpmäª biyiklikkä
lï](45r)larnï cˆöplüktän,
8Oltur©uzur alarnï buyruªcˆï buyruªcˆïlarï bilä
Ataga da O©ulga da Ari Dzˆ¾anga hali da här kez da
me±i me±ilik, ame½n.
zˆo©ovurtunu± kendini±, [P‘ar½aworesc½uk‘]
9Sï©ïndïrïr n'eplodnïynï övdä färâhli fikirdä,
Haybatlïyïª barcˆa tutucˆï Te±rini, Atanï Eyä-
necˆik ananï, o©lanlarïndan sövüngän? mizni± bizim Jisus K‘risdosnu±.
Haybat Ataga da O©ulga da Ari Dzˆ¾anga hali Šükürlänipmen kendindän, ki saªladï bizni
da här kez da''. eminliktä bu kecˆäni± da yol körgüzdü bizgä ªa-
(45v) P‘ar½k‘ ’i parcuns tatarcˆa, ram©uluªtan yarïªka, ölümdän tirlikkä, buzul-
ªaysïn ki frisˆtälär yïrladïlar maªlïªtan buzulmamaªlïª(49v)ka, biliksizliktän
to©usˆunda Jisus K‘risdosnu± biliklikkä, könülükün kendini±.
Haybat biyiklikkä Te±rigä, da yergä eminlik, Xolïyïª Biyni da yalbarïyïª kensindän, ki
adamlarga biyäncˆlik, al©ïsˆ sa±a, biyiklikkä al©ïsˆlï- uzunluªun kündüznü± eminlik bilä da barcˆa ªolay
sen, Biy Te±rimiz bizim. fikirdä färâhlik bilä bergäy kecˆirmä bizgä, da cˆöv-
Al©ïsˆlarbiz seni, Biy, da maªtarbiz seni, (45v) rälätip saªlagay zˆo©ovurtun kendini±, Te±rilik ªu-
tapunurbiz, Biy, seni da yerni öpärbiz sa±a, hay- vatï bi(50r)la kendinin, ªaysï ki barcˆasï üsnä yaªsˆï
batlarbiz seni, sˆükürlübiz, Biy, sendän seni± ulu etücˆilik bilä kendini± buyruªu bar üstünä yarat-
haybatï± ücˆün. kanlarïnï± anï±, barcˆanï tutucˆï Biy Te±rimiz bi-
Biy, padsˆah ari köktägi, Te±ri da Ata barïnï zim, tirgiz da yarlï©a.
tutucˆï, Biy da O©lu Atanï± yal©ïz to©gan Jisus Ertäsin yarïªnï± da alnïmïzda bolgan künnü
K‘risdos da Ari O©ul [=Ari Dzˆ¾an]. eminlik bilä Eyämizdän ªolïyïª.
Biy Te±ri, ªuzusu Te±(46v)rini± da O©lu Ata- (50v) Frisˆtäsin eminlikni± [közät] boylarïmïz-
nï±, ªaysï ki aldï± bizimkin ari gojstan, yarlï©adï±, ga bizim inam bilä Eyämiz''.
981
Александр Гаркавец. Кыпчакское письменное наследие: Каталог и тексты памятников армянским письмом

Arïnmaªnï da bosˆatlïªnï asˆïnganlarïmïzga bi- ra yazïªlandïm te±(54v)izni± ªumundan artïª, da


zim inam bilä Eyä''. köpländilär töräsizliklärim menim, barïnï tu''.
Ari Xacˆnï± ulu da kücˆlü ªuvatïn bolusˆ dzˆ¾anï- Dügülmen arzani baªma da körmä biyiklikin
mïzga bizim inam bilä Eyämizdän''. köknü± köplüªündän töräsizlikimni± menim, ba-
Da da©ï birliki ücˆün ari da könü dinimizni± bi- rï''.
zim Biyni yalbarï(51r)yïª. Tas bolupmen men tutmaªïndan temir bï©ov-
Dzˆ¾anïmïznï bizim da biri birimizni Eyämiz larnï±, da yoªtur ma±a tïncˆlïª''.
Te±rigä sïmarlïyïª. Yüräkländirdim öcˆäsˆmäªni da yaman alnïna
Yarlï©adï bizgä Biy Te±rimiz bizim. seni± ettim, tur©uzdum gur½k‘ da arttïrdïm öcˆäsˆ-
Aytïyïª barcˆamïz bir yerdä: Biy, yarlï©a, Biy, mäªni dzˆ¾anïma menim, barïnï''.
yarlï©a, Biy, yarlï©a. Da hali, Biy, asˆaªlatïrmen tizin yüräkimni±
(51v) [Surp Asduadz¾] menim da ªolarmen tatlï yarlï©amaªï±dan seni±,
Ari Te±ri, ari da ªuvatlï, ari da ölümsüz, ki bar''.
ªacˆlandï± bizim ücˆün, yarlï©a bizgä. Yazïªlandïm, Biy, yazïªlandïm da töräsiz-
Haybatlï da al©ïsˆlï dayma ari Gojs Asduadz¾a- (55v)likimni menim mendän bilirmen, barïnï''.
dz¾in Mariam, anasï K‘risdosnu±, sungïn ªoltªa- Yalbarïp sendän ªolarmen, bosˆat ma±a, Biy,
mïznï bizim O©lu±a seni± da Te±rimizgä bizim. bosˆat da tas etmägin töräsizlikimä körä menim,
Xutªar bizni sïna(52r)maªtan da barcˆa tarlïª- barïnï''.
larïmïzdan bizim. Me±ilik öcˆäsˆmä ma±a, Eyäm, da a±ma ya-
[Vs‰ lseli tatarcˆa] manlïªlarïmnï menim alnïna seni±, da borcˆlu et-
Isˆitövlü bolmaªï ücˆün Eyämiz Te±rigä avazï- mägin meni tüsˆkänlär bilä yer tibinä yamanlïªlarï
na ªoltªamïznï± bizim pareªo½sluªu bilä surp As- (56r) bilä kendilärini±''.
duadz¾adz¾inni± engäy üstümüzgä bizim yarlï©an- Zera sen Te±ri, Te±ri posˆman bolganlarnï±,
maªï da sˆa©avatï Eyämiz Te±rini±. umsasïsen, da ma±a körgüz yaªsˆï etücˆilikni seni±,
Barïnï tutucˆï Biy Te±rimiz bizim, tirgiz da ki arzanisizmen, barïnï''.
yarlï©a. Tirgizgäysen meni köplüªünä körä yarlï©ama-
(52v) Bu al©ïsˆnï Manase½ patsˆah ayttï, ªacˆan ªï±nï± seni±, da men al©ïsˆlïyïm seni barcˆa künlä-
inandï Biy Te±rigä. rimdä tirlikimni± menim''.
De½r amenagal tatarcˆa (56v) Seni, Biy, al©ïsˆlarlar barcˆa köktägi frisˆ-
[2 Паралипоменон, после 36 главы. tälär, da seni±dir haybat me±i me±ilik, ame½n.
Молитва Манасии] Haybat Ataga da O©ulga da Ari Dzˆ¾anga hali
Biy barïnï tutucˆï, Te±risi Aprahamnï±, Sahag- da här kez da me±i me±ilik, ame½n.
nï±, Jagopnu± da alarnï± artar o©lanlarïnï±, barïnï [Молитва]
tutucˆï Biy, bosˆat menim yazïªlarïmnï. Yalbarïp ªolarmen sendän, Biy, bosˆat ma±a
(53r) Ki etti± köknü da yerni, da barcˆa körkün menim yazïªlarïmnï.
alarnï±, barïnï tutucˆï Biy''. Köplärgä yarlï©ovucˆï Biy, yarlï©a men yazïª-
Ki bayladï± te±izni sözü±nü± buyruªu bilä, (57r)lïga.
yaptï± teränliklärni, möhürlädi± ªorªulu da hay- Te±ri, arït meni, yazïªlïnï, yazïªtan da tirgiz.
batlï ari atï± bilä seni±, barï''. Te±ri, sˆa©avatlan yazïªlï ªulu± üsnä da yarlï-
Ki barcˆa nemä seskänip titrär yüzü±dän ªor- ©a men köpyazïªlïga.
ªulu ªuva(53v)tï±nï± seni±, bar''. Barcˆadan al©ïsˆlï sïrpuhi dayma gojs Asdua-
Yetövsüzdür ulu zo½rk‘u haybatlï ariliki±ni± dz¾adz¾in Mariam, anasï Eyämizni±, pareªo½s bol Bi-
seni±, srogiydir yüräklänmäªi öcˆäsˆmäªi±ni± seni± yimizgä bizim ücˆün.
üstünä yazïªlïlarnï±, ölcˆövsüzdür yarlï©amaªï sö- Barcˆa ariläri Te±ri(57v)ni±, pareªo½s bolu±uz
vükü±nü± seni±, barïnï tutucˆï''. köktägi Ataga biz yazïªlïlar ücˆün.
Sen, Biy biyiklängän, sˆa©avatlïsen da yarlï©o- K‘risdos, O©lu Te±rini±, öcˆ saªlamagan, yöp-
vucˆï, uzunesli da (54r) köpyarlï©ovucˆï, da hayïfsu- sün ªoltªamïznï bizim, zera sa±a isˆanïpbiz boyun-
nursen yamanlïªï üsnä adamlarnï±, barï''. larïmïz bilä bizim.
Sen, Te±ri, ªoymadï± abasˆªarank‘ artarlar Ye±ücˆi ªuvatï± bilä, ari da tirgizücˆi, özdän ªa-
ücˆün Aprahamga, Sahagga, Jagopka, ªaysïlarï ki cˆï± bilä seni± saªla bizni.
yazïª etmädilär sa±a, barïnï''. Da yeber, Biy, frisˆtä(58r)sin eminlikni±, ki ke-
Yoªsa ªoydu± posˆmanlïª men yazïªlï ücˆün, ze- lip saªlagay bizni kündüz da kecˆä.
982
Французская национальная библиотека, Париж, Arm. 5: Молитвенник священника Каспара, сына авакереца Захарии

Da adam sövükü± bilä seni± a± bizni, Biy, a± Isˆin ªolumuznu± bizim to©ru etkin bizgä, Biy,
bizni, ªacˆan kelsä± ªanlïªï± bilä seni±, da yarlï©a isˆin ªolumuznu± bizim o±art bizgä.
bizgä. [Псалом 129/130]
Bu sa©moslar o©ormeal ucˆta «De½r amena- 1Teränliktän sarnadïm sa±a, Biy, 2Biy, isˆit
gal»dan aytïlïr. avazïma menim.
Panic½ imoc½ tatarcˆa Bolgay ªulaªï± seni± isˆitmä avazïn al©ïsˆïmnï±
[Псалом 5] menim.
2Sözlärimä menim ªulaª ªoygïn, Biy, (58v) da 3Egär töräsizlikimni menim tergäsä±, Biy,

eskä al ªïcˆªïrïªïmnï menim. Biy, evet kim bolur turma (62r) alnï±a seni±? 4Ze-
3Baªkïn avazïna al©ïsˆïmnï± menim, padsˆahïm ra sendändir arïnmaªlïª.
menim da Te±rim menim. 5Atï± ücˆün seni± tözdüm, Biy. Töz, dzˆ¾anïm
4Men ªolïyïrmen sendän, Biy, ta± manïna isˆit- menim. Sözü±ä seni± 6umsandï dzˆ¾anïm menim,
käysen avazïma menim, ta± manïna hadir bolïyïm Biygä.
ªarsˆï bolma sa±a, Te±ri. Vaªtïndan ertäni± cˆaª kecˆägä di±rä, vaªtïn-
5Dügül ki sen, Te±ri, klärsen töräsizlikni, dan ertäni± 7umsandï Israje½l Biygä.
(59r) sï©ïnmaslar sendä yamanlar, ne töräsizlär sï- Eyämizdändir yarlï©amaª köp, andandïr ªut-
©ïnïrlar közläri± alnïna seni±. ªarïlmaªlïª, 8da (62v) ol ªutªardï Israje½lni barcˆa
6Körälmädi± alarnï, ªaysïlarï ki [töräsizlikni] tarlïªlarïndan anï±.
ªïlïnïrlar, tas etärsen barcˆasïn, ªaysïlarï ki yal©an- [Псалом 142/143]
nï sözlärlär. 8Isˆitövlu etkin ma±a ertäräk yarlï©amaªï±nï
7Erni ªan tökücˆini da hillälini murdar etsär- seni±, zera men sa±a, Biy, umsandïm.
sen, Biy, evet men köpyarlï©amaªï±a körä se(59v)- Körgüz ma±a yol, ªaysïna barmaga, zera sa±a,
ni± kiriyim övü±ä seni±, yer öpiyim ari turadzˆ¾a- Biy, kötürdüm közlärimni menim.
gï±a seni± ªorªu± bilä seni±. 9Xutªar meni dusˆmanlarïmdan menim, Biy,
8Biy, yol körgüzgin ma±a to©ruluªu±da seni±, ze(63r)ra [seni] isˆancˆ kendimä ettim.
dusˆmanlarïm ücˆün menim to©ru etkin alnïma me- 10Övrät ma±a etmägä erki±ni seni±, zera sen-

nim yollarï±nï seni±, sen Te±rim menim.


9Zera yoªtur a©ïzlarïnda alarnï± könülük da Dzˆ¾anï± seni± yaªsˆï, yol körgüzgäy ma±a yergä
yüräkläri alarnï± bo(60r)sˆanïptïr. to©ru.
10Necˆik kerezman, acˆïªtïr ovurtlarï alarnï±, 11Atï± ücˆün seni±, Biy, tirgizgäysen meni, to©-

tilläri bilä kendilärini± hilläli boldular. ruluªu± bilä seni± cˆïªargaysen tarlïªtan dzˆ¾anïmnï
11Yar©ulagïn alarnï, Te±ri, ki tüsˆkäylär sa©ïsˆ- menim, 12yarlï©amaªï± bilä seni±
larïndan yüräklärini± kendilärini±, köp ªayïrsïz- (63v) Tas etärsen dusˆmanlarïmnï menim da
lïªlarïna körä alarnï± yïraªlatkïn alarnï, ki acˆï©- yoª etärsen barcˆa ïndzˆ¾ïtucˆïlarïmnï dzˆ¾anïmnï±
lattïlar seni. menim, zera men ªulu± seni±men.
12Färâh bolgaylar bar(60v)cˆasï, ªaysïlarï ki [Псалом 53/54]
umsanïptïrlar sa±a, me±ilik sövüngäylär, sï©ïn- 3Te±ri, atï±a seni± tirgiz meni da ªuvatï±da
gaysen sen alarda. seni± könülük etkin ma±a.
13Ögüngäylär sendä sövüklüläri atï±nï± seni±, 4Te±ri, isˆit al©ïsˆïma menim, ªulaª ªoy sözläri-

zera al©ïsˆlarsen sen to©runu, Biy, necˆik yara©, bi- mä a©zïmnï± menim.
yäncˆliki± bilä seni±. (64r) 5Yatlar turdular üstümä menim, da ªu-
[Псалом 89/90: 1416] vatlïlar izdädilär dzˆ¾anïmnï menim, da heseplämä-
14[Tolduª ertäräk yarlï©amaªï± bilä seni±], sö- dilär seni, Te±ri, allarïna kendilärini±.
vündüª da färâh bol(61r)duª barcˆa künlärindä tir- 6Osˆta, Te±rim bolusˆucˆïm menim; da Biy yöp-

likimizni± bizim. sünücˆisi dzˆ¾anïmnï± menim.


15Bolduª färâh ornuna künlärni±, ki asˆaª etti 7Xaytarganï±da yamannï dusˆmanlarïma me-

bizni, da yïllar, ªaysïlarïnda ki kördüª ªïyïnlar. nim könülükü± bilä seni± tas etkin alarnï.
16Baªkïn, Biy, ªullarï±a seni± da isˆinä ªolu±- (64v) 8Men erkim bilä menim ªurban sunïyïm
nu± seni± da yol körgüz o©lanlarïna alarnï±, 17da sa±a da tapunïyïm atï±a seni±, Biy, zera yaªsˆïdïr.
bolgay yarïªï Eyämiz Te±rini± üstümüzgä (61v) bi- 9Barcˆa tarlïªïmdan menim ªutªardï± meni, da

zim. dusˆmanlarïm da menim kördü közüm menim.


983
Александр Гаркавец. Кыпчакское письменное наследие: Каталог и тексты памятников армянским письмом

[Псалом 85/86] [Псалом 53/54: 39]


16Ber ªuvat ªulïna seni±, tirgiz o©lun ªarava- 3Te±ri, atï±a seni± tirgiz meni da ªuvatï±da
sˆï±nï± seni± 17 da etkin mendä nïsˆanïn yaªsˆïlïªnï±. seni± könülük etkin ma±a.
(65r) Körgäylär körälmägänlärimni menim da 4Te±ri, isˆit al©ïsˆïma menim, ªulaª ªoygïn söz-

uyalgaylar, ki sen, Biy, bolusˆtu± ma±a da övün- lärinä al©ïsˆïmnï± menim.


dürdü± meni. 5Yatlar turdular üstümä menim, da ªuvatlïlar

Haybat Ataga da O©ulga da Ari Dzˆ¾anga hali izdädilär boyumnu menim, da heseplä(68r)mädi-
da här kez da me±i me±ilik, ame½n. lär seni, Te±ri, alnïlarïna [=alïnlarïna] kendiläri-
Bu sa©moslarnï mardirosac½ künlärdä a‰he- ni±.
c½e½k‘ mangunk‘tan so±ra aytïlïr. 6Osˆta, Te±ri bolusˆucˆïm menim; da Biy yöpsü-

Sionc½ic½ zi luic½e½ tatarcˆa nücˆisi dzˆ¾anïmnï± menim.


[Псалом 114/116] 7Xaytarganï±da yamannï dusˆmanlarïma me-

(65v) 1Sövdüm, ki isˆitkäy Biy avazïna al©ïsˆïm- nim da könülükü± bilä seni± tas etkin alarnï.
nï± menim, 2asˆaªlattï ªulaªïn kendini± ma±a, da 8Men erkim bilä menim ªurban sunïyïm sa±a

men künlärimdä menim sarnadïm a±ar. da tapunïyïm atï±a seni±, Biy, zera yaª(69r)sˆïdïr.
3Keldilär cˆövrämä ïncˆªamaªï ölümnü±, da tot- 9Barcˆa tarlïªïmdan menim ªutªardï± meni, da

ªarlïªlarï tamuªnu± taptïlar meni. dusˆmanlarïm da menim kördü közüm menim.


Tarlïªnï da tïªïzlïªnï taptïm, 4da atïn Eyämiz- [Псалом 85/86: 1617]
ni± sarnadïm. 16Ber ªuvat ªulu±a seni±, [tirgiz] o©lun ªara-
(66r) Ey, Biy, ªutªargïn dzˆ¾anïmnï menim, vasˆï±nï± seni±, 17etkin mendä nïsˆan yaªsˆïlïªnï±.
5yarlï©ovucˆï Biy Te±rimiz bizim, yarlï©agïn 6da Körgäylär körälmägänlärim menim da uyal-
saªlagïn o©lanlarï±nï, Biy. gaylar, ki sen Biy bolusˆ(69v)tu± ma±a da övündür-
Men asˆaªlandïm, da Biy tirgizdi meni, 7ªayt- dü± meni.
kïn, dzˆ¾anïm menim, tïncˆlïªï±a seni±, zera Biy bo- Haybat Ataga da O©ulga da Ari Dzˆ¾anga hali
lusˆtu ma±a. da här kez da me±i me±ilik, ame½n.
8Xutªardï dzˆ¾anïmnï menim ölümdän, közlä- Bunu± so±ra o©ormeal De½r basˆlandï. Bu
rimni yasˆtan, ayaªïmnï (66v) tayïlmaªtan, 9bi- ävälgi o©ormea künnü± 3 sahatïnda aytïlïyïr Ari
yäncˆli bolïyïm alnïna Eyämizni± tirlik yerdä. Dzˆ¾anga tum alïnganïna ªarsˆï vernadunga da
[Псалом 115/116] ªutªarïlmaªka ªarsˆï K‘risdosnu±, ªaysï ki ªut-
1/10Inandïm, neni ki sözlädim, da men asˆaª- ªardï sansïz dzˆ¾anlarnï.
landïm bek. (70r) [Колонтитул страниц 70r82r]
2/11Men ayttïm tamasˆalanganïmda menim, ki Tüsˆ al©ïsˆta aytkïn.
barcˆa adam yal©andïr. [Псалом 50/51]
3/12Ne beriyim ornuna Eyämizgä barcˆadan, 3Yarlï©a ma±a, Te±ri, ululuªuna körä yarlï©a-
ªaysïn ki berdi ma±a? maªï±nï± seni±, köplüªünä körä sˆa©avatï±nï± se-
4/13Ayaªïn ªutªarïlmaª(67r)nï± yöpsüniyim da ni± buzgïn töräsizlikimni menim.
atïn Eyämizni± sarnïyïm. 4Ayruªsu yuvgïn meni töräsizlikimdän menim
5/14Al©ïsˆïmnï menim Eyämizgä beriyim barcˆa (70v) da yazïªlarïmdan menim aruv etkin meni.
zˆo©ovurtu alnïna anï±. 5Töräsizlikimni menim men mendän bilir-
6/15Özdändir alnïna Eyämizni± ölümü ariläri- men, da yazïªlarïm menim alnïma menimdir här
ni± kendini±! 7/16Ey, Biy, men ªulu± seni± men, ªul sahat.
da o©lu ªaravasˆï±nï± seni±. 6Sa±a yal©ïz yazïª ettim, Biy, da yamannï al-

Kesti± ba©larïmnï menim, 8/17sa±a sunïyïm al- nï±a seni± ettim.


©ï(67v)sˆïn ªurbannï± da atïn Eyämizni± sarnïyïm. Necˆik to©ru bolgaysen sözü±dä seni± da ye±ü-
9/18Al©ïsˆïmnï menim Eyämizgä beriyim barcˆa cˆi yar©u±da se(71r)ni±.
zˆo©ovurtu alnïna anï± 10/19kosˆkündä övü±nü± Eyä- 7Töräsizlik bilä basˆlandïm, da yazïª icˆinä to-

mizni± da icˆi±dä seni±, Erusa©e½m. ©urdu menim [=meni] anam menim.


[Псалом 116/117: 12] 8Sen, Biy, könülüknü sövdüm [=sovdu±], kö-
1Al©ïsˆla±ïz Biyni, barcˆa dzˆ¾ïnslar, ögü±üz anï, rünmägänlärni da yapuªlarnï aªïlï± bilä seni± kör-
barcˆa zˆo©ovurt. güzdü± ma±a.
2Xuvatlansïn yarlï©amaªï anï± üstümüz(68r)- [9Bürk üstümä zoba bilä, da aruv bolïyïm,
gä bizim, könülükü Eyämizni± ªalsïn me±ilik. yuvgïn, da ªardan artïª aª bolïyïm.]
984
Французская национальная библиотека, Париж, Arm. 5: Молитвенник священника Каспара, сына авакереца Захарии

10Isˆittirgin ma±a sövüncˆlüknü da färâhlikni, 10Erki±ni seni± övrät ma±a etmägä, zera sen-
da sövünürlär (71v) söväklärim menim hasrät bol- sen Te±rim menim.
gan. Dzˆ¾anï± seni± yol körgüzücˆi bolgay ma±a yergä
11Xaytar yüzü±nü seni± yazïªlarïmdan menim to©ru.
da barcˆa töräsizlikimni menim arït mendän. 11Atï± ücˆün seni±, Biy, tirgizgäysen meni, to©-
12Yüräk aruv toªtat mendä, Te±ri, da dzˆ¾annï ruluªu± bilä seni± cˆïªargaysen tarlïª(75v)tan dzˆ¾a-
to©ru yä±irt ªarnïmda menim. nïmnï menim, 12yarlï©amaªï± bilä seni±
13Salmagïn meni, Biy, yüzü±dän seni± [da Tas etsärsen dusˆmanlarïmnï, yoª etsärsen
Dzˆ¾anï±nï Ari seni±] cˆïªar(72r)magïn mendän. barcˆa ïncˆïtucˆïlarïmnï menim dzˆ¾anïmnï±, zera men
14Bergin ma±a sövüncˆlükün ªutªarïlmaªnï± ªulu± seni±men.
da dzˆ¾an a©alïªï± bilä seni± toªtat meni. Haybatïna Biy Te±rini±. Basˆlanïyïr ekincˆi
15Övrätiyim töräsizlärgä yolu±nu seni±, da ªa- o©ormea Ata Te±rigä ªarsˆï.
yïrsïzlar sa±a ªaytkaylar. (76r) [Псалом 50/51]
16Xutªar meni ªanïndan, Te±ri, Te±ri ªutªa- 3Yarlï©a, ma±a, Te±ri, ululuªuna körä yarlï©a-

rïlmaªïmnï± menim, da (72v) sövüngäy tilim me- maª[ï±nï± seni±]''.


nim to©ruluªu±da seni±. Artªarï aylandïrïp 4 ªa©ït, taparsen da ta-
17Biy, egär erinlärimni menim acˆsa±, a©zïm mam aytkaysen.
menim yïrlagay al©ïsˆï±nï seni±. Erani tatarcˆa
18Egär kläsä± edi, ªurban sunar ediª, evet bü- [Псалом 40/41: 25]
töv ªurbanga ne hecˆ biyänmädi±. 2San, ªaysï ki sa©ïsˆlïyïr miskinni da yarlïnï!
19Xurban Te±rigä dzˆ¾an asˆaª, aruv yü(73r)räk- Yaman kündä ªutªarïr anï Biy.
ni da dzˆ¾an asˆaªnï hecˆ etmästir Te±ri. 3Biy ªutªarïr anï da tirgizir, sanlï etär (76v)
20Yaªsˆï etkin, Biy, erki± bilä Sionga; da yasal- anï üstünä yerni± da cˆïªara bermäs anï ªoluna
gaylar duvarlarï Ye½rusa©e½mni±: dusˆmanlarïnï± kendini±.
21Ol vaªt biyänsärsen ªurbanga to©ruluªnu±, 4Biy bolusˆucˆïdïr a±ar yataªïnda a©rïªlarïnï±

ªacˆan niyät ªurbanïmïznï cˆïªargaylar se©anï±a se- kendini±: barcˆa tösˆäklärini± anï± ªaytarïr ªastalï-
ni±, ögüznü. ªïndan anï±.
Haybat Ataga da''. 5Men ayttïm: Biy, yarlï©agïn ma±a, sa©aytkïn

(73v) De½r huŸesc½e½ tatarcˆa dzˆ¾anïmnï menim: men (77r) yazïªlï beriniyirmen
[Псалом 22/23] sa±a.
1Biy kütkäy meni, da ma±a nemä eksik bolmas. [Псалом 90/91]
2Yasˆ ot tüzündä anda sï©ïndïrdï meni da tïncˆ- 1Kim turuptur bolusˆluªuna Biyiktägini±, köl-
lïªïnda suvlarnï± beslädi meni. gäsi tibinä Te±rini± köktä tïngay.
3Xaytardï dzˆ¾anïmnï menim ma±a, yol körgüz- 2Aytkay Eyämizgä: «Yöpsünövlüm menim

dü ma±a to©ru yolga atï ücˆün kendini±. sen, isˆancˆïm menim Te±ri, da men umsanïrmen
4Kläsä ki barsam da (74r) esä icˆinä ölüm köl- a±ar.
gäsini±, ªorªmandïr yamandïr [=yamandan], zera 3Ol ªutªargay meni avïndan ulavucˆïnï±, ses-

sen, Biy, menim biläsen. kändürücˆini± söz(77v)lärdän».


Tegänäk da tayaª, alar övündürgäylär meni. 4Arªasï üsnä kendini± yöpsüngäy seni, kölgä-
5Hadirlädi± alnïma menim se©annï ªarsˆïsïna sinä ªanatlarïnï± anï± umsangaysen.
közlärini± ïndzˆ¾ïtucˆïlarïmnï± menim. Necˆik yara©, seni± cˆövrä±ä bolgay könülükü
Ya©ladï± ya© bilä basˆïmnï menim, ayaªïnï± anï±.
[=ayaªï±] seni±, necˆik zadasïz, (74v) icˆirdi meni. 5Xorªmagaysen sen ªorªusundan kecˆäni±, da
6Yarlï©amaªï± seni±, Biy, kelgäy birgämä me- ne oªtan, ki ucˆar kündüz,
nim barcˆa künlärindä tirlikimni± menim sï©ïnma 6Nemä bar ki ucˆar ªa(78r)ram©uluªta, azdïr-

ma±a övündä Eyämizni± uzaª künlär bilä. maªïndan sˆaytannï± yarïmkündä.


[Псалом 142/143: 812] 7Tüsˆsünlär yanï±dan seni± mi±lär da (dümän-
8Körgüz ma±a yol, ªaysïna barmaga, zera sa- lär>) tümänlär o±u±dan seni±, ki sa±a hecˆ nemä
±a, Biy, kötürdüm dzˆ¾anïmnï menim. yuvuªlanmas.
9Xutªar meni dusˆman(75r)larïmnï [=dusˆman- 8Tek yal©ïz közläri± bilä baªkaysen, tölövün

larïmdan] menim, Biy, zera seni isˆancˆ kendimä et- yazïªlarnï± körärsen, 9zera sen, Biy, umsam me-
tim. nimsen.
985
Александр Гаркавец. Кыпчакское письменное наследие: Каталог и тексты памятников армянским письмом

(78v) Biyiklängänni etti± sa±a isˆancˆ, 10yetisˆ- [При копировании пропущен один лист].
mägäylär sa±a yamanlar, da ªïyïnlar yuvuªlanma- (82r) [Псалом 116/117]
gaylar otaªï±a seni±. 2...müzgä bizim, könülükü Eyämizni± ªalsïn
11Frisˆ t älärinä kendini± sïmarlâptïr seni±
me±ilik.
ücˆün, saªlama seni barcˆa yollarï±da seni±. Haybat Ataga da O©ulga da Ari Dzˆ¾anga hali
12Biläkläri üsnä kendilärini± kötürgäylär
da här kez da me±i me±ilik, ame½n.
(79r) seni, ki hecˆ urunmagay tasˆka ayaªï± seni±. Hajr mer or ergins surp e©ic½i anun k‘o.
13Izˆni± da yïlannï± üsnä yürügäysen sen, ayaª
Haybatïna da hörmätinä ari Errortut‘iun-
tibinä baskaysen aslannï da acˆdahanï. nu± da bir Te±rilikni± (82v) tügälländi ücˆ al©ïsˆ-
14Zera ma±a umsandï, da ªutªarïyïm anï, köl-
larï. Bundan so±ra basˆlanïyïrlar tum al©ïsˆlar Er-
gä bolïyïm a±ar, ki tanïdï atïmnï menim. meni yï©övnü± yergälikinä körä da sïrasïna aytï-
15Sarnagay ma±a, da men isˆitkäymen a±ar,
lïyïr basˆtan.
da anï± bilä bolïyïm tar(79v)lïªta. [Колонтитул страниц 82v103v]
Xutªargaymen da haybatlagaymen anï, Tumda aytkïn.
16uzun künlär bilä toldurgaymen da körgüzgäy-
[Колофон]
men a±ar ªutªarïlmaªïmnï menim. Tvagan ucˆka dek, 1085 [=1636].
Haybat Ataga da O©ulga da Ari Dzˆ¾anga hali Ey al©ïsˆnï oªucˆ½ïlar, ªolarmen, K‘risdos ücˆün
da här kez da me±i me±ilik, ame½n. arzani al©ïsˆï±ïzda sizi± men arzanisiz Kasparnï
Haybatïna Biy Te±rini±. Basˆlanïyïr ücˆüncˆi unutma±ïz.
o©ormea, (80r) ªaysï ki tügälläniyir O©ul Te±rigä [Один лист между листами 82 и 83 вырван].
ªarsˆï. Or kerakojn tatarcˆa
[Псалом 50/51: 3] (83r) ...[ªur]banïn Apelni±, Nojnu±, da Apra-
3Yarlï©ama±a, Te±ri, ululuªuna körä yarlï©a-
hamnï±.
maªï±nï± seni±, köp''.
Pareªo½sluªu bilä yo©ardagi ªuvatlïlarnï± se-
Ävälgi o©ormeanï tap, tamam aytkïn.
ni± här vaªt bïnyatlï saªla stolicasïn Ermenilik-
Sirec½i zi luŸi tatarcˆa
ni±.
[Псалом 114/116]
1Sövdüm, X·ntajojzˆ tatarcˆa
ki isˆitkäy avazïna al©ïsˆïmnï± me-
Sövüngin asrï, ªïzï yarïªnï±, o©lanlarï± bilä se-
nim, 2ki asˆaªlattï ªulaªïn kendini± (80v) ma±a, da
ni± Sion, donatkan sˆöhrät bilä kelin (83v) ögövlü,
men künlärimdä menim sarnadïm a±ar.
3Keldilär cˆövrämä ïncˆªamaªlarï ölümnü±, da kökkä oªsˆasˆ yarïªlï ªoranga, ki ya©langan Te±ri
totªarlïªlarï tamuªnu± taptïlar meni. bir bardan eksiksiz sendä här kez ªurban bolïyïr.
Tarlïªnï da zabunluªnu taptïm, 4da atïn Eyä- Ataga barïsˆmaªlïªka, bizgä arïnmaªka ülä-
mizni± sarnadïm. sˆiyir [tenin] da ari ªanïn kendini±.
Ey, Biy, ªutªargïn dzˆ¾anïmnï menim, 5yarlï©o- Tügäl ari ªïyïnlarï [ücˆün] kendini± ba©ïsˆlâgïn
vucˆï (81r) Te±ri, yarlï©a 6da saªla o©lanlarï±nï, bosˆâtlïªnï tur©uzganga yï©övü(84r)müznü.
Biy. Buzulmagan gojs Mariam, Te±rini to©urgan,
Men asˆaªlandïm, da Biy tirgizdi meni, 7ªayt- tapunïyïr ari yï©öv, ªaysïna berildi ötmäki ölüm-
kïn, dzˆ¾anïm menim, tïncˆlïªï±a seni±, zera Biy bo- süzlüknü± da ªanï färâh etücˆi bizni, beri±iz al©ïsˆ
lusˆtu ma±a. a±ar dzˆ¾an yïrï bilä.
8Xutªardï dzˆ¾anïmnï menim ölümdän, közlä- Miadz¾in orti tatarcˆa
rimni yasˆlardan, ayaªïmnï menim tayïlmaªtan, Yal©ïz to©gan O©ul, Söz Te±ri da ölümsüz bar-
9biyäncˆli bolïyïm alnïna Eyämizni± tirlik [yerdä]. lïª, ªaysï ki (84v) boyu±a aldï± tenlänmä dayma
(81v) [Псалом 115/116: 14] ari gojs Asduadz¾adz¾in tesˆkirilmäªsiz.
1/10Inandïm, neni sözlädim, da men asˆaªlan- Adam bolup, ªacˆlandï±, K‘risdos Te±rimiz
dïm bek. bizim, ölüm bilä ölümnü bastï±, biri± ari Errortu-
2/11Men ayttïm tamasˆalanganïmdan menim, t‘iundan, haybatdasˆ Ata bilä da Ari Dzˆ¾an bilä, tir-
ki barcˆa adam yal©andïr. giz da yarlï©a bizgä.
3/12Ne beriyim ornuna Eyämizgä barcˆaga kö- De½r t‘akaworeac½ tatarcˆa
rä, ªaysï ki berdi ma±a? [Псалом 92/93]
4/13Ayaªïn ªutªarïlmaªnï± yöpsüniyim da atïn (85r) 1Biy padsˆahlarnï± sˆöhrätlikni kiydi, kiy-
Eyämizni± sarnïyïm. di Biy ªuvatnï yarïmïndan kendini±.
986
Французская национальная библиотека, Париж, Arm. 5: Молитвенник священника Каспара, сына авакереца Захарии

Toªtattï dünyâni, ki tepränmägäy, 2hadirdir Tapunïyïrbiz bir mïgïrdut‘iunnu, ludz¾ tart-


oltur©ucˆu± seni±, basˆlanmaªïndan me±ilikni± maªnï, [arïnmaª] da bosˆatlïª yazïªlarga;
sensen. (89v) Turmaªïn ölülärni± me±ilik yar©uga
3Kötürdülar rikalar bilä, da kötürdülar rika- dzˆ¾anlarga da tenlärgä, köktägi ªanlïªka da me±i-
lar avazlarïn (85v) kendilärini±, da tursarlar rika- lik tirlikkä.
lar barganlarïnda kendilärini±. Evet ªaysïlarï ki aytïyïrlar anï± ücˆün, ki edi
4Avazlarïndan köplüª suvlarnï± tamasˆalï bol- zaman, ªacˆan yoª edi O©ul, ya edi zaman, ªacˆan
dular yubanmaªlarï te±izni±. yoª edi Ari Dzˆ¾an, yaªom bolmaªtan boldular ya
Tamasˆalïsen sen Biy, biyikliktä, 5tanïªlïªlarï- özgä barlïªtan (90r) aytarlar bolma etilmäªän
na seni± biz bek inandïª. [=etilmägän] O©lun Te±rini± ya Ari Dzˆ¾annï, ya
Dank‘um vajele½ sïr. egär ki tesˆkirilmälidirlär, anï±kibik aytkanlarnï
(86r) Övü±ä seni± yarasˆïr arilik, Biy, uzun yöpsünmäs, evet ªar©ïyïr gat‘u©ige½ ar½ak‘ellärni±
künlär bilä. ari yï©övü.
Haybat Ataga da O©ulga da Ari Dzˆ¾an''. Surp Krikor Lusaworicˆ½ni± aytkanï
Bundan so±ra aytïlïr surp Asduadz¾; yï©kün (90v) Iisg [=Isg] mek‘ p‘ar½'' tatarcˆa
bolsa, or jarear aytïlïr; kündälik kündä or Evet biz haybatlïyïª ne ki me±iliktän burun
ªacˆ½ec½a(r). Bunar körä özgä ulukünlärdä aytïlïr. yer öpmäª bilä ari Errortut‘iunga da bir Te±rilik-
(86v) I ari Te±ri, ari ªuvatlï, ari ölümsüz, ki kä, Ataga da O©ulga da Ari Dzˆ¾anga [hali da här
ªacˆlandï± bizim ücˆün, yarlï©a bizgä. kez] me±i me±ilik, ame½n.
Ücˆ kez ªaytïp ayt. Ew ews hawadov tatarcˆa
Hawadamk‘, ªaysïn ki ayttïlar ari atalarï Da da©ïn inam bilä yalbarïyïª da ªolïyïª Eyä-
miz Te±ridän (91r=92v) da Xutªarucˆïmïz bizim
Nigia zˆo©ovk‘unda Ari Dzˆ¾an ötläsˆ
Jisus K‘risdostan sahatïnda ªulluªnu± da al©ïsˆnï±,
Inanïrbiz bir Te±rigä, Ataga barcˆanï tutucˆïga,
ki arzani yöpsünmäªkä etkäy, isˆitkäy avazïna yal-
yaratucˆïsïna köknü (87r) da yerni, körüngänlärni±
barganïmïznï±, yöpsüngäy ªoltªasïn yüräkimizni±
da körünmägänlärni±.
bizim, yarlï©agay üstümüz(91v=92r)gä bizim da
Inanïrbiz bir Biygä, Jisus K‘risdoska, O©ul
bosˆatkay asˆïnganïmïznï bizim.
Te±rigä, Te±ridän to©ganga, Atadan yal©ïz to©gan,
Al©ïsˆïmïz bizim da ªoltªamïz bizim här vaªt
bu kendi barlïªtan Atanï±, Te±ri Te±ridän, Yarïª
kirgäy alnïna ulu Biylikini± anï±, da ol bergäy biz-
Yarïªtan, Te±ri könü könü Te±ridän to©gan da
gä bir söz bilä, bir inam bilä, to©ruluª bilä ªaz©an-
dügül yaratïlgan.
ma yaªsˆï ªïlïnmaªnï, ki yarlï©amaª basˆªïsˆïn ken-
Bu kendidir tarbiyatïndan Atanï±, ªaysï bilä dini± etkäy üstümüzgä bizim.
ki barcˆa nemä boldu köktä da yerdä, körüngänlär Biyimiz bizim barïnï tutucˆï (92r=91r) tirgiz-
da körünmägänlär. gäy da yarlï©agay.
Xaysï ki biz adamlar ücˆün da bizim ªutªarïl- Sahatïnda ari badaraknï± da alnïmïzda ªoyul-
maªïmïz ücˆün enip köktän ten aldï, adam gan basˆªïsˆïn inam bilä Eyämizdän ªolïyïª.
bol(88r)du, to©du tügällik bilä ari gojs Mariamdan Frisˆtäsin eminlikni± közät dzˆ¾anïmïzga bizim
Ari Dzˆ¾an asˆïra. inam bilä Eyämiz''.
Xaysï bilä ki ten aldï, dzˆ¾an, es da barcˆa, ne ki Arïnmaªnï da bosˆatlïªnï asˆïnganlarïmïz-
bar adamda, könülük bilä da dügül sa©ïnmaª bilä. (92v=91v)ga bizim inam bilä Eyämizdän''.
Xïynaldï, ªacˆlandï, kömüldü, ücˆüncˆi kündä Ari Xacˆnï± ulu da kücˆlü ªuvatïn, bolusˆucˆï da
turdu, cˆïªtï kökkä (88v) ol ten bilä, olturdu o± ya- közätücˆi bolgay dzˆ¾anïmïzga bizim, inam bilä''.
nïna Atanï±. Da da©ïn artïª birlik bilä to©ru, da könü, da
Kelmäªtir ol ten bilä da haybatï bilä Atanï± ari inamïmïz ücˆün bizim Biyni yalbarïyïª.
yar©u etmägä tirilärgä da ölülärgä, ªaysïnï± ki ari Dzˆ¾anïmïznï bizim da (93r) biri birimizni Eyä-
da ölümsüz ªanlïªïna yoªtur so±©u. miz Te±rigä, barcˆanï tutucˆïga, sïmarlïyïª.
Inanïrbiz bir Ari Dzˆ¾anga, etilmägän da tügäl, Yarlï©adï bizgä Biy Te±rimiz bizim.
ªaysï ki (89r) sözlädi O½re½nk‘tä, da Markare½liktä, Aytïyïª barcˆamïz bir a©ïzdan: Biy, yarlï©a,
[da Awedaranda,] ªaysï ki endi Jo½rtananga, k‘aro- Biy, yarlï©a, Biy, yarlï©a.
zel etti yeberilgänni da sï©ïndï arilärdä. Pazmut‘iun tatarcˆa
Inanïrbiz bir yal©ïz bütöv da ar½ak‘ellärni± yïª- Xaysï ki aytïlïyïr Dz¾ïnuntta, Awedumda da
övünä. barcˆa ulukünlärdä Asduadz¾adz¾inni±.
987
Александр Гаркавец. Кыпчакское письменное наследие: Каталог и тексты памятников армянским письмом

(93v) Pazmut‘iun tatarcˆa Kimlär ki inam bilä ªarsˆï turupsiz padïsˆahlïª


Köplülüª frisˆtälärni±, köktägilärni±, enip ari se©anï alnïna,
köktän yal©ïz to©gan padsˆah bilä, ªaysïlarï ki yïr- Körü±üz K‘risdosnu (97v) olturgan padsˆahnï
lap, aytïyïr edilär: da cˆövräläp dolasˆkan ªuvatlïlardan köknü±.
«Budur O©lu Te±rini±». Yo©arï kötüriyiª köz salïp da yalbarïp bunu
Barcˆamïz aytïyïª: färâh bolu±uz, köklär, da aytïyïª:
sövünsünlär himläri dünyâni±, zera (94r) Te±risi Yazïªlarïmïznï bizim a±magaysen, yoªsa sˆa-
me±ilikni± yer üsnä köründü da adamlar bilä yü- ©avatï± bilä seni± arïtkaysen;
rüdü, ki tirgizgäy dzˆ¾anlarïmïznï bizim. Frisˆtälär bilä al©ïsˆlarbiz seni, da (98r) ariläri±
Ov e½ o½rbe½s tatarcˆa bilä seni± haybat sa±a, Biy.
Aytïlïyïr Bayramda hem surp Xacˆ künlärin- Surp, surp, surp tatarcˆa
dä. Ari, ari, ari Biyi ªuvatlïlarnï±, toludurlar kök-
Kimdir alay, necˆik Biy Te±rimiz bizim? lär da yer haybatï± bilä seni±. Al©ïsˆ biyiklikkä!
Xacˆlandï bizim ücˆün, kömüldü, da (94v) [ölü- Al©ïsˆlï, ki keldi± da kelsärsen atïna Eyämizni±!
dän] turdu, inamlï boldu dünyâgâ, da a©ïndï hay- Osanna biyiklikkä!
bat bilä kökkä! (98v) Hajr ergnawor tatarcˆa
Keli±iz, zˆo©ovurt, al©ïsˆ frisˆtälär bilä yïrlïyïª Ata köktägi, ªaysï ki O©lu±nu seni± berdi±
a±ar, aytïp: ölümgä bizim ücˆün sucˆlu, borcˆumuz ücˆün bizim,
Ari, ari, ari sen, Te±rimiz bizim. tökülmäªi bilä ªanïnï± anï± ªolarbiz sendän, yarlï-
Hresˆdagajin tatarcˆa ©a sözlü ªoyunlarï±a.
Yï©küngi kündä aytïlïyïr. Barcˆadan al©ïsˆlïsen, Biy, al©ïsˆlïyïr(99r)biz se-
(95r) Frisˆtälärni± yergäliki bilä toldurdu±, ni, ögiyirbiz seni, sˆükürlübiz sendän, Biy Te±rimiz
Te±ri, seni± ari yuªövü±nü. bizim.
Mi±lär mi±i hresˆdagabedlär bardïrlar alnï±a Orti Asdudz¾oj tatarcˆa
seni±, da tümänlär tümäni frisˆtälär ªulluª etiylär O©lu Te±rini±, ªaysï ki ªurban boldu± barïsˆ-
sa±a, Biy, da adamlardan biyändi± yöpsünmä al- maªïna Atanï±, ötmäki tirlikni± üläsˆiniyirsen biz-
©ïsˆnï al©ïsˆlï avaz bilä: gä, tökülmäªi ücˆün ari ªanï±nï± ªolarbiz sendän,
Ari, ari, ari (95v) Biyi ªuvatlïlarnï±. yarlï(99v)©a ªanï± bilä seni± ªutªargan sözlü ªo-
Sïrput‘iun srpoc½ tatarcˆa yunlarï±a.
Aytïlïyïr kündälik künlärdä. Hoki Asdudz¾oj tatarcˆa
Ariliki arilärni±, ulusen da ªorªulu, da zorlu- Dzˆ¾anï Te±rini±, ªaysï ki haybatlï sïrï±nï kök-
larï frisˆtälärni± al©ïsˆlïyïrlar seni da aytïyïrlar: tän enip tügälliyirsen ªolumuzdan ötläsˆ bizim, tö-
Haybat biyiklikkä Te±rigä, da yerdä eminlik. külmäªi ücˆün ªanïnï± anï± ªolarbiz sendän, tïndïr
(96r) Marmin De½runagan tatarcˆa dzˆ¾anlarïn kecˆmisˆlärimizni± bizim.
Bundan so±ra här tumda aytïlïyïr cˆaª ucˆka (100r) A±gïn, Biy, da yarlï©agïn.
deg. Hajr mer tatarcˆa
Biyimizni± teni da ªanï Xutªarucˆïnï± bar alnï- Atamïz bizim, ki köktäsen, ari bolsun atï± se-
mïzga, köktägi ªuvatlïlar körümsüz sarnap aytïy- ni±, kelsin ªanlïªï± seni±, bolsun erki± seni±, necˆik
lar tïy©ïnsïz [=tïy©ïsïz] avaz bilä: köktä, alay yerdä, ötmäkimizni bizim kündälik
Ari, ari, ari Biy ªuvatlïlarnï±. ber bizgä bügün, bosˆat bizgä borcˆumuznu (100v)
(96v) K‘risdos ’i me½cˆ tatarcˆa bizim, necˆik ki biz bosˆatïrbiz bizim borcˆlularïmïz-
K‘risdos aramïzda bizim da köründü, ªaysï ki ga, bermägin bizni sïnamaªlïªka, yoªsa ªutªar
bar bunda, Te±ri olturdu. bizni yamandan.
Eminlik avazï cˆalïndï, ari sövüncˆlükkä dästür Zera seni±dir ªanlïª da ªuvat, da sa±a haybat
berildi. me±ilik. Ame½n.
Yï©ïnïmïz bir dzˆ¾an boldu, öpüsˆmäªkä tügällik Miajn surp tatarcˆa
berildi. Yal©ïz ari, yal©ïz Biy, Jisus K‘risdos, haybatï-
Dusˆmanlïª yïraªlandï, sövük [här] yarï yayïldï. na Ata Te±(101r)rini±, ame½n.
(97r) Hali ªuluª etkänlär kötürdü±üz avazï- Hajr surp tatarcˆa
±ïznï, beri±iz al©ïsˆnï bir a©ïzdan. Ari Ata Ari O©ul Ari Dzˆ¾an. Al©ïsˆ Ataga da
Tirlikkä bolgan Te±rilikkä, da ªaysï ki serov- O©ulga da Ari Dzˆ¾anga hali da här kez da me±ilik,
pe½lär arilik aytucˆïdïrlar. ame½n.
988
Французская национальная библиотека, Париж, Arm. 5: Молитвенник священника Каспара, сына авакереца Захарии

K‘risdos badarak eal tatarcˆa Neni ki biz dä, övränip alardan, sarnïyïrbiz
K‘risdos ªurban bolgan üläsˆiniyir aramïzga seni± ölümsüz ªurban bolgan zamanïnda, birlänip
bizim, ale½luia. tensiz sanlïlar bilä.
(101v) Tenin kendini± beriyir bizgä yemäªkä, Da bizim bilä bir bolup, o½rinagnï ölümnü± kö-
ale½luia. nünü± adämilikkä körä bizim bilä yïrlïyïrlar yïrïn
Da ari ªanïn kendini± bürkiyir üstümüzgä bi- al©ïsˆnï±.
zim, ale''. (105v) Zera egär ki o½rinagïn ögmäªni± bilmä-
Yuvuªlanï±ïz Biygä da alï±ïz yarïªnï, ale½luia. sälär, yal©ïz ari atï±nï sarnïyïrlar, yüzlärin da
Asˆa±ïz da körünüz, ki tatlïdïr Biy, ale½luia. ayaªlarïn yapup.
Al©ïsˆla±ïz Biyni kök(102r)tä, ale½luia. Da biz ne türlü al©ïsˆ da sˆükürlük sungaybiz,
Al©ïsˆla±ïz Biyni biyikliktä, ale''. evet yal©ïz seni al©ïsˆlïyïª titrämäª bilä da inam bi-
Al©ïsˆla±ïz anï, frisˆtäläri anï± da barcˆa ªuvat- lä yuvuªlanïyïª körümsüz aytovsuzluªu±a.
larï anï±, ale½luia. (106r) Al©ïsˆlarbiz Atanï, eyeberücˆini Xutªaru-
Kar½n De½r tatarcˆa cˆï±nï [=yeberücˆini Xutªarucˆïnï].
Xozusu Te±rini±, ªaysï ki kötüriyirsen yazïªnï Al©ïsˆlarbiz Ari Dzˆ¾annï, tügällävücˆini da arïtu-
dünyâdan, yarlï©a bizgä. cˆïnï sezikli o½rinagnï±.
(102v) Xuzusu Te±rini±, ki kötüriyirsen yazïª- Al©ïsˆlarbiz yetövsüz seni± asˆaªlamaªï±nï.
nï dünyâdan, yarlï©a bizgä. Al©ïsˆlarbiz ulu seni± tatlïlïªï±nï± erkin.
Xuzusu Te±rini±, ªaysï ki kötürdü± yazïªïn (106v) Al©ïsˆlarbiz seni, ki ari Te±rini me±ilik
dünyâni±, ber bizgä eminlik. tirlikkä berdi± hakim.
Lc½ak‘ ’i par tatarcˆa Al©ïsˆlarbiz seni, ki ari ªanï±nï ba©ïsˆladï± arïn-
Tolduª igiliki±dän seni±, Biy, teni±ni asˆamaª maªlïªka.
bilä da ari ªanï±(103r)nï seni±. Al©ïsˆlarbiz seni, ki otu Te±riliki±ni± seni±
Haybat biyiklikkä Yedürücˆimizgä bizim, ki küydürmästir tarbiyatïmïznï topraªtan.
här kez yediriyirsen bizni. Al©ïsˆlarbiz seni, ki (107r) körälmäslär köklär
Ber bizgä dzˆ¾anlï al©ïsˆï±nï seni±. barcˆa, kötüriyirlär materiyalnïy da podlïy yïªöv-
Haybat biyiklikkä Yedürücˆigä bizni. lär.
Ko hamank‘ tatarcˆa Al©ïsˆlarbiz seni, ki olturupsen kee½rovpe½lärdä
Šükürlänirbiz sendän, ki yeberdi± bizni ölüm- da tïnïyïrsen se©anïnda arilikni±.
süz (103v) se©anï±dan seni±. Al©ïsˆlarbiz seni, ªaysï ki yoªargi köklärdä to-
E©ic½i anun Dn‰ tatarcˆa ªuz taslarï tensizlärni± tutalmaslar, kötüriyirlär
Bolsun atï Eyämizni± al©ïsˆlï bundan beri cˆaª (107v) on barmaªlarï kahanalarnï±.
me±ilikkä di±rä. Al©ïsˆlarbiz, ªaysïn ki serovpe½ klisˆcˆalar bilä tu-
Bolsun atï Eyämizni± al©ïsˆlï''. tup beriyir edi a©zïna markare½ni±, evet hali pre-
Bolsun atï Eyämizni±''. spesˆn'e ªol asˆïra üläsˆiniyirsen topraªlïlarga da
Bu eki dunnu tamam aytkïn. barmaªlar bilä beriliyirsen a©ïzga.
[Здесь нет несколько страниц]. Al©ïsˆlarbiz seni, ki igränmässen igräncˆilikin-
[Колонтитул страниц 104r137r] (108r)dän ten isˆlärni±, yoªsa arïtïyïrsen ariliki±
(104r) Al©ïsˆ tum zamanïnda. bilä seni±.
[Молитва] Al©ïsˆlarbiz seni, ªaysï ki türlü-türlü yazïªlar-
...tirliki da ªutªarïlmaªï adamlarnï±, da©ï ar- nï körümsüz etiyirsen adam o©lanlarïnï±, ªaysïlarï
tïª dusˆmanlarga da hecˆkä berücˆilärgä buyruªu±- ki inam bilä umsandïlar sa±a.
nu seni± sövücˆilärgä seni. Al©ïsˆlarbiz seni, ªaysï ki posˆrednictvosu bilä
Anï± ücˆün ulu boldu cˆaª kökkä deg yarlï©ama- Te±rini± (108v) da ªanï±nï± seni± barïsˆtïrïyïrsen
ªï± seni±, bütün dünyâgâ körüldü haybatï± seni±. Ata±nï seni± keri bolganlar bilä yazïª asˆïra.
(104v) Da alay bek biyikländi basˆªïsˆlarï±nï± Al©ïsˆlarbiz seni, ªaysï ki ilgärtin o½rinagïn ari
seni± nïsˆanlarï, ki dügül yal©ïz adam dzˆ¾ïnsï tama- teni±ni± seni± dä ari ªanï±nï± körgüzdü± sezikli
sˆalanïyïrlar, yoªsa köktägi ªuvatlïlar da, da artïª- o½rinaglar bilä türlü-türlü zamanlarda
sï yuvuªta bolganlar (109r) Apel bilä da No½j bilä,
Sendän, ki seskänip haybatlïyïrlar tïy©ïsïz Melk‘iseteg bilä da Apraham bilä,
avaz bilä aytïp: Sahag bilä da Aagop bilä,
Ari, ari, ari Biy (105r) ªuvatlïlarnï±. da cˆïªkandan so±ra Mïsïrdan
989
Александр Гаркавец. Кыпчакское письменное наследие: Каталог и тексты памятников армянским письмом

Movses bilä da Aharon bilä, al©ïsˆka sa±a yöpsünövlü, evet bu zamanga töz-
Esu bilä da Samue½l bilä, düm, ki basˆªïsˆlarï±a [arzani] tapulgaymen bosˆatlï-
Tawit‘ bilä, da (109v) So©omon bilä, da E©i’ ªïna yazïªlarnï±.
markare½ bilä. Sa±a da ªolïyïrmen erincˆäklikim ücˆün menim,
Bu barcˆa o½rinaglarïn tamamladï±, sözü Ata- kläsä ki seni±ki (114r) hadirdir, evet inanïrmen
nï± Jisus K‘risdos, vernadunda sezikli da mate- alma yal©ïz sendän, tüsˆkän barcˆa yaªsˆï ämäldän?
riyalnïy nemälärdän, köktägi da dzˆ¾anlï ündälmäª Da artïª bu fikirdä toªtattïm, kendi kendim-
bilä sekretni ari badaraknï±, ari ar½ak‘ellärgä ay- ni± biyäncˆli bilip zamannï, ªolarmen sendän, Biy,
tïp: (110r) «Bunu eti±iz menim jisˆadaglïªïma Yä±i bolmagay, ki hali dä bosˆ ªaytargaysen meni ölcˆöv-
Törädä, da©ï artïª, ne ki Movse½sni±, etip dekret: süz basˆªïsˆlarï±dan seni±, Biyim, ªacˆan (114v) aªï-
kimlär ki yemäsälär, bolmastïr alarnï± tirlikläri», yïr, necˆik rïka toluluªundan te±izni±, ululuªu±nu±
– da yegänlärgä da icˆkänlärgä – sï©ïnmaªnï sendä basˆªïsˆlarï, ªaysïlardan ki ma±a da bir tamcˆï yet-
da seni± alarda. kincˆädir, zera seni± azgïna bergäni±ni± ölcˆövsüz-
Xaysï ki inanïyïrlar bolma arïnmaªnï dünyâ- dür ululuªu da artïªtïr, ne ki teränliki te±izni±.
gâ ªanï± bilä (110v) seni±, surp Jovhanne½s aweda- Zera egär ki sacˆïlmaªïnda günäsˆ yarïªï(115r
ranicˆ½ka körä, ki ªanï Te±ri O©lunu± arïtïr bizni =115v)nï± yarïªlanmasam, kecˆä ne türlü bolgay
yazïªlardan. yarïªlanmaga?
Zera to©ru teni± da ªanï± seni± tügäl cˆesˆmäª- Da ªacˆan ki fuft [= müft] o±altucˆï yuvuªsen da
liªtïr da ªutªarïlmaªlïªtïr ba©larïndan yazïªlarnï±. tirlik hakimlikin bermäsä±, da©ïn ªayda tapkay-
Da men bu zamannï yollu a±ïyïrmen ken- men hakim?
(111r)di ªoltªalarïma barcˆanï tapma bosˆatlïª ölü- Egär ki ölüdän turganï±a yuluªup ölsäm, me-
lärgä da tirilärgä.
ni kim tur©uzgay?
Ey, barcˆasïndan yaªsˆï Jisus K‘risdos, berücˆi
Egär ki sen, ki tarbiya(115v=115r)tï±dan ªo-
basˆªïsˆlarnï, hali kelip necˆik sucˆlu bolgan alnï±a
dzˆ¾alatucˆïsen, miskinlikimni kötürmäsä±, na ªay-
seni±, zera egär ki arilär barcˆasï bir yerdä hasrät-
sïna da©ïn barïyïm ªodzˆ¾alardan?
tirlär yaªsˆïlïªï±a seni± (111v) da pareªo½sluªu±a,
Egär ki ªanlïªï±a seni± tüsˆüp [tusˆ] bolmasam
ne türlü da©ïn artïª men dä, tüsˆkän sˆnorhk‘undan.
da bu±ar dek hanuz tutsa meni buyruªcˆïsï bu
Zera ki hali yarlï©amasa±, ªacˆan ki acˆïpsen
dünyâni±, da©ïn ªacˆan ªarsˆï turucˆïmnï sürsärsen?
esˆikin aytovsuz müft basˆªïsˆlarnï±, ªacˆan bersär-
Baªïyïrmen, hali ze(116r)ra acˆïªtïr esˆiki±, ber
sen özgä zamanda?
presp'ecˆenstvonu, ki algaymen.
Zera egär yoluªsa kimsä padsˆahnï± se©anïna
da an(112r)dan bosˆ cˆïªsa, ªacˆan bolgay toyunma Eminliki bilä dünyâni±, ªaysï ki beriyirsen,
zïrgel bolgan spul'nïy basˆªïsˆtan? ber ma±a da eminlik ªalabalïªlarïndan kendi ªï-
Zera ki to©ru bu zamandïr alma sendän ªolt- lïnganlarïmnï±.
ªamnï menim, necˆik ki alarda tatlïlïª zamanïnda. Eminliki bilä yï©övnü± toªtat teprängän dzˆ¾a-
Zera egär ki, ªacˆan bu zaman bütün dünyâ, nïmnï menim.
yer u kök bir yerdä pareªo½sel (112v) bolïyïrlar, K‘ahanajabedlär (116v) bilä, da k‘ahanalar bi-
isˆitmäsä±, da©ïn ªaysï zamanda yï©ïsˆtïrgaymen lä, sargawark‘lar, da tïbir, da barcˆa uªdu bilä surp
barcˆasïn? yï©övnü± közätücˆi ªuvatï± bilä seni± meni dä köl-
Zera egär ki negincˆä al©asalanïyïrlar tensiz- gä± tibinä seni± berkäytkin.
lärni± böläkläri dzˆ¾omartlïªïna basˆªïsˆlarï±nï± se- Padsˆahlar da buyruªcˆïlar, hetmanlar da zˆol-
ni± da tek yal©ïz al©ïsˆ sunïyïrlar, na egär ki hali nerlär bilä meni dä ye±ücˆi etkäysen körümsüz
almasam, na, ªacˆan täräzügä ªoysa±, (113r) ne dusˆman üsnä.
türlü bolgaymen alma? (117r) Kecˆkänlär inam bilä dünyâdan a±gïn
Da ªacˆan ki cˆaªïrïp aytïyïrlar: «Yarlï©a seni± meni dä, Biy, yazïª bilä ölgänni, ªaysïlarïn ki cˆïªa-
yaratkanlarïna»,– ma±a ülüsˆ bermäsä±, ªaysï öz- rïyïrsen teränlikindän antuntk‘nu±, alar bilä cˆïªar
gäläri bilä bolgaymen alma? meni dä yamannï± zïndanïndan micˆnortluªu bilä
Xacˆan to©ru buyruªu±a körä seni± arïnmasam ari teni±ni± da ari ªanï±nï± seni±.
bütün dünyâ bilä ari ªanï± asˆïra seni±, so±ra kim Ataga seni± menim ücˆün dä bolgaysen pare-
zˆe meni arïtkay? (117r)ªo½s, inam asˆïra meni dä to©ru etkäysen, ne-
(113v) Zera bolmandïr men ªutulma kendi cˆik ªaraªcˆïnï, zera men dä inanïrmen, Biy, ªanlï-
ucˆïnoklarïm bilä, da ne özgä zaman tapma vaªtnï ªï±da seni± a±gïn meni dä.
990
Французская национальная библиотека, Париж, Arm. 5: Молитвенник священника Каспара, сына авакереца Захарии

Etkin erki±ni Ata±nï± seni±, zera anï±dïr klä- yuvuªlasa± (122r) ta©larga, na tutusˆurlar, menim
gäni, ki kimsä dä tas bolmagay. ªaysï ªuvatïm turgay alnï±a seni±?
Ol igitlär bilä tur©uzgaysen meni dä, ªaysïlarï Yamandïrmen, ya ma±a bu arilikkä yuvuªlan-
ki tur©uz(118r)sarsen alnïna Ata±nï± seni±. ma da särgärdanlïªtïr yïraªlanma, zvlasˆcˆa, ki to©-
Uludur yarlï©amaªlïª, da anï kliyirsen da©ïn ru sïmarlâdï± aytïp: «Egär ki ªaysï yemäsä tenim-
artïª, ne ki bütöv ªurbanï±, etkin sen dä yarlï©a- ni menim, tirliki bolmastïr boyunda (122v) kendi-
maªlïª. ni±».
Bilirmen, ki ölcˆövsüzdür seni± yarlï©amaªï±, Osˆta belgili vïznavat etiyirmen, ki men ölgän-
evet men kendimni± yamanlïªlarïmdan ªorªïyïr- men da seni±dir meni ölüdän tur©uzma.
men, (118v) ki bosˆ cˆïªarmagaylar meni andan yar- Yoªtur ma±a da ni hecˆ dä bunu± icˆindä fikir
lï©amaªï±dan. etmä arzanilikimni menim.
Arzani etkin meni hali dä sˆükürlänmä yarlï- Sen baªkïn, yapuªlar bilücˆi, ber da o±argïn ar-
©amaªï±dan seni±. zanilik bilä (123r) bundan so±ra Ataga [=Ata±a]
Šükürlümen sendän, Biyim, ki arzani etti± seni± yalbarma.
meni körümünä ari teni±ni± da ari ªanï±nï± seni±. Kläsä ki dügülmen arzani, necˆik yarasˆïr, yoª-
Šükürlümen, ki etär[=tit](119r)rövlü da sa ne ªadar da esä yoluªkaymen anï± adam sövük-
ªorªulu isˆittim al©ïsˆ avazïn. lükünä da haybatlagaymen sini [seni] Ata± bilä
Šükürlümen, ki seni± Te±rilik gälädzˆ¾iläri±ni seni± barcˆadan ªuvatlï, da barcˆadan ari, da könü
isˆittim. Ari Dzˆ¾anï± bilä hali da (123v) här kez da me±i me-
Šükürlümen, ki tasˆlanmadïm seni± sözündän, ±ilik. Ame½n.
necˆik kazan sürülgän. Al©ïsˆ Biy K‘risdoska tum zamanïnda
Šükürlümen, ki dzˆ¾anïmnï umsa bilä toldur-
Jovhanne½s Kar½nec½ini± aytkanï
Xozusu Te±rini±, Biyim da Te±rim Jisus K‘ris-
du± da yüräkimni färâhlik bilä.
dos, ªaysï ki soyuldu± ªacˆ üstünä da kötürdü± ya-
(119v) Ne türlü al©ïsˆnï ya ªaysï sˆükürlüknü
zïªnï dünyâdan.
sa±a sungaymen, egär arzani etsä± meni tirlik öt-
(124r) Yazïªlï ªulu± da a©ïr yüklü yazïª bilä,
mäkinä da ölümsüz pazˆagï±a seni±?
tüsˆiymen alnï±a seni±, Biyim da Te±rim.
Zera egär ki alar, ªaysïlarï ki tek kördülär,
Yarlï©a ma±a, necˆik yarlï©adï± bütün dünyâ-
san aldïlar sendän könü bilücˆidän, ªaysï ki sanlïª-
gâ, zera sensen umsa da yarïª yolu könülüknü± da
nï tapmagaylar, kimlär ki ü(120r)lüsˆlü bolïyïrlar.
tirlikni±, K‘risdos.
Zera egär ki ol, ªaysï ki sen sözün Te±rini± ay-
Ölgän yazïª bilä da töräsiz asˆïnmaª(124v)lïª
tovsuz adam tili±ä to©urdu da san berdi kendi bilä, közdän salma meni, Biyim, yoªsa yarlï©a ma-
kendinä, ªaysï ki to©ru sanlïdïr, ne ªadar sanlïªka ±a barcˆa üstünä kötürgän isˆläri± ücˆün, ªaysïlarïn
bolgaylar arzani, ªaysïlarï ki här kez seni± ari te- etti± köp tözümlükü± bilä.
ni±ni da ari ªanï±nï u(120v)zˆïvat etiyirlär. A±, barcˆanï tirgizücˆi Biy, kelgäni±ni dünyâgâ
Da bu basˆªïsˆ sendän da©ïn yoharïdïr, ne ki es- Atanï± ªoynundan da ten alganï±nï surp gojs Ma-
tän da aªïldan, dügül yal©ïz yerdägilärni±, yoªsa riamdan.
köktägilärni± dä, ªaysï ki titräp seskäniyirmen, (125r) A±, barcˆadan al©ïsˆlï Biy, yürügäni±ni
bolmagay, ululuªuna körä bunu± klägäysen oªsˆasˆ- [bu dünyâda] necˆik adam yazïªlï adamlar arasïna.
lï arzanilikindä. A±, barcˆasïndan ari, mïgïrdel bolganï±nï Jo½r-
Da bu belgi körüm(121r)dür, ki därman yoª- tananda surp Jovanne½stän.
tur bu±ar ma±a. A±, barcˆasïndan bilücˆi Biy, yamanlaganlarïn
Zera egär ki arilärgä ªorªulu basˆªïsˆlar bilä, ne Dzˆ¾uhutlarnï± da sïnamaªlïªïn p‘ari(125v)sec½ilär-
türlü bolgay men murdarga? ni±.
Egär serovpe½lär da kerovpe½lär yüzlärin yapï- A±gïn, ilgäri körgän Biy, cˆïªara berilgäni±ni
yïrlar, men ne türlü harsïz sürät bilä baªkaymen? Jutadan da ayblaganlarïn k‘ahanalarnï±.
Egär ki kök oltur©ucˆu± seni±dir da yer (121v) A±, barcˆasïndan al©ïsˆlï Biy, tutulganï±nï baª-
podnozˆokudur ayaªlarï±nï± seni±, men ne türlü cˆada da ªollarï±nï± baylaganlarïn yaman kimsä-
sï©ïnma sa±a menim icˆimdä smit etkäymen? lärni±.
Egär ki sen barcˆanï toldurïyïrsen, men ne tür- A±gïn, barcˆaga ªud(136v! Лист 136 встав
lü kendimdä ªabul etmägä umsa tutkaymen? лен дальше)rätli Biy, turganï±nï Gajap‘anï± alnï-
Egär yergä baªsa±, berirsen titrämä bu±ar, na, da sorov etkänin [e½tkanïng] Anasˆnï±.
991
Александр Гаркавец. Кыпчакское письменное наследие: Каталог и тексты памятников армянским письмом

A±, öpkä saªlamagan Biy, yüzü±ä urgan silânï ´½arcˆ½arank‘ï K‘risdosnu±, ªuvatlat meni.
da sacˆïndan tartªalaganlarïn delirgänlärni±. Ey, yaªsˆï etücˆi Jisus, isˆit ma±a, da keri bolma
A±, padsˆahï padsˆahlarnï±, ip bilä ba©lagan mendän, da yaman isˆkildän saªla meni, ölüm kü-
tur©uzganlarïn da törä alnï(136r!)na Biladosnu± nümdä bol ma±a yuvuª, ki frisˆtälär bilä maªtagay-
da urganlarïn basˆï±a. men seni me±i me±ilik, ame½n.
A±, uzunesli Biy, tükürgänlärin Eprajec½ilär- Al©ïsˆ tum kötürgändän so±ra
ni± da tövülmäªin ªamïsˆlar bilä. Me±ilik al©ïsˆlâ dzˆ¾an bilä barcˆasïn, eminliki±ni
A±, unutmagan [Biy], yarïª ªïzïl tonu±nu da seni± ba©ïsˆlâ bütün dünyâgâ, saªla yamandan da
tikändän tadzˆ¾ï±nï. seskänmäªtän basˆªa.
A±, yamannï a±magan Biy, ol sahatnï, ªacˆan (130r) Kötür öcˆäsˆmäªi±ni yaratkanlarï±dan,
kötür... acˆlïªnï, ªïlïcˆ kötürmäªni, afatnï, ªardasˆlïªïmïznï
[Одиного листа между листами 125 и 126 нет]. bizim saªla tügäl sövüktä tirilmä birliktä.
(126r) ...kökkä a©ïnganï±nï tamasˆalï. Yasatucˆïlarïn bu ari yuªövünü± tur©uzgïn o±
A±, a±lovucˆï me±ilikni±, men tas bolgannï, ze- yanï±dan, ªuluª etkänlärni hem uªd etkänlärni
ra yazïªlïlar ücˆün bunu üstü±ä seni± kötürdü±, arzani etkin yarlï©amaªï(130v)±a seni±,
yarlï©ovucˆï Biy. Ar½acˆnortnu bizim ari inamïmïznï±, gat‘o©igo-
Bunu barcˆasïn sa±a pareªo½sluªka alïrmen, sumuznu, özdän ebisgoboslarnï, k‘ahanalarnï da
köpyarlï©ovucˆï, yarlï©a ma±a, da bosˆat menim ya- vartabedlärnin [=vartabedlärni], Te±rini± sözün
zïªlarïmnï, (126v) arït meni, yazïªlarïmnï menim, aytkanlarnï,
da ªutªar tamuªnu± yaman ªïyïnïndan, ber ma±a Xuluªta bolganlarnï surp yï©övünü±, barcˆasïn
yer seni± ucˆmaªï±a, zera sensen adam sövücˆi Biy, bir yerdä saªla sïnamaªtan da uyattan basˆªa hali
da sa±a haybat me±i me±ilik, ame½n. (131r) da kelgän me±iliktä.
Al©ïsˆ ari teninä da ari ªanïna K‘risdosnu± K‘risdân padsˆahlarga ber ªuvat bolusˆucˆï, inan-
ªarsˆï, ªacˆan k‘ahana kötüriyir ari tenin ganlarga sa±a, adam dzˆ¾ïnsïna acˆ ucˆmaªnï± esˆikin.
(127r) da ari ªanïn Kecˆmisˆlärni± dzˆ¾anlarïn a±gïn ulu künündä,
Yerni öpärmen sa±a, K‘risdos, ªutªarïlmaªï tekrar kelgäni±dä seni±.
dünyâni±, sözü Atanï±, ªurbanï tirlikni±, könü, Bizim to©urucˆïlarïmïznï, emgäktä bolganlar-
te±i zadasïz Te±rilikni± da tügäl adam, necˆik nï, da yaªsˆï etücˆi(131v)lärni bir yerdä barcˆasïn a±-
a©zïm bilä ªosdovanel etiymen, ol türlü dzˆ¾anïm gïn da ayamaªlïª et kendilärinä, cˆïªar pay da ülüsˆ-
bilä dä tapunïymen da inanïymen. lü et me±i tïncˆlïªka.
Yalbarïymen sendän, (127v) O©ulu Te±rini±, Da ªaysïlarïmïz ki kelip al©ïsˆ ettiª, bol här za-
ari Te±ri, Biy barcˆanï tutucˆï, ba©ïsˆla yazïªlarïmnï man bolusˆucˆï.
[=yazïªlarïma] menim bosˆatlïªnï da ber ªulu±a se- Xutªar otlu tamuªundan da ölümsüz ªurtla-
ni± dzˆ¾anï saªtlïªnï±, ki seni± asˆïra ªutªarïlgaymen rïndan.
me±ilik ottan seni± erkli cˆ½arcˆ½arank‘larï± ücˆün. Da sa±a Ata bilä da Ari Dzˆ¾an bilä haybat
Zera sensen könü ªuzusu Te±rini±, ki üläsˆini- (132r) da hörmät hali da me±i me±ilik, ame½n.
yirsen ªutªa(128r)rïlmaªka adamnï± dzˆ¾ïnsïna da Al©ïsˆlï K‘risdos, O©lu Te±rini±, ªaysï ki ªur-
kötüriyirsen yazïªïn dünyâni±. ban boldu bügün bu dünyâda, Ata bilä barïsˆmaª-
Inanïymen barcˆadan ari Errortut‘iunga, Ata- ka, da bizgä arïnmaªka, da bosˆatlïªka yazïªlarï-
ga da O©ulga da Ari Dzˆ¾anga. mïznï± yaªsˆï inamda bolgan k‘risdânlarnï±, barcˆa
Inam bilä asˆarmen ari da tirgizücˆi teni±ni badaraklarïndan pay da yarlï(132v)©amaªlïª ba-
arïnmaªka da ªutªarïlmaªka dzˆ¾anïmnï± menim. ©ïsˆlagay bizgä K‘risdos, O©lu Te±rini±, da bizim
Inam bilä icˆiymen zada(128v)sïz da yazïªnï to©urucˆïlarïmïzga, da bizim yaªsˆï etücˆilärimizgä,
arïtucˆï ªanï±nï seni±, K‘risdos, bosˆatlïªka yazïªla- da barcˆa inangan k‘risdânlarga, tirilärgä da ölü-
rïmnï± menim. lärgä, da kendi al©ïsˆlï Ata bilä da Ari Dzˆ¾an bilä
Tekrar al©ïsˆ Biyimizni± ari teninä hali da här kez da me±i me±ilik. Ame½n.
da ari ªanïna ªarsˆï Sa©mosu Tawit mar(133r)kare½ni±
Ari teni [=dzˆ¾anï] K‘risdosnu±, arït meni. [Псалом 33/34]
Teni K‘risdosnu±, saªla meni. Nïsˆªark‘ üläsˆtirgändä aytïlïyïr tumdan so±-
(129r) Xanï K‘risdosnu±, icˆirt meni. ra.
Köksündän cˆïªkan suvu K‘risdosnu±, temizlä 2Al©ïsˆlïyïm
Biyni här sahat, här sahat al©ïsˆï
meni. anï± a©zïmda menim.
992
Французская национальная библиотека, Париж, Arm. 5: Молитвенник священника Каспара, сына авакереца Захарии

3Biy bilä maªtangay boyum menim, isˆitkäylär Es ar½ Asdudz¾oj gartac½i ew De½r tatarcˆa
[sekinlär] da färâh bolgaylar. [Псалом 54/55: 1718]
4Ululatï±ïz Biyni menim bilä da biyikläti±iz 17Men Biygä sarnadïm, da Biy isˆitti ma±a.
(133v) atïn anï± bir o©urdan. 18Kecˆä,ta± manïna, da ertä, da yarïmkündä töziy
5Xoldum Eyämizdän, da isˆitti ma±a, barcˆa edim Te±rimä menim da isˆanïr edim (138v) tirlik
tarlïªïmdan menim ªutªardï meni. berücˆigä, ki ªutªarïr ªulun kendini± da tirgizir
6Yuvuªlanï±ïz Biygä da alï±ïz yarïªnï, da yüz- adam sövücˆi Biy.
läri±iz sizi± uyalmagaylar. Haybat Ataga da''.
7Bu yarlï sarnadï Biygä, da Biy isˆitti bu±ar, Xonarhec½oj tatarcˆa
barcˆa tarlïªlarïndan bunu± ªutªardï (134r) bunu. [Псалом 85/86]
8Böläki frisˆtälärni± Eyämizni± cˆövräsinädir- 1Asˆaªlatkïn, Biy, ªulaªï±nï seni± da isˆit ma±a,
lär ªorªkanlarïndan kendini± saªlama alarnï. zera yarlï da miskinmen men.
9Asˆa±ïz da görü±üz, ki tatlïdïr Biy! Sanlïdïr 2Saªla dzˆ¾anïmnï menim, ari Biy, ªutªar ªu-

er, ªaysï ki umsanïr a±ar. lu±nu seni±, Te±(139r)rim menim, ki sa±a umsan-
10Xorªu±uz Eyämizdän, barcˆa ariläri anï±, ze- dïm.
ra hecˆ nemä yoªtur (134v) eksiklik ªorªucˆïlarïna 3Yarlï©a ma±a, Biy, zera sa±a cˆaªïrdïm kün

anï±. uzun, 4färâh etkin dzˆ¾annï ªulu±nu± seni±, zera sa-


11Ulu ªodzˆ¾alar miskinlädilär da acˆªïndïlar, ±a, Biy, kötürdüm közlärimni menim.
evet ªaysïlarï ki ªolarlar Biyni, eksilmägäy alar- 5Zera sen, Biy, tatlï da to©rusen, köpyarlï©o-

dan barcˆa yaªsˆïlïª. vucˆï barcˆasïna, ªaysïlar sa±a sarnïyïrlar.


12Keli±iz, o©lanlarïm menim, da isˆiti±iz ma±a, (139v) 6Xulaª ªoy, Biy, al©ïsˆïma menim da baª-
da ªorªusun Eyämizni± övrätiyim sizgä. kïn avazïma [=avazïna] yalbarganïmnï± menim.
13Ey adam, ki klärsen (135r) tirlikni, sövärsen 7Künündä tarlïªïmnï± menim sarnadïm sa±a,

künlärin kendini± körmä yaªsˆïlïªta. da isˆitti± ma±a.


14Tïyïldïrt tili±ni seni± yamanlïªtan da erinlä- 8Yoªtur kimesä oªsˆasˆ sa±a te±rilärdän, Biy,

ri±ni seni± – sözlämägäylär hilläliªni. da yoª nemä, necˆik isˆi± seni±.


15Vaz kel yamandan da etkin yaªsˆïnï, izdä 9Barcˆa dzˆ¾ïnslarnï, ki etti±, kelsinlär da yer

eminlikni da bar artïndan anï±. (140r) öpsünlär alnï±a seni± da haybatlasïnlar


16Közläri Eyämizni± to©rularnï± üsnä, (135v) atï±nï seni± me±ilik.
da ªulaªlarï anï± al©ïsˆlarï üsnä alarnï±. 10Ulusen sen, Biy, da etärsen sk‘ancˆ½elik‘ni, da
17Yüzü Eyämizni± yaman ªïlïnganlar üsnä – sen yal©ïzsen, Te±ri.
tas etmä yerdän jisˆadaglarïn alarnï±. 11Yol körgüzgin ma±a yolu±a seni±, da bar-
18Sarnadïlar to©rular Biygä, da Biy isˆitti alar- gaymen to©ruluªu±da seni±, da färâh bolgay yürä-
ga da barcˆa tarlïªlarïndan alarnï± ªutªardï alarnï. kim ªorªma atï±dan seni±.
19Yuvuªtur Biy alar(Текст лста 136 см. вы 12Tapunïyïm sa±a, Biy (140v) Te±rim, bütün

ше после листа 125; 137r)ga, kimlär ki oprannï- yüräkim bilä menim haybatlïyïm atï±nï seni± me-
yïrtïrlar [=opranïptïrlar] yüräkläri bilä, da ±ilik.
asˆaªlarnï dzˆ¾an bilä tirgizir. 13Ulu boldu üstümä menim yarlï©amaªï± seni±,
20Köp tarlïªlarï bardïr artarlarnï±, barcˆadan da ªutªardï± dzˆ¾anïmnï menim tibdägi tamuªtan.
ªutªarïr alarnï Biy 21da saªlar barcˆa söväklärin 14Te±ri, töräsizlär turdular üstümä menim,

alarnï±, da ne biri alardan opranmagay. da yï©ïnlarï ªuvatlïlarnï± izdädi(141r)lär boyum-


22Ölümü yazïªlïnï± yamandïr, yoªsa kim ki nu menim, da sa©ïnmadïlar Te±ri allarïna kendi-
kö(137v)rälmäs to©runu, posˆuman bolgay. lärini±.
23Xutªarïr Biy dzˆ¾anlarïn ªullarïnï± kendini±, 15Yoªsa sen, Biy, Te±rim menim, sˆa©avatlïsen

posˆman bolmagaylar barcˆasï, ªaysïlarï ki umsa- da yarlï©ovucˆï, uzunesli da köpyarlï©ovucˆï, da kö-


nïptïrlar a±ar. nü, 16baªkïn ma±a da yarlï©a ma±a.
Haybat Ataga da''. Bergin ªuvat ªulu±a seni±, tirgiz o©lun ªara-
Bundan so±ra haybatïna Biy Te±rini± basˆla- vasˆï±nï± seni±, (141v) 17da et mendän nïsˆannï yaª-
nïyïr kecˆägi al©ïsˆlarï, ki tügälläniyir O©lu Te±rini± sˆïlïªnï±.
ªacˆan engäninä ªarsˆï. Körgäylär körälmägänlär da uyalmagaylar
(138r) [Колонтитул страниц 138r158r] [=uyalgaylar], ki sen, Biy, bolusˆtu± ma±a da övün-
Kecˆägi al©ïsˆta aytkïn. dürdü± meni.
993
Александр Гаркавец. Кыпчакское письменное наследие: Каталог и тексты памятников армянским письмом

Haybat Ataga da O©ulga da Ari Dzˆ¾anga hali azarlagay; oleyoku yazïªlïnï± ya©lamagay (145v)
da här kez me±i me±ilik, ame½n. basˆïmnï menim erkinä anï±.
Haybat sa±a, Biy, haybat sa±a, Te±ri, haybat. 6Tïyïldïlar yuvuª ªayaga yar©ucˆïlarï alarnï±,

(142r) Abrec½oj tatarcˆa isˆitkäylär sözlärimä menim da tatlïlangaylar.


[Псалом 139/140] 7Necˆik ªalïnlïªï topraªnï±, ki yayïlïptïr dünyâ-
2Abragïn meni, Biy, yaman adamdan, könü- da, sacˆïlgaylar söväkläri alarnï± yuvuª tamuªka.
süz erdän ªutªar meni. 8Sa±a, Biy, Biy, közlä(146r)rimdirlär, sa±a
3Sa©ïsˆladïlar töräsizlikni yüräklärindä kendi- umsandïm, Biy, cˆïªarmagïn dzˆ¾anïmnï mendän.
lärini±, kün uzun hadirlädilär o©rasˆka. 9Evet saªla meni sïrtmaªtan, ki yasˆïrïptïr, ta-
4Itilädilär tillärin kendilärini±, da a©usu izˆni± yïlmaªtan töräsizlik etkänlärni±.
tibinä erinlärini± alarnï±. 10Tüsˆsünlär sïrtmaªïna anï± yazïªlïlar, yal©ïz

(142v) 5Saªla meni, Biy, ªolundan yazïªlïnï± men, men kecˆkincˆä.


da yamandan adamdan ªutªar meni. [Псалом 141/142]
Sa©ïsˆladïlar batal etmä yürügänimni menim, 1Avazïm bilä menim men Biygi [=Biygä] sar-
6yasˆïrdïlar öktämlär sïrtmaª ma±a. nadïm, (146v) avazïm bilä menim men Biyni ªol-
Or©anlar saldïlar sïrtmaª ayaªlarïma menim, dum.
cˆövräsinä izlärimni± ªoydular ma±a azmaªlïªnï. 2Sacˆïyïm alnïna Eyämizni± al©ïsˆïmnï± [=al©ï-

(143r) 7Ayttïm: Biy Te±rim menim sensen, ªu- sˆïmnï] menim da tarlïªïmnï menim alnïna anï± ay-
laª ªoy, Biy, avazïna al©ïsˆïmnï± menim. tïyïm.
8Biy, Biy, ªuvatï ªutªarïlmaªïmnï± menim, 3Eksilmägäninä mendän dzˆ¾anïmnï± menim

kölgä bisˆima [=basˆïma] menim künündä o©rasˆnï±. sen, Biy, tanïdï± stesˆkalarïmnï menim, yol bilä, ki
9´ïªara bermä meni, Biy, küsäncˆlikinä yazïª- barïy edim, yasˆïrïldï ma±a sïrtmaª.
lïlarnï±, ªaysïlarï ki sa©ïsˆlï edilär menim ücˆün, (147r) 4Baªïyïr edim o±umdan, da köriyir
asˆa©a urma(143v)gïn meni. edim, ki kimsä tanïmadï meni, tas boldu mendän
Ki hecˆ biyiklänmägäylär ªacˆan da sa©ïsˆlarï ªacˆmaªïm menim, da hecˆ tapulmadï izdävücˆi bo-
alarnï±, tügällänmägäylär so±©u tügällägänindä yumnu± menim.
alarnï±, 10ªaz©ancˆï erinlärini± alarnï± yapkay ken- 5´aªïrdïm sa±a, Biy, da ayttïm: sensen um-

dilärni. sam da ülüsˆüm menim yeber da [=yerinä] tirilär-


11Tüsˆürgäysen üstünä alarnï± ucˆªunlarïn ot- ni±.
nu±, emirgäysen alarnï, ki miskinliktän bolma- 6Baª, Biy, al©ïsˆïma menim, zera asˆaª bol-

gaylar tirilmä. (147v)dum asrï, tirgiz meni ªuvalaganlardan, zera


(144r) 12Tilcˆi adamga o±magay yer üstünä, er- ªuvatlï boldular artïª mendän.
ni yazïªnï [=yazïªlï] yamanlïªï kendini± avlagay 7Biy, cˆïªar zïndandan boyumnu menim, sˆü-

tas bolmaªka. kürlänirmen atï±dan seni±.


13Tanïdïm, ki yar©u etärsen, Biy, yarlïga da 8Sa±a baªïyïrlar artarlar, negä di±rä töläsär-

könülük barlïsïzga. sen.


