You are on page 1of 435

Ê 

Mçi mét thiÕt bÞ v« tuyÕn ®iÖn ®Òu ph¶i cã anten. ThiÕt bÞ


ph¸t cã anten ph¸t, thiÕt bÞ thu cã anten thu.
Trªn h×nh vÏ d-íi ®©y m« t¶ s¬ ®å khèi cña mét hÖ thèng th«ng
tin v« tuyÕn mét chiÒu.

Dao ®éng ®iÖn tõ ®· ®-îc ®iÒu chÕ do m¸y ph¸t 1 t¹o ra tíi anten
ph¸t 2. Anten ph¸t sÏ biÕn ®æi n¨ng l-îng cña dao ®éng ®iÖn tõ d-íi
d¹ng sãng liªn kÕt thµnh n¨ng l-îng sãng ®iÖn tõ tù do vµ ph¸t x¹ vµo
kh«ng gian theo h-íng tíi thu m¸y thu. Mét phÇn n¨ng l-îng nµy tíi
anten thu 3 vµ ®-îc biÕn ®æi thµnh n¨ng l-îng cña dao ®éng ®iÖn tõ
xuÊt hiÖn trong anten thu. Dao ®éng ®iÖn tõ nµy ®-îc ®-a tíi m¸y
thu 4.
Trªn h×nh vÏ sau m« t¶ s¬ ®å khèi cña mét radar. Trong tr-êng
hîp nµy sãng ®iÖn tõ ph¸t x¹ bëi anten ph¸t 2 truyÒn trong mét chïm
tia hÑp tíi môc tiªu 3.

3
Mét phÇn n¨ng l-îng cña sãng ph¶n x¹ tõ môc tiªu quay trë l¹i
anten thu 4 (®Æt gÇn anten ph¸t) kÝch thÝch trong anten thu mét
dao ®éng ®iÖn tõ vµ ®-îc ®-a tíi lèi vµo cña m¸y thu 5.

Tõ nh÷ng m« h×nh trªn ta cã thÓ ®Þnh nghÜa nh- sau:


- Anten ph¸t lµ thiÕt bÞ dïng ®Ó biÕn ®æi n¨ng l-îng cña dao
®éng ®iÖn tõ liªn kÕt tõ m¸y ph¸t ®-a tíi thµnh n¨ng l-îng cña sãng
®iÖn tõ tù do vµ ph¸t x¹ vµo kh«ng gian theo mét qui luËt x¸c ®Þnh.
- Anten thu lµ thiÕt bÞ dïng ®Ó thu n¨ng l-îng cña sãng ®iÖn tõ
tù do tõ kh«ng gian bªn ngoµi tíi theo mét qui luËt x¸c ®Þnh vµ biÕn
®æi n¨ng l-îng nµy thµnh n¨ng l-îng cña dao ®éng liªn kÕt trong
anten vµ cung cÊp cho m¸y thu.
Nh- vËy trªn anten ph¸t còng nh- thu ®Òu cã qu¸ tr×nh biÕn ®æi
n¨ng l-îng. Trong qu¸ tr×nh ®ã cã sù tæn hao nhiÖt do kim lo¹i lµm
anten còng nh- c¸c chÊt ®iÖn m«i c¸ch ®iÖn kh«ng ph¶i lµ lý t-ëng.
Ngoµi ra ta cßn thÊy r»ng khi ph¸t còng nh- thu anten ph¶i cã
tÝnh ®Þnh h-íng x¸c ®Þnh phï hîp víi yªu cÇu cña hÖ thèn g v«
tuyÕn ®ã.
§Æc ®iÓm cña c¸c qu¸ tr×nh xÈy ra trong c¸c anten ph¸t vµ thu
x¸c ®Þnh tÝnh thuËn nghÞch trong viÖc sö dông chóng. C¸c tham
sè, ®Æc tr-ng cña cïng mét anten sÏ kh«ng thay ®æi khi dïng nã lµm
anten ph¸t còng nh- anten thu. Do vËy cã thÓ dïng 1 anten võa ®Ó
ph¸t võa ®Ó thu.
Anten ®-îc øng dông trong c¸c hÖ thèng th«ng tin v« tuyÕn, v«
tuyÕn truyÒn thanh, v« tuyÕn dÉn ®-êng, v« tuyÕn thiªn v¨n, v«
tuyÕn ®iÒu khiÓn tõ xa, v.v...

4
Ngoµi ra ®Ó kÝch thÝch sãng ®iÖn tõ trong c¸c hÖ ®Þnh h-íng
nh- èng dÉn sãng, trong hèc céng h-ëng, v.v.. Ng-êi ta còng dïng c¸c
kÕt cÊu t-¬ng tù nh- anten.
Ngµy nay, sù ph¸t triÓn kü thuËt trong c¸c lÜnh vùc radar, th«ng
tin, ®iÒu khiÓn, v.v... còng ®ßi hái anten kh«ng chØ ®¬n thuÇn lµm
nhiÖm vô bøc x¹ hay thu sãng ®iÖn tõ mµ cßn tham gia vµo qu¸
tr×nh gia c«ng tÝn hiÖu.
N¨m 1888 nhµ vËt lý ng-êi §øc Henrich Rudolf Hertz ®· chøng tá
b»ng lý luËn vµ thùc nghiÖm r»ng nÕu dïng mét m¹ch dao ®éng hë
víi l-ìng cùc hertz th× ë vïng xung quanh l-ìng cùc sÏ h×nh t hµnh
tr-êng ph¸t x¹.
Sau khi hoµn chØnh dông cô ®Ó chøng minh thÝ nghiÖm cña
Hertz, n¨m 1895 A. C. Popov, nhµ ph¸t minh v«
tuyÕn ®iÖn ng-êi Nga ®· dïng c¸c dông cô nµy lµm
ph-¬ng tiÖn truyÒn tÝn hiÖu ®iÖn b¸o kh«ng d©y
dÉn. §Ó lµm anten ph¸t Popov ®· cùc ®iÖn b»ng
c T¹i 2 ®iÓm
mét d©y dÉn ®Æt th¼ng ®øng dµi 2,5m nh- h×nh vÏ d-íi.
AB ®-îc cung cÊp mét ®iÖn ¸p cao tÇn. Víi anten nµy m¸y v« tuyÕn
®iÖn b¸o ®Çu tiªn trªn thÕ giíi ®· thùc hiÖn liªn l¹c trªn kho¶ng c¸ch
250m. Sau ®ã ng-êi ta ®· liªn tiÕp hoµn chØnh thiÕt bÞ anten. Lóc
®Çu chñ yÕu ng-êi ta dïng c¸c sãng cùc dµi, dµi vµ trung (  > 100m).
Kho¶ng n¨m 1924 ng-êi ta b¾t ®Çu dïng c¸c sãng ng¾n (  = 10
100m), khi ®ã ng-êi ta th-êng dïng c¸c anten d©y ®èi xøng n»m
ngang trªn mÆt ®Êt.
Vµo gi÷a nh÷ng ®Çu cña thËp kû 30, cïng víi sù xuÊt hiÖn cña
kü thuËt truyÒn h×nh, ng-êi ta b¾t ®Çu dïng sãng mÐt (  = 1
10m), dm (1 10dm), vµ cm (1 10cm). T-¬ng øng víi c¸c sãng cã
b-íc sãng ng¾n h¬n, ng-êi ta ®-a ®-a ra nhiÒu kiÓu anten míi nh-
anten loa, anten g-¬ng, anten thÊu kÝnh, c¸c anten nµy ho¹t ®éng
theo c¸c nguyªn lý ©m vµ quang h×nh. TiÕp theo, cïng víi sù ph¸t
5
triÓn cña kü thuËt ng-êi ta ®· sö dông nh÷ng sãng cã b-íc sãng
ng¾n h¬n thuéc c¸c d¶i mm ((1 10mm), d-íi mm. Råi tiÕp ®Õn lµ
thÕ hÖ c¸c anten thuéc d¶i quang häc. Sù ph¸t minh ra m¸y ph¸t l-îng
tö (1954) ®· më ra kh¶ n¨ng sö dông sãng ¸nh s¸ng trong liªn l¹c.
Anten ë d¶i nµy th-êng lµ c¸c hÖ thèng quang häc th«ng th-êng. Sù
ph¸t triÓn vµ ngµy cµng hoµn thiÖn cña kü thuËt anten ®· gãp phÇn
kh«ng nhá vµo sù ph¸t triÓn chung cña kü thuËt v« tuyÕn ®iÖn.
2  
  