14To©rular sˆükürläsinlär atï±dan seni±, da Haybat Ataga da O©ulga da Ari''.
turgaylar to©rular alnïna yüzü±nü± seni±. Hasealk‘s tatarcˆa
(144v) [Псалом 140/141] Yetisˆkänimiz sahatïna kecˆäªurunnu±, barcˆa-
1Biyim, sarnadïm sa±a, da isˆit ma±a, baªkïn mïz, kötürüp ªollarïmïznï bizim, ªaybatlarbiz seni,
avazïna al©ïsˆïmnï± menim, sarnaganïmda menim Biy Te±rimiz bizim, ªaysï ki baªïsˆladï± bizgä kün-
sa±a. düznü eminlik bilä kecˆirmägä da yetisˆmä sahatï-
2To©ru bolgaylar al©ïsˆïm menim, necˆik tem- na kecˆäni±.
yan, alnï±a seni±, Biy, kötürülgäni ªollarïmnï± Arzani et bizni, Biy, ari yüräk bilä frisˆtä-
menim – ªurban kecˆägi. (148v)lärni± yïrï bilä sˆükürlüknü sunma Eyämiz
3Xoygïn, Biy, közätücˆi a©zïma menim, da Te±rigä, barïnï tutucˆïga, ki tirgizgäy da yarlï©a-
e(145r)sˆik bek erinlärimä menim, ki ya±ïlmagay gay.
yüräkim yaman söz bilä. A©acˆ½esc½uk‘ tatarcˆa
4Säbäplämä säbäpin yazïªnï± adam bilä, kim- Yalbarïyïª barïnï tutucˆï Te±rini, Atasïn Eyä-
lär ki etärlär töräsizlikni, ülüsˆlü bolmagaymen mizni± bizim Jisus K‘risdosnu±, ªanïn eminlikni±,
ta±laganlarïna alarnï±. eminliki ücˆün bir yal©ïz ari gat‘u©ige½ da (149r)
5Ögütlägäy meni to©ru yarlï©amaªï bilä da ar½ak‘ellärni± yïªövü ücˆün, ki köp yïllarga eminlik
994
Французская национальная библиотека, Париж, Arm. 5: Молитвенник священника Каспара, сына авакереца Захарии

bilä bergäy bizgä Biy Te±rimiz bizim, da ªanlarnï 5Biy saªlagay seni, da Biy yöpsüngäy o± ªolu
eminlik etücˆilärni yebergäy bizgä. bilä kendini±.
Ulu, ari da ªorªulu atï ücˆün kendini± a©alïªla- 6Günäsˆ kündüz sa±a zulum etmägäy, da ne ay

rïn veliyatnï±, cˆerüv basˆlïªlarnï, urusˆ etkänlärni, kecˆädä.


zˆo©ovurtnu, kirmäªimizni da cˆïªkanï(149v)mïznï 7Biy saªlagay seni barcˆa yamandan, saª-

bizim eminlik bilä saªlagay, da barcˆa urusˆlarïn (153r)lagay Biy boyu±nu seni±.
dusˆmanlarnï± ufatkay bizdän, Biy barïnï tutucˆï 8Biy saªlagay kirgäni±ni da cˆïªkanï±nï seni±,

tirgizgäy da yarlï©agay. bundan so±ra cˆaª me±ilik.


I±irni yetisˆkän da alnïmïzga kelgän kecˆämiz- Haybat Ataga da O©ulga da Ari''.
ni eminlik [=inam] bilä Eyämizdän ªolïyïª. O pnageal tatarcˆa
Frisˆtäsin eminlikni± da közätücˆi boylarï- [Псалом 90/91]
(150r)mïzga bizim inam bilä Eyämizdän ªolïyïª. 1Kim ki turuptur bolusˆluªuna Biyiktägini±,
Arïnmaªnï da bosˆatlïªnï asˆïnganlarïmïzga bi- kölgäsi tibinä Te±rini± kök(153v)tä tïngay.
zim inam bilä Eyämizdän ªolïyïª. 2Aytkay Eyämizgä: yöpsünövlüm menim sen,

Ari Xacˆnï± ulu da kücˆlü ªuvatïn bolusˆucˆï da umsam menim Te±ridä, da men umsanïrmen
közätücˆi dzˆ¾anlarïmïzga bizim inam bilä Eyämiz- a±ar.
dän ªolïyïª. 3Ol ªutªargay meni avïndan ulavucˆïnï± da

Da da©ïn artïª bir (150v) könü da ari inamï- seskändürücˆi sözlärdän.


mïz ücˆün Biyni yalbarïyïª. 4Arªasï üsnä kendini± yöpsüngäy seni, kölgä-

Boylarïmïznï bizim da biri birimizni sa±a, sinä ªanat(154r)larïnï± umsangaysen.


Eyämiz Te±rigä, sïmarlïyïª. Necˆik yara©, seni± cˆövrä±ä bolgay könülükü
Yarlï©adï bizgä Biy Te±rimiz bizim. anï±.
Aytïyïª barcˆamïz bir a©ïzdan: Biy, yarlï©a, 5Xorªmagaysen ªorªusundan kecˆäni±, da ne

Biy, yarlï©a, Biy, yarlï©a. oªlardan, ki ucˆar kündüz,


Surp asduadz¾ tatarcˆa 6Nemä bar, ki ucˆar ªaram©uluªta, azdïrma-

Ari Te±ri, ari ªuvatlï, ari ölümsüz, ki ªacˆlan- ªïndan sˆaytannï± yarïmkündä.
dï± bizim ücˆün, yarlï©a bizgä. Ücˆ kez ayt. (154v) 7Tüsˆsünlär yanï±dan seni± mi±lär da
[P‘ar½aworeal] tümänlär o±u±dan seni±, ki sa±a hecˆ nemä yuvuª-
Haybatlï da al©ïsˆlï dayma ari gojs Asduadz¾a- lanmagay.
dz¾in Mariam, anasï K‘risdosnu±, sungïn ªoltªa- 8Tek yal©ïz közläri± bilä baªkaysen, tölövün

mïznï bizim O©lu±a seni± da Te±ri(151r)mizgä bi- yazïªlarnï± körgäysen, 9zera sen, Biy, umsam me-
zim. nimsen.
[P‘rgel zme©] Biyiklängänni etti± sa±a isˆancˆ, 10yetisˆmägäy-
Xutªargay bizni sïnamaªtan da barcˆa totªarlï- lär sa±a yamanlar, (155r) da ªïyïn yuvuªlanmagay
ªïmïzdan bizim. otaªï±a seni±.
[Vs‰ lseli tatarcˆa] 11Frisˆ t älärinä kendini± sïmarlâptïr seni±

Isˆitövlü bolmaªï ücˆün Eyämiz Te±rigä avazï- ücˆün saªlama seni barcˆa yollarï±da seni±.
na ªoltªamïznï± bizim, pareªo½sluªu bilä surp 12Biläkläri üsnä kendilärini± kötürgäylär

Asduadz¾adz¾inni±, ye±mäªi [=e±mäªi] bilä üstü- seni, ki hecˆ urunmagaylar tasˆka ayaªï± seni±.
müzgä bizim yarlï©amaªï da sˆa©avatï Eyämiz 13Izˆni± da yïlannï± (155v) üsnä yürügäysen

(152r) Te±rini±, barïnï tutucˆï Biy Te±rimiz bizim, sen, ayaª tibinä baskaysen aslannï da adzˆ¾da©anï.
tirgiz da yarlï©a. 14Zera ma±a umsandï, da ªutªarïyïm anï, köl-

Hamparci tatarcˆa gä bolïyïm a±ar, ki tanïdï atïmnï menim.


[Псалом 120/121] 15Sarnagay ma±a, da men isˆitkäymen a±ar,
1Kötürdüm közlärimni menim ta©larga, ªay- da anï± bilä bolïyïm tarlïªta.
dan ki ma±a kelgäy bolusˆluª. (156r) Xutªargaymen da haybatlagaymen anï,
2Bolusˆluª ma±a Eyämizdän kelgäy, ki etti 16uzun künlär bilä toldurgaymen da körgüzgäy-

köknü da yerni. men a±ar ªutªarmaªïmnï menim.


3Bermägin seskänmäªkä ayaªï±nï seni±, (152v) [Псалом 122/123]
da yuªlamasïn közätücˆi±ni [=közätücˆi±] seni±. 1Sa±a, Biy, kötürdüm közlärimni menim, ki
4Necˆik yuªlamas, da ne yuªuda barïr saªlavu- sï©ïnïpsen köktä.
cˆïsï Israje½lni±. 2Necˆik közläri ªulnu± ªoluna biyni± kendini±,

995
Александр Гаркавец. Кыпчакское письменное наследие: Каталог и тексты памятников армянским письмом

necˆik közläri ªaravasˆnï± ªo(156v)luna bikäsini± nä adam kibik yürüdü± Te±riliki± bilä, yarlï©adï±
kendini±, da sˆa©avatladï± bi(160v)zim üstümüzgä.
Ol türlüdürlär közlärimiz bizim sa±a, Biy Yaªsˆï etücˆi Biy, bosˆat men arzanisizgä menim
Te±rimiz bizim, negä di±rä yarlï©adï± üstümüzgä yazïªlarïmnï, da sa±a haybat me±i me±ilik, ame½n.
bizim. De½r ïntajsnï± künündä ayt
3Yarlï©a bizgä, Biy, yarlï©a, zera köp tolduª Xoltªasï asˆïra ari ªartnï± da ba©dan cˆesˆilgän-
hecˆlik bilä. ni±,
4Da©ïn artïªsï tolundu (157r) boyumuz bizim Xolarmen sendän, Biy, saªla bizni dusˆman-
ayblanmaª bilä, ªaysïlarï ki ayblïy edilär bizni, da (161r)dan da sönövsüz ottan da yarlï©a bizgä.
hecˆ bermäª bilä öktämlärni±. Xïrª ajos künü ayt
[Псалом 53/54] Ey, ari ªïrª igit, ªaysïlarï±ïz ki ªïynalgan bol-
3Te±ri, atïna seni± tirgiz meni, da ªuvatï±da du±uz biz yazïªlïlar ücˆün sazˆavkanï± icˆinä, pare-
seni± könülük etkin ma±a. ªo½s bolu±uz biz yazïªlïlar ücˆün Biyimizdän bizim,
4Te±ri, isˆit al©ïsˆïma menim, ªulaª ªoygïn söz- ki sˆa©avatlangay ªorªulu kündä yï©ïlganlarga
lärimä a©zïmnï± menim. (161v) bir o©urdan da men yazïªlï üsnä. Ame½n.
(157v) 5Yatlar turdular üstümä menim, da ªu- Surp Lusaworicˆ½ künündä ayt
vatlïlar izdädilär boyumnu menim, da heseplämä- Yarïªlatucˆï, da ata, da maªtovlu, yöpsün bu
dilär seni, Te±ri, allarïna kendilärini±. sözlär bilä ªoltªamïznï bizim da ªolgïn Te±ridän
6Osˆta, Te±ri bolusˆucˆïm menim, da Biy yöpsü- biz yazïªlïlar ücˆün, ki buzgay bizim ªolbitikimizni
nücˆisi dzˆ¾anïmnï± menim. da bo(162r)sˆatkay bizgä barcˆa yazïªlarïmïznï.
7Xaytarganï±da yamannï dusˆmanlarï(158r)- Ame½n.
ma menim da könülükü± bilä seni± tas etkin ken- Dz¾a©gazart künü ayt
dilärni. Biy da Xutªarucˆï al©ïsˆlï, kelgän ªartlar o©lan-
8Men erkim bilä menim ªurban sunïyïm sa±a lar bilä bu türlü yïrlap aytïy edilär ovsanna biyik-
da tapunïyïm atï±a seni±, Biy, zera yaªsˆïdïr. liktän, da otlulular [=otlular] ªorªup seskändilär,
9Barcˆa tarlïªïmdan menim ªutªardï± meni, da ki yä±i esˆäk üsnä olturup kirdi± necˆik padsˆahï
dusˆmanlarïm da menim kördü közüm menim. (162v) haybatnï± Ye½rusa©e½m sˆähärinä.
(158v) Haybat Ataga da O©ulga da Ari Dzˆ¾an- Xolarbiz sendän, Biy, yarlï©a bizgä, sˆa©avat-
ga hali da här kez me±i me±ilik. Ame½n. lanïp biz yazïªlïlarga, ªaysïlarïmïz ki bu ari küngä
[Отче наш] yï©ïlïpbiz.
Atamïz bizim, ki köktäsen''. Tamam ayt. Ulu kicˆaynakün ayt
(113r) Haybatïna Biy Te±rini±. Bundan so±- O©ul da söz Atanï±, Te±ri, ki vernadunda ol-
ra basˆlanïyïrlar al©ïsˆlar ruzˆnï, ªaysïlarï ki aytïlï- turdu±, da ªullarï±nï± se(163r)ni± ayaªlarïn asˆaª-
yïrlar (159r) ulu ulukünlärdä, ªaysï ki odpravlac- lïª bilä yuvdu±, ªolarbiz sendän, bizim dä yazïªla-
s'a bolïyïrlar yïl icˆinä Biy Te±rigä ªarsˆï da ari- rïmïznï sürtüp yuvgaysen da necˆik yaªsˆï etücˆi bo-
lärgä ªarsˆï. sˆatkaysen, zera seni±dir haybat me±i me±''.
[Колофон] Ulu aynakün ayt
Da yazïªlï yazucˆïnï de½r Kasparnï, de½r Zak‘aria Yal©ïz to©gan O©ul da söz, ki ªïyïnnï biz ya-
Awak‘e½re½c½ o©lun, ari al©ïsˆta unutmagïn. zïªlïlar ücˆün kötürdü± borcˆsuz, azad (163v) et biz-
[Колонтитул страниц 158v159r] ni, Biy, sönövsüz ottan yalbarmaªï bilä ana±nï±
Tügälländi kecˆägi al©ïsˆ. seni±.
(159v) [Колонтитул страниц 159v171r] Ulu sˆapatkün ayt
Al©ïsˆ. Tamasˆalï da haybatlï Jisus, bu ari seni± ulu-
Bu al©ïsˆnï Dz¾nunt künü aytkïn. küngä yï©ïlïp ªolarbiz sendän, Biy, bosˆat yazïªlarï-
Biyi da Te±risi barcˆasïnï±, seni± ari To©maªï± mïzga bizim da a±magaysen ªorªulu kündä bizim.
bilä aytovsuz yöpsün ªoltªasïn men yazïªlïnï± Ulu da haybatlï Bayram künündä ayt
ªoltªasï asˆïra ari gojsnu± da a(160r)na±nï± seni± Ki turdu± ölüdän, sïndïr©aladï± esˆiklärin ta-
da yï©ïlganlarnï± bu seni± ari övü±ä. muªnu±, azad etti± dzˆ¾anlarnï, ki atamïzdan beri
Ba©ïsˆlâ men yazïªlïga asˆïnganïmnï menim, anda edilär, ªolarbiz sendän, Biy, yarlï©a bizgä, da
ªaysï ki bizim ücˆün tenni kiydi±, Jortananda mï- ba©ïsˆlagïn bizgä ülüsˆün arilärni±, da tur©uz bizni
gïrdel boldu±, tügälliki± bilä tügällädi±, da yer üs- artar(164v)lar bilä.
996
Французская национальная библиотека, Париж, Arm. 5: Молитвенник священника Каспара, сына авакереца Захарии

Awedum künü ayt pricincalar, ölümdä da tirlik(169r)tä saªlavucˆïsiz


Kelgänni Kaprie½lni± aldï± sa©lïª färâhlik bilä, uluslarnï± da Te±ridän ªorªkanlarnï±, cˆaªïrïyïrbiz
isˆitti± ªorªulu avaznï, ki Biy Jisus sendän ötläsˆ sizgä avazï bilä ªoltªanï±, da yalbarmaªï bilä pare-
to©sar, seni ªolarbiz yalbarmaª bilä da yasˆ bilä, ªo½s bolu±uz Biyinä haybatnï± ulukünü±üznü tut-
pareªo½s bol seni± O©lu±a, ki arïtkay bizni yazïªla- kanlar ücˆün da men yazïªlï ücˆün.
rïmïzdan bizim. (169v) Surp ar½ak‘ellärni±
(165r) Hamparcum künü ayt Be½dros-Baw©os künü
Ki köktän yergä endi±, da ari teni±ni seni± Ar½ak‘elläri Biyimizni±, basˆlïªlarï da slavasï
üläsˆtirdi± adamlarga, da yänäcˆi Atanï± haybatï bi- ari yï©ïnnï±, aldï±ïz sizgä atalgan haybatnï, cˆesˆ-
lä kökkä a©ïndï± ol zˆe ten bilä, ªaysïn ki kiydi±, mäªni da ba©lamaªnï, acˆmaªnï da yapmaªnï, da
ar½ak‘ellärgä sïmarladï± seni± tiri dzˆ¾anï±nï, ªolar- oltur©ucˆuna haybatnï± olturmaªnï, pareªo½s bolu-
biz sendän, bizgä dä ba©ïsˆ(165v)lâ, yaªsˆï etücˆi Biy, ±uz tïy©ïsïz Biyimiz Te±(170r)rigä, ki saªlagay
ucˆmaªnï ölümsüz, da sa±a haybat me±i me±ilik, dzˆ¾anïmïznï bizim sïnamaªlïªtan da sönövsüz ot-
ame½n. tan, ame½n.
Hoko½j kalusd künündä ayt Surp Sdep‘annos künü
Ki köktän yergä endi±, da Ari Dzˆ¾annï verna- Ey, ulu tanïª da ªïynalgan surp Sdep‘annos, ki
dunda ar½ak‘ellärni± üsnä yeberdi±, da ªay©ularïn atï±dïr tadzˆ¾ burungi tanïª da sargawak basˆªïsˆïn-
alarnï± cˆesˆti±, da ulu basˆªïsˆ bilä kör(166r)käytti± dan Ari Dzˆ¾annï±, yöpsüngin bizim tïyovsuz ªoltªa-
kendilärin, ªolarbiz sendän, yarlï©ovucˆï Biy, azad mïznï, zera ªïyï(170v)nï±a seni± yaªsˆï kölnü± bilä
et bizni yazïªlarïmïzdan bizim da yarlï©a bizgä. bargan da Te±ri O©lun arzani boldu± körmä, pare-
Vartavar künü ayt ªo½s bol Te±rigä bizim ücˆün yar©u kününä. Ame½n.
Ki T‘ap‘o½r ta©ïnda belgili boldu±, aytovsuz ya-
Al©ïsˆ surp Asduadz¾adz¾ingä ªarsˆï
rïª bilä tesˆkirildi±, da köktän Ata tanïªlïª berdi da
Aytkanï surp Jovhanne½s Kar½nec½ini±
ayttï: «Bu(166v)dur menim sövüklü O©lum»,– da
Asduadz¾adz¾in, anasï K‘risdosnu±, yal©ïz O©lu
asˆagerdlär seskändilär ulu titrämäª bilä, yer üsnä
Atanï± (171r) sendän to©du, sen kötürdü± ªar©ïsˆnï
tüsˆtülär, ulu ta± bilä ta±ladïlar, ªacˆan kördülär, ki
dünyâdan, sensen ögövlükü adam o©lanlarnï±.
yarïªlandï±.
Köktägi ªuvatlï[lardan sanlï] da topraªtan ha-
Biyimiz bizim, ber bizgä dä dzˆ¾an yarïªnï, ªay-
sil kelgänlärdän al©ïsˆlï barïsˆtïrucˆï Te±rini adam-
sïlarïmïz ki ulukündä yï©ïlïpbiz.
lar bilä, eminlik etücˆi dünyâda, tadzˆ¾ï da veneci gu-
(167r) Surp Asduadz¾adz¾in künü''
sank‘larnï± da presp'esˆnï pareªo½s yazïªlïlar ücˆün.
Asduadz¾adz¾in, to©urucˆïsï Biyimizni± bizim Ji-
sus K‘risdosnu±, gojs zadasïz da anasï Xutªarucˆï- (171v) Barcˆasïndan yazïªlï, tüsˆiymen yüzüm
mïznï±, ki bügünki künnü tesˆkirildi± O©lu± ªatïna üstünä alnï±a seni± da ªolarmen sendän, necˆik ol
yo©argilärni± yarïªïna, pareªo½s bol bizim ücˆün, kendi±ni tenlängänni sendän, pareªo½s bol menim
surp gojs Mariam, ªorªulu kündä, (167v) ki isˆit- ücˆün Söz Te±rigä, ªaysïn to©du± ten bilä da yedir-
käybiz sövüncˆlü avazïna seni± yal©ïz to©gan O©- di± yedürücˆisin barcˆasïnï±.
lu±dan. Ame½n. Xol menim ücˆün yal©ïz to©gan O©lu±nu, tur
Surp Xacˆ künü ayt ayaªlarï± üsnä alnï±a [=alnïna] (172r) anï± kör-
Ey, surp nïsˆanï Te±rini±, ªaysï ki Te±rini yöp- güzmäª bilä seni± ari tösˆläri±ni.
sündü±, da aytovsuz yarïª bilä yarïªlandï±, säbäp Tur©uzgïn alnïna anï± posˆrednictvo da pare-
boldu± ölüdän turmaªnï±, evet sa±a (168r) Biy bi- ªo½s o©lanlïªïn anï±;
yändi, ulu basˆªïsˆ bilä seni tadzˆ¾landï [=tadzˆ¾ladï], Sütü± bilä emizdirmäªin O©lannï necˆik;
kelgän künü belgili etti seni elcˆi kendinä. Xudzˆ¾aªï±a yöpsünmäªni;
Da kimlär ki seni± ari Xacˆï±a inandïlar, kök- Köksü±ä ªudzˆ¾aªlanmaªnï;
tägi ªanlïªka arzani boldular. Erinläri± bilä öpmäªni;
Ša©avatlï Biy, sˆa©avatlan biz yazïªlïlar üsnä, ´ürgämäªni necˆik yasˆ (172v) O©lannï;
ªacˆan ki köktägi bïr©ïlar tartïlsarlar, ol vaªtta yar- Barïp kelmäªni Mïsïrga, da Nazaretkä, da
lï(168v)©ovucˆï bol alarga, ªaysïlarï ki Xacˆï±a seni± barcˆa yerlärgä;
yerni öpiyirlär, ki haybatlagaybiz seni me±i me±ilik. Tasa bilä yï©lamaª da urunmaª kendi± ücˆün
Surp Hresˆdagabedlär kündä ayt ªïynalgan zamanïnda;
Tensiz [yï©ïnï] frisˆtälärni± da tïy©ovsuz al©ïsˆ- Sïmarlânmaªnï surp Johanne½skä seni, ªacˆan
larï Biyni±, haybatnï± dostlarï, adam dzˆ¾ïnslarnï± ki ªacˆ üsnä asïlïp edi;
997
Александр Гаркавец. Кыпчакское письменное наследие: Каталог и тексты памятников армянским письмом

Acˆïªlïª [=Acˆï©lïª] bilä tögülgän yasˆlarï±nï se- 10. Suªlandïm yaªsˆïsïna hem malïna sï±arïm-
ni±, ªaysïlarïn ki, necˆik (173r) aªïn suvga... nï± (177r) menim, me©a Asdudz¾oj.
[Остальная часть этой страницы и следующая Da©ïn da, ªosdovan ata, ªosdovanel bolïyïr-
страница оставлены чистыми]. men da sucˆlu beriniyirmen Biy Te±rigä yedi ölüm-
[Xosdovanut‘iun yazïªlardan] lü yazïªlardan. Budur ävälgisi:
(174r) Men, yazïªlï da arzanisiz, ªosdovanel 1. Öktämlik bilä köp kerät yazïª ªïlïnïpmen,
bolïyïrmen ari Errortut‘iunga, surp Asduadz¾adz¾in- kendi kendimni ulu tutupmen, me©a Asdudz¾oj.
gä, surp Jovane½s Mïgïrdicˆgä, surp Sdep‘anosga, 2. Damâhlik bilä köp kerät yazïª ªïlïnïpmen,
ävälgi tanïªïna Biyimizni±, da seni± alnïna, ªos- akah yemäªtän, icˆmäªtän ªajt (177v) etipmen, me-
dovan ata, barcˆa yazïªlarïmnï, ªaysïn ki köp kerät ©a Asdudz¾oj.
Biy Te±rini üstümä menim yüräk(174v)ländirdim 3. Aruvsuzluª bilä köp kerät yazïª ªïlïnïpmen,
to©usˆumdan menim beri cˆaª bu küngä dek, andan itlik bor½nigliª popelnit etipmen, me©a Asdudz¾oj.
posˆmanmen, anï da ªosdovanel bolïyïrmen da 4. Paªillik bilä köp kerät yazïª ªïlïnïpmen, öz-
sucˆlu beriniyirmen Biy Te±rigä, me©a''. gäni± malïna hem yaªsˆïsïna paªillänipmen, me-
Xosdovan ata, ªosdovanel bolïyïrmen da sucˆlu ©a''.
beriniyirmen Biy Te±''. 5. Yüräklänmäª bilä köp kerät yazïª ªïlïnïp-
Äväl besˆ sezikliktän tenimni± menim, budur: men [...] orucˆta artïªsï yemäª hem icˆmäª bilä, me-
1. Yazïªlïmen közlärim bilä: igit o©langa, er ©a Asdudz¾oj.
kisˆi(175r)gä da özgäni± tirlikinä suªlanïpmen, me- [Здесь нет одной страницы].
©a Asdudz¾oj. (178r) Xaysïn aytïyïm ya ªaysïn biliniyim,
2. Yazïªlïmen ªulaªlarïm bilä: Te±rini± o½re½n- zera ne ucˆu bar da ne ªïrï©ï.
k‘in hem k‘arozun isˆitmä erinipmen, me©a Asdu-
Vay ma±a! Vay ma±a! Vay men köpyazïªlïga,
dz¾oj.
ki ne dzˆ¾uvap bersärmen Te±rini± ªorªulu yar©u-
3. A©ïzïm da tilim bilä köp kerät yazïª ªïlïnïp-
sunda!
men, söküp ªar©apmen, erikläpmen da Biy Te±rini
Xaysï ki yolduzlardan köknü± köptürlär ya-
haybatlamïyïrmen, me©a''.
zïªlarïm menim da ªumundan te±izni± sansïzdïr,
4. Xollarïm bilä köp kerät yazïªlïmen: artïª
ªor©asˆïndan (178v) a©ïrdïr, ta©lardan biyiktir.
alïp, (175v) eksik beripmen, me©a Asdudz¾oj.
Hali özgä cˆaräm yoª da umsam kimesädä, tek
5. Ayaªlarïm bilä köp kerät yazïª ªïlïnïpmen:
Biy Te±rimdä menim.
yï©övümä tügäl bolmïyïrmen, evet yolsuz yollarga
Inanïrmen Biy Te±rimä menim, ki ol bosˆatïr
yürüpmen, me©a Asdudz¾oj.
Da©ïn da, ªosdovan ata, ªosdovanel bolïyïr- menim yaman da a©ïr yazïªlarïmnï, necˆik bosˆattï
men da sucˆlu beriniyirmen Biy Te±rini± on buy- bor½nig ªatunga Mariam Makta©enac½igä, maksa-
ruªlarïna ªarsˆï, Budur: worga, Bedros ar½ak‘elgä, ªaraªcˆïga ªacˆ üsnä.
1. Biy Te±rigä bar kö±ülümdän da (176r) a±ar Ari ata, (179r) hali k‘ahanalïª garkï bilä bo-
haybatnï anï± yaªsˆïlïªlarï ücˆün bermädim, me©a sˆatkaysen barcˆa yazïªlarïmnï menim, ªaysïn ki
Asdudz¾oj. ªosdovanel bolïyïrmen, necˆik alarnï, ªaysïlarïn ki
2. Atïn Biy, Biy Te±rini± keräksiz da yal©an esimdä dügüldürlär, hem alarnï da, ªaysïlarïn ki
yerdä a©zïma alïr edim, me©a''. ªosdovanel bilmäm bolma [=bolmam bilmä], ªay-
3. Ulu künnü, necˆik diruni [=de½runi] künlär- sïn ki anï Biy Te±ri da©ïn igi üstümä menim bilir.
ni, hörmätlämädim da anï türlü-türlü yazïªlar bi- Ari ata, seni kendi(179v)mä tutupmen säbäb-
lä murdarladïm, me©a Asdudz¾oj. cˆi da pareªo½s yal©ïz to©gan O©luna Biy Te±rini±,
4. Atamnï da anamnï hörmätlämädim da alar- ªaysï ki buyurdu, ki ªaysï ki cˆesˆsä±iz yerdä, cˆesˆöv-
ga o©ul(176v)luª povinnostumnu oddavat etmä- lü bolsun köktä.
dim, me©a Asdudz¾oj. Men dä ªolarmen, ki meni dä cˆesˆkäysen barcˆa
5. Öldürüpmen köp kerät fikirim bilä da sa©ï- yazïªlarïmdan menim.
sˆïm bilä, me©a''. Bundan so±ra aytkaysen ulu skruªa hem yasˆ-
6. Aruvsuzluª, itlik, bor½nigliª etipmen, me©a''. larnï± tökmäª bilä.
7. O©urlapmen özgäsini± yaªsˆï slavasïn, me©a (180r) Hawadov tatarcˆa
Asdudz¾oj. [1.] Inam bilä ªosdovanel bolup, da yerni öpär-
8. Yal©an tanïªlïª beripmen, bilip, ki yal©an- men sana, Ata O©ul Ari Dzˆ¾an, etilmägän da ölüm-
dïr, me©a''. süz tarbiyat, yaratucˆïsï frisˆtälärni±, da adamlar-
998
Французская национальная библиотека, Париж, Arm. 5: Молитвенник священника Каспара, сына авакереца Захарии

nï±, da barcˆa bolganlarnï±, da yarlï©a seni± yarat- ma menim, ki küydürgäy aruvsuzluªun dzˆ¾anïm-
kanlarïna da ma±a köp [yazïªlïga]. nï± menim, da arïtkay yazïªïn tenimni± menim, da
[2.] Inam bilä ªosdovanel bolup, da yerni öpär- yandïrgay yarïª bilmäªi± bilä yüräkimä menim,
men (180v) sa±a, ayirïlmagan Yarïª Ata O©ul Ari da''.
Dzˆ¾anga da bir Te±rilik, yaratucˆï yarïªnï da tas 11. Aªïlï Atanï± Jisus, ber ma±a aªïl yaªsˆïnï
etücˆi ªaran©uluªnu, tas et menim dzˆ¾anïmdan ªa- (184v) sa©ïsˆlama, da sözlämä, da etmägä alnïna
ran©ulu yazïªnï da biliksizlikni da yarïªlat esimni seni± här sahat da yaman sa©ïsˆtan da ªïlïnmaªtan
menim bu sahat al©ïsˆ etmägä sa±a biyäncˆi±ä körä, ªutªar meni, da''.
da yöpsüniyim sendän ªoltªamnï menim, da yar- 12. Klävücˆi yaªsˆïlïªnï Biy, yaªsˆï etücˆi, ªoyma-
lï''. gïn meni erkimä körä menim barmaga, yoªsa yol
(181r) [3.] Ata köktägi, könü Te±ri, ki yeber- körgüz ma±a här vaªt seni± erki±ä körä, da''.
di± sövüklü O©lu±nu ªoltªasïna bulargan adam- 13. Köktägi ªan, ber ma±a ucˆmaªï±nï seni±,
larnï±, me©a seni± alnï±a yerdän kökkä di±rä, yöp- ªaysï ki ªïrïr [=ªïrer] etti± sövük(185r)lülärinä se-
sün meni, necˆik keräksiz o©ulnu, da kiydir ma±a ni±, da kücˆäyt yüräki±ni menim, ki körälmägäy
burungi yarïªnï [=yarïªlï] tonnu, ªaysï ki yalanacˆ- yazïªnï da sövgäy seni± törä±ni, da''.
landïm, yarïª bilä, da yar''. 14. Ayovucˆï yaratkannï, saªla dzˆ¾anïmnï da te-
[4.] O©lu Te±rini±, könü Te±ri, ki asˆaªlandï± nimni menim seni± ari Xacˆï± bilä aldovucˆï yazïª-
(181v) Atanï± ªoynundan da aldï± ten ari gojs Ma- tan, sïnamaªïndan eski dusˆmannï±, da yaman ki-
riamdan, ªutªarïlmaªïmïz ücˆün bizim ªacˆlandï±, sˆilärni± aldamaªïndan, da barcˆa tïnsïzlïªtan dzˆ¾a-
da kömüldü±, da turdu± ölüdän, da a©ïndï± haybat nïm u tenim bilä, da yar''.
bilä kökkä, me©a seni± alnïna yerdän kökkä di±rä, 15. Közätücˆi barcˆadan (185v) K‘risdos, o±u±
a± meni, necˆik ªaraªcˆïnï, ªacˆan kelsä± ªanlïªï± bi- seni± kölgä bolgay üstümä menim kündüz da ke-
lä seni±, da''. cˆä, övdä olturganda, yolda yürügändä, yuªlaganda
[5.] Dzˆ¾anï Te±rini±, könü (182r) Te±ri, ki endi± da turganda, ki hecˆ seskänmägäymen, da''.
Jortananda da vernadunda da yarïªlattï± meni 16. Te±rim menim, ªaysï ki acˆarsen ªolu±nu
yuvmaªï bilä surp awazannï±, me©a yerdän kökkä seni± da toldurursen barcˆa yaratkanlarnï± yarlï-
di±rä seni± alnïna, arït meni ekincˆi Te±rilik ot bi- ©amaªï± bilä seni±, sa±a sïmarlarmen dzˆ¾anïmnï
lä, necˆik surp ar½ak‘ellärni ari vernadunda, da yar''. menim, sen ªay(186r)©ur da hadirlä dzˆ¾an u ten ke-
[6.] Zadasïz Tarbiyat, me©a sa±a aªïlïm bilä, räkimni, bükündän cˆaª me±ilikkä di±rä, da yar''.
menim dzˆ¾anïm da tenim bilä, (182v) a±ma ilgärigi 17. Xaytarucˆï bularganlarnï, ªaytar meni ya-
yazïªlarïmnï menim ari atï± ücˆün seni±, da yarlï''. man övräncˆiklärimdän menim yaªsˆï ªïlïnmaªka
[7.] Baªucˆï barcˆasïn, me©a sa±a sa©ïsˆïm bilä, da berkirt dzˆ¾anïma menim ªorªulu ölär künümnü,
sözüm bilä da ªïlïnganïm bilä, buzgïn ªolbitikin da ªorªusun tamuªnu±, da sövükün ucˆmaªnï±, ki
yazïªlarïmnï± menim da yazgïn atïmnï menim ªaytkaymen yazïªtan da ªï(186v)lïngaymen to©ru-
me±ilik düftärdä, da yarlï''. luªnu, da yarlï''.
[8.] Tergövücˆi yapuªlarnï, me©a sa±a erkli u 18. ´ovraªï ölümsüzlüknü±, aªtïrgïn yürä-
erk(183r)siz, bilgänimä da [=bilgänim da bilmägä- kimdän menim posˆmanlïª yasˆïn, necˆik bor½nigni±,
nim] bilä, bosˆatlïª ber yazïªlï ªuluna, ªaysï ki surp ki yuvgay yazïªnï boyumnu± menim dünyâdan
awazandan to©ganïmdan cˆaª bu küngä di±rä ya- [kecˆkänimdän] ilgäri, da yarlï©a''.
zïªlïmen Te±rilikni± alnï±a sezikliklärim bilä me- 19. Ba©ïsˆlovucˆï yarlï©amaªnï, ba©ïsˆla ma±a
nim da barcˆa bo©unlarïm bilä tenimni±, da yarlï''. könü inam bilä da yaªsˆï ämäl bilä ülüsˆlü bolup ari
[9.] Barcˆanï ayovucˆï Biy, ªoygïn közät közläri- teni±dän da (187r) ari ªanï±dan, kelmägä seni± al-
mä menim ari ªorªu(183v)±nu seni±, ki artïªsï nïna, da yarlï''.
baªkaymen [=baªmagaymen], da ªulaªïm bilä isˆit- 20. Yaªsˆï etücˆi Biy, yaªsˆï frisˆtägä sïmarlagay-
mägäymen, da a©zïm bilä yal©an sözlämägäymen, sen tatlïlïªï bilä sïmarlamaga dzˆ¾anïmnï menim da
da yüräkim bilä yaman sa©ïsˆ etmägäymen, da ªol- urusˆsuz kecˆirmägä eski dusˆmannï± yamanïndan,
larïm bilä yaman ªïlïnmagaymen, da ayaªlarïm ªaysï ki kök tibinädirlär, da yar''.
bilä yaman yollarga barmagaymen, yoªsa tüzät 21. Yarïª könü K‘risdos, arzani et dzˆ¾anïmnï
barcˆa da boyruªu±a körä seni± bolgaylar, (184r) da menim sövüncˆlük bilä körmägä yarïªïn haybatï±-
yarlï©a''. nï± se(187v)ni± ündälgän kündä, tïnmaga yaªsˆï
10. Otlu tiri K‘risdos, otlu sövükü±nü seni±, umsa bilä cˆaª seni± haybatlï ekincˆi kelgäni±ä di±-
ªaysï ki saldï± dünyâda, palalayt [=palaylat] boyu- rä da yarlï©a''.
999
Александр Гаркавец. Кыпчакское письменное наследие: Каталог и тексты памятников армянским письмом

22. Yar©ucˆï könü, ªacˆan kelsä± haybatï± Yänä dä, Biyim, kendi ªoltªama da borcˆlu-
[=haybatï] bilä Atanï± yar©u etmägä tirilärgä da men, ki bar k‘ristânlar ücˆün barabar ªolman [=ªo-
ölülärgä, kirmägin yar©uga ªulu± bilä seni±, yoªsa larmen], artïªsï yuvuªtagilärim da ªardasˆlarïm
ªutªar meni me±ilik ottan, da isˆittir ma±a sanlï ücˆün.
ündövün artarlarnï± köktägi ªanlïªï±a seni±, da Biy Te±rim, Yaratu(192r)cˆïm da Xutªarucˆïm
yar''. menim, ªolarmen bütün k‘ristanlik ücˆün da k‘ris-
23. Barïna yarlï©ovucˆï Biy, yarlï©a barcˆa inan- tan yïªövläri ücˆün, ki me±iliktä saªlangay.
ganlarga sa±a, menimkilärinä da yatlarga, tanï- Buyur bermä, Biyim, k‘ahanalarga da yïªöv
ganlarga da tanïmaganlarga, tirilärgä da ölülär- ªullarïna barcˆasïna seni± Ari Dzˆ¾anï±nï, ki sövük
gä, bosˆat dusˆmanlarïma menim da menim köräl- bilä birliktä seni± ari Te±rilikinä ªuluª etkäylär.
mägänlärgä da ªaytar alarnï yamanlïªlarïndan, Buyur bermä, Biyim, padsˆahlarga da yanï-
ªaysï ki bardïr yüräklärindä menim ücˆün, (188v) (192v)na bolgan biylärgä sazgärlik da birlik yaªsˆï-
da yarlï©agay alarga, da''. nï sa©ïsˆlama.
24. Haybatlï Biy, yöpsün ªoltªasïn ªulu±nu± Buyur bermä, Biyim, bosˆatlïª ol kimsälärgä,
seni± da tügällä yaªsˆïlïªka yalbarmaªïmnï menim ªaysïlarï ki abasˆªarank‘ bilä ludz¾ tartïyïrlar.
pareªo½sluªu bilä surp Asduadz¾adz¾inni±, da surp Buyur bermä, Biyim, igitlärgä da ªïzlarga
Jovhanne½s garabedni±, da surp Sdep‘annos, bu- aruvluª, hedzˆ¾eplik da ªorªu, ki seni± ari ªorªu± ti-
rungi tanïªï±nï±, da bizim atamïznï± surp Lusa- binä kecˆingäylär.
woricˆ½ni±, da surp ar½ak‘ellärni±, da markare½lärni±, Buyur bermä, Biyim, (193r) bïsaglï kimsälär-
da surp hayrabedlärni±, da (189r) surp mardiros- gä da [öksüzlärgä] ariliki [=arilik], ki bolgaylar
larnï±, da surp gusank‘larnï±, da barcˆa frisˆtälär- hörmätlämä ari bïsaglarïn, ki tutup ba©lanïrlar
ni±, Mikajelni± da Kaprielni±, se½rovpe½lärni± da ari Te±riliki±ni± alnïna.
k‘e½rovpe½lärni±, da barcˆa arilärni± seni±, köktägi- Buyur bermä, Biyim, tul kimsälärgä da ök-
lärni± da yerdägilärni±, da sa±a haybat da yerni süzlärgä yardïmcˆï da bolusˆucˆï da yarlï-cˆaräsizlär-
öpmäª, ayïrïlmagan surp Errortut‘iunga, Ata O©ul gä baªucˆïlïª.
Ari Dzˆ¾anga hali da här kez me±i... Buyur bermä, Biyim, uªtaworlarga (193v) da
(189v) [Эта страница оставлена чистой]. bezirgânlarga ªutlu sïtaralï yol, ki ªayda da bol-
(190r) Xoltªa Biy Te±ridän salar, yaªsˆï sa©lïªta ªaytkaylar kendi övlärinä.
Ari tum zamanï ayt. Buyur bosˆatlïª bermä, Biyim, bar k‘ristân-
Biyiktägi k‘ahana da to©ru könü vartabed Bi- larga bilgän u bilmägän yazïªlarïna da ma±a, köp-
yimiz Jisus K‘risdos, ªaysï ki biz yazïªlïlar ücˆün yazïªlï ªulu±a.
könü ªurban boldu± Ata Te±rigä ari ªoran surp Xolarmen sendän, köktägi Biyim, ki yöpsün-
ªacˆ üstünä, aruv ªurban bul©anmaga, ªaysï ki gäymen [=yöpsüngäysen] mendän bu haligi ªolt-
bizgä ari teni±, ari ªanï±nï tumga ªaldïrdï±, ªaysï ªamnï menim, (194r) ªolup kensimä bolusˆluªka
ki sen, barïnï (190v) tutucˆï Te±ri, tïnïyïrsen da toª- pareªo½sluªun al©ïsˆlï ari gojs Mariamnï, da surp
tattï± bu ari ªurbannï, anï± ücˆün ki biz dä jisˆadag Jovanne½s Mïgïrdicˆni±, da surp Sdep‘annosnu, bu-
a±maªlïª etkäybiz bosˆatlïªï ücˆün bizim yazïªla- rungi tanïªï±nï, surp ar½ak‘ellärni da surp marka-
rïmïznï±. re½lärni, surp hayrabedlärni, surp mardiroslarnï
Anï± ücˆün halikä ªolïyïrmen, barïnï tutucˆï da surp dzˆ¾knaworlarnï, ari to©ru gusanglarnï da
Biy, seni± sˆa©avatlï yarlï©amaªï±nï. barcˆa arilärni, ªaysï ki isˆancˆïm bar, ki bu arilärni±
Buyur bermä yüräkimä menim yaªsˆï sa©ïsˆ, ki (194v) pareªo½sluªu asˆïra bu ªoltªam tügallängäy
bolgaymen ol türlü (191r) ªuluª etmä, necˆik sa±a yaªsˆïlïªta.
biyäncˆlidir, jisˆadagïna ari ªïyïnï±nï± seni±, ki Biy Te±ri barïnï tutucˆï, Jisus K‘risdos, yarlï©a
sa±a, Xutªarucˆïma menim, birilgäymen [=beril- da unutma kendi yaratkan ªullarï±nï, ki haybat-
gäymen] barcˆa sa©ïsˆïm bilä da ªïlïnganïm bilä da lagaybiz Ata O©ul Ari Dzˆ¾annï bir Te±rini me±i me-
bolgaymen arzani barcˆa arilär bilä haybatlama ari ±ilik, ame½n.
teni± da ari ªanï±nï ªorªu bilä da titrämäª bilä, Al©ïsˆ tumga ªarsˆï
aruv yüräktän da färâh dzˆ¾andan. (195r) To©ru yarïª da könü me±ilik yolnu±,
Buyur, menim sˆa©avat(191v)lï Biyim, bermä tirlikni±, K‘risdos, sensen esˆiki yarïªnï± da berücˆi
yüräkimä menim tatlïlïªlïªïn [=tatlïlïªïn] basˆªïsˆï±- me±ilik yarlï©amaªnï, sensen ªuvatlï kütücˆi da
nï±, sezikliki±ni, ªaysï ki etiyirlär cˆövrämä menim ªaytarucˆï bulargannï, sen bosˆatucˆï, yarïªnï arïtu-
ari frisˆtäläri± da közätücˆimdirlär kündüz u kecˆä. cˆï, arït meni yazïªlarïmdan, da ªaytar men bular-
1000
Французская национальная библиотека, Париж, Arm. 5: Молитвенник священника Каспара, сына авакереца Захарии

gannï, da yaªsˆï yolga küvür meni, kecˆövlü ªulu± yim, yazïª bilä pintilängän boyumnu sürt, Biyim,
da (195v) köpyazïªlï. da ilgärigi ari(197v)lär bilä ülüsˆlü et meni, Te±-
Xolarmen sendän, bol sˆa©avatlï, yarlï©a ma±a rim, da tövülgän yazïª bilä boyumnu arzani et kör-
da a±magïn ilgäri yazïª etkänimni. mägä ari yetizi±ni seni± da köktägi ªanlïªï±a, hali
Bosˆat ma±a, arït meni arïtucˆï ªuvatï± bilä. da här kez me±i me±ilik, ame½n.
Da ªutªar meni hesepsiz yazïªlarïmdan, ki [Между листами 197 и 198 нет нескольких
isˆkilli bolgaymen. листов].
Da cˆesˆ meni, Biy, yazïª bilä baylagannï. [Xoltªa surp Asduadz¾adz¾indän]
Da keri et meni me±ilik ªïyïndan. (198r) [Xuvatlï tökkän yasˆï± ücˆün, necˆik] aªïn
Da bosˆat ma±a sucˆumnu menim, necˆik bosˆat- suvga kibik aªtïrïy edi± ol zaman, ªacˆan köriy edi±
tï± (196r) antamaludz¾ga. a©ïr ªïyïn tibinä ªacˆ üsnä O©lu±nu da bizim ücˆün,
Da to©ru et meni, necˆik maksawornu. ki törä alnïna turup edi, seni± acˆïªlï yï©lamaª
Da keltirmä meni tözümsüz ªïyïnga. ücˆün, ki yaman itlär zadasïz ªozunu ªïynïy edilär;
Da küvür meni, arzanisizni, färâhlikkä seni±, Da ªuvatlï susamaªï± ücˆün le©i icˆkäni sirkä
ki tïy©ïsïz maªtagaymen seni här sahat. bilä, körgäni± ücˆün O©lu±nu± yüzündän dzˆ¾egatïn-
Da sa±a haybat me±i me±ilik. dan aªkan bürtük-(198v)bürtük terlär tüsˆkäni
Xoltªa tumga ªarsˆï ücˆün, ªan bilä boyalgan da kerezmanga ªoyulgan
Baª, Biy, tatlïlïªï bilä men le©ilangan üsnä ari teni ücˆün;
yazïª bilä, Biyim, Te±rim menim. Xolarmen sendän, yarïªlï ana, ªol menim
(196v) Yüräklänmä sansïz yazïªlarïmïz ücˆün ücˆün bosˆatlïª, ªoy yalbarmaª O©lu±nu± alnïna
da közdän salma yaratïlganï±nï. barcˆa türlü ªïyïnï ücˆün, ªaysï ki men yazïªlï ücˆün
Yetkizmä üstümä menim yaman c½asumnu, üsnä kötürdü adam sövücˆi O©lu±, a±dïr O©lu±a,
barïnï tutucˆï Biy, da közdän salma men tas bol- surp gojs, sˆahat, bu ªadar ªïyïnï, yarlï©agay, da
gannï. (199r) tözümlükü bolgay menim hesepsiz yazïªla-
Biyim, uzunesli da yamannï a±magan, a±, Bi- rïma, da buzgay ªolyazovumnu yazïªlï bilä yazïl-
yim, meni, yüklägän yazïª bilä, da cˆürgä yarlï©a- gan, da kendini± ari sˆa©avatï bilä tur©uzgay men
maªï± bilä boyumnu± yaralarïn, ªaysï ki yazïªnï± yïªïlgannï ölümsüz tirlikkä, ki barcˆa ariläri bilä
bu(197r)taªï boyumnu cˆürgädi da cˆirik yazïª taptï maªtagaymen Ata O©ul Ari Dzˆ¾annï hali da här kez
boyumnu. me±i me±ilik, ame½n.
Yerisˆ bolusˆluªka men yïªïlganga da tut yazïª [Страницы 199v и 200r чистые].
bilä batkan boyumnu, ªaysï ki titriyirmen tamuª- (200v) [Финансовые заметки, неразборчиво].
nu± acˆïsïndan, bosˆ et meni, Biy, ªaysï ki seskänir- (201v) [Две строки по&армянски].
men, sönövsüz ottan saªla meni, yï©lagannï, Bi-

Французская национальная библиотека,


Париж, Arm. 170.
Церковный календарь на 16541671 гг.
Дата: 1653 г. Место: не указано. Бумага. 18 л., 15х19,5 см.
Описание: [Macler 1908: 93&94].
Публикация: использован лексический материал [Deny 1957].
Пример календаря (4v) Asduadz¾adz¾indän surp Xacˆ½ka ancˆa orucˆï bilä
(4r) T‘v‰. 1106 [1657]. 24 [На полях:] ï 4 hafta.
Dz¾nunttan surp Sarkiskä ancˆa orucˆï bilä 3 hafta. Surp Xacˆ½tan Varaka Xacˆ½ka ancˆa 2 hafta.
Surp Sarkistän ulu Pargentak‘ka ancˆa 2 hafta. Varaka Xacˆ½tan Kiwd Xacˆ½ka ancˆa 4 hafta.
Ulu Pargentak‘tan Bayramga ancˆa 7 hafta. Kiwd Xacˆ½tan Hresˆdagabedgä ancˆa 2 hafta.
Bayramdan surp Akse½ntkä ancˆa orucˆï bilä 8 hafta. Hresˆdagabeddän Jisnagac½ka orucˆ½ï bilä 2 hafta.
Surp Akse½nttän Lusaw›oricˆ½kä orucˆï bilä 3 hafta. Jisnagac½tan surp Nigo½lga ancˆa 2 hafta.
Lusaw›oricˆ½tän Vartawar½ga orucˆï bilä 3 hafta. Surp Nigo½ldan surp Jagopka ancˆa 1 hafta.
Vartawar½dan Asduadz¾adz¾ingä orucˆï bilä 6 hafta. Surp Jagoptan Dz¾nuntka ancˆa orucˆï bilä 3 hafta.
1001
Александр Гаркавец. Кыпчакское письменное наследие: Каталог и тексты памятников армянским письмом

Национальная библиотека,
Париж, Arm. 176.
Судебник и Процессуальный кодекс
Дата: 1568 г. (л. 113r). Место: Каменец&Подольский. Бумага. 113 л. , 14х21 см.
Содержание: лл. 1&112: копия кыпчакской версии 1523 года Армянского судебника, утверж&
денного Сигизмундом I в Петркове в 1519 году, включительно с Процессуальным кодексом.
Среди надписей на титульном листе имеются подписи обладателей.
Настоящий список, датированный 15 февраля 1017/1568 г. (л. 113r), аналогичен венской ру&
кописи № 468 и является копией с утерянного списка. Рукопись содержит перевод на кыпчакский
язык основного текста (лл. 1r&105r) и изначально внесенных в перевод дополнительных статей 1&5
(лл. 41r–51bisr) и дополнительные кыпчакские статьи 6&31, 33&47 (лл.51bisv–112r). На стр. 112v го&
ворится, что Судебник “переведен на татарский язык с армянского”, тогда как в других списках ут&
верждается, что перевод “на наш язык” сделан с польского, на польский – с латинского, а на ла&
тынь – с армянского. Очевидно, с армянского переведено введение, которого нет в польском текс&
те. Судя по имени одного из пользователей (Ивашко, сын старосты Сергея, который был каменец&
ким войтом), этот анонимный список использовался в Каменце&Подольском.
Описание: [Macler 1908: 97&98; Deny 1957: 14&15].
Публикация: лексический материал [Deny 1957]; транскрипция [Гаркавец, Сапаргалиев 2002].
Примечание. Ср. другие списки: Вроц. 1916 (с переводом на русский), Вен. 468.
Полный текст парижской рукописи Arm. 176
(0r) [Беспорядочные записи] 8. Sekizincˆi, ant ücˆün, ki ne türlü bolmaª ke-
Men, Ivasˆko, Serhiy e½re½c½po½ªan o©lu. räk, ya kimgä berilir ant.
Pane ata, ªolarmen biyliki±izdän, nemä al- 9. To©uzuncˆï, ki tiymästir k‘risdânlarga din-
gay, nemä körklü atalgaysiz... Pane Holub, ªolar- sizlär alnïna barmaga törägä.
men... Pane Holubnu±, dzˆ¾anabar Hanusnu± ata. (1v) 10. Onuncˆï, ki ªaysï bitiklärdän yï©dïª ya
(0v) 1115 [=1666] tvagan o½gsdsi 9 ihiwluze½. ªaysï millätlärdän aldïª törälärni.
Men stecko Holub o©lu
“Я, Стецко, сын Голуба”. (2r) [Burungisi, ki pambase½l etärlär bizni, ki
Текст Судебника töräläri yoªtur]
(0r) [Беспорядочные записи] Haybatlï ari vartabedni± Mik‘ajelni± yasaganï
Men, Ivasˆko, Serhiy e½re½c½po½ªan o©lu. bu Törä bitikini ªoltªasïndan Sdep‘anos gat‘o©igos-
Pane ata, ªolarmen biyliki±izdän, nemä al- nï± barcˆa ermenilikni±.
gay, nemä körklü atalgaysiz... Pane Holub, ªolar- Ävälgi toªtalmaªï da basˆlanmaªï barcˆa törä
men... Pane Holubnu±, dzˆ¾anabar Hanusnu± ata. bitiklärini±.
(0v) 1115 [=1666] tvagan o½gsdsi 9 ihiwluze½. Basˆta yazar anï±kibiklärgä dzˆ¾uap, ki bizni
pambase½l etärlär, ki yoªtur bizdä törä.
(1r) Ävälgi polozˆen'asï Törä bitikini± Ari Dzˆ¾annï± sˆnork‘undan hadirländiª yazma-
1. Burungisi, ki pambase½l etärlär bizni ki tö- ga törälär bitiklärini.
räläri yoªtur. Äväl dzˆ¾uvap beräliª alarga, ki pambase½l etär-
2. Ekincˆi, ki ne ücˆün emdi yazdïª, ya kimni± lär K‘risdosnu± töräsini, ki törä yoªtur ermeni
pricˆinasïndan. k‘risdânlarda. Zera köplär bardïr, ki maªtarlar öz-
3. Ücˆüncˆi, nïsˆanï kücˆünü± barcˆa törälärni±. gä dayfanï± törälärini, ki könü töräläri bar. Kim-
4. Dörtüncˆi, ki kimlär töräcˆilär bolmaª keräk. lär ki bu isˆni sözlärlär, kendiläri könü törädän ta-
5. Besˆincˆi, ki ne nemädir törä, ya kimgä törä yïptïrlar da özgälärni dä klärlär taydïrmaga, ye±il
bolmaª keräk, ya töräni kimgä sïmarlamaª keräk. esli adämilärni.
6. Altïncˆï, ki ne türlü tiyär bolmaga töräcˆilär- Burungi dzˆ¾uvap alarga munu beribiz, ki Te±ri
gä ya zaªoccalarga. äväldän adämini± tarbiyatïna toªtattï tanïmaga
7. Yedincˆi, tanïªlar ücˆün, ki nedir alarnï± (2v) könülüknü [Íà ïîëÿõ: dinsiz töräsi]. Anï±
inamlarï. ücˆün ki dinsizlärni± doktorlarï toªtatïp törä ªoy-
1002
Национальная библиотека, Париж, Arm. 176: Судебник и Процессуальный кодекс

dular, ki kim ki bolvanlarga yaman aytsa, ölümlü Besˆincˆi, ki törä, da proroklar, da Awedaran
bolgay, da kim ki atasïna ªol uzatïp urgay, ªolunu tesˆkirilmästir, yoªesä törä prezmusˆen'adan tesˆki-
keskäylär [Íà ïîëÿõ: k‘ristân töräsi]. Xaytïp Mov- rilir uluslarda u millätlär arasïna. Anï± ücˆün bosˆ
se½s kendi töräsinä arttïrdï bu isˆni± töräsini, alïp etär Te±ri, ki uslular tergäp baªkaylar, ne türlü isˆ
ävälgi törädän: kim ki atasïna u anasïna yaman esä, a±ar körä etkäylär yar©unu.
aytsa, ölümlü bolgay. Xaytïp surp Awedaranï Biyi- Altïncˆi, ki törädä prezmusˆen'adan antka tü-
miz K‘risdosnï± barcˆa törälärni± tügällikidir, anï± sˆär, da Biyimiz K‘risdos tïyar ant icˆmäªni, klär, ki
ücˆün buyurur: «Isˆiti±iz, ki aytïldï Eski Törädä bu biz könü k‘risdânliktä tirilgäybiz, ki könü könü
türlü, yoªesä men sizgä Yä±idä buyurumen bu bolgay da egri egri bolgay.
türlü da berkitirmen Eskini Yä±i bilä, berip sizi± Ekincˆi, ki ne ücˆün emdi yazdïª
yaªsˆï erki±izgä, aytïp: sövgäysiz sizi± sï±arï±ïznï, ya kimni± pricˆinasïndan
necˆik sizi± boyu±uznu». Ekincˆi, hälbättä, yaªsˆï er- Da©ï da ne ücˆün emdi klädiª yazmaga törälär-
kinä berir adämini± barcˆa yaªsˆïlïªïn ªïlïnmaga, ni, ya ne säbäptän teprändi esimiz bu isˆkä.
ªaysïn ki toªtatïr, ki bizim erkimizdädir, ki barcˆa Egär ki yazdïª esä ävälgidä, ki keräkimiz dü-
ad(3r)amilär bilä könülük bilä barmaga. Ol säbäp (4v)gül edi yazgan törä berilmägä Te±ridän, yoª-
bilä ne Awedarannï yazïp ªoymadïlar äväldän, esä köp kez isˆittiª panbas özgä millättän, ki yoª-
yoªesä söz bilä ayttïlar. tur k‘risdânlarda törä. Kim ki munu aytïr, bilmäs-
Ekincˆi. K‘risdos keldi, da övrätti tügäl törä tü- tir ari bitiklärni± kücˆüni. Munï±ki yaman sa©ïsˆtan
gäl adämilärgä, da klämädi toªtamagan adämilär- 2 türlü yamanlïª to©ar: 1, ya sa©ïsˆlar edi, ki töräni
gä bitik bilä törä bermägä. Anï± ücˆün ögüt berir ªoygan essiz edi; 2, ya klämäs edi, ki könülük bol-
surp Awedaranda, ki barïsˆkay kendini± zaªotcasï gay edi adämilär arasïna dünyâda.
bilä, törägä kelmiyin. Da©ï da K‘risdos yar©ucˆunï± 2-incˆi, ki ol biliklikni, ki tarbiyatïmïzdan bar
manisi bilä alani etti surp Awedarandan, ki barcˆa, edi, yamanlïª söndürdü, da tügäl yaratïlgan adä-
kimesä kimgä borcˆlu esä, tölöv etkäy yaªsˆï kö±ül- mini yarïmdïª etti, da sövüknü u sˆa©avatnï köräl-
dän, yaªsˆï es etip, zera adämini± esi kendini± yar- mäsizliªni [=körälmäsizliª] ªapanel etti.
©ucˆusudïr. Mu±ar o©sˆasˆ barcˆa yar©u isˆlärini eslä- 3-üncˆi, bu vaªtlarda erincˆäkliktän üvränmä-
mäª keräk. Bu türlü K‘risdos buyurur Awedaran- gä klämäslär Eski da Yä±i Törälärni ne markare½-
da sˆafarnï± manisin, egär anï± egirlikini taptï esä lärdän, ne Awedarandan, ki bolgaylar edi ari bi-
äväldän, so±ra maªtadï anï± usunu, ki yarlï©ap et- tiklärni± kücˆündän bilmägä könü töräni. Anï±
ti ol egirlikni kendini± eyäsinä, ªaysï bilä (3v) ki ücˆün klädiª bu Törä bitiki bilä oyatmaga alarnï,
kirmädi töräni± alnïna sa©ïsˆ bermägä. Körgüzür, necˆik kimesäni yuªudan.
ki tiyisˆlidir yar©u bolmaga, yoªesä maªtamaª bilä 4-üncˆi, bu vaªtlarda biliklik ki eksildi, (5r) ki
övrätir, ki cˆarä bar esä, suªlanmasïn yar©uga bar- biliklik bolsa edi, bolur ediª sïnap da ta±lap zäma-
maga. Mu±ar oªsˆasˆ hrazˆarel etär surp Awedaran- näsinä körä; anï± ücˆün yï©dïª barcˆa millättän da
da törä etmägä a±ar, ki ªoltªa etti K‘risdostan, ki uluslardan, da yazïp da berkittiª oªsˆasˆ Eski da
ayt ªardasˆïma, ki üläsˆkäy menim bilä atamnï± ocˆ- Yä±i Törälärgä, ne türlü markare½lär ªoydï da
cˆiznamnï. Osˆta eki türlü bardïr sizdä säbäp: adä- Awedaran buyurdu.
milik tarbiyatïndan da törädän, mani, ne ücˆün 5-incˆi, ki bu zamanda Ari Dzˆ¾an zyavit etmäs,
suªlancˆ bolursiz özgälärni± töräsinä? Mundan öv- necˆik So½©omon da Taniel vaªtïna, ya necˆik Gorïn-
ränip, aytïr ar½ak‘eal Bo½©o½s, ki hecˆ sizdä könü törä t‘os kermäninä, ya özgä uluslarda, ki könü törä
yoªtur, ne ücˆün siz kendi±izgä ªïsªa u egirlik et- etärlär edi. Zera Ari Dzˆ¾an edi körgüzücˆi alarnï±
mägä ªoymassiz, yoªesä siz ªïsªa u egirlik etärsiz yüräkinä, anï± ücˆün suªlancˆ tügüllär edi yazgan
tügül özgälärgä, yoªsa ªardasˆlarga da. törälärgä. Necˆik surp ar½ak‘ellär klämädilär yazïp
Ücˆüncˆi. Klämädi Te±ri bermägä yazgan törä, bermägä surp Awedarannï äväldän, yoªesä sözläri
ki bolmagay prezmusˆen'adan könülüktä bolgaysiz bilä inandïrïp ªaytardïlar, da andan so±ra suªlan-
[=bolgaybiz], yoªesä sövük bilä, yarlï©amaª bilä dïlar yazmaga, alay oª töräni dä yazïp ªaldïrmadï-
(saªlagaysiz>) saªlagaybiz könülüknü (4r) u yaz- lar, zera alarnï± da©ïn özgä ulu sa©ïsˆlarï bar edi
magan töräni här zamanda. ªaytarmaªlïª ücˆün, yoªsa pokoy berdilär Eski Tö-
Dörtüncˆi, ki etkincˆä Te±ri yöpsündü töräni, u rä bilä, da kermänlärni± obïcˆayï bilä, da ari bitik-
proroklarnï, u Awedarannï, necˆik ki yaªsˆï urluª lärni± kücˆü bilä törälärin (5v) etmägä. Yoªesä bu
bolgay dzˆ¾anïmïzga, da bu türlü könülük bilä etmä- zamanda barcˆadan keri tüsˆtüª. Bu säbäptän prez-
gä yar©ularnï. musˆen'a yazïp ªoyduª törälärni.
1003
Александр Гаркавец. Кыпчакское письменное наследие: Каталог и тексты памятников армянским письмом

6-ïncˆï, ki yar©unu± isˆi ant bilä tügällänir, evet anï± alnïna kimesä aldamaª bilä bolmas könü bol-
ki Te±ridän buyurulmadï ant icˆmägä. Yoªesä ya- maga, yoªesä könülük bilä tergöv bolsar?
manlïª artïptïr bu zamanda, a k‘ristânlar tügül ki Osˆta bu 12 türlü basˆ isˆlär biri birinä baylap,
yal©ïz yar©u alnïna ant icˆärlär, yoªsa här yerdä säbäp ªoyarbiz Törä bitikinä oªsˆasˆ surp ar½ak‘ellär-
här kez hecˆ nemädän, da anï± bilä Xutªarucˆïmïz- gä, ªaysï ki Biy Te±ridän yar©ucˆïlar berildilär
nï± boyruªun hecˆ etärlär, da biz klädiª, ki Te±rini± dünyâgâ, da ªaytïp Ari Dzˆ¾an bilä to©urdular haj-
buyruªun hecˆ etkänlärgä törä da ganunk‘ berkitip rabedlärni [da vartabedlärni], ari yïªövnü± yar©u-
ªoyduª yar©uda. cˆïlarïn.
7-incˆi, ki bolmamaªï ücˆün töräni± barmagay- Zera bu 12 tügäl san haybatlandï barcˆa dün-
lar özgä millätni± töräsinä, necˆik buyurur edilär yâgâ, zera bu 2 6-dan to©dular, da bu 6 san dünyâ-
markare½lär, ki yoª mï dïr Te±ri Israje½l arasïna, ki ni± yaratïlganïnï± künläridir, da ölcˆövüdür adämi-
bolvanlarga barïrlar, ªaysïn ki ar½ak‘ellär dä anï ni± 6 tepränisˆini±, da sanïdïr adämilikni± tarbiya-
tabalap aytïrlar, ki tiymästir k‘risdânlarga özgä tïnï±. Da©ï da bardïr köp türlü haybatlïªï bu isˆlär-
millätni± alnïna yar©uga barmaga. ni± ari bitiklärdä. Da©ï da oªsˆasˆtïr 12 nahabedlär-
8-incˆi, körärbiz emdigi vaªtta, ki bardïr aª- ni± pokolen'asïna Israjel o©lanlarïnï±, ªaysïlarïna
pasˆlar, (6r) vartabedlär, k‘ahanalar, biylär, basˆ ki berildi Te±ridän yazïlgan törä Movse½s ªoluna.
ketªoyalar, ki yüz körüp, da oruncˆ alïp, da biliksiz- Anï± ücˆün bu 12 türlü basˆ isˆlär bilä tügällärbiz
liktän könü yar©unu egri etärlär. Anï± ücˆün köp- törä bit(7v)ikini.
tän az yazïp ªoyduª Törä bitikindä, ki bolgay ögüt Da©ï da ne säbäp boldu bizgä ki basˆladïª bu
da to©ruluª anï±kibiklärgä. törälärni yazmaga?
9-uncˆï, ki yaratïlgan tarbiyatïmïz dayma unu- Köp vaªttan beri ulu sa©ïsˆta edim bu Törä bi-
tiki ücˆün, ki här kez bizni tabalarlar edi bizim ªom
tucˆïdïr yaªsˆïlïªnï köp türlü dzˆ¾an u ten yazïªïndan.
da, özgä dayfa da. Da©ï da hörmät ªoyup bizgä bu
Hälbät, kläsäª yar©unu to©ru etmägä, vaªtïnda
isˆ ücˆün sövüklü ari bitiklärni± sˆägerti Bo½©os var-
unutup ya±ïlïrbiz, andan so±ra, posˆman bolup, sa-
tabed köp türlü hörmätli hörmätli sözlär bilä, da
©ïsˆka tüsˆärbiz: alay mïdïr, yoªsa alay tügül? Anï±
men bolmadïm üstümä almaga, mahana etip me-
ücˆün ki bu türlü ªïyïnlï sa©ïsˆ bolmaga, anï± ücˆün
nim biliksizlikimni da tenimni± tïncˆsïzlïªïnï, da
yazïp ªoyduª Törä bitikini, här vaªt, ªolumuzga
sa©ïsˆ ettim, ki ªoltªa etkiy edim özgä kücˆlü ari
alïp, eslägäybiz törämizni da körgüzgäybiz özgä
vartabedlärdän, zera bar edilär köplär ol vaªtta
millätkä, ki dayma törälärimizni ari bitiklärdän
atlï-cˆuvlu piliso½palar. Evet, ki bilip menim dzˆ¾ïn-
etärbiz, ki sözläri bolmagay bizni tabalamaga.
sïmnï± bizminlikini, klämädim kimesäni bu isˆkä
10-uncˆï, ªacˆan ki adam yaratïldï ürdü da ber- keltirmägä. Yoªesä asrï ta±lar edim, ki ar½ak‘ellär
di a±ar Biy Te±ri Ari Dzˆ¾annï± sˆnork‘un. Ol sˆnork‘, da belgili ari atalar munï±ki ulu isˆni± ªay©usuna
necˆä bardï il(6v)gäri, adämilär üstünä arttï, da, bolmadïlar.
ªacˆan ki ªaytïp yazïªka tüsˆtülär, ayttï Te±ri: «Xal- Evet ki ªaytïp boldu säbäp bu Törä bitikini
magay menim dzˆ¾anïm adämilärdä, zera dzˆ¾an yer- yazmaga hörmät ªoyganïndan bizgä der Sdep‘anos
gäsindän tengä ªayttïlar». Xacˆan ki K‘risdos keldi gat‘o©igos(8r)nu± barcˆa ermenilikni±, bir dä, eki
dünyâgâ, ol Ari Dzˆ¾annï yänä berdi adämilärgä da dä bizdän ªoltªa etti, da men mahana ettim me-
dzˆ¾an yar©usun, ªaysï ki surp Awedarandïr da ga- nim biliksizlikimni da köp kez tartïndïm bu isˆtän.
nunk‘, zera bilir edi Biyimiz K‘risdos, ki dünyâ Xacˆan ki artïªsï ªoltªa etti, men dä üstümä aldïm
adämiläri prezmusˆen'a dünyâ yar©usun yararlar menim miskinlikim bilä, bilip, ki tiyäsidir hna-
edi. Tiyäsidir emdidän so±ra bitik bilä yöpsünmä- zant bolmaga duªovnïy buyruªka. Egär ki Te±ri-
gä törälärni, ta±lap barcˆanï ari bitiklärdän. dän esä bu yaªsˆï sa©ïsˆ da tügällänsä Anï± o±arma-
11-incˆi, ki bilgäylär yar©ucˆïlar Törä bitikin- ªï bilä, asrï yaªsˆï; a egär tügällänmäsä menim
dän to©ru yar©u etmägä, bilip, ki kendiläri dä basˆlaganïm, özgä ari atalar, tügälläp, basˆka cˆïªar-
turmaªtïrlar köktägi yaratucˆïnï± alnïna yar©uga. gaylar. Zera äväl äväldän barcˆa ustalïª tügäl, bir
12-incˆi, kimlär ki töräni± [Íà ïîëÿõ: yar©u] adämidän basˆlanïp, da andan tügälländi, yoªesä
alnïna kelirlär, ªorªu kecˆirgäylär, anï± ücˆün ki ªa- köplärdän, zera, azdan köptän tapïp, biri birinä
cˆan adämilär alnïna bolmaslar egrini könü etmä- keltirip, biriktirdilär barcˆa ustalïªnï. Xaytïp esimä
gä, hälbät, köp türlü söz bilä dzˆ¾âht etärlär yar©u- aldïm, ki Biyimiz K‘risdosnu± yar©usuna barasï-
cˆïnï aldamaga, ne türlü bolsar köktägi yar©ucˆï(7r)- men, ol, ki yüz körmäs, ne oruncˆ almas, anï± ücˆün
nï± alnïna turmaga, ki barcˆa yapuªlarnï körär, ki tiyisˆlidir ma±a yazmaga ªolum bilä Te±rini± yar-
1004
Национальная библиотека, Париж, Arm. 176: Судебник и Процессуальный кодекс

©usunu± oªsˆasˆïn. Bolmagay kimesä tabalagay ayt- vurtka. Bar edilär k‘ahanalar da ªartlar yar©ucˆï-
kan sözümnü. Egär (8v) kimesä biliksiz esä, öv- lar eskidä, ne türlü aytïr bitiklär dä, ki k‘ahanalar
ränsin, a egär tügäl övrängän esä da munda nemä bolgaylar ªanlï isˆni± üstünä yar©ucˆïlar.
eksik tapsa, kendi tügälläsin. Eki yartïn yaªsˆï kö- Ne ücˆün Te±ri hawasar berdi yar©ucˆïlïªnï?
±üllärni yöpsünürbiz sövük bilä. Anï± ücˆün, ki barcˆasï bu sˆnork‘tan me±ärücˆi
Ücˆüncˆi, nïsˆanï kücˆünü± barcˆa törälärni± bolgaylar da ªaytïp ki eksiklikindän yar©ucˆïlarnï±
Da©ï da yazar Mik‘ajel vartabed Törä bitikini± biri birin zrgel etkäylär. Da Yä±idä buyurdu Bi-
ªuvatï ücˆün köp türlü yalbarmaª der Sdep‘anos yimiz K‘risdos surp ar½ak‘ellärgä, ki olturgaysiz 12
gat‘a©igeska. oltur©ucˆta yar©u etmägä 12 millätkä Israje½l ªomï-
Xolarmen sendän, haybatlï ata da barcˆa erme- na. Da alardan tesˆkirip aldïlar basˆlïªlarï barcˆa
nilik yïªövlärni± basˆï, bolmagay, ki hecˆ tä ye±il sa- k‘risdânlarnï±. Ol türlü ªaytïp K‘risdos övrätti ma-
©ïsˆlagaysen dzˆ¾an sartïn keräkli isˆni, ªaysïn ki me- ni bilä egri yar©ucˆï ücˆün, ki tügäl könü yar©u et-
nim üstümä beripsen. Zera tiyäsidir ma±a, ki kör- mäs edi, barcˆa kimesä adämilärdän esi kendinä
güzgäymen sa±a köptän az, ki nedir ªuvatï Törä yar©ucˆïdïr, dzˆ¾anïna, da teninä, da 5 seziklikinä, da
bitikini±, ªaysïnï ki ªolumuzga alïpbiz. Zera Törä aruvluªta saªlagay kendini.
bitikini± oªsˆasˆï bar ganonk‘ta, zera tiyisˆlidir bizgä 5. Da©ï da nedir yar©u, ya kimlärgä
tüzmägä töräni u ganonk‘nu, ki biri birinä oªsˆa- ba(10v)zïp sïmarlamaª keräk, ya kimlärgä
gay. Xaytïp bu türlü bardïr oªsˆasˆï biri birsinä. Ze- tiyär yar©unu etmägä
ra ganunk‘ dzˆ¾annï (9r) to©ru etär, da törä tenni, Da yar©u kimdän aytïldï? Äväl Te±ridän, so±-
hälbät, egär biri birindän ayïrïlïp esälär, yoªesä ra markare½lärdän, ki yar©u nedir. Yar©u barcˆa isˆ-
köp yerdä birikirlär. Necˆik dzˆ¾an u ten, ki tarbiyat lärni± tergämäªidir. 3 türlü isˆ bar, ki adämilär
bilä 2-dirlär, ol türlü ayïrïlmas, ªatïsˆïlïp biri biri tepränirlär dünyâda: yaªsˆï, u yaman, da ortacˆaªlï.
bilä, bolurlar bir da köp nemäni bir erk bilä ªïlï- Kimlär ki alani yaªsˆï kisˆilärdir da kimesäni zrgel
nïrlar, ol türlü ganunk‘ ta törädir. Anï± ücˆün, egär etmäslärdir, alarga yar©u keräkmästir. A kimlär
yoluªsa ªatïsˆïlmaga eksinä biri birsinä, sïndïr- ki o©rudur, ya ªaraªcˆïdïr, ya basˆ yevücˆidir, alarnï±
mastïr. Da ne türlü ganonk‘nu bilücˆilär tüzüptir- isˆi tas bolmaªtïr. A yar©u ortacˆaªlï adämilärni±-
lär, ol türlü töräni dä; da ne türlü ya±ïlganlarga dir, kimni± zaªotcasï bar. Ne türlü So©omon 2 ªa-
ganonk‘ta pokuta u ªorªu bar, ol türlü törädä bar; tunnu± esi bilä tergäp taptï yar©usun, ol türlü Ta-
da ne türlü törädä zïndan da baylamaª bar egri- nie½l markare½ es bilä acˆtï Šusˆannï± 2 ªartnï± yar-
lärgä, ol türlü ganonk‘ta zïndan da baylamaª ªar- ©usun. Da K‘risdos ekincˆi kelgäninä o± yanïndagi
©amaªtïr; da ne türlü yazïªsïz adämilär üstünä ga- alani artarlarga aytsar: «Keli±iz, Atamdan al©ïsˆ-
nunk‘ nemä ba© ªoymastïr, ol türlü törä dä anï±ki- langanlar»,– da so± yanïndagi alani yazïªlïlarga
biklärni± üstünä, kimlär ki to©rudurlar dünyâda; aytsar: «Keti±iz Mendän, ªar©ïsˆlïlar, (11r) me±i
da ne türlü ari kisˆi ªorªmastïr kök(9v)tägi yar©u- otka».
cˆïsïndan, [ol türlü anme© adam ªorªmastïr dünyâ Xaysï ki alanidir bu türlü, ki ortacˆaªlïlarnï±-
yar©ucˆusundan]. Xaytïp da©ï da yaªsˆïlïª beriliptir dïr yar©u, ortacˆaªlï alardïr, kimlär ki yazïªlarïn-
bizgä, ki barcˆa ari bitiklärni anï± ücˆün tüzdilär, ki dan ªaytïp, pokutovat etiptirlär, alarnï± ölcˆsär
adämilärni yazïªtan tartkaylar, ol türlü Törä biti- Te±ri yazïªïn, pokutasïn, da kimni± yazïªï artïª
ki dzˆ¾âht etär tïymaga yamanlarnï da egrilärni, ki bolsa, ol bersär dzˆ¾uvap. Alay oª dünyâ yar©usuna
sövük bilä da yaªsˆï kö±ül bilä tirilgäylär biri biri körgüzür.
bilä. Da©ï da aruvluª bilä tirilmäª artarlïªtïr, bu Tiyisˆlidir yar©ucˆïga, ki bitikcˆi, uslu, aªïllï bol-
da törädä bolmaª keräk. Bu türlü manilärni ber- gay, da ari bitiklärni± kücˆün igi bilgäy, da barcˆa
diª uslularga, ki tanïgaylar, ki necˆä türlü yaªsˆïlïª adämilikni yaªsˆï bilgäy, ki yar©unu to©ru etkäy.
bar munda hawasar barcˆa adämilärgä, ki talasˆnï, Tiyisˆlidir yar©ucˆïlarga, ki l'atalarï bilä tügäl bol-
öpkäni kötürür da eminlikni da yaªsˆïlïªnï toªtatïr gay, da a±lï, u aªïllï, da saªt bolgay. Bolmagay, ki,
adämilär arasïna. Da ªayda ki törä eksiktir, anda töräni a±lamïyïn, kimesägä eksiklik etkäy. Necˆik
talasˆ köptür, da ªayda törä da könülük bolsa, ki bir pesˆäkâr, tügäl pesˆäsin övränip bilmägäy,
eminlik artïªtïr ol ulusta, dünyâda u yïªövlärdä, bolmas ustalïª etmägä, necˆä artïª da©ïn biliklik
zera bir ülüsˆü Te±rini± sˆnorhk‘undan berilgän yï- keräk yar©ucˆïlarga, ªaysï ki Te±rigä yarasˆïr. Zera
ªövlärgä eminliktir. yar©u yarmaª Te±rini±dir, oldur könü yar©ucˆï, da
[В этом месте отсутствует один лист]. dün(11v)yâ yar©ucˆïlarï Te±rigä oªsˆasˆtïr. Anï±
(10r)...dän usluluª, ki yar©u etmägä bilgäy zˆo©o- ücˆün keräktir, ki, yüz körmiyin, Te±rini± yar©u-
1005
Александр Гаркавец. Кыпчакское письменное наследие: Каталог и тексты памятников армянским письмом

sun könü etkäy da Te±rini± alnïna acˆïª yüzlü bol- Tiyisˆlidir töräcˆigä, ki töräni yal©ïz etmägäy,
gay. yoªsa köplär bilä, egär yoluªmasa, 2 ya 3 yaªsˆï da
Da©ïn da kimgä tiyäsidir bermägä boyruªun bilücˆi adämilär bilä etkäy töräni. Necˆik törägä
yar©ucˆïlïªnï±? kelgänlärgä 2 ya 3 tanïª keräktir, ol türlü yar©ucˆï-
Eski Törädä belgili edilär yar©ucˆïlar, marka- larga, anï± ücˆün ki törä to©ru bolur toªtagan adä-
re½lär, k‘ahanalar, ki Te±ridän ta±landïlar, da alar- milär bilä tanïªlïªta. Bu övräncˆik burun R½ïmalï-
dan ta±landïlar ªartlar, uslu yar©ucˆïlar. Bolur, ki larda bar edi, ki 72 adam dayma sa©ïsˆta edilär
yoluªur yar©u yarmaga ªanlarga da ulu biylärgä. barcˆa türlü isˆlär ücˆün. 72 adam anï± ücˆün tüzdü-
Da bizgä bu türlü bolsun. Xaysï ulusta bar esä lär, ki barcˆa adämilär ba©ïngaylar, ki 72 millätni±
k‘risdân ªanï ya ulu biylär, dünyâ yar©usun ªay- usluluªu alardadïr. Yoªesä emdi 12 yar©ucˆu toª-
©urgaylar allarïna könülük bilä. Da yïªöv yar©u- tattïlar, 12 ar½ak‘ellärgä oªsˆasˆ, tügül ki köp yar©u-
sun aªpasˆ ªay©urgay vartabedlärni± övrätmäªi cˆïlarnï± tergämäkindän (13v) könülür törä, yoª-
bilä, 2 ya 3 aªïllï ketªoyalïª bilä. Da ªaysï ulusta esä, köplärni± tanïªlïªï bilä könülüp, ªorªulu kö-
bolmasa ªan ya ulu biylär, tiyäsidir aªpasˆka sï- rünür törä.
marlamaga yar©u isˆni, ki barcˆa yar©ularnï ol ªay- Da©ï da Xa©anlïªta 3 töräcˆi ªoyarlar, alay oª
(12r)©urgay. Bolmagay, ki bu isˆkä utru bolgay Vïrasdunda, Xa©anlïªtan övränip, surp Errortu-
kimsä, zera bardïr aªpasˆlar arasïna, ki biliksizdir t‘iunnu± atïna da tanïªlarnï± sanïna. Biz dä mu-
da aªcˆa kücˆü bilä ta±lagandïr. Bilirmen munï men ±ar biyänirbiz, ki 3 yar©ucˆï bolgay, zera mundan
dä. Yoªesä biyik asdidzˆ¾anlarï bardïr aªpasˆlarnï± artïª kücˆtür tapulmaga barcˆa yerdä. Da©ï da aª-
da barcˆa dzˆ¾anlar ücˆün dzˆ¾uvap berücˆidirlär Te±ri- pasˆtïr burungi yar©ucˆï, 2 ya 3 aªïllï adämilär tut-
ni± alnïna, alay oª bu yar©ular ücˆün bergäylär. kay ªatïna, da alay etkäy yar©unu, tügül ki alar
tanïª bolgaylar könülükkä, yoªesä aªpasˆ kendi dä
Necˆik yo©arï aytïldï, ki vartabedlär bilä etkäylär
övrängäy alardan yar©unu.
töräni. Egär ki yar©u basˆï biliksiz bolsa, ªatïnda
Tiyäsidir yar©ucˆïlarga ertä u kecˆä sarnamaga
olturgan bilücˆilärdän övrängäy yar©u isˆin, ki pam-
Eski u Yä±i Töräni da Törä bitikini da eskä alma-
bassïz biyängäylär könülükkä.
ga barcˆa millätni± da esli adamlarnï± yazganïn.
6. Da©ï da ne türlü tiyisˆlidir bolmaga
Tiyäsidir yar©ucˆïlarga barcˆa tarbiyatï bilä yaªsˆï
yar©ucˆïlarga, könü ya egri kisˆigä yar©uda
bolmaga, da törä saªlagay, da artïªsï, ki öcˆäsˆ bol-
Tiyisˆlidir yar©ucˆïga, ki oruncˆ alucˆï bolmagay,
magay, da ªïl(14r)ïªï bilä paªil bolmagay barcˆa
zera yazgandïr, ki oruncˆ soªraytïr, necˆä ki iti köz
vaªtta, artïªsï yar©u vaªtïna, ki yar©uga kelgän-
bolsa. Zera ol yar©ucˆï, ki könülük üstünä oruncˆ al-
lärni± kö±ülläri cˆiy bolmagay, da sa©ïsˆlamagaylar,
mastïr, anï± sözü kecˆär yar©uda, da könülük bilä ki paªilliktän ya öcˆäsˆmäªtän to©ru bolmadï yar©u.
yar©uga ucˆ etär, (12v) da kim ki isˆitsä, biyänir. Ne Uzun es bilä tözümlü bolmaª keräk yar©ucˆïlar, ze-
türlü ki Te±ri ayttï, ki yüz körmä±iz, yoªsa könü ra köp kez yoluªur, ki kücˆ bilä taparlar da yavits'a
yar©u eti±iz. Egär ki könülük bolmasa, köp adam bolmastïr yar©u. Yoªesä tözümlük bilä, da kün be-
esi bilä yazïªka tüsˆär, da bu isˆtän özgä millätni± rip, özgä cˆaªta yaªsˆï tergäp, da ªaytïp ündägäylär
yar©usuna barïrlar. Da könülük bolsa, yar©ucˆïlar allarïna, da ucˆ etkäylär. Egär ki yar©uga kelgän-
da bazïp bolur Te±rini± sözün aytmaga, ki men lär talasˆ etsälär, ªoymagaylar biri birinä tüsˆmägä,
yar©u etär esäm, menim yar©um könüdür; baªma- öcˆäsˆip ögütlägäylär, ki törä alnïna ªalaba bolma-
sïn kensini± aslamïna, dzˆ¾âht etsin, ki barcˆa adä- gay da yar©u ªapanel bolmagay. Bilsinlär zaªocca-
milärni biyändirgäy. Egär ki sada©a barcˆa nemä- lar da, ki kelmäslärdir yar©u alnïna talasˆ etmägä,
dän artïª esä, yoªesä yar©unu könülük bilä tiyäsi- yoªsa könülük bilä spravovats'a bolmaga. Yergä
dir etmägä, tiymäs ªodzˆ¾aga yüz körmägä, ne mis- bilä bergäylär sözlämägä zaªoccalarga, 1-i sözläsä,
kingä yarlï©amaga, ne türlü ki yazgandïr: «Yarlï- 1-si tek tu(14v)rgay, so±ra birsi sözlägäy, ki alar-
©ama yarlïga törädä». Da yar©ucˆï bolmagay bir nï± gilelärini isˆitip bilgäylär könünü egrini da an-
yartïn isˆitkäy, könüni± ya egrini±, gileyin angïncˆa, dan so±ra yar©usun etkäylär.
ki 2-si yüz dä yüz turmïyïn. Da gileni könüsün ter- Da©ï da yar©ucˆï saªlanmaª keräk kendi ªulla-
gägäy, andan so±ra 2 ya 3 tanïª bilä ucˆ etkäy kö- rïndan, bardïr anï±kibiklär, ki yar©uda sözlövücˆi-
nülükkä, törä bilä, ki 2 ya 3 (13r) tanïª bilä toªtal- dirlär oruncˆ bilä, zera övräncˆiktir yar©uga kelgän-
gandïr törä bilä barcˆa isˆ. Da kimni± tanïªï bolma- lärgä, yapuª oruncˆ berip, ki kendiläri sartïn sözlä-
gay, ant bilä 1 yartïn, kimni± üstünä [tüsˆsä], ucˆ gäylär. Bolmagay, ki alarnï± ustat sözlärindän al-
etkäy. dangay yar©ucˆï da egri etkäy yar©unu. Aldamasïz
1006
Национальная библиотека, Париж, Arm. 176: Судебник и Процессуальный кодекс