Ta h·y xÐt mét m¹ch dao ®éng L - C tËp trung cã kÝch th-íc rÊt
nhá so víi b-íc sãng h×nh a.

NÕu ®Æt vµo cm¹ch dao ®éng mét søc ®iÖn ®éng biÕn thiªn th×
trong kh«ng gian gi÷a 2 m¸ tô sÏ cã mét ®iÖn tr-êng biÕn thiªn, cßn
trong kh«ng gian cña cuén c¶m sÏ cã mét tõ tr-êng biÕn thiªn. Trong
®iÒu kiÖn nh- trªn ®iÖn, tõ tr-êng hÇu nh- kh«ng bøc x¹ ®-îc vµo
kh«ng gian xung quanh mµ chóng lu«n lu«n liªn kÕt víi c¸c phÇn tö
trong m¹ch dao ®éng. N¨ng l-îng cña c¶ hÖ thèng sÏ ®-îc b¶o toµn
nÕu kh«ng cã c¸c tæn hao nhiÖt trong c¸c d©y dÉn vµ ®iÖn m«i cña
hÖ.
NÕu ta t¨ng dÇn gãc më gi÷a 2 m¸ tô nh- h×nh b th× dßng ®iÖn
dÞch (®-îc m« t¶ trªn h×nh vÏ trïng víi c¸c ®-êng søc ®iÖn tr-êng) sÏ
kh«ng chØ dÞch chuyÓn gi÷a 2 m¸ tô mµ mét bé phËn sÏ lan to¶ ra
m«i tr-êng ngoµi vµ cã thÓ lan truyÒn tíi nh÷ng ®iÓm c¸ch xa tô.
NÕu t¨ng gãc më lªn n÷a th× phÇn dßng dÞch lan to¶ ra cµng nhiÒu
vµ t¹o ra ®iÖn tr-êng biÕn thiªn cã biªn ®é lín h¬n trong kho¶ng
kh«ng gian bªn ngoµi. §iÖn tr-êng biÕn thiªn ®-îc truyÒn lan víi vËn
tèc ¸nh s¸ng. Khi ®¹t tíi kho¶ng c¸ch kh¸ xa nguån, chóng tho¸t khái
sù liªn kÕt víi nguån, nghÜa lµ kh«ng cßn liªn hÖ víi c¸c ®iÖn tÝch
trªn hai m¸ tô n÷a. NÕu ta quan s¸t c¸c ®-êng søc ®iÖn tr-êng ë gÇn
6
tô ®iÖn th× thÊy r»ng chóng kh«ng tù khÐp kÝn mµ cã ®iÓm b¾t
nguån lµ c¸c ®iÖn tÝch trªn hai m¸ tô. Nh-ng nÕu xÐt t¹i mét ®iÓm M
c¸ch xa nguån th× cã thÓ thÊy r»ng c¸c ®-êng søc ®iÖn sÏ kh«ng
cßn rµng buéc víi c¸c ®iÖn tÝch trªn tô n÷a mµ chóng tù khÐp kÝn
trong kh«ng gian, nh- thÕ cã nghÜa lµ ®· h×nh thµnh mét ®iÖn
tr-êng xo¸y (h×nh c).