yar©u Te±rini±dir, ol, ki yapuªnu acˆïªnï köriyir, a ªara bergäy kimesäni yazïªïna körä, ki egri adam
dünyâ adämilärinä yoluªur ya±ïlmaªlïª. Dayma könünü ye±gäy da igilikin algay, ol adam ªay©ur-
kimesä a±ar yamanlamasïn, kim ki erksiz ya±ïlïr. masïn, yoªesä (16v) Te±rigä sˆükür bersin, umsa-
A kim ki erki bilä egri etär yar©unu, kendi borcˆlu sïn Te±rigä ªoyup, ki da©ï yaªsˆï tölöv yetkäy Te±ri
ªalïr köktägi yar©ucˆïga. Bolmagay, ki öktämlän- alnïna da Te±rigä ªoygay öcˆ almaªnï.
gäy yar©ucˆu ya kimesäni hecˆ körgäy, alay bilsin, [7.] Da©ï da tanïªlar ücˆün, ki ne türlüdir
ki 1-dir yar©ucˆï Te±ri, ªaysïnï± alnïna (15r) kensi alarnï± könülükläri ya ne ücˆün 2 ya 3 keräk
dä turasïdïr yar©uga. Tiyäsidir, ki tanïªlar bilä bolgay yar©u, zera
Tiyisˆlidir yar©ucˆïnï± ki zïndanï bolgay, kim ki yar©uga kelgänlärni± köp sözlägänlärin tanïªlar
egri bolsa, ki zïndanga salgay, ki ögütlängäylär, bilä ucˆ etär yar©ucˆï. Egär ki eslärinä alsalar edi
ne türlü K‘risdos buyurur Awedaranda, ki deckiy ar½ak‘ellärni± ari buyruªun, ki aytïr: «yal©ïz kensi-
salïr zïndanga, angïncˆa, ki tölöv etkäy. ±ä yaªsˆï klämä, yoªsa sï±arï±a da».
Da©ï da 2 adamnï± arasïna ªalaba u dävi bol- Anï± ücˆün bolmas yar©ucˆï inanmaga, tanïªlar
gay, K‘risdos kendi ögüt berir, yar©uga barmïyïn, kelmiyin, da yar©uga kelgänlärni±, ªaysï ki zaªoc-
yolda barïsˆmaga, ki nemä arada hagaraglïª bol- cadïr, könü tanïªlar bilä tïyïlïr, da törä to©ru körü-
magay. Yarasˆmastïr K‘risdosnu± ªullarïna, ki nür. Da könülükü tanïªlarnï± yaªsˆï kisˆilärdän bel-
äväldän sa©ïsˆ etkäy yal©an sözlämägä, zera kim ki gilidir, ki oruncˆ alïp kelmägäy, da könülük alnïna
yal©an sözlär, sˆaytannï± o©lu ündälir. Ne türlü yal©an sözlämägäy, ya egär ki uru©u bolgay (17r)
K‘risdos buyurur, kim ki yal©an sözlär, kendilärin- kimsäni± da kelip tanïªlïª bergäy, da bilsälär, ki
dän sözlär, zera yal©andïr, anï± atasï da sˆaytan- könü kisˆidir, tanïªlïªïn tutmaª keräk. Da ol, ki ay-
dïr. Da tas etär alarnï Te±ri, kimlär ki sözlär yal- tïr, 2 da 3 könü tanïª bolmaª keräk, oªsˆar günäsˆkä
©an, da yal©anlïª bilä barma±ïz biri biri±iz bilä, da ayga, ki köktä könü tanïªlardïr Te±rini±. Da 2-
yoªesä sözläsˆi±iz könülük bilä, barcˆa ªardasˆ kendi incˆi, tanïªlarnï± könülükü, yasˆï bilä tügäl bolgay
Te±ri bilä. Yarasˆmastïr k‘ristânlarg(15v)a, ki söz ya ªart kisˆi bolgay. Xaytïp tiyäsidir adamnï± yïllar
bilä ulamaga klägäy yar©uda, da yïªmaga klägäy u zämanäsini± hörmätini körgüzmägä: 3 yasˆar o©-
sï±arïnï anï± ya±ïlïp sözlägäni bilä, zera yazgan- lan tilgä cˆïªar, 7 yasˆar bitik üvränir, 14 yasˆïna
dïr, kim kimgä cˆo©ur ªazsa, kendi tüsˆär. Te±rigä adämiliki tepränir, 20 yasˆïna zinawor bolur biylär
inangan k‘ristânlarga tiymästir egirlik bilä ye±- esˆikinä, 25 yasˆïna k‘ahana bolur. Ma±a da bulay
mäªni sövmägä yar©uda, egär ki ye±sä, kendini± körünür, ki 25 yasˆïnda adämini± tanïªlïªïn tut-
dzˆ¾anïnï zrgel etär, a egär ye±ilsä, uyat tartar. maª keräk. Xacˆan ki Te±rini± alnïna könüdür 25
Kimesä tur©uzmasïn yal©an tanïªlar, kläp sï- yasˆïna k‘ahananï± tanïªlïªï zˆo©ovurt ücˆün, da©ïn
±arïnï± tirlikin egirlik bilä almaga, zera hecˆtir artïªsï könüdür 25 yasˆïna asˆªarhagannï± tanïªlïªï
Te±rini± alnïna yal©ancˆï. Ne 1 kez kimesä yalga törädä. A egär ki yoluªsa, bir tanïª tügäl adam
tutmagay sözlövücˆi adamnï yar©uda, da yal©anlïª bolgay da birsi igit, anï da tu(17v)tmaª keräk. A
bilä ye±gäy könünü. Kimesä oruncˆ bermäsin yar- egär ki 2-si igit bolgay da 1-i ªart ya 3 igit bolgay,
©ucˆïga da sï±arïnï± igilikin damâhlik bilä almasïn, ol tanïªlïªnï da tutmaª keräk. Da©ï da dinsizlärni±
zera damâhliktän barcˆa yaman ilgäri kelir. Tiyisˆ- tanïªlïªï kecˆmästir k‘risdânlar üstünä, necˆä köp
sizdir mahalädä u el arasïna ant icˆmägä angïncˆa, bolsalar da, egär ki könü dä aytsalar. Ne türlü ki
ki yar©ucˆï buyurmïyïn yar©uda. Buyurur K‘risdos, K‘risdos yöpsünmädi devlärni± tanïªlïªïn, ªacˆan ki
ki hecˆ nem(16r)ä ücˆün ant icˆmä, zera barcˆa keräk- anï Te±ri O©lu aytïrlar edi. Alay oª hercowadz¾o½©-
mäs u bosˆ sözlär, ki sözlärlär adämilär, dzˆ¾uvap larnï± tanïªlïªï kecˆmästir k‘risdânlar üstünä, ªa-
bersärlär yar©u kününä. Tiyisˆlidir ªaytïp munda cˆan k‘ristânlikkä to©ru tügüllär, bizgä ne türlü bo-
sa©ïsˆlamaga, ki yaªsˆïraªtïr bu dünyâni± yar©usu- lurlar könü bolmaga tanïªlïªta? A egär ki anï±ki
na kimesäni± igilikin egirlik bilä algaylar, sövük nemä isˆ yoluªsa hercowadz¾o½©lar üsnä, bolurlar
bilä yöpsünmäª keräk da kendini± dzˆ¾anïnï± ªutul- kendiläri biri biri üstünä tanïªlïª bermägä.
maªï ücˆün, ne ki özgäni± egirlik bilä algïncˆa da Da©ï da tiymästir ªatïn kisˆini± tanïªlïªïn tut-
köktägi Te±rini± yar©usu alnïna tölöv etkincˆä. maga, tek sözün isˆitmägä. Ne türlü K‘risdosnu±
Xacˆan ki kläsälär barmaga yar©u alnïna, äväl jarut‘iununa: ari ªatunlar, körüp, sövüncˆlük ber-
al©ïsˆ bilä Te±ridän ªoltªa etmägä keräk, egär erki dilär ar½ak‘ellärgä, da ar½ak‘ellär toªtattïlar K‘ris-
bolsa Te±rini±, da könülük bilä ye±sä, da aslamï dosnu± könü surp jarut‘iunïn. (18r) A nemä anï±ki
bolsa, töräni utup, Te±rigä yügünmäª keräk, zera isˆ yoluªkay, da ªatïn kisˆilär körgäy anï, da yaªsˆï
ol berir usluluªnu, egär ki Te±ri yapuªnu bilücˆi cˆï- hörmätli ªatïnlar bolgay, necˆik er kisˆini± 2 ya 3
1007
Александр Гаркавец. Кыпчакское письменное наследие: Каталог и тексты памятников армянским письмом

tanïªlïªï kecˆär, alay oª hörmätli ªatïnlardan 2 an- dosnï± mgrdut‘iunïnda Ata Te±ri, da Ari Dzˆ¾an, u
cˆa – 4 ya 6 [Íà ïîëÿõ: Bir er kisˆi yerinä 2 ªatun, 2 surp Ovanne½s tanïªtïrlar. Da T‘ap‘o½r ta©da 2 mar-
yerinä 4, 3 yerinä 6 ªatun tanïª], yoªesä kelmä- kare½ da 3 ar½ak‘el tanïªtïrlar Te±rilikinä. Tanïªtïr-
gäylär törä alnïna, övlärinä tanïªlïª bergäylär ol lar K‘risdosnu± barcˆa türlü sk‘ancˆ½elikläri. K‘ris-
ªadar yaªsˆï da hörmätli adämilärgä, ne ªadar ken- dosnï± ki ªacˆ üsnä edi, günäsˆni± ªara±©uluªu, da
diläridir, da alar, kelip, tanïªlïª bergäylär törä al- yerni± tepränmäªi, [da tasˆlarnï± cˆatlanmaªï], da
nïna. Anï± ücˆün ki ne türlü tiymäs ªatïn kisˆigä ªanï u suvu K‘risdosnï± ªabïr©asïndan cˆïªtï, da©ï
k‘ahana bolmaga ya zˆolner, ne borla basmaga, ne özgä sk‘ancˆ½elikläri tanïªtïr. Da surp jarut‘iunïna
kebittä olturmaga [Íà ïîëÿõ: ªatun kisˆi kebittä K‘risdosnï± frisˆtälär, da kerezmanïnï± tasˆï, ki acˆïl-
olturmasïn], ne er kisˆini± tonun kiymägä, ol türlü dï, da kefini, da ar½ak‘ellär, da ari ªatïnlar, da sto-
tiymäs alarga ne törädä olturmaga, ne tanïªlïª rozˆlar tanïª. Da©ï da hamparcumïnda frisˆtälär, da
bermägä. Bu isˆkä utru kimesä aytmagay, ki köp ar½ak‘ellär, da äväldän markare½lär tanïªtïr. A
ªatïnlar, ªanlarïn töküp, da K‘risdoska tanïª boldï- eg(20r)är ki 1 könü tanïªnï± tanïªlïªï da könü esä,
lar, zera mardirosluª tanïªlïªï [özgädir da adämi- hälbät, toªtalgan dügüldür, ne türlü ki K‘risdos
lär tanïªlïªï] da©ïn bir türlüdür, evet ki köp ªatïn- aytïr edi dzˆ¾uvutlarga: «Siz yeberdi±iz Jovane½skä,
lar ªïynaldïlar, da Te±rigä arzani boldïlar, da da ol tanïªlïª berdi könülük ücˆün, da inanmadï±ïz.
adamlardan hörmätländilär. Anï± ücˆün (18v) ki Da menim tanïªlïªïm bardïr da©ïn ulu, ne ki Ova-
ªatïn kisˆini± tarbiyatï sïr saªlamas, ne tanïªlïªï ne½s, ol ªïlïnmaªnï, ªaysïn ki berdi ma±a Atam.
kecˆmäs. Evet ki ªatïn kisˆilärni± ªatun kisˆilärni± Xaytïp aytïrmen, tanïªlïª berimen Menim ücˆün,
üstünä kecˆär tanïªlïªï, alay oª ªatïn kisˆilärni± er da tanïªlïª berir Menim ücˆün Atam, da sizi± törä-
kisˆi üstünä 6 da 4, necˆik yazïpbiz yo©arï. Kimesä ±izgä dä yazgandïr, ki 2 adamnï± tanïªlïªï könü-
bu tanïªlïªnï a©ïrsïnmasïn, tügül yal©ïz tügäl adä- dür». A 1 adam tanïªlïª bersä kendi ücˆün, tügäl
milär tanïªlar boldu K‘risdos ücˆün, yoªesä o©lan- dügüldür. Ne türlü ki ayttïlar K‘risdoska dzˆ¾uhut-
lar da, necˆik Pet‘©e½he½mni± o©lancˆïªlarï, da©ï da lar, ki Sen Seni± boyu± ücˆün tanïªlïª berisen. Kö-
surp Sdep‘anos igit vaªtïnda, da©ï da köplär bular- nüsün, ki K‘risdosnu± tanïªlïªï könü edi, da alar
ga oªsˆasˆ. aytïrlar [edi], ki könü tügüldür. Anï± ücˆün Ata
Da©ï da aytalïª, ki ne ücˆün 2 ya 3 bolmaª ke- Te±rini da surp Jovane½sni tanïª keltirdi K‘risdos,
räk tanïª. 2 ya 3 dügül ki köplärgä utrudur, körgü- da surp ar½ak‘ellärni, bu türlü aytïp: «Bolgaysiz
zür, ki necˆä köp bolsa, ancˆa igidir, egär ki bolmasa Ma±a tanïª Jerusahe½mdä, u Samariada, dünyâni±
2 ya 3, mundan eksik bolmagay, zera 1 adamga ªïrï©ïna di(20v)rä». Bu türlü Bedros, isˆitip Tapo½r
asanttïr, ki büªtan aytkay kimsäni± üstünä, a 2, 3 ta©da Ata Te±rini± avazïn K‘risdos üstünä, aytïr
adam bolmastïr, zera 1-i kläsä, 1-si klämäs. Da edi, tanïªlïª berip, ki bu avaznï biz könü isˆittiª, ªa-
yar©ucˆï keräk es ªoygay (19r) igi tanïªlarga, ki biri cˆan ki birgäsinä ediª ari ta©da. Da©ïn alïp tanïªlïª-
birinä sözläri oªsˆasˆ kelgäy, ki oªsˆasˆsïz bolmagay, ka markare½lärni, aytïp alay, ki tutarbiz toªtalgan
necˆik ki alarnï± sözläri bir edi, ki K‘risdos ücˆün aytkanlarïn markare½lärni±. Ol türlü könüsün ta-
ªanlarïn töktülär, alar oªsˆasˆ bolsa, 2-sini± ya 3- nïªlïª berir edi Johane½s Awedaranicˆ½: «Hälbättä 3
sünü± tanïªlïªlarï könüdür. Da egär tapulur esä türlü, ki tanïªlïª berirlär K‘risdos ücˆün: Dzˆ¾an, da
bu bitiktä, ki köplär, yal©anlïª bilä birlänip, da suv, da ªan». Mundan övrändi yïªöv ganonk‘u, ki
yal©an tanïªlïª bilä yamanlïªnï ucˆka cˆïªarïrlar, ne- tanïªlïªsïz al©ïsˆlamagaylar aªpasˆ. Da ar½ak‘ellär dä
cˆik Najpe½ut‘nu± Eski Törädä da surp Sdep‘anosnï± tanïªlïª bitiki bilä yeberirlär edi asˆagerdlärin.
Yä±idä, bu isˆlär yal©an tanïªlarnï± yamanlïªï bilä 2 türlüdür tanïªlïªnï± oªsˆasˆï, ªaysï ki tiyäsidir
edi. Yoªesä bolmaslardïr här kez zraycalïª etmä- tanïªlarga, ki hecˆ etmägäylär körmäkni ya isˆit-
gä. A 2 da 3 könüdür, necˆik Te±ridän buyuruldu. mäªni, yoªsa könülük bilä toªtatïp, da so±ra tanïª-
Zera Movse½sni± töräsini± berilgäninä Te±ridän lïª berilgäy. Ol türlü yar©ucˆï da törä etkän vaªtïn-
Ovr, da Aharon, da E½su tanïªtïrlar. A Sinaj ta©da da, (21r) könüsün sorov etip, isˆitkäy tanïªlardan,
Te±rini± engäninä bïr©ïlar avazï, da bulut, da ªa- ki nemä zavada bolmagay yar©u arasïna.
ran©uluª, da ot tanïªtïrlar. Da K‘risdosnï± to©ganï- 8. Da©ï da ant ücˆün,
na frisˆtälär, da 3 ªan, da ªoycˆïlar tanïªtïrlar. A ki ne türlü keräk ant icˆmägä
K‘risdos(19v)nu± 40 künlük kelgäninä dadzˆ¾arga Tügül ki boyruª berip aytïrbiz, yoªsa övränip-
surp Sime½o½n, u Anna markare½uhi, da esˆikni± acˆïl- tirlär yaman antlar icˆmägä, anï±kibiklärgä törä u
ganï tanïªtïr. K‘risdosnu Ekibdoska ªacˆïrganda ganunk‘ toªtatïrbiz.
frisˆtä da bolvanlarnï± usˆalganï tanïªtïr. Da K‘ris- Ulu da ªorªulu buyruªun Te±rini± köriyirbiz
1008
Национальная библиотека, Париж, Arm. 176: Судебник и Процессуальный кодекс

emdigi vaªtta adämilärni± ayaªï tibinä, zera asrï kimizni körüp, övrätti bizni yaªsˆï ªïlïnmaªka. Ol
artïptïr hecˆ nemä ücˆün ant icˆmäª, ªaysïn ki Biyi- türlü Aprahamnï± da törä bilädir, ki ªoydu ªuyu-
miz K‘risdos buyuruptïr, ki hecˆ ne bir kez da ant sun [=ªulu üsnä] tanïªlïª ücˆün. Ol türlü Te±ri Noj
icˆmägäylär, bügün körüyirbiz, sahal isˆ ücˆün da vaªtïna kendi yay(23v)ïnï tutundï ªoymaga köktä
hecˆ nemä ücˆün mahalädä, u he½ze½m arasïna, da ta- tanïªlïª ücˆün, ki dünyâgâ sˆa©avatlïmen.
lasˆkanda asrï yaman, körksüz antlar icˆärlär, tü- Klärmen aytmaga, ki ne türlü bolur ant icˆ-
gül o©lanlar, yoªesä ªartlar da, tügül asˆªarhagan- mäª.
lar, yoªesä köp kez k‘ahanalar da. Da ªacˆan ki yar- 2 türlü orinagdïr ant: biri ªosdovanut‘iundïr,
©u isˆi yoluªsa aralarïna, tözmäslärdir yar©u alnï- birsi dinin tanmaªtïr. Din tanmaªnï± antï budur,
na (21v) bargïncˆa ya yar©ucˆï buyurgïncˆa, yoªesä ki ªoygay ªolunu ªacˆ üstünä ya yïªöv üstünä da
barïrda yar©ucˆïga, talasˆ arasïna köp kez antlar hrazˆarel bolgay ari yïªövdän; ya aytkay alay: ken-
icˆärlär ªorªulu antlar bilä, da ªacˆan kelsälär yar- di k‘ristân dügül, egär ol isˆ alay tügül esä. Kim bu
©uga da yar©ucˆï buyursa könülük ücˆün ant, da ol türlü ant icˆsä, alay tut, ki dinin tandï. Xaysï ki tiy-
cˆaªta utru bolurlar, ki barcˆa dünyâni± aslamï mästir k‘ristân kisˆigä munï±ki antnï üstünä kö-
ücˆün ant icˆmäsbiz, da klärlär munï±ki söz bilä, ki türmägä, egär ki ölümgä dä keltirsälär ya övün
kendi kendilärin törä saªlovucˆï körgüzgäylär. Da buzmaga kläsälär. Xaytïp ªosdovanut‘iun antï bu-
kimesä tabalasa, ki törädän burun nek antlar icˆär dur, ki ªoygay ªolunu ªacˆ, ya Awedaran, ya yïªöv
edi±iz?– «Anï± ücˆün, ki inanmaslar edi bizgä»,– da üstünä da bilgäy, ki Te±ri yapuªnu bilücˆidir, da
pambasel etärlär K‘risdosnï± töräsin, ki ne ücˆün aytkay: «Bilir Te±ri, da bu ªacˆ, da Awedaran, da
buyurmadï ant icˆmägä? Oªsˆarlar anï±kibiklär so- surp yïªöv, ki könüdür aytkanïm»,– da aytkay
ªurlarga, ki soªurnu± körmäªliªi ªarmalamaªtïr. alay, ki bularnï± hör(24r)mäti u zo½rk‘u ücˆün, ki
Anï±kibiklärgä bolur aytmaga, ki K‘risdos ªoyma- yal©an aytman,– bu türlü ant ªosdovanut‘iundur,
dï cˆaräsiz törä, yoªesä cˆaräli. Egär ki cˆaräsiz isˆ ªacˆan ki Te±rini yapuª bilücˆi aytïr, Awedarannï
bolsa edi, törä ªoymas edi, ki barcˆa kendini± (ñòð. K‘risdosnu± sözü aytïr, da yïªövnü K‘risdosnu±
22r îñòàâëåíà ÷èñòîé; 22v) ari vartabedliªi bilä övü aytïr. Da ªacˆan ki kimesä kläsä ant icˆmägä,
ol türlü bu yergäni da bu türlü klädi, ki biz könü ªosdovanut‘iun antïn icˆkäy, bolmagay, ki kimesä
k‘risdânlar bolgaybiz, ol türlü hecˆ keräk bolmagay dinin tanmaª antïn icˆkäy, munu ögüt berip aytïr-
bizgä ant icˆmäª bizim könü da to©ru tepränisˆimiz men, boyruª bermändir. Egär ki dävikârlar 2-si dä
ücˆün. A egär ki aytsalar: «´arä yoªtur, ant icˆmi- k‘risdân bolsa, biri birinä utru bolup, da dinin tan-
yin»,– bu isˆ andan belgilidir, ki Te±ri Aprahamga maª antïnï klägäy bermägä, yar©ucˆu sürgäy alnïn-
ant icˆti frisˆtädän ötläsˆ da aytïp: «Menim boyum- dan da bermägäy ol antnï icˆmägä angïncˆa, ki po-
dan ant icˆärmen». Da Apraham ªuluna berdi ant. sˆumanlïªka kelgäylär da ªosdovanut‘iun antïn
Xaytïp ant icˆti Te±ri Tawit‘kä könülük bilä, da©ï bergäylär. Bolmagay, ki tezindän yar©ucˆï antka
mu±ar oªsˆasˆ isˆlär. Da ar½ak‘äl ant icˆti, aytïp: «bazïp salgay, äväldän yar©ucˆï dzˆ¾âht etmäª keräk, ki ant-
sizgä ant icˆärmen, ªardasˆlar». Xanlar da könülük sïz yar©uga ucˆ etkäy; a egär ki bolmasa cˆarä ant-
ücˆün ant icˆärlär, alay oª ulu biylär, ki toªtalgay, ki tan basˆªa ucˆ etmägä, ol vaªtta yar©ucˆï äväldän öv-
tiyisˆlidir ant icˆmäª, artïªsï yar©uda. rätkäy, ki ne (24v) türlü tiyär ant icˆmägä da ne
Xaytïp megnel etärmen Te±rini± antïnï. türlü a©ïrdïr antnï± pokutasï, da andan so±ra bu-
Övrätir bizni ar½ak‘äl, aytïp: barcˆa utru bolgan yurgay antnï. Da©ï da bolmagay, ki az nemä ücˆün
adämilärgä biri birinä toªtalgan isˆni± ucˆu anttïr, ant bolgay, zera egär dünyâni± igilikin dä bersälär
(23r) ªaysïn ki klädi Te±ri, 2 tesˆkirilmäs nemäni edi, tiymäs edi ant icˆmägä. Egär ki hagar½ag bol-
ortada ªoyup, ant bilä da kendi boyïndan ant icˆ- gaylar, ki yarlïbiz da anï± ücˆün klägäy ant icˆmägä,
mäª bilä, tutunur al©ïsˆïnï bermägä. Da aytkanï- tiyäsidir, ki buyurgaylar, borcˆnu± yarïmïn tölöv
mïz bu türlüdür, ki adämilärgä da artïªsï ªanlarga etkäy da ant icˆmägäy. A egär ki bolmasa tölöv et-
övräncˆiktir ant icˆmäª kendi boylarïndan, ªaysï bi- mägä yarïmsïn da aytkay, ki ant icˆärmen da lu-
lä ki tügällikin isˆni± möhürlärlär, ol türlü dä Te±ri dz¾un tartarmen, anda yar©ucˆïnï± nemä yazïªï yoª.
bu oªsˆasˆ isˆni boyïna aldï dügül ant icˆmäª bilä, yoª- A egär ki bolmasa 10 altïn, ya 20, ya da©ïn artïª,
esä körgüzmäª bilä, ki adämilär ant bilä kendilä- alay oª tiymästir tercˆä ant bermägä, zera a©ïr isˆ-
rini± isˆlärin toªtatïrlar. Ol türlü Te±rini± tutun- tir. Kün bergäylär da kecˆiktirgäylär, sˆahat, ki, po-
maªï da yal©ansïzdïr. Xaytïp aldï Te±ri adämini± sˆuman bolup, biri birinä tölöv etkäylär.
tarbiyatïn tügül, ki Te±ri adam tarbiyatïn alïp, da Da©ï da aytïrmen sizgä, ki kimgä tiyär antnï
bizim övräncˆikimizgä tüsˆti. Yoªesä, bizim övräncˆi- bermägä.
1009
Александр Гаркавец. Кыпчакское письменное наследие: Каталог и тексты памятников армянским письмом

Barcˆa yar©uda ermenini±, kimni± (25r) tanïª- Da©ï da Mik‘ajel vartabed yazar antnï± ludz¾u
larï bolsa, tiymästir ant, a kimni± ki tanïªï bolma- üstünä, ki burungi ari atalar antnï± ludz¾un asrï
sa, a±ar tiyär ant icˆmägä. Egär kimesä kimesäni a©ïr ªoyupturlar, necˆä törä bitikin tüzmiyirlär edi.
yar©uga tartsa ya borcˆ ücˆün, ya özgä nemä ücˆün Xacˆan ki Te±rini± erki boldu, ki bu Törä bitikin
da kendini± tanïªï bolmagay, ne anï±, kimni ki tüzdüª, ye±illättiª antnï± ludz¾un. Egär ki törädän
yar©uga tarttï, tiymästir a±ar ant, kim ki tutup kimesägä ant buyurgaylar, da ol ant ulu isˆ ücˆün
keltirdi, yoªsa a±ar tiyär, kimni ki tutup keltirdi- da köp nemä ücˆün bolgay, da könüsün bolgay, da
lar, egär könü kisˆi esä. Egär ki yar©ucˆï bilsä, ki ªosdovanut‘iun antïn icˆkäy, 3 yïl ludz¾ ªoygay aª-
egirlik bilä kliyir ant icˆmägä ya ol kliyir egirlik bi- pasˆ ol adamnï± üstünä, zera oldur yar©ucˆu. A egär
lä ant bermägä, keräktir yar©ucˆï ªoymagay, ki özgä yar©ucˆï törä bilä ant bersä kimesägä, ol
egirlik bolmagay. A egär kimesä tutulsa o©urluª- adam, ki ant icˆti, bargay bilücˆi (27r) vartabedgä,
ta, ya itliktä, ya adam öldürmäªtä, ya ªaraªcˆïlïªta, ki ol bergäy a±ar ludz¾unu. A egär kimesä yal©anlïª
da alani bolgay ol yaman isˆ ya licasï, da, kim ki tu- bilä ªosdovanut‘iun antïn icˆsä, buyurur, ki 7 yïl
tup keltirdi, tanïªï bolmagay, tiyäsidir a±ar antnï ludz¾ tartkay, da baªkaylar töräcˆilär da bitikcˆilär
bermägä, kim ki üstünä foldrovat etkäy, zera ol tirlikni, ki ne ücˆün ant icˆti yal©an. A egär az ne-
anï±kibik yamanlïª ªïlïnganlar antnï nemägä tut- mä esä da köp nemä dügül esä, buyurgaylar yarlï-
maslar. A egär ki bu yaman ªïlïnganlar töräni± al- larga üläsˆmägä. A kimesä ki din tanmaªnï± antïn
nïna (25v) avaz bilä aytsalar, ki da biz bu isˆni± icˆi- icˆsä, egär könü, egär yal©an, ludz¾ tartmaªï ölüm
nä dügülbiz, da yal©andïr, bu isˆ bizim üstümüzgä kününä dirä bolgay, zera bu isˆkä tiymästir tözmä-
dä büªtandïr, da ne artmïzga, da ne alnïmïzga bar, gä. Evet ki vartabedlärni± erkinädir da buyruªu-
yar©ucˆïlar, körüp alarnï± to©ru sözlärin, ki ne artï- na, ªaysï ki Te±ridän alarga beriniptir, da ne türlü
na, ne alnïna, ne licasï yoªtur, antnï buyurgaylar alarga körünsä, ol türlü etkäylär.
alarga da ªutªargaylar ölümdän. 9. Da©ï da yazar vartabed,
Da©ï da aytïrbiz, ki kimgä tiyär ant icˆmägä. ki biz k‘risdânlarga tiymästir dinsizlärni±
Necˆik ki yazïpbiz yo©arï tanïªlar ücˆün, ki kim- töräsi alnïna barmaga, anï± ücˆün ki
gä tiyär tanïªlïª bermägä, ol türlü yazarbiz mun- Ata da O©ul Ari Dzˆ¾anga inanmaslardïr
da, ki anï±kibiklärgä tiyäsidir ant icˆmägä, adam, (27v) Alanidir barcˆasïna, ki keri bolmaªï k‘ris-
ki bolgay 25 yasˆïna. O©langa tiymäs ant, zera l'a- tânlarnï± dinsizlärdän, buyruªu bilä Bo½©os ar½a-
tasï yoªtur. Xartka tiymästir, zera ki ölümgä yu- k‘elni±, ki ne birliki bardïr yarïªnï± ªaran©uluª bi-
vuªtur. Xastaga tiymästir ant: ölümü alnïnadïr. lä, ya ne ülüsˆü bar k‘risdânlarnï± dinsizlär bilä.
Da©ï da ludz¾ bergängä tiymästir ant, anï± ücˆün ki Da©ïn özgä isˆlär, ªaysïn ki buyurur ar½ak‘äl, ªay-
yazïªnï yazïª üstünä ªoymagay. Ol türlü marabed- sïndan ki övränip bilirbiz, köp türlü isˆ bilä dinsiz-
lärgä, yänä 2 dzˆ¾an(26r)lï ªatïnga tiymästir ant icˆ- lär yïraªtïr k‘risdânlardan: vaªt bilä nalätlämä
mägä. Da©ï da tiymästir ant tam©acˆïga, ne dzˆ¾imri- o©ul aytïr, da vaªt bilä ªaran©uluª o©ulu, ki K‘ris-
gä, da barcˆa alani ya belgili yazïªlïlarga angïncˆa, dostan isˆitip, zera K‘risdos buyurur: «kim ki inan-
ki ªaytkaylar yazïªlarïndan, ne kimesä alarnï± ta- mas Te±ri O©luna, körüp körmisär köktägi me±i
nïªlïªïn tutmagay. Da ol, ki äväldän ayttïª, ki tiy- tirlikni, yoªesä Te±rini± öcˆäsˆmäªi ªalsar anï± üs-
mästir alarga ant icˆmägä. A egär bolsa alarnï± tünä». Xaytïp aytïr da©ï da: «kim to©masa suvdan
atasï, ªardasˆï ya o©lu, alar ant icˆkäylär. Da ªatïn da Ari Dzˆ¾andan, ol bolmas ucˆmaªka kirmägä».
kisˆilärni± anasï, ya er, ya ªïz ªardasˆï, ya ªaysï yu- Da©ï da Johanne½s Awedaranïcˆ½ aytïr: «kim ki Jisus
vuªu, alar ant icˆkäy biri birini± [ücˆün da] yükün K‘risdosnï± kelgänin teni bilä inanmasa, ol bular-
tartkay, yöpsünmäª keräk. Da©ï da yazarbiz ape- gandïr da nerndir [=ner½ndir]». Da markare½lär
©alar, u mäläzlär, da k‘ahanalar ücˆün, ki törä alnï- alar(28r)nï, kimlär ki könü dindän yïraªlanïptïr-
na kelmägäylär, ki ant icˆmäª isˆi bolmagay, a egär lar, alarnï alay tutarlar, necˆik dinsizlärni da bol-
törä isˆi bolsa, tiyisˆlidir alarnï± ªardasˆlarï ya yo- vanga inanganlarnï. Da©ï da ar½ak‘äl aytïr, övrätip
vuªlarï kelgäylär törä alnïna. A egär ki ant tüsˆsä bizni, ki tiymästir biz k‘risdânlarga dinsizlärni±
k‘ahana üstünä, keräk ki yovuªu ant icˆkäy, (26v) töräsi alnïna barmaga, zera dinsizlär kendilärini±
anï± ücˆün ki tiymästir k‘ahanaga asˆªarhagan tö- töräsi bilä etärlär yar©unu. Egär ki äväldän töräni
räsi alnïna barmaga, ne ant icˆmägä. A egär k‘aha- Movse½stän aldïlar esä, da emdi köp türlü yaman
nalarnï± yaªsˆï kisˆiläri tanïªlarï bolgay, alarnï± ta- isˆlär bilä ªïlïnïrlar kendilärini± erkläri bilä, yal-
nïªlïªïn tutmaª keräk töräcˆilär, ki alarnï± yuvuª- ©an tanïªlïªlar bilä, egri yar©ucˆïlar bilä, aldovucˆï
larï ant icˆmägäy. recˆniklär bilä, ªorªusuz antlar bilä. Salïrmen alar-
1010
Национальная библиотека, Париж, Arm. 176: Судебник и Процессуальный кодекс

nï± artïªsï yamanlïªïn aytmaga. Xacˆan ki alar din- Äväldän, könülük köründi bizgä Eski Törä-
siz töräläri bilä da yaman ªïlïnganlarï bilä bu ªa- dän almaga, ªaysïn ki tutar edilär nahabed(30r)-
dar yïraªtïrlar bizdän, ne türlü alarnï± töräsinä lär, Apraham da da©ïn özgälär, bulardan so±ra
könülük tapulgay, ne türlü k‘risdân töräsinä kö- dinsizlär dä bu töräni tutarlar edi da törä etärlär
nülük tapulgay, ªacˆan ki Te±ri O©lun (28v) Te±ri edi itlik etkänlärgä, o©rularga da adamnï öldür-
tapunmaslar? Yoªsa biz, ermeni dayfasï, K‘risdos- gänlärgä.
ka inanïrbiz da ayïrlïpbiz k‘risdânlikimiz bilä 2-incˆi, alïpbiz barcˆa k‘ristânlardan necˆik bi-
dzˆ¾uhutlardan, da barcˆa dinsizlärdän, da hercowa- zim ªardasˆlarïmïzdan. Xaysïn ki isˆittiª da kördüª
dz¾o© heridigoslardan. Tiyäsidir bizgä könü törä- yaªsˆï törälärni, yï©dïª da yazdïª. Da©ï da aldïª As-
miz bilä barmaga, ki biz Ata O©ul Ari Dzˆ¾annï bir duadz¾asˆuncˆ½tan, 2-incˆi törädän, da©ï özgä bitiklär-
Te±ri tapunurbiz, 1 tarbiyatta, da 1 Te±riliktä, 1 dän, ªaysïlarï ki könüsün Te±rini± töräläridir,
ªanlïªta, da 1 ªuvatta, da 1 haybatlïªta. Da ªaysïn ki Te±ri buyurur, ki budur törä, din da ta-
Te±rini± O©lun inanïrbiz könü Te±ri, ki boldu kö- nïªlïª, ªaysïn ki Men sizgä buyurdum.
nü adam ayïrïlmas Atadan da Ari Dzˆ¾annï± birli- 3-üncˆi, ganonk‘ bitiklärindän, zera anda da
kindän me±i me±ilik. Da ne türlü yaªsˆï k‘risdânlar taptïm kücˆlü u alani törälär köp yerdä.
dzˆ¾âht etärbiz yaªsˆïlïªnï ªïlïnmaga, a egär ki al- 4-üncˆü, aldïª barcˆa bitiklärindän Eski da Yä±i
dansaª nemä bilä bu dünyâni± yazïªï bilä, öktäm- Törädän, zera barcˆa bitiklär nedir – ögüt u törädir
lik etmiyin, ªosdovanel bolurbiz, ludz¾umïznï tar- dzˆ¾an u ten sartïn yar©ularnï±.
tïp, inanïrbiz bosˆatlïªka, da egär ki ya±ïlsaª biri Xaytïp tiyäsidir bilmägä, ki tügüldür yal©ïz
birimizgä da kek bolsa yüräkimizgä, sövük bilä bo- (30v) bu Törä bitiki, ªaysïn ki hali yazïyïrbiz, tü-
sˆatïrbiz biri birimizgä. (29r) Da©ï da ne türlü ayï- güldür yal©ïz mendän bolgay tügällänmäª mu±ar,
rïlïpbiz alardan ªosdovanut‘iunïmïz bilä, dinimiz zera oªsˆasˆï bar ganunk‘ka, ne türlü ki ganunk‘ bir-
bilä, ol türlü tiyäsidir törämiz bilä keri bolmaga dän yazïlmadï, a ne bir yerdä, a ne bir adamdan,
alardan, zera bizim törämiz tiyäsidir, ki könülük yoªsa az-az yazïldï, äväl ar½ak‘ellärdän, so±ra Ni-
bilä, to©ruluª bilä, oruncˆsuz bolgay, dügül yal©an giada, so±ra Puzandijada, andan so±ra Epeso½sta,
tanïª bilä, ya aldovucˆï recˆnik bilä, ya kecˆmisˆlärni± alay oª bu Törä bitiki. Äväl basˆlanmaªï munu±
dzˆ¾anïn zrgel etmäª bilä, ya zˆar½anksïzlarnï± dzˆ¾a- bizdän boldu, da bizdän so±ra keräk, ki az-az ya-
nïn ülüsˆsüz cˆïªarmaª bilä alarnï± dzˆ¾an ülüsˆün- zïlgay da tügäl bolgay, zera ganunk‘tan boyruªtïr,
dän. Da dinsizlärni± töräsindän bu barcˆa yaªsˆïlïª yïlda 3 kez zˆo½©ovk‘ bolgay, da tergöv etkäylär, egär
yïraªtïr. Xacˆan ki bu türlü yïraªtïr dinsizlärni± tö- ki dünyâda nemä yä±i badiyät cˆïªïp esä, anï barcˆa
räsi k‘risdânliktän, tiymästir barmaga k‘risdân- baªïp, ari atalar artïªsïlïªnï keri salgaylar da to©-
larga alarnï± töräsinä, a kim ki, essizlik etip, bar- ru yolga keltirgäylär. Bu türlü tiyäsidir bolmaga
sa, köp yamanlïªka säbäp bolur bizim ücˆün da bi- yar©u bitiklärinä, necˆä ki yä±i nemä törä yoluªsa,
zim törämiz ücˆün. A kimlär ki bu isˆni etärlär, ki da, tergäp, uslular baªkaylar, to©ru esä, yazgaylar
ªoyup bizim törämizni, da alarga bargay, tügällä- anï da bu bitiktä. Egär ki kimesä es ªoysa, tapar
nir alarnï± üstünä aytkanï Te±rini± mark(29v)a- barcˆa (31r) ari bitiklärdä bu türlü, ki az-az ilgäri
re½dän ötläsˆ: «Vay sizgä, ki menim atïm sizi± ücˆün kelip tügälläniptir.
sökülür dinsizlär arasïna!» Xaysï ki tiyäsizdir Ne türlü Araradz¾k‘ bitiki Movse½stän tügül ki
k‘risdânlarga yal©an isˆ ücˆün barmaga özgä millät- birdän yazïldï, alay oª 12 markare½lär dügül ki bir
ni± töräsinä ye±mägä könülüknü. Yoªsa k‘risdân- zamanda yazïldï ya 1 adamdan, alay oª barcˆa mar-
lar k‘risdânlar töräsi alnïna barmaª keräk, egär ki kare½lär. Bu türlü surp Awedaranlar da tügül ki
bilsä, k‘risdân töräsinä egirlik tä bolsa, Te±ridän bir vaªtta yazïldï ya 1-indän, här biri yazdï kendi
algay tölövün. vaªtï bilä, ol türlü bitikläri Bo½©o½s ar½ak‘elni±. Da©ï
10. Da©ï da yazar vartabed, ki da köp bitiklär ari atalardan da vartabedlärdän
ªaysï bitiklärdän ya ªaysï millätlärdän yazïldï kendiläri vaªtïna. Bu türlü orinag bilä bu
yï©ïp yazïpbiz bu törälärni bitikni dä biz basˆladïª yazmaga. Egär ki bizdän
Xaysï ki belgilidir bizim könülükümüz, tiyäsi- az-az ilgäri kelip yazïldï esä, emdi dä egär
dir körgüzmägä, ki ªaysï bitiklärdän ya ªaysï mil- köplärdän yazïlsa özgä vaªtlarda, nemä eksiklik
lätlärdän yï©ïpbiz bu törälärni, ki könülük belgili [tügüldür], yoªesä tek to©ru törä bolsun, ki barcˆa
bolgay da kimesä eki kö±üllü bolmagay, sa©ïsˆlap, yaªsˆïlar biyängäylär da munu± eksikin tügäl-
ki biz bizim esimizdän cˆïªarïpbiz bu törälärni. lägäylär.
1011
Александр Гаркавец. Кыпчакское письменное наследие: Каталог и тексты памятников армянским письмом

Basˆlanmaªï asˆªarhagan törälärni± Bo½©o½s ar½ak‘el buyurur. Ne türlü ki Gosdandiano½s


ªanlarnï±, ulu biylärni± da barcˆa ªan diatik‘i bilä ªanlïªka oltur©uzdu o©lanlarïn.
yar©ucˆïlarnï±, da©ï da törä(31v)lär ªanlarnï± Da povetlärni ta©larï bilä, rekalarï bilä da me-
da kimlär ki anï± ªolu tibinädirlär zˆalarï bilä toªtatkay, ne tür(33r)lü ki burungi ªan-
Äväldän, yazdïª yïªöv töräsin da anda tüzdüª lar.
töräcˆilärni± kelisˆin, zera ävälgi törädir da ulu. Egär ki bolmasa zˆar½ankï hecˆ tä ata pokolen'a-
A 2-incˆi, a±ar oªsˆasˆ tüzdüª törälärin ªanlar- sïna, [erki bar tadzˆ¾ïnï bermägä yatka], evet ki törä
nï±, ulu biylärni± da barcˆa dünyâ adämilärini±. bilä tügüldür, ki bergäy tadzˆ¾ïn yatka. Yoªsa bo-
Da belgilidir, ki köktägi ªan Eyämiz Te±ridir, luptur äväldän eskidä, ne türlü ki berdi Hindistan
a bu dünyâni± ªanlarï Te±rini± atïn kötürüptür- ªanïnï± o©lu da Alek‘santr Mage½donc½kij. Da özgä
lär, yoªsa tügüllär alay könü, necˆik Te±ri. Evet ki ªanlïª yergälärin Te±rigä sïmarlagay. Bu könülük
ªanlar alar ündälir, kimlärni± ki ªolu tibinä türlü töräni±, ki aytïldï, barcˆasïna bolgay kn'azˆatalarga
türlü millätlär beriniptirlär uluslarï bilä da özgä da barcˆa biy-biyätkä. Xaytïp, ki ªannï ªanlïªka ol-
biyliklärdän ªaradzˆ¾ alïrlar. tur©uzmaga kläsälär, hajrabedni± erkindän basˆ-
Egär ki yoluªsa, ki ªanga o©ul u ªïz bolgay al- ªa, da al©ïsˆïndan, da buyruªundan basˆªa bolma-
©ïsˆlï bïsagdan, kendini± ªanlïª derzˆavalarïn üläsˆ- gay.
käy o©lanlarïna. Evet ki tiyäsidir, ki ulu o©lun ol- Egär kermän oltur©uzsa ya ªala yasasa, ya-
tur©uzgay kendindän so±ra ªanlïªka, yoªesä baª- saªlarïn da ªoygay oªsˆasˆï bilä. Da©ï da erki bar
kay ªan, ki o©lan(32r)larnï± arasïna ªaysï lâyïªtïr, ªannï± fli‰ sb‰ ªaªtïrmaga törä bilä. A kn'azˆatalar-
anï oltur©uzgay, ki bolgay ªanlïªnï tutmaga. Da nï± yoªtur erki ªaªtïrmaga ªannï± erkindän basˆªa
necˆä ki ªannï± ªardasˆlarï bardïr, bolmastïr o©lan- ya buyruªundan basˆªa.
Alay oª törä ªanga buyurur ulu rikalar üstü-
larïn oltur©uzmaga ªanlïªka, tek ªardasˆïn. Xacˆan
nä köprülär yapmaga, karvasaralar yap(33v)maga
ki ªardasˆlarï tügänsä, andan so±ra o©lanlarï tut-
da dzˆ¾an övläri.
kaylar ªanlïªnï. Egär ªïz bolsa ªannï±, ulu kïn'azˆa-
Da©ï da ulu biylärni± yoªtur buyruªu da erki
talarga bergäy kendini± ülüsˆü bilä. Necˆik er o©ul-
ªanlïª tonlar kiymägä ªannï± boyruªundan basˆªa.
ga tügäl ülüsˆ, anï± yarïmïn ªïzga. Egär ki ölsä ªan,
Da©ï da ªannï± stoluna kimesä olturmagay
er o©lanlarïnï± er o©lanlar bolgay da ªïzlarïnï± da
asˆka, tek hajrabed, ne cˆaªta hörmätläp ündäsä.
er o©lanlar bolgay, tiyäsidir, ki er o©lanlarnï± o©-
Xan, necˆä ki palatïnadïr, kendi erkinädir, ªa-
lanlarï tutkay ªanlïªnï, tiyäsi dügüldür, ªïzlarïnï±
yarï ki barsa hajrabedgä, sïmarlamaª keräk hajra-
er o©lanlarï tutkay, anï± ücˆün ki ªïzïnï± o©lanlarï-
bed; necˆä ki oltur©ucˆunadïr, kendi erkinädir, ªay-
nï± yat sa©ïsˆlanïr o©lanlarï, zera Apk‘ar ermeni ªa- da ki barsa, bolmas ªanga sïmarlamaga, tek ªaysï
nï ol türlü tüzdü Parsiztanda ªanlïª oltur©ucˆun. ulu aªpasˆka.
Alay oª Noj nahabed o©lanlarïna da ªïzlarïna ber- Da©ï da törä buyurmas k‘ristân ªanlarïna, ki,
di ülüsˆ yarïmkünnü± ulusun, ªaysïnda ki vaªt bilä dinsiz ªanlar kibik, hörmätsiz tirilgäylär. Yoªsa
ªanlïª ettilär ªatïn kisˆilär. (32v) Ne türlü ki keltir- al©ïsˆlï bsag bilä ªanicˆäsi bolgay, zera törädir haj-
di Movse½s tïsˆªojn harawojnï So©omon ªan vaªtïna, rabed bilä ªoranda turmaga. Anï± ücˆün keräk, ki
ne türlü Eyämiz K‘risdos buyurur surp Awedaran- ol obïcˆay bilä tirilgäy, necˆik ari ªanlar, necˆik eski-
da da tanïªlïª berir. dä Ovsiya ªan, E½ze½giya, Tawit‘ da yä±idä Apkar da
Xaytïp törä buyurur, hörmät ªaldïrgay andra- Gosdanti(34r)anos, T‘e½otos da Drtadios, da©ïn da
nig o©lunu ªan ta±lama uluslarï bilä. Alay oª tiyä- alarga oªsˆasˆlar.
sidir cˆïªmagan ªïzïna uluslar bermägä, necˆik er Tiyäsidir k‘risdân ªanlarïna, ki barcˆa isˆi da
o©luna. yergäsi törä bilä bolgay da kimesägä basïncˆ etmä-
Egär ki er o©lu bolmasa da ªïz bolgay, bergäy gäy. Egär yoluªsa k‘ristân ªanga, ki cˆerüv etkäy
tadzˆ¾ïn ªïzïna, da ol ergä bargay da bergäy tadzˆ¾ïn dinsizlär üstünä, necˆik tiyäsidir, ªacˆan ki iti kö-
eyäsinä, (da>) ki ªanlïª etkäy, ªaysï ki bardïr toª- türsälär biri biri üstünä, ªoymagay ªïrmaga an-
talgan tanïªlïª törädä, buyurur, ki kimesä ölsä, gïncˆa, ki bilgäy, ne mahana bilä keliptirlär dinsiz-
zˆar½anklïªnï bergäy ªïzïna. Da©ï da Törä bitiki bilä lär üstünä. Andan so±ra, kerezmannï± [=kermän-
bu isˆni toªtatïrmen. ni±] cˆövräsin alïp, yebergäy kermängä elcˆi: «Beri-
Egär ki ªan dijatik‘ etsä, necˆä ki tiridir, erki ni±iz yaªsˆïlïª bilä»,– a±latkay 1 dä, 2 dä, 3. Egär ki
bar tesˆkirmägä diatik‘ni, ne türlü ki tiyäsidir. Ze- klämäsälär berinmägä da Te±ri bolusˆsa, ki kücˆ bi-
ra tijatik‘ ölümdän so±ra toªtalgandïr, ne türlü ki lä alsa, kimlär ki utru edilär, alarnï ªïrgaylar da
1012
Национальная библиотека, Париж, Arm. 176: Судебник и Процессуальный кодекс

özgälärni yasaª tibinä saªlagay. A egär ki berinsä- da talannï± yarïmï ªanlïª bolgay, andan da 10-un-
lär, ªara elni yasaª tibinä saªlagay da basˆ kisˆi- cˆï bergäy yïªövlärgä, da yarïmï cˆerüvini± bolgay.
lärni bosˆ etkäy yasaªtan, kermänni± povetinä ne- Barcˆa ulu biylär bu türlü ülüsˆ etkäylär, da alar da
mä ziyan etmägäy. 10-uncˆï cˆïªargaylar yïªövlärinä. A egär ulu biylär
Da©ï da kimesä ki ker(34v)männi ya ªalanï cˆï- barsa cˆerüvgä kendilärini± yara©ï bilä, da ªan bir-
ªara bergäy ªanlïªnï±, da bilgäylär dovedne, ol gälärinä bolmasa, da utup ªaytsalar, alay oª altïn
adamnï tas etip, o©lun u ªïzïn ªanlïªka algaylar, ªanlïª bolgay, da oldzˆ¾adan u talan 10-uncˆu beril-
ªatïnïn da igilikin dä. A kim ki ªanlïª ªaznanï gäy ªanga, a yïªövlärgä 50-dän 1 berilgäy, ªaysï ki
o©urlasa, da askaylar kendin, egär ªolga tüsˆsä, da törä bilädir. Da cˆerüv yara©larïn bergäylär ªala-
ªulun, da o©lanlarïn, da igilikin ªanlïªka algaylar. larga, ªaysïn ki ulu biylär tutar.
Egär ki dinsiz öldürgäy k‘risdânnï erki bilä, Da©ï da yarasˆmastïr ªanga da ulu biylärgä o©-
anï± ornuna kendini tas etkäylär. A egär ki erksiz ru saªlamaga, tek cˆasˆut.
öldürdü esä, ªolun keskäylär, da ªan bahasïn da Da©ï da kim ki biyi bilä cˆerüvgä barsa da ölsä,
tölägäy. Yoªesä adamnï± ªanïnï± ba©asï yoªtur, biyini± yazïªï yoªtur, a egär ki o©urluªka yebersä
zera Te±ri yaratïptïr sïfatïna oªsˆasˆ da ölüdän tur- da öldürsälär, biyi borcˆludur anï± ªanïna. Xulu
©uzmaga Te±rini± ªolundan yal©ïz kelir. Kimesä (36v) kendi erki bilä barsa da ölsä, biyini± sucˆu
Ovse½p‘ni± da K‘risdosnu± bahasïn könüsün sa©ïsˆ- yoªtur. Da©ï da biyi ªulun yebersä ïsdorozˆga da
lamasïn, Ovse½p‘ni± 20-dir, da K‘risdosnu± 30, zera ªolga tüsˆsä, tiyisˆlidir biyi satun algay. Kendi erki
Ovse½p‘ni o©urlap sattïlar da K‘risdosnu Juta sattï. bilä barsa, kendi kendin satun algay, ªolga tüsˆsä.
Egär ki yoluªsa adam öldürmäªliª, ma±a bulay ‹olner urusˆta kimesäni ªolga salsa [=alsa], ton-op-
(35r) körünür, ki törädir, ki adamnï± ªanï bahasï raªï da sa©ït-sabasï anï± bolgay, a gübäsi biyini±
365 altïn bolgay, necˆä ki adämini± bo©umudur da bolgay, u talannï± kümüsˆü biylärni± bolgay, ba©ïr,
necˆä ki yïlda kündür. Egär al©ïsˆlï sargawark bol- u temir, da mu±ar oªsˆasˆ nemä cˆerüvnü± bolgay.
sa, 2 ancˆadïr dzˆ¾urumu. A egär k‘risdân dinsizni öl- Da ne türlü bahalï tonlar bolsa, ªanlïª bolgay. Da
dürsä, bu dzˆ¾urumnu± 3 ülüsˆnü± biri bolgay dzˆ¾uru- bahalï cˆekmänlär da igi atlar biylärni± bolgay, u
mu. Anï± ücˆün ki k‘risdânliki yoªtur, bu türlü isˆ asˆaª cˆekmänlär da ketänlär cˆerüvcˆilärni± bolgay.
yoluªsa, budur munu± yar©usu. Da©ï da kelisˆin uluslarïnï± da barcˆa millätni±,
A egär kücˆü yetmäsä tölämägä [ªan bahasïn], kendilärini± poddanïylarïnï± ªanlar da biylär kö-
satkaylar kendini, [da tölöv etkäylär], da övün ta- nülük bilä algaylar, alay, ne türlü ki burungilär
lagaylar ªanlïªka. alïrlar edi, zera barcˆa isˆ ücˆün, ki artïªsïdïr, dzˆ¾u-
A egär ki k‘risdân dinsizni öldürsä erki bilä, vap ber(37r)mäª keräk Te±rigä, zera Te±ridän be-
ªan bahasïn tölägäy, necˆik yazgandïr; a egär ki riliptir ululuª alarga, ki uluslarïn abragaylar, da
erksiz öldürsä, yarïmïn tölägäy, yoªsa ªan bahasï saªlagaylar, da buzmagaylar. Da©ï da bu türlü bol-
ªanlïª bolgay, a 3 ülüsˆnü± birini öldürgän kisˆini± sun: tarlovlarnï± ülüsˆü 5 ülüsˆnü± 1-in algaylar, ne
ªardasˆlarïna berilgäy. A egär ki k‘risdân k‘risdân- türlü ki Jovse½p‘ törä ªoydu Mïsïrda, ªacˆan ki do-
nï öldürsä erki bilä, ªan bahasïn tölöv etkäy ªar- stat etti p‘arawonnu± ulusun. Ol cˆaªta 5 ülüsˆnü±
dasˆlarïna, da ªanlïªka da dzˆ¾urum bergäy kücˆünä 1 ªoydu almaga, emdi dä bu türlü bolgay. Da aªcˆa
(35v) körä. A egär ki ölümlü dä edi esä, dzˆ¾urumun bilä satun algan mülklär, egär tarlovlar, egär bor-
berip ta ludz¾un tartkay. Bu türlü töräni ªan etkäy, lalïªlar, egär baªcˆalar, egär tiyirmänlär, egär öv-
a özgä törälärni yar©ucˆïlarga sïmarlagay. Ulu biy- lär, bu türlü 5-tän 1 yasaªlï bolmagay. Ulustagi
lär ölümlülärni tas etmägäylär ªannï± buyruªun- k‘ristânlar, da pesˆäkârlar, da bezirgânlar bergäy-
dan basˆªa, evet ki o©rularnï± yar©usun etkäy ulu lär yasaª. Yoªsa k‘ristânlarga basˆtan yasaª ber-
biy, da kicˆi biylär ulu biylärni± erkindän basˆªa o©- mägä törä buyurmastïr, tek dinsizlärdän, ªaysïnï
runu± yar©usun etmägäylär. ki ªïlïcˆlarï bilä tapïptïrlar. A tarlovlar, ªaysï ki ri-
Da©ï da aytïrbiz oªsˆasˆïn oldzˆ¾anï± üläsˆmäªin kalar bilä suvarïrlar, bolgay kelisˆi 5-tän (37v) 1
da talannï±. Egär ki yoluªsa ªanga, ki ulu cˆerüv ülüsˆ; ol, ki suvarïlmaslar, 10-da 1, zera topraª yal-
bilä bargay dusˆmanïnï± ulusu üstünä da, buzup ©ïzdïr ªannï± u biyni±, dügül suv. Da©ï da haftanï±
da talap, ªaytkay, da ol talanda altun tapunsalar, künläri 7-dir, 1 kün isˆlängäy ªanga da biygä, a ar-
ªanlïª bolgay. Yoªsa ªan ant icˆtirip almagay, cˆa- tïªsï isˆlätmäª poddanïylarïn ulu egirliktir.
ªïrtkay da bildirgäy cˆerüvinä, egär so±ra kimesä- Ögüzdän basˆªa yasaª bolmagay, zera eyäsi isˆ-
dä tapulsa altïn, 1-inä 7 dzˆ¾urum algay ªan. Ol al- läp 5-tän 1 berir.
tundan yïªövlärgä 10-uncˆï bergäy. (36r) Oldzˆ¾anï± Inäktän 1 lidr sarï ya© bergäy.
1013
Александр Гаркавец. Кыпчакское письменное наследие: Каталог и тексты памятников армянским письмом

Yasˆ ot ücˆün dä yasaª berilmägäy. 3 Kapitula. Urusˆkanlarï o©lanlarnï±, ya biri birin


Da alay oª ªoylardan 10-uncˆï. öldürgäylär, yasˆlarïna körä yazgandïr törädä.
Attan, ªatïrdan, esˆäktän yasaª bolmagay, ze- 4 Kapitula. O©lanlarnï±, ªaysï biri 1-in naªïs et-
ra alar bilä här kez ªuluªtadïrlar biylärinä. käy.
Da©ï da yïlnï± kirgäninä kücˆünä körä isˆlägäy 5 Kapitula. O©lanlar ücˆün, ªaysï ki 1-i birin suvda
salacˆï, a ulukündä isˆlämägäy. Yoª bolsun ol isˆ, bo©salar.
egirlik övräncˆiki. 6 Kapitula. O©lanlar ücˆün, ªaysïlarï ki sek(40v)ir-
Törädän basˆªa dzˆ¾urumlamasïn biy salacˆïsïn. gäylär öcˆ kirip.
Egär nemä egirliki bolsa, kücˆünä körä dzˆ¾urum al- 7 Kapitula. Igitlär ücˆün, öcˆ kirip nemä a©ïr kötür-
gay. Egär kimesägä egirlik etsä, törä bilä ucˆ et- gäylär.
käylär. 8 Kapitula. Esirik kisˆilär ücˆün.
Xan, ki ªaysï biygä yer bergäy derzˆava ya pus- 9 Kapitula. Tapkan malnï± yer tibinä.
(38r)talïª, da biy ªan boyruªu bilä ol yerdä ªala 10 Kapitula. Kimesä ki kimesäni± saªalïndan
yapkay, ol anï± me±i derzˆavasïdïr. Ol biyni± egär tartkay.
nemä ulu ya±ïlmaªï bolmasa ªanga, bolmas anï cˆï- 11 Kapitula. Saªlaganï taªïlnï± yer icˆinä barcˆa ne-
ªara bermägä ol imen'adan. Ol biyni± ölümündän mäni.
so±ra o©lanlarïnï± bolgay ªannï± boyruªu bilä. Bu 12 Kapitula. Salacˆï töräsi ücˆün.
türlü bolgay, ulu biylärdän kicˆi biylärgä nemä yer 13 Kapitula. Kim ki kendi dzˆ¾ïnsïnï± babaslarïn
bersälär, alay oª kicˆi biylärdän salacˆïlarga berilsä hörmätlämäsä.
nemä pustalïª, yer, ki yasagaylar ya, ormanlarnï 14 Kapitula. Yaman aytucˆïlar ücˆün köz artïndan
kesip, tarlovlar etkäylär, ol alarnï± imen'alarï bol- korol'nu± oltur©ucˆuna ya ke±äsˆtän [=ke±äsˆtä]
gay, da kendilärindän so±ra o©lanlarïnï± bolgay. olturgan biylärgä.
Salacˆïnï± egirliki bolmasa, bolmagay, ki büªtan bi- 15 Kapitula. Erksiz ªullar ücˆün, ªaysïlarï ki ken-
lä algay biyi. dini± biyini± erkindän basˆªa babas bolma bol-
Yä±i avadanlïª yapkan yerlär barcˆa kelisˆtän mas.
bosˆ bolgay, barcˆa yergäsi bilä tügällägincˆä. 16 Kapitula. Kristân ªullar ücˆün.
Alay oª ªan yä±i kermän yapsa ya ªala, egär 17 Kapitula. Satïn algan ªatunlarnï± ªaravasˆlar-
eksilsä ªanlïªtan aªcˆa, pospolitïy el bilä tügällän- nï±.
gäy. (41r) 18 Kapitula. Satïn algan dinsiz ªullarnï±.
Kermän eli artïª hörmä(38v)ttä bolgay, ne ki 19 Kapitula. Kim ki atasïn ya anasïn urgay.
salacˆï, salacˆïlar artïª hörmättä bolgay, ne ki sala- 20 Kapitula. Ya±ïlganïna körä ªulluªu.
larnï± ma©azïcˆïlarï. 21 Kapitula. Kim ki kisˆini o©urlagay.
Keräkli da yaªsˆï pesˆäkârlïª topraª bilä isˆ- 22 Kapitula. Kim pambaslar kendini± atasïn, ya
lämäªtïr, da©ï da temircˆilik, tesˆärlik da tesl'alik. anasïn, ya ªardasˆlarïn.
Pesˆäkârlar arasïna artïª hörmättä bolgay temircˆi 23 Kapitula. Eki kisˆi urusˆkay, da 1-i birin yarala-
da tesl'a. Da©ï da keräkli da bolusˆucˆï adämilik tar- gay.
biyatïna pesˆäkârlik hakimlik, ki adämini± barcˆa 24 Kapitula. Kim ki satïn algan ªulun ya ªarava-
tïncˆsïzlïªïn tanïr da o±altïr, ulu hörmättä bolgay sˆïn öldürgäy.
bular da. Da©ï da artïªsï u hörmätli, keräkli dzˆ¾an- 25 Kapitula. Kimesä ki ªalaba basˆlagay da urgay
ga da tengä sözlü pesˆäkârlïª, ªutªarucˆu bizni ya- eki dzˆ¾anlï ªatunnu.
manlïªtan da yaªsˆï yolga keltirücˆi vartabedliªtir, 26 Kapitula. Ögüz ögüznü sancˆkay.
ilgäri hörmättä bolgaylar ªannï± tärbasïna da bar- 27 Kapitula. Kimesä ki kendini± ªulun naªïs et-
cˆa biy-biyät arasïnda, anï± ücˆün ki barcˆasïnï± ke- käy.
räkli atasïdïr da dzˆ¾anlarnï± hakimidir. 28 Kapitula. Ki ögüz ögüznü ya bu©a bu©anï öldür-
[Страницы 39r&39v оставлены чистыми] gäy.
(40r) Basˆlanïyïr bu düftär ermeni töräsini±, 29 Kapitula. Xuyularnï± da cˆo©urlarnï±.
asˆa©a yazïlgannï± kendini± sanïna da ªa©ïtlarï- (41v) 30 Kapitula. Kisˆi cˆo©urga tüsˆkäy.
na, ªaysï ki burungidir ªa©ïtïna kendini± 31 Kapitula. Tuvar ªaranï±.
1 Kapitula. Ävälgi ya±ïlganlar ªanlïª oltur©ucˆka 32 Kapitula. Atlar ücˆün.
da biylärinä ªarsˆï. 33 Kapitula. Xïlïªlï at ücˆün, ki kimesäni urup na-
2 Kapitula. Xulnu± ªulluª etkäni kendini± biyinä, ªïs etkäy.
da ketkäni salacˆïnï± kendi biyindän. 34 Kapitula. Ki kimesä kecˆä o©runu övinä tapkay.
1014
Национальная библиотека, Париж, Arm. 176: Судебник и Процессуальный кодекс

35 Kapitula. Töräsi baªcˆalarnï± da rol'alarnï±. 73 Kapitula. Tul ªatunlardan tusnaª almagaylar


36 Kapitula. Töräsi küydürmäªni± da pozˆarnï±. kimesä.
37 Kapitula. Kimesä kimesägä inanïp nemä saªla- 74 Kapitula. Ol ªatun ücˆün, ki 2 er kisˆi urusˆsa, ol,
ma bergäy ªoluna. aralarïna kirip, eksin ayïrmaga klägäy.
38 Kapitula. Tuvar ªaranï kimesägä saªlamaga 75 Kapitula. Ölüni kerezmandan ªazïp cˆïªargay,
bergäy. üstündägin, ne ki bar, barcˆa algay.
39 Kapitula. Anï± ücˆün, kimesä kimesägä sa©ït 76 Kapitula. Kimgä ki yoluªkay, ki klämiyin kisˆi
ötüncˆkä bergäy. öldürgäy.
40 Kapitula. Anï± ücˆün, kimesä kimesädän nemä 77 Kapitula. O©lanlar ücˆün, ki kendi erkinä ösär-
borcˆka algay. lär.
41 Kapitula. Ki nemäni tusnaª ªoygaylar. 78 Kapitula. Ol o©lanlar ücˆün ki atasïn-anasïn sa-
42 Kapitula. Anï± ücˆün, kimesä kimesäni ot bilä lïp ketärlär kendi erki bilä.
küydürgäy. 79 Kapitula. Kimlär ki cˆerüvgä barïrlar.
43 Kapitula. Kim ki kimesäni± baªcˆasïna (42r) te- 80 Kapitula. Töräläri pesˆäkârlarnï±.
räkin buzgay. (43v) 81 Kapitula. O©lanlar ücˆün, ki tügäl uslu
44 Kapitula. Atlar ücˆün da tuvar ªara ücˆün. bolmagay da sa©.
45 Kapitula. Kimesä ki miskinliktän kendini± cˆï- 82 Kapitula. Töräsi bezirgânlikni±.
©ïsˆïn ya rol'alarïn satkay. 83 Kapitula. Hranicalar ücˆün mülklärni±.
46 Kapitula. Öv satïn algay kimesä kermän icˆinä. 84 Kapitula. Töräsi ªuc½larnï±.
47 Kapitula. Suv tiyirmänläri ücˆün. 85 Kapitula. Töräsi vank‘larnï±.
48 Kapitula. Kim ki at satun algay. 86 Kapitula. Buzulgan kerapnï± ya adämilärni±
te±iz üstünä.
49 Kapitula. Ögüz satmaª ücˆün.
87 Kapitula. Oltur©uzmaªï yä±i sala.
50 Kapitula. Kimesä kimesägä inäk satkay.
88 Kapitula. Zdan'a mülknü± da tirlikni± atalar-
51 Kapitula. ´ulular ücˆün.
dan ªalgan.
52 Kapitula. Sa©ït balcˆïªtan etkän ücˆün cˆa©ïrga.
89 Kapitula. Üläsˆinmäªi ªardasˆlar arasïna to©ma.
53 Kapitula. Yemisˆli teräklärni± yemisˆin satmaª
90 Kapitula. Ayblagan o©runu, ya anï± dzˆ¾äzasï ne-
ücˆün.
dir.
54 Kapitula. Kim ki tiyirmän yalga tutkay.
91 Kapitula. Yar©usu o©runu±.
55 Kapitula. Yar©ucˆïlar ücˆün da k‘ahanalar ücˆün,
92 Kapitula. Biyi, ki ªulun isˆkä yebergäy.
kim ki alarnï hörmätlämäsä yar©uda.
(44r) 93 Kapitula. Kisˆini± ªulun kimesä kendi isˆi-
(42v) 56 Kapitula. Tarlovlarnï± mezˆalarï ücˆün. nä yebergäy.
57 Kapitula. Tanïªlïª ücˆün. 94 Kapitula. Töräsi yalga tutkan ªullarnï±.
58 Kapitula. Öldürgän kisˆini kim ki tapsa özgäni± 95 Kapitula. Kimesäni± tuvarï ziyan etkäy sacˆov-
hranicasïna. ga, da anï tutup yapkaylar.
59 Kapitula. Atasïnï±-anasïnï± sözün isˆitmägän 96 Kapitula. Kimesä atnï ürkütkäy.
o©lanlar ücˆün. 97 Kapitula. Adam öldürmäªni±.
60 Kapitula. Yaman ªïlïngan kisˆilär ücˆün. 98 Kapitula. Isˆläri salalarnï±, ne türlü ki bolur.
61 Kapitula. Ögütlämägä o©runu. 99 Kapitula. Övränmägän ta tügäl bilmägän ha-
62 Kapitula. Kim ki kücˆ etkäy ªatunga ya ªïzga. kimlärni±.
63 Kapitula. Kim ki kimesäni± tas etkän nemäsin 100 Kapitula. Kimni ki kücˆ bilä erkindän basˆªa
tapkay. yebergäylär isˆkä.
64 Kapitula. Kimesä kimesä bilä yolga cˆïªkay. 101 Kapitula. Isˆcˆilärni yalga tutkan isˆkä.
65 Kapitula. Kim ki ne türlü ªïlïª bilä ton kiygäy. 102 Kapitula. Kütücˆilärni± töräsi.
66 Kapitula. Kim ki yä±i öv ªoygay. 103 Kapitula. Kim ki yïªövgä nemä cˆïªarsa.
67 Kapitula. Kim ki kimesäni± tarlovuna kirgäy 104 Kapitula. Töräsidir bezirgânlikni± da kebitcˆi-
serp bilä. lärni±.
68 Kapitula. Kim ki kimesäni± borlalïªïna kirgäy. (44v) 105 Kapitula. Töräsi pesˆäkârlarnï±.
69 Kapitula. Yä±i kiyövlärni±. 106 Kapitula. Isˆcˆi pesˆäkârlarnï±, ki biyini± sa©ïtï
(43r) 70 Kapitula. Xol tiyirmänni±. bilä isˆlärlär.
71 Kapitula. Tusnaªsïz borcˆlar ücˆün. 107 Kapitula. Kimesä nemä tirlik tapungay cˆerüv-
72 Kapitula. Töräsi ªuluªcˆïlarnï±. cˆiliktä.
1015
Александр Гаркавец. Кыпчакское письменное наследие: Каталог и тексты памятников армянским письмом

108 Kapitula. Köptängi borcˆlarnï± töräsi. – Krakovnu±, Sudemirni±, Seraznï±, Kuyavnï±,


109 Kapitula. Kimesä ki nemä satun algay da beh- Lencˆicanï±, Orusnu±, Prusnu±, Xïlmenckiy, El-
lägäy anï aªcˆa bilä. benckiy, Pomorskiy, da©ïn arï biy da dedicˆ,
110 Kapitula. Bir kimesä nemä satïn algay, da Belgili etärbiz bilmägä bügüngilärgä barcˆasï-
satkan kisˆi anï tïygay. na, hali bolganlarga da kelgänlärgä dä, bu isˆlärni
111 Kapitula. Bir kimesä, ki tusnaª üstünä aªcˆa bilgänlärgä bilmägä, necˆik tä ki bu vaªt(46v)ka di-
bergäy. rä Ilôv ermeniläri, bizgä beringänlär ol privilea-
112 Kapitula. Kimesä kimesägä nemä atagay ber- larnï± tibinä da kendini± töräläri bilä ermenini±,
mä da bermägäy. ªaysï ki ilgärgilärimiz bizim alarga berkitip edi-
113 Kapitula. O©ul atanï± bilmäªindän basˆªa borcˆ lär, ªabul kördüª, da tuttuª, da saªladïª. Ale ki
etkäy. köptän tigül, ªacˆan ki boldu ayrï isˆlär aralarïna
114 Kapitula. Xonaªlar, ªaysïlarï ki ªoygaylar ªu- bugurmistr bilä, raccalar bilä da ªara el bilä sˆähä-
masˆlarïn hospodada. rimizdä Ilôvda anï±kibik alarnï± töräläri ücˆün, kö-
115 Kapitula. Töräsi öksüzlärni±. ründi, ki keräklidir, ªacˆan ki ol törälär yazïlgan
116 Kapitula. Ata mülklärinä. (45r) edi ermeni tili bilä, da alay, ki tek kendilärinä bi-
117 Kapitula. Adam ªanïnï±. likli edi, a törä bolur edi, könü aytïp, voyt bilä Ilôv-
118 Kapitula. Törädän apel'ovat etmä. nu± 6 ermeni ªartï bilä ermenini± yergäsindän bu
119 Kapitula. Töräcˆi töräni etmägäy 1 storonaga törälär yanïna keräk bolgaylar, cˆïªarïp 4 artikul-
birsindän basˆªa. nu birsi bitiklärdä yazgan bizim, ªaysï ki törä bilä
120 Kapitula. A±lamaªï yergäsi ermeni töräsini±. nemeclärni±, Marïmborknu±, keräk ol törä bilä
121 Kapitula. Kimlär ki hörmätlämäslär töräni. bolgay yar©u. Ki ol voytka kermänni± da özgä ki-
122 Kapitula. Alar, ki ündägäylär voytnu± alnïna,
sˆilärgä, ªaysï ki ermenilär bilä isˆläri bolgay, bilik-
da turmagaylar.
li bolgay da belgili. Ki ornu um(47r)sasïzlïªka da
123 Kapitula. Xatunlarnï± barcˆa türlü.
aylandïrmaªlïªka ªalmagay, sïmarlap ediª ol
124 Kapitula. A±lamaªï bilmäªi ant icˆmäªni±.
ermenilärgä anï±kibik törälärni alarnï± latin
(45v) Basˆlanïyïrlar töräläri ermenilärni±
tilinä küvürmägä, da cˆïªarma, da bizgä bermägä.
ermeni tilindän da buyurmaªïndan yarïªlï
Xaysï törälärni, a©ïrlap ke±äsˆimiz bilä bizim,
ulu biyni± biyni± da biyni± Zigmuntnu±,
oªcovlap da ªaysï bo©umlarda az nemä alïsˆïptïr
pol'skiy korol'nu±, pannï± da dedicˆni±
[=alïsˆtïrïp] da yasap, bügüngi bitiklärdä bizim
Tilindän ermenini± latingä cˆïªargandïr, latin-
yazma da yä±i basˆtan berkitmägä ke±äsˆ ettiª.
dän pol'skiygä, a pol'skiydän bizim tilgä, ªaysï ki
basˆlanïyïr bu sözlär bilä. Xaysï törälärni± cˆïªarganï basˆlanïyïr da bardïr bu
Yarïªlï biy da biy Zigmunt, Te±rini± süvükü türlü.
bilä korol' pol'skiy, ulu kn'az Litvanï±, da Orus- [Дополнительная статья 1]
nu±, Prusnu±, da©ïn da özgä uluslarnï± biyi da de- Ohanne½s, Te±rini± sˆa©avatï bilä ªanï ermeni-
dicˆi, etiyir aytmaªlïª törälär üstünä da toªtatmaª- lärni±, ªutlu vaªtta biylikinä kendini± ªoydu, ki
lïª ermenilärni± munï±kibik basˆlamaª bilä da bu yïªkün künüdür Te±rini± ölüdän turganï Biyimiz-
sözlär bilä. ni± bizim Jisus K‘risdosnu±, anï± ücˆün boyruªu bi-
Atïna Te±rini±. Amen. lä kendini± ªanlïªïnï± boyruª etti, ki anï± ne bir
Me±ilik isˆni± bilikliki ur'adniki, ani buyruªcˆïsï ol künni yïªkünni ne 1 cˆï-
(45r) Xacˆan töräläri da toªtatmaªlarï korol'- ©ïsˆnï ªanlïªnï± almagay. Da yänä ªoydu da, ki 1
larnï± da kn'azlarnï±, alay, necˆik özgä isˆlär ölüm- yar©ucˆï da yïªkün ne 1 yar©unï yarmagay. Da©ïn
lü, ne bir kez alay ke±äsˆli da uslu toªtalgan bol- da ªoydï yïªkünni ne 1 dä ne 1 isˆ ücˆün ne tutkay-
gay, aytïlgan da tutulgan bolgay, ki so±ra, ªacˆan lar, ne (47v) oltur©uzgaylar. Da©ïn kimesä bazma-
ki ol cˆaª da ªïlïªlï [=ªïlïªï] ki a±ïyïr da övrätiyir här gay, kimesä bazïp borcˆun izdämägäy yïªkün. Yoª-
kez anï±kibikni, nemä bar edi, ki keräktir ya tesˆ- sa barcˆa k‘ristânlar künin yïªkünnü±, ulu kündä,
kirmägä, yasamaga, ya buzmaga, bir cˆaªta keräk- ki barcˆasï erkli bolgaylar da färâhat, cˆöplänmä da
li edi, a nemädä basˆlanganïndan alay isˆlängän da kelmä yïªövgä, ba©lanmagay özgä isˆlär bilä, yï©la-
tügällängän, körünmägä bolur, neni ki so±ra yet- maª bilä, keräk Te±ridän ªolmaga. Ne bir k‘ristân
kizgäy da yasama keräkli bolmagay. Anï± ücˆün künin yïªkünnü± biri birinä basˆ ªosˆmagay albo öcˆ
men, Zigmunt, Te±rini± sövükü bilä korol' Pol'ska- algay. Här biri emin-aman bolgay, tözgäy al©ïsˆta
nï±, da ulu biy Litvanï±, da©ïn da özgä uluslarnï± Te±rigä, yerni± köknü± ªanïna sˆükür bergäylär
1016
Национальная библиотека, Париж, Arm. 176: Судебник и Процессуальный кодекс

yïªkünni. Da artïªsï ulu künüdür, ari da ayïrïlma- Xacˆan ki kelsälär ermeni voytnu± alnïna eksi
gan surp Errortut‘iunga sˆükür bergäylär. dä ne isˆlär dä bolsa ya yoluªkan tanïªlar bilä, ol
… Ol, ki munda aytïlïyïr, ki yïªküngi kün törä- cˆaªta ªaysï da bolsa alardan tanïªlarï bolgay kö-
si bolmagay da tutulmagay, a±lanïyïr, ªanlïª isˆlär- nülük bilä, budur 2 ya 3 yaªsˆï kisˆilär bolgay, da ta-
dän basˆªa ªïlïnmaªï bilä isi yaman ya±ïlmaªlïª, da nïªlïª oªsˆasˆlï. Anï±kibik isˆ tutulur, da yar©ucˆï anï±
borcˆlu ücˆün, ki emin bolmagay, kimni± imen'asï sartïn aytmaª keräk, egär ki 1-si yandan dävikâr
bolmasa. utru bolsa tanïªlïªka. Xaysï ki tanïªlïª könülük bi-
[Дополнительная статья 2] lä berilgän bolgay, klägäy, ayb berip, tanïªlïªnï ke-
Da©ï da T‘e½o½t‘o½s ªan ermenini± a±maªlïªï, ar- ri urmaga kläp, ki könülükni baskay, ol cˆaªta bu
zani da maªtalgan, da özgä ªanlarnï± da kn'azˆata- türlü isˆni± üstünä toªtamaª keräk. Könü tanïªlïª
larnï± k‘ristânlarnï±, ermenilärni±. (48r) Xacˆan ki ªatïna ªaldïrmaª keräk, baªmamaª keräk anï±
ol ªanlar keldirdi a±ar könülük Te±rini±, törälär sözlärinä, kim ki ayblar anï±ki tanïªlarnï.
da toªtalmaªlar berip barcˆasïna, ªaysï ki el anï±- [Дополнительная статья 3]
dïr, markare½lärdän da surp ar½ak‘ellärdän aytmaª- Töräsi ermenilärni± dijatik‘(49v)lärni±
lïª da özgä vartabedlärni± surp yïªövnü±, ªoydï Xaysï ermenigä ki yoluªkay tïnsïzlïª, ündä-
kendi elinä, kendinä beringänlärgä, budur ker- mäª keräk kendini± k‘ahanalarïn, da 2-3 ketªoya-
mänlärgä, da kermäncˆiªlärgä, da salalarga, da öz- nï ªartlardan tanïªlïª ücˆün, da kendini± yovuª-
gä yerlärgä, da kendini± yergäsinä beringänlärgä, larïn. Äväl keräk nemä cˆïªargay yïªövünä, da aª-
keräk etkäylär barcˆasï da basˆªa barcˆasïna, ki pasˆïna, da babasïna, da kerezmanïn kendini± bel-
anï±ki boyruªlarnï kücˆlü da nemä eksitmiyin saª- gili etkäy, da ªalgan mülklärin, da tirlikin kendi-
lagaylar. ni±, yuvuªlarïna bolgay da uru©larïna, kendini±
[Íà ïîëÿõ: Nota.] Xanlarï ermenilärni± törä- erki bilä, ne ki kläsä cˆïªarma, belgili etkäy. A mu-
lärni belgili etiyirlär yar©ucˆïlarga da barcˆa töräcˆi- nï±kibik isˆlär toªtalmaª keräk son©u erki bilä ke-
lärgä, etücˆilärgä könülükni, alay 1-inä, necˆik 1-si- cˆäsi dünyâdan. Ol tanïªlar anï±kibik a±gaylar
nä: buyurïyïrbiz, etkäylär könülük da yar©u könü anï± yuvuªlarïna, ki nemä sözü±iz bar esä, sözlä-
barcˆasïna – ªodzˆa ¾ ga da miskingä, tullarga da ök- ±iz tirlikinä, a±ar utru, kim ki dästïment etiyir.
süzlärgä, kermänligä da ªonaªka, da kelgänlärgä, Özgä türlü, egär ol ölsä, anï±kibik dast(ï)ment, ne
basˆªïsˆ almamaª da oruncˆ, da yar©ucˆïlar anï eslä- türlü dä ki etti esä, ölümündän so±ra keräk tutul-
gäylär da közätkäylär, ki egri kisˆini yar©u bilä kö- gay, baªmamaª keräk anï± yovuªlarïnï± sovuª söz-
nültmägäylär. (48v) Yänäcˆi, egär ki töräcˆi egri tö- lärinä, anï± ücˆün ki cˆaªïna, tirlikinä sözlämädilär.
rä etsä, anï±kibik isˆtä tanïªlïª bilä yetkizgän bol- Aytkanïna körä Bo½©os ar½ak‘elni±, (50r) ki tästï-
sa, hörmätsiz ündälgän bolgay. Hörmätsizlikin tö- ment ölüdän so±ra bekliktä toªtamaª keräk. A
räcˆini± keri etiyir ªanlïªka almaª bilä, ªaysï ki tö- egär ki ol dästïment etkän tiri ªalgay, ol dästï-
räcˆidän berilmäª keräk. Anï± ücˆün töräcˆi, yaman ment anï± erkinä bolmaª keräk, kläsä buzar, klä-
töräsiz ayttï esä ya yaman yar©u etti esä, hörmät- sä yasar, necˆik a±ar körünsä.
siz tigüldür, ªaysï ki yar©ucˆï apel'acia bilä yar©u [Дополнительная статья 4]
etsä. Egär sezsä töräcˆini± egri buyurganïn, könü- Törä k‘ro½ro½nk‘nu± bu türlü
lüksüz, ögütlämä anï bolur. Ündägäy uru© kökün da nïsˆan etkäy. Bu türlü
Da töräcˆi üstünädir bu isˆ, ki storonalarnï kel- keräk etkäy bu isˆni. Keräk kiyöv sözlägäy ªïznï±
tirgäy zhodada da antnï alarga tercˆä buyurmagay. atasï bilä, budur, ki a±ar belgili etkäy, ne türlü ne-
Egär yar©ucˆï bolmasa storonalarnï barïsˆtïrmaga, mä berir ªïzïnï± artïndan dzˆ¾ehez, ªaysïn ki almaª-
so±ra yar©ucˆï aytmaª keräk, necˆik ki törädä yaz- tïr, artïndan berilgäy belgili, zera ki dzˆ¾ehezi ªa-
gandïr. tunlarnï± ülüsˆläridir atasïndan da anasïndan da
Xacˆan ki eksi kelsälär yar©u alnïna da biri bi- mülklärdän. Egär ªïz atasïna tïnsïzlïª kelsä da
rinä ayb bergäylär borcˆ ücˆün ya özgä nemälär klägäy ªïzïna ösiyättä nemä cˆïªarma, ne ki kendi-
ücˆün, bizminlänip, a egär 2 yandan ki tanïªlarï nä körünsä, anï bolur etmä kendi erki bilä. Da
bolmasa, ol cˆaªta anï±kibik isˆlärni, kimni ki ün- a±ar ªarsˆï o©ullarï bolmas bolma, ne ol nemä o©ul-
däptirlär (49r) da tangay nemäni, ale ündägängä larga nemä ziyan etmägäy. Egär ki ªaysï ªïzo©lan
tigül, keräk aytïlgay yetkizmäªliª a±ar, ol yan, ki atasïnï± ölümündän so±ra ªalgay, keräk, ki er ªar-
ündälgändir, keräk kendi ant icˆkäy, ündägän kisˆi- dasˆlarï anï dzˆ¾ehezläp ergä bergäylär anï± (50v)
gä tügällägäy törä bilä. ülüsˆü bilä, da o©ullarï mülklärdä ªalïrlar. Xayda
1017
Александр Гаркавец. Кыпчакское письменное наследие: Каталог и тексты памятников армянским письмом

ki er ªardasˆlar bolmasa da ªïzlar ªalsa, alar ªalïr- yïrmen könülük bilä yetkiz(51bisr; Âåðõíÿÿ âíåø-
lar atalarïnï± mülklärinä zˆarang. íÿÿ ÷àñòü ýòîé ñòðàíèöû îòîðâàíà íàèñêîñü
Da igiliki ölgänlärni±, o©ul-ªïzï bolgannï±, ªa- îò âåðõíåé âíóòðåííåé òðåòè áîëåå ÷åì äî ñå-
lïr o©lanlarïna, ªïzlarïna da ªatununa. A kimni± ðåäèíû ê êðàþ)
o©ul-ªïzï yoªtur, anï±ki igiliklär tüsˆär yovuªlarïna ir
da ªardasˆlarïna. Da aªïrï ªatunun ölgän kisˆini± a
yuvuªlarï bolmaslar keri etmägä. Ol igilikni, ki dïrga
ªatun keltirdi eyäsinä kendini±, barcˆa isˆtän ilgäri, ol anï
anï, ªaysïn keltiriptir, keräk a±ar bergäylär. A da- ki törä
©ï da, ne ki a±ar eyäsi arttïrdï, egär altïn kibik, ur©uz
egär kümüsˆ, indzˆ¾i kibik, anï a±ar keräk barcˆa ber- atï bilä
gäylär. Da uru©u kökü ölüdän so±ra, ki klämä- oltur©uzdum
gäylär bermä, na keräk bergäylär ªatïnga anï. «Igidir, yazïlgan tör
Uru©ga-kökkä tiygäy 3 ülüsˆ ölüdän so±ra, da ªa- da 3-üncˆidän sormaª
tunga 4-üncˆi ülüsˆni belgili yetkizgäylär barcˆa igi- äk atï bilä: «Bu eminlikni, [ki] munda ªoyduª,
likindän, ne ki ªalsa. Egär ki kimesäni± 4-üncˆi tutulmaª keräk mi?» Da ol aytmaª keräk:
kindiktä (51r) uru©u kökü bolmasa, anï± igiliki ke- «Tutulmaª keräk kücˆü bilä yazïlgan töräni±».
räk ki korol'nu± ªaznasïna berilgäy. A korol' anï± (51bisv) [1 kapitula. Ya±ïlganlar ªanlïª
biyliki ol kisˆini± dzˆ¾anï ücˆün Te±ri yoluna nemä oltur©ucˆka da kendini± biyinä]
bermäª keräk. r
… Korol' anï± biyliki bu igiliktän, ªaysï ki anï± ±ïlgan
üstünä tüsˆtü, Te±ri yoluna bermä borcˆlu tigüldür ±kibik
anï± dzˆ¾anï ücˆün, anï± ücˆün ki anï±kibik törälär bi- ï könü
lä ermenini± baylï tigül anï± biyliki, da munï±ki- ± da atas
bik törädän da anï±kibik igiliktän, anï± üstünä talmaslar ol ya±
tüsˆkän, anï± erkinädir. Xaysï igiliklär anï±kibik a©ïr. Ale o©lanlarï at
bolsa, bu ermenilär ne 1 türlü yasˆïrma bolmagay- kin tas etmäslär, egär
lar bizim a©ïr ögütümüz tibinä. larï bilä anï±kibik sa©ïsˆta tigüllär edi esä,
Xacˆan ki ªaysï ªïz ergä barsa kendini± ata alay oª ªardasˆlarï aytïlgan ya±ïlmaªtan. A egär
ülüsˆü bilä da ana ülüsˆü bilä da ªodzˆ¾asï birgäsinä aytïlgan ke±äsˆtä edilär esä, här 1-i alardan ya±ïl-
o©ul-ªïzï bolmasa, bolur etmä hokiparclar, anï± ganïna körä tözmäª keräk.
ücˆün ki o©lanlarï yoªtur, budur tek ªardasˆlarïn da … O©ullarï alarnï±, kimlär ki artïªsïlïª etär ko-
yovuªlarïn. Da ªaysïn ªatun keltiriptir igilikni bir- rol'nu± oltur©ucˆuna ªarsˆï da isˆi barcˆa nemäni±, da
gäsinä, keräk (51v) anï ªaytargay barcˆa ªatunga atasïndan ªalgan tirlikni tas etärlär. Anï± (52r)
[da arttïrganï bilä birgä]. Da ölgän vaªtïna ki klä- ücˆün bu ya±ïlmaªka körä barcˆa tirliki ªanlïªka ªalïr.
gäy hokiparc etmä ªatunun ªardasˆlarï bilä birgä, 2 kapitula. Xulnu± ªuluª etkäni kendi biyinä
törä anï a±ar buyurur, ki 1-gä anï± dzˆ¾anïn ªay©ur- da ketkäni salacˆïnï± kendi biyindän
gaylar. Da bu boyruª tutulmaª keräk, egär ki ªa- Te±ri adam tarbiyatïn erkli yaratïptïr da etip-
tunu ölmäsä ªodzˆ¾asïndan burun. tir, ale ki keräklidirlär biylärinä kendini± ªullar
[Дополнительная статья 5] ªuluªka er u suv ücˆün. Alay oª bu törädir, ªacˆan
Budur ögütü olturusˆnu± ermeni töräsini± ªaysï salacˆï biyindän kendini±, nemä tïymïyïn biy-
Xacˆan ki voyt oltursa törädä ermeni ªartlarï ni±, ªayda kläsä, barma bolur. A egär ki ªaysï biy
bilä, keräk ki ävälgisindän sorgay atï bilä: «´aª a±ar tözmägä klämäsä, ani erkli yebermägäy ken-
mïdïr töräni gayit etmägä?» [Íà ïîëÿõ: zagayit dini± kisˆisin, klär anï saªlamaga kendi töräsinä,
etmä]. Da ol keräk aytkay: «Xacˆan ki bügün törä- da ol cˆaªta o©lanlar atasïnï± ölümündän so±ra ol
dir yazïlgan törä bilä da storonalar keliptirlär, cˆa- biyni± tibinä tözmägä bolmagaylar, ol cˆaªta erkli
ªïdïr». Bu sözlär bilä oltur©uzmaª keräk töräni: bolurlar ketmägä barmaga özgä biyni± tibinä, ªay-
«Men oltur©uzïyïrmen töräni kücˆü bilä Biy Te±ri- da kläsä.
ni±, da kücˆü bilä bizim korol'umuznu±, da menim … Nota. Bu buyruª alay a±lamaª keräktir sa-
kücˆüm bilä, voytnu±, da kücˆü bilä bu 6 ermenini±, lacˆïlar ücˆün ermenini±, özgä dzˆ¾ïns ücˆün tigül, anï±
ªaysï ki menim ªatïma oltururlar, da kücˆü bilä ücˆün [salalar da tut]ovlarï ermenilärni± berilgän-
barcˆa ermenilärni±, buyruª etiyirmen da buyurï- dir barcˆa bir türlü korunaga.
1018
Национальная библиотека, Париж, Arm. 176: Судебник и Процессуальный кодекс

3 kapitula. Ur(52v)usˆkanlarï o©lanlarnï±, ya 6 kapitula. O©lanlarnï± öcˆi ücˆün


biri birin öldürgäy biyik yerdän sekirmäªni±
Egär ki o©lanlar aralarïna urusˆ etsälär, da 1 Egär ki anï±kibik isˆ yoluªsa o©lanlar arasïna,
o©lan 1-sin öldürsä, da ol öldürgän o©lan 12 yasˆïn- ki ªaysï o©lanlardan biyik yerdän sekirsä öcˆ bilä
dan artïª bolgay, keräk basˆïn tölägäylär, necˆik tü- da ol sekirmäªtän naªïs bolgay ya ölümgä bargay,
gäl bütün kisˆini±. A egär ki ol öldürgän o©lannï± kim säbäp bolsa bu isˆkä, ge½s basˆïn tölämäª keräk.
yasˆï 12-dän eksik bolsa, bolgay 10 ya 11, ol cˆaªta Egär ol, ki sekirdi naªïslïªka ya ölümgä, yasˆïna
anï± basˆïnï± ge½si tölänmäª keräk. A egär ki öldür- körä naªïslïªïn baªkaylar ya ölümün. Alay bolgay
gän o©lannï± yasˆï 10-dan eksik bolgay, 3-üncˆi ülü- yar(54r)©usu, necˆik yo©arï yazïlïptïr o©lanlar
sˆü basˆïnï± tölänmäª keräk. A egär ki o©lan 15 ya- ücˆün.
sˆïna bolgay, ol kisˆi öldürücˆidir da törägä ªarsˆï ya- 7 kapitula. Igitlär ki aralarïna
±ïlgay, da bu statutka keräk tügäl tölöv etkäy basˆï
a©ïr nemä kötürürlar öcˆ bilä
Igitlärgä övräncˆiktir, ki öcˆtän a©ïr nemä kö-
ücˆün ªardasˆlarïna öldürgän o©lannï±, necˆik yo©arï
türmägä, da maªtanmaga, da a©ïr nemä yürütmä-
yazïlgandïr.
gä, da anï±kibik a©ïr nemä kötürmäªtän egär ki
… Nota. A±lanmaª keräktir bu boyruª da törä
ªaysï aralarïndan naªïs bolsa, ªaysï ki aªcˆa ªoydu,
ermeni o©lanlar ücˆün, yoªsa ermeni o©lan öldür- da öcˆ kirdi, da säbäp boldu bu isˆkä, anï± naªïslïªï-
gäy özgä dzˆ¾ïnsnï±, tüsˆär dzˆ¾urumga yar©usuna kö- na, ge½s dzˆ¾urumnï tölämäª keräk, necˆik ªanlï isˆ
rä öldürgän o©lan ücˆün da ol yar©uda, ªaysï ki öl- ücˆün, da anï± ªatïna ol naªïs bolganga ziyanïn,
dürgän o©landïr. ªardzˆ¾ïn tölämäª keräk, hakimlikin. Anï± ücˆün
4 kapitula. Xaysï o©lan (53r) biri birin munï ªoygandïr, ki kimesä biri birin ziyanga da
naªïs etkäy naªïslïªka [salmay] da sa©lïªïndan cˆïªarmagay.
Egär ki ªaysï o©lan oyun arasïna 1-i 1-in naªïs 8 kapitula. Dzˆ¾imrilär ücˆün
etkäy klämiyin ya öcˆäsˆip, anï±kibik isˆlär igi sezil- Egär ki esirikliktä yoluªsa, ki biri birin naªïs
mäª keräk da baªmaª keräk anï±kibik isˆ bilä, ne etkäy, törä buyurïyïr, ki anï±kibik isˆ naªïslïªnï±
türlü ki ªïlïªtïr, tergämäª keräk öldürgänni, ol na- esiriktä etkän tiymäs bosˆatmaga, ani dä tözmägä.
ªïs etkän o©lannï± yasˆlarïn sanamaª keräk, ªaysï Anï± ücˆün ki esirikliktir barcˆa yamanlïªnï± basˆï,
bo©umuna anï naªïs etiptir, közünä mi, ªoluna mï, anï± ücˆün ki esirikliktän säbäp boldu ki biri biri-
ayaªïna mï, anï±ki naªïs etmäªni± baªkaylar na- nä. Da anï±ki(54v)bik isˆ ücˆün törä bolmaª keräk,
ªïslïªïn, da a±ar körä tölöv etkäylär hakimlikin da to©ru, budur dzˆ¾urum, ziyan, hakimlik, ªardzˆ¾ naªïs
ªardzˆ¾ïn. Da ol barcˆa tölämäª keräk, kim ki naªïs bolganga tölämäª keräk. A egär esirik kisˆi kime-
etti. Xaysï ki töräni o©lanlarnï± etmäªindän taptïª säni öldürgäy, ol cˆaªta törä bilä baªmaª keräk
könülüktä. anï±ki öldürmäªliªni dzˆ¾âht bilä, da sormaª keräk,
… Ermeni o©lanlar ücˆündir bu isˆ, da©ïn da 4 isˆ, budur anï±kibik öldürmäªliª yaman sa©ïsˆ bilä sa-
[hal oª], biri birini± artïndan a±lanmaª keräk. ©ïsˆ etip ya özgä säbäptän bolgay, budur, egär birgä
5 kapitula. O©lanlar, biri biri üsnä urusˆma turdïlar, ya kimdän boldu
basˆlanmaª anï±kibik isˆtä, ol cˆaªta säbäpinä körä,
ki biri birin suvda bo©gay
ªïlïnganïna körä bolgay yar©usu. Egirlikinä körä,
O©lanlar, ki suvda yuvungaylar, da biri birsin
[yaman etkäninä körä] ögütlägäylär bolusˆucˆïlarnï,
bo©gay, ol cˆaªta töräcˆilär munu±kibik isˆni igi ter-
etkäninä körä munï±kibik isˆni esirikliktän tügäl-
gämä keräk, egär ol türlü bo©ulmaªlïª boldu esä
lädi. Dzˆ¾âht bilä baªïp alarnï da ögütlämäª keräk,
gälägdän, ya yüräklän(53v)mäªtän, ya yaman yü- necˆik yar©u körgüzsä.
räkindän, ya övrätkän kläp, ya ol bo©ulgan kendi 9 kapitula. Xazna tapmaª yer icˆinä
kendin satamadan battïrdï suvnu± teräninä, da Egär ki kimesä kendi mülklärinä ªazna tap-
alar, ki anï± bilä yuvundïlar, ol bo©ulganga bolusˆ- kay yer icˆinä, ya altïn, ya kümüsˆ, da egär ki anï±-
ma bolmadïlar. Keräk töräcˆilär belgili bilip tügäl kibik ªazna ävälgi ªanlarnï± bolgay, (55r) da igi
yoluªkan isˆni. Egär ki ol kensi satamadan bo©uldï belgili bilsälär, keräk ªanlïª ªaznaga berilgäy ol
esä, da alar, ki anï± bilä yuvundïlar, a±ar bolusˆma ªazna. A tapkan kisˆi ol ªaznanï, 10-uncˆï ülüsˆün ol
bolmadïlar, anï±kibik bo©ulmaª ücˆün tölöv bolma kisˆigä bermäª keräk, alay oª a±ar da 10-uncˆï ülüsˆ
bolmastïr. A egär ki özgä isˆtän boldu esä, tölöv ba- berilmäª keräk, ol kisˆigä, kimni± mülkünä tapul-
sˆï ücˆün bolmaª keräk yasˆlarïna körä ol bo©ulgan- du. A egär ki bilsälär, ki ol ªazna ªaysï ulu biyni±
nï±, necˆik öldürgän kisˆini±. bolgay, anï±kibik malnï da igilikni, o©lu, ya ªïzï
1019
Александр Гаркавец. Кыпчакское письменное наследие: Каталог и тексты памятников армянским письмом

bolgay, ya yuvuªu, anï±kibik mal keräk tüsˆkäy 16 kapitula. Xullar ücˆün k‘ristân
alarga. Xaysïnï± mülkünä ªazna tapulsa, ol ªaz- Egär kimesä, k‘r(56v)istân bolup, k‘ristân ªul
nadan 10-uncˆï ülüsˆü berilmäª keräk ªanlïªka. satun alsa, körgüziyir Eski Törä, anï±kibik ªul, 6
… Xazna tapulmaªnï± sorovu da bilmäªi ko- yïl ªuluª etip, azad bolmaª keräk 7-incˆi yïlda, evet
rol'dan bolgay. ki Yä±i Törä k‘ristânlarnï± toªtattï anï±kibik ªul-
10 kapitula. Kimesä kimesäni± nu ol cˆaªta erkli bolmaª keräk erksizlïªtän, ne tür-
saªalïndan tartkay lü tez ªulluª etsä ol aªcˆanï, ªaysï ki anï± ücˆün be-
Egär yoluªsa, urusˆ arasïna kimesä kimesäni± riptirlär. Egär ki ªul kendi yal©ïz satun algan esä,
saªalïndan tartkay, da igit bolup ªartnï±, törä bilä ol türlü ªïlïª bilä erkli bolgay. A egär ki ªul ªatunu
buyurgandïr anï±kibik ªol uzatucˆï saªalïna ªart- bilä satun algan esä, ol cˆaªta ªatunu bilä da o©lan-
nï±, alay ol a±lanmaª keräk dzˆ¾urumu, necˆik ki ki- larï bilä erkli bolur, ªulluª etip, necˆik aytïlgandïr,
mesäni naªïs etkäy. ol sb‰nï, ki anï± ücˆün berilgändir. Egär ki anï±kibik
11 kapitula. ´o©urlar (55v) ücˆün ªulga biyi ªatun bersä da alarnï± o©lanlarï bolgay
yer tibindägi aralarïna, anï±kibik isˆlär, ol ªulnu± ªatunu o©lan-
Egär kimesä cˆo©ur acˆsa yer icˆinä, ªayda ki ta- larï bilä ªuluªta ªalgay biyini± övinä me±ilik, tek
ªïlï bar anï± ya özgä ªoygan bolgay, da ol cˆo©urga ol ªul kendi yal©ïz erkli bolgay. Egär ki biyi kläsä
yebergäy kisˆini taªïlnï cˆïªarma, a ol kisˆi, ki cˆo©ur- aªcˆa almaga ªatun ücˆün, ol cˆaªta ªatun o©lanlarï
ga yebergändir, da ol anda cˆo©ur icˆinä ïstan ölgäy, bilä erkli bolur. Egär ki ªulnu± kö±lü bolsa, ki ªal-
anï± yar©usu alay bolmaª keräk, necˆik kendi öl- gay biyi ªat(57r)ïna, ki klämägäy ketmä, anï biyi
dürgäy. A egär ki ol kisˆi anda yebergän naªïs bol- keräk saªlagay ªatunu bilä, o©lanlarï bilä, da al-
sa, ol, kim ki anï yeberdi ol cˆo©urga, keräk tölägäy gay ol ªulnu, da bargay yïªövgä, da tanïªlatkay ki-
sˆilärgä, da anï± üstnä tanïªlïª bitik algay, da ayt-
ziyanïn, ªardzˆ¾ïn, hakimlikin. Anï± ücˆün ki keräk
kay, ki ªulum klämäs ªatïmdan ketmä ölgincˆä. A
edi ol yebergän kisˆini cˆu©urga tözgiy edi, ki yanan
egär ki anï±kibik ªul so±ra kendinä sa©ïsˆ etkäy da
yel cˆïªkïy edi taªïlnï± da ïsï. Anï±kibik cˆo©urdan
klägäy erksizliktän erkli bolma da biyi anï± anï±-
taªïlnï± iyisi cˆïªmïsˆ bolgay, da anda yebergän kisˆi
kibik sa©ïsˆïn sezgäy, biyi bolmastïr anï erksiz et-
naªïs bolgay. Anï±kibik satamanï yar©ucˆïlar baª-
mägä anï± sa©ïsˆïna körä, ªaysïn ki surp ar½ak‘el ay-
maª keräk, ki necˆik boldu, ya säbäp kimdän boldu,
tïyïr: barcˆa ªullar Te±ridä erklidir.
da könülük etkäylär.
… Mu±ar dirä bolganï yoª da bolmasïn bu
… Ermenilärni± yalga tutkan ªuluªcˆïlar ücˆün
ªanlïªta erksiz ªul saªlama.
bu isˆ a±lamaª keräk.
17 kapitula. K‘ristân ªatun satun algan ücˆün
12 kapitula. Töräläri salacˆïlarnï± Egär kimesäni± keräki bolgay da ªïzïn satkay
Egär ªaysï ermeni buyruª etkäy... k‘ristânga, bolmastïr satmaga kendini± ªïzïn me-
[В этом месте отсутствует несколько страниц]. ±ilik ªaravasˆlïªka. A egär ki anï±kibik ªïznï± ªulu-
(56r) etkäy aªpasˆ ya vartabedlär, anï± ücˆün korol'- ªu biyändirmäsä biyin, yänäcˆi erki bar atasïnï±, ki
nu± oltur©ucˆï al©ïsˆlïdïr da ªanlïªïnï± boyu a©ïrlar ªïzïn cˆïªargay, da anï±kibik biyni± erki yoªtur
yergäsin Te±rini± kücˆi. Anï± ücˆün törä buyurdï, ki (57v) özgägä satmaga ol ªïznï, yüräklänip. Egär ol
här biri kendi erkin tïygay da esinä tutkay ªannï± biy kläsä anï±ki ªïznï o©luna bermä ªatunluªka, ol
arzani biyiklikin. ªïznï± atasïnï± erki bilä bolmaª keräk.
15 kapitula. Erksiz ªulnu±, ki bitik Egär ki ol ªïz biyinä ya o©luna yaramagay ªa-
övrängäy, biyini± erkindän basˆªa tunluªka, ªulluª etip ol aªcˆanï, ªaysï ki anï± ücˆün
babas bolma klägäy berip edi, bolur ketmä erksizliktän. Egär ki ol ªïz-
Egär kimesädä bolsa ªul cˆerüvdä tutkan ya nï± atasï klägäy äväldän, aªcˆasïn berip, cˆïªarma,
aªcˆa bilä satun algan, bitikkä övrängän, da klägäy erki bar kendini± ªïzïn erksizliktän, keräk anï± bi-
babas bolmaga, anï±kibik ªul erksiz bolmastïr yet- yi bergäy anï cˆïªarmaga, baªmagay a±ar, ki yïllarï
mägä babaslïªka kendini± biyini± erkindän basˆªa. tügällängäy.
Anï± ücˆün törä tïyïyïr, ki kendini± biyinä ªay©u et- 18 kapitula. Dinsiz ªullarnï±
mägäy. Anï± ücˆün bu isˆ oªsˆïyïr öv buzulmaªïna. satun algan ücˆün
Egär körünür esä, ki anï±ki ªul babas bolgay, ne- Egär ªaysï ermeni erksiz ªul satun alsa ya ªu-
cˆik ki arzani boldu Bo½©o½s ar½ak‘elni± ªulu O½ne½si- luªcˆï dinsiz, ªïz ya ªatun, da anï±kibik ªuluªcˆïlar
mo½s, da munï±kibik ªul erki bilä kendini± biyini± vaªt bilä erksizliklärinä kendini±, ªaysï erki bilä
bolur alïnmaga babaslïªka. klägäy, klägäy k‘ristân bolmaga, ol erksizliktän
1020
Национальная библиотека, Париж, Arm. 176: Судебник и Процессуальный кодекс

bosˆ bolur, necˆik ol aªcˆanï ªuluª etsä. Egär anï±ki- özgälär dä, anï± üstnä baªïp, anï±kibik isˆ etmä-
bik ªullar, alay er, necˆik ªatun, dinsizlär, egär klä- gäylär da ªorªkaylar.
mäsälär k‘ristân bolma, anï±kibik isˆtän erki bar … Bu isˆ bulay a±lanïyïr, ermeni ermenini sat-
biyini± alarnï (58r) satmaga. sa, a egär ermeni özgä dzˆ¾ïnsnï satsa, anï baªkay
19 kapitula. Kim ki atasïn-anasïn tövsä korol'nu± oltur©u(59v)cˆï da alay ögütlägäy, necˆik
Kim ki kendini± atasïn-anasïn tövsä, anï±ki- kendinä körünsä.
bik oªsˆasˆsïz da yazïªlï yaman etkän Te±rini± alnï- 22 kapitula. Alar ücˆün, kimlär ki
na ölümlüdür yasaganïna körä Eski Töräni±. Ale pambaslar kendini± atasïn da anasïn
Yä±i Törädä k‘ristânlarnï± bu türlü körgüziyir: Kim dä ki kendini± atasïn-anasïn yaman söz-
anï±kibik etkän o©ul-ªïz ölgincˆä ludz¾ tartkay. A lär bilä uyaltkay, anï±kibik o©ul-ªïz ölümlüdür; ki
egär ki o©lanlïªïna ursa atasïn-anasïn, anï abra- kensini± atasïnï±-anasïnï± kecˆkän isˆlärin a±gay,
maª keräk. Ya anï±kibik o©ul atasïn-anasïn töv- da tüsˆär ölümlü yazïªka. Eski Törä bilä Yä±i könü
gäy yaman yüräktan, yaman sa©ïsˆtan, da atasï- Törä aytïyïr, anï±kibik pambas, ki atasïn-anasïn
anasï anï hecˆ nemägä tutkaylar. Da anï±kibik ya- [yaman sözlär bilä uyaltkay], a±ar oªsˆasˆtïr, necˆik
±ïlmaª ücˆün atasï-anasï o©lun, ªïzïn ögütlämäª ke- tövgäy, anï±kibik hörmätsizlikkä utru atasïnï± da
räk k‘ahanalïª alnïna da ªartlar alnïna. A egär ki anasïnï±, ki o©lanlarnï tïygay, buyurgandïr anï±-
anï±kibik artïªsïlïªtan ªaytma klämäsälär, atasï kibik o©lanlarnï, atasïnï±-anasïnï± igilikindän
anï±kibik yaman o©ulnu, harsïz, ªorªusuz, be©am, ülüsˆsüz bolgay.
kensindän da kensini± barcˆa igilikindän bolur ke- … O©ullar bildirsälär törägä da oªsˆasˆï bilä ya-
ri etkäy. Xaysï anï±kibik o©ul keri etkän ki posˆu- man isˆlärni ya±ïlganïn yaman isˆtä atasïnï±-ana-
manlïªka ªaytkay da hnazant bol(58v)ma klägäy, sïnï± ªanga utru da barcˆa etilgän isˆlär, anï±kibik
necˆik tiyär atasïna-anasïna, ol cˆaªta yänäcˆi atasï- isˆtä ermenini± o©lanlarï anï±kibik isˆni borcˆlu ti-
anasï ol sˆa©avat bilä bolurlar anï yöpsünmägä. güllär kötürmägä.
20 kapitula. Här biri, (60r) 23 kapitula. 2 kimesä urusˆkay,
ki yaman nemä ªïlïnsa, anï tapar da biri yaralï bolgay
Egär ata ya o©ul ªaysï ya±ïlmaªka körä ölüm- Xacˆan eki kisˆi urusˆsa sa©ïtlar bilä, da 1-i 1-sin
lü albo yazïªlï ya±ïlgan tapulgan bolgay, atasï o©- yaralasa, da yaralï ol yaralardan ölmäsä, ªastalï-
lunu± [ya±ïlganï ücˆün] dzˆ¾äzasïn tartma bolmas, ªïna yaralarnï± yatkay, da ªuvatlanïp [yürügäy
alay oª o©ul atasïnï± ya±ïlganï ücˆün ne 1 ögüt bilä tayaª bilä], aytïlïyïr törä bilä, ol, ki ªaysï yaraladï,
borcˆlu tigüldür, här 1-i ya±ïlganïna körä tartmaª borcˆludïr ol yaralïga ziyanïn, hakim bahasïn tölä-
keräk. Anï± ücˆün törä tügällänir könülüknü± tü- mägä, ol ªadar da dzˆ¾urum törägä bergäy.
gällikin barcˆa adämilärgä anï±kin bermägä. 24 kapitula. Kimesä ki erksiz ªulun
… Bu boyruªtan cˆïªarïlïyïr korol'nu± oltur©u- ya ªuluªcˆïsïn öldürgäy
cˆundan ya±ïlmaªï. Kimesä ki erksiz ªulun ya ªuluªcˆïsïn öldürgäy
21 kapitula. Kisˆini o©urlamaª ücˆün ne türlü hal bilä ya ne türlü sa©ït bilä, törä öldür-
Eski Törädä ªoygandïr, egär kimesä ki kisˆini gän ªannï± dzˆ¾urumun izdämäª keräk eyäsindän,
o©urlap satkay da belgili bolgay anï±kibik satmaª egär ol erksiz ªul k‘ristân esä. Ya özgä dindän ol
ücˆün, ol kisˆi ölümlüdür. A Yä±i Törädä k‘ristânlar- öldürgän kisˆi, bolur borcˆlu da ye±il nemä bilä tölä-
nï± bulay ªoyulgandïr, egär ki k‘ristân k‘ristânnï mägä basˆïn öldürgän erksiz ªulnu± ya ªuluªcˆïnï±.
o©urlap (59r) satsa özgä uluska da bu türlü yaman Alay k‘ristânnï, necˆik özgä dzˆ¾ïnsnï±. Egär ªul,
ªïlïnmaª anï± üstünä sezilgäy, Yä±i Törädä buyur- egär ªaravasˆ erksiz tövgänindän biyini± ölmägäy
mastïr a±ar tas bolmaga, ludz¾ tartmaª keräk, da ol vaªtta, yatkay 1 kün (60v) ya 2 kün da so±ra öl-
tutulmaª keräk, da zïndan bilä ögütlänmäª keräk, gäy, na bu mahanadan borcˆlu tigüldür tölämägä
yük tibinä dä ol satucˆï algan aªcˆanï ªaytarmaª ke- basˆ ücˆün, anï± ücˆün ki satun algan edi kensi aªcˆa-
räktir ol kisˆi ücˆün, da ol satïlgan kisˆini keltirmäª sïna da eyäsinä ziyan etip edi. Keräk anï± ücˆün
keräktir eyäsinä, kimdän ki anï o©urlap edi, ªay- ludz¾ tartkay.
tarmaga anï borcˆludur. A egär ki ol satïn algan ki- 25 kapitula. Anï± ücˆün, ki urusˆkanda
sˆi ne türlü bolsa kecˆkäy dünyâdan, ol satkan kisˆi a©ïrayaªlï ªatunnu urgaylar
borcˆludur ol sb‰nï tügäl ªaytarmaga eyäsinä, kim- Xacˆan 2 kisˆi urusˆsa da aralarïna urgaylar
dän ki o©urlap edi, da o©runu± 2 ªolun kesmäª ke- a©ïrayaªlï ªatunnu, da ol urmaªtan ªatïn kisˆini da
räk da cˆagatïna ªïzdïrïp möhürni basmaª keräk, o©lanïn vaªtsïz kecˆirgäy, ge½s basˆïn tölämäª keräk
nïsˆan a±ar me±ilik hörmätsizlikkä, anï± ücˆün ki ªodzˆ¾asïna ol ªatunnu± ya ne türlü bolsa birgäläri-
1021
Александр Гаркавец. Кыпчакское письменное наследие: Каталог и тексты памятников армянским письмом

nä barïsˆma. A egär o©lan dzˆ¾igärinä anasïnï± tügäl 29 kapitula. Xuyular ücˆün da cˆo©urlar ücˆün
adam edi esä da ol urmaªtan kecˆirgäy, tölöv bol- Kim ki cˆo©ur acˆkay ya ªuyu da yapmagay ol
maª keräk basˆ ücˆün. Belgilidir töräsinä Te±rini±, cˆo©urnu ya ªuyunu da anda tüsˆkäy kimesäni± tu-
kläsä o©lan anasïnï± yüräkinä tügäl bolsun ya bol- varï, eyäsi ol cˆo©urnu± ya ªuyunu± tölägäy ol tu-
masïn, basˆ ornuna basˆ bermäª keräk. Bulay Eski varnï da ol tuvarnï± terisin kendinä algay, törä
Törä körgüziyir, evet ki Yä±i Törädä körgüziyir bulay aytïyïr.
anï±kibik p‘orcut‘iunnu aªcˆa dzˆ¾urumu bilä da 30 kapitula. Kisˆi ücˆün, ki cˆo©urga tüsˆkäy
(61r) ludz¾ tartmaª keräk. Egär er ya ªatun cˆo©urga ki tüsˆkäy ya ªuyuga
… Ermeni kisˆi ursa 2 dzˆ¾anlï ªatunnu, bu törä da anda ölgäy, ªaysïsï egär ki kündüz tüsˆsä, ge½s
a±lanmaª keräk, özgä yerdä bolmagay. dzˆ¾urum bergäy ªan bahasï ücˆün, kimni± cˆo©uru
26 kapitula. Kimesäni± ögüzü bolgay urucˆï edi ya ªuyu, a egär ki kecˆä tüsˆti esä cˆo©urga, ol
cˆaªta keräk tügäl anï± ücˆün tölägäy, kimni± cˆo©u-
Xacˆan kimesäni± ögüzü kimesäni ursa da ol
ru edi, ªaysïn ki Törä bitiki körgüziyir alay ªatun-
urmaªtan kisˆi ölsä, Eski Törä buyurur edi, ki
ga, (62v) necˆik ergä, tüsˆkänlär cˆo©urga ya ªuyuga,
anï±kibik ögüzni öldürgäylär, da etin satkaylar,
alay oª erksiz ªullar da.
da ol sb‰nï yarlïlarga üläsˆkäylär, da eyäsi ögüznü±
31 kapitula. Tuvarlar ücˆün
ol kisˆini± basˆïn tölämäª keräk. Da egär ol ögüz här Egär ki ögüz öldürsä inäkni, ya özgä tuvar ªa-
kez alay teli edi esä da kiyiklängäy, da eyäsinä ranï mü±üzlü, albo ªoynï, da eyäsi bilmägäy tuva-
ªonsˆuluª aytkay, ki anï±kibik teli tovarnï ketär- rïnï± ªïlïªïn, ol cˆaªta keräk tölägäy öldürgän tuva-
gäy, da eyäsi ªonsˆuluªnu± aytkanïn nemägä tut- rïnï± ge½s bahasïn. A egär ki anï±kibik tuvar kicˆki-
magay, da anï± arasïna urup kisˆi öldürgäy, da nä bolsa, nemä tölämäª keräkmäs. A egär ki ulu
anï±kibik kisˆini, kimni± ögüzü edi, ol öldürmäª- tuvar bolsa, ki ögüz öldürgäy, anï±ki öldürgän tu-
ni±dir, ya ol basˆ ücˆün tölämäª keräk, necˆik törä varnï satmaª keräk, da ol sb‰nï, kimni± ki tuvarï
körgüzsä, a eyäsi ölümdän erkli bolmaª keräk. edi, te± üläsˆkäylär. A egär ki bilgäy edi tuvarïnï±
Egär da©ïn anï±kibik ögüznü± eyäsi ªïlïªïn bilmä- yaman ªïlïªïn, ki ziyan etücˆi edi, da ketärmägäy
sä da kimesäni urup naªïs etsä, eyäsi borcˆlu tigül- kendini± ªatïndan, keräk tügäl baha tölägäy öl-
dür, ne ziy(61v)anlï. Da egär eyäsi bilsä ögüznü± dürgän ögüznü±, alay törä buyurïyïr.
ªïlïªïn da kimesäni urup naªïs etsä, eyäsi borcˆlu- 32 kapitula. Atlar ücˆün
dur naªïs etkängä tölämägä ziyanïn da hakim ba- Egär kimesäni± atï teli bolsa, ªaysï ayaªï bilä
hasïn. urmaª, da tisˆlämäª bilä, ªïlïªï bilä naªïs etkäy, ol
27 kapitula. Biyi, ki ªulun naªïs etkäy cˆaªta eyäsi ol atnï±, naªïs etkän kisˆini at, ziyanïn,
Egär biy ªulunu± közün cˆïªarsa, törä buyurï- ªardzˆ¾ïn da hakimlikin töläm(63r)äª keräk. Egär
yïr, erkli bolgay anï±kibik ªul, ol, ki erksiz satun a±lattï esä atïnï± ziyanlï ªïlïªïn, ol cˆaªta ge½s ziya-
algan edi da egär ki k‘ristân edi esä. Egär ki ªul nïn tölämäª keräk törä yanïna.
dinsiz erksiz esä, ol ªul satïlmaª keräk biyini± erki … Ne ki bu boyruªnu± ucˆuna aytïlïyïr, a±lanï-
bilä ge½s bahasïna ya yarïm yalïna. yïr, egär anï±kibik kisˆi ermeni, ayb atïna yaman-
lïª ücˆün bermägäy.
28 kapitula. Xacˆan bu©a bu©anï öldürsä
33 kapitula. At ªïlïªlï bolgay, naªïs etücˆi
ya ögüz ögüzni öldürsä
Egär kimesäni± atï bolgay ªïlïªï bilä, naªïs
Egär bu©a bu©anï öldürsä ya ögüz ögüznü, ki-
etücˆi, da övdä ªullarïna da, özgälärgä dä bildirgän
mesäni± dä bu©a albo ögüz tiri ªalsa, satïlmaª ke-
bolgay ªïlïªïn, ki anï±kibik attan saªlangaylar, da
räk da anï±ki ögüz ücˆün ya bu©a ücˆün tölövün al- so±ra anï±kibik at kimesäni naªïs etkäy ya öldür-
maª keräk, da yarïmïn [=sb‰gïn] üläsˆmäª keräk ya- gäy övdä kimesäni, ol cˆaªta eyäsi borcˆlu bolmas
rïm da yarïm, ki tuvarlarï edi, da ol öldürgän anï±kibik isˆtän. Egär ki övdägi kisˆilär ya ªonsˆuluª
ögüznü dä üläsˆkäylär ge½s da ge½s. Egär ol, kimni± aytkaylar, kimni± anï±kibik atï bar, ki saªlama-
ki ögüzü edi, da bilgäy, ki yuvasˆ tigül edi, da ya- gay, da ol anï±ki atnï ketärmägäy, da ol at kime-
man ªïlïªlï edi, da ªonsˆu(62r)larïndan isˆitkän bol- säni naªïs etkäy albo öldürgäy, ol cˆaªta duªovnïy
gay, ki anï±kibik tuvarnï saªlamagaysen, bu zi- törä baªkay anï, ªoymaª keräktirlär ludz¾ da dzˆ¾u-
yancˆï ögüzni, ol ªay©urmagay alarnï± aytmaªïn, ol rum.
cˆaªta ol öldürgän ögüz ücˆün keräk kensini± tirisin Da©ïn igi körüniyir da yeberiliyir, ki kimesädä
bergäy, kimni± ögüzü edi, da ol ölüni kensinä al- anï±kibik yaman at ziyan etücˆi (63v) bolgay, da
gay. a±gaylar a±ar ªonsˆularï, da ol anï keri etmägäy
1022
Национальная библиотека, Париж, Arm. 176: Судебник и Процессуальный кодекс

kendindän, ol dzˆ¾urum bilä, ªaysï ki biyik yazïlgan- saªlamaga, anï±kibik (65r) isˆlär ol inamlï ämanät-
dïr ol sanda 26-nï± teli ögüz ücˆün. kârga övindän anï± o©urluª isˆ bilä o©urlangïy edi,
34 kapitula. O©ru ücˆün, egär o©runu ol isˆlär bilä ol ämanätkâr belgili isˆ bi-
ki kecˆä övdä tapkay lä o©urluªnu ªapkaylar, anï±kibik o©runu furka
Kimesä o©runu kecˆä vaªtïna kendini± övinä bilä ögütlämäª keräk. Egär anï±ki o©ru tutulma-
tapkïy edi, egär anï±kibik o©runu kecˆägi öldürgäy gay, ol cˆaªta ol, kim ki ªoyuptïr âriberini inamlï
övinä, dzˆ¾urumsuz ªalïr. Yänä kimesä o©runu kün- ªolga, andan izdämäª keräk, kimgä ki berip edi
düz övinä tapsa da öldürgiy edi, öldürgän kisˆi saªlamaga, belgili tanïªlïª bilä. Egär ki könü ta-
ölümlüdir. Bulay Yä±i Törä könültiyir ol öldürücˆi nïªlïª bolmasa povodnu± ämanätkârga ªarsˆï, kim-
o©runu. Kündüz bulay körüniyir bu nemä, ki ni± ªatïna ªoyup edi, ol cˆaªta ol ämanätkâr andan
adam öldürdi belgili erki bilä, kensi dä ölümlü bol- ant bilä ªutulur, ki anï±kibik ziyan ªoyulgan ne-
maª keräk. Da alay törädir o©rular ücˆün ªoyulgan mä ücˆün belgisiz, da kecˆikilmägän säbäp bolmadï,
kecˆäni± da kündüznü±, egär ki kimesä kecˆä vaªtï- ant icˆip, kendi me±ilik könülür ol dävikârdan.
na övdä da kündüz o©runu licasï bilä belgili tutkïy Da©ï da egär ki ªaysï aytïlgan alay, necˆik aytïlgan-
edi, ol cˆaªta anï±kibik o©runu nïsˆanï bilä o©urluª- dïr, ant icˆkäy da tapulgan bolgay egri yal©an ant
nu±, budur licasï bilä, törä alnïna keltirmä, ne tür- icˆkän, här biri ziyan ücˆün, basˆªa ol ªoyulgan ne-
lü gile (64r) bilä ol o©ruga utru törä alnïna, ol tür- mälär ücˆün 2 kez tölämäª keräk, da kensi, necˆik
lü tözgäy ol o©ru törä ötläsˆ, ne ki törä tapsa, anï± yal©an ant icˆkän, hör(65v)mätsiz bolmaª keräk da
bilä ögütlängäy. töräsiz aytïlgan. Da egär ki kimesä, saªlama ber-
35 kapitula. Baªcˆalarnï± da rol'alarnï± miyin inamlï ªolga, da yala yapkïy edi kimesäni,
Kimesä ki kendi erki bilä tuvarïn yebergäy öz- necˆik a±ar nemä bergiy edi saªlamaga, da anï±ki
gäni± baªcˆasïna albo tarlov icˆinä tüzdä, anï±kibik yala yapucˆï me±ilik hörmätsiz aytïlmaª keräk, ne-
tuvar ªara ziyan etkäy baªcˆalarda ya tüzlärdä cˆik här biri yala yapucˆï, ªaysï ki belgili ªalp isˆlärni
barcˆa türlü bitisˆkä, törä buyurïyïr, tölöv bolgay zi- kimesägä ªarsˆï etiyir.
yan etkängä, ne türlü ki kisˆilär ol ziyannï da ba- … Ermenilär ücˆün bu isˆ, necˆik özgä isˆlär, a±la-
hasïn oªsˆatïp tapsalar. nïyïr, budur egär ermeni ämanätni ªoyucˆï bolgay,
36 kapitula. Küydürmäª ücˆün na kendini± töräsinä özgä dzˆ¾ïnstan ötläsˆ baªïlmaª
da pozˆarlar ücˆün keräk, yänäcˆi, egär özgä dzˆ¾ïns ªoygan bolsa äma-
Egär ki ªaysï yerdän dä ot ya pozˆar cˆïªsa da nätni, na ermeni ötläsˆ izdär ªoyganïn kendini± tö-
humnalarnï küydürgäy ya tüzdä bitisˆni, ªaysï ki räsinä, ªaysïna ki olturuptur, anda izdälmäª ke-
tüzdä turgan bolgay, da ol, kimdän ki anï±kibik ot räk, zera izdövücˆi keräk anï közätkäy, kimni ki
cˆïªtï, ögüt bilä oªsˆasˆlï ögütlämäª keräk. Töräni ündäptir törägä.
dzˆ¾âht bilä tergämäª keräk. Da baªkaylar, kimdän 38 kapitula. Tuvar ªara ücˆün,
anï±kibik ot cˆïªtï, egär yuvuªtan, egär yïraªtan, kim ki kimgä saªlama bergäy
egär dusˆman(64v)dan ya satamadan, egär ªarttan Egär kim ki kimgä tuvar saªlama bersä, at, ya
mï, egär o©landan mï, yoªsa kensi kensinä, da ki- ªoy, ya barcˆa türlü dzˆ¾anavar, mü±üzlü da mü±üz-
mesä kendini± erki bilä munï±kibik isˆni etkäy, süz, egär anï±kibik tuvar ªara naªïs (66r) etilgäy,
ekili barcˆa isˆni, kimgä ziyan etti, a±ar tölöv bol- ya ölgäy, ya kücˆlü ªol algay, ki kimesä bilmägäy,
gay. Egär kimesä humnaga yuvuª ot ªoygay da ªaydan keldi anï±ki ziyan, na ol, ki saªlar edi, ant
baªmagay igi ol otnu, ki kimesägä ziyan etkäy, bilä ªutulur, egär nemä säbäpin bermäsä naªïslï-
anï±kibik ziyannï, ki bolgay, 2 kez tölöv etkäy ol ªïna ya ölümünä tuvar ªaranï±. Egär ki ol saªlovu-
kisˆigä, kim otnu ªoydï da baªmadï igi. Egär ot yï- cˆïdan kimesä aldï esä, ol saªlovucˆï keräk anï tölä-
raªtïn keldi esä, ol cˆaªta ge½s ziyannï tölämäª ke- gäy eyäsinä, kimdän ki alïp edi saªlama. A egär ki
räk, kimni± säbäpi boldu ol otka. Egär anï±kibik ayuv, ya börü, ya özgä kiyik aldï esä kücˆlü tuvar
ot küydürgäy tuvar ªaranï ya ton-opraªnï, anï±ki ªaranï, buzgay ya yegäy, anï±kibik saªlovucˆï eyä-
ziyancˆïga anï±ki yar©u da dzˆ¾urumlar da bolmaª sinä körgüzmäª keräk yerin da, körgüzüp könü-
keräk, necˆik kapitulada turuptur. sün da belgili ol yerni, ziyansïz bolsar tapkanï bilä
37 kapitula. Ämanät ücˆün töräni±, ªaysïn ki törä ulu könülük bilä taptï.
da inamlï ªolga bermäª ücˆün … Tek ermenilär üstünä bu ustava tutulmaª
Egär kimesä kimesägä bersä altïn, ya kümüsˆ, keräk, ªaysï özgä dzˆ¾ïnstan egirliki bolgay, bu törä
ya özgä türlü barcˆa nemä, cˆanaª-ayaª ya barcˆa bilä könülür, a özgä dzˆ¾ïnsta kensi töräsinä könü-
özgä türlü nemädän kendini± inamlï ªolga lür.
1023
Александр Гаркавец. Кыпчакское письменное наследие: Каталог и тексты памятников армянским письмом

39 kapitula. Kim kimgä (86v/241v) 41 kapitula. Tusnaª ªoygan


sa©ït ötüncˆkä bersä isˆlär ücˆün
Egär kimesä kendi dostundan sa©ït ötüncˆkä Egär kimesä kimesädän öv alsa tusnaª, ya
alsa barcˆa tür(66v)lü da anï±kibik sa©ïtnï ya sïn- baªcˆa, ya borlalïª, ya saban tüzü, ya özgä nemä
dïrgay, ya tas etkäy, da ol, kim ki ötüncˆkä aldï a±ar oªsˆasˆ, da egär ol, kim ki tusnaª ªoyuptïr
[=berdi], bolmagay sïndïrganda albo tas bolganda anï±kibik isˆlärdän nemä anï±kibik, da kecˆikkäy
sa©ïtnï±, ol, ki aldï ötüncˆkä sa©ïtnï, ziyanïn tölä- tölövün etmägä a±ar, kimgä ki tusnaª ªoyuptur,
mäª keräk sïndïrmaª ücˆün ya tas etmäª ücˆün. Da na ol, ki tusnaªlar andadïr, (68r) andan, ki tusnaª
ol, ki anï± edi sa©ït, bolgïy edi anda buzgan vaªtta ªoyuptur, tek kensini± aªcˆasïn aslamsïz almaª ke-
ya tas etkän vaªtta sa©ïtnï, ziyansïzdïr ol, kim ki räk da tusnaª ªoyganïn ªaytarmaª keräk a±ar. Da
sa©ïtnï ötüncˆkä alïp edi, anï±kibik isˆtä borcˆsuz ªa- ol tusnaªlarnï tutucˆï, egär nemä artïª asïª alïp esä
lïr. Da©ï da egär kimesä atnï, ya tuvarnï, ya özgä ol âriberidän, ol ªadar aªcˆadan, ki berip edi, na
nemäni övni± belgili yalga tutkan bolsa, anï±kibik anï, ne ki artïª alïptïr kendini± sb‰sïndan [kensi
nemälär naªïs bolgay ya ölgäy, da eyäsi ol nemä- asïªï ücˆün], da sa©ïsˆlagay basˆ bergän aªcˆasï üstü-
ni± ªatïna bolgay, anï± ücˆün, eyäsi ki ªatïna edi, nä da ªaytargay.
kendi ziyanlï bolur, ale ol egri dügül, ki yalga tu- Egär ol, kim ki tusnaª ªoyuptur, kücˆü yetmäsä
tup edi; a eyäsi aytïlgan nemälärni± naªïslïªïna ya kensi mülklärini yasamaga, keräk bolsa, da ol, kim
tas bolganïna kendi anda bolmasa, na ol, ki anï±- ki tusnaªnï tutar, yasasa kendi aªcˆasïna anï±kibik
kibik nemäni yalga tuttï, borcˆlu bolur tölämägä zi- tusnaªlarnï, da anï±kibik ªardzˆ¾ etkänni yasa-
yanïn, ªaysï säbäplär haligi kapituladadïr. maªïna ol tusnaªlarda keräk sa©ïsˆlagay ol basˆ su-
… Nota. Yazïlgandïr töräsi ermenini±, dzˆ¾âht manï± üsnä, keräk ol ªardzˆ¾larnï birlätkäy tölövgä.
bilä (67r) baªmaª keräk da täräzüläp ayïrmaª ke- Kim ki ton-opraª tutsa tusnaªta ya tuvar ªa-
räk. Ermenilär arasïna bu yergä, necˆik özgäläri, ranï da anï±kibik ton-opraª ya tuvar ªara tusnaª-
tutuldu da saªlandï, alay bolmaª keräk, a özgä ta buzulgay, na anï±kibik ziyannï ol tusnaªnï tu-
dzˆ¾ïns ermenilärdän ündälgän bolsa, kensilärini± tucˆï keräk kensi basˆ sumasï üsnä sa©ïsˆlagay.
töräsi bilä könülgäylär. Egär bolsa kümüsˆ, ya altïn tusnaªta, ya a±ar
40 kapitula. Anï± ücˆün, kim kimdän körä nemä, (68v) egär o©urluª ötläsˆ ya özgä sata-
nemä borcˆka alsa madan ötläsˆ tas bolgay anï± ªatïna, kimdä ki tus-
Egär bir kimesä kimesädän nemä alsa borcˆka naª edi, egär ol aytïlgan nemä anï± kecˆikmäªliªi
ya ötüncˆ algay ma©at küngä, ol, kim ki borcˆka alsa bilä, ani egirlik bilä, kimdä tusnaªtïr ol nemä, da
ya ötüncˆkä, da yarlïlansa, da yarlïlanmaª ücˆün tas bolgay ne türlü, ant bilä ªutulur ol, anï± ücˆün
belgili küninä tölämä bolmasa, na Eski Töräni± da ki anï± säbäpindän tas bolmadï. A egär anï±ki ne-
Yä±i Töräni± bolusˆmaªï bilä ol yarlïlanganga anï±- mälär anï± säbäpindän tas bolsa ya kendi yasˆïrsa
kibik sˆa©avat etkändir, ki inangan kisˆidän 1 a©ïr- da aytsa, ki tas boldu, da anï± üstnä yetkirsälär,
lïª ta körmä bolmastïr, da tüsˆüngän kisˆidän aslam ki anï±kibik nemälärni yasˆïrïptïr, 2 ancˆa tölägäy.
alma bolmastïr. Ale a±ar belgili etmäª keräktir A egär kücˆlü ªol alsa, anï±dïr ziyan, kim tusnaª
ma©at künin, ki tek tölägäy ol ªadar aªcˆanï, ne ki ªoyuptur.
borcˆludïr. Egär ol tüsˆüngän kendini± borcˆ eyäsinä Da©ïn egär yemisˆli teräkni tusnaªta bolganda
ki anï± alnïna nemä aslam berip edi esä, ne ki an- kessälär ya cˆetänlärin küydürgäylär, egär bolsa
dan aslam aldï, barcˆasïn (67v) sa©ïsˆlamaª keräk anï± bilmäªi bilä ya erki bilä, kim ki tutar tusnaª-
borcˆu üstünä. Anï± ücˆün ki Te±rini± buyruªudur nï, ziyan anï±dïr.
buyurgan, ki kimesä, k‘risdân dinin bilip, aslam Alay oª tusnaª ªoygan tuvar ªara ücˆün töräsi
almagay. Egär anï±kibik tüsˆüngän borcˆlu, tölä- bolmaª keräk, egär tuvar ªara naªïs bolsa tus-
miyin, ölsä, na ªalgan o©ul-ªïzï borcˆ eyäsini± ne 1 naªta ya ölsä, na ziyan ol tusnaª ªoygannï±dïr,
aslam bermä keräkmästirlär ol borcˆ eyäsinä, ol anï± ücˆün ki ªay©urmadï vaªtïnda (69r) kensi zi-
ªadar borcˆ ücˆün, ªaysï ki anï± yuvuªlarï tölämäª yanïn, da ol egri dügül, kimdä ki tusnaª edi, anï±-
keräk. ki tuvar ªara ücˆün, zera törä bilä baªïlgandïr bu isˆ.
… Nota. Bu yergä ermenilär arasïna saªlan- Tusnaª ªoygan isˆni igi baªmaª keräk, ki tas
maª keräk da a±lamaª keräk bu türlü yergä bilä, bolmagay, a da©ïn artïªsï törä buyurïyïr, ki aslam
ªacˆan borcˆlu orozsuz satamadan, ki kendini± egir- almagay.
liki bilä dügül da tüsˆkäy miskinlikkä da bolmagay … Nota. Ermenilär arasïna saªlanmaª keräk
kensini± borcˆlularïna tölämägä. bu yergä.
1024
Национальная библиотека, Париж, Arm. 176: Судебник и Процессуальный кодекс

42 kapitula. Kimesä kimesäni yaªsˆï erkinädir, kim ki tutuptur. Egär 7 yïldan bu-
küydürgäy ot bilä run ol, ki satïptïr kendini± asïªïn, ya anï± yovuª-
Egär kimesä kimesäni köydürgäy ot bilä dusˆ- larï cˆïªarmagaylar, na ol 7 yïl tügällänmäªtän so±-
manlïªtan, ki ol kisˆi ol sahat tutulgay anï±kibik isi ra ol me±ärücˆi ªalïr icˆinä me±ilik ol satïlgan ne-
isˆ vaªtïna otnu±, anï±kibik küydürücˆi, necˆik ot bi- mäni±, zera ol aytïlgan vaªt edi yïl. Anï±kibik isˆ
lä ya±ïldï, alay oª ottan tas bolmaª keräk. Egär tutulmaª keräk da saªlanmaª keräk köptän ucˆ et-
vaªtïna ya sahatïna tutulmasa, etkänindän so±ra kän da keri etmägän, a egär özgä dzˆ¾ïnsnï± sözü bi-
tutulsa, anï±kibik ögütlänmäª keräk zïndan bilä, lä ol dedicˆ satkay rol'asïn, na ol ögütkä körä, necˆik
da aªcˆa dzˆ¾urumu bilä, da tölämä barcˆa ziyanlarnï, dä bolsa, dävikârlarnï± gileyinä körä da alarnï±
ªaysï ki ot anï± säbäpindän boldu. Egär ol taratur dzˆ¾uvapïna körä törä ayïrgay.
yaman kö±üldän etti esä, tamaªï bilä ögütlänmäª … Bu yergä berilgändir ermeni töräsinä berin-
keräk. gänlärgä. A egär ki ermenigä kermän töräsinä ya
… Küydürücˆilär barcˆa ªanlïªnï± töräsi bilä alpovud töräsinä ªanlïªta yatkan mülkni ya erni
(69v) törälänmäª keräk da ögütlänmäª keräk. tusnaª bolsa albo kelisˆi ol yerlärni± ya mülklärni±
43 kapitula. Kim ki kimesäni± satïlsa, na ol törägä körä, ªaysïna ki anï±ki (71r)
yemisˆli teräkin buzsa mülk berilgändir, anï±kibik tusnaª ya satun algan
Kirücˆilär yatnï± baªcˆasïna da buzsa ol baªcˆa- kelisˆin [=kelisˆni±] bolmaª keräk töräsi; munda a±-
da yemisˆli teräkni, ne türlü dä yemisˆ bolsa, da yet- lanmaª keräk köptängiliklärni, ªaysï ki törädädir
kirsälär tanïªlïª bilä anï± üstünä anï±kibik ªïlïn- bu mülklär, ol törädä törälänmäª keräk töräsi.
maªnï, törä buyurïyïr anï±ki buzucˆï yemisˆli teräk- 46 kapitula. Öv almaª ücˆün murovanïy
ni, anï±kibik teräk asˆlagay baªcˆasïna, angïncˆa, ki sˆähärdä bekli sˆähärni± töräsinä
ol asˆlama yemisˆ bergäy, na ol, ªaysï ki asˆlaptïr, Egär 1 kimesä kimsägä övin satkay murova-
barcˆa ziyanïn yemisˆni± ol teräk ücˆün, ki kesti, tö- nïy sˆähärni± icˆinä töräsi bilä, bolur anï± yuvuªu 1
lämäª keräk, ki negincˆä ol asˆlagan teräk ki yemisˆ yïlnï± kecˆkäninä dirä yuvuªluªu bilä keri etmägä
bergäy. alïcˆï yatnï, aªcˆasïn berip, negä ol öv satïn algan-
44 kapitula. Atlar ücˆün dïr. A egär yovuªu bolmasa, da ol tep-tek ol övnü
da tuvar ªara ücˆün tutkay izdövsüz tügäl yïlnï± cˆïªkanïna dirä, na ol,
Kimesä öldürsä kimsäni± atïn belgili ya tuva- kim ki satun alïptïr, ªalïr könü zˆarang ol övdä, yä-
rïn, törä buyurur, ki bahasïn öldürgän atnï± ya tu- nä ol öv zˆaranglïª töräsi bilä me±ärilir, ne 1 utru
varnï± tölägäy a±ar, kimgä ki ziyan etiptir. Egär bolmamaªlïª bilä barcˆasïnï± yuvuªlarïnï±.
yaman kö±üldän öldürdü esä, na yergäsinä törä- A egär ªodzˆ¾a miskingä öv satsa, da künlär et-
ni± tiyisˆlidir anï±kibik isˆlärni baª(70r)maª bilä, sä tölövgä, a egär ol miskinni± kücˆü yetmäsä (71v)
igi bilmäª keräk, da ne türlü ki törä körgüziyir gi- tölämägä ol öv ücˆün, na bolur ol övnü yänä a±ar
legä körä, dzˆ¾uvap berücˆini± dzˆ¾uvapïna körä törä ªaytarma, da ol andan anï±kibik övni keräk algay
buyurgay. barcˆa türlü mahanadan basˆªa. Könü, ki övlärni,
45 kapitula. Anï± ücˆün, ki kimesä yarlïlïªï da tarlovlarnï, da baªcˆalarnï, ªaysï ªabaª cˆïªarïsï-
ücˆün kendini± saban tüzlärin satkay na sˆähärni± yatïptïr, töräni± yïraªlïªï bilä, yuvuª-
Egär kimesä miskinliktän satsa kimesägä larï 7 yïlga dirin bolurlar yuvuª bolmaga.
tarlovlarïn tüznü±, na yovuªlarï satkannï± bolur- … Nota. Ermenilär satucˆïlar da alucˆïlar övlär-
lar yovuªluª bilä, kensi ªardasˆlarïnï± aªcˆasïn be- ni± ya zˆaranglïªnï± to©gan bitkänlär kendi törälä-
rip, bolurlar alma yat kisˆidän da erkli etmägä, da rinä, ªaysï ki yatïptïr, anï±kibik övlär da zˆarang-
kensi bolur me±ärücˆi. A egär yovuªu bolmasa ol lïªlarnï saªlamaª keräktirlär.
satïcˆïnï±, da kendini± sb‰sï bolsa, satkanïn bolur 47 kapitula. Suv tiyirmänläri ücˆün
almaga, ol asïªïn kendini±, bolur anï vaªtïna et- Kimesä ki miskinliktän kensinä kücˆ etip da
mägä. A egär cˆïªarma bolmasa, na ol, kim ki satun suv tiyirmänin satkay, na yuvuªlarï anï± bolurlar
alïptïr, kelisˆi bilä tarlovnu± alganïn kensini±, törä yïlïna diyin, aªcˆasïn berip, ol tiyirmänni keri al-
alaydïr, ki kensi vaªtnï± ucˆïna dirä tutmaª keräk. maga yuvuªluª bilä. Yoªesä tügäl yïlï cˆïªsa, a ol,
A ªacˆan vaªtï kelsä, ol mülk eyäsi yänä bolur alïp kim ki tutuptur, da yuvuªlarïndan izdöv bolmadï,
tutmaga. Küni ki vaªtï anï±kibik satun algan ne- so±ra bolmastïr erki alma törä bilä tiyirmänni, ale
mäni± bardïr törä bilä ªoygan 7 yïl. (70v) Egär 7 ol, kim ki aldï tiyirmänni, vaª(72r)tï kecˆkänni±
yïldan asˆsa, tutkan ol asïªnï kläsä da©ïn arï kün buyruªu bilä, könü da me±ilik zˆaranglïªta ªalïr tö-
uzatma künü [=könü] eyäsinä, ki cˆïªarmasa, anï± rä bilä.
1025
Александр Гаркавец. Кыпчакское письменное наследие: Каталог и тексты памятников армянским письмом

48 kapitula. Kim kimdän at satun alsa (73v) A bazar ol cˆulular ücˆün bolmaª keräk 2 ya 3
Satucˆïlar atnï biri birinä, bazarï alay bolmaª tanïª alnïna, kirgäni da cˆïªkanï cˆulunu± alay ke-
keräk ol atnï± tanïªlïªï bilä 2-ni± ya 3-nü±, anï± räk tapulgay, ne türlü ki bazar arasïna boldu.
ücˆün ki o©urluª bolmagay ol at, ya eski aªsaªlïªï Egär kirgäni da cˆïªkanï alay tapulsa, ne türlü ki
bolmagay, ya dïªavicˆnïy, ya manªov bolmagay. bazarnï uzaªlap edilär satucˆïnï± da alucˆïnï± arasï-
Egär tanïsalar 7-incˆi küngä dirä ne türlü eksiklik na, anï±kibik bazar tutulmaª keräk. A egär anï±ki
tä bu aytïlganlarnï± ol atta, na ol alïcˆï anï±kibik cˆulular arasïna nemä ziyan bolsa ya analarï ölgäy
atnï ayblï ªaytarma bolur satkanga. Egär at 7-incˆi alarnï± 10 ya 20 künnü± arasïna, bolur alucˆï satu-
küngä dirä aytïlgan ayblarï kendindä 1-i dä tapul- cˆïga ªaytarma anï±ki cˆulularnï. Da 20 kündän so±-
gan bolmagay, ol bazar tutulmaª keräk. E egär ol ra nemä ziyan yoluªsa ol cˆulularga, ol cˆaªta alucˆï-
at o©urluª bolgay, satkan kisˆi atnï barcˆa ziyanlar- nï± bolur ziyan, satucˆïnï± tigül.
nï keräk tölägäy, da erkli etkäy, da barcˆadan za- 52 kapitula. Küplär ücˆün,
stupit etkäy. ki cˆa©ïr saªlarlar icˆinä
49 kapitula. Satïlgan ögüz ücˆün Kimesä kimsädän küp satun alsa, ki cˆa©ïr tol-
Ögüz satucˆïlar biri birinä, 3 tanïªnï± alnïna durur icˆinä, egär ol küf yïlïna dirä aªmasa, anï±ki
bolmaª keräk bazar, a satucˆï anï±kibik ögüz- bazar tutulmaª keräk. Egär anï±kibik sa©ïtnï± na-
(72v)nü törä ªatïna borcˆludur anï±kibik ögüznü ªïslïªï bolsa da alïcˆïdan ötläsˆ belgili bolsa (74r) ol
bermä ol alucˆïga sabanga ya arabaga sïnamaga, ki sa©ïtnï± naªïslïªï, na keri alïnmaª keräk ol sa©ït. A
anï±kibik ögüznü± bolmagay ziyanlï ªïlïªï, ya egär anï±kibik naªïs sa©ïttan cˆa©ïr aªsa, ziyanï or-
o©urluª bolmagay. A egär ögüz bolsa ziyancˆï da ya- taª bolmaª keräk. A egär anï±kibik sa©ït burungi
man ªïlïªlï, 7-incˆi küngä dirä bolur satkan kisˆigä sözlägän bazarïnda bütün edi esä da ªacˆan köm-
ªaytarma. Egär ki bolsa o©urluª da kimesä tanï- gändä yerdä naªïs ettilär esä, satïcˆï anda egri ti-
gay anï, keräk bezirgân tartïngay anï± eyäsinä za- gül, zera törälär aytïrlar, ki a±lamaª keräk ulu tö-
stupcasïna, ªaysï ki zastupca kensi aªcˆasï bilä zas- räni dä, kicˆi töräni dä.
tupit etkäy da ziyanlï etmägäy anï, törä bulay bu- 53 kapitula. Yemisˆli teräk satkan ücˆün
yurïyïr. Yoluªur köp kez köp kisˆilärgä satma teräk üs-
50 kapitula. Satkan inäk ücˆün nä yemisˆni baªcˆada aslam ücˆün. Aslam etsä, döv-
Satucˆï kimesägä inäk keräk alucˆïga tutungay, lätlidir, ziyan etsä, dövlätsizdir, da kendini± döv-
ki anï±kibik inäktir, ki här yïl bïzovlu bolur. Egär lätsizlikinä yazsïn. Da anï±ki satïª 3 tanïªnï± alnï-
özgä türlü tapulsa ol inäk, ne türlü satucˆï tutunup na bolmaª keräk, da anï±ki satïªnï± vaªtï 10 kün-
edi, bir tügäl yïlda alucˆï satucˆïga bolur ªaytarma- gä dirädir, ªaysï 10 künnü± arasïna bolur alucˆï
ga. A egär ol inäk bolgay igi plodlu, ol cˆaªta ol ba- posˆman bolmaga, a ªacˆan cˆïªsa 10 kün, ol bazar
zar tutulmaª keräk. tutulmaª keräk da tügällängäy. A alucˆï 10 kündän
51 kapitula. ´ulular ücˆün so±ra keräk sb‰sïn tölägäy.
Kimesä kimesägä cˆulu satkay (73r) küzin 54 kapitula. Kim tiyirmänni yalga tutsa
a©acˆ icˆinä balï bilä, da satucˆï tutunsa alucˆïga, ki (74v) Kim yalga tutsa tiyirmän, sventkanï±
anï±kibik a©acˆnï± icˆinä muncˆa bal bar, da aytkay alnïna keräk ol, kim ki yalga berdi tiyirmänin, ol
belgili ölcˆövün da ululuªun, a egär ol alucˆï inan- ªoygay kensini± ölcˆövün da körgüzgäy a±ar, kim-
masa satucˆïga, bolur a©acˆïn acˆïp ölcˆmägä balïn, ki gä ki yalga beriptir. Egär yalga tutkan kisˆi ol öl-
ne ªadar bal [bar]; anï± ululuªuna körä da ölcˆövü- cˆövdän aslamlï esä, ol aslam anï±dïr. A ol, kim ki
nä yetmägäy, ol cˆaªta ol satucˆï ya bal bilä tügällä- yalga berdi, posˆman bolma bolmastïr, baªmagay
gäy ya aªcˆa bilä tölägäy balnï± eksiklikin. Egär anï± ol aslamï üstünä, yalga tutkan kisˆini±, a ne ol
yetmägän balnï tügällämä klämäsä, ol cˆaªta anï±- yalga tutkan kisˆini± [=kisˆini] anï±kibik aslam
kibik bazar tutulmastïr. A egär ol bal ölcˆövdän ar- ücˆün ziyanga keltirmägäy.
tïª cˆïªsa, ne ki sözläp edi a©acˆ icˆinä, ol cˆaªta sat- Da barcˆa keräklärin tiyirmänni± yalga tutkan
kan kisˆi artïªïn alma bolmastïr, anï± ücˆün ki as- kisˆi yasamaª keräk, alay oª buzulgan nemälärni,
lam ücˆün alïptïr, ziyan ücˆün tigül. ne ki töräsidir tiyirmänni±, yasamaª keräk. Egär
Egär kimesä satkay balïn ävälbaharnï± art- anï± baªmasïzlïªïndan, kim ki yalga tutuptur, da
maªï ücˆün cˆulularnï±, anï±kibik cˆulularnï alïp tiyirmändä nemä ziyan bolsa ya tasˆïna, ya küpcˆä-
ªoymaª keräk yerinä, ªayda cˆulular ªoyarlar, 10- kinä, ya tegänäsinä, ya ªaysï keräkinä tiyirmän-
uncˆï ya 20-incˆi küngä dirä alarnï saªlama tanïªlïª ni± ziyan bolsa, ya nemä o©urlansa tiyirmändän,
ücˆün, egär ol cˆulular yebersä roy ya yebermäsä. ol barcˆa ziyannï ol tölär, kim yalga tutuptur. A
1026
Национальная библиотека, Париж, Arm. 176: Судебник и Процессуальный кодекс

egär tiyirmän küysä anï± säbäpindän, kim ki yal- gäy, alay töräsi bolmaª keräk, necˆik barcˆa yaman-
ga ber(75r)iptir, ziyan kensini±dir, egär säbäpin- nï±, törä alay buyurïyïr. Yänä törä körgüziyir, ki
dän anï± küysä, kim ki yalga tutuptur, na ziyan tanïªlïª bu ªïlïª bilä bolmaª keräk, töräsi al(76v)-
anï±dïr barcˆa, da törä alay buyurmaª keräk. nïna ermenini± yetkirgäy ermeni üstünä ermeni 2
55 kapitula. Töräcˆilär ücˆün ya 3 yaªsˆï kisˆilär bilä, ªaysïlarïna tiyär inanma,
da k‘ahanalar ücˆün, kim hörmätlämäs ne 1 özgä dzˆ¾ïnsnï bolmastïr tanïªlïªka keltirmä,
Egär kim ki kermändä da töräsinä kensini± tek ermeni dzˆ¾ïnsïn ermeni üstünä. Xacˆan 2 kime-
ündälgiy edilär, da isˆ bolgïy edi ªanlï albo talasˆlï, sä kensi töräsinä kelsä, här biri sözlägäy kendi
ki, biri birinä bizminlänip, basˆ ªosˆkay anda, keräk isˆin, keräkmäs, ki sözlägäy recˆnik [Íà ïîëÿõ: pro-
kelgäy ilgäri, ªayda yeridir töräni±, ªaysï törä ta±- kurator ücˆün] aªcˆa bilä yalga tutkan, ki egirliktän
langandïr Te±ridän da adämilärdän, ªaysï ki törä- könülük klämägäy yetmä. Anï±kibik isˆ ªarsˆïdïr
dä övrängän edilär olturma k‘ahanalar da asˆªar- Te±rigä da ari könülükkä.
haganlar. Xaysïlarï ol vaªtta bolsalar, a gile alar- 58 kapitula. Öldürgän kisˆi ücˆün,
nï± alnïna bolmaª keräk, kim ündäsä, ündälgän ki tapkaylar kimni± hranicasïna
yanga utru. Da törä, isˆitsä gileyin ündälgän yan- Egär kimesäni± hranicasïna ya tüzünä tapul-
dan da dzˆ¾uvapïn, aralarïna tapkay, ne ki törä bu- gay öldürgän kisˆi da kimesä bilmägäy, kim anï öl-
yursa, eki yan da anï ªabul körmäª keräk da a±ar dürdü, ol cˆaªta yar©ucˆï ªartlarï bilä kermänni±
basˆ ªosˆmaga. Ol buyruªundan töräni± 2 yan da ne baªmaª keräk, kimni± hranicasï icˆinä artïª öldür-
o± yanïna, ne so± yanïna cˆïªma bolmas. Kimesä gän kisˆi yatïptïr ya ªaysï kermänni± tutovuna bol-
könü(75v)sün buyruªka utru erkli da öktäm ªarsˆï gay. Egär öldürücˆi kisˆini tapmasalar, ªaysï ki öl-
sözlämä klägiy edi, anï±kibik kisˆi ölümlüdür, da dürdi ol kisˆini, na ol cˆaªta öldürgän kisˆini± basˆïn
anï± ücˆün Yä±i Törä alay körgüziyir, ki kimsä tö- kimsä borcˆlu tigül tölämä, ale ol öldür(77r)gänni±
rägä utru bolgay da töräcˆini hecˆkä körgäy, anï±- ªardasˆlarï da yuvuªlarï izdämäª keräk egrini, öl-
kibik kisˆi ölümlüdür. Anï± ücˆün hnazantsïzlïª tö- dürgän kisˆini. Egär ki anï tapmasalar [=tapsalar],
räni± kücˆünä kuntra etilgän alaydïr, necˆik Te±ri- anï±kibik kisˆi ölümlüdür, ªaysï ki öldürdü.
gä utru hnazant bolmagay, bulay törä körgüziyir, 59 kapitula. Isˆitmäs o©lanlarnï±
necˆik munda aytïyïr töräsindän ermenini±, a ne atasïna-anasïna
o±una, ne so±una cˆïªma bolmagay. Egär kimesäni± bolsa söz isˆitmäs o©lu da klä-
… Apendiks. A±lanïyïr tek ermenilär üsnä. mäsä atasïnï±-anasïnï± ögütün isˆitmä ögütlägäni-
Egär ªaysï kläsä, bolur ki ªanga alma buyruªun- nä, keräk anï±kibik söz isˆitmäs o©lannï keltirgäy-
dan töräsini± ermenini±, yoªsa kisˆigä, ki alarnï± lär ªartlar alnïna da gile etkäylär ol o©ul üstünä ol
töräsindän bolmagay, da a©ïr bolganga ermeni tö- yaman ücˆün, da söz isˆitmäs ücˆün, oldur, ki urusˆcˆï
räsindän saªlangandïr apel'aciyasï. bolgay da dzˆ¾imri. Anï±kibikni Eski Törä körgüzi-
56 kapitula. Hranicalar ücˆün rol'alarnï± yir tasˆlama, da Yä±i Törä oªsˆatïyïr, necˆik atasïn-
Buyurganïndan töräni± ne 1-i dä bolmastïr anasïn tövgäy, da anï±kibik yazïª ücˆün, ki söz isˆit-
alïsˆtïrmaga rol'alarnï± arasïn ªonsˆusuna kensini±, mäs, bolurlar atasï-anasï anï±kibik o©ulnu keri et-
ªaysï rul'alarnï± hranicasïn berkitkändir. Rol'alar mägä barcˆa igiliktän. Bu buyruª ermenilärni±dir.
berkitiptir, ilgärgilär ªalgan(76r)larïna, oldur o©- 60 kapitula. Yaman kisˆilär ücˆün
lanlarïna ªaldïrdïlar igilik. Ne ki Te±ridän salgan da alarnï± artïªsïlïªï ücˆün
edi sizgä rol'alar ya özgä igilik, süvündürdi egir- Kim dä ki ªïlïnsa ölümlü isˆni ya (77v) artïªsï-
liksiz yuvuªluªnu uzˆivat etmä, alay ªardasˆlarï, lïªnï, kendi berilmäª keräktir ölümgä, budur, ki
necˆik yatlarï könülüktä tutma da tirilmägä. Necˆik nemä o©urlasa, furka bilä ögütlänmäª keräk, da
sa±a seni± ata±dan ªaldïrgandïr, alay tutmaª ke- asïlgan tenni asïlmaª keräkmäs kecˆä uzun furka
räksen, a özgäni± zˆaranglïªïn kendi±ä alma. A üsnä, da anï±kibik ten tüsˆürgän bolgay da saªla-
egär ki kimesä sendän ilgäri egirlik bilä nemä alïp ma yerdä, Eski Törä bulay körgüziyir. Yoªsa Yä±i
edi esä, anï±kibik isˆ ücˆün keräk bargaysen törägä. Törä bulay körgüziyir, egär kimesä yaman isˆ ªïlïn-
57 kapitula. Tanïªlïª ücˆün sa da tanïªlïª bilä yetkirsälär üstünä yaªsˆï kisˆilär
Da törä bilä buyurïyïrbiz sizgä, ki bizim erme- bilä, 3 kisˆi bilä belgili, emin, anï±kibik dzˆ¾äzasïn
ni töräsinä 1 kisˆini± tanïªlïªï kecˆmäs da nemä ti- tartmaª keräk ªïlïnganïna körä. Egär o©ru esä,
gül, yoªsa tanïªlïª 2 ya 3 yaªsˆï kisˆini± kücˆü bardïr. asïlmaª keräk, egär ªaraªcˆï edi esä ya kücˆ etücˆi,
Egär kimesä yar©unu± alnïna egri tanïªlïª bersä, eminlik ücˆün barcˆasïnï± [Íà ïîëÿõ: gvaltovnik po-
töräcˆilär ya törä tanïgaylar, ki ol egri tanïªlïª ber- koynu pospolitïy] basˆïn kesmäª keräk anï±kibik
1027
Александр Гаркавец. Кыпчакское письменное наследие: Каталог и тексты памятников армянским письмом

kisˆini±. Alay törä yanïna ögütlänmäª keräk anï±- 64 kapitula. Kimesä kimesä bilä yolga cˆïªsa
kibik yaman etücˆilär. Kimesä kimesä bilä yolga cˆïªsa ya bargay,
… Isˆ ki tamaª üstünä bargay, ol bargay, ol er- alardan ªaysïna nemä satama yoluªsa: attan yïªïl-
meni töräsini± tigüldür, ªacˆan munï±kibik isˆlär maª, albo atï köprüdän tüsˆkäy, ya arabasï balcˆïªta
ücˆün ermenilär Ilôvnu± beringändirlär töräsinä ªalgay da cˆïªma bolmagay, ya anï±kibik araba aª-
nemecni±, Marïmborknu±. tarïlgay ya sïngay,– yoldasˆï salïp ketmägäy. Egär
61 kapitula. O©runu ögütlämäª ücˆün salïp ketsä, ol cˆaªta bolur anï törägä tartma, ªay-
Törämiz bizim buyurmastïr o©runu (78r) ya sïn ki törä egirlikinä körä ögütlämäª keräk.
kisˆi öldürücˆini öldürmägä, a ne özgäni anï±kibikni 65 kapitula. Ne ªïlïª bilä tonlarnï kiygäylär
ölümlünü. Yoªsa äväl anï törä bilä da yaªsˆï tanïª- Törä körgüz(79v)iyir, eränlärgä tiymästir ªa-
lïª bilä yetip yetkirgäylär. Egär kimesä aytsa ki- tïn kisˆini± tonu icˆinä yürümä, alay oª ªatïn kisˆigä
mesägä, ki kisˆi öldürücˆisen, da anï üstünä yetkir- tiymästir er kisˆini± tonu icˆinä yürümä, bu isˆ Te±-
mä bolmagay, ol kisˆi kensi ol isˆni± icˆinä ªalïr, da rigä utrudur, anï± ücˆün ki munï±kibik oªsˆasˆsïz ki-
ulu dzˆ¾urum bilä anï±kibik kisˆini, ki yetkirmä bol- yinisˆ, andan köp yamanlïª bolma bolur. Anï±kibik
magay aytkan aybnï, anï törä ögütlämäª keräktir. kimesä tapulgan bolgay artïªsïlar k‘arozcˆ½ïlar ötläsˆ
Egär ermeni ermenini ayblasa, aytïp, ki sen din- ögütlängäy da yar©ucˆïlar ötläsˆ.
sizsen da inamsïz, da yetkirälmägäy anï a±ar ut- 66 kapitula. Öv yasamaª ücˆün
ru, ol cˆaªta yar©ucˆïlar ötläsˆ ögütlänmäª keräk ne- Kimesä ki yä±i öv yasagay da yo©artïn ganok
cˆik yaman aytucˆï olturmaª bilä da dzˆ¾urum bilä. A klägäy spustit etmä, yasar egäcˆ, ol türlü yasamaª
egär kimesä kücˆ bilä kecˆä kirgäy övgä kimesäni±, keräk ganoknu, ki kimesä üstündän tüsˆmägäy.
da öv eyäsinä ziyan bolgay o©urluª, ya nemä kücˆ Evet ki keräklidir, yoªsa alay tutkaylar, ki ªaysï
övdä anï±kibik satama yoluªmagay. Egär kimesä
bolgan bolgïy edi, könüsün anï±kibik ölümlüdür.
anï±kibik ganoktan yïªïlsa eski dusˆmannï± sata-
62 kapitula. Kimesä ki kücˆ etkäy
masïndan, öv eyäsini± egirliki anda yoªtur, ale
ªatïn kisˆigä ya ªïzo©langa
ludz¾nu k‘ahanadan ötläsˆ tartmaª keräk.
Egär kimesä kimesäni± ªatunun yol üstünä
67 kapitula. Anï± ücˆün, ki kimesä kimesäni±
ªapsa ya ªïznï, (78v) da anï±ki ªïz ªïzo©lan bolgay,
sacˆovuna ya tarlovuna serp bilä cˆalgay
da a±ar kücˆ etkäy, anï±kibik kücˆ etücˆi ölümlüdür.
Kimesä (80r) ki kirgäy bitisˆkä ya tarlovga ki-
A egär etkän isˆin anï± üstünä tügällämäsä, ä©bät,
mesäni±, keräkmästir ki kirip orgay kendini± asï-
egridir da ögütlänmäª keräk töräcˆidän ötläsˆ zïn-
ªï ücˆün. Egär nemä ªolu bilä üzsä, anï bolur etmä-
dan bilä da dzˆ¾urum bilä ol hörmätsizlik ücˆün.
gä. Egär serp bilä nemä ziyan etti esä da eyäsi anï
63 kapitula. Tapmaª ücˆün nemäni tapkay taªïlïna kendini±, ziyanïn eyäsinä tölämäª
Egär kimesä barïr egäcˆ yol bilä da körgäy bu- keräk.
largan tuvar ªaranï, kimni± dä ki bolsa, egär anï± 68 kapitula. Kimesä kimesäni±
ªonsˆusunu± esä, keräk anï ªaytargay, hecˆ nemä borlalïªïna kirgäy
almïncˆa. A egär anï±kibik tuvar ªara bolsa yïraª- Egär kimesä kimni± borlalïªïna kirgäy biyini±
tïn belgisiz kisˆini±, anï±kibik tuvar ªaranï andan erkindän basˆªa, bolur bürtükün borlanï± yemä,
ötläsˆ, kim burun kördi ol bulargan tuvarnï, keräk necˆä sövsä, yoªsa borlalïªtan nemä cˆïªarma bol-
algay tuvarnï da tanïªlatkay ªonsˆularïna, ki anï±- mastïr. Anï± ücˆün könü törä bilä aytïlïyïr, ki bor-
kibik tuvar taptïm bulargan, belgisiz kisˆini±, da lalïªlar kensi eyäsini± erkindän basˆªa kimesä ne-
keräk anï alay uzaª saªlagay, ki eyäsi ya biyi anï± mä buzmagay, ani bir borlalïªtan nemä cˆïªarma
cˆïªkïncˆa. A biyi ol tuvarnï± yetkirsä, ki anï± tuva- erki yoªtur. Egär kimesä borlalïªtan nemä alsa
rïdïr, keräk ªaytargay tuvarïn, da ªardzˆ¾ïn tölägäy borlacˆï eyäsini± erkindän basˆªa da anï±kibik isˆtä
ol kisˆi(79r)gä, kim tutup edi. Här biri tapkan isˆni tapulgan bolsa, neni± dä icˆinä ziyan etip esä, ke-
törä alay buyurïyïr saªlama da etmägä: aªcˆa, ton- räk biyinä barcˆa tölägäy.
opraª da barcˆa özgä nemälärni. Anï± ücˆün ki bi- 69 kapitula. Yä±i kiyövlär ücˆün
zim k‘ristân töräsi körgüziyir barcˆa nemäni tap- Egär (80v) ki kimesä yä±i kiyöv bolgay, a±ar
kannï ªaytarma, kimni± dä bolsa edi, a©ïrlïª etmi- tiymästir tercˆä lovga cˆïªma, anï± ücˆün ki ªarsˆï da
yin. ziyanlï nemä yoluªmagay. Anï± ücˆün ki anï±kibik
… Igi turuptur bu yergä, munï ªoyup, tanïªlat- yä±i kiyövnü törä erkli etiyir anï cˆerüvdän, ki ken-
kay ªonsˆusuna da ªalaga ya sˆähärgä, ki özgäni± dini± yä±i sövüklüsü bilä sövüngäylär övlärinä
tuvarï ªatïnadïr. kensilärini±. Bilirmen, ki miskinni Te±ri sövär da
1028
Национальная библиотека, Париж, Arm. 176: Судебник и Процессуальный кодекс

bermästir alarnï± övinä alay tercˆä yas ya ªay©u, ki labanï, da klägäy a±ar bolusˆmaga, kim ki yïªïlïyïr
yä±i kiyövlükünä yoluªkïy edi. Anï± ücˆün anï±ki- da ye±iliyir kücˆlügä, a özgä nemä bilä bolmïyïn bo-
bik yä±i kiyövgä yamanlama keräkmästir. lusˆma, ol urusˆkan kisˆilärni ayïrma ne bir türlü isˆ
… Ermeni, ki salalarï bolgay, anï± ücˆün ki bilä, da anï, ªaysï ki ªuvatlïdïr, tutkay yumurtªa-
borcˆludur cˆerüvgä, sövünmägin bu sövüklü beril- larïndan, törä buyurïyïr anï±kibik ªatunnu± ªolun
mäªka ya dzˆ¾omartlïªka. kesmä, anï± ücˆün ki tiydi anï±kibik yerinä. Egär
70 kapitula. Xol tiyirmänini± törä sˆa©avat etsä, ol cˆaªta bolur anï±kibik ªatun
Törä bilä boyruª etkändir da tïygandïr, ki ªol ªolun satun alma.
tiyirmänin tusnaª ªoymagaylar, ne üstündägi ta- 75 kapitula. Kimesä ki ölüni kerezmandan
sˆïn, ne tibindägi tasˆïn. Anï± bilä miskin tirlik etär. cˆïªarïp ya±alacˆlasa [=yala±acˆlasa]
Ya±ïlgan munï±ki nemäni haligi boyruªnu törä Kim dä ki ölüni kerezmandan cˆïªarsa da anï
bilä ögütlänmäª keräk, ki tartïngaylar andan,
ya±alacˆlasa [=yala±acˆlasa], da egär isi tutulgan
(81r) ki anï±kibik tiyirmänni tusnaª ªoymagaylar.
bolsa anï±kibik isˆtä, anï±kibik talovucˆï ölümlü bol-
71 kapitula. Borcˆ ücˆün tusnaªsïz
maª keräk anï±kibik etkäni ücˆün. Egär tutulma-
Egär bolgay borcˆlusu tusnaªsïz kimesäni±
gan bolgay anï±kibik isi isˆtä, so±ra ªaytkay da ba-
vaªt bilä inanïp bergän küngä da tölämä bolma-
gay, törä buyurïyïr ol inangan kisˆigä, algay övin- b(82v)asnï± alnïna ªosdovanel bolgay, da anï± din
dän tusnaª borcˆlunu± kücˆ bilä tölöv etmäª ücˆün. atasï a±ar ludz¾ bermäª keräk anï± ol artïªsï isˆi
Egär borcˆlu yaªsˆï kö±lü bilä tusnaª bermä klämä- ücˆün yazïªlï, ölümünä diyin k‘ristânliktän keri
sä borcˆ eyäsinä, bu isˆ bilä borcˆ eyäsi bolur alma. bolmaª keräk anï±kibik yazïª etücˆi, necˆik kisˆi öl-
Egär yarlï kisˆini ªïstïrgan bolgay nahle, nemä dürgäy, törä alay körgüziyir.
anï±kibik tusnaª bergäy borcˆ eyäsinä. Anï±kibik 76 kapitula. Anï± ücˆün, kimesä kimesäni
tusnaª kecˆä ªatïna ªonma bolmastïr. Borcˆ eyäsi öldürgäy satamadan, klämiyin
anï±kibik tusnaªnï ªaytarmaª keräk a±ar, kimdän Yol bilä barïr egäcˆ, kimesä kimesägä nemä et-
ki alïp edi, da a±ar podobnïy kün etmägä anï± mis- mägäy, da ni dusˆmanï da bolmagay, da anï± üsnä
kinlikinä körä, ki tölöv etmä bolgay. kes-kenetälä ªaraªcˆïlar sekirgäy, da ol, sa©lïªïn
72 kapitula. Xul-ªutannï± saªlama kläp kendini±, da öldürgäy alardan ªay-
Törä bilä ªoygandïr, tiymästir ªul-ªutannï± sïn, törä bilä anï±kibik kisˆi öldürmäª, surp yïªöv
aªcˆasïn kesmägä yalïndan da kecˆiktirmägä yalga anï yazïª tutmastïr. Egär ki anï±kibik isˆ k‘ahana-
tutkannï±, ya ªulga, ya ªaravasˆka alarnï±, vaª- ga yoluªsa, surp yïªöv anï±kibik isˆni alay oª tutï-
(81v)tï cˆïªkïncˆa, günäsˆ batkïncˆa, ªuluª etkän ªulu- yïr, da kim anï±kibik yazïªnï etsä, ªosdovanel bol-
ªun tölämäª keräk biyindän ötläsˆ, anï± ücˆün ki maª keräk da ludz¾ tartmaª keräk. Egär ki k‘ahana
miskindir, da isˆancˆïsï andadïr, ki oldur tirliki, ki yoluªsa anï±kibik isˆkä, babaslïªïna nemä ziyan et-
küstünmäªliª yebermägäy Te±rigä, da andan tüsˆ- mästir. Egär lâyïq bolsa, anï±kibik kisˆi öl-
kiy edi nemä yazïªka, yetkincˆä edi anï± miskinli- dür(83r)gän bolur tum alma yïªövdä.
ki, ki a±ar berinip edi ªuluªka. Anï± ücˆün a±ar tiy- 77 kapitula. O©lanlarnï±, ki kendi erkinä
mästir ªuluª etkän aªcˆasïn kecˆiktirmä.
da ªorªu da saªlanmagan
73 Kapitula. Tullardan nemä
Kim ki erk bergäy o©lanlarïna erkinä ösmägä
tusnaª alïnmagay
da bermägäy anï±kibik o©lanlarnï ustaga bitikkä
Törä bilä ªoyulgandïr, ki tul ªatunlardan tus-
ya pesˆägä, bolup miskin, törä körgüziyir anï±kibik
naª almagaylar nemä dä, ni ton-opraª, ni özgä ne-
mä, altïn kümüsˆ kibik, alma bolmagaylar tusnaª o©lanlarnï atasïndan anasïndan ötläsˆ ustaga ya
ornuna. Egär ki özgä törädä buyurgan esä tusnaª pesˆägä bermä, da öskäylär l'atalarïna dirä, da ar-
alma tullardan, ale bizim ermeni töräsinä anï tïy- zani bolgaylar k‘ahanalïªka ya igi pesˆägä. Egär ki
gandïr, anï± ücˆün ki 2-incˆi Te±rini± boyruªundan atasï so±ra ol ªïlïª bilä bermägäy o©lanlarïn pesˆä-
sˆa©avat berinmäª keräk tul ªatïnlarga, anï± ücˆün gä, oldur, dzˆ¾igäri itidir zakonnu±, da ganunk‘ bilä
bir ton-opraª keräklidir tullarga, da ne türlü ki saªlanmaª keräk, da anï±kibik ata ªar©ïsˆlïdïr,
Te±ri dzˆ¾uvutlarga körgüzdi sˆa©avat Mïsïrda. anï± ücˆün ki törä bilä da Te±rini± buyruªu bilä bu-
74 kapitula. (82r) Xatun ücˆün, ki 2 kisˆini yurgandïr, ki atalar kensilärini± o©lanlarïn saªla-
urusˆkanda ayïrgay gaylar yaªsˆï ögüt bilä, da ªorªu tibinä, da buyur-
Xayda 2 kisˆi biri biri bilä urusˆkay asrï yaman, ganïna Te±rini±, ki Te±rini± töräsindän da ªorªu-
da ªatïn kisˆi alarnï± arasïna tüsˆkäy ayïrmaga ªa- sundan cˆïªmagaylar.
1029
Александр Гаркавец. Кыпчакское письменное наследие: Каталог и тексты памятников армянским письмом