H×nh c
c H×nh c.

Theo qui luËt cña ®iÖn tr-êng biÕn thiªn (®-îc biÓu thÞ bëi hÖ
ph-¬ng tr×nh m¨cxoen) th× ®iÖn tr-êng xo¸y sÏ t¹o ra mét tõ tr-êng
biÕn ®æi, tõ tr-êng biÕn ®æi l¹i tiÕp tôc t¹o ra ®iÖn tr-êng xo¸y,
nghÜa lµ ®· h×nh thµnh qu¸ tr×nh sãng ®iÖn tõ.
Nh- vËy ta cã thÓ thÊy r»ng quanh nguån cã 2 phÇn n¨ng l-îng:
mét phÇn n¨ng l-îng liªn kÕt, bÞ rµng buéc víi nguån, phÇn nµy ®-îc
gäi lµ n¨ng l-îng v« c«ng. PhÇn n¨ng l-îng tho¸t khái nguån vµ truyÒn
vµo kh«ng gian tù do ®-îc gäi lµ n¨ng l-îng bøc x¹.
Mét hÖ thèng bøc x¹ ®-îc gäi lµ cã hiÖu qu¶ lµ hÖ t¹o ra ®-îc
n¨ng l-îng bøc x¹ lín so víi phÇn n¨ng l-îng v« c«ng. §Ó t¨ng c-êng
kh¶ n¨ng bøc x¹ cña hÖ thèng cÇn më réng h¬n n÷a kh«ng gian bao
trïm c¸c ®-êng søc ®iÖn tr-êng. §ipol Hertz chÝnh lµ kÕt qu¶ më
réng 2 m¸ tô tíi gãc 180 0 vµ trë thµnh d¹ng: 2 ®o¹n d©y dÉn m¶nh cã
2 qu¶ cÇu kim lo¹i ë hai ®Çu. §ipol Hertz lµ mét nguån bøc x¹ ®¬n
gi¶n nhÊt vµ nã lµ yÕu tè c¬ b¶n ®Ó t¹o nªn c¸c anten d©y phøc t¹p.
> 
  !"#$ !"#%
%&

7
Mét trong nh÷ng bµi to¸n c¬ b¶n cña lý thuyÕt anten lµ x¸c ®Þnh
c¸c vÐct¬ w vµ cña tr-êng ®iÖn tõ bøc x¹ bëi anten ë mét ®iÓm
nµo ®ã trong kh«ng gian bao quanh anten.
§Ó gi¶i chÝnh x¸c bµi to¸n nµy cÇn x¸c ®Þnh chÝnh x¸c ph©n bè
cña dßng ®iÖn hoÆc ®iÖn tÝch trªn anten, nghÜa lµ cÇn x¸c ®Þnh
®-îc ph©n bè thùc cña nguån tr-êng trong kh«ng gian. §©y lµ nh÷ng
vÊn ®Ò to¸n häc rÊt phøc t¹p. ChØ trong mét sè tr-êng hîp thËt ®¬n
gi¶n ta míi cã thÓ t×m ®-îc lêi gi¶i chÝnh x¸c cña bµi to¸n bøc x¹.
Trong nhiÒu tr-êng hîp thùc tÕ, bµi to¸n bøc x¹ cña anten chØ ®-îc
gi¶i mét c¸ch gÇn ®óng. Khi ®ã cã thÓ dùa vµo mét sè c¬ së vËt lý
®· biÕt ®Ó suy ra qui luËt ph©n bè biªn ®é vµ pha cña c¸c dßng trªn
anten. Sau ®ã gi¶i bµi to¸n bøc x¹ víi c¸c qui luËt gi¶ ®Þnh Êy. Còng
cã thÓ gi¶i bµi to¸n trªn theo c¸ch kh¸c, nghÜa lµ kh«ng cÇn dùa vµo
ph©n bè nguån thùc trong kh«ng gian mµ chØ cÇn c¨n cø vµo ph©n
bè biªn ®é vµ pha cña c¸c thµnh phÇn tiÕp tuyÕn cña ®iÖn vµ tõ
tr-êng trªn mét mÆt kÝn S nµo ®ã bao quanh nguån tr-êng.