78 kapitula. Ki o©ullar keräk anï± ülüsˆü bilä saªlagaylar anï anï± ölüm
atasïn-(83v)anasïn salïp ketärlär küninä dirä.
Xaysï da o©ul-ªïz k‘risdânlarnï± ki salgay ata- 82 kapitula. Bezirgânlik ücˆün
sïn-anasïn da ketkäy, Te±rini± buyruªu bilä anï±- Bir bezirgân birsinä nemä ªum(85r)asˆ satkay,
ki ata-ana bütün saªlagaylar o©ul-ªïzïn, ki kendi- da anï±ki bezirgân satkan ªumasˆnï [=ªumasˆï] ªalp
lärini± buyruªu bilä ªatlarïna övrätmägä da ªïlïª- bolgay ya cˆürük, da bilgiy edi anï±kibik kendini±
larïna. A egär o©ul-ªïz atasïna-anasïna isˆitmä klä- buzuª ªumasˆïn, da maªtagay, ant icˆkäy, ki igidir,
mäsä, alarnï± sa© da yaªsˆï ögütün ye±il tutup, algïn, da aldagay algan kisˆini, da ol bezirgân, ina-
anï±kibik o©lanlar ªar©ïsˆlï ornuna tutulmaª ke- nïp a±ar da maªtaganïna, algay, da so±ra anï±ki-
räk. Anï± ücˆün Te±ri alay buyuruptur, egär ªaysï bik ªumasˆnï± arasïna ªalp bolgay ya cˆürük, da anï
ata-ana kendi o©lanlarïn ögütlämäsä hörmätli, tanïªlatkay yaªsˆï kisˆilär bilä, kimgä tiyär inanma;
Te±rini± buyurganïna körä tirilgäylär, a ol boy- da anï±kibik ªalp da cˆürük ªumasˆ ücˆün, ki tapul-
ruªnï atanï± ananï± nemägä tutmagaylar, anï±ki- gay, törä körgüziyir, ki anï±kibik ªalp da cˆürük
bik ata-ana bolurlar anï±kibik o©ul-ªïznï keri et- ªumasˆnï tiyär eyäsinä yänä ªaytarma. Bu törä bu
mägä. Ale bügüngi vaªtta köp yoluªur, ki igi ata- türlü saªlanmaª keräk: egär kimesä at ya tuvar
anadan, hörmätli, yaman, kendi erkinä o©lanlar ªara satkay kimesägä da tutungay a±ar könülük
keri bolurlar. Anï± ücˆün anï±kibik o©lanlar ªar©ïsˆ- tibinä, ki nemä naªïslïªï yoªtur ol tuvarnï±, da
lïdïrlar. so±ra algan kisˆi özgä türlü tapkan bolsa, bu da ol
(84r) 79 kapitula. Kim cˆerüvgä barsa türlü, necˆik aytïlïptïr yaman ªumasˆlar ücˆün, ki
Barïr egäcˆ cˆerüvgä da öldürgäy anda kisˆi, naªïslïªï ücˆün tuvarnï± baªïlmaª keräktir, ancˆa
anï±kibik kisˆi öldürücˆi ari atalarnï± buyruªlarïn- dügül, ki cˆürük (85v) nemäni ªaytargaylar ya ya-
dan yazïª ornuna sa©ïsˆlanmagay, ªaysïn ki biz dä man nemäni, anï±kibik ªumasˆnï satkan yar©udan
alay saªlama klärbiz. Ä©bät, anï±kibik öldürücˆi ögütlänmäª keräktir.
bolur borcˆlu ªosdovanel bolgay da ludz¾ tartkay oª- 83 kapitula. Hranicalar ücˆün zˆaranglarnï±
sˆasˆlï, törä alay buyurïyïr. Egär ki ªaysï ªonsˆularnï± arasïna hranicalar
80 kapitula. Pesˆäkârlarnï± bolgay övlär arasïna da tüzdä rol'alar arasïna, da
Egär pesˆäkâr kimesädän nemä o©urlasa pesˆä- talasˆkaylar aralarïna, biri aytkay, menimdir, da
sin isˆlägändä kensini±, ªacˆan nemä a±ar isˆlämä 1-si aytkay, seni± dügül, menimdir, törä anï kör-
bersälär, da tapulsa anï± icˆinä, kensi uyalmaªï güzmästir, ki anï±kibik isˆ ant bilä ayïrïlgay, yoªsa
ücˆün 2 kez tölämäª keräk o©urluªnï. Egär anï± üs- 2 yartïn igi könü tanïªlar ªoygaylar, ki kimgä
nä sezmäsälär, kensi bilgäy kensini± ªïlïnganï bi- inanma bolgay, ªaysï yartïn ki artïª tanïª bolgay,
lä. ki tanïªlïª bergäylär könüsün, ol yanga bolmaª ke-
… Ermenilär bu ustavanï kendiläri arasïna räk ol hranica.
saªlagaylar. Egär ermeni pesˆäkârï özgä dzˆ¾ïnsnï± 84 kapitula. Xuc½lar ücˆün
bergän isˆindän o©urlasa, ªaysï törädä özgä dzˆ¾ïns Xacˆan ki ketªoyalar da ªartlar ªoysalar kime-
olturuptïr, ol törä bilä ögütlänmäª keräk. säni baªucˆï ªuc½larnï, [ki baªkaylar miskinlärni],
81 kapitula. Naªïs to©gan ªuc½ta yatkanlarnï± baªkaylar ton-opraªlarïn,
o©lanlar ücˆün asˆïn-suvun. A egär ki ol baªïcˆï kisˆi damâh etkäy,
(84v) Egär o©lan to©sa tilsiz yaªot ªaysï özgä da kendinä yasˆïrgay ªuc½nu± kelisˆin, da därvesˆlär-
bo©omlarïndan, ol cˆaªta anï±kibik o©lan naªïs to©- ni acˆ saªlagay, ol borcˆludur, ki sˆa©avat et(86r)käy
ganïndan zˆaranglïª etmäs atasïnï±-anasïnï± igili- miskinlär üstünä, ki acˆlïª tartmagaylar da mis-
kinä, necˆik to naªïslïª bilä to©gan. Egär to©gandan kinlik, törä anï ögütlämäª keräk sˆa©avatsïz, aya-
so±ra yoluªsa naªïslïª, budur aªsaªlïª, soªurluª, mïncˆa.
ya kelepänliª, ya satamadan anï±kibik telirgäy, ki 85 kapitula. Töräsi ücˆün vank‘larnï±
usundan ye±il bolgay, egär uslu da bolsa, ªacˆan Egär kimesä ulu köktän, ya ªanlïª oltur©ucˆ-
bolmagay turma, yatkay da kendi keräkin bolma- tan, ya rïcer, ya alpovut, ya zˆolner kelgäylär vank‘-
gay tügällämä, da anï± ªardasˆlarï ol isˆancˆta bol- nï± salasïna, da klägäylär turma, da isˆitkäylär, ki
gaylar, ki Te±ri a±ar sa©lïª bergäy da naªïslïªïna vank‘ta da©ïn igi yer bar turma, da bargaylar
bolusˆkay, anï± ülüsˆün atasïnï±-anasïnï± ªardasˆ- vank‘ka bïr©ïlar bilä, na©aralar bilä, da cˆalïcˆïlar
larï saªlagaylar a±ar dirä, ki Te±ri a±ar sa©lïª ber- bilä, da ªatïn kisˆilär dä birgä bolgaylar, da vank‘-
gäy. Egär sa©aysa, keräk ªardasˆlarï anï± ülüsˆün nï± harbe½ti alarnï andan tïygay, da alarga körklü
bergäylär a±ar. Egär sa©aymasa, anï± ªardasˆlarï sözlär bilä sözlägäy, da ªolgay alardan, ki kendilä-
1030
Национальная библиотека, Париж, Arm. 176: Судебник и Процессуальный кодекс

rini± sa©ïsˆïndän tartïngaylar, egär ki harbe½tni± ªindän da erkindän basˆªa da d'ad'ularïnï± da yu-
sözün da ªoltªasïn nemägä tutmagaylar da tur- vuªlarïnï± erkindän basˆªa. Egär ki könüsün alar-
gaylar vank‘ta, anï±kibiklär Te±ridän da ari ata- nï± bilmäªlärindän basˆªa, da alarnï± tanïªlïªlarïn-
lardan ªar©ïsˆlïdïrlar. Xaysï isˆ ªorªuludur isˆitmä dan, da sözlärindän basˆªa ol igiliklärni, ªaysï ki
dä. Zera vank‘ ari atalarnï± yeridir, anï± ücˆün ªoy- yo©arï belgilidir, kimesägä satsa alarnï± erkindän
gandïr, ªaysï ki borcˆ(86v)ludurlar ªoltªa etmä basˆªa, so±ra anï± o©ullarï ya yovuªlarï, kelip, bo-
Te±ridän ªanlar ücˆün, da ulu biylär ücˆün, da bar- lurlar ol algan kisˆini keri etmägä törä (88r) bilä ol
cˆa k‘ristânlar ücˆün. Anï± ücˆün anï±kibik kisˆilärgä mülklärdän. Egär anï±kibik mülklär yazïlgan bol-
tiymästir anï±ki ªïlïnmaª bilä vank‘ka kirmä, ne- sa ke±äsˆläri bilä, da tanïªlïªlarï bilä, da erkläri bi-
cˆik aytïlgandïr, yoªsa Te±rini± ªorªusu bilä kir- lä bu aytïlgan kisˆilärni±, da anï±kibik satmaªlïª
mäª keräk, da Te±ridän ªolmaª bilä, da tumluª miskinliktän kelgän bolgay, 1 yïlga dirä yuvuªlarï
bermä yazïªlarga bosˆatlïª ücˆün. bolurlar törä bilä keri etmägä algan kisˆini. A egär
86 kapitula. Keraplarnï± könüsün yaªsˆï kö±ül bilä sattïlar esä kendilärini±
buzulmaªï ücˆün keräkläri ücˆün ol mülklärni da toªtadï esä ol ba-
Egär ki kerap sˆähärgä yuvuª buzulsa, tiyär, zar, keräk ki kendini± kücˆinä ªalgay. Xaysï bazar-
kermändän cˆïªïp kisˆilärgä bolusˆma da ªutªarma nï± bilinmäªliªi bolmaª keräk ermeni yar©ucˆïlarï-
tirlikni keraptan, ki tas bolmagay te±izdä. Egär ki nï± alnïna. Da ol yar©ucˆïnï± mühürünü± tibinä bi-
ol kermän kisˆiläri hadirlänip edilär esä anï±kibik tik uzdat bergäy satun algan mülklärni toªtatma-
igilikni kerapnï± talama, tiymäs anï etmä: buzul- ga berilgän bolgay. Necˆik bitikläri, alay könülük-
gan kerapnï± ulu ziyanï biyinä boldu ol kerapnï± läri, necˆik möhürläri tibinä ªanlïªnï± oltur©ucˆu-
sïnmaªï da batmaªï. Egär klämäsälär yaªsˆï kö±ül- nu± berildi barcˆa dzˆ¾ïnsnï± bilmäªi bilä tügällän-
dän bolusˆmaga, ol tirlikni± keräk 10-uncˆï ülüsˆün mäªi etärlär, alay oª anï±kibik bitiklär ermeni
algaylar bolusˆkan kisˆilär kendilärini± emgäkläri yar©ucˆïsïnï± möhürünü± tibinä aytïlgan isˆlärni
ücˆün. Egär ki alarga az körün(86r)sä 10-uncˆï ülüsˆ, bergän alay (88v) oª ªuvatlarï bardïr, anï± ücˆün ki
keräk 5-incˆi ülüsˆün algaylar da özgäsin ªaytar- munï±kibik buyruªundan da kücˆündän cˆïªtï ko-
gaylar eyäsinä, anï± ücˆün ki munï±ki isˆlär köp yo- rol'nu± oltur©ucˆundan.
luªur te±izdä. Ale ermeni töräsi bilä saªlanïr, ki … Bu buyruªnu± yeri bardïr ªoluna ermenilär-
munï±kibik ziyandan nemä alïnmagay ol bolusˆ- ni±, anï± ücˆün ki yar©ucˆïsï alarnï± voyttur ker-
maªtan. männi± töräsindän nemeckiy da Marïmborknu±.
87 kapitula. Yä±i sala oltur©uzmaª ücˆün 89 kapitula. Üläsˆinmäªläri
Egär kimesä yä±i sala oltur©uzma klägäy yä±i to©ma ªardasˆlarnï±
tib üsnä, anï bolmas etmä ªannï± erkindän basˆªa. Egär ªardasˆlar aralarïna atalarïnï± ölümün-
Egär anï±kibik isˆ oltur©uzgan bolsa, alay salacˆï- dän so±ra igiliklärin, egär mülklärin, egär özgä
larga körgüzmäª keräktirlär yer da yuªövnü± hi- nemä, ki üläsˆingäylär 1 ölcˆöv tibinä, äväl, ne ki
min yasamaga, da so±ra salacˆïlarga övlärinä, da üläsˆmä basˆlagaylar yergä bilä, barcˆa isˆtän burun
üläsˆkäylär saban tüzlärin, bicˆänliklär, da özgä keräk ªardasˆlar atasïnï± ölümündän so±ra ªoyma-
yerlärin, ne ki keräkläri bardïr, här biri bilgäy, ne ga dzˆ¾ehezlärin da ülüsˆlärin kendilärini± ªatunla-
üsnä olturuptïr. A egär pusta salanï kimesä klä- rïnï±, anï±kibik dzˆ¾ehez da ülüsˆlärin, ne türlü ki
gäy el bilä oltur©uzma, olturgaylar ol törä bilä da keltiriptir här biri dzˆ¾ehezin atalarïnï± övindän
ol ªïlïª bilä, ne türlü burun edi. köp mi, az mï ªodzˆ¾alarïna, da ªatïnlarïnï± dzˆ¾ehez-
88 kapitula. Övlärni± uzdat bermäªni± lärin keri ªoyup, andan so±ra ªardasˆlar, ne ki ªal-
Barcˆa türlü bazar keräk, (87v) ki kendini± kü- sa atalarïndan igiliklär, kendi aralarïna ülüsˆ (89r)
cˆinä bolgay da saªlangay, egär ki kimesä satkay etkäylär 1 teksˆi te± da könülük bilä.
ya algay mülklär öbgälärindän ªalgan. Egär ki ata Egär ki ªaysï ªardasˆlardan üläsˆmäªtän burun
ya ana anï±ki mülklärni satma klägäylär kimesä- nemä atasïnï± tirlikindän alïp edi esä, anï barcˆa
gä, anï±kibik satïª bolma bolmas, tek bilmäªi bilä keräk ülüsˆkä ªoygay, här biri ªardasˆ üläsˆingän-
o©ullarnï±, da ªardasˆlarnï±, da yuvuªlarnï±, kim- dän so±ra kendi ülüsˆünä eyä bolur, bu türlü törä
lär ki zˆaranglïª etkiy edilär. Anï±kibik satïª bol- körgüziyir.
maª keräk anï±kibik mülklärdä alarnï± bilmäªi 90 kapitula. Ögütlämäª ücˆün o©runï
bilä, da erki bilä, da tanïªlïªlarï bilä. Egär ki ªaysï Törä buyurïyïr här biri o©runu o©urluª nemä
o©ul, kensini± atasïnda bolup, da klägäy satma bilä belgili törä alnïna keltirgänni ögütlägäylär
mülk, anï±kibik nemäni bolmas satmaga bilmä- furka bilä.
1031
Александр Гаркавец. Кыпчакское письменное наследие: Каталог и тексты памятников армянским письмом

91 kapitula. Töräsi ücˆün o©rularnï± da ayaªïn [=mü±üzün] sïndïrsa kücˆ bilä, albo ªuyru-
ªaraªcˆïlarnï± ªun keskäy, ya ayaªïn aªsatkay, yar©ucˆïlar anï
O©runu da ªaraªcˆïnï kendilärini± sï±arlarï bi- baªkaylar, yergäsi bilä bilip da igi täräzülägäylär,
lä yïªöv alarnï saªlamas, ale törä alarnï ölüm bilä ªaysïn ki aytïlgan satamalardan ol, kim ki bolgïy
tas etiyir, anï± ücˆün o©ru da ªaraªcˆïlar sï±arlarï edi yaman etücˆi munï±kibik isˆlärdän, ol tuvarnï±
bilä kendilärini± här kün ölümlü bolgaylar. Alay 4-üncˆi ülüsˆün tölämäª keräk. Egär ki andan bu-
oª, egär kimesä kisˆini o©urlagïy edi ya ªaraªlagïy run tuvar eyäsinä ayttïlar esä, ki kendini± tuvarïn
edi ªaraªcˆïlïª bilä, ªacˆan Yä±i da Eski Törä ol tür- yaªsˆï közätni± tibinä saªlagay, ki sacˆovda ziyan
lü buyurur, anï±kibik ölüm bilä tas bolgay. etmägäy, ol tuvarïn kendini± tïymagay, ol cˆaªta
92 kapitula. Xullar ücˆün, (89v) yar©ucˆïlar anï±kibik isˆni baªmaª keräk tanïªlïªka
ki yebergäy biyi kendi keräkinä körä da bilingänlärinä körä.
Xacˆan biyi yebergäy ªulun kendi keräkinä 96 kapitula. Anï± ücˆün, ki kimesäni±
yolga da türlü türlü isˆlär yoluªur yolda, egär anï±- atïn ücˆkürtkäy
kibik ªulga yolda nemä yoluªkïy edi, a ªul klämä- Kimesä kimesäni± atïn ücˆkürt(91r)käy tibinä,
giy edi barma ol yolga, a biyi anï anï±kibik yolga kläp alay, ki üstünä olturgan kisˆini ªorªup salgay,
kücˆ bilä keltirgiy edi, ki bargay, da anï±kibik yol- da ol olturgan kisˆi, yïªïlïp attan, ölgäy, anï±kibik
dan p‘orcut‘iun yoluªkay ªulga, da biyi kücˆ bilä ye- isˆ yar©usu özgä türlü bolmas bolma, tek alay, ne-
berip edi ol yolga, biyi egridir ol isˆkä. Egär ªulu bi- cˆik öldürgän kisˆini± basˆï ücˆün. Necˆik törä buyur-
yini± bilmäªindän basˆªa bardï esä ol yolga da an- sa yazïlgan basˆï ücˆün, ol, kim ki ücˆkürttü atnï da
da nemä satamaga yoluªkay, ol isˆtän biyi egri ti- säbäp boldu satamaga, tölär basˆïn ªardasˆlarïna da
gül, ne ziyanlï. yuvuªlarïna. Da ol yïªïlgan attan egär tiri ªalsa,
93 kapitula. Kimesä yat kisˆini± ªulun da egär naªïs bolgay ªaysï bo©umuna da tenini±, ol
kendi keräkinä yebergäy isˆkä cˆaªta ol, kim ki ürküttü atnï, tölägäy hakimlikin
Egär kimesä kisˆini± ªulun yebersä kendi isˆinä da ªardzˆ¾ïn, egär ki gälägdän dä etti esä, anï±kibik
da ol ªulga yolda nemä satama yoluªkay, ki tas törä bolmaª keräk. Egär ki kendi at kisˆini± sezik-
bolgay, ol cˆaªta ol, kim ki anï yeberdi anï±kibik likindän ürkkäy da üstünä olturgan kisˆini salgay
yergä anï± biyini± erkindän basˆªa, borcˆludur anï± da salgan kisˆi ölgäy ya naªïs bolgay, anï± ücˆün ne
ªanïna. Anï± ücˆün törä buyurïyïr, ni 1 kimesä bol- 1 kimesä ne 1 söz kötürmäs da ziyan borcˆlu bol-
mastïr buyruª etmä özgäni± ªulu(90r)na, kimni± mas, anï± ücˆün ki atlar köp ürkäk da köp ªïlïªlarï
ki kendi ªulu bolmasa. Anï± ücˆün yar©ucˆïnï± törä- bardïr, egär ki ªaysï ªïlïª bilä yoluªkïy edi, necˆik
sidir, ki anï±kibik isˆni baªkay, ne türlü ªïlïª bilä ol munda yazïlïptïr, törä yoluªkan isˆkä körä ol, ne ki
ªulnu anï±kibik yolga ziyanlï yeberip edi, ya ne sä- (91v) bolsa törä bilä könülük, anï buyurgay.
bäptän a±ar ölüm yoluªtu. 97 kapitula. Kimesä kisˆi
94 kapitula. Yalga tutkan ªullarnï± öldürgäy könüsün albo satamadan
Egär kimesä ªul yalga tutsa da ªul aytkay bi- Kisˆi öldürmäª klämincˆä munï±ki ªïlïª bilä bo-
yinä, yeber meni, keräkimä kendimni± barïyïm, lur: egär kimesä otun cˆapkanda balta bilä, da bal-
da biyi klämägäy anï yebermä ol yolga, a ªulu biyi- ta tüsˆkiy edi sapïndan da kisˆi öldürgäy, kimni dä
ni± sözünä nemä bermägäy da bargay kendi isˆinä, bolsa, albo kimesä tasˆ bilä ya a©acˆ bilä [atsa], da-
da anda a±ar yoluªkay ölüm, anï±kibik isˆkä biyi ©ïn egär kimesä yemisˆli teräk üsnä a©acˆ bilä atsa
egri tügül. Egär anï±ki yolga biyi yebersä ªulun ya tasˆ bilä da kisˆini öldürgäy, ya usta sˆägertin öl-
kendi erki bilä, da özgä kisˆilär aytkay a±ar, ki ye- dürgäy körmincˆä, ya ata o©lun, ya biy ªulun, ya bi-
bermä ol yolga, da anï±kibik yebermäªtän yolda kä ªuluªcˆïsïn, ya ªardasˆ ªardasˆnï, ya 1 kimesä öz-
nemä p‘orcut‘iun yoluªsa, anï± biyi anï± ücˆün egri gäni klämiyin öldürsä, ya ne türlü isˆ bilä aytïlgan,
bolur yaman yoluªmaª ücˆün ªuluna. ya atlar arabanï alïp ªacˆkanda tïyalma bolmasa
95 kapitula. Tuvar ªara ücˆün, da kisˆini öldürsä, ya kiyikkä cˆïªkanda kiyikcˆilär
ki sacˆovga kirgäy, da oboraga yapkaylar da oª atkaylar kiyikkä ormanda ya tüzdä ol sa©ïsˆ
Egär kimesäni± tuvarï kirgäy sacˆovga ªïsˆnï± bilä, ki kiyikni urgay, da ol oª, [ki] kiyikni± üstünä
ya ävälbaharnï±, ol, kim(90v)ni±dir sacˆovlar, ªaysï atïldï, da kisˆini öldürgäy, anï±kibik öldürmäª ki-
ki tuvar kiriptir, keräkmästir ne 1 nemä bilä töv- sˆini klämiyin öldürmäªlärdir.
mä ya anï naªïs etmä, tek anï±kibik tuvarnï kensi- A kläp öldürmäª könüsün bu türlüdür, ki yü-
ni± oborasïna yapkay. Egär anï±ki tuvarnï sacˆov gür(92r)gäy biri birini± artïndan, ki anï kläp öl-
eyäsi öldürsä, tölämäª keräk. Egär soªraytsa, ya dürgäy, da ol, anï ªuvïyïr, ªaytïp, ol anï öldürgäy,
1032
Национальная библиотека, Париж, Arm. 176: Судебник и Процессуальный кодекс

ol, [ki] anï ªuvïyïr edi, yänäcˆi ªaraªcˆïlar da soyucˆï- 101 kapitula. Isˆcˆilär ücˆün
lar, ki klägäylär öldürmägä yolcˆunnu da yürügän yalga tutkan ne isˆkä dä bolsa
kisˆini emin, da alar, ayap tamaªlarïn, ªaysïn ki Xacˆan ki isˆcˆilärni sözlärlär ne isˆkä dä bolsa sï-
ªaraªcˆïlar öldürmä klädi, ªaytïp, alar ol ªaraªcˆï- ±arlarï bilä isˆlämä(93v)gä, da anï±kibik isˆcˆilärdän
larnï öldürgäylär, ya 1 kimesä cˆerüvdä bolgay, biri eksik isˆlägäy 1-sindän, törä yanïna keräk ayt-
kendini± dusˆmanïn övdägi anda tapup, öldürgäy kaylar, ªaysï ki artïª isˆlägäy aralarïna, a±ar artïª
kö±lü bilä, ya 1 kimesä kecˆä bilä kläp kimesäni± tölämäª keräk isˆinä körä anï±, a kim eksik isˆläp-
yolun algay anï öldürmäª ücˆün, ya yaman ªatun tir, eksik isˆ bahasï algay.
kläp kendini± ªodzˆ¾asïn otalagay, ya kimesä kime- 102 kapitula. Töräsi pastuªlarnï±
säni paªilliktän otalagay da öldürgäy. Munï±kibik Xacˆan ki pastuªlar yalga kirirlär kütmägä
säbäplär bilä aytïlgan bolur öldürmäªliª sa©ïsˆtan barcˆa türlü dzˆ¾ïnsïn tuvar ªaradan, dzˆ¾anavarlar
kläp, alay, necˆik ªïlïcˆ bilä etilgän bolgay. Egär ki- dzˆ¾âht bilä kütmäª keräk da igi közätmäª keräk, ki
mesä er kisˆini ya ªatïn kisˆini aytïlgan ªïlïª bilä öl- bolmagay ziyan kiyiktän tuvar ªaraga cˆeredada.
dürgäy, yazïlgan törä bilä anï± basˆïn tölämäª ke- Pastuªnu± yaman kütmäªindän yoluªkïy edi egär
räk. yoluªmaganïna kütücˆini± dä ziyan bolgïy edi, pas-
98 kapitula. Isˆlär ücˆün, ki salada bolur tuª tölämäª keräk anï±kibik ziyannï. Egär pastuª-
Egär ki kimesä rikadan, ªaysï ki sal(92v)ada nu± vaªtïna ol ziyan yoluªsa da kücˆi yetmägäy ol
barïyïr, da kimesä yol etkäy suvga kensi baªcˆasï- satamanï keri etmägä, keräk eyäsin keltirgäy,
na suvarmaª ücˆün, da ol suvnu kendini± keltirmä- kimgä ki ziyan boluptïr, ol yerdä. Egär ªaysï tuvar
ªindän baªmagay, da anï± baªmamaªïndan suv cˆeredadan säbäpindän pastuªnu± tas bolgay, ke-
ªonsˆusuna ziyan etkäy, da anï±kibik suvnu, ki kel- räk kendi tölägäy. Egär kendi kütücˆidän ziyan
tirmäªindän ªonsˆusuna a±latmagay, anï±kibik zi- bolsa a©acˆ (94r) bilä urmaªtan, ya tasˆ bilä, ya ne-
yannï ol kisˆi tölämäª keräk, ki suvnu keltirip edi. mä bilä atmaªtan naªïs etkiy edi ya öldürgiy edi,
Kimlär ki töziyir anï±kibik aytïlgan ziyannï, ªïlïª ziyanïn tölämäª keräk. Egär tuvar ªara biri birin
bilä keräk ki kisˆilär bilä anï tanïªlatkaylar da bel- öldürsä, anï±kibik isˆni törä ayïrmaª keräk kensi-
gili etkäylär törä yanïna, keräk tölägäy bolgan zi- ni± kücˆü bilä.
yanlarïn anï±. 103 kapitula. Kim ki nemä bersä yïªövgä
99 kapitula. Biliksiz hakimlär ücˆün Egär kimesä nemä bergäy yïªövgä yaªsˆï kö-
Yï©ï yoluªur kisˆilär bermä hakimlikkä, anï± ±üldän – borlalïª, ya öv, ya tiyirmän, ya saban ye-
ücˆün adzˆ¾ämilikindän hakimni±, ya övränmämäª- ri, ya mu±ar körä özgä nemä, da ªaysï yïªövgä ne-
liªindän hakimni±, ya biliksiz bermäªindän ha- mä bersälär, da ol yïªöv ªïsmätsizliªindän ya özgä
kimlikni kisˆini öldürgäy, yaªot öcˆ ªuvup, yaªot nemä satamadan küygäy, egär kermändä bolsa ya
adzˆ¾ämilikindän yaman hakimlik berirlär kisˆigä, salada anï±kibik yïªöv, ol cˆaªta anï±kibik igilik-
ya hakim sˆägertin tügäl övrätmägän ªastaga ye- tän, ki berilip edi yïªövgä, aªpasˆnï± bilmäªi bilä ol
bergäy, da anï±ki säbäptän kisˆi ölgäy, basˆï tölän- kelisˆlärni yï©gaylar da anï±kibik kelisˆlärdän yï-
mäª keräk yazïlgan (93r) törägä körä. Aytïlgan ªövnü yasagaylar. Egär ol yïªövnü burungi yerinä
mahanalar ölgän kisˆini± hakim da sˆägert borcˆlu yasama bolmasalar, anï± ücˆün ki ol kisˆilär, yïªöv-
bolurlar ol kisˆini± basˆïn tölämä. Egär ªasta kisˆi nü± zˆo©ovurtu, ki ol yïªövgä baªarlar edi, ol kisˆilär
klämäsä kendini± hakimini± isˆitmä sözün da özgä yarï bargïy edilär turmaga, ä©bät, keräk yï-
anï±kibik ªasta ölgäy, hakim anda egri tigül. ªöv yasalgay (94v) ol aytïlgan cˆï©ïsˆlarïndan, ªaysï
100 kapitula. Kimesä ki ki ol yïªövgä berilgändir. Da keräk ªabul bolgay
kücˆ bilä yebergän bolgay ªayda esä, aªpasˆ da bilmäªi bilä erkinä bergäy. [Íà ïîëÿõ: al-
kendi erki bilä barmagay ©ïsˆlï bolgaylar].
Egär kimesä kimesäni kücˆ bilä isˆkä yebersä 104 kapitula. Töräsi kebitcˆilärni±
kendi erkindän basˆªa, yemisˆli teräk üsnä minmä da bezirgânlarnï±
da ol teräktän yemisˆ silkmä, albo aªïn suv ötläsˆ Bezirgânlar da kebitcˆilär könü etücˆi bezirgan-
barma ol klämägän kisˆigä, ya aytkay at üstünä ol- liklärin kendilärini± alay tepränmäª keräktirlär
turmaga övränmägän, neukïy, da anï±kibik yoluª- da borcˆludurlar, ne türlü ªanlïª oltur©ucˆ ne türlü
kan isˆlärdä ki a±ar ölüm kelgäy, kimni ki kücˆ bilä ki taptï da ªoydu kendini±, alay kermändä, necˆik
yeberdilär, anï±kibikkä, kim ki säbäp bolur, borcˆ- kermäncˆiªlärdä, barcˆa yollarda.
lu bolur basˆïn, anï±kibik kimsäni oªsˆasˆsïz isˆkä E± burun baªïlmaª keräk, necˆiktir täräzülär,
klämägängä keltirdi anï anï±kibik satamaga. necˆiktir funtlar, necˆiktir ªarïlar da ölcˆünmäªi bar-
1033
Александр Гаркавец. Кыпчакское письменное наследие: Каталог и тексты памятников армянским письмом

cˆa türlü ªumasˆnï±, ki bolgaylar könü da tügäl isˆlär 105 kapitula. Töräsi barcˆa
künüsün bezirgânlikni±, bu türlü ªoyulmaª keräk, pesˆäkârlarnï±
necˆik vaªtïna körä kötürülür da enär dä, da, ªoyup Barcˆa pesˆäkârlar alïrlar isˆ barcˆasï 1-gä ya
anï± üstünä közät, dzˆ¾âht bilä baªkaylar da közät- basˆªa-basˆªa, sözläsˆip yalïn isˆ ücˆün. Egär ki pe-
käylär, ki hecˆ kimesägä aytïlgan isˆlärdä egirlik sˆäkâr kö±lücˆä isˆ eyäsinä isˆlämäsä ya ol isˆni, kim
bolmagay. ki beriptir, buzsa, törä buyurïyïr, ki ol pesˆäkâr
Egär kimesä tapulgan bolgay, ªaysï aytïl(95r)- ekincˆi ol isˆni yasamaª keräk ol yal üsnä. Egär ki
gan täräzüdä, ªarïda, funtta, [Íà ïîëÿõ: falsˆovan'e ekincˆi klämägäy yasamaga, töräcˆi üsnä yatïptïr
ªarïlarda da funtlarda] ölcˆmäªlärdä da ªarïlamaª- anï±kibik isˆni baªma, ki ziyanïn yaman isˆini± üs-
ta egirlik kimesägä ya o©urluª etkäy, ol cˆaªta 1 isˆ nä sa©ïsˆlagaylar ol burun sözlägän yalï üsnä. Egär
ücˆün, aytïlgan egirlik ücˆün ya o©urluª etkäni bilä, ki ªaysï pesˆäkâr ol isˆtän, o©ru kibik, nemäni alïp
4 kez tölämäª keräk ol egirlik etücˆi, da©ïn da hör- esä, 1-inä 4 tölämäª keräk. Egär ki ªaysï isˆni a±ar
mätsiz ªalmaª keräk, ki özgälärgä orinag bolgay, bergändir yasamaga da ne türlü isˆ bilä tas etsä, ol
munï±ki inamlï isˆlär etilmädi. tas bolgan nemäni, negä ki tiysä, keräk tölägäy.
Egär ki kimesä yasˆïrïn aªcˆa ya fli‰ ªaªkay [Íà Egär pesˆäkâr cˆekmänni ya a±ar körä oªsˆasˆ nemä-
ïîëÿõ: aªcˆa ªaªmaª] da anï sezgäylär, anï±kibik ni özgä, a±ar bergän isˆni uzaª tut(96v)kay, da anï
ªaªucˆ½ï aªcˆa ya fli‰ keräk 2 ªolun keskäylär ya±ïl- küyä buzgay ya cˆïcˆªan yegäy, anï±kibik isˆtän zi-
gannï±. yannï pesˆäkâr tölägäy barcˆa. Egär anï±kibik ne-
Tam©acˆïlarga da törä buyurïyïr, ki bezirgân- mäni pesˆäkâr, alïp, tusnaª ªoygay, ol sahat oª
lardan algaylar tam©anï sˆa©avat bilä [Íà ïîëÿõ: borcˆludur cˆïªarmaga. Egär anï±kibik isˆlär pesˆä-
Tam©acˆïlar sˆa©avat etkäylär bezirgânlarga], ki kârlarda säbäpindän paªillikni± otka küygiy edi,
pesˆäkâr ziyansïz ªalïr. Egär ol pesˆäkârnï± säbä-
alar a©ïrsïnmagaylar. Da ªaysï ki kermängä bezir-
pindän kül ªaytsa ol isˆ, ziyanïn pesˆäkâr tölägäy.
gân kelsä, bezirgânlikin basˆarïp, anda tam©asïn
… Egär ki pesˆäkâr ermeni, a±ar isˆin isˆlämä
tölämäª keräk, a yolda tam©a bermä törä buyur-
bergän o©urluª nemä bilä asˆ suv etkäy, kermänni±
mastïr. Yasaª, ni tam©a bolmas ªoyulmaga özgä
töräsi bilä da Marïmborknu± törälänmäª keräk, a
kimesädän, tek ªanlardan ya ke±äsˆindän. Egär
egär o©urluª isˆtä ermeni kermän töräsinä nemec-
ªaysï biylär tam©a tutsalar, özgä türlü ªïlïª bilä
kiy beriliptir.
tam©anï alma bolmaslar, tek alay, necˆik ªanlïªtan
106 kapitula. Pesˆäkârlar ücˆün,
ªoyulgandïr.
ki isˆlägäy biyini± sa©ïtï bilä
(95v) Da©ï da törä körgüziyir ölcˆüngän isˆlär
Pesˆäkârlar, isˆlövücˆi sa©ïtï bilä pesˆäni± kendi
da adämilärni± barcˆasïnï± tirliki da keräki yemä- biylärini±, nemä sa©ït bilä biyini± isˆini± arasïna
ªindä, icˆmäªinä keräkli alay keräk ªoyulgay, ne sïnïªlïª bolgïy edi, ol ziyan biyni± bolmaª keräk.
türlü yïlï keltirsä, aylanïr barcˆa isˆlär, da bu bol- Egär ki ol sa©ït bilä biyini± pesˆäkâr kendini± isˆin
maª keräk kücˆündän ªoyulgannï± kn'azˆalarnï±, (97r) isˆlägiy edi da anï±kibik sa©ïtnï buzgïy edi,
ªaysï buyruªlarnï aytïlgan ªoyupturlar, här biri keräk tölägäy ziyanïn biyinä.
saªlamaª da gïvalttan basˆªa tutmaª keräk, necˆik A kendini± biyini± etmägäninä egär pesˆäkâr
ªodzˆ¾a, alay miskin, a ne bir bezirgân ªarsˆï bolma- ªaysï sa©ïtnï yalga algïy edi isˆlämägä kendini±
gay aytïlgan isˆlärgä, kendi erki bilä nemä ªoyma- basˆªa isˆin da ol sa©ït isˆtä buzulgïy edi, biyini± bo-
ga, ani nemä etmägä bolmastïr, ne türlü aytïlgan lur ol ziyan, anï± säbäpindä, ki ol yalga tutkan tö-
ªoyuluptïr. lär yalïn kendini± biyinä.
… Apendiks. Bu yergä a±lanmaª keräk da saª- 107 kapitula. Tapunmaª ücˆün
lanmaª keräk baªmaªlarïnda voyvodalarnï±, ªaysï cˆerüvdä igilik
ki baªïcˆïlardïr, ki könü bolgay ölcˆövlär, da anï±ki Kimesä, cˆerüvdä bolup, egär nemä tapunsa
täräzülärdä, da ölcˆünmäªlärdä ªoyïyïrlar, da ªaysï igilik, anï±kibik igilikni ol, kim ki tapsa, bolur
tapulgay ermeni isˆlärdä o©urluªnu±, yaªot ki ªaª- kendi erkincˆä etmä, kimesägä anï±kibik igilikni
kay aªcˆa, töräsi bilä kermänni± da Marïmbork- ªaytarmïncˆa, anï± ücˆün ki törä cˆerüvnü± ªanlar-
nu±, ªaysïna ki ya±ïlganlarnï± isˆlärdä ermenilär dan da kn'azˆatalardan basˆªa bosˆatmaª bilä ba©ïsˆ-
beringändir, ögütlän(96r)mäª keräk. A ne ki tam- lanïptïr, ªacˆan k‘ahana töräsi dä anï aytïyïr, ki
©a almaª yolda aytïyïr bu yergä, a±lanmaª keräk: anï±kibik igiliklärni bolur mustlar etmä, anï±
egär ki ªannï± komaralarï ya tam©a, alïnmaª yol- ücˆün bu igiliklär aytïlgan ªïlïª bilä tapkan oªsˆa-
da peremita bolgay. mastïr o©urluª isˆlärgä ya talanga.
1034
Национальная библиотека, Париж, Arm. 176: Судебник и Процессуальный кодекс

108 kapitula. Eski borcˆlar ücˆün 112 kapitula. Anï± ücˆün, kimesä kimesägä
Borcˆ ücˆün 30 yïlga dirä tep-tek (97v) turgan- nemä aytkay bermä
nï±, ki ol borcˆnu törä bilä izdämägän, keräk tep- Egär kimesä ermeni ªaysï isˆtä dä bolsa isˆni
tek turgay me±ilik. A egär ki ol vaªtlarnï± arasïna algïy edi tüzmägä da yasamaga, ki anï sözlägiy edi
anï±kibik borcˆ ücˆün kimesä kensini± borcˆlusun anï± ªulluªu ücˆün, [da ol, kim ki anï sözläsä, anï±-
a±gïy edi da anï± üsnä yaªsˆï tanïªlïªï bolgïy edi ki ªulluª ücˆün], ki isˆ basˆargay, tutunur a±ar tü-
inangan kisˆini±, ya andan ªalganlarnï± ol borcˆlunï gällämägä, ol cˆaªta (99r) anï±kibik isˆ eyäsi, basˆar-
ya ªalganlarïndan bolurlar, baªmïyïn anï±kibik sa isˆin anï± kölnücˆä, kim a±ar sïmarlaptïr, ªullu-
köptängini, borcˆun törägä tartmaga da a±maga. ªun tügällägäy a±ar aytkanïna körä, ol isˆ eyäsinä
Da egär anï±kibik borcˆta tusnaª berilgän bolsa ol emgäki ücˆün. A egär anï±kibik isˆni basˆarmadï esä
inangan kisˆidä, andan alïngan algan bolgay, da 30 da emgängäy ol isˆtä, kim ki yalga tutup edi, keräk
yïldan so±ra anï±kibik tusnaª izdänmägän törä bi- anï± bilä isˆin yasagay anï± emgäkinä körä.
lä da anï±kibik tusnaª ªoygan özgägä ªalïr ol kisˆi- 113 kapitula. O©lu, ki
ni± ªatïna me±ilikkä da andan ªalganlarga. atasïnï± bilmäªindän basˆªa borcˆ etkäy
109 kapitula. Anï± ücˆün, Egär ªaysï atanï± bolgay o©lu ya ªïzï, da ªaysï
kimesä nemä satun algay alardan atasïna bildirmägäy da anï± erkindän
da anï± üsnä beh bergäy satkan kisˆigä basˆªa etkiy edi nemä borcˆ, da ölgiy edi ya ªacˆkïy
Egär kimesä tirlik satïn algay barcˆa türlü ne- edi yat uluska, ol borcˆun tölämiyin, törä körgüzi-
mädän, da satïª etkäy edi anï, da 1 ülüsˆün anï± yir, anï±kibik borcˆnu ne atasï, ani ªardasˆlarï borcˆ-
üsnä bergiy edi satucˆïga, da satucˆï (98r) alucˆïga lu tügüllär tölämägä, tek ol, kim ki borcˆ etiptir,
inangïy edi [ªalgan sumanï], törä buyurïyïr anï±- andan özgä ne biri dä borcˆlu tigül, a ziyanïn tölä-
kibik igilikni, kimgä ki satïptïr, ne 1 kimesägä öz- mägän borcˆnu± anï± bolmaª keräk, kim ki borcˆ
gägä satma bolmas, keräk ol bazarnï ol toªtatkay, etiptir. Da munï alay ayïrïp, egär atasïnï± tirliki
kim ki alïptïr burun. Egär ki alucˆï kensi erki bilä vaªtïna anï±kibik borcˆ etkän bolsa, da atasïnï± tir-
bazarnï bosˆatsa, ol algan nemäni, ol cˆaªta ol sä- liki vaªtïna (99v) a±ar nemä cˆïªarmagan bolsa edi,
bäptän bolur ol igilikni özgägä satma. Evet ki ta- [ne atasï], ne ªardasˆlarï borcˆlu tigüllär ol borcˆnï
nïªlïª tibinä, ki ol burungi alucˆï a±ar erk berdi. tölämä. A egär ki atasïnï± ölümündän so±ra algïy
110 kapitula. Bezirgânnï± edi atasïnï± ya anasïnï± ülüsˆün, kensi payïn da,
nemä satïn almaªï ücˆün, da satkan kisˆi tölämincˆä ol borcˆun, ölgiy edi, ol cˆaªta anï±kibik
klägäy tirlikni tïyma borcˆ, kim ki inanïp edi, bolur anï± ülüsˆü üstünä iz-
Egär kimesä, tirlik satïn alïp, ne türlü dä bol- dämägä, egär ki mülklär dä bolsa, keräk, ki bolgay
sa, da bergäy 1 ülüsˆ sb‰, da so±ra, sa©ïsˆ etip, klä- ülüsˆü mülklärdän, anï± ülüsˆünä tüsˆkän, er ya ªïz
mägäy bazarnï tutma, anï±kibik bazarnï özgä tür- ªardasˆlarnï± ülüsˆü üstünä tügül, bot [=bo] alar
lü sïndïrma bolmastïr, kim bazarnï tutmasa, 2 an- borcˆlu tigüllär.
cˆa ªaytargay behin, ne ki alïptïr, a ol, kim ki satun 114 kapitula. Xonaªlar, ki ªonaª övlärinä
alsa igilikni, egär ki klämägäy ol bazarnï tutmaga, ªumasˆ ªoyarlar
ne ki beh beriptir, anï tas etär. Xacˆan ªonaª kelsä ªumasˆ bilä ªonaª övinä da
111 kapitula. Aªcˆa bermäª tusnaª üsnä storozˆ tutsa ol ªumasˆka, da ol közät kötürgäy üs-
Egär kimesädän kimesä tusnaª üsnä aªcˆa al- tünä, ki igi közätkäy ol ªumasˆnï, [da anï± közät-
sa, da etkäy birgäsinä bel(98v)gili kün, da kününä mäªindän ziyan bolgay ol ªumasˆka], ne türlü isˆ bi-
tusnaªïn [tölöv asˆïra] cˆïªarmagay, egär ol ªoygan lä dä boldu esä, ol anï±kibik ziyannï közätücˆi tölä-
künnü asˆïrgay, da ol tusnaª ªoygan kisˆi tusnaªnï, mäª keräk. Egär közättän basˆªa ªonaª ªumasˆïn
aªcˆa da cˆïªarmasa, törä körgüziyir anï±kibik tus- ani öv eyäsinä baªmaga sïmarlamadï esä, da ki-
naª ªoyucˆïga, keräk anï a±gay 1 dä, 2 dä, 3 tä, ki mesägä közätmä bermädi, kendinä yamanlasïn,
kensini± tusnaªïn cˆïªargay da aªcˆasïn tölägäy. A da ziyanlarï (100r) da kendini± bolmaª keräk, öz-
egär klämäsä cˆïªarma, ol cˆaªta ol, kimni± ªatïna gä türlü isˆlärni± yoluªmaªïndan basˆªa, ki nemä
tusnaªtïr, keltirip a±ar 2 tanïª, anï±kibik tusnaªnï säbäpi bolmagay öv eyäsini± ya közätni±.
bolur satma. A egär ol tusnaªnï da©ïn artïªïna sat- 115 kapitula. Öksüzlärni±
kïy edi, ne ki kensi berip edi, da tanïªlarga belgili Egär ki atasïnï± ölümündän so±ra ªalgay o©-
etkiy edi, ol satucˆï tusnaªnï bolur borcˆlu a±ar, kim lanlar kicˆi da ki bolgay atasïnï±-anasïnï± borcˆu tö-
tusnaª ªoyuptïr, ne ki artïªïna sattï, eyäsinä ªay- lämägän, ol cˆaªta borcˆ eyäläri bolmastïrlar öksüz-
targay, kim ki tusnaª ªoyup edi. lärdän almaga, ne bittirmägä angïncˆa, ki ol o©lan-
1035
Александр Гаркавец. Кыпчакское письменное наследие: Каталог и тексты памятников армянским письмом

lar yïllarïn algaylar, da, ä©bät, barcˆa igilikläri ol … Bu buyruªnu± yeri bar, ermeni ermenini öl-
öksüzlärni±, yasˆlarïn almïncˆa, kläsä bolgay öv, ya dürsä. Egär ki özgä dzˆ¾ïns ermenini öldürsä ya er-
saban tüzü, ya bu isˆlärgä körä nemä, anï±kibik öv- meni özgä dzˆ¾ïnsnï öldürsä, ol cˆaªta kermänni± tö-
nü ya sabannï bolurlar ªartlar yalga bermä da yal- räsi bilä pospolitïy, ªaysïnda ki olturuptïr, ya ªan-
larïn yï©gaylar angïncˆa, ki o©lanlar esäygäylär lïª törä bilä ögütlängäylär.
yasˆlarïna, budur barcˆa er atasï bolmaª keräk 20 118 kapitula. Xanga almaª ücˆün törädän
yasˆïna dirä hokiparclar ªoluna, a ªïzo©lan tarbiy- Törä bilä könüsün aytkandïr, egär kimesägä
atï angïncˆa, ki ergä bargay, ªaysï eri bolgay eyä da törädä dävini± arasïna yoluªkïy edi, ki sa©ïngïy
hokiparc, a ol kendi eyäsi bilä kendini± tirlikin, edi töräcˆini± aytkanïndan, voyttan ya ermenini±
(100v) ne kläsä, anï etär. ªartlarïndan yar©usuna ermenini±, ªatïna artikul-
116 kapitula. ‹aranglïª üsnä larnï± da yoluªkan isˆlärdä sa©ïngay, ki egirlik et-
atadan-anadan ªalgan igilik ücˆün tilär ya a©ïrlïª etiyirlär, da ol sa©ïnmaªtan algay
Egär kimgä Te±rini± buyruªu bolsa, ösiyät et- (102r) ªanga, anï etmägä bolur, ki algay ªanga [Íà
miyin, da ªalgay kensindän so±ra o©ul-ªïzï, ol cˆaª- ïîëÿõ: Apel'acia korol'ga vol'nïy], yoªsa özgä yergä
ta ªalgan igilikni atasïndan anasïndan te± üläsˆ- tigül. Korol' anï± biyliki yazïlgan töräläri yanïna
mäª keräk. A egär ösiyät etsä, da igilikni er o©ul- ermenilärni± aytïlgan kisˆi almaªïna ªanga keräk
larïna cˆïªargay, da egär tirliki vaªtïna ergä berdi ki tapkay da ayïrgay anï± biyliki. Da barcˆa erme-
esä ªïzlarïn, da er o©lanlarïna artïª klägäy edi ber- nigä erk bardïr törädän ªanga almaga, alay ªodzˆ¾a-
mä, ne ki ªïzlarïna, ol anï± erkinädir. A egär kime- ga, necˆik miskingä, anï± ücˆün ki ermenilär kn'azˆa-
säni± er o©ullarï bolmasa, ol cˆaªta ªïzo©lanlar ata- talardan ötläsˆ, yoªsa kermänlärdän ötläsˆ tigül pri-
dan-anadan ªalgan barcˆa igilikkä eyä bolur. Ki- vileuvanïydïrlar, da©ïn da artïª privileuvanïydïr-
mesä ölgäy, da o©ul-ªïzï bolmasa, da ªardasˆlarï lar korol'nu± oltur©ucˆundan, da ªanlïª oltur©ucˆka
bolgay, ya ªardasˆïnï± o©lanï, alarga ªalïr ol igilik. ilgäri törägä kendilärini± privilealarï yanïna be-
A egär ki ªardasˆï ya ªardasˆï o©lu bolmagay, ol cˆaª- ringändirlär, a özgä hecˆ kimesägä, da alay oª kim
ta ªïz[ªardasˆï ya] ªïz ªardasˆïnï± o©lanï bolgay yo- alarga berdi törä, tek kendi, özgä kimesä [tügül],
vuª. A kimesä bolsa o©ulsuz-ªïzsïz, da 4-üncˆi kin- törälärin etsär yergäsi bilä to©ru könülük bilä.
dikkä dirä bolgay yovuª, da anï bilgäylär, ki könü- 119 kapitula. Yar©ucˆï ücˆün,
sün, ki zˆarang(101r)lïª etmägä, ne türlü ki törä ki biri birindän basˆªa yar©u etmägäylär
körgüziyir, zˆaranglïª etkäylär anï± igilikinä o©ul- Här 1-i töräcˆisi ermenini±, isˆitip gileyin 1 yan-
suz-ªïzsïznï± anï±kibik isˆkä, da ol yuvuªluªta ol dan, keräkmäs ol isˆni± yar©usun etmägä, tek 2
bolur yuvuª. yartïn kelgäylär yar©unu± alnïna. A ªaysï yannï±
117 kapitula. Adamnï± ªanï ücˆün, artïª (102v) tanïªlarï bolgay könü, töräcˆi, isˆitip
ki tölämä bolmas alardan gileyini da dzˆ¾u©apïn, da skazat etkäy ara-
Egär kimesä adämini± kücˆ bilä da kendi erki larïna, ne türlü tiyär törä yanïna, ol aytkay arala-
bilä ªanïn tökkäy, ne bahasï bar, ne tölövü ªan ba- rïna, kimlär töräläsˆiyirlär. Xaysï tanïªlïª isˆtä bol-
hasïnï±, anï± ücˆün ki Te±ri yaratïptïr adämini maª keräktir da tutulmaª 3 tanïª ötläsˆ könü.
kendinä oªsˆasˆ, a adämini kimesä bolmastïr ölü- 120 kapitula. Töräsi ücˆün ermenini±
dän tur©uzma, tek Te±ri. Xan bahasï töländi Jov- Könülük bu türlü körgüziyir da belgili törä
se½p‘ni± da so±ra Biyimizni± Jisus K‘risdosnï±, bar- yanïna barcˆasïna bolmaª keräk, ki kendi yar©ucˆï
cˆa dünyâni yaratkannï±, oªsˆasˆ da könü anï sa©ïn- ne 1 dävini± yar©usun etmä bolmastïr, bolup ken-
ma, ki ªardasˆlarï O½vse½p‘ni sattïlar 20 pin'azga, da di yal©ïz, ale kendini± töräsinä ermenini± bolgay
Biyimiz K‘risdosnu Juta sattï dzˆ¾uvutlarga 30 pi- 12 ta±langan igi ªartlar, ki ermeni töräsin igi bil-
n'azga, anï± ücˆün bu tölövlär arzani tigül edilär, gäylär. Egär ki 12 bolmasa, bolgay 6 ya 8, egär 6
yaman da yaramas. Aªïrï törägä da könülükkä ya- bolmasa, bolsun 4. Bu türlü ªïlïª bilä etilgäy törä,
tïptïr, egär kimesä ermenini öldürsä, basˆï ücˆün tö- özgä türlü tigül, da ne 1 yar©ucˆï övrätmägä bol-
lämäª keräk 365 fli‰, da mun(101v)ï±kibik säbäp mastïr, ªaysï ki töräsin kendi etsär, ol kensi bolur
ücˆün oªsˆatïptïrlar eslilär bilä, ne türlü ki adämidä edi podïzdrenï belgili.
365 bo©um bar, da alay oª yïlda 365 kündür, anï± 121 kapitula. Anï± ücˆün, kim ki
ücˆün munï±kibik iti boyruª ªoyuptïrlar törädä, ki töräni hörmätlämäsä
adam öldürmäª bolmagay, ki bolgay iti ªorªu, tar- Egär ki kimesä töräni hörmätlämäsä (103r)
tïnmaªlïª anï±kibik isˆtän, ki här biri ªorªusuz da sa©ït bilä ya söz bilä ermenini±, ol cˆaªta anï±kibik-
emin tirilgäylär. ni ögütlämäª keräk törä bilä, ya±ïlganïna körä,
1036
Национальная библиотека, Париж, Arm. 176: Судебник и Процессуальный кодекс

anï± ücˆün ki bilmäª keräktirlär, törägä anï± ücˆün bolmagay, (104v) töräcˆilär keräk körgäylär, ki
kelmästirlär, ki ªalaba etkäylär, yoªsa här biri ke- kimlär yuvuª bolma kliyirlär, da klägiy edi ªatun-
räk izdägäy sekinlik bilä da hörmät bilä könülü- nu± isˆinä turmaga, da anï± isˆin utmaga ya uttur-
kün kendini±. Xacˆan bir yan gile etsä da dzˆ¾uvap maga, ol kisˆi yüz dä yüz ªatun bilä keräk yetkir-
bersä, birsi yan keräk isˆitkäy da sözün üzmägäy gäy yuvuªluªun, ki bilikli bolgay törä alnïna, ki ol
anï±, kim gile etiyir. Gileyinä körä da dzˆ¾uvapïna anï± yovuªudïr, a egär anï±kibik isˆni yetkirgän
körä töräcˆi buyurganïn buyurgay, neni± üsnä toª- bolsa aldamaª bilä, ªaysï ªatun tüsˆkiy edi kensi
tar ucˆu isˆni±, ne türlü ki alnïna stronalar töräläsˆ- isˆinä, anï±kibik aldamaª aytïlgan isˆtä dä egri bol-
tilär, bolgay ucˆka cˆïªmaga. A barcˆa yar©ucˆïnï± kü- magay, a±ar ziyan etmäs.
cˆini± kücˆü bardïr ögütlämägä barcˆa ya±ïlganlarnï 124 kapitula. Belgili etilmäª ant icˆmäªi
yar©uda, ne türlü ya±ïlganïna körä, budur oltur- Töräsi ermenini± yazïlgan bulay buyurïyïr,
©uzmaª bilä da dzˆ¾urum bilä. egär ªaysï kisˆi ermeni ermeni töräsi bilä ki keltir-
122 kapitula. Kimni ki voytka ündägäylär, giy edi antka ten sartïn, ol cˆaªta ol ermeni ne 1 ta-
da barmagay nïª bilä yetmägän, ªaysï isˆtä dä bolsa, kläsä ulu,
Kimni dä ki ündägäylär voytka nïsˆan bilä er- kläsä kicˆi bolgïy edi, tek kensi ant icˆkäy, da ant
menilärni±, da turmagay, 3 kez ündälgän bolgay. könüsün yïªövdä bolmaª keräk surp ªacˆ üsnä, a
Nemägä tut(103v)mïyïn, da turmagay alnïna, bu- özgä yerdä tigül. Ki voyt anda bolgay ol ermenilär
rungidä ªalïr voytka 6 aªcˆa, ekincˆidä turmasa, 12 bilä (105r) bolgay, ªaysï ki birgäsinä oltururlar tö-
sb‰ tüsˆär voytka, 3-üncˆi ündämäªtä turmasa, 12 sb‰ rädä, ªacˆan vaªt bolsa, 2 barmaªïn ªoyma surp ªacˆ
dzˆ¾urum ªalïr da olturmaª ta. Alay keräk uzaª zïn- üsnä. Ol kisˆi, kim ki ant ïcˆtiriyir, keräk 3 kez suv
danda olturgay, ki yükkä algaylar yaªsˆï kisˆilär, ki toldurgay ªoluna, andan so±ra ol kisˆi ant icˆkäy tö-
dostoyat etkäy törägä da törä etkän isˆlärgä, da rä yanïna. Alay oª ölü kisˆidän so±ra, egär ki kime-
yükcˆigä ol kisˆi bilä birgä, kim ücˆün ki yük kiriptir, säni kimsä obvinit etkäy, ol kisˆi, kimni ki obvinit
keräk alarga kün berilgäy törägä dirä [=körä] 3 ettilär, ol ªïlïª bilä yo©arï aytïlgan antïn kendi et-
haftaga dirä, ki tur©uzgay ermeni töräsini± alnïna käy, barcˆa tanïªlardan basˆªa könülür.
könülmä da dzˆ¾uvap bermä, ne isˆ ücˆün dä anï egri Xaysï barcˆa da här birin basˆªa isˆtän, alay, ne-
tutsalar. Egär ki kimesä [Íà ïîëÿõ: törägä ündäl- cˆik barcˆa tüzgän, da tügällängän, da yasalgan,
gän 3-üncˆi turmasa, zdanï bolur] törägä ündälgän emin da bek klärbiz tutmaga, belgili bizim klägä-
bolsa da 3 kezgä diyin, hecˆ körüp, turmasa, här nimizdän, da sa©ïsˆïmïzdan, da erki bilä bizim ke-
ündälmäªtä 12 sb‰ ªalïr voytka da ermeni ªartlarï- ±äsˆimizni±, 2 türlü ke±äsˆni± bulay berkitip da
na da tüsˆär isˆindä ol utturgan kisˆi, mülk mi, aªcˆa saªlama klädiª, sa©ïsˆ ettiª, ªuvatlatïyïrbiz da ber-
mï, töräni± kücˆü bilä berilgäy a±ar. Kim ki anï±ki kitiyirbiz, ne türlü ki bu vaªtka dirä tutulgan edi.
ªïlïª bilä a±ar ªarsˆï törä bilä yetti, asrï da bolur Da ªïlïªï bilä algay edi, budur, egär ermeni bolsa
a±ar ªumasˆ bilä tölöv etmä, ªacˆan isˆinä tüsˆti ut- povod törägä, izdämäª keräk anï anï± töräsinä,
kan kisˆigä, (104r) egär övü bolmasa, ya aªcˆasï, ya ªaysï ki törädä oltur(105v)uptur. A egär ermeni
ªumasˆï, ol cˆaªta a±ar tölövgä kün berilmäª keräk ündälgän bolgay ya egri bolgïy edi, töräläri yanïna
artikullarga körä yo©arï yazïlgan, da alay oª ªo- aytïlgan ermenilärni± vuyttan ötläsˆ kermänni±
naªka da 4-üncˆi küngä dirä, anï± bilä, kim ki a±ar Ilôvnu± ªartlarï bilä ermenilärni± töräsi bolmaª
egridir albo borcˆludur, tügäl törä voyt bilä ermeni keräk, 4 artikuldan basˆªa özgä bizim bitiklärimiz-
ªartlarï bilä bolmaª keräk, barcˆa türlü egirliktä dä yazïlgan, ªaysïnda ki ermenilär bu Ilôvnu± da
tügällämä barcˆa isˆni törä bilä bolgan alay etmäª ündälgändirlär töräsinä kermänni± Marïmbork-
keräk, necˆik yo©arï ªoyuluptïr, a anï±kibik tügäl- nu± [Íà ïîëÿõ: törä maydeburski], beriyirbiz da
länmäª könülmäª keräk bolganï törä bilä, a ol tö- beriniyirbiz. A ne ki könüsün bu 4 artikuldan yo-
rä, ªaysï ki törädä utturgan kisˆi dä beriniptir. ©arï töräsi bilä kendilärini± ermenilärni± törälän-
123 kapitula. Xatïn kisˆini gäylär, ªaysï alarnï alay ªaldïrïyïrbiz da saªlama
kim dä ki ündäsä törägä klärbiz, necˆik bu vaªtka dirä tutarlar edi da tirilir-
Egär ki ªaysï ªatun ki törägä ündälgän bol- lär edi bu töräni. Xaysï ki barcˆa da basˆªa isˆlär
gay, ªodzˆ¾asï ya yuvuª ªardasˆlarï töräni± alnïna ücˆün könü da tanïªlï aytïlgan isˆlär möhürümüznü
zastupit etmägä bolur, da anï± isˆlärin kecˆirmägä, bizim bügüngi isˆlär üsnä asïlgan boldu. Da berildi
utmaga ya tas etmägä isˆlärin, ki bolgay yaªsˆï da Petïrkovda seymdä barcˆasï bilä sˆapatkün, yuvuª
yollu ªuvatï, ªaysï ki inamïna beringiy edi bekliki yïªkünnü± alnïna Adenahasnï± Pargendak‘ïna.
törä alnïna, da anï±kibik isˆlärdä ustatlïª da hillâ [В этом месте нет нескольких страниц].
1037
Александр Гаркавец. Кыпчакское письменное наследие: Каталог и тексты памятников армянским письмом

(106r) ata pan Petrdän, Premïsˆl'anï± aªpasˆïn- [=atanï±] biy biy Petrni±, aªpasˆï Premïsˆl'anï± da
dan da bizim ªanlïªïmïznï± podkancleriyi, hörmät- ªanlïªïnï± Pol'skanï± podkancleriyi, Petr, aªpasˆ da
li, bizgä sövüklü; aytkanï yänä anï± K‘risdos atïnï± podkancleriyi, belgili etiyir.

[Процессуальный кодекс]
Da©ïn da bu ªadar yazarbiz ögüt töräcˆilärgä, [Дополнительная статья 13]
ki bilgäylär törälärgä körä kirmägä da yürütmägä Da©ï da bilgäysiz, ki här vïlozˆenïy törädän, ki
da özgälärgä körgüzmägä törälärni± yolun, ne tür- törä olturgay, da ne ki ülüsˆ alïrlar töräcˆilär, ol
lü. aªcˆadan bir aªcˆa deckiygä berilgäy.
[Дополнительная статья 6] [Дополнительная статья 14]
Bu isˆtä bu yol bilä etmäª keräk yar©uda, necˆik Da 1 kimsä ki zïndanda olturgay kimesäni±
yazïlgan törädädir, 3 haftadan 3 haftadadïr vïlozˆe- borcˆu ücˆün, da necˆik törä buyurïyïr, ki kündä a±ar
nïy törä. 1 sb‰ ªardzˆ¾ga bergäy, ol kündän, ki oltur©uzdu, 3-
[Дополнительная статья 7] üncˆi küngä dirin, ki a±ar ªardzˆ¾lïªïn bermägäy edi,
Egär ki kimesägä ermeni yar©usunda a©ïrlïª voytnu± ªolundan ötläsˆ berilmägäy edi, 4-üncˆi
körünsä, ki kendini± a©ïrlïªïna körä cˆaªïrgay biyik kündä töräni± erki bar anï±kibik kisˆi(107v)ni,
yar©uga, korol'ga anï± biylikinä, na ol kisˆigä beril- borcˆ eyäsin, erkli yebermägä zïndandan, yänä tö-
mäª keräk bu türlü. Egär korol' korunada bolsa, 3 rägä ündägincˆä. A ol borcˆ eyäsi, ki ªaldï törädä, ki
kez 3-är hafta rok bermäª keräk. (106v) A egär ko- tölöv etkäy algan kisˆisinä basˆ borcˆun, yoªsa anï
rol' anï± biyliki korunada bolmasa, bermäª keräk a±ar tölöv etmägä borcˆlu tigül, ªaysïn ki a±ar zïn-
a±ar 3 kez 9-ar hafta, bulaydïr törä. Kim ki bu rok- danda ªardzˆ¾lïª berdi, tek anï a±ar borcˆlu ªalïr, ne
larnï kecˆirsä da keltirmäsä korol'dan kendi isˆinä ki törägä nalozˆit etti basˆ sumasï bilä tölämägä bir-
bolusˆ, ol kisˆi kendi isˆin tas etär ol isˆtä ol stupendä, gä; törä bulay buyurïyïr, ertäsindän borcˆ eyäsinä
ªaysï isˆ ücˆün ki korol'ga alïp edi. A yar©unu bol- ªardzˆ¾lïª berilmäª keräk.
mastïr ayamaga kimesägä, isˆ ucˆuna toªtamïyïn, [Дополнительная статья 15]
tügällänmiyin yar©u bilä. Da bitik yazïlsa korol'- Bir kimesä kimesäni törägä ündägäy, tapïp
ga, yar©udan keräk 1 möhür voytnu± bolgay, bir kermändä, da ol, anï nemägä tutmïyïn, kelmäsä, 6
dä ketªoyalïªnï±. sb‰ dzˆ¾urum ªalïr, 2-ncˆi dä turmasa, 12 sb‰, 3-üncˆi dä
[Дополнительная статья 8] yänä 12 sb‰ da olturmaª zïndanda.
Antnï± isˆi bu türlüdür. Kim ki kimesäni yar©u [Дополнительная статья 16]
bilä antka keltirsä, keräk sovnu 3 kez ªoluna ol A egär ki 1 töräni turgay povodna strona, da
toldurgay. A kim ki ant icˆsä, ol tölär zˆamgocˆka 12 1-i 1-i artïndan 3-üncˆigä diyin turmagay, anï±ki-
sb‰. Egär yïªöv acˆïlgay ant ücˆün da barïsˆkaylar, dä- bik kisˆi ilgärigi törälärni tas etär, keräk yänä yä±i
vikârlar keräk zˆamgocˆka 1 nemä bergäylär, da basˆtan pozïvat etkäy [Íà ïîëÿõ: törägä ündälgän
voytka da 1 altun aªcˆa bergäy ant icˆkän. kisˆi, törägä turmasa, tas etiyir isˆin].
[Дополнительная статья 9] [Дополнительная статья 17]
Yänä törädä olturgan vaªtta voyt bilä, necˆä ki A egär kimesä bir ündälgän bolgay törägä, da
törä uzaª olturuptïr, da ne ªadar ki sb‰ yï©ïlsa turgay, da yasˆïngay so±ra, da ol yan, ªaysï ki po-
sˆepsˆeniktän da zapislärdän, da kimesä ki töräni± voddur, (108r) 3 töräni biri [biri] artïndan turgay,
al(107r)nïna ya±ïlgay, bu sb‰nï 3 ülüsˆ etmäª keräk: anï±kibik kisˆi kensi isˆinä tüsˆär, ne türlü dä isˆ bol-
1 ülüsˆ voytka, 1 ülüsˆ töräcˆilärgä, 1 ülüsˆ yazucˆïga. sa, ªaysï ki burungi törädä anï± gileyin isˆitti.
[Дополнительная статья 10] [Дополнительная статья 18]
Yänä möhürdän 6 sb‰, ol da ketªoyalïªnï±dïr. Da egär kimesägä keräk bolsa minuta cˆïªar-
[Дополнительная статья 11] maga düftärdän möhür tibinä, töräsi 12 sb‰dïr: 6-sï
A ne ki dzˆ¾urumga tüsˆsä, kimesä ermeni ya±ïl- möhürdändir, 6-sï yazïcˆïnï±dïr.
ganïna körä sb‰ bilä ögütlägäylär, andan voytka [Дополнительная статья 19]
nemä ülüsˆ yoªtur, ol da bizimdir. Da kimesä izdägäy ya klägäy düftärdän vipis,
[Дополнительная статья 12] anï± töräsi 3 aªcˆadïr.
Da kimesäni± borcˆu ücˆün ki 1 kimesäni oltur- [Дополнительная статья 20]
©uzgaylar, keräk a±ar bergäy kündä 1 sb‰ ªardzˆ¾ga, Yänä 1 kimesä ki klägäy törädä zapisin sar-
necˆä ki uzaª kün oltursa zïndanda. [Íà ïîëÿõ: natmaga düftärni± acˆªïcˆïndan, 3 sb‰dïr.
Venzengä ªardzˆ¾ï berilgäy sb‰ 1].
1038
Национальная библиотека, Париж, Arm. 176: Судебник и Процессуальный кодекс

[Дополнительная статья 21] ki, bilip isˆni, so±ra bergäy törägä, könülükü mu-
A egär ki ªaysï ªonaªka keräk bolgay törä sa- nu± bulaydïr.
tïn alma [potrebnïy], keräk törädä bergäy 14 sb‰: 2 [Дополнительная статья 30]
sb‰sï voytnu±dïr, 12 sb‰sï töräcˆilärni±dir. Yänä bilgäysiz, kimesä törädä [yerli] antka
[Дополнительная статья 22] tüsˆkäy, keräk a±ar berilgäy 3 haftaga diyin yer-
A egär ki özgä ªonaª klägiy edi ol töräni± alnï- ligä utru antïn tügällämägä. Bu ant isˆi özgä türlü
na özgä kisˆi üsnä törä tutmaga ya yänä ol kisˆigä bolmas bolmaga.
utru, ol da keräk oblozˆit etkäy yänä 14 sb‰ törä al- [Дополнительная статья 31]
nïna. A egär sb‰ tölövünä bilingängä, alay oª 3 haf-
[Дополнительная статья 23] taga diyin, ki tölöv bolgay. A egär bolmasa bu 3
A egär ki kimesä basˆlagay ªonaª kisˆi vlozˆenïy haf(109v)taga tölämägä, da©ïn bolur ekincˆi alma-
törä alnïna, burungi törä turmagay, ªaysï da kisˆi- ga 3 haftaga diyin törägä körä tölövgä. Yänä egär
gä utru, anï±kibik ªonaª kisˆi povinen (108v) dügül ki bolmasa bu 2-incˆi törägä diyin tölämägä, bolur
törägä bu 14 sb‰nï oblozˆit etmägä, ªaysï ki basˆladï 3-üncˆi törägä diyin algay tölövgä. Da©ïn artïª kün
vlozˆenïy törä alnïna. bolmas almaga kendinä törädän, bu 3-üncˆi törädä
[Дополнительная статья 24] tölämäª keräk ya zïndanda olturmaª keräk, kimi-
Yänä bir kimesä yerlilär bolgay, da biri birinä ni± ki nemä imen'asï bolmasa, ya nemä ªumasˆï, ne
utru hörmätinä ayb bergäy, [ya ªonaª yerligä ayb türlü dä bolsa tölövgä kensini± borcˆlusuna utru.
bergäy], anï±kibik isˆtä, kim ki yatmaga klämäsä, [Статья 32 в этом списке отсутствует].
anï±kibik kisˆi, yerli dä bolsa, bolur kensinä törä [Дополнительная статья 33]
satun almaga, berip 14 sb‰nï da törä alnïna anï±- Bir kimesä törägä turgay, da, töräni hörmät-
lämiyin, yanïndan ªïlïcˆïn ya ªïndzˆ¾alïn sˆesˆmägäy.
kibik aybdan cˆïªmaga.
Anï±kibikni törä 12 sb‰ dzˆ¾urum bilä ögütlämägä
[Дополнительная статья 25]
keräk, ki, a±ar baªïp, özgälär dä töräni hörmät-
[Íà ïîëÿõ: Yüklük storonada bolmaª ücˆün.]
lägäylär da külmägäylär törä alnïna.
Yänä 1 kimesä kimesä ücˆün yük kirgäy törä alnï-
[Дополнительная статья 34]
na tur©uzmaga yerligä utru, da bolgay borcˆ ücˆün
Bir kimesä kimesäni voytka ündägäy da voyt
[ya özgä nemä ücˆün], berilgäy a±ar 3 kez 3-är haf-
bergäy törägä, da ündälgän yan aytkay, ki hadir
taga törägä körä, ki tur©uzgay. A egär anï±kibik
dügülmen dzˆ¾uvap bermägä, beri±iz birsi törägä,
kisˆigä nemä prihoda yoluªkay, ya ªanlïª isˆtä bol-
anï oderzˆat etmägä bolur törägä körä 3-üncˆi törä-
gay, ya ªasta bolgay, ya miskinliktän ªacˆkay, da
gä (110r) diyin. A kim ki povoddur, 3 sb‰nï ol oblo-
tutkaylar yükcˆini, da keltirgäylär törä alnïna, ke- zˆit etmäª keräk zapisni±.
räk a±ar bu türlü berilgäy. [Дополнительная статья 35]
[Дополнительная статья 26] Yänä yerli yerlini ündägäy voytka, da klämä-
[Íà ïîëÿõ: ekstra regnom ücˆün.] A egär ki gäy tözmägä vlozˆeniy törägä diyin, da klägäy törä
anï±kibik borcˆ eyäsi ªanlïª ulusta bolmasa, keräk satïn almaga potrebnïy, lecˆ anï±kibik sïnïª borcˆlu
a±ar berilgäy 3 kez 9-ar hafta. bolgay, ki emin bolmagay, a±ar utru bolur oderzˆat
[Дополнительная статья 27] etmägä. Ya borcˆlu, ki klämägäy tözmägä da ayt-
A egär ki ªonaª bolsa, keräk (109r) berilgäy 3 kay, ki hadirmen tölöv etmägä, törä satïn alïrmen,
kez 4-är küngä diyin yükcˆigä tur©uzmaga. A egär anï±kibik bolur oderzˆat etmägä töräni.
ki bolmasa izdövgä, alay oª berilmäª keräk, necˆik [Дополнительная статья 36]
yo©arïgi törädä yazïpbiz. Yänä 1 kimesägä keräk bolgay voytnu 2 töräcˆi
[Дополнительная статья 28] bilä obvedit etmägä, keräk bergäy deckiygä 2 aª-
A egär ki bu künlärdä yükcˆi tapmadï esä cˆa, voytka da 2 sb‰, 4 aªcˆasï töräcˆilärni±dir, bu isˆ-
kisˆisin, keräk kensi dzˆ¾uvapïn bergäy, kimgä utru ni± yolu bulaydïr, kim dä izdäsä.
yük kiriptir, törä bulay körgüziyir bu yol bilä [Дополнительная статья 37]
etmägä da könülmägä. Bir kimesä ki apel'ovat etkäy korol'ga anï±
[Дополнительная статья 29] biylikinä törädän, keräk törä alnïna oblozˆit etkäy.
Yänä bilgäysiz, ki 1 kimesäni oblicˆne voytnu± Egär korol' korunada esä, keräk ªardzˆ¾ï ücˆün beril-
alnïna ündämiyin övinä, anï±kibik kisˆini voyt tö- gäy törägä körä 4 fli‰, a egär korunada bolmasa ko-
rägä ündätmägä bolmastïr, isˆitmiyin anï± gileyin rol', keräk berilgäy 8 fli‰. Kimni± artïndan vrok cˆïª-
ya 1-si yannï± otporun, ki törä mi isˆidir, yoªsa yoª, kay (110v) törägä körä, ki isˆinä tüsˆkäy, na ol
1039
Александр Гаркавец. Кыпчакское письменное наследие: Каталог и тексты памятников армянским письмом

ªardzˆ¾nï ol kisˆi tölämäª keräk, ªaysï ki isˆni tas etti, [Дополнительная статья 42]
ol isˆni, ne ücˆün apel'ovat etip edi. A töräni kimesä- A mülk eyäsi ki klägäy andan yalga, da ol
gä ayamaga bolmas [Íà ïîëÿõ: Apel'aciyanï kime- a±ar, öcˆ etip, bermägäy da klägäy ol mülkni pusta
sägä ayama bolmas]. A egär ki korol' Krakovdan salïp ketmägä, nesi dä buzulsa ol övni±, povinne-
da©ïn yuvuª bolsa, anï da töräcˆilär tapkay, ol ªa- dir kensi aªcˆasï bilä yasatma, cˆünki tüsˆti anï±
dar yïraª barmaªnï± ªardzˆ¾ïnï± artïªïn töräcˆilär gvarïna.
sunduªka salgay ol sb‰nï±. [Дополнительная статья 43]
[Дополнительная статья 38] Barcˆa opcïy kisˆilärdän esä, burungi eyäsinä
Xacˆan ki törä oltursa da voyt, aytmïyïn, ki podobnïydïr bermägä yalga, törä bulay buyurïyïr,
munda törä olturuptïr, kimni± nemä isˆi bar esä, ki ol oderzˆat etkäy yalga, ne ki özgä.
spravovat etsin, da kimesä, asˆïªïp, bosˆatlïª almï- [Дополнительная статья 44]
yïn, da, ilgäri tüsˆüp, nemä izdägäy törädän, anï±- Ol cˆaªta, ki turup törä barma klägäy ol övgä,
kibik kisˆi ªalïr dzˆ¾urumga 12 sb‰. keräk ol kisˆi töräni± alnïna oblozˆit etkäy, kimgä ki
[Дополнительная статья 39] öv tüsˆti borcˆ ücˆün ya sb‰ tusnaªïna, 12 aªcˆa voyt-
Bir kimesä törägä turgay da kensini± gileyini nu±, 12 sb‰ töräcˆilärni±, 2 sb‰ deckiyni±. Egär uvya-
bergäy, da 1-si yan anï± sözün tïymagay bu sözlär zan'a da rïmovan'a birgä berilsä, 2-si dä, 2 ancˆa
bilä, ki aytkay, pane voyte, hadirlänmiyirmen berilmäª keräktir, ne ªadar yo©arï yazïlïptïr sb‰
a±ar dzˆ¾uvap bermä, bergin ma±a 1-si törägä dirin, voytka da törägä.
egär ki bu sözlärni aytsa, gileyindän burun. A egär [Дополнительная статья 45]
ki burungi gileyinä ªulaª ªoyup isˆitti esä, keräk Yänä 1 kimesä kimesäni törägä ündätmägäy
a±ar ne isˆ ücˆ(111r)ün esä dä, här sözünä ªarsˆï voyttan ötläsˆ da, turup törä alnïna, 1 kimesäni±
dzˆ¾uvap bergäy, bilir mi, bilmäs mi. Yerli esälär ek- üstünä gile etkäy, anï±kibik po(112r)vod ªalïr dzˆ¾u-
si dä, ol türlü dzˆ¾uvap etsälär, oderzˆat etkäylär 3 rumga 12 sb‰ törägä.
haftaga diyin, a egär ki ªonaª esä, ol türlü 4-üncˆi [Дополнительная статья 46]
küngä diyin, necˆik yo©arï yazïlïpbiz. [Íà ïîëÿõ: Arest n'eos'adlïylar üsnä.] Bir ki-
[Дополнительная статья 40] mesä kensini± borcˆu ücˆün ki borcˆunu tölämägä
Rïmovan'esi övlärni± bu türlüdir. Xaysïnï± ki [bolmagay], da imen'asï üsnä ya ªalgan ªumasˆï üs-
roku cˆïªsa törä bilä da eyäsi mülknü± kensini± nä sˆparunk klägäylär törädän, keräk oblozˆit et-
miskinlikinä körä ki oderzˆat etmä bolmasa, keräk käylär törä alnïna 3 sb‰, da yazdïrgay, da kensini±
törädän turgay voyt töräcˆiläri bilä, da kelgäy ol öv- isˆin ªuvatta toªtatkay. Anï±kibik kisˆigä utru, ki
gä, da ol kisˆigä, kimgä ki borcˆ ücˆün tüsˆti ol öv, ke- emin bolmagay, munu±kibik kisˆigä utru bolur
räk bermä ªalªasïn ªoluna da anï± erkinä, da ol ki- oderzˆat etmä sˆparunknu. Da anï±kibik povod, kim
sˆi keräk ki ocˆaªïna ot ªoygay kensi, da ol öv eyäsi- ki dä bolsa, keräk kensinä törä satïn algay da isˆin
nä, yerli esä, 3 hafta kün bergäy bosˆatkïncˆa. Egär spravovat etkäy.
ªonaª esä, 4 küngä dirä. [Дополнительная статья 47]
[Дополнительная статья 41] Yoluªkay kimesägä, ki korol'ga apel'ovat et-
A egär ki ol kisˆi, kimgä ki öv tüsˆtü, da klägäy käy törädän, da so±ra izdägäy edi düftärdän mi-
burungi eyäsinä yalga bermä, ol anï± erkinädir. A nuta, anï oderzˆat etmägä bolmas törägä körä, ªay-
kläsä, satar tanïªlïª bilä, a ne ki artsa, keräk eyä- sï isˆ ücˆün ki korol'ga aldï, a ªaysï isˆ ücˆün ki korol'-
sinä ªaytargay, a yetmäsä suma (111v) borcˆuna, ga alïnmagan, düftärdän minuta ayovlu tügül,
keräk andan törä bilä izdägäy. kim ki izdäsä.
[Дополнительные статьи 32, 48&99 в этом списке отсутствуют].
[Колофон] Слава пресвятой Троице, Отцу и Сыну и Свя&
(112v) Haybat surp Errortut‘iunga, Ata O©ul тому Духу, единому Богу, ныне и присно, во веки
Ari Dzˆ¾an 1 Te±rigä bügün da här kez me±i me±i- веков, аминь.
lik, amen. Ныне завершается здесь это писание, именуе&
Bügün bolïyïr munda bu bitikni± tügällänmä- мое Книгой законов, написанное по своему кано&
ªi, ªaysï ki ündälir Törä bitiki, yazïlgandïr yergä- ну. Сперва начальные положения, ключ к Судеб&
sinä. Äväl-burun polozˆen'asï, Törä bitikini± acˆªïcˆï. нику. Затем по порядку изложены 124 закона, ус&
Andan so±ra da©ï da yazïlgan kendi yergäsinä 124 тановленные определенным образом. Вначале ар&
törädir, ªaysï ki ne türlü isˆ bilä toªtaldï. Äväldän мянские законы существовали в том виде, как их
1040
Национальная библиотека, Париж, Arm. 176: Судебник и Процессуальный кодекс

bar edi ermeni töräsi, ne türlü ki ari vartabed- создали святые учителя&богословы для своей нации,
lär yasap edilär da toªtatïp edilär kendilärini± великого армянского народа, как они были сочинены
dzˆ¾ïnsïna, Ulu Ermenilikkä, ne türlü gat‘o©i- вартабедами по просьбе католикосов и наших царей.
goslarnï± ªoltªasï bilä da ªanlarïmïznï± ªolt- Сегодня эти законы на армянском языке есть у львов&
ªasï bilä vartabedlärdän yasalïp edi. Xaysï ki ских армян. А после, как по настоянию других наций,
bügün Ilôv ermenilärindä bardïr ermenicˆä. Da так и по королевскому повелению, эти законы были
andan so±ra ne türlü özgä millätni± säbäplä- переведены с армянского языка на татарский, потом
rindän boldu, alay ªanlïªtan buyruª, ki törä- на латинский, и в таком виде с ними ознакомились в
lärni ermenicˆädän tatarcˆaga köcˆürüldi, da an- королевском дворе, и когда король увидел их, они ему
dan so±ra (113r) latingä, ne türlü ki ªanlïªka понравились, и он их утвердил и закрепил для львов&
biliklik boldu, da, körüp, biyändi da toªtatïp ских армян, как и мы записали, те 124 статьи, кото&
berkitti Ilôv ermenilärinä, ne türlü yazïpbiz рые король пожаловал армянам.
124 kapitula ªannï± berilgäni ermenilärgä. И написано это в году 1017 [=1568], февраля 15&
Da©ïn da yazïldï tvagan 1017-sinä, pedr- го, при епископе отце Крикоре, архиепископе Ван&
varnï± 15-inä, aªpasˆlïªïna der Krikor, arhiaª- ском, в королевство короля нашего Сигизмунда Авгу&
pasˆnï± Vanlï, ªanïmïznï± ªanlïªïna Zigmunt ста [Речь должна идти не о Сигизмунде II Августе
Agusdusnu±, ªaysï ki töräni berkitti. (1520&1572), современнике составителя колофона, а о
Da©ï da kim ki sarnasa bu bitikni, «Ucˆ- Сигизмунде I (Жигмонте) Старом (1467&1548).– А.Г.],
maª» aytkay yazdïrganga, da yazganga, da который эти законы утвердил.
kendini± kecˆmisˆläri ucˆmaªlï bolgay, amen. И кто будет читать эту книгу, пусть скажет: «Цар&
Xaysï ki munï kördü yaªsˆï da ªonarh ство небесное» поручившему ее написать и писавшему,
dzˆ¾anlï [пропуск для имени], da suªlandï bu и царство небесное его собственным предкам, аминь.
törälärgä, da yazdïrma berdi jisˆadag kendinä Увидев это писание, добрый и кроткий духом [про
da kendini± kecˆmisˆlärinä, ame½n. пуск для имени] восхитился этими законами и велел
(113v) Pane Holub, ªolarmen... переписать в память о себе и о своих предках, аминь”.
Господин Голуб, прошу...

Национальная библиотека, Париж, Arm. 194


Сборник братьев священника Агопа и Аксента из КаменцаПодольского
Дата не указана, вероятно, 1610&1652 гг. Тексты принадлежат жителям Каменца&Подоль&
ского Агопу (50v) и Аксенту (54v), сыновьям авакереца Крикора.
Бумага: 67 л., 17х20,5 см. Отдельный лист 7,5х12 см в начале рукописи содержит оглавление
к 12 первым текстам. Между лл. 47 и 48 отсутствует один или несколько листов. Между листами
61 и 62 вставной листик с текстом на одной стороне.
Содержание: лл. 1&47 об.: 20 текстов старозаветного, христианского, исторического, астроло&
гического содержания, заметка об армянском календаре и армянской пасхалии в сравнении с дру&
гими; в этих текстахмного арменизмов; в тексте на стр. 7 об. даже один из ответов дан по&армянски
(оставлен без перевода); в списке 7 небесных светил, сопровождаемых варьирующимися символа&
ми и названиями дней недели на стр. 24 и 24 об. (1. Xoyasˆ, Günäsˆ ‘Солнце’, yïªkün ‘воскресенье’;
2. P‘ajladz¾u, P‘ajladz¾ ‘Меркурий’, yïªpasˆkün ‘понедельник’; 3. Hrad, Hradn ‘Марс’, nögärikün ‘втор&
ник’; 4. Lusin, Ay ‘Луна’, ªankün ‘среда’; 5. Lusaper, Lusajper ‘Венера’, kicˆiaynakün ‘четверг’; 6. Lusnt‘,
Lusnt‘ak ‘Юпитер, aynakün ‘пятница’; 7. Erewag ‘Сатурн’, sˆapatkün ‘суббота’), только Солнце и Луна
имеют тюркские названия, а названия знаков Зодиака – лишь армянские: Xojn ‘Овен’, C½ojln, C½ojn
‘Телец’, Ergaworn ‘Близнецы’, Xec½kedinn ‘Рак’, Ar½iwdz¾n ‘Лев’, Gojsn ‘Дева’, Gsˆirn ‘Весы’, Garidzˆ¾n
‘Скорпион’, A©e©naworn ‘Стрелец’, Ajdz¾e©cˆiwrn ‘Козерог’, ´rhosn ‘Водолей’, Cugn ‘Рыбы’;
лл. 48&59 об.: «Каменецкая хроника» жителей Каменца&Подольского священника Агопа и Ак&
сента, сыновей авакереца (протоерея) Крикора, внуков авакереца Ованеса (Ивашко), правнуков
авакереца Кевора, за 1605&1613 гг. (первые одиннадцать записей на лл. 48&49 за 1605&1610 гг.– на
армянском языке), в частности:
лл. 49&59 об.: кыпчакская часть за 1611&1613 гг.;
1041
Александр Гаркавец. Кыпчакское письменное наследие: Каталог и тексты памятников армянским письмом

лл. 60&65 об.: «Венецианская хроника» на кыпчакском языке;


лл. 65 об. &67: «Хроника Польши» на кыпчакском языке.
Описание: [Macler 1908: 108&109; Deny 1957: 13, 18]
Публикация: лл. 49&59 об. и некоторые записи листов 60&65 в транслитерации c французским
переводом и глоссарием [Deny 1957: 26&37; 38&41];
лл. 60&65 об.: 14 [Алишан 1896: 115&121; Deny 1957: 38&41];
лл. 65 об.: 15&67:17 текст армянским письмом [Алишан 1896: 122&123];
лл. 65 об.: 15&67:17 транслитерация, французский перевод, глоссарий, факсимиле, а так&
же факсимиле публикации Г.Алишана [Dachke›vytch, Tryjarski 1981];
частично опубликован лексический материал всей рукописи [Deny 1957].
Примечание. Полный вариант «Каменецкой хроники» хранится в Венеции: Венец. 1700.
Полный текст рукописи Пар. 194
Оглавление начальных текстов сборника на отдельном листе
C½ang Оглавление
20*Adäm atamïznï± О нашем праотце Адаме
21 To©usˆu ücˆün Jisus K‘risdosnu± О рождестве Иисуса Христа
17 Sorovlar türlü-türlü Разные вопросы
18 Ulu aynakünnü± О великой пятнице
4 K‘risdos buzdu tamuªnu Христос разрушил ад
5 Nsˆªark‘ny± tögäräkliªi О целостностном единстве даров причастия
15 Badmut‘iunu 7 igitni± История семи отроков
49 7 tar ücˆün О семи веках
50 Bad[mut‘iunu] Aprahamnï± История Авраама
51 Ata Te±ri ki Dünyâ[...] hem Se½mni± pokolen'e- О создании Вселенной Богом и [проклятии] по&
sin... томства Сима
45 Adämni± sürülmäªi ucˆmaªtan Об изгнании Адама из рая
46 R½ïma da Sdïmbol cesarlarï hem Ermeni pad- Об императорах Рима и Константинополя и ар&
sˆahlarï ücˆün мянских царях.

(1r) 20. Istoriyasï Adäm atamïznï± burun bolur. Anï± ücˆün etti eki stolp, biri yezdän
da anï± züryâtïnï± da biri kerpicˆtän, da yazdï alarnï± üsnä atlarïn
“История нашего праотца Адама (1v) här nemäni±, ne ki dünyâda bar, ki ªosˆup edi
и его потомков” Adäm atamïz, da atlarïn 7 yulduznu±. Xaysïn ki
Xacˆan yarattï Te±ri Adäm atamïznï, da ªoydu kensi ªoydu, ki egär suv bilä kecˆsä dünyâ, na yez
anï ucˆmaªta, da körkäytti anï söz bilä ªay©usuz da stolp ªalgay, a egär ot bilä, kerpicˆ.
a©rïªsïz tirliktä, da berdi a±ar buyruª kensindän Da bundan so±ra 7-incˆi Adäm atamïzdan
yaratïlganlar üsnä da sezikli dzˆ¾anavarlar üsnä, Enovk‘ etti yazov tögäräk da köp dä ol yazov bilä
ªaysï ki te±izdä da ªuruda edilär, ªaysï ki barcˆa- ªaldïrdï burungi bolgan isˆlärni da tanïª mu±ar, ki
sïnï± atïn ªoyar edi Adäm atamïz tarbiyatïna körä bar edi bitik äväldän Enovk‘tan Juta Agopean,
här nemäni±, zera keräk edi, ki barcˆa nemä belgili ªaysï ki aytïr kensini± bitikinä gat‘o©ige½ic½tä, ki 7-
bolgay atï bilä. Da bunu± bilä artïª hörmätländi incˆi Adäm atamïzdan Enovk yazdï markare½likinä
Te±ridän, ªaysï ki kendindän atïn ªoyar edi här kensini±, ki kelsär Te±ri tümän frisˆtälär bilä yar-
nemäni±. Da ya±ïlganïndan so±ra anï± kötürülür ©u etmägä. Anï± ücˆün Enovk‘tän da bundan tutar-
hörmäti anï± kensindän, eksilir sözünü± sˆnork‘u biz yazovnu± basˆlanganïn.
kensindän da andan ilgäri kelgänlärdän. Da cˆrhe©e©dän so±ra Arp‘aksat o©lu Se½mni±
Evet ªaysïnda ki ªaldï sˆnork‘nu± az ülüsˆü, taptï yazovlu atlarïn här nemäni± kerpicˆtän stolp
ªaysï ki edi Enovk‘ Setni± o©lu, ªaysï ki äväl bu üsnä Setron ta©da Enovk‘nu± da Enovk‘nu± da. Da
övrätti Te±rinü± atïn da markare½lik etti, ki kecˆär andan aldïlar här millät da yasadïlar kendilärinä
dünyâ ot bilä da suv bilä. Evet bilmädi, ki ªaysï bitik, burun K‘a©te½ac½i [‘халдеи’] milläti, so±ra

*Эти цифры указывают, возможно, на нумерацию текстов или страниц в источнике.


1042
Национальная библиотека, Париж, Arm. 194: Сборник братьев Агопа и Аксента из Каменца'Подольского

Xa©an [‘греки, византийцы’] kensilärini± tilläri- bilä da ªoycˆïlar bilä haybatlap ayttïlar «P‘ar½k‘ ’i
nä körä. Zera Te±ri bir til berip edi adam milläti- parcunsnu» bu±ar dirä, ki aytïr:
nä sövük ücˆün da birlik ücˆün. Evet yasaganlar asˆ- «Haybat biyikliktä Te±rigä, da dünyâgâ emin-
daragnï, saldïlar birlikni, utru bolup. (2r) Anï± lik, da adämilärgä biyänmäªliª».
ücˆün üläsˆti Te±ri tillärin alarnï± da buzdu yasa- Na ol vaªtka diyin saªlagan bar edi Melk‘ise-
ganlarïn alarnï±. teg tiri buyruªu bilä Te±rini± da edi ol ªadar za-
Evet ki baduhas edi yazïªlïlarga, yoªsa isˆi man T‘aporagan ta©da da köp zaman da tar, ki tü-
Te±rini± edi, körklülük boldu adamlarga, ki bir gällängäy ol söz, ki ayttï sa©mosta:
alcˆaª tildän köp da türlü-türlü ªuvatka ayïrïldï. [Псалом 109/110] «4Sensen k‘ahana me±ilik,
Imsˆaª sözlü He½le½n [‘эллинский’] milläti, hroznïy kecˆövsüz garkïndan Melk‘isetegni±, 5da Biy o±u±a
sözlü Frang [‘франкский’] milläti, yüräklängän seni±».
kibik Ho½nin [‘гуннский’] milläti, ªoltªa kibik Da ni ªartaymïyïr edi, yoªsa necˆik 30 yasˆar
Aso½ri [‘сирийский, айсорский’], körklülük bilä kisˆi ªuvatlï saªlandï yo©arïgini± buyruªundan.
Alan [‘аланский’] milläti, kültkülü Kut [‘гот& Da ol sahat keltirdilär anï frisˆtälär ol yergä
ский’] milläti, aldagan kibik Ekipdac½i [‘египет& alnïna tenlängän sözünü± Te±rini±, hanuz ki edi
ский, коптский’] milläti, acˆïª Parsi [‘персид& ªucˆaªïna Ewanï±. Da bar edi ªoluna anï± purvar½
ский’] milläti, tez sözlövücˆi Hndi [‘индийский’] altïndan, da kübürcˆük, ki temyan dïr icˆinä, ol kü-
milläti, tahimli sözlövücˆi Ermeni milläti. müsˆtän, da ari u aruv sa©ït bilä 3 ötmäk acˆïtma-
Evet üläsˆingänin tilni± 15 türlü til aldïlar mil- gan, da haybatlï pazˆgi bilä cˆa©ïr kecˆövsüz.
läti Apetni±, 32 til aldï milläti K‘amnï±, 25 til aldï Da yerni öptü Eyämizni± o©luna Yar(3v)atucˆï-
milläti Se½mni±. Da Adäm atamïznï± tili ªaldï nï±, da öptü ol yerni, ªayda ki to©du Biyimiz, da
Epe½rdä, zera birlänmädi alar bilä, ki asˆtaragnï so±ra ªolun da ayaªïn Eyämizni± ªorªu bilä da tit-
yasïyïr edilär. Anï± ücˆün ävälgi tilni Eprajec½ini rämäª bilä ªucˆaªïna Ewanï±, da sundu k‘ahana al-
aytïrlar, da özgälär Asorini± aytïrlar, da kimlär ki ©ïsˆlaganga kensin dä Yaratucˆïsïna asdidzˆ¾anïn k‘a-
klädilär könültmä, K‘a©te½ac½ini aytïrlar, zera hali hanalïªnï± da hörmätin inamlïªnï±, ne türlü ki
dä tapulur alarda atlarï nahabedlärni±. yöpsünüp edi andan, ªoyup alnïna anï± ªurban –
Evet Israje½l, asˆïp te±izni, Eprajec½ik‘ ündäldi- ötmäkni, da cˆa©ïrnï, da ªuluªun anï± purvar½nï, da
lär, zera Eprajn “te±iz asˆkanlar” tarkmanel bolur. kübürcˆükni temyan bilä, da kensi ªolun kötürüp,
Da anda unuttular Ekibdac½i (2v) tilni, da Ermeni ayttï:
tilin Ekibdosta unutup edilär, da kecˆti Adäm ata- «Biyim da Eyämizni± O©lu Ata Te±rini± da
mïznï± tili, ªaysï ki hali Asoridä tek bar ya K‘a©- Biy Eyämizdän seni± kensi±ni±, ki sa±a sundum,
te½ac½i millättä. Da bir imasdnase½r Dzˆ¾uhut millätin- ªaytïp buyur tenimä, ki tïngay topraªta, ªaysïn-
dän Abolemos aytïr, ki äväl Movse½s sˆnorhk‘u bilä dan ki yaratïldïm, da dzˆ¾anïma, ki sa±a ªaytkay».
Te±rini± etti yazov yä±i til üsnä da ol yazov bilä Da yänä yerni öptü alnïna yä±i to©gan Xanï-
berdi Te±ri o½re½nk‘i. mïznï±. Da aldïlar anï frisˆtälär ulu hörmät bilä,
To©usˆu ücˆün Biyimiz Jisus K‘risdosnï± keltirdilär Kaji sˆähärgä. Movse½sni± kerezmanï ªa-
Sanlï appa Eprem dzˆ¾knawor buyurur kensi- tïna sïmarladï kensini± aruv dzˆ¾anïn Te±rigä. Da
ni± dzˆ¾ar½ïna, ki ªacˆan to©du Biyimiz K‘risdos, sö- tatlïlïª bilä alïp frisˆtälär da yetkirdilär Te±rini±
vündülär ol sövüncˆlük bilä ªoycˆïlar ªoylarï bilä haybatlï oltur©ucˆu alnïna, ki bolgay anda me±ilik
kensilärini±, da inandïlar aruvlar, da alïp basˆªïsˆ- k‘ahana. Da anï± ari tenin kömdilär frisˆtälär Mov-
larïn, bardïlar a±ar, ta±ladïlar artarlar da 10-uncˆï se½s(4r)ni± kerezmanï yanïna. Da kimsä bilmädi.
berdilär do©rular, da yöpsündülär ªurbanlarïn Da tïndï Melk‘isete½g kensilärini±ki ªatïna.
kensilärini±: ªozu – necˆik k‘ahanaga, süt – necˆik Necˆik buyurur surp Awedaranda, ki Jisus
yasˆ o©langa da haybat – necˆik Te±rigä ävälgi basˆ- K‘risdosnu± to©ganï edi bu türlü
ªïsˆnï ªoycˆïlar yöpsündülär a±ar. “Как повествуется в святом Евангелии,
E½bip‘an bu türlü buyurur рождение Иисуса произошло так”
Xacˆan ki to©du Biyimiz K‘risdos, na ol sahat Ki sözlänip edi Mariam gojs Ovse½p‘kä, na ta-
acˆïldï kök, da ne ki dünyâda adam bar edi, barï puldu Ari Dzˆ¾andan yüklü, Da Ovse½p‘ eyäsi anï±, ki
isˆindän tïyïldïlar da al©ïsˆlarlar edi Te±rini tïy- artar edi da klämäs edi uyatlï etmä anï, sa©ïsˆ etti
(3r)ïlganlarï bilä. Da necˆik ayïrïldï Eyämiz anasïn- yapuª ketärmä anï, zera bilmädi, ki Ari Dzˆ¾andïr
dan to©maªï bilä, ol sahat cˆesˆildi bütün dünyâ ba- da isˆitmiyir edi frisˆtädän dä gujsnu± to©urganïn
©ïndan yazïªnï± da ªar©ïsˆnï±, da bir bolup frisˆtälär yazïªsïz da zadasïz Ari Dzˆ¾andan, yoªsa ten to©ur-
1043
Александр Гаркавец. Кыпчакское письменное наследие: Каталог и тексты памятников армянским письмом

ganï kibik sa©ïsˆlar edi, ki ölümgä bergincˆä o½re½nk‘- Evet Zak‘aria k‘ahanajabed, da Sime½on, da
kä körä ya nemä uyat etkincˆä salma klädi anï. Na tbirlär, da p‘arisec½ilär, da ªartlarï zˆo©ovurtnu±, yï-
ªacˆan ol bu sa©ïsˆnï etti, na frisˆtäsi Eyämizni±, tü- ©ïl(5v)ïp, sa©ïsˆ ettilär, da vaªt ªoydular ertäsi et-
sˆünä kelip, ayttï: mägä o½re½nk‘kä körä.
– Ovse½p‘ Tawit‘ o©lu, ªorªmagïn almaga Ma- Da ertäsi kecˆägi al©ïsˆtan so±ra ündädilär ilgä-
riamnï, zera ki andan to©maªtïr Ari Dzˆ¾andandïr. ri A©e½ksandros k‘ahananï da berdilär a±ar buyruª
Da oyanïp Ovse½p‘ yuªusundan, etti, ne türlü tügällämägä o½re½nk‘ni Te±ridän berilgän sïnamaª
ki buyurdu a±ar frisˆtäsi Eyämizni±. suv bilä, ki belgili bolgay könülük.
Na ol sahat ündädilär allarïna ari gojsnu, da Da ilgäri keldi A©e½ksandros alnïna Te±rini±,
necˆik keldi, turup ta Ovse½p‘ da ªatunu yerni öptü- da k‘ahanajyabedlärni±, da barcˆa ªartlarnï±, da
lär alnïna anï± da andan so±ra ulu ªorªu bilä hör- tbirlärni±, da p‘arisec½ilärni±, da barcˆa Israje½l mil-
mätlärlär edi anï. lätini±, ki anda yoluªtular, da barcˆa sˆähärlilär
(4v) Da bundan so±ra körärlär edi anï ªonsˆu- Dzˆ¾uvutlar da het‘anoslar, zera yä±i edi bu isˆ.
larï da sˆähärlilär Nasˆaret [=Nazaret] sˆähärdä, ki Da ari gojs zadasïz da Ari Dzˆ¾andan yüklü edi
Ovse½p‘ni±, da ªatununu±, da o©lanlarïnï± u zïªlarï- 7 aylïª. Da turdular ªoran alnïna Ovse½p‘ da Mari-
nï± közläri sˆnorhk‘ bilä tolup edi ari gojstan. am gojs alnïna Te±rini± dadzˆ¾ar icˆinä. Da A©e½ksan-
Evet k‘ahanalar, ki tururlar edi Nazaret‘tä, dros k‘ahana kiyip edi zkesdin, da aldï suvnu tir-
körälmäslär edi sanlï k‘ahananï Ovse½p‘ni anï± ar- likni± cˆölmäk sa©ït bilä, da 10-uncˆïdan bir arpa öt-
tar da yaªsˆï ªïlïªï ücˆün, ªaysï ki bar edi o©lanlïªïn- mäki a©acˆ tepsi bilä, da ündädi Ovse½p‘ni alnïna,
dan berilgän yo©artïn Te±ridän. Da yaman paªil- da berdi ötmäkni ªoluna, da suvnu kensi tutup
liklärindän da körälmäªsizliªlärindän ari k‘aha- edi, da acˆtï basˆïn Ovse½p‘ni±, da sordu a±ar, ki:
– Könümi, aruv da yazïªsïzsen bu gojsdan?
najabedin Te±rini± yeberdilär k‘ahanajyabedlär
Da ant icˆti Te±(6r)rigä Israje½lni±, ªolu bilä üs-
E½rusa©e½mgä bitik bilä Annanï, ki ol künlärdä ªu-
nä körgüzüp, ki:
luªcˆïsï edi yïªövnü±, da igit edi, da turur edi Naza-
– Zadasïz, da yazïªsïz, da aruvmen mundan,
rettä, da so±ra boldu k‘ahanajyabed E½rusa©e½mdä
da alaydïr, alnïna Te±rini± Israje½lni± sa©ïsˆïm bilä,
da basˆ ªacˆka kerücˆilärgä K‘risdosnu. Anï yeberdi-
sözüm bilä, ªïlïnganïm bilä, necˆik anam bilä, ki
lär yïªöv ªuluªcˆïlarïna, da p‘arisec½ilärgä, da barcˆa
to©urdu meni, da besländim emcˆäklärindän anï±,
ªartlarïna zˆo©ovurtnu±, yamanlap yazïªsïz k‘aha-
necˆik ki tanïªtïr ma±a Te±ri atalarïmnï± Apra-
nasïn Te±rini± da Ari Dzˆ¾an bilä tolgan gojsnu.
hamnï±, Sahagnï±, Agopnu±, ki turuptur k‘e½rovpe½-
Da©ï da yazdïlar Zak‘ariaga, da Seme½on dz¾e-
lär üsnä, Ato½vnia biy, ki tïnïptïr bu dadzˆ¾arda. A
runigä, da A©e½ksandros k‘ahanaga, ªaysï ki ªart egär alay bolmasa, ol kensi öcˆ alucˆï Israje½ldän bu
edi esi bilä dä, da igit (5r) boyu bilä. yerdä tas etkäy meni.
Da alar, isˆitip bunu, keldilär tezindän dadzˆ¾a- Da aldï A©e½ksandros k‘ahana bu antnï Ovse½p‘-
rïna Eyämizni±, da yï©dïlar barcˆa ªartlarïn zˆo©o- ni±, yazdï maka©at‘ üsnä, da yuvdu ol suv icˆinä, da
vurtnu±, da tbirlärni, da p‘arisec½ilärni 12 millätin- aldï topraªïndan dadzˆ¾arnï± ªoran alnïndan aruv
dän Israje½lni±, ªaysï sa©ïsˆ etip edilär äväldän gojs topraª, da anï da suv icˆinä bul©adï, da aldï arpa öt-
Mariam ücˆün da artar Ovse½p‘ ücˆün, da sarnadïlar mäkin Ovse½p‘ni± ªolundan, da berdi suvnï Ovse½p‘-
bitikni, ki keltirip edi Anna tbir, da yazdïlar tezin- kä, da ªoydu ötmäkni alnïna Eyämizni± ªoran üs-
dän Ovse½p‘kä, ki: nä, da ayttï Ovse½p‘kä:
«Alïp gojs Mariamnï kel tezindän alnïna tur- – Icˆ suvnu. Egär ki yazïªlï esä± alnïna Te±ri-
maga Te±rini± da Israje½lni±, ki etkäylär könülük ni±, bolgay bu suv sa±a da bu ant, ki icˆinädir, da
övünä Te±rini± ari gojs ücˆün, ki sïmarlagan edi bu topraª övündän Te±rini± sa±a ªar©ïsˆ da ölüm, a
a±ar da dügül ki keläsˆtirgän». egär ki yazïªsïz esä±, na bolgay sa±a (6v) al©ïsˆ da
Da sarnadï Ovse½p‘ bitikni, turdu tezindän da tirlik.
buyurdu o©luna kensini± Utaga da Simo½nga, da Da ayttï Ovse½p‘:
So½©o½me½ ªïzïna kensini±, da Mariamga ªatununa, – E©ic½i, e©ic½i.
da Mariam ari gojska, da atïna Te±rini± keldilär Da barcˆasï ayttïlar:
to©ru dadzˆ¾arïna Eyämizni± sövüncˆlük bilä, aruv- – Ame½n.
luªuna umsanïp ari gojsnu±, necˆik edi aruv da za- Da baªtï Ovse½p‘ kökkä, da al©ïsˆ etti, da icˆti.
dasïz. Da kirdilär dadzˆ¾arïna Eyämizni±, da al©ïsˆ So±ra buyurdular a±ar barmaga Zäytün ta©ï-
ettilär. na. Na ol bardï da keldi, da barcˆa zˆo©ovurt birgä-
1044
Национальная библиотека, Париж, Arm. 194: Сборник братьев Агопа и Аксента из Каменца'Подольского

sinä, da Ovse½p‘ ªayttï Zäytün ta©ïndan, yarïªlanïp, da biylikni±, dzˆ¾anï ªorªmaªlïªnï±, da Te±rigä ta-
frisˆtä kibik, da yaªsˆï islär sacˆïlïr edi andan, ki bü- punmaªlïªnï± ªolarbiz, ba©ïsˆla bizgä da yarlï©a-
tün sˆähär toldu, artïªsï dadzˆ¾arï Eyämizni±, da kel- maªï± seni± bilä basˆªïsˆï±dan, budur (8r) 7 türlü
di övünä Eyämizni±, ªoran alnïna, da al©ïsˆ etti. basˆªïsˆ, ªaysï ki ermenicˆä sˆnorhk‘ ündälir.
Da A©e½ksandros k‘ahana, ilgäri kelip, ªucˆtu, Da Ese½ni± tayaªï Tawit‘tir, ªaysï üsnä tïndï
da öpti anï, da yaptï basˆïn. bu 7 sˆnorhk‘.
Ol türlü etärlär edi k‘ahanajyabedlär Zak‘aria Da Tawit‘ni± tayaªï K‘risdostur.
da Sime½on dz¾eruni, da barcˆa k‘ahanalar, da ªart- 18. K‘aroz ulu aynakünnü±, asrï körkli,
lar, da barcˆa zˆo©ovurt sˆähärni±. Kesäklädilär to- ki necˆik buzdu tamuªnu
nun, da här biri ülüsˆ aldï al©ïsˆlï. Da Zak‘aria k‘a- “Проповедь на великую пятницу,
hana yä±i ton keltirip kiydirdi a±ar da kücˆ bilä cˆï- очень красивая, о том, как [Иисус Христос]
ªardï anï zˆo©ovurt arasïndan. Da cˆa±lar urup kücˆ разрушил ад”
bilä tïydï zˆo©ovurtnu, ki tïyïldïlar da keri kettilär. Evet bilmäª keräk munï, zera Awedaranda
Da ündädi A©e½ksandros k‘ahana ari gojsnu, anï körgüzmästir, ki K‘risdosumuz bizim ne türlü
da yürüttü anï alnïna ªorannï± da zˆo©ovurtnu±, da bardï tamuªka ya ne etti anda. Yoªsa ayttïlar mu-
(7r) buyruªuna körä o½re½nk‘ni± etti a±ar alay, necˆik nu± ücˆün vartabedläri yïªövnü± az nemä, ªaysïn
sanlï Ovse½pkä, icˆirmäª bilä ol suvnu. Da ari gojs ta ki belgirttilär ölülär, ki ol künnü turdular ölüdän,
bardï Zäytün ta©ïna, da keldi zadasïz da tolu Ari da kirdilär E½rusa©e½mgä, da köründülär köplärgä.
Dzˆ¾an bilä, da kirdi dadzˆ¾arga, da, turup ªoran alnï- Anï± ücˆün yazgandïr, ki K‘risdosnu± ölümün-
na, avaz bilä al©ïsˆ etär edi. dän burun eski dusˆman ayttï tamuªnu± ululuªu-
Ol türlü yänä yï©ïlïp ªatunlar cˆövräsinä, ªay- na, ki:
sïlarï arzani edilär, aldïlar tonun anï±, kesäklädi- «Hadirlä tamuªnu, zera tezindän klärmen
lär da üläsˆindilär. Da E©isapet bilir edi bu isˆni keltirmä sa±a Jisusnu da alma andan öcˆ, zera ªay-
äväldän, da keltirip edi birgäsinä hadir ton, da ol sïn ki men soªrayttïm, ol yarïªlattï, ªaysïn ki men
sahat kiydirdi ari gojsnu± üstünä. Evet basˆïndagi aªsattïm, ol sa©ayttï, ªaysïn ki urdum murdarlïª
yapovun anï± A©e½ksandros k‘ahana k‘ahanajabed- bilä, ol arïttï».
lär bilä alïp ªoran üsnä yaydïlar haybatïna Te±ri- Ayttïlar tamuªtagilär: «E, sˆaytan, keltirmä
ni± dz¾adz¾goc½ kibik. anï munda, egär klämäsä± isˆitmä. Baª, zera biz sï-
So±ra, ªacˆan bildilär, ki aruv edilär, cˆöküp, nadïª anï± kücˆün, Jisusnu±, zera £azar bizim zïn-
yerni öpärlär edi da bosˆatlïª ªolarlar edi alardan. danïmïzda edi, (8v) da ªacˆan isˆitti avazïn Jisus-
Da Zak‘aria k‘ahanajyabed al©ïsˆladï alarnï atïna nu±, alay ucˆup ketti, necˆik ªaraªusˆ».
Te±rini±. Ayttï sˆaytan: «Xorªma±ïz, tamuªtagi sˆaytan-
Da ertäsi aldï ari gojsnu, da keldilär yänä lar. Bilirmen anï, ki adamdïr da ölümdän ªorªïyïr,
to©ru övinä Ovse½p‘ni± Nazare½ttä. zera ayttï: “Xay©udadïr boyum ölümgä diyin”».
17. Sorovlar türlü-türlü Ayttïlar tamuªtagi sˆaytanlar: «Aldanma, e,
“Разнообразные вопросы” sˆaytan, zera ol kücˆsüzlükünä körä, ki körgüziyir,
Sorov, ki: ne türlü tur©uzdular Biyim(7v)iz ulu kücˆ yasˆïrïptïr da kliyir aldama seni».
K‘risdosnu Gajap‘a k‘ahanajyabedni± alnïna? Ayttï sˆaytan: «Xorªma±ïz da ªay©usuz bolu-
Dzˆ¾uvap: tuttular Ketsämanidä 4000 kisˆi da ±uz. Barcˆa isˆni ölümgä a±ar hadirläpmen: ªacˆnï,
keltirdilär mahalä bilä, da 70 esˆik asˆïra mindirdi- ªada©nï, ke©artnï, da yüräklärin dzˆ¾uhutlarnï± bi-
lär yo©arï, da här esˆiktä sili urdular, da küldülär yändiripmen öldürmä anï».
k‘ahanajyabedni± esˆikinä diyin, da so±ra zïndanga Evet ªacˆan ki bardï sˆaytan da berdi anï tut-
ªoydular kensiläri sa©ïsˆ etkincˆä. maga, so±ra bildi, ki eksiklik bolsar tamuªka ölü-
Sorov, ki: gunk‘ ol sa©ït nedän edi, ki K‘risdos mündän K‘risdosnu±.
ar½ak‘ellärni± ayaªïn yuvdu icˆinä? Anï± ücˆün ªacˆan ki elttilär Be©adoska, na ol
Dzˆ¾uvap: no½dzˆ¾i a©acˆtan edi ipkin terän rängli sahat sˆaytan ªorªulu körüm körgüzdü ªatununa
yasagan. Be©adosnu±, da yeberdi ªatunu Be©adoska, ki:
Sorov: nedir barcˆadan artïª dünyâda? «Nemä yaman etmägäysen ol kisˆigä, zera aruv
Dzˆ¾uvap: [Армянский текст]. adamdïr».
Xaysï ki cˆïªkan tayaªï üsnä Esseanï± tïndï± 7 Yoªsa tügällänmädi erki sˆaytannï±, zera
yarïªlï sˆnork‘ bilä, Dzˆ¾anï Te±rini±, da sa©ïsˆlamaª- K‘risdos asrï klär edi ªïynalma ªacˆ üsnä ölüm bilä
nï±, dzˆ¾an ivasˆlikni±, da ªuvatnï±, dzˆ¾anï eslilikni±, bizim ªutªarïlmaªïmïz ücˆün, ki tügällängäy
1045
Александр Гаркавец. Кыпчакское письменное наследие: Каталог и тексты памятников армянским письмом

markare½lär bitiki da tügällängäy ªutªarïlmaªï Ol sahat K‘risdos ululuªlarïn sˆaytannï± bay-


dünyâni±. ladï otlu bï©ovlar bilä da azad etti baylï dzˆ¾anlarnï.
(9r) Da ªacˆan bardï K‘risdos ªacˆka, na eski Da bu 3 künnü, necˆä teni kerezmanda edi, an-
dusˆman barïp ªulaª ªoydu turup yuvuª ªacˆka, ki, cˆa dzˆ¾anï tamuªta edi, ki 33 sahat yarïmdïr, da k‘a-
sˆahat, tapkay kensini± yamanlïªïndan K‘risdoska. roz berir edi alarga da mªit‘arel etär edi, ne türlü
Da ªaysï ki hecˆ nemä tapmadï anda, asrï ªorªtu, ki ki aytïr Bedros ar½ak‘äl: «Barïp k‘aroz berdi alarga,
buzulmagay tamuªu ölümü bilä K‘risdosnu±. ki tutªunda edilär».
Anï± ücˆün tezindän bardï tamuªka, ki berkit- Evet yïªkünnü± yarïmkecˆäsinä kelip dzˆ¾anï
käy anï, ki utru turgay K‘risdoska. K‘risdosnu± da birländi teni bilä kerezmanda, da
Da munda bilmäª keräk, zera avaz elcˆi yeber- turdu ölüdän, da ªutªardï baylï dzˆ¾anlarnï.
di K‘risdos tamuªka bu türlü, ki kes-kenetä yarïª Yoªsa ªaysïlarï ki inandïlar ol dzˆ¾anlardan,
sacˆïldï tamuªta. me±ilik ªutuldular, da ªaysïlarï ki inanmadïlar,
Na ol sahat Adäm atamïz awedig berip aytïr vaªt bilä ªutulupturlar ªïyïndan, da so±©uda yänä
edi: «Sövünü±üz, o©lanlarïm, zera bu yarïª Te±ri ªaytsarlar tamuªka, ªaysïndan ki ªutªargay da
O©lunu± yarïªïdïr, ki kliyir kelip ªutªarma bizni». azad etkäy bizni da barcˆa inanganlarnï K‘risdos
Na ol sahat turdu Esaji markare½ da ayttï: Te±rimiz bizim, ame½n.
«Men bu yarïª ücˆün markare½lik ettim, aytïp, ki: 4. K‘risdos buzdu tamuªnu
“‹o©ovurt olturup edi ªaran©uda da kördülär ulu “Иисус Христос разрушил ад”
yar杖». Yänä bili±iz, ki K‘risdosumuz tamuªka algan
Na ol sahat turdu Sime½on dz¾eruni da ayttï: teni bilä kirmädi, yoªsa Ari Dzˆ¾anï da Te±rilik kü-
«Könüdür bu söz, zera men aldïm ªucˆaªïma o©lan cˆü bilä kirdi, da 5201 yïllïª dzˆ¾anlarnï azad etti, ze-
Jisusnu». ra ol ten, ki ªacˆladïlar, aynakündä kerezmanga
Na ol sahat turdu Ovane½s Mgïrdicˆ da ayttï: ªoydïlar, anda da Te±riliki birgä edi. Ol ten yïª-
«Könü, ki alaydïr, zera men mgrdel etti meni [=et- kün(10v)nü± yarïmkecˆäsinä diyin kerezmanda
tim anï] 30 yasˆïna, da körgüzdüm barmaªïm bilä, edi. Da dzˆ¾anlarnï azad etip tä kiydi tenin da ertäsi
da ayttïm: “Osˆta Xozusu Te±rini±, ki kötürsär ya- arut‘iun boldu bütün dünyâgâ sövüncˆlük.
zïªnï dünyâdan”». Xaysï ki künnü± 10-uncˆï sahatïna ªoyuldu
Na ol sahat sövündülär dzˆ¾anlar tamuªta. K‘risdosumuz kerezmanga, ªalïp edi 3 sahat. 3 sa-
Da ªacˆ(9v)an kördilär sˆaytanlar, ki sövündü- hat kün üstünä yürüttülär yar©ucˆïlar övünä. Da 3
lär dzˆ¾anlar, asrï ªorªtular. sahat da©ïn so±ra eltip ªacˆka cˆïªardïlar, ki boldu
Da ªacˆan sïmarladï dzˆ¾anïn K‘risdos ªacˆ üsnä, kün üsnä 6 sahat. Da 3 sahat ªacˆ üsnä turdu, ki
bardï tamuªnu± esˆikinä da aytkanïn markare½ni± bolur 9 sahat. Kün üsnä 10-uncˆïda kerezmanga
ulu avaz bilä cˆaªïrïp ayttï: «A©ïnï±ïz, buyruªcˆïlar, ªoydular, ki 3 sahat da©ïn ªalïp edi kündän.
esˆiki±izdän sizi± biyik! Da kirsin haybatnï± ªanï!» 5. Bu ari nisˆªark‘nï± tögäräklikin,
Na ol sahat dzˆ¾uvap berdilär sˆaytanlar, seskä- ki aytïrlar, negä oªsˆasˆtïr?
nip, da ayttïlar: «Kimdir bu ªanï haybatnï±?» “Чему уподобляют целостное единство
Na ol sahat dzˆ¾uvap berdi Tawit‘ da ayttï: «Biy даров причастия?”
kücˆlü kücˆü bilä kensini±, Biy klävücˆi urusˆnu!» 1. Burungi ari nsˆªark‘nï± tögäräkliki Ata O©ul
Da ekincˆi ªïcˆªïrdï Jisus: «A©ïnï±ïz, buyruªcˆï- Ari Dzˆ¾annï± tögäräklikin körgüzür, necˆik ol tögä-
lar!» räkli Te±riliki ten bilä bir boldu, ªaysï ki Ata Te±ri
Na ol sahat sˆaytanlar ªorªulu titrämäª bilä istädi, Ari Dzˆ¾an tilädi, O©ul ten bilä birländi.
ayttïlar: «Kimdir bu ªanï haybatnï±?» Yänä ol Te±rilik bu ari nsˆªark‘ bilä bir bolur.
Na yänä dzˆ¾uvap berdi Tawit‘ da ayttï: «Biyi Bu nsˆªark‘nï± ülüsˆi bilä ülüsˆ algay zˆo©ovurtnï
ªuvatnï±, bu kensidir Xanï haybatnï±!» kensi bilä bir tögäräk etär, necˆik K‘risdos buyurur:
Ol sahat uvattï K‘risdos esˆikin tamuªnu±, da «Kim ki yesä menim ari tenimdän da icˆsä menim
kirdi icˆinä, da tatlïlïª bilä o©cˆojn berdi Adäm ata- ari ªanïmdan, ol ma±a birikir, da (11r) men a±ar».
mïzga da o©lanlarïna anï±. Da kördilär anï barcˆa- 2. Ekincˆi nsˆªark‘nï± tögäräkliki bizim inamï-
sï, tüsˆtülär ayaªïna anï± da yï©lamaª bilä ayttïlar: mïznï± tögäräklikin körgüzür, ªaysï ki biz tögä-
«Šükürlübiz sendän, Xutªarucˆïmïz bizim, ki köp- räklik inam bilä anï± Te±riliki bilä bir tögäräk bo-
tändän töziyir ediª sa±a! Könülük bilä belgirtti± lalïª ucˆmaªka.
haybatï±nï dünyâgâ! Körgüz tamuªta da! Da ªut- 3. Ücˆüncˆi, ki barcˆa dünyâ Te±rini± tögäräkli-
(10r)ªar bizni!» kin körgüzür: yer u kök tögäräktir, ªuyasˆ-ay, frisˆ-
1046
Национальная библиотека, Париж, Arm. 194: Сборник братьев Агопа и Аксента из Каменца'Подольского

tä u adam tögäräktir. Nsˆªark‘nï± tögäräkliki Te±- Alar da üläsˆtilär tirliklärin da cˆïªtïlar sˆähär-
rini± tögäräklikin körgüzür, ki arzani dzˆ¾anlar bilä dän, bardïlar O©tos ta©ga. Anda bar edi bir pecˆera.
bir bolur. Kirdilär anda 7-si dä ol pecˆeraga, da aldïlar top-
4. Dörtüncˆi, ki tögäräk Te±riliki tögäräk adä- raª, septilär basˆlarïna, da ayttïlar:
milikin aldï ari gojstan tögäräk Te±riliki bilä tögä- – Eyämiz Jisus K‘risdos, bermä bizni cˆïªara
räk adämilikni azad etti eski dusˆmannï± elindän Te½gos dinsiz ªanga.
da ucˆmaªïna arzani etti arzani körgäy barïmïznï Da yattïlar yuªlamaga. Da©ïn turmadïlar ol
K‘risdos kendi ucˆmaªïna. yatmaªtan da Te±rigä dzˆ¾anlarïn sïmarladïlar.
Bu ne nïsˆandïr, ki k‘ahana här tumun ari Ol vaªttan yattïlar kicˆi T‘e½otoska dirin, ki edi
nsˆªark‘nï 4 ülüsˆ etär da ªuluªundan so±ra anï dzˆ¾a- Te½gostan 372 yïl anï± k‘risdân ªanlïªïna dirä.
sˆagel etär? Na sorov etti Te½gos ªan, ki ne boldular ol igitlär.
Burungi, 4 ülüsˆ etmäªi ari tumnï k‘ahana, bi- Atalarï ayttïlar: özgä ta© icˆinä yasˆïrdïlar.
li±iz, ki bu ol nïsˆandïr, ki K‘risdosumïznï± ªacˆïnï± Xan da yeberdi 2 k‘risdan murarnï, ol, ki atla-
nïsˆanïdïr, ki 4 ülüsˆtir. rï edi T‘e½otoros da R½opinos, ki pecˆeranï± a©zïn ör-
Ekincˆisi, K‘risdosumuz Ortananda k‘risdân güzgäylär tasˆ bilä, ki cˆïªmaga bolmagaylar.
boldu 30 yasˆïna da andan so±ra 3 yïl yarïm dünyâ- Alar da barïp, (12v) körgüzdilär, da yazdïlar 1
da yürüdü, ªaysï ki yoluªsa edi ötmäkkä, ol(11v)- ªor©asˆïn taªta üstünä igitlärni± atlarïn, da necˆik
turmaga, här kez 4 ülüsˆ etip ötmäkni se©anga sa- K‘risdoska tapunurlar edi, da ol taªtanï esˆik icˆinä
lïr edi barcˆasïna, ªacˆ sïndïrïp. zamurovat etti, ol ki atlarïn [=atlarï] budur: Am©i-
Ücˆüncˆi, vernadunda tum etti, yänä ªacˆ sïndïr- k‘os, Mak‘simianos, Mardonianos, Tione½sios, Oha-
dï 4 ülüsˆ da ar½ak‘ellärinä üläsˆti, a bizgä ösiyät etti, ne½s, Gosdandinos, Andonios.
ki biz anï alay tügällägäybiz me±ilik. Na Te½otos ªannï± zamanïnda da Am©gos aª-
Dörtüncˆi, ªacˆ sïndïrmaª K‘risdosumïznï± ölü- pasˆnï± cˆïªtïlar k‘risdân herdz¾wadz¾o©lar da Erusa-
münü± nïsˆanïdïr. Necˆik ªacˆ üstinä adämiliki bilä ©e½m aªpasˆï T‘e½otoros da Kajios, ªaysï ki aytïrlar
sïndï da te±riliki bilä tirildi necˆik yaratucˆï Te±ri. edi: «Yoªtur ölülärgä turmaªlïª ölüdän». Na mu-
Besˆincˆi, ki yïªövnü± 7 ariliki ªacˆsïz hecˆ bol- nu± üstinä T‘e½otos ªan da Amprigos, aªpasˆ Sdïm-
mas bolmaga. Munu barcˆa K‘risdosumuznu± ari bolnu±, asrï müsˆªülländilär da yaska kirdilär.
teninä da ªanïna a±maªlïª etärbiz da bizim dzˆ¾an- Tek ol pecˆeranï± eyäsi [e½asï] buzdurdu pecˆera-
larïmïzga da kecˆmisˆlärimizni± yazïªlarïna bosˆat- nï± a©zïn, ki anda tuvarïn beklägäy edi.
lïªka etärbiz. Na köp sˆa©avatï Te±rini± dzˆ¾an berdi ol 7 igit-
Kimsä sorsa, ki K‘risdos ªacˆ üstinä turupmï- kä da tirgizdi alarnï. Turup olturdïlar, da hanuz
dïr yoªesä yatïptïr, na budur dzˆ¾uvapï, ki turuptur, ªorªu yüräklärinä edi Te½gos ªannï±. Tek ayttïlar
yatmïyïr, dünyâni ªutªarïyïr, necˆik turup yarattï birinä aralarïndan, ol, ki atï Am©ik‘os edi:
olturmïyïn. – Bar sˆähärgä da ötmäk al. Evet biraz artïª al:
Badmut‘iunu 7 igitni± ªarnïmïz acˆtïr.
“История семи отроков” Alay sa©ïndïlar edi, ki tünägün edi, ki yatïp
Zamanïnda Te½gos ªannï±, ki bolvanlarga yü- yuªladïlar, da ertäsi oyandïlar.
günür edi, bar edi Ep‘esos kermändä 7 igit, biy o©- Bardï esä Am©igos E½p‘esos kermängä, kördi
lanlarï, da inandïlar K‘risdoska, zera dinsiz o©lan- kermänni ol tüzövdä (13r) tigül. Övlärinä ªacˆ nïsˆa-
larï edilär. nï bar. Söz arasïna K‘risdosnu a±ïyïrlar. Tek basˆ-
Sezdi anï Te½gos ªan, ki alar K‘risdoska inan- ladï ta±lamaga: «Bu nedir? Tünägün bu barcˆa ya-
dïlar. Ündädi (12r) alarnï alnïna da yaªsˆïlïª bilä puª edi K‘risdosnu± atï, yapuª a±arlar edi. Emdi
ögüt berip ayttï: nek bulay alani boldu?» ´a± avazï isˆitti – tek ulu
– Yügünü±üz menim te±rilärimä, balvanlar- ta±a ªaldï da yüzün yapar edi, ki tanïmagaylar,
ga. zera Te½gos ªannï± ªorªusï yüräklärindä edi. Ha-
Alar ayttïlar: nuz tek bir kisˆini keri tarttï da sordu:
– Yügünmäsbiz gur½k‘larï±ïzga, yoªesä biz – Bu ne sˆähärdir?
K‘risdosnu± ªullarïbiz. Ol ayttï:
Ol da klädi alarnï ªïyïnga bermä, da imändi – Ep‘esostur.
atalarïndan. Yeberdi alarnï, aytïp: Tek bardï ötmäkcˆilär arasïna ötmäk almaga,
– Barï±ïz da yaªsˆï sa©ïsˆ eti±iz, ki yügüngäysiz na necˆik bu cˆïªarïr aªcˆa da berir ötmäkcˆigä, öt-
te±rilärimä. Yoªesä sizni ªïyïn bilä öldürürmen. mäkcˆi dä munu tutar ªolundan da ayttï:
1047
Александр Гаркавец. Кыпчакское письменное наследие: Каталог и тексты памятников армянским письмом

– Bu ne aªcˆadïr? Xaydan alïpsen? Bu eski za- Da so±ra ayttïlar, ki munï Te±ri etti anï±
mannï± aªcˆasïdïr! Te½gos dinsiz ªannï± ªayda esä ücˆün, ki inangaylar adämilär: ölgän ten da topraª
ªazna tapupsen! – da tutup anï, eltär sˆähärni± ªaytkan yänä tursar Te±rini± yar©usuna.
ululuªuna da Amarinos aªpasˆka. Da egdilär basˆlarïn da sïmarladïlar Te±rigä
Tek aªpasˆ ayttï: dzˆ¾anlarïn.
– Igit, ªaydan alïpsen bu aªcˆanï? Da sen dä Tek ªan kümüsˆ tavutlar [tawut‘lar] ettirdi 7-
ªaydansen? sinä da altunsuvlagan, ki ªoygay edi kensilärin
Ol basˆladï sormaga: icˆinä.
– Bu sˆähär E½p‘esosmïdïr? Ya Te½gos ªan ªayda- Na alar köründülär tüsˆinä ªannï± da ayttïlar:
dïr? «Xoyma bizni kümüsˆ icˆinä, zera biz topraªtan ya-
Tek ayttï aªpasˆ: ratïlïpbiz, yänä (14v) topraªka ªoygun».
– E, igit, bizni adzˆä¾ mi mi tutïyïrsen? Kensi± Ol da yänä ol pecˆerada oª kömdürdi alarnï.
mi adzˆ¾ämisen? Ya kläp etiyirsen, ki ªolumuzdan Da ulu ulukün ªoydu alarga hogdemperni± 24 kü-
sïpcˆïrïlgaysen [spcˆ½iriligayse½n]: sen Te½gos ªannï± nünä.
ªabärin beriyirsen? Ol ªotum gr½abasˆd edi, (13v) ol A ol bulartucˆïlar barcˆasï inandïlar, ki tursar-
vaªt sˆähär dinsizlik edi. Nelär sözlüyürsen? lar barcˆa ölülär K‘risdosnu± yar©u kününä.
Tek ol ayttï: Te±rigä haybat da me±i me±ilik, ame½n.
– Biz 7 igitbiz. Osˆta sï±arlarïm O½©gos ta©nï± Da yänä T‘e½otos ªan, ki edi sanlï k‘risdân o©ul
pecˆerasïnadïrlar, ªaysï ki biz anï± ahïndan tünä- surp Johan Osgiperannï±, bardï emin-sövüncˆlü ta-
gün ªacˆtïª da anda barïp yasˆïndïª. ªïna Ïsdïmbolga.
Munu isˆitti aªpasˆ, da ulu sövüncˆlük bilä tölöv Xaytïp ayttï Biy Te±rimiz bu dünyâni, ki 7
boldu, da sezdi Ari Dzˆ¾an bilä, ki bu Te±rini± ulu tar tursar, ªaysï ki här tarï 1000 yïl a±lanïr
sˆa©avatïdïr, ki munï±kibik körüm etti ol herdz¾o- “Также Господь Бог сказал об этом мире, что он
wadz¾o©larga utru, ªaysï ki bulartucˆï ündälir. простоит 7 веков, о которых следует понимать,
Teg turdu aªpasˆ da sdarosda da bardïlar pecˆe- что каждый век – 1000 лет”
raga. Keldilär esä pecˆeranï± a©zïna, taptïlar ol 1. Burungi tarïna E½novk‘nï kökkä aldï, ªaysï
ªor©asˆïn taªtanï. Ol tasˆnï± icˆinä örgüzgän edi, ki ol vaªt 375 yasˆar edi.
ªaysïnï± üstünä yazgan edi alarnï± atlarï, da K‘ris- 2. Ekincˆi tarïna potop boldu.
doska tapunganlarï, barcˆa isˆläri. Na so±ra kördü- 3. Ücˆüncˆi tar asˆdarag yasaldï Babilo½nda.
lär kensilärin, ki olturup edilär 6-sï da. Da yüzläri 4. Dörtüncˆi tar awedum boldu hajr Apraham-
yïltrar edi, necˆik günäsˆ. Tek yügündülär allarïna ga Sahag o©lu ücˆün, ki boldu ªartlïªïna Sar½adan.
yergä diyin da sorov ettilär, ki necˆik boldu. Alar da Ol vaªt edi Apraham 100 yasˆïna.
barcˆanï bir-bir ayttïlar, necˆik keldilär ol pecˆeraga 5. Besˆincˆi tar So©omon dadzˆ¾arnï yasadï Eru-
da yasˆïndïlar Te½gos ªannï± ahïndan, barcˆanï, ne- sa©e½mdä surput‘iun surout‘eanc½nï da e©ianika.
cˆik yo©arï yazgandïr. 6. Altïncˆï tarïna K‘risdos Mariam gojstan ten
Olar da tezindän yazïp yeberdilär T‘e½otos ªan- aldï da to©dï Pet‘©e½sahe½mdä.
ga, ki: «Bilgäysen, padsˆahïmïz, munu±kibik isˆ bol- 7. Yedincˆi tarnï± tolganïna da 8-incˆini± kirgä-
du sˆähärimizdä. (14r) Te±ri munï±ki sk‘ancˆ½elik‘ et- ninä Jarut‘iun bolsar barcˆa dünyâ(15r)gä, kimlär
ti, ªaysï ki alay a±lanïyïr bizgä, ki bu körümdür, ki ki inanïr anï± te±rilik kücˆinä, ki bolmaªtïr.
ölülär turmaªtïrlar ölüdän». Badmut‘iunu Aprahamnï±
Tek anï isˆitti ªan T‘e½otos, tezindän atlandï at- “История Авраама”
ka, da köp ulu biylär ªan sïrtlï [srtli] birgäsinä dä T‘aranï± o©lu boluptïr hajr Apraham, ki Adäm
keldilär ol pecˆeraga. atamïzdan so±ra 3186 yïlïna, Xar½an sˆähärindän
Tek tüsˆti attan ªan da keliyir edi pecˆeraga. K‘a©te½ac½oc½ ulusundan, da boluptïr sünäti 99 yïlï-
Tek alar 7-si dä cˆïªïp ªannï ªarsˆïladïlar, na ªan na. Da Ismajel o©lu to©du 86 yïlïna, da anï± sünäti
kördü bularnï, ki yüzläri yïltrïyïr edi, necˆik ªuyasˆ, boldu 13 yïlïna, da ölümi boldu 137 yïlïna, da ol
da tüsˆti allarïna yergä dirä, da ªoydu yüzün yergä, va©tïn, ki barïr edi Biy Te±ri Sot‘omnï kecˆirmä
da ulu sövüncˆlük bilä toldu, da turup yüzlärin öpti pov'eti bilä, ki 5 sˆähär edi: Sot‘om, Komor, Sa-
barcˆasïnï±. Da basˆladï sorov etmä, ki ne türlü rajim, Jatama, Se½k‘ovr. Da ol va©t hajr Apraham 5
boldu. kün orucˆ bolup tözär edi, ªonaªsïz asˆ yemäs edi.
Alar da basˆtan basˆlap ucˆuna dirin barcˆa ayt- Na ol cˆaªta a±ar Ata Te±ri Troyica ªonaª keldi
tïlar, necˆik boluptur, ne türlü ilgäri yazïptïr. anï± cˆatïrïna kicˆiaynakündä, tïndï, al©ïsˆladï anï
1048
Национальная библиотека, Париж, Arm. 194: Сборник братьев Агопа и Аксента из Каменца'Подольского

barcˆa övi-eli bilä da pov'eti bilä, ªayda ki Apraham o©lu Abdrahman, anï± o©lu Mähme½d, mundan ya-
ayaªïn yuvdu, da so±ra Te±rimiz anda asˆ edi [= ye- yïlïptïr cˆaª Osmanigä dirä, ªaysï ki cˆïªïptïr bizim
di]. Na ol cˆaªta sezdi hajr Apraham, ki barïyïr bizim t‘visni± (!) 43-inä Mähmäd ki cˆïªïptïr, Ep‘rat
Te±ri So½tomnï kecˆirmä, da ayttï, ki: suvnu± üstin da [= üstindä] yapïptïr Ba©dad sˆähä-
– Hasˆa bolgay seni± sˆa©avatï±dan, ki artar- rin. Da edi Ali Mähmäd bilä, eki ªardasˆ o©lanlarï,
larnï da kecˆirgäysen yazïªlïlar bilä! – ªaytïp ayttï: da alïp edi ªïzïn Mähmädni± Fatmäni, andan ya-
– Biyim, 50 artar ücˆün yarlï©armïsen? yïlïp ilgäri keliptir. Mähmädni± tirliki 63 yïl.
(15v) Ayttï Te±ri: Ata Te±ri ki Dünyâni yarattï
– Yarlï©armen. da Adäm atamïznï
Ayttï: “О том, как Бог Отец создал Вселенную и
– Biyim, 45 ücˆün yarlï©armïsen? нашего праотца Адама”
Ayttï: Ata Te±ri ki dünyâni yarattï da Adäm atamïz-
– Yarlï©armen. nï, da ne ki artïp edi Adämdän, potopka dirin, anï
Ayttï: Te±ri yazïªlar ücˆün suv bilä kecˆirdi, ªaysï ki
– 40 ücˆün yarlï©armïsen? ekincˆi dünyâni arttïrdï Nojdan da anï± 3 o©lun-
Ayttï: dan, ki cˆïªïp edilär ol keraptan 8 dzˆ¾an. Burungi
– Yarlï©armen. o©lu Se½m, K‘am, Ape½t, ªaysï ki cˆïªtï Xa©an dzˆ¾ïnsï.
Ayttï: Em burun, K‘amdan, ki atasï ªar©ap edi, bu
– 30 ücˆün yarlï©armïsen? Orus dzˆ¾ïnsï da ªar©ïsˆlïnï± o©lanlarïdïr, ki ayttï:
Ayttï: «Me±ilik dzˆ¾ïnsï± ªul bolgay barcˆa millätkä!» Zera
– Yarlï©armen. atasïn külüp edi, ol, ki abronmïyïn yatïp edi.
Ayttï: Da ekincˆi o©lundan, Apet‘tän, frang dzˆ¾ïnsï cˆï-
– 20 ücˆün yarlï©armïsen? ªïptïr, ki Nemicˆ ya Latin ündälir. Da Ermeni
Ayttï: dzˆ¾ïnsïn Apet‘ o©lundan boluptïr, ki ilgäri at(16v)a-
– Yarlï©armen 20 ücˆün. mïz boluptïr Hajg, ªaysï ki aldï kensini± dzˆïnsïn
Ayttï: 400 dzˆa ¾ n ªadar,– zera hanuz Ermeni tili az edi,
– 40 ücˆün yarlï©armïsen? K‘risdostan burun edi,– aldï dzˆ¾ïnsïn da ªacˆtï
Ayttï: Pe½lni± alnïndan, zera kücˆlü dinsiz ªan edi
– Yarlï©armen. Babilonda, yarïmkecˆäni± bir bucˆªaªïna saptï,
Ayttï: ªaysï ki Ulu Ermenilik aytïlïr. Anda berkinip
– Yarlï©armïsen? toªtadï, ol yerni± atï Xacˆe½nk‘ ündälir. Xaysï ki
– Yarlï©armen, – ayttï. so±ra Hajg bilä urusˆtu Pe½l da öldürdü anï Hajg.
– 10 ücˆün, – ayttï, – yarlï©armïsen? Andan so±ra boldu Ermeni dzˆ¾ïnsïna eminlik.
Ayttï: Mundan so±ra yayïlïp keldilär pokolen'alar hajr
– Yarlï©armen. Aprahamga dirä da anï± Sahag o©lundan arttï
Xaysï ki ol da tapulmadï, tek £ovd 2 ªïzï bilä. Ermeni. Xaysï ki babamïznï± atï Getarudïr. Zera
Xaysï ki edi £ovd hajr Aprahamnï± to©mïsˆ ªardasˆï Sahag ªartaydï da 2 közündän soªur boldu.
o©lu edi Ar½annï±. Xaysï ki cˆïªtï Sot‘omdan 2 ªïzï Xatïnïnï± atï edi R½e½pe½gajn, da boldu 2 o©ul
bilä da ªatïnï bilä, ªayda ki ªatïnï tasˆ tuz ªayttï. Sahagdan – Jagop da E½saw. Atasï E½sawnï sövär
Xaysï ki 2 kiyövü inanmadïlar, da tas boldular cˆïª- edi, da anasï Agopnï. Analï-o©ullu aldadïlar
kandan so±ra £ovd Sot‘omdan 2 ªïzï bilä. Da tüsˆti Sahagnï, ayttïlar: «Muna sa±a E½saw kiyik kel-
ulu ªïzï £ovd bilä, to©du andan 1 o©ul Movap, ki tiriptir». Da atasïnï± al©ïsˆïn aldï. Yoªsa necˆä za-
aytïlïr “atamdan menim”. Andan boldïlar Movapa- man bularttï, yürüdi, E½sawdan cˆïªïptïr alpavut-
c½ik‘lär, ulu millättir. 2-incˆi ªïzïndan boldï Amon, ki luª, ªaysï ki “zemlâninlär” ündälir, ki avcˆïdïrlar iti
aytïlïr “kökümdän menim”. Andan boldular Amo- bilä da ªïlïcˆï bilä da ªusˆcˆïdïrlar, a±ar Te±ridän
nac½ik‘lär. alayï berinip edi. Da Jagop nah(17r)abedni± dzˆ¾ïn-
Na ol cˆaªta aldï £ovd 2 ªïzïn da bardï Sek‘ovr- sïndan boldu Dzˆ¾uhutluª, E½sawnï± inisindän, mun-
ga. Da hajr Aprahamnï± o©lu boluptïr Sahag, ki dan hasil ilgäri keliptir bu dayfa, ªaysï ki «Eski
Ermeni dzˆ¾ïnsï mundan boluptïr, hasil babamïznï± Zakon» ündälir.
atï boluptïr Getaru. Ismajel demäk “Te±ri isˆitücˆi” Budur Se½mni± pokolen'asïdïr
aytïlïr. Da Ismajeldän Türk da Tatar, ªaysï ki cˆï- Se½mni± o©lanlarï E©am, Asur, Arp‘ak‘sat, £ut,
ªïptïr Sb(16r)p‘ahan kermänindän. Abdulah, anï± Aram. Aramnï± o©lanlarï Hiws, Emul, Ko½t‘e½r ew
1049
Александр Гаркавец. Кыпчакское письменное наследие: Каталог и тексты памятников армянским письмом

Mosok‘. Arp‘ak‘sat‘ o©lanlarï Gajnan, Gajnandan a©acˆnï± mahanasïndan ucˆmaªtan cˆïªtï, yänä ol
to©du Sa©a. Sa©adan to©du E½pe½r. E½pe½rdän to©du 2 a©acˆ bilä ucˆmaªka kirdi.
o©ul – P‘age© da E½gdan. Jegdandan to©du Elmov- R½ïma u Sdïmbol ce½sarlarï ücˆün hem ermeni
tat da So©e½k‘, Asarmovt, Jarak‘, Jotoram, Ze½el, padsˆahlar[ï ücˆün]
Teg©a, Kepa©, Apime½e©, Sape½i, Dup‘ir, Ewi©a, “Об императорах Рима и Константинополя
Jovpap. Bular barcˆa Jegdan o©lanlarïdïrlar. Da и армянских царях”
turgan yerläri Masea, ki kelir Aspe½ra ta©ga diyin Necˆä emgäk bilä ªïlïndïlar Hromada, ªacˆan ki
kün to©usˆuna. Budurlar Se½m o©lanlarï. yasadï ya tüzdü anï Hramela hajr ata da burungi
Hajr Aprahamnï± ªatunu Sara ªodzˆ¾asï bilä Frang biyläri, ya ne dep boldu, ya basˆlandï, oltur-
bir atadan edilär da 2 anadan, alay yuvuª alïsˆïp ©ucˆ ªoyuldu ulu cesarlardan.
edilär, necˆik Eski Törädä, zera Apraham T‘ara Ävälgi Kajios, ki ündäldi Julioss, andan so±ra
o©lu edi, da Sara Aramnï± ªïzï edi, da T‘ara da Okosdos. Munu± (18v) vaªtïna to©du Eyämiz K‘ris-
Aram eki to©ma ªardasˆlar edi, da bu türlü eki to©- dos Pet‘ªe½he½mdä ari Mariamdan. Da©ïn da Diper,
ma ªardasˆ o©lanlarï alïsˆïp edilär. Bu Movse½sni± Glo½te½os, Neron, Te½gos, Va©erianos, Drajianos, Vis-
O½re½nk‘indän burun edi. bianos, Nomerios, Mak‘simianos, Te½ogledianos,
Adämni± sürülmäªi ucˆmaªtan Mak‘se½ntos, Gosdas, surp Gosdandianos da anï±
“Об изгнании Адама из рая” o©lanlarï, andan so±ra dinsiz murdar Julianos,
(17v) Xacˆan Te±ri yarattï Adäm atamïznï da Ulu T‘e½otos, asrï yaman Margianos, Zenon, Anas-
E½va anamïznï ucˆmaªta da ªacˆan ki ya±ïldïlar da das, Jusdianos, Heragl, Mo½rig, Manuil, Miªajil,
ucˆmaªtan cˆïªtïlar, na här kez Adäm ata ucˆmaªnï da©ïn özgälär, ki bitik bilä bolmadï yetmä, taptï, ki
a±ïp yï©lar edi ancˆa, ki köp yï©lamaªïndan 2 közü 50 cesar olturdu Hromada da Sdïmbolda. Da nelär
ªïlïndïlar ol vaªtlarda yaman u yaªsˆï, necˆä herco-
dä soªraydï. Da Adäm atamïznï± 3 o©lu bar edi. Bi-
wadz¾o©lar, ki yïªövlärni ªuvarlar edi, anï yazma-
rini± atï Ape½l, Gajin, Se½t üvündirücˆi o©lu edi.
dï. Ya necˆä cˆerüvcˆilik boldular vaªtïna!
Xaytïp isˆitti Te±ri anï± köp yï©lamaªïna da
Ya K‘am nedän ªar©aldï Noj atasïndan kensi-
yeberdi a±ar ol teräktän, ªaysïnï± üstünä ki ya±ï-
ni±? Nojnu± 3 o©lu bar edi, atlarï – Sem, K‘am,
lïp edi, butaª. Aldï ol üvündürücˆi o©lu Se½t bu bu-
Ape½t. Ya necˆä millät cˆïªtï kicˆi o©lundan Apettän,
taªnï da berdi atasïna. Da aldï Adäm da ªoydu 2
ªaysï ki bizim atamïzdïr?
közünä – ol sahat acˆïldï közläri. Da anï± üstünä az
Ya necˆä millät u til ayïrïldï? Ya necˆä ulus u
vaªt tiri boldu 30 yïlcˆa. So±ra öldü.
kermänlär me±ärdilär? Ya ne ªïlïndï atamïz bizim
Aldï Se½t atasïnï± tenin, da kömdü Ko©kot‘ada,
burungi Hajk‘n, ªaysï ki biz anï± atï bilä haj
da ol butaªnï tikti basˆï tibinä. Da ªacˆan Te±ri klä- ündäldiª?
di dünyâni ögütlämägä suv bilä da buyruª etti Edi Hajg Apetni± o©lanlarïndan. Hajg suªlan-
Nojga, ki algaysen ªatunu±nï, da 3 o©lu±nï, da 3 cˆï (19r) körk‘lü sürättän, bahatïr, bazïª biläki, dzˆ¾a-
kelinläri±ni, da kirgäysen kerapka, da aruv dzˆ¾a- gatï ke±, kök közlü, burma sacˆlu. Xacˆan ki tillär
navarlardan 7-sˆär, aruvsuzlardan eksˆär, da algay- ayrïldï da asˆdarag yemirildi, Pe½l ªan edi, yasattï
sen Adämni± da E½vanï± boylarïn, Adämni± basˆï da tüzdü Papelonnï kendinä oltur©ucˆ kendini±
kündüz yarïª berir edi ªuyasˆ ornuna, da E½vanï± ªanlïªïna. Dinsiz edi da kendi klädi barcˆa dünyâ-
basˆï kecˆä ay ornuna. ni± üstinä ªanlïª etmägä.
(18r) Xacˆan ki yarlï©adï Te±ri da cˆïªtï kerap- Da bizim atamïz Hajg aldï bizim millätimizni
tan Noj, kömdü eksini± dä basˆlarïn gövdäläri bilä 400 dzˆa ¾ n, – ol vaªtta ermeni tili az edilär, K‘ris-
Ko©kot‘ada, ol butaªtan ulu teräk boldu. dostan burun edi, – aldï da ªacˆtï Pe½ldän yarïmke-
Da ªacˆan So©omon ªan dadzˆ¾ar yasadï, da ye- cˆäni± bir bucˆªaªïna, Ulu Ermenilik aytïlïr. Anda
berdi devlärni, da kestirdi ol teräkni. Da 2 a©acˆ da berkindi, ol yerni± atï Xacˆenk‘ ündälir.
bar edi anda, anï da keltirdilär So©omon ªanga. Bu dinsiz Pe½l bolmadï olturmaga Papelonda
Da eksi ol a©acˆlardan isˆkä kecˆti, da ol biri ªaldï. da keltirmägä kendinä hnazantlïªka, ki Hajg basˆ
Bardï ol teräk, da necˆä yüz yïl saldïlar 1 bolotanï± endirgäy edi. Da ol vaªtta övränmiyirlär edi cˆerüv-
üstinä, ki adämilär üstündän kecˆärlär edi. cˆülükni. Tek yï©dï bu dinsiz Pe½l 50 000 yayov cˆe-
Da ol a©acˆ angïncˆa yattï, ki dinsiz dzˆ¾uhutlar rüv urusˆ adämilärni da keldi öcˆäsˆmäª da yaman
ki K‘risdosnu ªacˆka cˆïªardïlar. yüräk bilä, necˆik te±izni± tol©unu, ki tas etkäy
Xacˆnï± biyikliki bu a©acˆ edi. A©acˆtan edi ermeni millätni. Tek cˆïªtï Hajg 1000 adam bilä
Adämni± ölümi, yänä a©acˆtan boldu tirilmäªi. Ol Pe½lni± utrusuna. Evet ki adämiläri k‘acˆ edilär.
1050
Национальная библиотека, Париж, Arm. 194: Сборник братьев Агопа и Аксента из Каменца'Подольского

Tüsˆtü ilgäri Pe½l bir böläki bilä da cˆerüvnü± ªalïnï aytmaªlar, u yazmaªlar, u batmut‘iunlar te±izni±
ªat-ªat ilgärtin da artªartïn. ªumundan esä, ki bardïrlar yazganlar burungi
Da Pe½l (19v) temir kiyip edi: bilir edi, ki Hajg- ªanlarnï± isˆlärni, ki nelär ªïlïnïp kecˆirdilär dünyâ-
nï± oªu yergä tüsˆmäs. Bar edi ªoluna Pe½lni± ªor- dan.
ªulu kertmäsin [=kertmäsi] da bozdo©anï. Da biz- Bardïr, ki dzˆ¾an sartïn edilär da ten sartïn da,
nim atamïz Hajg kelir ke±, uzun, bek yayï-oªu bi- yoªesä bilip övränmäª u sarnap esinä almaª asrï
lä. Tek Pe½l cˆaªïrdï Hajgnï± üstünä – hïsga edi – da aslamdïr adämilärgä, dzˆ¾an u ten hörmätinä. Anï±
atïldï, necˆik adzˆ¾daha, yutma klädi Hajgnï. Tek ücˆün ki ulu haybat u yaªsˆïdïr bilmäklik, da sarnap
Hajg tarttï yaynï, 4 butaªlï temir oªnu da oªladï esinä algay här birisi.
köksünä, yüräkinä utru, nedän acˆïldï, bir teredzˆ¾ä Ermeni ªanlarï
kibik, köksü, da yemirildi, necˆik bir ta©. Nemä bo- Xaysï ki Ermenilärni± ªanlarï barcˆasï ªanlïª
lusˆmadï temirläri kendinä, evet sadgel boldu ol etiptirlär 642 yïl, da so±ra kensi kecˆiptir bizim
hïsga, da ªutuldu biznim Ermeni milläti. Ya ne ki t‘visni± 495 yïlïna da gat‘o©igosluªuna.
ettilär T‘orkom da Ask‘azan, torunlarï Hajgnï± da So±ragi ªanïmïz kecˆti, atï edi Ardasˆir, Sahag
Ermenilär o©lanlarï, ündälir T‘orkomnï± k‘acˆu ba- vartabed vaªtïna.
hatïrlïªlarïnda. Da©ï da bulardan so±ra Jamrigne½ Özgä yaªsˆï isˆlär
bahatïrlïªlar etti, ki biznim Ermeni milläti ol at Surp Krikor Lusaworicˆ½ni± atasï Anag, anasï
bilä Armeank‘ ündäldi. Jokuhi, ªatunï Mariam, ªayn(21r)atasï Tawit‘, bir
Xacˆan ki Ermeni ªanlarï eksildi da tüsˆtülär o©lu Vrt‘ane½s, birsi R½ïsdake½s.
ªanlïªlarïndan da ªacˆan ki keldilär Ermenilikkä Surp Lisaworicˆ½ ªacˆan ki ªaytardï Ermenilik-
Apraham millätindän ªanlar, 4 o©ul, ªaysïn ki to- ni, K‘risdostan so±ra 297 yïlda edi. Da anï± yïlïna
©urdu E½dura, burungi Arsˆag, andan so±ra Va©ar- sv'atï Se½lve½stros papizˆ dingä ªaytardï Gosdantia-
sˆag, Arde½s Ta±lama, Digran K‘acˆ, E½ruant, Ara nos ªannï Rimada, 298-dä edi.
Körklü, Apkar, Sanadug, Xosrov, andan so±ra [Adamnï± k‘risdânlïªï]
(20r) ulu da ari Drtad da surp Lusaworicˆ½ Krikoros, Adamnï± burungi k‘risdânlïªï awazandan to©-
ki edi Aprahamnï± kökündän Te±rini± buyruªu ma ªïlïªïdïr.
bilä, ki aytïldï: Ekincˆi k‘risdanliki ªosdovanut‘iunudïr.
«Seni± milläti±dän cˆïªsar, Apraham, ªanlar, Ücˆüncˆü k‘risdânliki, ki dini ücˆün adam ªanïn
ki sen yal©ïzï± dzˆ¾âht etti± da boldu± tapmaga tökkäy, necˆik ari mardiroslar.
Te±rini». Te±rini± yar©u kününä bular izlänilsär, ki
Da©ï da Dïrtaddan so±ra özgä Arsˆag, yänä adam a©zï bilä könü bolgay, teni bilä aruv bolgay,
Xosrov, Bab, Vramsˆabuh. Munu± vaªtïna tapuldu dini bilä bek bolgay.
ermeni bitiki. Da©ï da surp Vartanlar, ki K‘risdos- Ya ne bilä bolur adämi
nu± süvükü ücˆün, ari yïªövlär ücˆün ªanlarïn tök- ucˆmaªka arzani bolmaga?
tülär. Äväl al©ïsˆ bilä, orucˆ bilä, sada©a bilä, yasˆ
Baªarsen, ki necˆä türlü ªïlïnmaªlïª u cˆerüvcˆi- tökmäª bilä.
liklär boldu bu ªanlar vaªtïna, ªaysï ki bitikkä kü- [Kim ªaysï millättän edi]
vürmädiª. Anï± ücˆün ki köp esli, u aªïllïlar, u Surp Lusaworicˆ½ Ermeni edi.
t‘ark‘manicˆlär dünyâda sansïz bitiklär ªaldïrdïlar Se½lve½sd Frang edi.
dünyâda jisˆadag bolganlarnï. Da©ï da necˆä türlü Vasilios Xa©an edi.
cˆerüvcˆilüklär boldu Babe©onda dinsiz ªanlar vaª- Johanos Giperan Asori edi.
tïna Napukotonosornï±, da Tarehni±, da A©e½ksan- Surp Agop Mdz¾pnli ol da Asor edi.
dr Magetonnï±, da Giwrosnï± ya da©ïn da ªanlar- Ep‘rem dä Asor edi.
nï±. Surp Nigo½l Xa©an edi, Ligia ulusundan.
Da©ï da ki necˆä ªan olturdu Mïsïrda, ya ne ªï- Bedros ar½ak‘elgä ne ücˆün ayttï K‘risdos, ki
lïnmaª bilä ªïlïndïlar! 10 ªan olturdu Petle½me½os- sen meni ªoroz cˆaªïrgïncˆa 3 kez tansarsen?
lar. Olturdu da köp türlü p‘arawonlar. Da 1 Petle½- “Почему Христос сказал апостолу Петру, что
me½os (20v) yï©dï dünyâni± bitiklärini. Da 1 p‘ara- прежде, чем запоет петух, ты трижды
won Xïzïl te±izdä bo©uldu. Da bir p‘arawon vaªtï- отречешься от меня?”
na Jovsep‘ Ke©ec½ig ªanlïª etti. Da©ï da Magetoniac½ Na (21v) munu± ücˆün ayttï K‘risdos Bedroska,
da nelär ªïlïndïlar da A©e½ksandr ªandan cˆïªtï da ki bilir edi, ki anï da klär edi sˆaytan az©ïrmaga,
dünyâni± 3 bucˆªaªïn tuttu. Da©ï da asrï da köptür necˆik Utanï, da bermädi Ata Te±ri cˆïªara, necˆik
1051
Александр Гаркавец. Кыпчакское письменное наследие: Каталог и тексты памятников армянским письмом

Utanï, zera Bedros yaªsˆï ªïlïª bilä to©up edi ata- – Xaysï ki dindä to©upmen, ol dindä ölsärmen.
sïndan-anasïndan, da Uta yazïª bilä to©up edi. Na Da egär ki seni± bilä yazïªka tüsˆmäsäm edi, na
anï± ücˆün Te±ri anï cˆïªara berdi eski dusˆmanga, ki Te±ri Sara bilä, da Rep‘e½ga bilä, da R½ak‘wuel bilä
tas bolgay edi dzˆ¾anï-teni bilä. ªosˆsar edi meni.
[K‘risdosnu± ari teni da ari ªanï] Ayttï aªpasˆ:
Yänä surp Vasilios hajrabedni± vaªtïnda bo- – Umsam bar Te±ridä, ki meni yazïª icˆinä ªoy-
luptur, ki turuptur ari tumnu± ªulluªuna da zˆo©o- magay, yoªesä pokutasïn da ludz¾un tartïp ölgäy-
vurtka üläsˆkän vaªtta yoluªur 1 dzˆ¾uhutka, ki ke- men, da seni dä ªoymagay, ki dzˆ¾uhut dinindä öl-
lir, da turar yïªöv esˆiki üstünä, da täfäricˆ etär, ki gäysen. Egär ki meni sövär esä±, kelgin bizim yï-
el ne türlü tum alïyïrlar. ªövümizgä da kör K‘risdosnu± haybatïn da menim
Na bu dzˆ¾uhutka alay körünüy, necˆik ki iski ulu hörmätimni k‘ahanalardan, da zˆo©ovurtlar-
icˆinä bir o©lannï± tenindän cˆimdirip tä, alay üläsˆir dan, da sargawark‘lardan.
edi elgä surp Vasilios. Na dzˆ¾uhutka et kibik körü- Tutundï ªatun, ki bargay.
nür edi K‘risdosnu± ari teni da cˆa©ïr ªan kibik kö- 1 ulukündä bardï ªatun yïªövgä da körär aª-
rünür edi. pasˆnï kiyingän altunlu sˆrcˆar icˆinä, basˆïna tadzˆ¾ al-
Tek keldi zˆo©ovurt arasïna bu dzˆ¾uhut, da ol da tunlu, emip‘oron üstinä, cˆövräsinä sargawark‘lar
aldï bu ari tumdan, da cˆïªtï yïªövdän, da cˆïªardï kiyinisˆ bilä türlü-türlü, alayoª k‘ahanalar da, da
a©zïndan, da baªtï esä – alay edi, necˆik a±ar kö- asrï sövündü bu ªatun.
ründü. Da ol anï yänä yöpsündü da pozˆïvat etti. Da necˆik mindi aªpasˆ ªoranga, kördü bu ªa-
Da so±ra bardï bu dzˆ¾uhut surp Vasili(22r)os- tun: (23r) yarïªlï frisˆtä cˆïªtï ªoran artïndan da tu-
ka da bu haybatlïªnï ayttï, necˆik ki a±ar köründü tup aªpasˆnï, ba©ladï yïªövnü± 1 tiräkinä; da kendi
da ne türlü K‘risdosnu± ari teni pozˆivat etti. frisˆtä etti tumnu özgä k‘ahanalar bilä. Da ªacˆan
Da keldi ªatunu bilä, o©lanlarï bilä, da surp klädi ari tumnu kötürmägä, kördü bu ªatun, ki
hayrabedni± ayaªïna tüsˆtü, da ªosdovanel boldu, kötürdü frisˆtä 1 yasˆ o©lannï, ki balªar edi, günäsˆ
da inam bilä krisdân boldu, da alay kecˆti dünyâ- kibik, da ayttï «Arilik ariliktän», da ol o©lannï± te-
dan. nindän kesip üläsˆir edi frisˆtä zˆo©ovurtlarga. An-
Munu± ücˆün ayttïlar, ki tek 1 kez yoluªuptur, dan so±ra o©lan a©ïndï kökkä tüp-tügäl, bütün, ne-
ki K‘risdosnu± ari teni Kar½n Asdudz¾oj körünüptür cˆik äväldän edi bütün. Tek cˆïªtï frisˆtä ªorandan da
da cˆa©ïr ªanï kibik körünüptür. Munu± kibik cˆesˆti aªpasˆnï ba©ïndan, da da©ïn körünmädi frisˆtä.
hrasˆk‘ tek surp Vasilios vaªtïna bir yoluªuptur. Bu ªatun kördü bu körümni, ªorªup bardï övi-
Munu±ki haybatlïª ade½ni körünmäª, ªaysï ki bu nä da yï©ladï, aytïp: «Te±ri, arzani etkin meni, ki
dzˆ¾uhutka köründi Ata Te±rini± zork‘undan u kü- bolgaymen k‘risdân da inangaymen O©lu±a, necˆik
cˆündän, ame½n. inanïr edim sa±a, da andan so±ra ölgäymen».
[Tawit‘ ªannï± o©ullarï] Da 1 özgä kündä bardï aªpasˆ ªatunga, ayttï,
Tawit‘ ªannï± o©lu kibik, kecˆmiyir dünyâda us- ki:
lu, necˆik So©omon, ki to©du Pe½rsape½dän, da ne alay – Kördü± k‘risdân dinin da ol barcˆa elni, ki
körklü, necˆik Apiso©om, ki to©du Isk‘adan, da ol necˆik edi hörmätim menim?
o©lu, ki atasï tirilikinä üstünä yas tuttï, ol da Pe½r- Ayttï ªatun:
sape½dän edi. Anï± ücˆün atï yoªtur, ki 8 küngä yet- – San edi ma±a, ki körmägäy edim seni anï±ki
mädi, ki sünät bolgay edi da atïn ªosˆkaylar edi. hörmättä!
Kecˆmiyir alay kücˆlü, necˆik Samson, Manov ªatïnï± Basˆladï aytma, yï©lamaª bilä ayttï ol ªorªulu
[=ªartnï±] o©lu, ki aldandï ol ªatïnga, edi atï Talia. körümni.
Bir aªpasˆ Mïsïr kermänindän Tek aªpasˆ, necˆik Te±ridän, isˆitti ªatïnnï± söz-
itlänir edi bir (22v) dzˆ¾uhut ªatun bilä lärin, ayttï:
“Один священник из города Египта – Bu kündän arï beriyim meni pokut(23v)aga,
распутничал с одной еврейкой” posˆumanlïªka, barïyïm manastïrga, ölgincˆä yï©lï-
Bir aªpasˆ Mïsïr kermänindän itlänir edi bir yïm yazïªlarïmnï.
(22v) dzˆ¾uhut ªatun bilä da dzˆ¾âht etär edi anï k‘ris- Ol ªatïn da tüsˆtü aªpasˆnï± ayaªïna, ayttï:
dân etmä. Necˆä barsa edi ªatïna, ögüt berir edi – Xoymagïn meni munda, yoªsa et meni k‘ris-
a±ar Te±ri bitiklärindän. Ol ªatun edi yarlï©ovucˆï dân, da mgrdel et, da ber meni ªatunlar vank‘ïna.
da miskin sövücˆi kendi dininä da klämäs edi isˆitmä Tek ol vaªt etti anï mgrdel, da 3 kündä övrät-
aªpasˆnï± ögütin k‘risdân bolma, yoªesä aytïr edi: ti anï k‘risdanlik yergäsin, da töräsin, da cˆïdama-
1052
Национальная библиотека, Париж, Arm. 194: Сборник братьев Агопа и Аксента из Каменца'Подольского

ªïn, barcˆa türlü ªuluªun, da yuvdu anï atïna Ata [Подписи под знаками в таблице]
O©ul Ari Dzˆ¾annï±, eltti anï vank‘ka. Günäsˆ, yïªkün ‘Солнце, воскресенье’
A aªpasˆ ketti E½rusa©e½mgä. Da kimsä bilmädi P‘ajladz¾, yïªpasˆkün ‘Меркурий, понедельник’
anï. 3 yïl dzˆ¾knel boldu, alay, ki K‘risdostan sˆnork‘ Hradn, nögärikün ‘Марс, вторник’
berildi a±ar markare½lik. Da 3 yïldan so±ra tïndï Ay, ªankün ‘Луна, среда’
me±ilikinä, da yazïldï ari atalar bilä, da K‘risdos- Lusaper, kicˆiaynakün ‘Венера, четверг’
ka haybat hali da här kez me±i me±ilik, ame½n. Lusnt‘, aynakün ‘Юпитер, пятница’
Egär ki kläsä± bilmägä, ki Günäsˆ ªaysï Erewag, sˆapat ‘Сатурн, суббота’
ketªoyadadïr, tut ävälbahardan, ki mardnï± [Xoran]
20-sidir, 2 kün eksik... ³ ·¹ »½ ¿ Á Ã Å
“Если хочешь узнать, в каком зодиакальном Ç É Ë Í Ï Ñ Ó Õ
доме находится солнце, возьми от весны, что Á ½ ¹ »o''* Å Á ½
приходится на 20 марта, на два дня меньше...” × Ù Û Ý ß á ã å
Egär ki kläsä± bilmägä, ki Günäsˆ ªaysï ketªo- ¹ Á »o'' ¹ Á »o'' ¹ Á
yadadïr, tut ävälbahardan, ki mardnï± 20-sidir, 2 ç é ë í ï ñ ó
kün eksik, ber här ketªoyaga 30-ar Xojndan basˆlar »o'' ¹ Á »o'' ¹ Á »o''
[=basˆlap]. Xayda ki toªtasa, ol ketªoyadadïr. Zera õ ÷ ù
martnï± 22-sinä Günäsˆ Xojnga kirir. ¹ Á »o''
Egärkläsä± bilmägä, ki Günäsˆ ªaysï bulargan *»o'' = yoª = 0.
yolduzdadïr, tut ävälbahardan eki kün eksik, ber [Расчетная таблица, транслитерация]
här yulduzga 70-är-70-är ya 10-ar-10-ar. Basˆla a p kt ez e½ ï t‘ zˆ
Hraddan. Xaysï ki toªtasa, (24r) ol yulduzdadïr. i l ª dz¾ g h c ©
Da budur yulduzlar: 8 6 4 2 0 10 8 6
Hradn , Xoyasˆ , Lusajper , dzˆ¾ m j n sˆ o cˆ½ b
P‘ajladz¾u , Lusin , Erewag , 4 8 0 4 8 0 4 8
Lusnt‘ak . cˆ r½ s v d r c½
0 4 8 0 4 8 0
Egär kläsä± bilmägä, ki Ay ªaysï ketªoyada- w p‘ k‘
dïr, tut aynï± künlärin da här birin12-sˆär et, da 4 8 0
burun bilgin, ki ªaysï ketªoyada yoluªtu Ay Günäsˆ Egär kläsä± bilmä adamnï, ki ªaysï ketªoyada
bilä, da bilgin, ki necˆä eksik edi Günäsˆ kendi ket- to©du, tut atïn anï± da anasïnï± da baª, ki necˆä
ªoyasïnï± sanïndan, da anï toldur bu sandan, da yazovdur 2-sini± atï da yazovlar necˆä sa©ïsˆtïr, da
ªalganïn 30-ar-30-ar bergin här ketªoyaga. Xayda 12-sˆär-12-sˆär keri ket. Ne ki eksik ªalsa, basˆla
toªtasa, andadïr Ay. Xojndan, da här birin 1 san ber. Xaysïnda toªtasa,
Xojn, Ar½iwdz¾n, A©e©naworn – ottur, da ªur- oldur, ol ketªo½jada to©du.
©aª, da isi. Bular kün to©usˆundadïr. Egär kläsä± bilmä, ki necˆä sahatïna to©du, tut
C½ojln, Gojsn, Ajdz¾e©cˆiwrn – topraªtïr, sovuª- ol sa©ïsˆnï yänä da ket 3-är-3-är. Egär 1 ªalsa, 1-
tur da ªuru. Bular yarïmkündädir. dädir, 2 – 2-dä da 3 – 3-tä.
Egaworn, Gsˆir½n, ´rhosn – isidir, da näm, da Egär kläsä± bilmä, ki ªaysï yulduzda to©du ya
yelli. Bular kün batïsˆïnadïr. ne kün, tut yänä ol sa©ïsˆnï da ket 7-sˆär-7-sˆär. Egär
Xec½akedinn, Garidzˆn ¾ , Cugn – suvludur, su- 1 ªalsa – yïªkün, egär 2, egär 3, yedigä diyin
vuªtur da näm. Bular yarïmkecˆädädir. baª ªoranda: künü – yulduzu tibinädir.
Xojn, Egaworn, Ariwdz¾n, Gsˆir½n, A©e©naworn, Da men yazïªlï''.
´rhosn – erkäktir. AwŸsid ulusuna edi bir kisˆi,
Cojn, Xec½kedinn, Gojsn, Gar½idzˆ¾n, Ajdz¾e©- ªaysï ki ündälir edi atï Eo½p
cˆiwrn, Cugn – tisˆidir. “В земле Уц (Оз) жил один человек,
Günäsˆ – erkäktir, isidir da ªur©aª. которого звали Иов”
Ay – tisˆidir, sovuªtur da näm. Edi Jop besˆincˆi pokolen'a Aprahamdan, ªaysï
(24v) ki Te±ri a©zï bilä kendini± maªtadï (25r) tanïªlïª
bilä:
«Jop ªulum menim, yaªsˆï tapungan, artar, za-
dasïz, keri bolgan barcˆa yaman ªïlïnmaªlardan».
1053
Александр Гаркавец. Кыпчакское письменное наследие: Каталог и тексты памятников армянским письмом