Ph-¬ng ph¸p nµy ®-îc x©y dùng trªn c¬ së cña nguyªn lý Huygen
c
- kirkh«p. Theo nguyªn lý trªn, cã thÓ coi mét mÆt sãng bÊt kú lµ
tËp hîp cña v« sè c¸c nguån nguyªn tè thø cÊp nguyªn tè Huygen).
C¸c nguyªn tè nµy sÏ bøc x¹ vµ l¹i h×nh thµnh nh÷ng mÆt sãng
míi. Khi Êy, tr-êng t¹o ra bëi nguån thùc ë mét ®iÓm nµo ®ã trong
kh«ng gian cã thÓ ®-îc coi lµ tr-êng giao thoa, t¹o bëi c¸c nguån
nguyªn tè thø cÊp ph©n bè trªn mét mÆt kÝn bao quanh nguån thùc.
Nguyªn lý Huygen ban ®Çu ®-îc dïng trong quang häc. Khi ¸p
dông cho tr-êng ®iÖn tõ, nguyªn lý ®-îc diÔn t¶ d-íi mét h×nh thøc
kh¸c, gäi lµ nguyªn lý t-¬ng ®-¬ng ®iÖn ®éng häc, hoÆc nguyªn lý

8
dßng ®iÖn, dßng tõ mÆt t-¬ng ®-¬ng. Sau ®©y ta sÏ kh¶o s¸t néi
dung tãm t¾t cña nguyªn lý nµy.
Gi¶ sö cã nguån bøc x¹ (anten) ®-îc ®Æt trong kh«ng gian v«
h¹n. C-êng ®é tr-êng do nguån t¹o ra ®-îc biÓu thÞ bëi c¸c vÐc t¬ w
vµ . Ta lÊy mét mÆt kÝn S tuú ý bao quanh anten. C¸c vÐc t¬ w
vµ trªn mÆt S cã thÓ ®-îc ph©n tÝch thµnh 2 thµnh phÇn: tiÕp
tuyÕn vµ ph¸p tuyÕn ®èi víi mÆt S.
w w Ó w
 Ó 

Do tÝnh chÊt tuyÕn tÝnh cña ph-¬ng tr×nh m¨cxoen ta cã thÓ


kh¶o s¸t riªng biÖt hai tr-êng hîp øng víi hai cÆp vÐc t¬ trªn mÆt S,
sau ®ã xÕp chång c¸c kÕt qu¶ nhËn ®-îc.
O'()*: Trªn mÆt S cã c¸c thµnh phÇn   w  kh¸c kh«ng,

cßn c¸c thµnh phÇn cßn l¹i b»ng kh«ng   ê  ê .

O'()+: Trªn mÆt S cã c¸c thµnh phÇn w   kh¸c kh«ng,


cßn c¸c thµnh phÇn cßn l¹i b»ng kh«ng    w 
Trong tr-êng hîp thø nhÊt mÆt S ®-îc xem lµ mÆt dÉn ®iÖn lý
t-ëng v× trªn ®ã chØ cã thµnh phÇn tiÕp tuyÕn cña tõ tr-êng vµ
thµnh phÇn ph¸p tuyÕn cña ®iÖn tr-êng. Khi Êy cã thÓ coi trªn mÆt
S cã dßng ®iÖn mÆt víi mËt ®é.