Da edi Jop asrï ulu ªodzˆ¾a. Bar edi anï± 7 o©lu manlïªka tözmäsbiz. Te±ri berdi – Te±ri aldï. Da
da 3 ªïzï, da dzˆ¾anavarlarï kütülgän 5000 ªoyu, bolsun Te±rini± atï al©ïsˆlï me±ilik.
3000 tuvarï, 500 esˆäki, 200 isˆlägän ögüzläri da Da bu ªadar barcˆanï± üsnä bolmadï eski dusˆ-
a±ar körä da©ïn köp nemäsi, ne türlü ki yazïlïptïr man anï ye±mägä, Te±ridän maªtalgan Opnu, ki
Opnu± bitikinä. cˆövürgäy edi yaman söz bilä ya yaman sa©ïsˆ bilä
Munï klädi eski dusˆman Te±ridän, ki sïnagay Te±rigä utru. Da köp dostlarï Opnu±, ªanlar, biy-
edi, da Te±ri berdi anï anï± ªoluna, evet ki dzˆ¾anïn lär, ªacˆan isˆittilär, ki necˆä türlü isˆlär kecˆti Opnu±
saªladï. üsnä, bardïlar ªatïna, da körüp anï ol türlü hâldä,
Tek basˆladï eski dusˆman tur©uzma a±ar sïna- ki ªoturlanïp da sasïmïsˆ hnoynu± üsnä olturgan,
maªlïª. Boldu alay, ki bir kün barcˆa tuvar ªarasïn ta±ladïlar, da©ïn da artïªsï öpkä öcˆäsˆtilär.
da esˆäklärin dusˆmanlar keldilär, da ªaraªladïlar, Da ªacˆan kördü Te±ri sˆükürlüªün da tözüm-
da kütücˆi ªullarïn öldürdülär. Da tüsˆti so±ra ot lüªün anï±, sözlädi birgäsinä söz sövüncˆlükkä, da
köktän dä küydürdü barcˆa böläklärin ªoylarnï±. eski dusˆmannï uyatlï etti, (26v) da anï sa©ayttï, da
Ol türlü barcˆâ tövälärin özgä millätlär aldïlar da al©ïsˆladï so±©usun Opnu± artïªsï, ne ki burundan.
kütücˆi ªullarïn öldürdülär. Da boldu alay bir kün, Da berdi a±ar Te±ri ekincˆi barcˆa tirlikni, ne ki tas
ki barcˆa ªardasˆlar, er u ªïz, ulu er ªardasˆnï± ªatï- etip edi. Berdi a±ar Te±ri sïnamaªtan so±ra 7 o©ul
na edilär asˆta. Da ªacˆan yep icˆiyirlär edi, ansïzïm da 3 körklü ªïz. Da keldilär ªardasˆlarï ªatïna, da
kücˆlü yel cˆïªtï, da yemirdi övnü± üstün, da barcˆa- färâhlandïlar , da 1-är ovecˆka ba©ïsˆladïlar, da 1-är
sïn anda öldürdü. Bunï barcˆanï bir kündä isˆitti Op altïn 4-är sblïª yazovsuz. Na Te±ri anï 2-incˆi bu-
bu sïna(25v)maªnï eski dusˆmandan, da yïrttï to- nu± bilä arttïrdï, ki boldu 14 000 ªoyu, 2000 ögüz,
nun kendini±, da topraª toldurdu [=tozdurdu?] ba- 1000 tovar da 1000 tisˆi esˆäk. Da berdi a±ar me±är-
sˆïna, da tüsˆti yergä, da yügündü Te±rigä, da ayttï, mäªliª köp dünyâda. Da tirildi andan so±ra 170
ki: «Men ya±alacˆ [=yala±acˆ] keldim yüräkindän yïl, da kördü o©lanlarïnï± o©lanlarïn da torun-
anamnï±, ªaytïp yala±acˆ ketsärbiz bu dünyâdan. larïnï± o©lanlarïn, da öldü, asrï ªartayïp, 248 yasˆï-
Te±ri berdi – Te±ri aldï. Ne türlü Te±ri klädi – ol na. Ne türlü ki aytïrlar, ki tirgizdi anï K‘risdos ucˆ-
türlü boldu. Da bolsun Te±rini± atï al©ïsˆlï me±i- maªïna, da pareªo½stur bizim ücˆün Te±rini± alnï-
lik». na. Da burungi atï edi Opnu± Jopap, da Osid ulu-
Bu ªadar sïnamaªta eski dusˆman tapmadï an- suna turur edi.
da dzˆ¾udzˆ¾guhe½llïª da hecˆ tarïªmaªlïª etmädi Te±ri- Tanïªlïªï da ªïyïnï surp Bandäle½vo½n
gä utru, tek Te±ri uyatlï etti eski dusˆmannï. hakimni±, da Ermo©ajos ªart k‘ahananï±,
Xaytïp yänä ªoldu eski dusˆman Te±ridän, ki da 2 sï±arlarïnï±
tenin da söväklärin sïnagay edi. Berdi Te±ri anï± “Свидетельство и мученичество святого
erkinä, yoªesä ölüm bermädi. Пантелеона, лекаря, и старого священника
Tek tüsˆti tïncˆsïz Jopnu± üstünä, da ªoturlandï Ермолая, и двух их жён”
barcˆa teni basˆïndan ayaªïna dirä, da tom©aª bilä Xanlïªka äväl [awa] turganïna dinsiz da törä-
ªasˆïr edi ªoturlarnï± irinin, da olturur edi sasïmïsˆ siz Mak‘simianosnu± köplär hecˆ ettilär bu dünyâ-
hnoylar üsnä kermändän cˆïªarï. ni± tirlikin Te±rini± inamï ücˆün da ucˆmaª ücˆün
Da ªacˆan kecˆti anï± üsnä bir zaman ol ªadar Eyämizni± bizim Jisus K‘risdos(27r)nu±. Özgälär
sïnamaªïna Opnu±, ayttï ªatunu: ta©da yasˆïndïlar da tasˆlar tibinä ªïyïn bilä dzˆ¾anla-
– Ayt bir nemä Te±rigä utru da ölgin, zera as- rïn Te±rigä sïmarladïlar tirliklärindän keri. Özgä-
rï buzuldu barcˆa teni±, barcˆa o©lanlarï± seni±, ªay- lär kermänlärdä, dinsiz biylär ªolundan tenlärin
sï ki tïncˆsïzlïª bilä to©urdum da östürdüm, öldülär, ªïyïnga berip, Jisus K‘risdoska tügällänirlär edi.
da tirliklär barcˆa tas boldu, (26r) da sen yaman Ol cˆaªta yaªsˆï ªïlïnmaªlïª ye±är edi sïnamaga
hnoylar üsnä yïªïlïp yatïpsen, da boyu± seni± ya- urusˆcˆïlarnï tözümlük bilä da ye±mäªi alarnï± sa-
man da kücˆlü ªoturlardan ªurtlanïptïr, da hecˆ bol- ©ïsˆlanïr edi köp türlü yaªsˆïlïªka.
du seni± jisˆadaglarï± dünyâdan, da men, yarlï bo- Da töräsiz Mak‘simianos urusˆ etär edi Nigo-
lup, suvralïyïrmen öv övdän tïncˆsïzlïª emgänmäª mita kermändä da K‘risdosnu sövgänlär anï± ªo-
bilä. lundan nahadagel bolurlar edi.
Da ªacˆan isˆitti bu yaman sa©ïsˆnï ªatunundan, Ol künlärdä bar edi bir kimesä, ki atï Sdoro-
yamanlïª bilä baªtï anï± üsnä da ayttï: kios ündälir edi, ki turur edi Nigomita kermändä,
– Ne ücˆün sözlädi±, bir ªarsïz kibik? Sansïz da bar edi bir o©lu, ki atï Bandäle½von edi. Ögütlä-
yaªsˆïlïªnï me±ärdiª Te±ridän. Emdi bu ªadar ya- nip edi yaªsˆï sarnamaªnï. Da berdi anï hakimgä
1054
Национальная библиотека, Париж, Arm. 194: Сборник братьев Агопа и Аксента из Каменца'Подольского

övränmägä, ªaysï ki atï Ewp‘rosinä edi, ki barcˆa – Necˆä ki anam tiri edi, klädi meni ªatïna tut-
biylärni ªanlïªnï± ol o±altïr edi. Da ol alïp Bandä- ma, da atam ªoymadï, zera klädi ªanga ªuluªka
le½vonnu yaªsˆï es bilä övrätir edi pesˆäni hakimlik- bermä. Da ªacˆan anam öldü, klädi meni yanïna
ni±. Da barïr edi yï©ï ªan esˆikinä kensini± ustasï alma, da ªayda klädi, anda berdi.
bilä. Da kördü ªan Bandäle½vonnï barcˆa biyläri bi- Tek ªart ayttï:
lä. Ayttïlar hakimgä: – Ne övräniyirsen sen usta± yanïna?
– Kimni± bar alay körki, necˆik bu o©lannï±! – Da Bandäle½von ayttï:
zera ol türlü edi Bandäle½von, necˆik kimesä tapul- – ZAsg©ebeanï± [Асклепий / Эскулап, миф.
mas edi (27v) adämilärdä anï± körkünä körä ba- греч. / рим., бог медицины; возможно, Аскле&
sˆïndan ayaªïna dirä. пиад (128–56)], da zEbogradeanï± [Гиппократ
Da ol hakim ayttï alarga: (460/459–379)], da Kallianeanï± [Гален (130–
– O©ludur dövlätli Sdorokianï±, da anasïnï± 200)] pesˆäsin. Da buyurïyïr ustam menim ma±a:
atï Pulia ündälir. Berdilär ma±a övrätmägä ha- «Egär övränsä± alarnï± pesˆäsin da ögütlärin,
kimlikni. o±altsarsen barcˆa (28v) ªastalïªnï adämilärdän».
Tek ayttï ªan da kimlär ki birgäsinä and icˆip Tek ol ªart ayttï a±ar:
edilär yal©an te±rilärinä: – Bularnï, ki aytïyïrsen, barcˆa hecˆtir. Da kim-
– Arzanidir bu o©langa bolmaga ªannï± ªatï- gä ki Maksimianos ªan yügüniyir, alar da hecˆtir.
na. Kel, o©lum, da isˆit ma±a, da inan K‘risdoska, ªaysï
Andan so±ra övränir edi o©lan ustasïndan da ki anï± atï bilä barcˆa ªastalarnï o±altkaysen. Zera
o±altïr edi, ªaysïn ki buyursa edi, kün-kündän. ol ölülärni tur©uzdu, da soªurlarga yarïª berdi, da
Da ªan buyurur edi ustasïna, ki o©lannï här ªastalarnï o±alttï. Xaysï ki etäkinä tiygän ªatïn 12
kez ªatïna yebergiy edi. yïl tïncˆsïzlïªnï± icˆinä edi, ol sahat o±aldï. Da©ïn da
Da©ïn da bar edi bir ªart Ermo©ajos atlï, ki köp sk‘ancˆ½elik‘ etti, ki ne sanï bar, da ne sa©ïsˆï.
saªlanïr edi bir kicˆkinä ªuc½ta 2 sï±arï bilä. Da här Xaysï ki suvnu cˆa©ïrga ªaytardï. Emdi dä här kez
kez kecˆär edi Bandäle½von ol ªuc½kïnanï± yanïndan, yuvuªlanïr kensini± ªullarïna da ªutªarïr alarnï
da körär edi Ermo©ajos ol o©lannï± kecˆkänin, barcˆa tarlïªlardan kensilärini±. Da kimlär ki a±ar
körklü, da ªorªulu, da yaªsˆï. Sezdi Ari Dzˆ¾an bilä, inandïlar, artïªsï bulardan ba©ïsˆladï etmägä.
ki ta±lama sa©ït bolsar, ne türlü sanlï Bo©os ar½a- Da Bandäle½von, necˆik yaªsˆï yer da körklü, ki
k‘äl, zera kimesä biyändirmädi anï sï±arlarïndan alïr urluªnï da yemisˆ berir, Awedarannï± sözünä
ªarsïzlïª bilä baªma ªatïn kisˆigä, ya oyunga kir- körä, ªaysï otuz, 60, ªaysï 100, ol türlü ol da Te±-
mägä, ya artïªsï külmägä, ne türlü övräncˆiktir o©- rini± sözün yöpsündü kendinä da yemisˆlätti ªut-
lanlarga. ªarïlmaga kendini± dzˆ¾anïna da köplärgä. Tek ayt-
Tek ündädi anï ol ªart bir kündä, basˆladï yal- tï Bandäle½von ol ªartka:
barma, ki kirgäy ªuc½(28r)kïnasïna, ªayda ki yasˆï- – Bolur mï a±latmaga munï, ªaysïn ki siz ay-
nïp edi. Da ªacˆan kirdi, asrï sövündü ol ªart da tïyïrsiz, acˆma(29r)ga üstümä menim? Zera munï
ayttï: anamdan da isˆitir edim, ªacˆan yügüncˆ etsär edi,
– Färâh bol, o©lum, kiyinisˆli barcˆa yaªsˆï ªïlïn- K‘risdosnï a±ar edi, ªaysïn ki siz k‘aroz beriyirsiz.
ganï± bilä! Tek ªart ayttï:
Da ayttï Bandäle½von ol ªartka: – Umsangïn a±ar, ki munï barcˆa etsärsen adä-
– Färâh bolu±uz siz da arzani barcˆa hörmät- milärgä, zera hecˆ yïraªlanmastïr kensini± ªulla-
kä! rïndan. Inangïn sen bundan so±ra K‘risdoska da
Da aldï ªolundan ol ªart, da oltur©uzdu yanï- mgrdel bolgïn Te±rini± sˆa©avatï bilä.
na, da ayttï a±ar: Da andan so±ra barïr edi kün-kündän Bandä-
– O©lum, kimsen sen, ya nedir seni± yergä±, le½von ol ªartnï± ªatïna, da toªtalïr edi inamga, da
ya ªaysï bilicˆiliªni övräniyirsen? Ayt ma±a. övgä barmas edi, burun alarnï körmincˆä, da ol tür-
Tek ayttï Bandäle½von: lü tolunur edi sˆnorhk‘u bilä Jisus K‘risdosnu±.
– O©lumen bir dövlätlini±, ªaysï ki ata Sdoro- Bir kün azad bolup edi Bandäle½von ustasïn-
kiostur. Da anamnï± atï Puliadïr, da ªeli vaªttïr, dan kensini±, ki övgä bargay edi, da yïraªlandï az-
ki ölüptür. gïna. Yol bilä taptï bir o©lan, ki yïlandan tisˆlänip
Da ªart ayttï a±ar: da ölüp edi dä, da yïlan da yanïna edi. Da ªacˆan
– Xaysï ªuluªta emgäniyirsen, o©lum? kördü anï Bandäle½von, ªorªup, azgïna keri ªacˆtï,
Tek ayttï Bandäle½von a±ar: da yänä esinä keldi, da ªaytïp aylandï, da ayttï
1055
Александр Гаркавец. Кыпчакское письменное наследие: Каталог и тексты памятников армянским письмом

kensini± boyuna: «Hali cˆaªtïr ma±a bilmägä, ki sa©ïsˆ etär edi, ki ne türlü atasïn ªaytargay edi
könü midir aytkanï Ermo©ajos ªartnï±». Te±(30v)rigä, da här kez sözlär edi mani bilä bir-
Tek baªtï kökkä da ayttï: «Biyim Jisus K‘ris- gäsinä K‘risdosnu± kücˆün da gur½k‘larnï± kücˆsüz-
dos, arzani esäm seni± ündälgäni±ä da sa©ïnïr lükün. Sorar edi atasïna, ki ne ücˆün yal©an te±ri-
esä± meni seni± ªulluª(29v)u±a, turgay bu o©lan lär, ªaysïlarï ki turupturlar ayaªlarï üsnä, här kez
seni± atï±a!» turupturlar, da ªaysïlarï ki olturupturlar, hecˆ tur-
Da ªacˆan ol munï ayttï, ol sahat turdu o©lan, maslar. Tek atasï aytï:
da yïlan cˆatladï yarïmïndan. – And icˆärmen menim sa©lïªïmdan, ol isˆni, ki
Andan so±ra artïªsï sˆnorhk‘ berildi Bandäle½- sen sorïyïrsen, o©lum, a©ïrdïr, bolman sa±a aytma-
vonga, da ayttï maªtamaª bilä: «Maªtïyïm seni, ga.
Eyäm Jisus K‘risdos, ki etti± meni ªullarï± bilä sa- Da surp Bandäle½von toldu färâhlik bilä da
±a salma». Da bardï ulu sövüncˆlük bilä, tüsˆtü ol haybat berdi Te±rigä, ki bir söz bilä ªaytardï ata-
sanlï ªartnï± ayaªïna da ayttï: sïn Te±rigä. Da atasï ol kündän so±ra 2-kü±üllü
– Ögärmen seni, Te±rini± ªulu! Ber ma±a boldu yal©an te±riläri ücˆün, da©ï yügünmäs edi
k‘risdânlikni ölümsüzlüknü±, zera inanïpmen bü- alarga, zera övinä bar edi bolvanlarï. Da Bandäle½-
gün, ki yoªtur özgä Te±ri, Eyämizdän basˆªa, Jisus von köp kez klädi usˆatmaga alarnï, da tïyar edi
K‘risdostan, ki anï± atï bilä ölülär tirilirlär. kensin, sa©ïsˆlap yüräkinä, ki atasïnï± kö±lün ya-
Da acˆtï ol ªartka bolgan isˆni barcˆasïn, ki ne man etmägäy edi: «Xoy burun inansïn Eyämizgä
türlü K‘risdosnu± atï bilä o©lan ölülärdän turdu da Jisus K‘risdoska. Andan so±ra birgä usˆatkaybiz
yïlan cˆatladï. alarnï. Da ol hada©ada, ki Bandäle½von bu sa©ïsˆnï
Tek ayttï ol ªart: etiyir edi, keltirdilär a±ar bir soªurnï, ªolundan
– Kel, o©lum, da körgüz ma±a yïlannï ölgän. tutup, da esˆikni ªaªïp, sorarlar edi:
Da bardï Bandäle½von da körgüzdü a±ar. Kö- – Icˆkäri midir Bandäle½von hakim?
rüp, Ermo©ajos ªart baªtï kökkä da ayttï: «Eyäm Da ªacˆan bildilär, ki icˆkäridir, yalbarïrlar edi,
Jisus K‘risdos! Haybat adam sövüklükü±ä seni±! (31r) ki cˆïªïp o±altkay edi soªurnu.
Haybat sˆa©avatï±a seni± da aytovsuz basˆªïsˆï±a se- Tek isˆitip Bandäle½von tezindän cˆïªtï da kördü
ni±, ki tercˆä ba©ïsˆladï± seni± ªulu±a Bandäle½vonga anï atasï bilä birgä. Xacˆan kördü Bandäle½von so-
sa©ïsˆï±nï seni±!» ªurnu, sordu a±ar, ki:
Da bardïlar 2-si ªuc½kïnasïna, da ettilär barcˆa- – Ne kliyirsen?
(30r)sïn, necˆik töräsi edi. Mgrdel etti sanlï ªart Tek soªur ayttï a±ar:
Bandäle½vonnï. Da boldu Ermo©ajosnu± ªatïna 8 – Yarlï©a ma±a, soªurga, da tatlï yarïªïmnï±
kün da andan so±ra övinä bardï. tutulganïna, zera barcˆa hakimlär sïnadïlar meni,
Tek körüp atasï anï da ayttï: da nemä bolmadïlar. Da ªaysï ki bar edi azgïna ya-
– Xayda edi±, o©lum, bu ªadar kün, ki men ta- rïªïm, anï da ketärdilär mendän, da barcˆa tirli-
rïªïp ªay©urïyïr edim seni± ücˆün? kimni aldïlar, da hali soªrayïp yarlï bolupmen.
Tek Bandäle½von ayttï atasïna: Tek ayttï Bandäle½von ol kisˆigä:
– Xannï± bir kisˆisi asrï tïncˆsïzlïªtan o±alttïª, – Özgä hakimlärgä igliki±ni berdi±. Ma±a ne
zera ªannï± alnïna körümlü kisˆi edi. Anï± ücˆün bersärsen, egär körsä±?
boldum ªatïna 8 [kün], ki tügäl sa©aygïncˆa ªasta. Tek ayttï soªur:
Tek tïyïldï atasï. Da ertäsi bardï ustasï ªatïna – Ne ki ªalïptïr iglikimdän, anï sa±a berir-
Bandäle½von, da körüp ustasï anï, da ayttï [=basˆla- men.
dï] a±ar aytmaga: Da Bandäle½von ayttï soªurga:
– Bandäle½von, ªayda edi± muncˆa kün? – K‘risdos sa±a yarïªnï ba©ïsˆlagay, da ne ki
Tek Bandäle½von ayttï: ma±a atadï±, elt, yarlïlarga üläsˆ.
– Atam baªcˆa satun aldï da yeberdi meni cˆöv- Tek atasï Bandäle½vonnu± tïyar edi da aytïr
räsin tutturma baªcˆanï±, da boldum anda 8 kün, edi:
ancˆa ki erkli boldum üsnä, zera barcˆa körklü in- – O©lum, pokoy ber ol kisˆigä. Sen artïªsï bilicˆi
dzˆ¾idän haybatlï edi, ªaysï ki aldïm ol mülkni. dügülsen ol hakimlärdän, ki anï baªtïlar.
Kendi ücˆün ayttï munï, ki k‘risdân bolup edi. Yänä Bandäle½von ayttï atasïna:
Da isˆitip ustasï munï, tïyïldï sormaªtan anï. – Ol otnu, ki men bersärmen mu±ar, zera me-
Yoªesä Bandäle½von K‘risdosnu± sˆnorhk‘u bilä nim vartabedim bir söz bilä o±altïr inanganlarnï
tolu ªaznasïn inamnï± alïp edi yüräkinä, köp türlü a±ar.
1056
Национальная библиотека, Париж, Arm. 194: Сборник братьев Агопа и Аксента из Каменца'Подольского

Tek aldï ªolundan Bandäle½von soªur(31v)nu±, Tek kirdi soªur ªan alnïna da ayttï a±ar ªan:
da ªacˆ cˆïªardï közläri üsnä, da ayttï: – E, adam, kimni± atï bilä o±aldï± sen?
– Atï bilä Jisus K‘risdosnu±, ki yarïªlattï bu- Tek ol ayttï alarga:
rungi ªaram©ulanganlarnï, da o±alttï tarïªkanlar- – Sarnadï K‘risdosnï da ªacˆ cˆïªardï közüm üs-
nï, da yï©dï tozulganlarnï, erki bilä K‘risdosnu± nä, da men ol sahat kördüm.
körgäysen yarïªnï seni± tirliki±ä dirä! Tek ªan ayttï a±ar:
Da necˆik ol anï ayttï, soªur körmä basˆladï. Da – Sen ne aytïrsen seni± ücˆün? Te±rilärni± kü-
atasï Bandäle½vonnu± inandï Te±rigä o±algan bilä cˆü bilä o±aldï± yoªesä K‘risdosnu± atï bilä?
birgä. Tek ol kisˆi ayttï ªanga bularnï barcˆasïn, ki:
Da barïp ayttï Bandäle½von ol sanlï ªartka, – Köriyirsen hakimlärni. Köp yal©an emgän-
ªaysï ki etti Eyämiz anï± bilä birgä. Da boldu anï± dilär, da tirlikimni barcˆa aldïlar, da ma±a nemä
ªatïna köp künlär atasï bilä da o±algan bilä birgä bolusˆmadïlar. Yoªesä azgïna közümnü± yarïªï bar
toªtatmaª bilä alarnï inamga. Berdi alarga sanlï edi, anï da ketärip edilär.
ªart mgrdut‘iunnu köktägi sˆnorhk‘nu±. Tek ayttï ªan:
Da az vaªttan so±ra atasï Te±rigä sïmarlandï. – Ayt ma±a, kimdir ulu Asg©e½bios, ki köplär
Da ªalgan iglikin atasïndan yarlïlarga üläsˆti da sarnadïlar da bolmadïlar o±altmaga, yoªesä K‘ris-
ªaysïlarï ki zïndanda edilär da ªïyïnda. Te±rini± dos, ki Bandäle½von sarnadï?
sövükü ücˆün o±altïr edi alarnï da bolusˆucˆu edi Tek ol ayttï:
K‘risdos anï± barcˆa isˆinä. Da köp hakimlär paªïl- – K‘risdos, ªaysïn Bandäle½von sarnadï da ya-
lanïrlar edi a±ar. Tek bir kün yï©ïlïp edi barcˆa ha- rïªïmnï ba©ïsˆladï.
kimlär bir yerdä. Da ol soªur yuvuª turup edi alar- Tek ªan öcˆäsˆländi anï± üsnä da ayttï a±ar:
ga, ki Bandäle½vondan o±alïp edi. Da körüp anï, ha-
– Keri bol sen, kisˆi, da telirmä K‘risdosnï a±-
kimlär ayttïlar biri biri(32r)nä:
maªï± bilä, zera te±rilär ba©ïsˆladïlar sa±a yarïªnï.
– Bu ol soªur dügül mi, ki biz bolmadïª o±alt-
Tek o±algan ayttï:
maga? Kim bolgay ol, ki munï o±alttï?
– Sen alïsˆ(33r)ïnma. K‘risdos ba©ïsˆladï ma±a
Tek ündädilär ol soªurnï da sordular, ki:
ekincˆi yarïªnï acˆmaª bilä közümni ªolu bilä Ban-
– Kim seni o±alttï?
däle½vonnu±, ªulunu± kensini±, da yarïªlattï esim-
Ayttï ol kisˆi alarga:
ni yä±irtmäª bilä Ari Dzˆ¾annï±, zera seni± te±rilä-
– Bandäle½von Sdorokiosnu± o©lu.
ri± soªurdurlar, e ªan, da bolmaslar kimesägä ya-
Tek hakimlär Bandäle½vonnu± ustasïna ayt-
rïª bermägä.
tïlar:
– Seni± sˆegerti± dügül mi Bandäle½von? Tek ªan ayttï and icˆip te±rilärini± sa©lïªïn-
Tek bolvanlarïna and icˆip ayttïlar: dan:
– Ulu hakimni± sˆegertidir Bandäle½von! – egär – Ne türlü seziyirmen, könüdür aytkanlarï
bilmäslär edi esä, K‘risdos ücˆün markare½anal bo- hakimlärni±.
lurlar edi da könü sözlädilär. Tek sahat buyurdu eltip basˆïn kesmä da ayttï:
Da ol kündän so±ra paªillikläri bar edi Ban- – Egär ki bu ªalsa, köplärni yïraªlatïr te±rilä-
däle½von hakimgä da klärlär edi mahana tapma rimizdän.
anï± üsnä. Da bir vaªt öcˆ saªladïlar üsnä da kör- Da ªacˆan basˆïn kestilär anï±, Bandäle½von aª-
dülär özgä inanganlarnï, ki o±altïr edi Bandäle½- cˆa berdi ol dzˆ¾alatlarga da, alïp, atasï ªatïna köm-
von. ´aªtïlar anï Mak‘simianos ªanga da ayttïlar: dü.
– Xaysï ki sen buyurdu± tezindän övrätmägä Andan so±ra buyurdu ªan ündämä Bandäle½-
hakimlikni, ki ªatï±a bolgay edi, da ol yürüp bizim vonnu. Da ol barganda, al©ïsˆ etip, aytïr edi:
te±rilärgä yaman aytkanlarnï o±altïyïr, kliyir anï [Псалом 108/109]
alar bilä sa©ïsˆ etmä. Yoªesä egär tezindän tas et- «1Te±ri menim al©ïsˆïma! tözmä, 2zera a©zï
mäsä±, köplärni tïyar yügündürmäªtän te±rilär- yazïªlïnï±, a©zï yazïªlïnï± da könüsüznü± acˆïldï
ni± da hakimlikni Asg©ebeanï± K‘risdoska ªayta- menim üstümä.
rïr. Sözlädilär menim ücˆün öcˆlü tilläri bilä 3da ya-
Da©ïn da ªoldular (32v) ªandan, ki ündägäy man sözläri bilä cˆövrämni aldïlar.
edi ol soªurnï, ªaysïn ki Bandäle½von o±altïp edi. Urusˆtular menim bilä hecˆ yergädän 4da sövü-
Tek buyurdu ündämä anï da sormaga, ki ne isˆ kümä utru meni cˆïªara berdilär, da men al©ïsˆ etär
bilä anï o±alttï Bandäle½von. edim.
1057
Александр Гаркавец. Кыпчакское письменное наследие: Каталог и тексты памятников армянским письмом

5Tölädilär ma±a yaman yaªsˆïga utru da sövü- Da te±rilärini± ªulluª etücˆiläri basˆladïlar biri
kümä utru meni sövmädilär. birin berkitmägä uslularï bilä birgä yal©an umsa-
26Emdi bolusˆ ma±(33v)a, Eyäm Te±ri, da ªut-
larïna kensilärini±, ªaysï ki bar edi. Bir ªaralïla-
ªar meni seni± yarlï©amaªï± bilä. rïndan [ªaralalarïndan] sarnadï zAsge©ebiosnu da
29Kiygäylär uyatnï, kimlär ki meni cˆïªara ber-
berdi zEbograde½osnï, da özgälär zAramasdnï, da
dilär, da salgaylar uyatnï, yapov kibik, kensiläri- ªaysï Asd©egni, ªaysï Herag(34v)le½sni da özgä yal-
ni± üstünä. ©an te±rilärni. Da edi alarnï± sarnaganlarï barcˆa
Da ªullarï± seni± sövüngäylär seni± bilä!» hecˆ.
Tek kirdi ªannï± alnïna Bandäle½von, da kö- Da Bandäle½von turup ta baªar edi alarnï± yal-
türdü közlärin Te±rigä. Da ªan ayttï [=basˆladï] ©an emgäklärinä da külär edi alarnï hecˆ etmäª
a±ar aytmaga: bilä.
– Bandäle½von, könü midir, ne ki isˆittim seni± Ayttï ªan:
ücˆün? Men dügül mi edim, ki buyurdum seni± – Xoy sarnasïn Bandäle½von kensini± sarna-
ücˆün usta±a, ki tezindän övrätkäy edi seni, zera maªïn.
klär edim seni ªatïma alma seni± körklü boyu± Da Bandäle½von baªtï kökkä, ayttï:
ücˆün? «Eyäm, isˆit al©ïsˆïma menim, da yalbarganïm
Tek ayttï Bandäle½von: menim sa±a yetsin.
– Anï aytïyïrsen, ne ki isˆitti± menim ücˆün. Xaytarma yüzü±nü mendän, ªaysï kündä sa-
Tek ªan ayttï: ±a sarnasam, ol sahat ma±a isˆitkäysen, ki sa±a kö-
– Xaysïn ki isˆittim, inanmadïm, zera cˆuv bo- türdüm közümnü, Eyäm.
lur, ki yal©an da bolgay. Isˆittim, ªaysïn ki biz ªïy- Da körgüz yaman sa©ïsˆ etücˆilärgä, ki sensen
narbiz da sürärbiz anï± ücˆün, ki biyänmäslär
o±altucˆï sa±a inanganlarga».
inanma te±rilärimizgä, sen yürüp da o±altïyïrsen
Da tuttu ªolundan antamaludz¾nï, tur©uzup
alarnï, da yediriyirsen, da K‘risdosnu aytïyïrsen
anï, ayttï:
tapunma.
– Jisus K‘risdosnu± atï üsnä sa© bolgïn!
Da Bandäle½von, tolup Ari Dzˆ¾an bilä, ayttï:
Bu sahattan so±ra tezindän turdu ªasta da
– Xanïm, yazgandïr, ki te±rilär, kökni da yer-
bardï sövüncˆlük bilä övünä al©ïsˆlamaª bilä Te±ri-
ni ki yaratmïyïrlar, tas bolgaylar, zera te±ri dügül-
ni. Da köplär inandïlar Te±rigä ol sahatta, keri bo-
lär, ki ölülärni tirgizmädilär, soªurlarga yarïª ber-
lup kensilärini± yal©an inamlarïndan.
mädilär, ni bir ªastanï tösˆäktä o±altma(34r)dïlar.
Da ol sarnaganlarï hakimlär bilä birgä tisˆlä-
Ne türlü bolurbiz alarga inanma? Ne sözlüyürsen,
ªanïm, aldanma? rin ªïrcˆïldatïrlar edi anï± üsnä da aytïrlar edi ªan-
Tek ªan ayttï a±ar: ga:
– Xaysïn k‘risdânlar inanïrlar, bolur munï et- – Egär könüsündän bu tiri ªalsa, hecˆ bolur
mä? te±rilärimizni± kücˆi, anï± ücˆün ki barcˆasïn (35r)
Bandäle½von ayttï: yïraªlatïr alarga yügünmäªtän. Da©ïn bu kündän
– Xaysïna ki k‘risdanlar inanïrlar, munï barcˆa keri biyänmä a±ar, ªanïm, zera antamaludz¾ te±ri-
etti. lärimizni± kücˆü bilä sa©aydï.
Yänä ayttï ªanga: Tek ªan biyändi alarnï± aytkanlarïna, ayttï
– Egär kläsä± sïnamaga, ªaysïna men inanï- Bandäle½vonga:
yïrmen, buyurgïn bir antamaludz¾ keltirmä, ªaysï – Biyän ma±a da inan te±rilärimä. Yoªesä
ki kermän icˆinä yatïptïrlar, da ayt seni± sarnagan- isˆitmädi±mi, ki necˆälär öldülär alar ücˆün?
lar te±riläri±izni± atïn anï± üsnä. Da men sarnï- Da Bandäle½von ayttï:
yïm K‘risdosnu± atïn. Da tanïgïn, ki kimni± atïna – Kim ki K‘risdos ücˆün ölär, tiridir me±i, zera
o±alïr antamaludz¾. Andan so±ra tiyisˆlidir a±ar anï± atï ücˆün ölär.
inanma, ki kücˆlüdür barcˆa te±rilärdän. Tek ªan ayttï:
Tek buyurdu ªan oramlardan keltirmä bir an- – Yetkincˆä sözlädi±. Tïyïl, Bandäle½von, a±ma-
tamaludz¾ da ªoyma aralarïna. ªï±dan K‘risdosu±nu seni±! Ayagïn seni± o©lanlï-
Tek keltirdilär bir antamaludz¾nï nasˆï bilä. Da ªï±nï da kel, yügün, zera köriyirmen köp da ulu ªï-
ªan ayttï Bandäle½vonga: yïnlar hadirläniptir sa±a, egär ol bizmiliktä tur-
– Te±rilär bilä – könü ayttï±. Bolsun alay, ne- sa±.
cˆik sen ayttï±. Bandäle½von ayttï:
1058
Национальная библиотека, Париж, Arm. 194: Сборник братьев Агопа и Аксента из Каменца'Подольского

– Xanïm, ne türlü yaman ªïyïnlar kläsä±, ber- cˆïªtï – ªazan sovudu. Da surp Bandäle½von basˆladï
gin ma±a, zera hadirmen barcˆa ªïyïnlarga seni± sa©mos aytma:
tözmägä K‘risdosumnu± atï ücˆün. [Псалом 54/55]
17Men Te±rigä sarnadïm, da isˆitti ma±a
Mak‘simianos ªan ayttï:
– Bilgin, ki necˆä ªïyïnlar berdim Ant‘imos aª- Eyäm. 18Ertä, da kecˆä, da här sahatta sözlädim,
pasˆka bu künlärdän burun! da isˆitti avazïma menim».
Bandäle½von ayttï: Da yuvuª turganlar ta±larlar edi ol körümgä.
– Da sen bilgin, ªaysïna ki tözdü ol ªart Te±ri Da ªan aytïr edi kensini± yuvuªtagilärinä:
ücˆün, aldanmadï kensini± yaªsˆï imanïndan, yoª- – Ne türlü adamdïr bu, ki otnu söndürdü da
esä barcˆa yaªsˆï kö±lü bilä cˆïªara berdi keskängä ªor©asˆïnnï suvuttu? Da©ïn ne türlü ªïyïn bilä ªïy-
kensini± eski tenin. Artïªsï biz dä igit vaªtïmïzga nïyïm anï?
borcˆlubiz, kücˆ(35v)lü kibik, ilgäri barma, ki arzani Da yuvuªtagilär ayttïlar ªanga:
bolgaybiz kecˆövsüz tadzˆ¾ga. – Te±izni± teräninä tiyisˆlidir salma anï, mä-
Tek kördü ªan tepränmäsiz inamïn anï±. Bu- gär, te±izni dä dzˆ¾adulagay.
yurdu asma, da yïrtªalama anï, da cˆïraªlar yandï- Tek aldïlar ªullarï uyat(36v)larïndan. Da ªoy-
rïp köydürmä ªabur©alarïn. dular ªapcˆuª icˆinä. Bardï ªan da birgälärinä kör-
Da baªtï kökkä Bandäle½von, ye±illik bilä tö- mägä, ki ne bolsar. Tek saldïlar bir ulu tasˆ da bay-
züp ªïyïnga, ayttï: «Eyäm Jisus K‘risdos! Ne türlü ladïlar boynuna anï±, da elttilär bir necˆä mil te±iz
tïncˆsïzga yuvuªlangïn ma±a, da ªïynaganda bol icˆinä, da saldïlar teräninä te±izni±. Da köründü
ªatïma, da ber ma±a urusˆkanïma tügäl kücˆnü!» a±ar K‘risdos ªartka oªsˆasˆ, öcˆäsˆti te±izgä, da te±iz
Tek köründü a±ar K‘risdos Ermo©ajos ªartka ªorªusundan Te±rini± asˆaªlandï, da alïp anï, tol-
©un üsnä kötürdü, da tasˆ, yapraª kibik, yüzär edi
oªsˆasˆ da ayttï a±ar: «Xorªmagïn da seskänmä,
suv üsnä, da surp Bandäle½von K‘risdosnu± o±ar-
menim kücˆlü urusˆcˆïm! Zera men seni± bilämen
maªï bilä cˆïªtï ªuruga, sa©mos aytïp, haybatlar edi
barcˆaga».
Te±rini da aytïr edi:
Ol sahat oª dzˆ¾alatlarnï± ªollarï kesildi, da
[Псалом 9]
Mak‘simianos kördü bolgan isˆni, ayttï Bandäle½- 2Šükürlümen, Eyäm, sendän, bar yüräkim
vonga:
bilä, a±latïrmen barcˆa sk‘ancˆ½eliki±ni seni±.
– Ne türlüdür seni± dzˆa ¾ du pesˆä±,– ayt ma±a,– 3Färâh bolup da sövünsärmen sa±a, sa©mos
ki cˆïraªlarnï söndürdü± da ªïynaganlarï±nï kücˆsüz
aytïyïm Te±rini± atïna, Biyliki±ä.
etti±? 4Xaytkanïna keri dusˆmanlarïmnï± menim
Bandäle½von ayttï: kücˆsüzländilär da tas boldular seni± yüzü±dän».
– Menim kücˆüm K‘risdostur, ki cˆïraªlarï±nï Da cˆïªkanïna anï± ªuruga ayttï ªan:
söndürdü da sa©ïsˆï±nï seni± kücˆsüz etti. – Dzˆa¾ duluªu± seni± te±izni dä ye±di!
Mak‘simianos ªan ayttï: Bandäle½von ayttï:
– Ulu ªïyïnlarga salïrmen seni, da so±ra hör- – Men dügül, yoªesä kim ki menim bilädir,
mätsiz yügünürsen! K‘risdos, ªaysï ki arzani dügülsen körmä.
Bandäle½von ayttï: Tek ªan telirip buyurdu barcˆa kiyiklärni cˆöp-
– Egär sen ulu ªïyïnlarga salsa± meni, K‘ris- lämä, ki alar bilä opratkay artarnï.
dos ma±a ulu kücˆ berir. (37r) Da ayttï ªan a±ar:
Munï isˆitip, ªan buyurdu (36r) ªazan keltirmä – Köriyirsen sen hali, ki hadirläniptir seni±
icˆkäri, da icˆinä ªor©asˆïn toldurup, eritmä, ki erisä ücˆün bügündän keri. Biyängin ma±a da yügün
ªor©asˆïn, salgaylar icˆinä artarnï da ol türlü ªïyna- te±rilärimizgä yarlï©amaª bilä körklü boyu±a se-
gaylar. Necˆik ªaynadï ªazan, buyurdu yala±acˆla- ni± da köp türlü ªïyïn bilä ölmägin, necˆik özgälär
ma artarnï da salma icˆinä. sen burun, ne türlü bizmi ªatunlardan.
Baªtï kökkä Bandäle½von da ayttï: «Isˆit, Te±- Bandäle½von ayttï:
rim, avazïma menim ªolganda menim sa±a, ªorªu- – Ey, barcˆa bularmaªï± bilä tolu! Klädi± ma±a
sundan dusˆmannï± abra meni! Saªlagaysen meni ªorªu salma? Da©ï kücˆlü etti± meni! Egär ªatunlar
yamanlarnï± yï©ïnïndan da köp yaman ªïlïnucˆïlar- barcˆa seni± ªïyïn bergänläri±ni ye±dilär Te±ri
dan!» ücˆün, ne ªadar da©ïn artïªsï ma±a tiyisˆlidir ol tür-
Da al©ïsˆ etkändä munï köründü a±ar K‘risdos, lü tadzˆ¾ga arzani bolma, zera ol, ki cˆïraªlarnï sön-
tutup ªolundan, kirdi ªazanga birgäsinä. K‘risdos dürdü da te±izni tïydï, ol kiyik dzˆ¾anavarlarnï bo-
1059
Александр Гаркавец. Кыпчакское письменное наследие: Каталог и тексты памятников армянским письмом

lur ivasˆlatma, ol, ki yaman kücˆü±nü kücˆsüz etti [Псалом 85/86]


da ªor©asˆïnï±nï seni±. Bularmaªï± bilä ªïynalïp öl- 1Asˆaªlat, Eyäm, ªulaªï±nï da isˆit ma±a, ki
särsen! yarlïmen da cˆaräsizmen.
Da anï isˆitip, ªan buyurdu artarnï moydanga 2Saªla dzˆ¾anïmnï, Eyäm, da tirgiz meni, Te±-

küvürmä. Da barcˆa kermändägilär ªacˆan isˆittilär, rim, umsanganlarnï sa±a.


yügürdülär körmä. 3Yarlï©a ma±a, Eyäm, ki sa±a yarlï©adïm här

Tek olturdu ªan da buyurdu anï küvürmä, da kez, 4färâh et seni± ªulu±nu± dzˆ¾anïn, ki sa±a,
K‘risdos köründü Ermo©ajos ªartka oªsˆasˆ da ayttï Eyäm, kötürdüm közümnü.
Bandäle½vonga: «Yaªsˆï da inamlï ªulum, zera kicˆi- (38v) 5Ki sen, Eyäm, tatlï, da sekinsen, da
dän inamlï boldu±, ulu hörmättä ªoysarmen seni». köpyarlï©ovucˆï barcˆasïna sarnaganlarga sa±a.
(37v) Tek ªan buyurdu barcˆa kiyiklärni yeber- 6Xulaª ªoy, Eyäm, al©ïsˆïma menim da baª
mä üsnä, da ol sanlïnï± cˆövräsin aldïlar aslanlar avazïma [=avazïna] ªoltªamnï± menim.
da nemä ziyan etmäslär edi, da özgä kazanlar aya- 7Yalbardïm sa±a, da isˆitti± ma±a,
ªïn yalarlar edi da ªaytïp biri biri bilä urusˆurlar 17Zera sen bolusˆtu± ma±a da övündürdü± me-
edi, kim kimdän burun yetkäy edi surpnu± ayaªï- ni».
na. Da ol türlü yer berip a©ïzlarï bilä al©ïsˆlarlar Tek al©ïsˆïndan so±ra tuttular da bayladïlar
edi Te±rini. Da barcˆa köplär anda turganlar täfä- anï küpcˆäkkä da basˆladïlar yebermä küpcˆäkni hor
ricˆtä cˆaªïrïp aytïrlar edi ulu avaz bilä: [=ör] asˆa©a, tek ol sahat üzüldü ba©larï, da küpcˆäk
– Uludur Te±ri k‘risdânlarnï±! Yebermägä ar- buzuldu, da saªlandï Bandäle½von ziyansïz bolusˆ-
tarnï tiyisˆlidir! maªï bilä K‘risdosnu±. Da küpcˆäk, yuvalanïp,
Da ªacˆan isˆitti ªan bu avaznï, öldürdü ol kün öldürdü dinsizlärdän 700 adam, da boldu ulu ªor-
cˆaªïrganlardan mi± dzˆ¾an da saldï alarnï kiyiklär-
ªu barcˆasï üsnä angïncˆa, ki ªan kensi dä seskändi
gä. Da alar klämädilär tiymägä ne birinä dä. Tek
da ulu ªorªusundan ündädi artarnï da ayttï:
buyurdu kiyiklärni dä birgälärinä tas etmä. Da
– Negä dirä munï etsärsen – ªaysïlarnï tirilä
artar könüsündän haybatlar edi Te±rini da aytïr
yïraªlatïrsen te±rilärimizdän da ªaysïlarnï öldürt-
edi: «Haybat sa±a, Jisus K‘risdos! Uludur seni±
mäª bilä?
haybatï±! Yoª ki yal©ïz adam o©lanlarï seni± ücˆün
Tek sanlï Bandäle½von ayttï:
ölär, yoªesä kiyik kazanlar da klädilär ölmä seni±
– Ey, ªarsïz da uyalmas o©lu sˆaytannï±! Yaªsˆï,
sövükü± ücˆün, ne ki tiymägä seni± ªullarï±a!»
ªaydesä sizi± ücˆün aytïptïr Tawit‘ markare½, ki:
Tek basˆladïlar yasˆïrtïn kömmä här biri kensi-
«Xaytkay a©rïªï±ïz sizi± basˆï±ïz üsnä, da tebä±iz
ni±kin k‘risdânlar.
Da ªan berdi ulu cˆu©ur ªazma da icˆinä salma üsnä yamanlïªï±ïz tüsˆkäy!» [Пс 7:16 злоба его об&
kiyiklär(38r)ni adamlar bilä birgä. Tek ayttï ªan ратится на его голову, и злодейство его упадет
kensini± radasïna: на его темя].
– Ne türlü etiyiª bu igit bilä, ki dzˆa
¾ duluªu bilä Mak‘simianos ªan ayttï:
köplärni yïraªlattï te±rilärimizdän? – Kimdir, ki munï barcˆanï sa±a övrätiptir, ey,
Tek alar ayttïlar: aruvsuz?
– Buyurgïn, ki etsinlär ulu küpcˆäk, da mindir- Bandä(39r)le½von ayttï:
sinlär biyik yerdä, da baylasïnlar anï küpcˆäk üs- – Eyäm menim Ermo©ajos.
nä, da yo©artïn asˆa©a yebersinlär. Ol türlü yaman Tek ªan ayttï:
ªïyïnga teni da dzˆ¾anï tez cˆïªkay. – Bolurmen mi anï körmägä, ki men dä övrän-
Tek ªan buyurdu etmä ol türlü, da ol sanlï gäymen andan bu övränmäªni? – yoª esä munï al-
Bandäle½von asrï ªïynaldï zïndan icˆinä, küpcˆäk ha- damaª bilä ayttï.
dir bolgïncˆa. Da ªacˆan hadirländi küpcˆäk, keltirdi- Da Bandäle½von ayttï:
lär moydanga. Tek ayttï ªan: – Egär kläsä±, ªanïm, buyur ma±a, ki men ba-
– ´aªïrtï±ïz kermän icˆinä, ki yï©ïlïp här biri rïp keltiriyim sa±a.
körgäylär ol igitni± tas bolmaªïn. Da kimlär ki Tek ªan ayttï a±ar:
inanïrlar K‘risdoska, posˆman bolgaylar da ªayt- – Bar közätcˆilär bilä, ki seni közätkäylär.
kaylar te±rilärimizgä. Tek bardï Bandäle½von ol övginä, ªayda ki ol
Da buyurdu ilgäri keltirmä Bandäle½vonnu. ªart yasˆïnïp edi, da körüp anï, ayttï:
Da barganda K‘risdosnu± surp zinaworï al©ïsˆ etär – Eyäm da atam, ündiyir seni ªan.
edi da aytïr edi: Tek ªart ayttï:
1060
Национальная библиотека, Париж, Arm. 194: Сборник братьев Агопа и Аксента из Каменца'Подольского

– Yüzˆ [ewz] mi? Yaªsˆï keldi±, o©lum, zera bu – Egär tezindän tas etmäsäm alarnï, ulu zi-
kecˆä, körünüp ma±a, K‘risdos ayttï: «Ermo©aje½, yan etsärlär. Köriyirsiz, (40r) ne türlü 4-si dä bir-
bardïr sa±a ör [owr] urusˆmaga, ne türlü menim länip te±rilärimizgä ªorªmadïlar ªol salma!
ªulum Bandäle½von». Tek buyurdular Bandäle½vonnu zïndanga sal-
Da turup, bardï birgäsinä ulu sövüncˆlük bilä. ma da ol 3 surpnu köp türlü ªïyïn bilä ªïynama.
Da ªacˆan küvürdülär anï Mak‘simianos ªannï± al- Da buyurdu basˆlarïn kesmä. Ol hada©ada, ki al-
nïna, ayttï a±ar: ©ïsˆta edilär sanlïlar, kesildi basˆlarï. Da alïp tenlä-
– Nedir seni± atï±? rin alarnï± k‘risdânlar kömdülär.
Da ol ayttï: Andan so±ra buyurdu ªan keltirmä Bandäle½-
– Eyämizdän atïm k‘risdândïr, yoªesä to©u- vonnu. Ayttï a±ar:
sˆumdan Ermo©ajos ündälirmen. – Sa©ïsˆlama sen seni tiri da ki ªutulgaysen
Tek ªan ayttï a±ar: menim ªolumdan, egär yügünmäsä± te±rilärimä.
– Bardïr da©ïn sï±arlarï± birgä±ä? Bandäle½von ayttï:
Da ªart ayttï: – Keräkmästir bu sözlärgä utru nemä dzˆu ¾ vap
– Bardïr da©ïn 2 sï±arïm. bermä.
Xan ayttï: Tek ªan ayttï a±ar:
– Nedir atlarï alarnï±? – Osˆta seni± ustalarï± Ermo©aios, da Ermo-
Da ªart ayttï: grade½s, da Erimbos biyänip inandïlar te±rilärimiz-
– Alarnï± atï ündälir Erimbos da Ermograde½s, gä da ilgäridirlär ªanlïªïmïzga.
da alar da k‘risdânlar, bizim kibik. Bandäle½von ayttï:
Xan ayttï: – Buyur, ey ªan, ki körgäymen alarnï da bir-
– Ündä±iz alarnï da. gälärinä bolganmen [=bolgaymen] me±i zämanädä
Da ªacˆan keltirdilär (39v) alarnï da, ayttï köktägi ªanlïªta.
alarga ªan: Tek ªan, mahana ªoyup, ayttï:
– Sizsiz, ki Bandäle½vonnu yïraªlattï±ïz te±ri- – Körmässen alarnï, egär yügünmäsä± gur½k‘-
lärimizdän? larga.
Dzˆ¾uvap berip ayttïlar ol kisˆilär a±ar: Tek Bandäle½von ayttï:
– Arzanilärni ündär kensinä K‘risdos. – Könü ayttï±, igräncˆi it. Klär edi± yal©an söz-
Tek ªan ayttï: lämä da könüsün ayttï±, zera bardïrlar köktä,
– Biyändiri±iz anï, emdidän keri yügüngäy K‘risdosnu± kermäninä.
te±rilärimizgä, da bolgaysiz dostlarïm da yuvuªta- Tek (40v) ªan yüräkländi anï± üsnä da ªïynat-
gilär menim boyuma. tï. Da©ï da buyurdu basˆïn kesmä anï±, andan so±-
Dzˆ¾uvap berdilär ol kisˆilär da ayttïlar: ra tenin köydürmä. Da barganda artar al©ïsˆlar edi
– Biz ªolarbiz Te±ridän, ki seni dä biyändir- Te±rini, aytïp:
gäybiz, ki sen da biz umsangaybiz a±ar da tügäl- [Псалом 128/129]
längäybiz. 2Köp kez urusˆtular menim bilä o©lanlïªïmdan
Da turup alarnï± al©ïsˆ etkänlärinä 4-sünü± dä beri, da meni ye±mä bolmadïlar.
köründü alarga K‘risdos. Da teprändi ol yer, ªayda 3Arªamnï urdular yazïªlïlar, uzattïlar kensi-

turup edilär. lärini± töräsizliklärin.


Ayttï ªan: 4Eyämiz könüdür da usˆatïr erincˆäkni yazïªlï-

– Köriyirsiz, ki öcˆäsˆländilär te±rilärimiz da lardan».


seskändirdilär yerni? Da alïp bardïlar anï dzˆ¾alatlar kermändän cˆï-
Tek Bandäle½von ayttï: ªarï, da bayladïlar anï bir zäytün teräkinä, da biri
– Könü aytïyïrsen. Kör, anï± bilä haliki yerni± kelip dzˆ¾alatlardan urdu itisi bilä, da boldu itisini±
teprängäninä te±riläri± seni± tüsˆüp asˆaldïlar. Ne temiri necˆik bala©uz da tiymädi artarga. Da körüp
aytïyïrsen, ey, ªan? ol kisˆilär bolgan sk‘ancˆ½elik‘ni, ayttïlar biri birinä:
Da munï aytkanïna Bandäle½vonnu± keldi bir – Uludur kücˆü K‘risdosnu±!
kimesä yaman ªabär bermä ªanga te±rilär ücˆün, Da tüsˆüp artarnï± alnïna, ayttïlar a±ar:
ki: – Xolarbiz sendän, ªulu tiri Te±rini±, al©ïsˆ et
– Yïªïlïp asˆaldïlar gur½k‘larïmïz. bizim ücˆün, ki biz dä inanïyïª Te±rigä.
Munï isˆitti ªan, ayttï, and icˆip boyunï± sa©lï- Tek baªtï kökkä surp Bandäle½von da ayttï:
ªïndan: «Eyäm Te±rim, tügällä menim suªlanganïmnï bu
1061
Александр Гаркавец. Кыпчакское письменное наследие: Каталог и тексты памятников армянским письмом

yerdä, da bu kisˆilärni± yazïªlarïn bosˆat, da ber bu- – Bu o©lan kendi atasïn öldürsär, da anasïn
larga ülüsˆ köktägi ucˆmaªta, ki sa±a umsandïlar». ªatun etsär, da Yaratucˆ(42r)ïsïn cˆïªara bersär. Sä-
Da köktän avaz bolup ayt(41r)ïldï: «Bandäle½- bäpi budur.
von, könü ªolum [=ªulum], toldu seni± suªlan- Tek aldï bu ªoycˆï bu o©lannï, da saªladï anï
maªï±, acˆïldï sa±a köktägi esˆik emdidän keri, da ªoy süti bilä, da keltirdi ilgäri, ki igit boldu, ªoyla-
sˆa©avat o±altmaªka berildi sa±a, bügündän keri rïn kütär edi. Bardï bu ªoycˆï da bu o©langa gälädzˆ¾i
ündälmisärsen Bandäle½von, yoªesä Banderemovn, berir edi, ki ne türlü tüsˆüptür bu ªoycˆuga ya kensi
ki köplärgä yarlï©ïsarsen da o±altsarsen barcˆa kim o©ludur.
tïncˆsïzlarnï». Andan so±ra bu ªoycˆï öldü. Keldilär ªardasˆ-
Tek ündädi alarnï bu sanlï da yalbarïr edi, ki: larï da aldïlar Utanï± ªolundan barcˆa ªoylarïn.
– Tügällä±iz ªannï± boyruªun. Tek särgärdan boldu Uta, aldï basˆïn, da keldi Zk‘a-
Da alar klämäslär edi. Tek surp Bandäle½von riovd kermängä, da turdu ªayda isˆcˆi kisˆilär turar
ayttï: edi.
– Egär klämäsä±iz tügällämä, yoªtur birgämä Kelir bunu± atasï R½upe½n da tutar isˆcˆilär, ki
ülüsˆü±üz. borla cˆövräsin isˆlämägä, da sorar Utadan, ki:
Da munï isˆitip, ol kisˆilär kelip yügündülär al- – Sen bilirmisen borla isˆlämägä?
nïna. Andan so±ra basˆïn kestilär anï±, da ªanï bilä Ol ayttï:
birgä süt aªtï ari tenindän. Da zäytün teräki ol sa- – Körsäm, övränirmen.
hat toldu yemisˆ bilä. Ol da anï közätcˆi ªoydu ba©cˆa üstünä da berdi
Da körüp, Nigomita kermänlilär, ki ªanï bilä ªoluna oª-yay, ki:
süt aªtï da teräk yemisˆländi, Te±rini haybatladï- – Bermägäysen kimesägä buzmaga borlanï ya
lar, da köplär inandïlar ol kün Eyämizgä. ziyan etmä.
Da isˆitti ol dinsiz ªan bolgan isˆni barcˆasïn, bu- Barïr 1 kün bunu± atasï, ki: «Körüyüm, ki bu
yurdu kesmä ol teräkni da anï± bilä tenin köydür- közätcˆi yaªsˆï mï közätiyir?» Bilmäs edir, ki o©lu-
mä arini±. Da ªacˆan köydürdülär, ªalganïn anda dur. Tek kirär baªcˆaga yasˆïrtïn, ki: «Sezär mi bu
saldïlar. Ol türlü tügälländi urusˆcˆï, ari tanïª yöp- közätcˆi?» Tek sezär Juta, ki kisˆi kiriptir baªcˆaga,
sündü köktägi (41v) sˆnorhk‘nu± Xutªarucˆïmïzdan da avaz etär, ki:
Jisus K‘risdos, ªaysïna ki tiyisˆlidir haybat da kücˆ – Kimsen?
me±i me±ilik, ame½n. Ol avaz bermäs. Ücˆ kez. Ol da atar oª bilä da
Badmut‘iunudur bi©dz¾ Jutanï± urar eyäsin.
“История нечестивого Иуды” Kelip ol sahat tutarlar da eltärlär yar©ucˆïga,
Xacˆan ki Juta to©du, ol cˆaªta taptïlar bilicˆilär, aytïp, ki kisˆi (42v) öldürdü. Barïr yar©ucˆï da könü
ki bu o©lan kensini± atasïn öldürsär, da anasïn etär. Xacˆan közätcˆi etip edi, da avaz berdi, da ol
kensinä ªatun etsär, da Yaratucˆïsïn cˆïªara bersär, avaz bermädi, anï± ücˆün aytïr:
da kensi asïlsar. – Egri dügül ölümgä.
Xacˆan ki munï isˆitti atasï, ki o©lu bu türlü tar- Barïr bunu± ªatïnï da aytar Jutaga:
biatta bolsar, ayttï ªatununa, ki bergin bu o©lannï, – Yänä klär misen bizdä ªuluª etmägä?
ki men öldüriyim. Na ªatunu ayttï, ki: Ol ayttï:
– Ne kirgäysen munu± ªanïna? Alïp cˆïªkïn – Klärmen yïlïna di±ri.
kermändän da anda salgïn. Ne kläsä, ol bolsun. Körär bu ªatïn o©lannï, ki erkcˆädir [e½rkicˆ½adr],
Na atasï R½ope½n eltti, kermändän cˆïªarï bir or- da aytar, ki:
man ya©asïna salgay edi o©lannï. Na kördü 1 ªoycˆï – Keräkmäs edir, bu türlü isˆ bolgay edi, ki öl-
bu kisˆini, ki turuptur orman ya©asïna, da keldi dürdü± eyämni. Kel, seni kensimä eyäm etiyim.
ªatïna, da kördü o©lannï, da sordu, ki: Barïrlar da birländi, necˆik er u ªatïn.
– Ne o©landïr bu? Bolur bir kün, ki sorar ªatun, ki:
Tek atasï ayttï: – Ne igitsen ya ªaydansen?
– 1 ªarib o©landïr. Yeberdilär, ki salgaymen Bu da a±ar aytar, necˆik ki ªoycˆïdan isˆitip edi,
tu©da [=ta©da], ki tas bolgay. säbäpin kensini±.
Tek sordu ªoycˆï, ki: Tek sezär bunu ªatïn, ki o©ludur kensini±, da
– Säbäpi nedir? vay berir kendinä. Da aytar a±ar, ki:
Tek basˆladï atasï aytmaga, ki bu türlü bitikcˆi- – Bunda K‘risdos yürüyür dünyâda, da köp-
lär ayttïlar, ki: lärni± yazïªïn bosˆatïyïr. Yürü biz dä barïyïª da tü-
1062
Национальная библиотека, Париж, Arm. 194: Сборник братьев Агопа и Аксента из Каменца'Подольского

sˆüyüª ayaªïna, ki bosˆatkay bizgä bizim ya±ïlganï- ªarsˆï 5-sinä ªoydu, ki kensini±kiläri dä cˆaräsizdän
mïznï. yöpsündülär, zera bardïr icˆinä ulu eksiklik, ki här
Tek keldilär da yazïªlarïn ayttïlar. Na K‘ris- 95 yïlda künün Bayramnï± körgüzür sˆapatkün
dos bosˆattï alarga, da aldï Jutanï, da kendinä asˆa- Dzˆ¾uhutlar bilä etmä da ªoymas, ki birsi yïªküngä
gerd etti. Da ol, ä©bät, kendini± Eyäsin K‘risdosu- salgaylar Bayramnï yasaganïna körä ari ata-
muznu cˆïªara berdi dzˆ¾uhutlarga. Da tügälländi, larnï±. Zera ªacˆan boldu 455 yïl Ermeni t‘vaganï
ªaysï ki boladzˆ¾aª edi. vaªtïna Ermeni biyini± Jovane½sni±, ki ündälir edi
Atasïnï± atï R½ope½n edi da anasïnï± Cipura, (44r) o©lu Kakigni±, da gat‘o©igosluªuna de½r Sar-
Zk‘ariovd otracˆïndan. kisni± boldu bularmaªlïªï Bayramnï±, ki bulardï-
Urumlarnï± yal©an Bayramï ücˆün lar ªa©anlar Bayramlarïn da özgä millätlärni dä
“О ложной Пасхе греков bularttïlar birgälärinä, Ermenidän basˆªa, da
(об ошибке в расчетах дня Пасхи греками)” Jerusa©e½mdä yarïª cˆïªmadï. Xaysï ki bu säbäptän
(43r) K‘risdosnu± Jarut‘iunundan so±ra da ªïrdïlar dinsizlär k‘risdânlardan 13 000 dzˆ¾an, zera
haybat bilä kökkä a©ïnganïndan so±ra, ki Ari bu vaªtka dirä yapuª bizim bilä etärlär edi da ya-
Dzˆ¾annï yeberdi asˆagerdlärinä da yarïªlï k‘arozun- parlar edi kensilärini± bularmaªïn, da bu vaªtta,
dan so±ra ar½ak‘ellärni±, ªaysï ki to©ganïndan so±- rïsvay bolup, k‘risdânlarnï± ªanïn tökmä säbäp
ra K‘risdosnu± ermeni t‘vaganïna dirä 553 yïldïr, boldular, anï± ücˆün tölövün etkäy alarga Ata O©ul
da surp Lusaworicˆ½tän ermeni t‘vaganïna 252 yïl Ari Dzˆ¾an alarnï± ya±ïlganïna körä.
edir, ªaysï ki bu vaªtta tügälländi 200 yïllïª do- Xaytïp t‘vagannï± 455-indän 988-inä dirä yä-
marki And-E½asnï± da da©ï kelmädi birgä yergäsi nä yapuª ettilär Ermenilär bilä, da 988-dä yänä
ulukünlärni±, tek bir awaklïrum ªaldï. bulardïlar barcˆa k‘risdân milläti, Ermenidän
Da bu vaªtta buzuldu Ermeni t‘vaganï. basˆªa, da Habasˆtan, da Asoridän, da özgä millät-
De½r Movse½s gat‘o©igosnu± 4-üncˆi yïlïna ªoyul- tän basˆªa, ªaysï ki Ermeni bilä tutarlar.
du biri, da bu t‘vagannï± 1-indän 9-una dirä här Da bu boldu gat‘oligosluªuna de½r Krikornu±
biri bir türlü yergä bilä yürüdü, da t‘vagannï± 10- da ari aªpasˆlïªïna de½r Kalusdnu±, Ilôv aªpasˆïnï±,
una basˆlandï tüzülmä 532 yïllïª domar, ªaysï ki da ªanlïªïna 2 ªannï± atalï o©ullu, ªaysï ki 2-sini±
hingharureag ündälir. Anï± ücˆün yazgandïr bizim dä atï Zïgmunt ündälir edi. Bularnï± zamanïna
domark‘ta, ki tut t‘vagannï, da 9-un keri et, zera ol boldu ulu tergämäªliª Bayramnï bularmaª ücˆün
9 yïlnï sa©ïsˆka kecˆirmädilär tüzgändä hingharu- barcˆa k‘risdân millätinä.
reagnï E½as-Imasdnase½r bilä birgä bolganlar, zera Da basˆlandï bularmaªlïª Ulu Pargendagtan,
tügällänip edi abrilni± 13-sünä da alar basˆladïlar ªaysï ki bizim Xarnap‘ndurda kelip edi bizgä p‘edr-
abrilni± 4-sündän. varnï± 23-sünä Ulu Pargendak (44v) da Bayram
Zera 1 kimesä Imasdnase½r-E½as atlï yï©dï ken- abrilni± 13-sünä.
sini± ªatïna esli adamlarnï, da berkittilär bu 532 Da Xa©anlar Franglar bilä ettilär Ulu Pargen-
yïllïª domark‘nï, ªaysï ki yï(43v)©ïlïp edilär A©e½k‘- dagnï p‘edrvarnï± 16-sïna da Bayramnï abrilni± 6-
sandriada, edilär san bilä 36 p‘ilisop‘a, ki tügäl sïna.
edilär ol zamanda. Xaysï ki edi aralarïna P‘e½ne½he½z Da bu türlü bulardïlar barcˆa millät, Ermeni-
Erusa©e½mdän, k‘risdân, da basˆ edi aralarïna E½as dän, Xabasˆtan, Xptidän da Asoridän basˆªa, ªaysï
A©e½gsandriyalï. ki bizim bilä tutarlar. Bunu± ücˆün boldu ulu ter-
Anda tüzdülär 532 yïllïª domarknï, ki bardïr gämäªliª k‘risdânlar arasïna, ki alar aytarlar edi
kendindä 38 yïllïª yürügäni günäsˆni± da 19 yïllïª bizgä, ki bularïpbiz, da biz alarga aytar ediª, ki siz
yürügäni aynï±, da ewt‘nereag da awaklrumnu± bularïpsiz.
da körgüzür künün 532 yïlga dirä eksiksiz. Anï± ücˆün yazarbiz surp Lusaworicˆ½ dzˆ¾anïna
Ki bilip 1 Imasdnase½r-Erion at‘lï ªa©an, ªaysï- köptän aznï Erusa©e½mdä bolgan isˆni, ki utru bol-
nï± ki bar edi asdidzˆ¾anï ªanlïª sˆähärdä, da paªil- dular 1-i 1-inä Xa©an badriarkï da bizim de½r As-
ländi, ki andan basˆªa tügällädilär bunu±kibik duadz¾adur aªpasˆ da öcˆkürdülär bu türlü. Xa©an
isˆni. Basˆladï domar yasama da ªoydu polorag badriarkï ayttï:
alarga ªarsˆï. – Egär ki bizim Bayramda yarïª cˆïªmasa ab-
Xaysï ki bu boldu säbäp bularmaªka Bayram- rilni± 6-sïna, na men ªo½ntik‘arga 1000 fli beriyim.
nï, ki basˆladï abrilni± 5-sindän, ªaysï ki alar 4- Da bizim Asduadz¾adur aªpasˆ ayttï:
sündän basˆlap edilär da 9-uncˆï yïlïna aynï± awak- – Egär bizim Bayramda yarïª cˆïªmasa, abril-
lrumnu abrilni± 6-sunda ªoydular. Da ol alarga ni± 13-sünä, na men ªo½ntik‘arga basˆïmnï beriyim.
1063
Александр Гаркавец. Кыпчакское письменное наследие: Каталог и тексты памятников армянским письмом

Da bardïlar ªadigä, da yazdïrdïlar diftärgä. ga yazdïrgaysiz, ki yazïlgay atï±ïz sizi± da kecˆmisˆ-


Da ªacˆan bizim ´ubuªurusˆkannï± sˆapatkünü kel- läri±izni± me±ilik diftärgä, ame½n.
di, tek bardïlar ªa©anlar ªadigä da biygä da ayttï- Sk‘ancˆ½elik‘i Tanie½l markare½nï±
lar: Jisraje½ldä
– Acˆï±ïz bizgä Jarut‘iunnu± esˆikin, ki kiriyiª “Чудеса пророка Даниила в Израиле”
icˆkäri. Pa©dasar ªan etti harg ulu biylärinä kensini±
Tek alar ayttïlar, ki: 1000 adamga, da 1000 adamga körä cˆa©ïr ªoydu.
– Ermenilär kelmiyin, sizgä esˆikni acˆmasbiz. Da ªacˆan ki basˆladï icˆmä, Pa©dasar buyurdu kel-
Tek ªa©anlar här adam basˆïna 4-är fli yï©dï- tirmä sluzˆbasïn (46r) kümüsˆtän da altïndan, ªaysï
lar, da berdilär emingä, (45r) da acˆtïrdïlar esˆikni ki cˆïªarïp edir Napo½k‘o½tono½so½r, atasï anï±, dadzˆ¾a-
yarïmkündä, da kirdilär icˆkäri. Na keldi vaªtï ya- rïndan Erusa©e½mni±, ki icˆkäylär andan ªan da
rïª cˆïªmaªnï±, da yarïª cˆïªmadï, da boldu yarïmke- biyläri anï±, ªïrªïnlarï da ªatïnlarï anï±.
cˆä, da yarïª cˆïªmadï. So±ra suvbasˆïnï± adämiläri Da keltirdilär sluzˆbanï altundan da kümüsˆ-
da Xabasˆ milläti kirdilär Jarut‘iunga, da tövä-tövä tän, ªaysïn ki keltirip edilär dadzˆ¾arïndan Te±ri-
ªa©anlarnï sürdülär cˆïªarï, da esˆikni beklädilär. ni±, ki Erusa©e½mdädir, da icˆärlär edi anï± bilä.
Da bu türlü uyat bilä cˆïªtïlar da Bayramlarïn et- Xan da biyläri anï±, ªïrªïnlarï da ªatïnlarï
mädilär. Da ol 1 haftanï orucˆ turdular bizim bilä. anï± icˆärlär edi cˆa©ïr da al©ïsˆlarlar edi altïndan da
Da ªacˆan ki keldi bizim Bayramïmïz, ªaysï ki kümüsˆtän, yezdän da temirdän, tasˆtan da a©acˆtan
abrilni± 13-sünä edi, tek bardïlar ermenilär Eru- te±rilärin da me±ilik Te±rini al©ïsˆlamadïlar, ki bar
sa©e½m biyinä da ayttïlar, ki: edi buyruªu dzˆ¾anlarï üsnä.
– Xa©anlar kensilärini± Bayramlarïn ettilär. Ol sahat cˆïªtïlar barmaªlar adam ªolunu± da
yazar edilär olturganlarga ªarsˆï duvar üsnä ªan-
Buyruª et, biy, ki bizim bilä da©ï kirmägäylär Ja-
nï± palacïnï±, da ªan körär edi ªolnu± yazganïn. Ol
rut‘iunga.
sahat kesildi rängi ªannï± yüzündän, da ba©ï beli-
Da biy etti ol türlü. Tek isˆittilär ªa©anlar, da
ni± üzüldü, da tizläri anï± 1-i 1-inä urunur edi, da
barïp 200 fli da©ï berdilär emingä, da kirdilär icˆkä-
cˆaªïrdï ªan, necˆä kücˆü bar edi, ki keltirgäy kendi-
ri Jarut‘iunga bizim bilä. Da könü Yarïª K‘risdos
ni± bilücˆilärin da eslilärin Ba©datnï±, ki:
yarïªïn acˆtï vaªtïna surp Lusaworicˆ½ni± al©ïsˆï bilä.
– Kim sarnasa da megnut‘iun anï± körgüzsä
Da Ermeni milläti acˆïª yüzlü boldu, da özgä mil-
ma±a, ªanlïª ton kiygäy da altïn zïndzˆ¾ïl boynuna
lätlär ªara yüzlü boldular.
da 3-üncˆi payïna ªanlïªïmnï± biylik etkäy.
Da so±ra tuttular Xa©an badriarkïn Erusa-
Na kirip barcˆa esliläri Ba©datnï± bolmadïlar
©e½mdä, da zïndanga saldïlar, da 1200 flüsün almï- bitikni sarnama da ne megnut‘iunun acˆma.
yïn, cˆïªarmadïlar zïndandan, ne türlü ki öcˆkürüp Na Pa©dasar ªan yüräkländi, da yüzünü± rän-
edir de½r Asduadz¾adur Ermeni aªpasˆï bilä. gi ketti (46v) dä biylärini± birgäsinä.
Da Erusa©e½m biyini± ulaªï 16 kündä keldi Na kirdi icˆkäri ªanicˆäsi da ayttï:
Erusa©e½mdän Sdïmbolga da ªolu bilä yazgan biti- – Xan, me±i tiri bol! Yüräklänmägin, da rängi
kin keltirdi (45v) ªo½ndikarga, ªaysïnda ki yazgan ketmäsin yüzü±nü±. Bardïr 1 adam seni± ªanlïªï±-
edir, ki Ermeni milläti 11 milätni bastï. da, ªaysïnda ki bardïr Ari Dzˆ¾anï Te±rini±, da ata±
Da biz, bu sövüncˆlü ªabärni isˆitip, 3 kün ücˆ zamanïnda ªuvat da eslilik tapulur edi anda. Da
kecˆä färâhlik ettiª, ki surp Lusaworicˆ½ni± al©ïsˆï bi- Napo½k‘o½to½no½so½r ªan, ata± seni±, biy ªoyup edi anï
lä Ermeni milläti acˆïª yüzlü boldu da özgä mil- Ba©datnï± bilücˆiläri üsnä, zera Ari Dzˆ¾an bar anda
lätlär ªara yüzlü boldular da basˆ-tebän. eslilikni±. Acˆar tüsˆlärni, da aytar manilärni, da
Da bu isˆ boluptur 4 ya besˆ kerät. Da barcˆa bi- cˆesˆär ba©lï isˆlärni.
zim bilä yapuª etärlär edi. Da hali rïsvay boldular – Tanie½l, – da ªan atïn anï± Pa©dasar ªosˆtu.
da ªara yüzlü. Šükür Te±rigä, ki Ermeni milläti Xaytïp ündätti, bunu± megnut‘iunun acˆkay.
acˆïª yüzlü boldu. Anï± ücˆün yazarbiz surp Lusa- Ol sahat küvürdülär icˆkäri Tanie½lni alnïna
woricˆ dzˆ¾anïna, ki bek bolgaysiz dini±izgä da tüz- ªannï±. Na ayttï ªan Tanie½lgä:
gän ganonk‘un hajrabedlärimizni± bizim igi saªla- – Senmisen, Tanie½l, yasïr o©lanlarïndan dzˆu ¾ -
gaysiz, da alarnï± buyruªu bilä yürügäysiz, da Xa- hutlarnï±, ki keltirdi Napo½k‘o½t‘o½nosor atam? Isˆit-
rap‘ndurdan cˆïªmagaysiz, ªaysï ki himidir ulukün- tim seni± ücˆün, ki Ari Dzˆ¾an Te±rini± sendä bar, da
lärimizni± bizim, zera Ari Dzˆ¾an bilä tüzüptürlär ªuvat, da eslilik artïª tapulur sendä. Da osˆta hali
hajrabedlärimiz. Tügänmäªsiz da to©ru yazucˆïlar- kirdilär eslilärim da bilücˆilärim alnïma menim, ki
1064
Национальная библиотека, Париж, Arm. 194: Сборник братьев Агопа и Аксента из Каменца'Подольского

bu yazovnu sarnagaylar da megnut‘iun aytkaylar, da ªatunlarï± seni± icˆiy edi±iz anï± bilä (47v) cˆa©ïr,
da bolmadïlar aytmaga. Da men isˆittim seni± da te±rilärni altïndan da kümüsˆtän, yezdän da te-
ücˆün, ki bolursen sarnama da megnel etmä. Na mirdän, a©acˆtan da tasˆtan, ki körmäslär da isˆit-
egär ki bolsa± bu yazovnu sarnama da ma±a acˆ- mäslär, al©ïsˆlar edi±, da Te±rini, ki näfäsi± anï±
ma, ªanlïª ton kiygäysen da altïn zïndzˆ¾ïl boynu±a ªolunadïr da barcˆa yollarï± seni±, anï haybatlama-
seni± da 3-üncˆi payï üsnä ªanlïªïmnï± biy bolgay- dï±. Anï± ücˆün yüzündän Te±rini± yeberildi ªol da
sen. bu yazovlarnï yazdï. Budur:
Na ayttï (47r) Tanie½l alnïna ªannï±: «Mane½. T‘e½ge©. P‘are½s».
– Basˆªïsˆï± sa±a bolsun, da hörmätin övü±nü± Mane½ – ölcˆtü Te±ri ªanlïªï±nï seni± da tügätti
özgägä ber. Evet yazovnu men sarnarmen da meg- anï.
nut‘iunun bunu± körgüzürmen. Xan, Te±ri biyik- T‘e½ge© – ölcˆündü täräzüdä da tapuldu eksil-
längän ululuªnu, da ªanlïªnï, da hörmätni berdi gän.
Napo½k‘o½to½nosorga, ata±a seni±. Da ululuªtan, ki P‘are½s – üläsˆindi ªanlïªï± seni± da berildi Ma-
berip edi a±ar, barcˆa millätlär da tillär seskänip rac½ millätkä da Parsi millätinä.
titrärlär edi yüzündän anï±. Kimni kläsä, urar edi, Na buyurdu Pa©dasar ªan, ki kiydirdilär Ta-
kimni kläsä, öldürür edi, kimni kläsä, biyiklätir nie½lgä ªanlïª ton, da altïn zïndzˆ¾ïl saldïlar boy-
edi, kimni asˆaªlatïr edi. Da ªacˆan biyikländi yürä- nuna, da 3-üncˆi payï üsnä ªanlïªnï± boldu biy.
ki anï± da dzˆ¾anï anï± ªuvatlandï, öktämlänmä Da ol kecˆäni öldürdülär Pa©dasar ªannï, da
basˆladï. Tüsˆtü ªanlïª oltur©ucˆundan, da hörmäti Tareh ªan aldï ªanlïªïn, ªaysï ki edi 62 yasˆïna, da
kötürüldü andan, da adamlardan sürüldü. Da ka- tüzdü barcˆa ªanlïªï üsnä 120 biy, da 3 biyni basˆ
zan yüräki berildi a±ar. Da esˆäklär bilä edi turma- ªoydu barcˆasïnï± üsnä, da 3-üncˆisini± 1-i Tanie½l
ªï anï±. Da bicˆänni, necˆik ögüzgä, beriyirlär edi edi. Da barïndan artïª edir Tanie½l da esli, na ªan
a±ar yemä. Da köknü± rosasïndan boyaldï boyu anï barcˆasïnï± üsnä biy ªoydu da barcˆa ªanlïªï
anï±, negincˆä ki tanïdï, ki buyruª etär Biyiktägi üsnä.
ªanlïªï üsnä adam o©lanlarïnï±, da kimgä kläsä, Na özgä biylär paªilländilär da mahanalar iz-
berir anï. Da sen, o©lu anï±, Pa©dasar, asˆaªlatma- därlär edi Tanie½l üsnä, da bolmadïlar tapma.
dï± yüräki±ni seni± alnïna Te±rini±, kimdän ki bu So±ra ayttïlar, ki Tanie½l üsnä özgä mahana
barcˆa nemäni taptï±, da Te±rigä ªarsˆï kökkä ök- yoª – tek kensini± Te±risini± o½re½nk‘i. Ol sahat tur-
tämländi±, da sluzˆbasïn övünü± anï± keltirdilär dular ªannï± alnïna da...
alnï±a seni±, da sen da biyläri± seni±, ªïrªïnlarï± [Следующих страниц этой тетради нет].
[«Каменецкая хроника», кыпчакская часть]
(49r) T‘v‰. 1060, junvarnï± ayïnda ta±landï pan (49r) Года 1060 [1611], в январе месяце Гурь&
Gure© Diradur o©lu voyt rokovïy da anticˆkän ег, сын Дирадура, избран годовым войтом, а при&
Stecko Harburasˆ da Kirkor Xacˆko o©lu Hanusko сяжными – Стецко Харбураш и Киркор, сын Хач&
tornu. Te±ri ªutlu etkäy. ко, внук Ануско. Дай Бог счастья.
T‘v‰. 1060, mardnï± 1-inä. Keldi Ilôvdan Года 1060 [1611], марта 1 [11]. Из Львова в Ка&
Kameneckä der Tawit‘ nivrag nivraglïªka. менец прибыл с миссией легат отец Тавит.
T‘v‰. 1060, p‘edrvar 10-una der Jagopnu± Года 1060 [1611], февраля 10 [20], тесть Агопа
ªaynatasï Jovane½s Aydïn o©lu kecˆti bu dünyâdan Ованес, сын Айдына, ушел из этого мира в Моско&
Moskovda, Smolenskada. вии, в Смоленске.
T‘v‰. 1060, mardnï± 18-inä kecˆti bu dünyâdan Года 1060 [1611], марта 18 [28], ушла из этого
Yurko K‘e½vo½rovic sï±arï Dovarzˆovska. мира Доваржовская, супруга Юрко Кеворовича.
T‘v‰. 1060, abril ayïna. De½r Me½srob vartabedni Года 1060 [1611], в апреле. Во Львове как про&
Ilôv sˆähärinä ªabul ettilär (49v) k‘arozcˆï, ªaysï ki поведника приняли вартабеда (богослова) отца
Kameneckä dä keldi ol zˆe yïlnï Bayramdan so±ra (49v) Месроба, который в том же году после Пасхи
3 haftada da k‘aroz etti asrï körklü, da birgäsinä приезжал и в Каменец и прекрасно проповедывал,
bar edir de½r Jovsep‘ aªpasˆ, asˆagerdi, ªaysï ki t‘as а с ним был и священник отец Овсеп, его ученик,
alïy edi. который принимал чашу.
T‘v‰. 1060, majisni± 9-una, kicˆaynakün. Krikor Года 1060 [1611], мая 9 [19], в четверг. В Смо&
Xacˆko o©lu Hanusko tornu anticˆkän kecˆti bu dün- ленске перешел из этого мира в вечность Крикор,
yâdan me±ilikkä Smolenskada. сын Хачко, внук Ануско, присяжный.
1065
Александр Гаркавец. Кыпчакское письменное наследие: Каталог и тексты памятников армянским письмом

T‘v‰. 1060, majis ayïna. Kamenec starostasï Года 1060 [1611], в мае месяце [=12/22 апре&
pan Yan Potockiy Špïrka kecˆti bu dünyâdan me±i- ля]. Староста Каменецкий пан Ян Потоцкий&Шпир&
likkä Smolenska tibinä. ка ушел из этого мира в вечный под Смоленском.
T‘v‰. 1060, junis ayïna [На полях: Smolenska Года 1060 [1611], в июне месяце. [На полях: О
ªalasï ücˆün]. Padsˆah anï± biyliªï ücˆüncˆi Zigmunt Смоленской крепости]. Его величество король Си&
bolusˆluªu bilä Biy Te±rini± da kendini± yaªsˆï гизмунд ІІІ с Божьей помощью и своим хорошим
staran'esï bilä dostat etti ªlïcˆï bilä Smolenskanï± старанием взял мечом мощную Смоленскую кре&
ªuvatlï ªalasïn, ªaysï ki Boris car etip isˆlätip edi пость, которую построил царь Борис, снабдив ее
da asrï köp top ªoyup edi icˆinä da poroª, alay zˆe множеством пушек, порохом и провизией, (50r)
zˆïvnost, (50r) ªaysï ki ol ªalanï± bekliªï trïvat etti так что мощи этой крепости хватило на 2 года
2 yïlga deg, nedä ki padsˆah n'e odstomp'onc [16/26 сентября 1610–3/13 июня 1611], в течение
tibindän sˆturmovat etiyir edi kendi rïcerläri bilä которых король неотступно штурмовал ее со свои&
kündüz u kecˆä, yaz u ªïsˆ, cˆaª dostat etkincˆä. Anda ми рыцарями днем и ночью, летом и зимой, пока
zˆ, dostat etkändän so±ra ªalanï zevsˆïstkim, не добыл. После взятия крепости схватили всех бо&
biylärin, alay zˆe voyvodasïn tirilä keltirdilär яр, а также воеводу и живыми привели к королю.
padsˆahga bir ªolundan tutup edi Yakub Potockiy За одну руку его держал Якуб Потоцкий, а за дру&
da birsi ªolundan tutup edi Stefan Potockiy, 2 гую Стефан Потоцкий, два брата, и так привели
ªardasˆ, da alay ol voyvodanï smolenskiy keltirip они воеводу смоленского и отдали королю. И ко&
padsˆahga oddat ettilär. Nedä ki padsˆah, körüp роль, видя это, поблагодарил и прославил Бога, а
bunu da Te±rigä sˆükür berip, haybatladï, bu этим Потоцким за их рыцарство оказал много ми&
Potockiylärgä rïcerstvolarï ücˆün köp sˆahavat etti. лостей.
T‘v‰. 1060, junis ayïna. Pan Yakub Potockiygä Года 1060 [1611], в июне месяце. Пану Якубу
voyvodalïª Braslavskiy berildi hem starostvo Потоцкому было пожаловано Брацлавское воевод&
Kameneckiy, a bu berildi Smolenska tibinä . ство и Каменецкое староство, причем пожаловано
(50v) T‘v‰. 1060, julis ayïna, kicˆaynakün. Ulu под Смоленском.
le½gdamus [=lavdamus] boldu Kamenectä Moskov (50v) Года 1060 [1611], В Каменце состоялся
ücˆün, ªaysï ki 3-üncˆi Zigmunt dostat etti Smolen- великий богохвальный молебен по случаю взятия
ska. Сигизмундом ІІІ Смоленска в Московии.
T‘v‰. 1060, sebdemper ayïna der Jagovp der Года 1060 [1611], в сентябре месяце отец Агоп,
Krikor o©lu Ilôvga barïp keldi. сын отца Крикора, ездил во Львов.
T‘v‰. 1060, sebdemper 8-inä, yïªkün, Hadzˆ¾ga- Года 1060 [1611], сентября 8 [18], воскресе&
dar [hafgadar] künü, asrï köp sarancˆa kelip kecˆti нье, в день Рождества Богородицы, над городом
sˆähärni± üstü bilä da barïp tüzdä yattï, ol künnü пролетела саранча в огромном количестве и села в
so±ra ucˆup ketti. поле, а затем в тот же день улетела.
T‘v‰. 1060, sebdemper ayïna. Multan biyi ªacˆtï, Года 1060 [1611], в сентябре. Бежал господарь
atï Radul Šïrban, da birgäsinä Mihal o©lu da, da Валахии по имени Степан Серпан, и с ним его сын
ªacˆïp keldilär Pol'skaga da Pol'skadan Alamanga Михал, бежали в Польшу, а из Польши в Герма&
kettilär, zera Multanga özgä biy kelip edi Türk- нию, так как в Валахию из Турции прибыл новый
tän, atï alayzˆe Radul edi. господарь, по имени также Радул [Михнеа].
T‘v‰. 1060. Keldi der T‘avit‘ nowirag der Me½©k‘i- Года 1060 [1611]. Приехал отец Тавит, легат
se½t‘ gat‘u©igostan da birgäsinä 1 ape©a, atï So©o- католикоса Мелкиседека, и с ним 1 монах по име&
mon. ни Соломон.
(51r) T‘v‰. 1060, tegdemper 22-sinä, yïªkün. (51r) Года 1060 [1611], декабря 22 [января 1],
Pan Yurko Ke½vo½rovic pan Miªno eresp‘oªannï± воскресенье. Пан Юрко Кеворович поминал душу
dzˆ¾anïn a±dï. пана старосты Михно.
T‘v‰. 1060, tegdemper 23-sünä, yïªpasˆkün. Po- Года 1060 [1611], декабря 23 [января 2], поне&
hreb boldu Panuvc'ada pan Yan Potockiy starosta дельник. В Пановцах состоялиь похороны пана
Kameneckiyni±, ªaysï ki Smolenska tibinä ölüp Яна Потоцкого, старосты Каменецкого, который
edi. Da ol pohrebgä asrï köp el barïp edi täfärüdzˆ¾ умер под Смоленском. Посмотреть на эти похоро&
ücˆün, hem men dä yazïªlï der Jagop der T‘oro½s bilä ны ездило много людей, и я, грешный отец Агоп,
bardïm. тоже ездил с отцом Торосом.
1066
Национальная библиотека, Париж, Arm. 194: Сборник братьев Агопа и Аксента из Каменца'Подольского