 F  

Trong tr-êng hîp thø hai, mÆt S cã thÓ ®-îc xem lµ mÆt dÉn tõ
lý t-ëng: t-¬ng tù nh- trªn, cã thÓ coi trªn mÆt S cã dßng tõ mÆt víi
mËt ®é.
m
  «   w »

C¸c dßng ®iÖn mÆt vµ tõ mÆt nãi trªn lµ c¸c dßng t-¬ng ®-¬ng.
Khi ®· biÕt c¸c dßng mÆt t-¬ng ®-¬ng ta cã thÓ x¸c ®Þnh tr-êng bøc
x¹ theo ph-¬ng ph¸p vÐc t¬ thÕ chËm (xem lý thuyÕt tr-êng ®iÖn tõ).

9
p pp  pppp ppp
w  6  Ó 
     m
6
pp ppp  ppp pp
6 m Ó 
 m Ó   
6

Víi

    

ë

ê =
O 

ë ®©y r lµ kho¶ng c¸ch tõ ®iÓm x¸c ®Þnh tr-êng ®Õn nguån,


nghÜa lµ ®Õn ®iÓm cã dßng ®iÖn hoÆc tõ trong thÓ tÝch V.
V lµ thÓ tÝch ®-îc giíi h¹n bëi mÆt S;
6 
k lµ sè sãng, hay hÖ sè pha. §èi víi ch©n kh«ng  ;
R Â

víi c lµ vËn tèc ¸nh s¸ng trong ch©n kh«ng;

 0 lµ b-íc sãng trong ch©n kh«ng.

Trong c¸c biÓu thøc trªn  k ,  lµ hÖ sè ®iÖn thÈm phøc vµ hÖ sè

tõ thÈm cña m«i tr-êng.


Nh- vËy, viÖc x¸c ®Þnh tr-êng t¹o bëi c¸c dßng trªn nguån thùc ®-îc
thay thÕ bëi viÖc x¸c ®Þnh tr-êng t¹o bëi c¸c dßng mÆt t-¬ng ®-¬ng trªn
mÆt S.
¸p dông nguyªn lý nµy, trong nhiÒu tr-êng hîp cã thÓ gi¶i quyÕt
bµi to¸n bøc x¹ cña anten mét c¸ch ®¬n gi¶n, nghÜa lµ cã thÓ x¸c
®Þnh tr-êng bøc x¹ cña anten mµ kh«ng cÇn biÕt ph©n bè thùc cña
dßng ®iÖn hoÆc ®iÖn tÝch trªn anten.



 
       

10
Toµn bé c¸c bµi to¸n x¸c ®Þnh c¸c chØ tiªu kü thuËt (c¸c tham sè
vµ ®Æc tr-ng) cña anten cã thÓ ®-îc chia thµnh 2 nhãm:
>" *: Gåm c¸c bµi to¸n tÝnh tr-êng trong vïng gÇn, viÖc gi¶i
bµi to¸n nµy cho phÐp x¸c ®Þnh c¸c chØ tiªu kü thuËt ®Æc tr-ng cho
tÝnh chÊt biÕn ®æi cña anten nh-: trë vµo, hiÖu suÊt, d¶i tÇn c«ng
t¸c, c«ng suÊt cùc ®¹i cho phÐp.
>"+: Gåm c¸c bµi to¸n tÝnh tr-êng trong vïng xa. ViÖc gi¶i bµi
to¸n nµy cho ta cã thÓ x¸c ®Þnh ®-îc c¸c chØ tiªu kü thuËt ®Æc tr-ng
cho tÝnh ®Þnh h-íng cña anten vµ tr-êng cña anten trong vïng xa
nh-: ®Æc tr-ng h-íng, ®Æc tr-ng pha, ®Æc tr-ng ph©n cùc, hÖ sè t¸c
dông ®Þnh h-íng, c«ng suÊt bøc x¹.
Ta cã thÓ hiÓu vïng xa cña mét anten lµ vïng kh«ng gian bao
gåm c¸c ®iÓm c¸ch ®ñ xa anten sao cho t¹i ®ã chØ tån t¹i sãng tù do
bøc x¹ tõ anten ra phÝa v« cùc. T¹i vïng nµy kh«ng tån t¹i n¨ng l-îng
v« c«ng liªn kÕt víi anten, phÇn n¨ng l-îng nµy chØ ®Þnh vÞ, ®Þnh
xø trong vïng gÇn anten.
Gi¶ sö anten cã kÝch th-íc lµ L, khi ®ã mét ®iÓm c¸ch anten mét
kho¶ng r ®-îc xem lµ thuéc vïng xa th× ph¶i tho¶ m·n c¸c ®iÒu kiÖn:
5
Â
Â
ë ®©y:
r - kho¶ng c¸ch ®Õn ®iÓm quan s¸t;
 - b-íc sãng.
TÊt c¶ c¸c chØ tiªu kü thuËt cña anten cã thÓ chia thµnh 2 nhãm
phï hîp víi 2 nhiÖm vô c¬ b¶n cña anten:
- BiÕn ®æi sãng ®iÖn tõ liªn kÕt thµnh sãng ®iÖn tõ tù do ph¸t
x¹ vµo kh«ng gian (vµ ng-îc l¹i).
- Ph¸t x¹ cã h-íng (hay thu cã h-íng) sãng ®iÖn tõ.
D-íi ®©y ta lÇn l-ît xÐt c¸c ®Æc tr-ng vµ tham sè cña anten.