T‘v‰. 1060, tegdemper ayïna Olaª veliyatïnda Года 1060 [1611], в декабре месяце в Молда&
ulu zbih boldu, ªaysï ki Türktän biy keldi Tomsˆa- вии произошел большой побег. Из Турции приехал
nï± o©lu Stefan da ªacˆïrdï Astan Eremiy o©lun Ko- господарь Стефан, сын Томши, и упустил из Ясс
stantini domna anasï bilä da barcˆa biyläri bilä, сына Иеремии Константи с домной&матерью и все&
ªaysï ki barïsï Kameneckä ªacˆïp keldilär. ми боярами, которые приехали в Каменец.
T‘v‰. 1060, tegdemper 25-sinä, ªankün. Voyt Года 1060 [1611], декабря 25 [января 4], среда.
ta±ladïlar Yurko Kirkor o©lu Kiyanin da anticˆkän Войтом избрали Юрко Киянина, сына Киркора, а
Petre Tügälbey o©lun. присяжным – Петре, сына Тугалбея.
(51v) T‘v‰. 1060, tegdemper 30-una, yïªpasˆkün. (51v) Года 1060 [1611], декабря 30 [января 9],
Pohreb boldu Kitayhorodda pan Yendriy Potockiy понедельник. В Китайгороде состоялись похороны
kasˆtälan Kameneckiyni±. пана Андрея Потоцкого, кастеляна Каменецкого.
T‘v‰. 1060, tegdemper 30, yïªpasˆkün. Surp Года 1060 [1611], декабря 30 [января 9], поне&
Nigol yïªövünü± zˆamadununu± tärädzˆ¾äsï ªoyuldu дельник. В ризнице церкви святого Нигола поста&
ramalarï bilä da kvatralar bilä. вили окна с рамами и форточками.
T‘v‰. 1060, julis [=junvar] ayïna. Var½aka Xacˆ Года 1060 [1611], июль [=январь] месяц. В Ва&
orucˆuna ucˆmaªlï dzˆ¾anlï Akse½nt ´aplicˆ dzˆ¾anïn ракский пост* покойный Аксент Чаплич отдал ду&
Te±rigä sïmarlap kecˆti bu dünyâdan me±ilikkä. шу Богу и перешел в вечность. Да помилует Гос&
Neni ki Biy Te±ri dzˆ¾anïna yarlï©agay anï± da подь Бог его душу и простит его грехи, ибо ушел из
yazïªlarïna bosˆatlïª bergäy, zera t‘umsuz kecˆti bu жизни без причастия, так как умер в городе Моск&
dünyâdan, ªaysï ki Moskov sˆähärinä stolicada ве, в столице, когда наши польские войска захва&
öldü, ªacˆan ki bizim nemicˆ tayfasï dostat etip edi тили ее из рук Московии и заняли столицу. Были
Moskovnu± ªolundan da ol zaman stolicanï zapt тогда там Струсь, и Зборовский, и простые поля&
etip edi. Strus, da Zborovskiy, da safi nemicˆ edi ки, а нашего армянского священника не было, и
anda, da ermeni babasï yoª edi, da keräk t‘umsuz потому он умер без причастия. (52r) Да простит
öl(52r)gäy edi. Te±ri yazïªlarïna bosˆatsïn. Бог ему его грехи.
T‘v‰. 1061, junvar 5, ªankün. Kün to©usˆu sarï Года 1061 [1612], января 5 [15], среда. С восто&
köründü köktä otlu stolplar, asrï bek ªorªulu, da ка на небе возникли огненные столпы, чрезвычайно
ketti yarïmkün sarï. Te±ri yaªsˆï etkäy. страшные, и с полудня исчезли. Дай Бог на добро.
T‘v‰. 1061, junvar 23, kicˆaynakün, murdar ta- Года 1061 [1612], января 23 [февраля 12], чет&
sip Olaª milläti, kecˆip Turlunu beri yanga, da верг. Мерзкие и наглые молдаване, переправив&
küvdürdülär Braha sˆähärcˆïªnï, da Ruda salanï, da шись через Днестр на эту сторону, сожгли местеч&
özgä köp salalar hem elni kimisin ªlïcˆtan ко Брага, и село Руда, и много других сел, а народ
kecˆirdilär, kimisin yasïr sürdülär, kimisin salada – кого порубили, кого увели в полон, кого сожгли
övlär icˆinä küvdürdü, zera ol künnü artïª ne ki 30 в их домах в селах, и в тот день они сожгли более
sala küvdürdülär da ªaytïp kettilär. чем 30 сел и возвратились.
T‘v‰. 1061, junvar 27, yïªpasˆ. Yänä zˆ ol zˆe mur- Года 1061 [1612], января 23 [февраля 12], чет&
dar millät kelip Xodorovca salanï yandïrdïlar, na- верг. Снова те же мерзкие люди (нация) пришли и
vet sˆähärgä dä yuvuª kelip edilär, ªaysï ki sˆähär- подожгли село Ходоровцы, даже приблизились к
lilär atlï, yara©lï cˆïªtïlar ªarsˆïlarïna hem zˆolner dä городу, но горожане на конях и с оружием и (52v)
(52v) nico, ªaysï ki barïp 1 mil sˆähärdän yïraª da некоторое число военных выступили навстречу и,
birgälärinä urusˆ berdilär. Xaysï urusˆta biznimki- отойдя на милю от города, бились с ними. И в этой
lärin bir necˆäsin öldürdülär znacˆnïy tovarisˆlärni, схватке убили нескольких наших видных товари&
m'anovic'e Babskiyni, da Pekarskiyni, da Yankov- щей, а именно: Бабского, и Пекарского, и Янков&
skiyni, do tego ermenilärdän birisin tiri tuttular ского, и, кроме того, поймали живым одного армя&

* Как предполагал и Ж.Дени [1957: 29], запись сделана именно в январе. Это подтверждается запи&
сью в Актах Армянского суда г.Каменца&Подольского от 3/13 января 1611 года, когда в связи с получе&
нием известия о смерти Аксента Чаплича войт Юрко (Гурьег) от имени старейшин наложил арест на его
имущество «как в Москве, так и в других местах» и известил об этом его супругу Ганухну [Акт.25: 9 об.].
Умер же Аксент Чаплич именно в Варакский пост, то есть не в июле, а 30 сентября / 10 октября 1610 г.,
что соответствует дате взятия Московского Кремля войсками Станислава Жолкевского 21 сентября/ 1
октября 1610 г.
1067
Александр Гаркавец. Кыпчакское письменное наследие: Каталог и тексты памятников армянским письмом

Krikor Se½fe½r tornun, ªaysïn ki so±ra As ermeniläri нина – Крикора, внука Сефера, которого потом яс&
satun alïp kendin volnïy ettilär. A bu barcˆa yazïª- ские армяне выкупили и освободили. А все это – за
larïmïzga körädir. наши грехи.
T‘v‰. 1061, mard ayïna. Secˆovlu Xacˆum o©lu Года 1061 [1612], в марте. Коста из Сучавы,
Kosta atlï ta©dan tüsˆtü Orus ªabaªï artïna, da so±- сын Хачума, упал на коне с горы за Русскими воро&
ra turup, da barïp blamkada suvga tüsˆüp, bo©ul- тами, потом поднялся и, добравшись до ворот, упал
du, ªaysïn ki taptïlar kendin suv icˆinä ªanïnï± sli- в реку и утонул, и нашли его в реке по следам кро&
di bilä, ol ki ta©dan tüsˆüp urunup edi, da kimesä ви, оставленным, когда он падал с горы и ударялся,
kendin körmiy edi, zera kecˆä boldu bu isˆ. и никто его не видел, так как случилось это ночью.
T‘v‰. 1061, abril ayïna pan Gulskiy(53r)gä Года 1061 [1612], в апреле Каменецкое касте&
berildi kasˆtälanstvo Kameneckiy, ªaysï ki äväl лянство было пожаловано (53r) пану Гульскому,
kasˆtelân Halickiy edir, da Halickiy kasˆtelânstvo который прежде был кастеляном Галицким, а Га&
berildi pan Huminskiygä. лицкое кастелянство получил пан Гуминский.
T‘v‰. 1061, abril ayïna. Podstarosciy Kamenec Года 1061 [1612], в апреле ушел из жизни под&
ªalasïnï± Ceklinskiy kecˆti bu dünyâdan. староста Каменецкого замка Цеглинский.
T‘v‰. 1061, abril ayïna. Anï± biyliki Zigmunt Года 1061 [1612], в апреле. Его величество ко&
padsˆah znovu 2-incˆi rusˆicc'a boldu stolicasïndan роль Сигизмунд снова, во второй раз, с большим
Moskov mämläkätinä asrï köp el bilä. Biy Te±ri числом людей выступил из своей столицы на Мос&
kendinä bolusˆkay, da dusˆmanlarïn basˆ-tebän ковию. Да поможет ему Господь Бог повергнуть
etkäy, da yänäcˆi kendin yüz aªlïªï bilä kendi stoli- врагов и вновь приведет его в свою столицу с доб&
casïna keltirgäy yaªsˆï slava bilä sövüncˆlüªkä. рой славой на радость всем.
T‘v‰. 1061, junis 20. Nemicˆ cˆerüvü Gosdantin Года 1061 [1612], июня 20 [30]. Польское войско
biy bilä kirdi Olaª ulusuna, ªaysïlarïnï± hetmanï во главе со Стефаном Потоцким и с господарем Кон&
Štefan Potockiy edir. Biy Te±ri bolusˆkay kendinä. станти вступило в Молдавию. Помоги ему Бог.
T‘v‰. 1061, julis 16. Podstarostïy kel(53v)di, atï Года 1061 [1612], июля 16 [26]. Прибыл под&
Iriy Didinskiy, da haftasïna zaraz sˆähärlilärni староста (53v) по имени Ирий Дидинский и на этой
yara©larï bilä revidovat eti, zera asrï ulu trïvoha же неделе устроил смотр горожан при оружии, по&
edir sˆähärdä, da alay zakazat etip edi, ki ne скольку в городе была очень сильная тревога, и от&
zaman tambura urulsa, birdän cˆïªkaylar hadir дал такой приказ, что когда ударат в барабаны,
yara©lï barcˆasï; da kim ki burungi tamburaga чтобы все выступили с оружием наготове; и кто не
cˆïªmasa, toplarga kovanïy bolgay 1 kün; 2-incˆi dä выйдет на первый барабанный бой, будет прико&
cˆïªmasa, hörmättän salïngay; 3-üncˆi dä bo©oz ван к пушке на 1 день; а кто не выйдет и на второй
bergäy. – будет предан позору; а на третий – будет казнен.
T‘v‰. 1061, julis 9, kicˆaynakün. [На полях: Года 1061 [1612], июля 9 [19], четверг. [На по&
Potockiy o©rasˆï ücˆün] Nemicˆ cˆerüvü o©rasˆ etti As лях: О битве Потоцкого]. Под Яссами, на Сасском
tibinä Saskiy Rohda Tomsˆa biy bilä, alay zˆe pasˆa роге, польское войско вступило в бой против госпо&
bilä Madzˆ¾ar o©lu bilä da tatar bilä. Nedä ki dusˆ- даря Томши, а также Маджар&оглу&паши и татар. В
man placnï otrïmat etti da bizim tabornu zevsˆisˆt- этом бою враг взял верх и до основания разрушил
kim buzup znesit etti, alay ki Kostantini biyni het- наш лагерь, так что господаря Константи с гетманом
manlarï, boyarlarï bilä zevsˆistkim tiri tuttular. и боярами всех схватили живыми. Стефан Потоц&
Alay zˆe Stefan Potockiy(54r)ni dä tiri tuttular. Da кий (54r) также был взят живым. Плененных бояр
tutkandan so±ra buyruª etti Tomsˆa biy ol boyar- господарь Томша приказал пустить под меч, а были
larnï ªïlïcˆtan kecˆirmä, ªaysïlarï ki belgili da ulu это знатные и великие вельможи. А во время казни
boyar edi. Da keskän zamanda kendi Tomsˆa oltu- Томша сидел близко и наблюдал вместе со своими
rup yuvuª, ªarsˆïlarïna baªïnïy edi kendi rïcerläri рыцарями. А всего казнил он 36 великих бояр. По&
bilä. Da heseb bilä ol ulu boyarlarnï kestirdi cˆaª сле казни он приказал содрать кожу вместе с лица&
36. Da keskändän so±ra basˆlarïn buyruª etti sïyïr- ми с черепов, зашить, набить соломой, повесить и
ma basˆlarïnï± terisin sürätläri bilä süväkindän, высушить. И ежедневно за этими отрезанными голо&
da so±ra tikip, da salam tïªtïrïp asïp, ªuruttu. Da вами ухаживали, то есть расчесывали и протирали.
här kün ol keskän basˆlarga tïmar etärlär edi, bu- И каждый день ликовали и стреляли из пушек. А 2
dur tarap sürtärlär edi. Da här kün färâhlïª etip недели спустя он велел сложить те головы в бочки,
toplardan atarlar edi. 2 haftadan so±ra ol basˆlarnï переложив соломой, забить и отослать турецкому
1068
Национальная библиотека, Париж, Arm. 194: Сборник братьев Агопа и Аксента из Каменца'Подольского

bocˆkalar icˆinä tizdirip salam bilä da zabit etip, султану. Также послал в подарок 400 живых (54v)
yeberdi Türk padsˆahïna. Alay zˆe 400 teri [=tiri] польских шляхтичей. А тела тех 36 казненных бояр
nemicˆni, alpavudnu yeb(54v)erdi basˆªïsˆ. A ol kes- он приказал похоронить, вырыв могилу на том мес&
kän boyarlarnï± tenin 36-sïnï± ayttï, mohila etip, те, где на высокой горе они были казнены, ибо гос&
kömmä ol yerdä, ªayda ki kestirdi bir biyik ta© üs- подарь Томша сам со своим лагерем стоял там и там
nä, zera bu Tomsˆa biy kendi taboru bilä anda tu- же, на том же месте в 1 миле от Ясс казнил их. Это&
rup edi ol yerdä da anda zˆ kestirdi Astan beri 1 mil го Стефана Потоцкого господарь Томша держал при
yerdä. Da bu Stefan Potockiyni tuttu Tomsˆa yanï- себе 15 недель и затем отослал его турецкому султа&
na 15 hafta da so±ra yeberdi kendin Türk padsˆa- ну, а турецкий султан приказал бросить его в баш&
hïna, nedä ki Türk padsˆahï ayttï kendin vezˆaga ню. А господаря Константи татарский мурза по име&
salma. A Kostantini biyni alïp, adï Šah mïrzasï ta- ни Шах&мырза забрал и бежал в Крым, потому что
tar, ªacˆïy edi Xïrïmga, zera ol kensin dostat etip он сам захватил его в лагере, но во время бегства на
edi taborda, da ªacˆkanda te±iz bilä fortïna cˆïªtï море поднялся шторм, и господарь Константи и не&
te±iz üsnä, da bo©uldu Kostantin biy da bir necˆä сколько татар вместе с ним утонули. И события эти
tatar birgäsinä. Da bu isˆlär bu türlü boluptur, da произошли так, а не иначе, потому что я, Аксент,
özgä türlü dügül, zera men, Ak‘se½nt der Krikor сын отца Крикора, видел собственными глазами и
o©lu, közüm bilä kördüm da igi v'adomïy bolup описал это, будучи хорошо осведомлен.
bunu yazdïm. (55r) Года 1061 [1612], июля 17 [27], в Преоб&
(55r) T‘v‰. 1061, julis 17, Var½te½var½ orucˆuna, раженский пост, в пятницу. Неверные татары, объ&
aynakün. Dinsiz tatar olaª bilä bir bolup keldilär единившись с молдаванами, пришли в окрестности
Kamenec sˆähäri cˆövräsinä, yürüp aldïlar tuvar ªa- Каменца, рыскали и хватали скот и людей, кого по&
резали, кого забрали, и между прочим захватили
ranï, adämini, ªaysïn kestilär, ªaysïn aldïlar, nedä
многих из нашей армянской нации, ехавших из
ki bizim ermeni tayfasïn köpün aldïlar Yazlovca-
Язловца, а также подожгли церковь святого Крес&
dan kelgändä, hem surp Xacˆ yïªövün dä yandïrdï-
та. А приходил Мехмед&Гирей&султан, брат хана.
lar. A bu Mehmet Keri sultan edi, ªan ªardasˆï, kel-
Года 1061 [1612], августа 6 [16], четверг. В этот
gän.
день над городом пролетело огромное множество са&
T‘v‰. 1061, okosdos 6, kicˆaynakün. Bu künü
ранчи, так что закрыла солнце, как черная туча.
asrï ulu da köp sarancˆa kelip keldi sˆähär üstü bilä,
Года 1061 [1612], августа 8 [18], суббота. В Ка&
alay ki günäsˆni ªaplap edi, necˆik ªaran©u bulut.
менце отдал Богу душу пан Станислав Гульский, вое&
T‘v‰. 1061, okosdos 8, sˆapatkün. Pan Stanislav
вода Русский, староста Барский, который стоял с ла&
Gulskiy, voyvoda Ruskiy, starosta Barskiy, dzˆ¾anïn герем под Каменцом с 2000 человек, более или менее,
Te±rigä sïmarladï Kamenectä, zera oboz bilä yatïp и тело его отправили в его имение.
edi Kamenec tibinä 2000 adam bilä, artïª-eksik, (55v) Года 1061 [1612], августа 20 [30], чет&
ªaysïn ki tenin alïp elttilär mayentnostuna. верг. В Каменец приехал пан Жолкевский, воево&
(55v) T‘v‰. 1061, okosdos 20, kicˆaynakün. Pan да Киевский, гетман польный, которого вышел
‹olkovskiy, voyvoda Kiyovskiy, hetman polnïy, встречать весь город, чем он был очень доволен,
keldi Kameneckä, ªaysïna ki bütün sˆähär ªarsˆï cˆï- особенно армянами; и вместе с ним приехал сын
ªïp edir, nedän ki asrï kontent boldu, artïªsï erme- господаря Симеона Габриель. Воевода и его войско
nilärdän; da birgäsinä kelip edir Simeon biyni± o©- стояли лагерем в 5 милях от Каменца, а он приез&
lu Gavrilasˆko. Voyvoda da cˆerüvü turup edir oboz жал со 100 людьми.
bilä Kamenectän 5 mil yerdä, da keldi kendi 100 Года 1061 [1612], сентября 28 [октября 8], по&
adam bilä. недельник. Сегодня между господарем Молдавии
T‘v‰. 1061, sebdemper 28, yïªpasˆkün. Bügüngi и польским войском установлено перемирие. На
künnü barïsˆlïª boldu Olaª biyi ortasïna da nemicˆ заключение перемирия ездили князь Збаравский
(cˆerövü>) cˆerüvü ortasïna. Xaysï barïsˆlïªka barïp (Зборовский?) и пан Томаш Замойский. Заключе&
edilär ksˆonzˆe Zbaravskiy da pan Tomas ние мира состоялось на этому берегу Днестра, так
Zamoyskiy. Xaysï barïsˆlïª boldu Turlunu± beri как послы господаря Молдавии тоже прибыли на
yanïna, zera Olaª biyini± dä elcˆiläri kelip edi beri эту сторону. Во время заключения мира Томша ос&
yanga. Da ol barïsˆlïªta yeberdi Tomsˆa nemicˆ yasïr- вободил польских пленных.
larïn da volnïy etti. Года 1061 [1612], сентября 12 [14], суббота.
T‘v‰. 1061, sebdemper 12, sˆapatkün. (56r) Pan (56r) Состоялся первый приезд пана Томаша За&
1069
Александр Гаркавец. Кыпчакское письменное наследие: Каталог и тексты памятников армянским письмом

Tomas Zamoyskiy, starostasï Knisˆinskiy, kancler мойского, старосты Книшинского, сына канцлера,
o©lu, burungi kelgäni boldu Kamenec sˆähärinä. в город Каменец.
T‘v‰. 1061, hogdemper 17, sˆapatkün. Hetman Года 1061 [1612], октября 17 [27], суббота.
obozu Tatarisˆcˆedä yatkan rozpusˆcˆonïy boldu här Был распущен на все стороны лагерь гетмана, ко&
biri här yarï, necˆik hetman, alay pan Zamoyskiy торый стоял под Татарищем, как гетман, так и пан
rozeyzdzˆ¾ac'a boldular, zera barïsˆtïlar Olaª. Замойский разъехались, так как помирились с
T‘v‰. 1061, sebdemper ayïna konfederatlar Молдавией.
keldi Kameneckä, padsˆah bilä Moskovdan cˆïªïp Года 1061 [1612], в сентябре в Каменец прибы&
edilär. ли конфедераты, вышедшие из Московии с королем.
T‘v‰. 1061, hogdemper ayïna. Pan Tomas Za- Года 1061 [1612], в октябре. Пан Томаш За&
moyskiy, kancler o©lu, potïkacc'a boldu dinsiz ta- мойский, сын канцлера, воевал против неверных
tar bilä Ukrayinada, ªaysï ki 300 adamïn tiri tut- татар на Украине, в ходе чего татары захватили
tular tatarlar, zera n'ev'adom'e keldilär. A kendi живыми 300 человек, ибо пришли скрытно. И сам
pan Tomas Zamoyskiy 100 adam bilä turdu ªarsˆï пан Томаш Замойский со 100 человек дал татарам
tatarga da pohromit etti dinsizni, ªaysï asrï ulu sˆe- отпор и разгромил неверных, показав очень боль&
remertliª körgüzdü, da kendinä bir nemä etälmä- шое геройство, и ни ему самому, ни его отряду тата&
dilär tatarlar, (56v) tek tibinä atïn öldürdülär, da ры ничего не могли сделать, (56v) только убили под
kendi ªutuldu sˆahavatï [bilä] Biy Te±rini±. ним коня, но сам он спасся по милости Божьей.
T‘v‰. 1061, nojemper 27. Biy Te±rini± sk‘an- Года 1061 [1612], ноября 27 [декабря 7]. Сего&
cˆ½elik‘i ta±ga man 15 sahatta bu künnü boldu, ªaysï дня в сумерки, в 15 часов явилось удивительное
ki köktä yarïª köründü, da alay ol yarïªnï± yas- чудо Господа Бога: на небе появилось сияние, и
nostu bar edir, necˆik ki vlasn'e aynï± yarïªï albo свет этого сияния был столь же ярок, как сияние
da©ïn yasn'e, ªaysï yarïªnï köp kimsä körüp da ta- луны или еще ярче, и многие, смотрели и удивля&
masˆa etiyr edilär. Neni± ki so±©usun Biy Te±ri лись. Да обратит Господь Бог последствия этого на
yaªsˆïga aylandïrgay. Amen. благо. Аминь.
T‘v‰. 1061, tegdemper 5, sˆapatkün. Orus yïª- Года 1061 [1612], декабря 5 [15], суббота. От&
övünü± P'atnicanï± babasï dzˆ¾anïn Te±rigä sïmar- дал Богу душу священник украинской церкви Пят&
ladï, atï Vasiliy edir. Te±ri dzˆ¾anïna yarlï©asïn. ницы по имени отец Василий. Помилуй его Бог.
T‘v‰. 1062, junvarnï± 2-sinä, sˆapatküngä ta± Года 1062 [1613], января 2 [12], в субботу на
atar kök kökrämäª boldu, ªaysï ki zamanï dügül рассвете прогремел гром, чего никогда не бывало.
edir. Года 1062 [1613], в январе пришло известие,
T‘v‰. 1062, junvar ayïnda ªabär keldi, ki что по дороге из Смоленска на сейм отдал Богу ду&
starosta Kameneckiy, voyvo(57r)da Braslavskiy шу староста Каменецкий, воевода (57r) Брацлав&
Yakub Potockiy dzˆ¾anïn Te±rigä sïmarladï Smolen- ский Якуб Потоцкий.
skadan seymgä kelgändä. Года 1062 [1613], в феврале месяце. В иконос&
T‘v‰. 1062, p‘edrvar ayïna. Surp Nigol yïªövünä тасе церкви святого Нигола все новые заслоны
bargerk‘lärgä [=badgerk‘lärgä] barï ªo½rannï± yä±i иконостаса расписаны страстями Божьими, а так&
zaslonalar boldu malôvanïy cˆ½arcˆ½arank‘ bilä hem же новая большая завеса из камлота. И это стара&
yä±i varakur ulu ustasˆaridän. A bu staran'esi asˆï- нием отца Агопа, сына отца Крикора.
ra der Krikor o©lu der Jagopnu±. Года 1062 [1613], в феврале месяце. Из Поль&
T‘v‰. 1062, p‘edrvar ayïna. Yä±i babas keldi ши в украинскую церковь Пятницы прибыл новый
Pol'skadan orus yïªövünä P'atnicaga, atï Fedor. священник по имени Федор.
T‘v‰. 1062, p‘edrvar 20, sˆapat. Yä±i voyt Года 1062 [1613], февраля 20 [марта 2], суббо&
ta±landï pan Lukasˆ Hrickovic da anticˆkän pan та. Новым войтом был избран пан Лукаш Грицко&
Yurko K‘e½vo½rovic. вич, а присяжным Юрко Кеворович.
T‘v‰. 1062, mard 12, aynakün. Padsˆahdan Года 1062 [1613], марта 12 [22], пятница. От
komorniklär keldi Kamenec ªalasïna starosta ye- короля в Каменецкий замок вместо старосты при&
rinä. были коморники.
T‘v‰. 1062, mard 24, ªankün. Ermeni tör(57v)ä- Года 1062 [1613], марта 24 [апреля 3], среда.
si Zadik C½ak‘ o©lun kestirdi bu pricˆinadan, ki ra- Армянский суд (57v) присудил к казни Задига, сына
tusˆta ermenini± olturup edi borcˆ ücˆün da anda Цака, по той причине, что, находясь в заключении в
gvalt etti, ªaysï ki temir gratanï sïndïr©aladï da армянской ратуше за долг, устроил там дебош, поло&
1070
Национальная библиотека, Париж, Arm. 194: Сборник братьев Агопа и Аксента из Каменца'Подольского

mesta ªullarïn tövdü, necˆik nemicˆni±, alay erme- мал железную решетку, избил польского и армян&
nini±, do tego voyt üsnä dä porvacc'a boldu. ского приставов, а даже набросился на войта.
T‘v‰. 1062, mard 30, ªankün. Surp Nigol yïª- Года 1062 [1613], марта 30 [апреля 9], среда. В
övünü± ulu ªorannï± badgerk‘i yasaldï, ekincˆi ma- церкви святого Нигола поправили и вторично рас&
lôvacc'a boldu. Xaysï ki ävälgisini± malôvan'esinä писали иконостас “большого алтаря”. Прежней
101 yïl edir, zera t‘vaganïnï± 961 edir eski bad- росписи, которая была на старом иконостасе с 961
gerk‘ni± üsnä. Biy Te±ri bergänlärgä 1-inä mi± tö- [1512] года, уже исполнился 101 год*. Да воздаст
lägäy, ªaysïlarï ki berdilär bolusˆ yasamaªka, alay Господь Бог тысячекратно каждому, кто оказал
zˆe säbäp bolganga yasamaªka, m'anovic'e der Ja- помощь в починке, а также инициатору реставра&
gop der Krikor o©luna. Surp Asduadz¾adz¾in pare- ции, а именно отцу Агопу, сыну отца Крикора. Да
ªo½s bolgay ol kimsälärni± yazïªïnï± bosˆatlïªïna, будет пресвятая Богородица заступницей в проще&
amen, e©ic½i. нии их грехов, аминь, да будет так.
(58r) T‘v‰. 1062, majis 10, yïªpasˆkün. Pan (58r) Года 1062 [1613], мая 10 [20], понедель&
Aleksandr Valentïy Kalinovskiy, starosta kame- ник. В Каменец прибыл пан Александр Калинов&
neckiy, brawslavskiy, leticˆovskiy, keldi Kamenec- ский: староста Каменецкий, Брацлавский и Лети&
kä, ªaysï ki bütün sˆähär ªarsˆïsïna hörmät etip cˆï- чевский, которого с почтением вышел встречать
ªïp edilär. весь город.
T‘v‰. 1062, junis künlärinä. Basˆlandï sˆähärni± Года 1062 [1613], в июньские дни. Начали от&
blamkalarï yasalma znovu yä±idän, ªaysï ki 31 yïl страивать городские ворота, которые были постро&
edir, ki necˆik yasalïp edir da suv buzuy edi. ены 31 год назад и которые разрушил паводок
T‘v‰. 1062, junis künlärindä. Biz, ermeni Года 1062 [1613], в июньские дни. Мы, армян&
babaslarï, alajzˆe orus babaslarï, berdiª pobor, zera ские священники, а также “русские” (украинские)
seymdä uªval'onïy edi, ki här babas 6-sˆar fli священники уплатили налог, о котором на сейме
bergäy; ªaysï ki orus babaslarï berdilär 6 fli, da biz было принято решение, что каждый священник
berdiª 2-sˆär fli, da ªalganïn berdilär a©alar bizim платит по 6 флоринов. Итак, украинские священ&
ücˆün. ники сдали по 6 флоринов, а мы по 2 флорина, а ос&
T‘v‰. 1062, julis 10, Vartavar½ orucˆuna, ayna- тальное уплатили за нас старейшины.
küngä ta± atar ke(58v)cˆä köründü köktä otlu stol- Года 1062 [1613], июля 10 [20], в Преображен&
plar, ªaysï ki [köknü±] bütün gamarïnda 4 yanda, ский пост, в пятницу ночью (58v) на рассвете на
da asrï ªorªulu körüm köründü. Biy Te±ri so±©u- небе, во весь свод, появились огненные столбы,
sun igi etkäy. зрелище выглядело ужасающе. Дай Бог на добро.
T‘v‰. 1062, okosdos 14. Burungi künü pan Года 1062 [1613], августа 14 [24]. Первый
Yadam Gurskiy, podsendek kameneckiy, elcˆiliªkä день, когда послом к турецкому султану отправил&
ketti Türk padsˆahïna, ªaysï ki birgäsinä cˆavusˆ ta ся пан Адам Гурский, подсудок каменецкий, с ко&
bar edir. Da asrï ulu kosˆt bilä ketti, zera köp торым был и чауш. Уезжал с большой пышностью,
znacˆnïy kisˆiläri bar edir birgäsinä, bolsun ko- в сопровождении многих знатных людей, как ко&
mornikläri padsˆahnï±, bolsun dvor'aninläri, ªaysï морников, так и придворных, которых вместе бы&
ki zevsˆistkim barï adämisi 160 adam edi. Nedä ki ло человек 160. Я, Аксент, сын отца Крикора, был
men, Akse½nt der Krikor o©lu da, renkodaynïy ªulu приставлен к нему для выполнения поручений как
edim elcˆini± necˆik tïlmacˆlïªka, alay zˆe sˆafarlïªka, переводчик и как эконом. Тогда великим визирем
men edim. Da ol zaman Nasïl [=Nasuh] pasˆa ulu в Стамбуле был Насух&паша.
vezil edi Stïmbolda. Года 1062 [1613], августа 30 [сентября 9]. Вар&
T‘v‰. 1062, okosdos 30. Der Mesrob vartabed табед отец Месроб приехал из Львова в Каменец и
keldi Ilôvdan Kameneckä da cˆïªïp yänäcˆi ketti тут же уехал в Иерусалим.
Erusa©emgä. (59r) Года 1062 [1613], в сентябре. В этом году
(59r) T‘v‰. 1062, sebdemper ayïna. Bu yïlnï молодежное братство начало отстраивать церковь
basˆladïlar isˆlätmä igitlär surp Xacˆ yïªövün, ªaysï святого Креста, которую сожгли татары. И вот те&

* Церковь святого Нигола, где происходит починка иконостаса, реставрирована под руководством
старосты Михно и принята от него старейшинами и священниками 27 октября 1577 года. На неё каме&
нецкий горожанин Андреас пожертвовал тогда 1150 литовских флоринов, священник Крикор 400 тале&
ров и Вартерес, сын Тороса, 103 флорина [Акт. 8: 20 об.].
1071
Александр Гаркавец. Кыпчакское письменное наследие: Каталог и тексты памятников армянским письмом

ki tatarlar küvdürüp edir. Tedï hali yä±idän перь построили заново, соорудили свод, сделали
yasattïlar, üstün sklepit ettilär, alayzˆe esˆikin также новые двери, оштукатурили со всех сторон,
yä±idän etip, tïnkovat ettilär cˆöp-cˆövräsin hem покрыли крышей и возвели купол, а раньше было
yä±i daª etip kümbet cˆïªardïlar, zeram äväl özgä по&другому: свода не было, а было лишь обито дос&
türlü edir – sklepen'asï yoª edir, tïlko taªtalï edir, ками, и извне тоже не было оштукатурено. Да со&
alay zˆe tïnkovanïy dügül edir cˆövräsi. Biy Te±ri хранит Господь Бог в целости на долгие времена и
hasdad saªlagay uzaª zamanga ancˆa da ослепит глаза врагов, аминь.
dusˆmannï± közün soªraytkay, amen. Года 1062 [1613], октября 3 [13], ночью с суб&
T‘v‰. 1062, hogdemper 3, sˆapatkündän боты на воскресенье, на рассвете, в 7 часов на небе
yïªküngä ta± atar kecˆä 7 sahat zamanda köktä появились страшные огненные столбы, которые
köründü otlu sluplar asrï ªorªulu, ªaysï ki köknü± закрыли весь небосвод и держались до 9 часов. Дай
bütün gamarïn alïp edir da trïvat etti 9 sahatka Бог на добро.
ancˆa. Te±ri yaªsˆï [etkäy]. Года 1062 [1613], октября 12 [22]. Первый
T‘v‰. 1062, hogdemper 12. Burungi kün(59v)nü (59v) день, когда под Каменцом проходил смотр
popis boldu Kamenec tibinä, ªaysï popisni etti [войска], который провел подкоморий Брацлав&
podkomorïy Boroslavskiy. ский.
T‘v‰. 1062, hogdemper 13, ªanküngä ta± atar 9 Года 1062 [1613], октября 13 [23], в среду на
sahat zamanïna yer titrädi 1 cˆerek sahat. Te±ri рассвете в 9 часов произошло землетрясение, кото&
yaªsˆï etkäy. рое длилось четверть часа. Дай Бог на добро.
T‘v‰. 1062, nojemper 1-inä, yïªpasˆkün. Asrï köp Года 1062 [1613], ноября 1 [10], понедельник.
dinsiz tatar kirdi veliyatka da barïp Pokut'anï ze- В страну вторглось очень много неверных татар,
vsˆistkim buzup yandïrdï, kesti, aldï, ªaysï heseb- которые дотла сожгли Покутье, резали, забирали,
siz yasïr sürdü, alayzˆe köp alpavud alïp ketti Olaª угнали бесчисленный полон, также увели в Молда&
veliyatï bilä. вию много шляхтичей.
T‘v‰. 1062, nojemper 4, kicˆaynakün. Seymik Года 1062 [1613], ноября 4 [14], четверг. В Ка&
boldu Kamenectä. Do tego bügünnü keldi sˆähärgä менце состоялся сеймик. Кроме того, в город на ка&
na kasˆtelânstvo pan Huminskiy, ªaysï ki äväl стелянство прибыл пан Гуминский, который преж&
kasˆtälan edi halickiy, da hali berildi Kameneckiy; де был кастеляном Галицким, а теперь ему отдано
do tego kasˆtelânstvo Halickiy berildi pan Mikolay Каменецкое, а кастелянство Галицкое отдали пану
Lanskorinskiygä. Миколаю [=Станиславу] Ланцкоронскому.
(60r) Kronika Venecianï± (60r) «Венецианская хроника
hem özgä isˆlär и другие дела»
Venecianï yaptïlar franglar Krisdostan so±ra Венецию “франки” (латины, итальянцы) пост&
364 yïlïna. роили в 364 году после Христа.
Xaysï ki alïp edilär k‘risdânlar Ro½do½snu sara- Христиане, захватив Родос у сарацин, владе&
cinlärdän da tuttular türklär algïncˆa sultan Sü- ли им до взятия его турками во времена султана
läyman zamanïna, 314 yïldan so±ra [1522]. Сулеймана, спустя 314 лет [=1522].
Madzˆ¾arlarnï k‘risdânlikkä ªaytardï Voycˆ'eª Венгров в христианство обратил Войцех в 984
K‘risdostan so±ra 984 yïlïna. году после Христа.
1410 yïlïna Yegaylonu± urusˆu boluptur Mar- В 1410 году состоялась битва Ягайло с пруса&
bork tibinä pruslular bilä. ми под Марбургом.
K‘risdostan so±ra 1384 yïlïna Ulu Kazimir ko- В 1384 году после Христа, в среду после свято&
rol' aldï Orus ulusun knazˆ Levdän ªïlïcˆï bilä ªan- го Варфоломея, король Казимир Великий взял ме&
kün sventïy Baltromiydän so±ra. чом Русь у князя Лева.
K‘risdostan so±ra 1354-sünä Kazimir korol'- В 1354 году после Христа состоялась битва ко&
nu± urusˆu boldu Xoynica tibinä pruslular bilä. роля Казимира с прусами под Хойнице.
Drabizonnu aldïlar türklär t‘v‰. ermenilärni± Трабзон турки взяли в 910 [1461] году армян&
910-dä. ского летосчисления.
Ulu der Krikor aªpasˆ olturganïndan beri, Это было после того, как отец Крикор Вели&
alarnï± t‘v‰. K‘risdostan beri 1367-dä edi. кий занял должность епископа, в 1367 году после
Христа по их летосчислению.
1072
Национальная библиотека, Париж, Arm. 194: Сборник братьев Агопа и Аксента из Каменца'Подольского

De½r Avedik‘ aªpasˆ olturdu andan so±ra bizim Отец Аведик занял занял епископство после
t‘v‰. 908-inä. того в 908 [1459] году нашего летосчисления.
De½r Xacˆ½adur aªpasˆ olturdu t‘v‰. 912-inä. Отец Хачадур стал епископом в 912 [1463] г.
De½r Kalusd aªpasˆ olturdu t‘v‰. 964-inä. Отец Калусд стал епископом в 964 [1515] г.
T‘v‰. 961-inä, ªacˆan ki cesar da 3 ªan K‘re½sˆ- В 961 [1512] году цесарь и 3 короля провели
po½rk‘ta yï©ïm ettilär. собор в Крейцбурге.
(60v) K‘risdosnu± to©ganïnï± alnïna edi Okos- (60v) Став императором до Рождества Христо&
dos cesarnï± ªanlïªïna 52 yïl da Ulu Herovte½sni± ва, Август царствовал 52 года, а Ирод Великий
ªanlïªïna edir 32 yïl bu kecˆirdi Dzˆ¾uhutlarnï± ªan- царствовал 32 года, и это он упразднил Еврейское
lïªïn dünyâdan; da Apk‘ar ªannï± ªanlïªïna edir царство; а царь Апкар был на царствовании [до
bir yïl. Рождества Христова] один год.
K‘risdosnu± to©usˆundan Nigija zˆo©ovk‘una Никейский собор состоялся в 322 году после
322 yïl. Рождества Христова.
Sdïmbol zˆo©ovk‘una 73 yïl. Константинопольскому собору 73 года.
Jep‘esos zˆo©ovk‘ïna 50 yïl. Эфесскому собору 50 лет.
K‘a©k‘et‘on zˆo©ovk‘una 27 yïl. Халкедонскому собору 27 лет.
Oleksandr kn'azˆ zamanïna dzˆ¾uhutlarnï Litva При князе Александре евреев изгнали из Лит&
ulusundan sürdülär t‘v‰. 943 mard 25-inä. вы 25 марта 943 [1494] года.
948-inä kn'azˆ Oleksandr zamanïna kn'azˆ Kos- В 948 [1499] году, во времена князя Александ&
tantin tüsˆtü tutªun Moskovga, ªacˆïp yänä cˆïªtï ol ра князь Константин попал в плен в Московию и
tutªundan 957 sebdemper 18-inä. бежал из этого плена 18 сентября 957 [1508] года.
Suvlar ulu tüsˆtü da köp ziyan etti stavlarga В 982 [1533] году были большие ливни и нане&
da bitisˆlärgä da här aªïn suvda köp adam tas bol- сен огромный урон прудам и посевам, и в каждом
du t‘v‰. 982-inä. паводке гибло много людей.
Korol' Zïgmuntnu± elcˆisi Opalinckiy keldi Посол короля Сигизмунда Опалинский при&
Krakovga t‘v‰. 982-inä abril 12 eminlik etip Süläy- был в Краков 12 апреля 982 [1533] года, установив
man beg bilä 2 zˆïvotka dirä – kendi bilä da o©lu bi- двусторонний мир с Сулейман&бегом на два поколе&
lä, 2 yartïn eminlik. Da cˆïªtï korol' Krakovdan Vil- ния – до конца своей жизни и жизни своего сына. И
naga unisni± 10-una. король выступил из Кракова в Вильно июня 10&го.
K‘risdosnu± to©ganïndan burun yaptïlar ªan- В 430 году до Рождества Христова цари по&
lar Romanï 430 yïl burun. E± burungi cesar oltur- строили Рим. Самым первым цесарем в Риме 27
du Rïmada Julios 27 yïl. Andan (61r) so±ra oltur- лет был Юлий. После (61r) него императором стал
du Okosdos cesar, ªaysïn ki anï± zamanïna to©du Август, во времена которого родился наш Господь
Eyämiz K‘risdos surp Asduadz¾adz¾indän, panovat Христос от святой Богородицы и который царство&
etti cesarlïªïn 52 yïl. вал 52 года.
Ilôv yarmarkï e± burun basˆlandï t‘v‰. 921-inä, Самая первая ярмарка во Львове состоялась в
2 yarmark edi: 1-i na sventon Truyce, a 2-incˆisi 921 [1472] году, было две ярмарки: одна на святую
sventa Yagnicˆka künü; tedï ävälgisin tutmadïlar Троицу, а вторая на Спаса; тогда первую проводили
na sventon Truyce, a 2-incˆisin ettilär t‘v‰. 979-un- не на святую Троицу, а вторую стали проводить в
da, julis 13, sventïy Margorentidä. 979 [1530] году 13 июля, на святую Маргариту.
Ilôvda ot boldu Spas künü da ulu zararlar bol- Во львове на Спаса 6 августа 943 [1494] года
du t‘v‰. 943, okosdos 6. был большой пожар, который нанес большой урон.
Xuyasˆ tesˆkirildi t‘v‰. 979, mard 29, 11 sahatta. Года 979 [1530], марта 29, в 11 часов состоя&
T‘v‰. 941-inä, ulistä köp suvlar tüsˆtü da köp лось солнечное затмение.
stavlarga da bitisˆlärgä ziyan boldu. Года 941 [1492], в июле выпали большие ливни
Sokal yandï, da köp ziyan boldu bezirgânlarga и был нанесен большой урон прудам и посевам.
t‘v‰. 982-sinä, unis 28. Года 982 [1533], июня 28 горел Сокаль, и куп&
Julis ayïna ªuyruªlu yulduz cˆïªtï yarïm kecˆä- цы потерпели большой ущерб.
dä. В июле месяце в полночь появилась комета.
T‘v‰. 446. Surp Voyceª k‘ristânlikkä ªaytardï Год 446 [997]. Войцех обратил поляков в хрис&
nemicˆlärni. танство.
T‘v‰. 732. Le½vo½n ermeni ªanï öldü. Год 732 [1283]. Умер армянский царь Левон.
1073
Александр Гаркавец. Кыпчакское письменное наследие: Каталог и тексты памятников армянским письмом

T‘v‰. 816. So±©ugi ªan atï Gosdantin öldü, Год 816 [1367]. Умер последний царь Констан&
artïª ermeni ªanï bolmadï. тин, больше армянских царей не было.
T‘v‰. 893. Korol' Vladislav Madzˆ¾arnï± tas Год 893 [1444]. Венгерский король Владислав по&
boldu Varnada Murad begni± zamanïna. гиб в Варне при Мурад&беге.
T‘v‰. 810. Asduadz¾adz¾in yïªövü yasaldï Ilôv- Год 810 [1361]. Во Львове построена церковь Бо&
da. городицы.
T‘v‰. 896. Kral Kazimir olturdu ªanlïªka. Год 896 [1447]. Король Казимир сел на королевство.
(61v) T‘v‰. 902-sinä. Sdïmbolnu aldïlar türk- (61v) Год 902 [1453]. Турки взяли Константино&
lär. поль.
T‘v‰. 924, junis 7. Käfäni aldïlar türklär Год 924 [1475], июня 7. Турки при Махмуд&беге
Mahmud beg zamanïna. (Мехмеде ІІ) взяли Кафу (Феодосию).
T‘v‰. 924, junvar 10. Štefan biy türklärni Год 924 [1475], января 10. Господарь [Молдавии]
ªïrdï. Стефан [ІІІ Великий] разгромил турок.
T‘v‰. 930. Mahmud beg sadagel boldu. Год 930 [1481]. Убит Махмуд&бег [=умер Мехмед ІІ].
T‘v‰. 933. Gilini da Aªkermänni aldï sultan Год 933 [1484]. Султан Баезид взял Килию и Ак&
Bayäzit‘. керман.
T‘v‰. 934. Štefan biy holdovat etti korol' Ka- Год 934 [1485]. Господарь Стефан принял прися&
zimirgä Kolomïyada. гу на верность королю Казимиру в Коломые.
T‘v‰. 940. Pan Mikolay Halickiy tatarnï ªïrdï Год 940 [1491]. Пан Миколай Галицкий разгро&
ulu ªïsˆta, junvarda. мил татар в разгар зимы, в январе.
T‘v‰. 941. Kazimir ªan öldü da Olbrïªt ªan Год 941 [1492]. Умер король Казимир, и королем
olturdu. сел Ольбрахт.
T‘v‰. 946. Olbrïªd ªan sïndï Bukovinada Год 946 [1497]. Король Ольбрахт потерпел пора&
hogdemper 27. жение на Буковине 27 октября.
T‘v‰. 947. Malkocˆ keldi Ilôvga majis 14. Год 947 [1498]. Малкоч прибыл во Львов 14 мая.
T‘v‰. 951. De½r Xacˆadur aªpasˆ öldü. Год 951 [1502]. Умер епископ отец Хачадур.
T‘v‰. 953, junis 13. Štefan biy öldü. Год 953 [1504], июня 13. Умер господарь Стефан.
T‘v‰. 956. Zïgmunt ªan olturdu p‘edrvar 6. Год 956 [1507]. Король Сигизмунд занял престол
T‘v‰. 958. Bohdan biyi keldi Ilôv üstünä 6 февраля.
Varte½varnï± pargendagïna. Год 958 [1509]. Господарь Богдан напал на Львов
Ol yïl Sdïmbol ªalasï yemirildi. на заговенье Преображения Господня.
T‘v‰. 959. Ilya künü ulu furtuna boldu. В тот же год разрушена Константинопольская
T‘v‰. 960. Ulu ot tüsˆtü kermändä. Pan Ivasˆ- крепость.
ko nögäri bilä, o©lanlarï bilä küvdü. Год 960 [1511]. Город подвергся большому пожа&
Ol yïl Zïgmunt ªannï± toyu boldu. ру. Сгорел пан Ивашко с супругой и детьми.
Ol yïl sultan Bayäzit sadagel boldu. В тот год состоялась свадьба короля Сигизмунда.
(61bis) Nemicˆ hesebi 1453 majis 29. Sultan В тот год убит [= умер] султан Баезид.
Mehmet ulu cˆerüv bilä yatïp 50 kün dostat etti (61bis) 1453 год польского счета, мая 29. Султан
Sdïmbolnu, ªaysï zamandan basˆlandïlar türk Мехмед с большим войском после 50 дней осады взял
padsˆahlarï yazïlma cesarlar. Константинополь, и с этого времени турецкие султа&
(62r) T‘v‰. 961. Tatarlarnï ªïrdïlar Visn'ovca- ны стали именоваться императорами.
da. (62r) Год 961 [1512]. В Вишневце разбили татар.
T‘v‰. 963. Moskovlarnï ªïrdïlar. Год 963 [1514]. Разгромили московское войско.
T‘v‰. 967. Ivasˆkonï± basˆïn kestilär. Год 967 [1518]. Отрубили голову Ивашко.
T‘v‰. 968. Nemicˆlärni ªïrdïlar Sokalda. Год 968 [1519]. Поляков разбили в Сокале.
T‘v‰. 969. Süläyman beg turdu. Год 969 [1520]. [Султаном] стал Сулейман&бег.
T‘v‰. 970. Biznim yïªövnü 2-incˆi yaptïlar ªa- Год 970 [1521]. Во второй раз городом построили
la bilä. нашу церковь.
Ol yïl türklär aldïlar Biligradnï. В тот год турки взяли Белград.
Ol yïl der Krikornu babas al©ïsˆladïlar, da В тот год отца Крикора рукоположили в священ&
öldü 975-inä, junis 21. ники, а умер 21 июня 975 [1526] года.
T‘v‰. 972. Rodosnu aldïlar türklär junvarda. Год 972 [1523]. В январе турки взяли Родос.
1074
Национальная библиотека, Париж, Arm. 194: Сборник братьев Агопа и Аксента из Каменца'Подольского

Ol yïl ªo½rannï± ulu badgerk‘in 2-incˆi altïn- В тот год во второй раз позолотили большой об&
ladïlar. раз алтаря.
Ol yïl Dasˆo©lï keldi, Rohatinni aldï. В тот год пришел Даш&оглы и взял Рогатин.
T‘v‰. 973. Temirni astïlar. Год 973 [1554]. Повесили “железо”.
Ol yïl türk keldi Ilôv tibinä junis 25. В тот год 25 июня турки подошли ко Львову.
Yänäcˆi ol yïl tatar keldi julis 26. В тот же год 26 июля приходили татары.
Pan Miklasˆnï öldürdülär Spas künü. На Спаса убили пана Миклаша.
Ol yïl keldi korol' Zïgmunt Ilôvga, sebdemper В тот год 26 сентября король Сигизмунд при&
26. ехал во Львов.
T‘v‰. 974. Pruski Misdr holdovat etti Zïgmunt Год 974 [1525]. Прусский Мистр (глава Тевтон&
kralga. ского ордена) присягнул королю Сигизмунду.
Ol yïl vartabed keldi okosdos 10. В тот год 10 августа прибыл вартабед.
T‘v‰. 975. Türk bardï Madzˆ¾ar üstünä, da Ma- Год 975 [1526]. Турки ходили на Венгрию, и
dzˆ¾ar korol'nu öldürdilär, da Budinni buzdular. убили венгерского короля, и разрушили Буду.
T‘v‰. 973. Štefan biy Arbuni kesti 7 o©lu bilä Год 973 [1524]. Господарь Стефан казнил Ар&
birgäsinä. буни вместе с 7 сыновьями.
T‘v‰. 975. Okosdos ayda. Sarancˆªa keldi (62v) Год 975 [1526]. В августе. В Молдавию прилете&
Olaª ulusuna da köp ziyan etti bitisˆkä. ла (62v) саранча и нанесла большой урон посевам.
T‘v‰. 975-dä. Sedmigrodskiy starosta olturdu В 975 [1526] году. Семиградский староста сел
ªan Madzˆ¾ar ulusuna. королем в Венгрии.
T‘v‰. 976-da, junvar 27 kününä, yïªkün. Te±ri- В 976 [1527] году, 27 января, воскресенье. С Бо&
жьей помощью князь Константин и Остафи под Кре&
ni± bolusˆmaªï bilä ªïrdï kn'azˆ Kostantin da Ostafi
орманом (?), за 5 миль, разгромили 17 000 татар и
tatarlarnï K‘re½ ormannï± tibinä, 5 mil yetmiyin,
спасли от плена бесчисленное количество душ.
17 000 da sansïz dzˆ¾anlarnï yasïrlïªtan ªutªardïlar.
В 976 [1527] году. 7 [=5] мая император [Испа&
T‘v‰. 976-da. Tubet‘di cesar aldï Rïmanï [=Ce-
нии Карл V] взял и разорил Рим и захватил в плен
sar aldï da üst tüb etti Rïmanï] da tuttu papanï 14
папу [Клемента VII] с 14 кардиналами.
kardinallarï bilä tamaªlarïndan majisni± 7 [=5]
В 976 [1527] году. [Петр] Рареш стал господа&
kününä.
рем Молдавии.
T‘v‰. 976-da. Rarisˆ biy olturdu Olaªta junvarda.
В 976 [1527] году. 3 июня во Львове произошел
T‘v‰. 976-da. Ot tüsˆtü Ilôvda, ki köp dzˆ¾anlar
большой пожар, в котором погибло много людей.
tas boldular, junis 3-sündä. Авакерец отец Мгрдич отдал Богу душу 11 июня.
Da der Mgrdicˆ avak‘erec½ dzˆ¾anïn Te±rigä В тот же год король предоставил нам свободы
sïmarladï junis 11-inä. на 20 лет.
Da ol yïl korol' 20 yïlga bizgä volnosc berdi. Год 977 [1528]. В марте месяце трясло Стамбул,
T‘v‰. 977. Sdïmbol teprändi, da köp murlar aª- и свалилось много стен, и несколько крепостей бы&
tarïldï, da necˆä kermän tas boldu mard ayïna. ло разрушено.
T‘v‰. 977, abril 25 kününä. Krakov yandï, da Год 977 [1528], апреля 25. Горел Краков, ущерб
köp ziyan boldu. Korol' Viln'ada edi. был огромным. Король находился в Вильне.
T‘v‰. 944. De½r Sime½on aªpasˆ nïvirag keldi surp Год 944 [1495]. Из святого Эчмиадзина прибыл
E½cˆmiadz¾indän. легат священник отец Симеон.
Ol yïl afat boldu, ol cˆaªta öldülär Šïmko o©lan- В тот год была эпидемия, и тогда умерли Григор
larï Hrihor da Xacˆko. и Хачко, дети Шимко.
T‘v‰. 957. De½r Johane½s aªpasˆ, der Sdep‘anos, Год 957 [1508]. Из святого Эчмиадзина с мис&
der Sarkis, Tawit‘ ape©a nïvirag (63r) keldilär сией прибыли (63r) священник отец Ованес, отец
surp E½cˆmiadz¾indän, da bardïlar Sdïmbolga, da na- Сдепанос, отец Саркис, монах Тавит, (63r) и отпра&
hadagel boldular. вились в Стамбул, и были зверски убиты.
T‘v‰. 963. Krikor prerecˆonïy aªpasˆ da Jagop ja- Год 963 [1514]. Крикор, принявший обет свя&
pe©a keldilär nïwirag; ol cˆaªta prïmorok boldu – щенник, и диакон Агоп прибыли с миссией; тогда
Kozicˆkä bardïª. случился падёж скота – мы поехали в Козич.
T‘v‰. 964, hogdemper 25. Zïgmunt korol'nu± Год 964 [1515], октября 25. Умерла королева,
ªanicˆäsi öldü. [супруга] короля Сигизмунда.
1075
Александр Гаркавец. Кыпчакское письменное наследие: Каталог и тексты памятников армянским письмом

T‘v‰. 948. Bayäzit sultan aldï Le½pontnu da Год 948 [1499]. 4 сентября султан Баезид взял
Aynabaªtnï sebdemper 4. Лепанто и Айнабахт (Инебахты).
T‘v‰. 965. Sultan Sälim aldï Mïsïrnï, Erusa- Год 965 [1516]. Султан Селим взял Египет, Иеру&
©e½mni, Häläpni da Šamnï. салим, Алеппо и Сирию.
T‘v‰. 954. Oleksandr korol' Ilôvnu± tam©ala- Год 954 [1505]. Король Александр освободил ар&
rïn bosˆattï ermenilärgä. мян от таможенных сборов во Львове.
T‘v‰. 958. Zïgmunt korol' berdi voytluªnu da Год 958 [1509]. Король Сигизмунд в Петркове
ªasapnï Petrkovda. дал [армянам Львова] войтовство и мясничество.
T‘v‰. 978. Vank‘nï± cˆövräsin tuttuª dil bilä Год 978 [1529]. В сентябре месяце монастырь ок&
sebdemper ayïnda. ружили рвом.
T‘v‰. 978, majis 24. ´ïªtï sultan Süläyman Год 978 [1529], мая 24. Султан Сулейман высту&
Ädirnädän da bardï Fernanus üsnä, Vedna пил из Эдирне и пошел на Фердинанда, 17 раз штур&
sˆähär üstünä 17 kez sˆturum etti, da sansïz elin мовал город Вену, погубил бесчисленное количество
tas etti, da kendi ulu uyat bilä Duna asˆaha людей, и сам с великим позором ушел вниз по Дунаю.
ketti. Anda Ibrahim pasˆanï± basˆïn kesip, barcˆa Там он отрубил голову Имраим&паше, бросил своих
elin salïp da ªaznasïn, da kendi suv asˆaha ketti людей и казну и сам ушел вниз по реке в свою страну.
ulusuna. (63v) Год 978 [1529], июля 8. Умер маршалок пан
(63v) T‘v‰. 978, julis 8. Pan Stanislav mar- Станислав, и его место занял его брат.
sˆalko öldü, da ªardasˆï ornuna turdu. Год 978 [1529], июня 17. Во Львов приехал отец
T‘v‰. 978, junis 17. De½r Nigol keldi Ilôvga. Нигол.
Da Yazloveckiyni ªïrdïlar Slâm sultan Ocˆa- 2 августа [войска] султана Сулеймана разбили
kovnï± tibinä, 420 dzˆan tiri tuttular nemicˆlärni под Очаковом Язловецкого и взяли в плен живыми
okosdos 2. 400 поляков.
T‘v‰. 961. Zïgmunt ªannï± toyu boldu, ªacˆan Год 961 [1512]. 2 февраля была свадьба короля
Madzˆ¾ardan aldï ªanicˆäsin, p‘edrvar 2. Сигизмунда, взявшего себе королеву из Венгрии.
T‘v‰. 962. Moskov kn'azï aldï Smolenskanï. Год 962 [1513]. Князь московский взял Смоленск.
T‘v‰. 962. Oleksander korol'nu± ªanicˆäsi Год 962 [1513]. Ушла из жизни королева короля
kecˆti dünyâdan. Александра.
T‘v‰. 982. Kn'azˆ Vasiliy, Moskov biyi, kecˆti Год 982 [1533]. 6 декабря ушел из жизни князь
dünyâdan, tegdemper 6-sïna. Василий, князь Московский.
T‘v‰. 964, hogdemper 27. Zïgmunt ªannï± Год 964 [1515], октября 27. Ушла из жизни пер&
ªanicˆäsi burungisi kecˆti dünyâdan. вая жена короля Сигизмунда.
T‘v‰. 966. Zïgmunt korol' aldï haligi ªanicˆä- Год 966 [1517]. Король Сигизмунд взял нынеш&
sin, da bu o©ul to©du 969, ªaysï ki ªan olturup- нюю королеву, и в 969 [1520] у него родился сын, став&
tur. ший королем.
T‘v‰. 979. Xannï± o©lu aªpasˆ Kremencaga Год 979 [1530]. 8 числа месяца апреля в Кременец
keldi da biy olturdu Volen ulusuna abril ayïnï± приехал и сел князем Волынской земли сын короля,
8 kününä. священник.
T‘v‰. 979. Kamenectä afat boldu, julistä basˆ- Год 979 [1530]. В Каменце случилась эпидемия,
landï. началось в июле.
T‘v‰. 979. Viln'a kermäni yandï junis 21. Год 979 [1530]. 21 июня горел город Вильно.
T‘v‰. 979. Trabolnu± ªalasïn basˆladïlar ya- Год 979 [1530]. Тычинские начали строить замок
sama Tïcˆinckiylär. Трабол (Теребовля).
(64r) Ol yïl Bistrica kermäni basˆ urdu (64r) В тот же год замок Быстрица покорился
Olaªka, Rayisˆ biygä. Молдавии, господарю Рарешу.
T‘v‰. 979, okosdos 4. Kn'azˆ Kostantin Te±ri- Год 979 [1530], августа 4. Отдал Богу душу князь
gä sïmarladï dzˆ¾anïn, ªaysï ki 66 kez cˆerüvgä Константин, который провел 66 сражений.
urusˆup edi da cˆïªïp edi. В 962 [1513] году. Султан Селим, который ходил
T‘v‰. 962-sinä. Sultan Sälïm, ki barïp edi на Тавриз (Тэбриз), вернулся, причинив много ущер&
T‘o½re½zgä, da ulu ziyanlar etip ªayttï. ба.
T‘v‰. 967. Zïgmunt korol' berdi bizgä, erme- Год 967 [1518]. Король Сигизмунд дал нам, армя&
nilärgä, törä, ratusˆ da olturma stolda. нам, суд, ратушу и [право] заседать в магистрате.
1076
Национальная библиотека, Париж, Arm. 194: Сборник братьев Агопа и Аксента из Каменца'Подольского

T‘v‰. 979-da, tegdemper 1. Keldi Rarisˆ, Olaª bi- В 979 [1530] году, декабря 1. Пришел молдав&
yi, da aldï korol'nu± ulusun ´esibiskä dirä. ский господарь Рареш и захватил королевство по
T‘v‰. 980-dä, okosdos 12. Körüm boldu köktä, “Чесибис” (до Чечвы?).
ki ªuyruªlu yolduz köründi. В 980 [1531] году, августа 12. На небе было яв&
Ol ayda, okosdos 22, nemicˆlär ªïrdïlar Rarisˆ ление в виде звезды с хвостом.
biyni da aldïlar 53 topun da na©aralarïn Hvozdec- В том же месяце, 22 августа, поляки по эту сто&
ni± beri yanïna, da kendi uyat bilä ªacˆtï 3 do½vun рону Гвоздца разгромили Рареша и взяли 53 его
[dövün?]. пушки и литавры, а сам он с позором бежал.
T‘v‰. 980, majis 8. Krakov yandï, da köp zarar Год 980 [1531], мая 8. Горел Краков, и людям
boldu adamlarga. нанесен большой ущерб.
T‘v‰. 980-dä. Äväl-burun to±uzlar öldü; ol yïl В 980 [1531] году. Прежде других дохли сви&
afat boldu Ilôvda; basˆladï ulis ayïndan da tïyïldï ньи; в тот год во Львове была эпидемия; началось в
tegdemper. июле месяце и прекратилось в декабре.
Mïgïrdicˆ ape©a öldü sebdemper 1-dä, Sima- Монах Мыгырдич умер 1 сентября, владыка
won hajrabed 28-inä, der Bedros 29. (архиерей) Симавон 28&го, отец Бодрос 29&го.
Ol yïl Libacˆovda yattïª. Тот год мы провели в Либачеве.
T‘v‰. 981-inä, tegdemper 21 keldi der Sdep‘anos В 981 [1531] году, 21 декабря с миссией прибыл
(64v) vartabed u aªpasˆ 2 ape©asï bilä, birini± atï богослов и священник отец (64v) Сдепанос с 2 мона&
£ewonte½s, 2-incˆisini± atï Madt‘e½os, nïwirag keldi. хами, имя одного Левонтес, имя второго Мадтеос.
T‘v‰. 981, mard 23. Süliman beg cˆïªtï Sdïmbol- Год 981 [1532], марта 23. Сулейман&бег высту&
dan ulu cˆerüv bilä ´eª ªanicˆädän utru, da ªayttï пил из Стамбула с большим войском против Чешской
королевы, но вернулся в октябре с позором, не дойдя
ulu uyat bilä, Vednaga yetmiyin, barcˆa cˆerüvün
до Вены, погубив все войско и не вступив в бой.
tas etip, urusˆmïyïn, hogdemperdä ªayttï.
Года 982 [1533], января 1&го ушел из жизни пан
Pan Krakovskiy Krïsˆtof Šidloveckiy kecˆti dün-
[кастелян] Краковский Криштоф Шидловецкий.
yâdan t‘v‰. 982, junvar 1.
Год 983 [1534], января 3&го. Бий Молдавии Ра&
T‘v‰. 983, junvar 3-sünä. Boluptur Olaª ulu-
реш насильно, с избиениями заставил армянских
sunda Rayisˆ biy, ki yedirdi et Dz¾nunt orucˆuna er-
священников в Рождественский пост есть мясо.
meni babaslarga, kücˆ etip, tövä.
Год 983 [1534], марта 10 ушел из жизни Ота Га&
T‘v‰. 983, mard 10 Ota Halickiy, Ilôv starosta-
лицкий, староста Львовский.
sï, kecˆti dünyâdan.
Год 983 [1534], июня 12 Сулейман бег высту&
T‘v‰. 983, unis 12 cˆïªtï Süläman beg Sdïmbol- пил с войском из Стамбула против Персии и морем
dan ulu cˆerüv bilä Xïzïlbasˆka ªarsˆï da te±iz üsnä тоже послал большую армию на 400 кораблях.
dä ulu cˆerüv yeberdi 400 kerap bilä. Год 983 [1534], июля 10 был большой паводок,
T‘v‰. 983, ulis 10 suvlar ulu boldu, ki Visla köp Висла разрушила и унесла много домов и дров, и со&
otun da köp övlär yïªïp keldi, da Krakovnu± köp- рвала мост в Кракове, и наделала много вреда, и не
rüsün üzdü, da köp adam ziyanlï boldu, ki ne bir оказалось никого, кто бы впомнил такой разлив
pametnik yoª edi, ki anï±kibik ululuªun bilgäy edi Вислы; ни в Шлёнском воеводстве, ни в Краков&
Vislanï±, ki ne bir stav ªalmadï bütün Šlônska ском не осталось ни одного пруда. Народ в Кракове,
ulusuna, da ni Krakov ulusuna da. Ötmäk tapul- не находя хлеба, испытывал большую нужду.
mamaªïndan ulu eksiklik boldu elgä Krakovda. (65r) В 954 [1505] году во Львов приехал варта&
(65r) T‘v‰. 954-sünä £azar vartabed keldi Ilôv- бед (богослов) Лазарь.
ga. В 969 [1520] году во Львов приехал Ага&оглу.
T‘v‰. 969-una A©a o©lu keldi Ilôvga. В 914 [1465] году господарь Стефан взял невес&
T‘v‰. 914-sünä Štefan biy kelinni aldï Madzˆ¾ar- ту из Венгров.
lardan. В 916 [1466] году рождение нашего короля Си&
T‘v‰. 916-sïna Xart Zïgmunt ªanïmïznï± to©ga- гизмунда Старого.
nï. В 919 [1570] году. Отец Асвадур дал расписать
T‘v‰. 919-una. Yazdïrdï der Asvadur kömbetni. купол.
T‘v‰. 980-inä yoluªtu tum yürütkän kününä, ki В 980 [1531] году в день ношения причастия слу&
kün uzun ya©mur boldu; da so±ra yïªkün yürüdü- чилось целые сутки идти дождю; и затем в воскресе&
lär tumlar bilä, tek temir bilä yürümädilär. нье ходили с дарами, только с “железом” не ходили.
1077
Александр Гаркавец. Кыпчакское письменное наследие: Каталог и тексты памятников армянским письмом

T‘v‰. 984-sünä, unisni± 28 kününä aldï pan В 984 [1535] году, 28 июня пан гетман взял
hetman Homyanï, da okosdosnu± 29-una aldï Sta- Холмье, а 29 августа Стародуб, и Овчину захватил в
rodubnu, Holovasec künü dä Ovcˆinanï tutªun etti. плен в день усекновения главы Иоанна Крестителя.
Hogdemper ayïna Kamenec starostasï Lanc- В октябре месяце умер Ланцкоринский, старо&
korinskiy öldü. ста Каменецкий.
Da nojemper ayïna Tomickiy, Krakov aªpasˆï, В ноябре месяце умер Томицкий, епископ Кра&
öldü. ковский.
T‘v‰. 984-sünä. Korol' keldi Krakovga okosdos В 984 [1535] году. 8 августа король приехал в
8-inä da ªïzïn berdi margrab'a Yaimgä okosdos 29- Краков и 29 августа отдал свою дочь за маркграфа
una. Яима.
T‘v‰. 984-sünä, julis 13 kününä. Olaª biyi Ra- В 984 [1535] году, 13 июля. Господарь Молда&
yisˆ barcˆa Pokut'anï yandïrdï cˆaª Halicˆkä diyin. вии Рареш сжог Покутье до самого Галича.
T‘v‰. 984-sünä. Ekincˆi yaptïª surp Asduadz¾a- В 984 [1535] году. Мы во второй раз покрыли
dz¾in üstün ªor©asˆïn bilä, da 2 yanïndagi tärädzˆ¾ä- свинцом (луженым железом) [церковь] святой Бо&
lärin ulu da yä±i ettiª, da yïªöv(65v)nü± icˆin te± городицы, сделали с двух сторон большие новые
acˆtïrdïª okosdosnu± 14-sünä, da aªarttïª icˆin, da окна, и (65v) 14 августа разровняли внутренность
cˆövrädägi kösˆklärin ettiª. церкви, и побелили, и вокруг сделали притворы.
T‘v‰. 985-inä Süläman beg ªaytïp keldi Tävrez- В 985 [1536] году Сулейман&бег вернулся из
dän da Hibreyim pasˆanï tas etti mard ayïna. Тавриза (Тэбриза) и в марте месяце казнил Ибре&
T‘v‰. 985, hogdemper 18 kününä Krakovnu± им&пашу.
ªalasï yandï, da korol' keldi Litvadan nojemper 8. В 985 [1536] году, 18 октября горел Краков&
T‘v‰. 985-inä, julisni± 25 kününä Kamenectä ский замок, а король приехал из Литвы 8 ноября.
boldu ulu povetra, ki ratusˆnu± üstün da 150 öv ar- В 985 [1536] году, 25 июля в Каменце был ура&
tïª buzdu. ган, сорвало крышу ратуши и разрушило более 150
T‘v‰. 985, junvar 3 pan Krakovskiy Tïncˆinckiy домов.
dünyâdan kecˆti. В 985 [1536] году, 3 января ушел из жизни пан
Da Andrvozˆ aldï Makoveckiy kn'azˆanï± ªïzïn Тынчинцкий (Тычинский), [воевода] Краковский.
p‘edrvar 27 kününä. 27 февраля Андрузь (Андрусь,Андруж, Анд&
T‘v‰. 985-sinä, tegdemper 5 kününä aldïlar Ko- руш) взял дочь князя Маковецкого.
recni Vajdalga [Väydälgä?]. В 985 [1536] году, в 5&й день декабря взяли Ко&
рец [..?].
Kronika Pol'ska ulusunu±
K‘risdos dünyâgâ kelmäªtän burun boluptur «Хроника Польши»
Garko atlï kn'azˆa, ªaysï bu Garko kn'azˆa zalozˆit До Рождества Христова был князь по имени
etiptir Krakovnu, e± burungi biy bu boluptur. Гарко, этот князь Гарко заложил Краков, и он был
Andan so±ra anï± o©lu boluptur Leª atï kn'azˆa. самым первым правителем.
Andan so±ra boluptur kn'azˆa ªïzï Vanda atlï. После него был его сын князь Лех.
(66r) 4. Yänä andan so±ra boldu Peremislav. После него княжила его дочь по имени Ванда.
5. Yänä andan so±ra boluptur Lesˆko. (66r) 4. Затем после нее был Перемислав.
6. Yänä 3-üncˆi Lesˆko boluptur. 5. Затем после него был Лешко.
7. Yänä boluptur Pop'elek burungi. 6. Затем был третий Лешко.
8. Yänä anï± o©lu boluptur Ekincˆi Pop'elek, ki 7. Затем был Попелек Первый.
anï yedilär cˆïcˆªanlar Krisˆvicada. 8. Затем был его сын Попелек Второй, которо&
9. Yänä boluptur Payat kn'azˆa. го сожрали крысы в Крешвице.
10. Yänä Lesˆko atlï boluptur. 9. Затем был князь Пяст.
11. Yänä boluptur S'en'emoymislav. 10. Затем был [князь] по имени Лешко.
12. Yänä boluptur bunu± o©lu Mesˆko atlï; bu 11. Затем был Сенемоислав.
etiptir k‘e½sdan dinin e± burun 965 yïlïna sventïy 12. Затем был его сын по имени Мешко; он
Voycˆ'eªtän, ol alarnï ªaytardï Te±rigä. впервые ввел христианство в 965 году от святого
Yänä boldu burungi ªan tadzˆ¾langan Boleslav Войцеха и обратил их к Богу.
Xabri 999-dä. Затем в 999 году первым королем был избран
Болеслав Храбрый.
1078
Национальная библиотека, Париж, Arm. 194: Сборник братьев Агопа и Аксента из Каменца'Подольского

Da oruslar ki ªayttïlar urum dininä kn'azˆ А русы обратились в греческую веру через князя
Vlodïmirdän ötläsˆ K‘risdosnu± kelgänindän Владимира в 1025 (!) году после прихода Христа.
so±ra 1025 yïlïnda. Сын Болеслава Храброго по имени Мишко (Ми&
Boleslav Xabrini± o©lu Misˆko atlï 1034 yïlï- числав) – в 1034 году.
na. Затем в 1041 году стал Казимир Мних.
Yänä boldu Kazimir Mniª 1041-dä. Затем в 1058 году стал сын Казимира Мниха Бо&
Yänä boluptur bu Kazimir Mniªnï± o©lu леслав. Он убил св. Станислава, и папы 2 года не да&
Boleslav 1058-dä. Bu öldürdü sventïy Stani- вали ему корону, так как убили их священников.
slavnï, da 2 yïl papezˆläri tadzˆ¾ bermäs edi, ki aª- Затем стал Владислав Герман.
pasˆlarïn öldürdülär. (66v) После него стал Болеслав Кривоустый, он
Andan so±ra boldu Vladislav Herman. завоевал Киев.
(66v) Bundan so±ra boldu Boleslav Egri- Затем стал Владислав, другой.
a©ïzlï, bu taptï Mankermänni. Затем стал Болеслав Кудрявый.
Yänä boldu Vladislav özgä. Затем стал Мецлав.
Yänä boluptur Boleslav Kudravïy. Затем стал Казимир Справедливый.
Yänä boluptur Meclav. Затем стал Лешко Дбалый.
Yänä boluptur Kazimir Sprav'edlivïy. Затем стал Болеслав Хендогий (“Чистый”).
Yänä boluptur Lesˆko Dbalie. Затем стал Лешко Чорный.
Yänä boluptur Boleslav Xendogiy. Затем стал Хендрик Добрый.
Yänä boluptur Lesˆko ´arnïy. Затем в 1295 году стал Премислав, от которого
Yänä boluptur Hendrik Dobrï. пошло королевство.
Yänä boluptur Premïslav 1295-inä, ªaysï ki Затем стал Венцлав, король Чехии и король
ªanlïª bundan basˆlandï. Польши.
Yänä boluptur Venclav, ´eª korol'u da Pol'- Затем в 1365 стал Владислав Локетек.
ska ªanï. Затем в 1363 году стал Казимир Великий, кото&
Yänä boluptur Vladislav Loktek 1365-dä. рый построил Большой Львовский замок и Малый
Yänä boldu Ulu Kazimir, ªaysï ki Ilôvnu± Львовский замок, и построил вокруг каменные сте&
ulu ªalasïn da kicˆi ªalasïn yasadï, da cˆövrädägi ны, и заложил много городов, и королевствовал 33
murlarnï yasadï, da köp sˆähärlär osadit etti, da года. И в 1365 году была написана грамота [архи]епи&
33 yïl ªanlïª etti 1363 yïlda. Da der Krikor Ulu скопа отца Крикора Великого.
aªpasˆnï± bitiki yazïlïptïr 1365-dä. Затем после него королем стал Людвик, король
Yänä boldu bundan so±ra ªan L'udvik, Ma- Венгрии, и королевствовал в Польше 12 лет.
dzˆ¾ar ªanï, da 12 yïl Pol'skada ªanlïª etti. Затем королем стал Ягелло из княжества Литов&
Yänä boldu ªan Yagelo Litva kn'azˆlïªïndan, ского, в 1434 году стал племянник (67r) Витовта
1434-sünä o©lu 2-incˆi ªardasˆï bolup(67r)tur Vi- Ягелло; при крещении ему дали имя Владислав, а
todi Yagello; k‘risdân etip, atïn ªosˆtular Vladi- Витольду – имя Александр, Свидригайло – Болеслав,
slav, da Vitoldnï± atï Oleksandr, Švidegaylonu± Горегалу – имя Казимир.
Boleslav, Goregalnï± atïn Kazimir. Затем стал Владислав, король Венгрии, который
Yänä boluptur Vladislav Madzˆ¾ar ªanlïªïn- погиб в Варне в 1444 году; после него 2 года были без
dan, ªaysï ki tas boldu Varnada 1444-ünä; an- короля; сын Ягелло.
dan so±ra 2 yïl ªansïz boldular; o©lu Yagelonu±. После него королем стал Казимир, он ушел из
Andan so±ra boldu kral Kazimir, da kecˆti жизни в 1492 году.
dünyâdan 1492-dä. После него сын Казимира Ольбрахт, умерший в
Andan so±ra Kazimirni± o©lu Olbrïªt, kecˆti 1521 [=1501] году.
dünyâdan 1521 yïlda. После него его младший брат Александр, князь
Andan so±ra anï± inisi Aleksandr ªan, Lit- Литовский, по нашему летосчислению в 956 [=950/
va kn'azˆï, olturdu, bizim t‘v‰. 956-da edi. Olek- 1501] году. Король Александр ушел из жизни в 1502
sandr ªan kecˆti dünyâdan 1502-dä. [=1506] году.
Andan so±ra olturdu Zïgmunt ªan 956 t‘v‰., После него сел король Сигизмунд в 956 [1507] го&
p‘edrvar 6 kününä. ду, 6 февраля.
Yänä kendi tirlikinä oltur©uzdu kendini± o©- При жизни он посадил своего сына короля Си&
lun Zïgmunt ªannï 979 t‘v‰. p‘edrvar 20 kününä. гизмунда 20 февраля 979 [1530] года.
1079
ОГЛАВЛЕНИЕ

Введение: Загадочные украинские армяне, которые говорили, писали и молились


покыпчакски и 400 лет назад напечатали первую в мире кыпчакскую книгу 5
1. Из истории кыпчакоязычных армян 5
2. Армяно&кыпчакский язык в понимании его носителей и его научное определение 11
3. Армяно&кыпчакское письменное наследие 12
Исторические хроники 12
Правовые кодексы и актовые документы 14
Филологические труды 16
Культовая литература 16
Естественнонаучные сочинения 18
Светская художественная литература 18
Содержание книги и особенности подачи материала 18
Литература 20

Австрия
Австрийская национальная библиотека, г.Вена
Cod. Arm. 3: Армянско&кыпчакский словарь (конец 16 – начало 17 в.) 29
Cod. Arm. 13: Армянско&кыпчакская Псалтырь диакона Лусига, 1580 г. 29
Конгрегация армянских мхитаристов, г.Вена
№ 84: Армянско&кыпчакский словарь, 1613 г. 98
№ 143: Молитвенник (начало 17 в.) 98
№ 311: Армянско&кыпчакский словарь (конец 16 в.) 146
№ 440: Метрическая книга Львовского армянского архиепископства, 1636–1732 146
№ 441: Актовая книга Львовского армянского духовного суда, 1572–1632 146
№ 444: Актовая книга Львовского армянского войтовского суда, 1608–1624 147
№ 446: Актовая книга Львовского армянского войтовского суда, 1564–1608 147
№ 447: Актовая книга Львовского армянского духовного суда, 1643–1667 148
№ 452: Кассовая книга Львовского армянского суда, 1598–1637 148
№ 468: Сборник Хачереса, сына Оксента, и Агопа, сына Бутаха, 1575/1655 г. 148
№ 479: Сборник проповедей вартабеда (богослова) Антона, часть первая, 1660 г. 210
№ 480: Сборник проповедей вартабеда Антона, часть вторая, 1661 г. 210
№ 481: Сборник проповедей вартабеда Антона, часть третья, 1660&1661 г. 210
№ 525: Молитвенник, 1618 г. 210
№ 536: Жития святых (конец 16 – начало 17 в.) 246
№ 559: Грамота, 1583 г. 268

1080
Армения
Матенадаран – Институт древних рукописей
имени Месропа Маштоца, г. Ереван
№ 1232: Нерсес Ламбронац‘и. Мекнут‘юн (‘Толкование’), 1620 г. Список названий лет
12&летнего животного цикла 269
№ 1763: Сборник. 2 кыпчакские хроникальные записи, 1611 и 1613 гг. 269
№ 2267: Сборник диакона Лусига, 1580&1581 гг. 270
№ 2403: Молитвенник диакона Миско, сына Мурада, из Замостья, 1626 г. 272
№ 2493: Сборник Задига, сына Голуба. Кыпчакский колофон 1619 г. 302
№ 3521: Сборник диакона Сагака, 1609–1630, Кыпчакский рассказ о монофизитстве 303
№ 3522: Сборник Аведика. Кыпчакское пособие по космологии и словарь 1634 г. 304
№ 3883: Сборник, 1630. Армянско&кыпчакский глоссарий к грамматике Д.Зейтунци 304
№ 5985: Сборник диакона Богдана, конец 16 в. Кыпчакский колофон 305
Италия
Конгрегация армянских мхитаристов, г. Венеция, остров св. Лазаря
№ 11: Псалтырь Мурада, сына отца Закарии (1629&1632 гг.) 306
№ 359: Псалтырь диакона Лусига, 1581 г. 373
№ 446: Сборник Посланий апостола Павла, перевод отца Микаеля, сына Косты, 1562 444
№ 1126: Молитвенник старосты Степана, сына Лазаря (конец 16 в.) 518
№ 1270: Армянская Библия 535
№ 1700: «Каменецкая хроника» братьев священника Агопа и Аксента, 1610–1652 535
№ 1750: Сборник молитв и христианских сочинений, 1630 567
№ 1788: Актовая книга Львовского духовного суда, 1630&1642 гг. 589
№ 1817: Псалтырь диакона Лусига, 1581 г. 589
Нидерланды
Библиотека Лейденского университета, г. Лейден
878. G. 9: Молитвенник Ованеса Кармаданенца (печатный), 1618 г. 660
Польша
Главный архив древних актов, г. Варшава
BOZ XІІ 9/1, BOZ XІІ 9/6: Брачные контракты из Замостья, 1675 675
Архив родового имения Замойских
Письмо Тобиаша Богдановича (начало 17 в.) 675
Институт истории Польской Академии Наук, г. Варшава
№ 6: Сборник проповедей вартабеда (богослова) Антона, 1657 г. 676
Библиотека Национального института им. Оссолинских, г. Вроцлав
№ 1916/ІІ: Кыпчакская версия (1523) Армянского Судебника Мхитара Гоша и
Львовский Армяно&кыпчакский Процессуальный кодекс (1523&1594) 676
Библиотека Национального института им. Оссолинских, г. Вроцлав
№ 1359/ІІ: Актовая книга Станиславского армянского суда, 1681–1689 770
Библиотека Национального музея, отделение Чарторыских в Кракове
№ 2412: Молитвенник с армянским календарем, 1575 г. 771
Библиотека Национального музея, отделение Чарторыских в Кракове
№ 3546/ІІІ: Псалтырь (анонимная), 1575 г. 801
Библиотека Ягеллонского университета, г. Краков
№ 3342: Армянский календарь на 500 лет, 1592 г. 865
Частная коллекция З.Абрагамовича, от потомков М. Левицкого, г. Краков
Актовая книга Львовского армянского духовного суда, 1625–1630 гг. 865
1081
Румыния
Региональный исторический музей, г. Герла
Ms. 6 (23): Книга церковных песнопений и календарь, 1638 г. 866

Россия
Государственная публичная библиотека
имени М. Е. СалтыковаЩедрина, г. СанктПетербург
ркп. Арм.2: Четья&минея, 1620 г. 867
ркп. Арм. 8: Армянско&кыпчакский словарь, до 1646 г. 868
ркп. Dorn 636: Молитвенник, 1607 г. 869
Украина
Центральный государственный исторический архив Украины, г. Киев 871
ф. 39, оп. І
Актовая книга Армянского войтовского суда г. Каменца&Подольского
Единицы хранения (в хронологическом порядке):
8 (4390), 1572–1579 гг., присяги – до 1624 г. 872
11 (4392), 1579–1581 гг. 875
12 (4393), 1581–1583 гг. 878
14 (4394), 1583–1585 гг. 881
15 (4397), 1589–1591 гг. 883
17 (4402), 1593–1596 гг. 886
19a (4405), 1598–1603 гг. 889
20 (4406), 1603–1606 гг. 891
22 (4407), 1606–1608 гг. 895
24 (4409), 1608–1611 гг. 897
25 (4410), 1611–1614 гг. 902
26 (4412), 1614–1617 гг. 905
27 (4413), 1617–1619 гг. 908
28 (4414), 1619–1622 гг. 915
29 (4415), 1622–1623 гг. 918
30 (4416), 1623–1625 гг. 920
31 (4417), 1625–1627 гг. 921
32 (4418), 1627–1629 гг. 923
33 (4419), 1629–1632 гг. 924
34 (4432), 1632–1633 гг. 926
157 (4383), 1635–1638 гг. 928
35 (4320), 1638–1641 гг. 930
36 (4321), 1641–1644 гг. 931
37 (4322), 1644–1648 гг. 933
40 (4326), 1648–1651 гг. 939
158 (4327), 1651–1653 гг. 943
41 (4328), 1653–1657 гг. 946
42 (4428), 1657–1663 гг. 951
ф. 250, оп. 3, ед. хр. 32 (раньше – ф. 228, оп. 1, ед. хр. 89):
«Таинства философского камня» Андрея Торосовича, 1630 г. 954
1082
Центральный государственный исторический архив Украины, г. Львов
ф. 9, оп. I, ед. хр. 381, стр. 1901&1906: Соглашение Никола Торосовича, львовского
архиепископа, с армянами Львова и Каменца, 1627 г. 957
ф. 52, оп. I, ед. хр. 136, л. 421&423: Выписка из актовой книги Львовского
Армянского духовного суда: О наследстве Шимко Тарафацкого, 1625 г. 958
ф. 52, оп. I, ед. хр. 136, л. 426: Выписка из актовой книги Львовского
Армянского духовного суда: Завещание Каспара Задиковича Рабички, 1617 г. 959
ф. 52, оп. I, ед. хр. 863, л. 2: Предназначается в руки барона Миклаша,
моего тестя, ради всего хорошего. Во Львове, 1599 г. 960
ф. 52, оп. I, ед. хр. 863, л. 3: Расписка Степана, сына Лазаря,1609 г. 960
ф. 52, оп. I, ед. хр. 863, л. 4: Расписка Давида, сына Голуба, матери Жужанне
Голубовой, 1612 г. 961
ф. 52, оп. I, ед. хр. 863, л. 5&6: Выписка из актовой книги Львовского
Армянского духовного суда: Брачный контракт между Гоской,
дочерью Каспара Рабички, и Якубом, сыном Андрея Иляшовича, 1598 г. 961
ф. 52, оп. I, ед. хр. 863, л. 7: Справка, выданная Ивашко Вартересовичу,
сыну Якуба, армянскими купцами из Каменца, 1618 г. 962
ф. 52, оп. I,ед. хр. 863, л. 8&9: Квит Тороса и Анастаса, синовей Голуба
Ивашковича, Голубу, сыну Давида, 1626 г. 963
ф. 52, оп. I, ед. хр. 863, л.10: Посессионное соглашение на магазин между Шимко
Каспаровичем Рабичкой и Шимко Мурадовичем Керемовичем, 1626 г. 963
ф. 52, оп. I, ед. хр. 863, л.11: Завещание старосты Якуба Захновича, 1629 г. 964
ф. 52, оп. I, ед. хр. 889, л.15: Расписка Стецко, сына Огана, Ибреиму из Стамбула,
сыну Юсуфа, 1609 г. 964
ф. 52, оп. I, ед. хр. 889, л.22: Перевод с польского языка расписки Шимко,
сына Кевора, Андрею Торосовичу, 1615 г. 965
ф. 52, оп. 2, ед. хр. 177, стр. 229: Письмо Миско брату Шимко в Турцию, 1647 г. 966
ф. 52, оп. 2, ед. хр. 177, стр. 1196&1198: Отчет о расходах на похороны
Хачадура, 1610 г. 966
ф. 52, оп. 2, ед. хр. 545, стр. 357&360: Выписка из актовой книги Львовского
Армянского духовного суда: О выполнении брачного контракта между
Милухной, дочерью Андрея Торосовича, и Яном, сыном старосты Тороса
Бернатовича, 1638 г. 967
ф. 52, оп. 2, ед. хр. 546, стр. 78&92: Выписка из актовой книги Львовского Армянского
духовного суда: Описание имущества покойного Мурада Еминовича, 1646 г. 967
ф. 52, оп. 2, ед. хр. 546, стр. 374&375: Квит Миско Домажирского (Нигола,
брата Сагага) надзирателю приюта Хачко Вартановичу, 1657 г. 968
ф. 52, оп. 2, ед. хр. 546, стр. 1099&1102: Выписка из актовой книги Львовского
Армянского духовного суда: О выполнении брачного контракта Хачко,
сыном Ованеса, тестем Грицко Стругача, 1640 г. 968
ф. 52, оп. 2, ед. хр. 546, стр. 1186&1187: Перечень обязательств тещи Аведика (1583 г.) 969
ф. 52, оп. 2, ед. хр. 546, стр. 1194&1197: Выписка из актовой книги Львовского
Армянского духовного суда: О выполнении брачного контракта между Ганухной, дочерью
Косты, и Аведиком Домажирским его тещей Олюшкой, 1583 г. 970
ф. 52, оп. 2, ед. хр. 548, стр. 101&104: Брачный контракт между Греско, сыном
архиепископа Миско, и Катариной, сестрой Хачко Бернатовича, сына Огана, 1638 г. 970
1083
Национальная Академия наук Украины
Львовская научная библиотека имени Василия Стефаника
отдел рукописей
фонд Баворовских, ркп. 1660 III, л. 6&9:
Выписка из актовой книги Львовского Армянского духовного суда:
Брачный контракт между Анной, дочерью Шимко Вартересовича,
матерью Зофии, и Туманом Абрамовичом, 1653–1654 гг. 971
фонд Оссолинских, ркп. 1658 II, лл. 11&12:
Завещание каменецкой армянки Зоси, вдовы Симона Харахаша, 1669 г. 972
Львовский государственный университет
Научная библиотека
отдел рукописей
ркп. вірм. 51 I: Армянско&кыпчакский словарь, 1527–1528 гг. 973
Львовский государственный исторический музей
ед. хр. Д 435/1: Деревянная балка с армяно&кыпчакской надписью из
армянского дома, 1609 г. 973

Франция
Французская национальная библиотека, Париж
Arm. 5: Молитвенник священника Каспара, сына авакереца Закарии, 1636 г. 975
Arm. 170: Церковный календарь на 1654–1671 гг., 1653 г. 1001
Arm. 176: Судебник и Процессуальный кодекс, 1568 г. 1002
Arm. 194: Сборник братьев священника Агопа и Аксента, сыновей авакереца Крикора,
из Каменца&Подольского (1610–1652 гг.) 1041

Отпечатано
с форм заказчика
в типографии ТОО «Print&S»
г. Алматы

Вам также может понравиться