11
  

   

Tõ lý thuyÕt tr-êng ta ®· biÕt: biªn ®é phøc cña c-êng ®é tr-êng


cña mét nguån ph¸t x¹ sãng ®iÖn tõ t¹i mét ®iÓm tuú ý trong vïng xa
cã thÓ viÕt d-íi d¹ng sau:
 
w   > †   >†
  (1.1)

Trong ®ã:
r, Ú , lµ c¸c to¹ ®é cña ®iÓm quan s¸t trong hÖ to¹ ®é cÇu
(h×nh 1-1);
O
ê lµ sè sãng;


I A lµ biªn ®é dßng t¹i mét ®iÓm nµo ®ã trªn anten;


  > †   >†
ê „ > † lµ mét hµm phøc phô thuéc vµo cÊu tróc cña

anten;
  > † lµ pha cña tr-êng.

± ,:

Hµm   > † , tøc m«dun cña hµm „ > † x¸c ®Þnh sù phô thuéc
cña biªn ®é c-êng ®é tr-êng cña anten t¹i c¸c ®iÓm n»m trong vïng
xa vµ c¸ch ®Òu anten vµo h-íng quan s¸t ®-îc gäi lµ ®Æc tr-ng h-íng
cña anten.

12
c
H×nh 1-1:
BiÓu diÔn h×nh häc cña ®Æc tr-ng h-íng trong kh«ng gian lµ
mét mÆt cong kÝn do ®Çu nót cña b¸n kÝnh vÐct¬ trong hÖ to¹ ®é
cÇu vÏ nªn. B¸n kÝnh vÐc t¬ cã m« ®un tû lÖ víi biªn ®é c-êng ®é
tr-êng. Trong thùc tÕ th-êng gÆp c¸c ®Æc tr-ng h-íng cã d¹ng ®Æc
biÖt nh-:
- §Æc tr-ng h-íng cã d¹ng h×nh xuyÕn (H1 - 2a)
- §Æc tr-ng h-íng cã d¹ng h×nh kim (H1 - 2b)
- §Æc tr-ng h-íng cã d¹ng qu¹t (H1 - 2c)
- §Æc tr-ng h-íng cã d¹ng cosecan (H1 - 2d)

H×nh 1-2.
Ê - # .

c
Tr-êng hîp cña anten ph¸t sãng ph©n cùc elip cã thÓ biÓu diÔn
d-íi d¹ng tæng cña 2 tr-êng ph©n cùc tuyÕn tÝnh. C¸c vÐc t¬ ®iÖn
cña 2 tr-êng nµy w   w> >  vu«ng gãc nhau vµ lÖch pha nhau mét
gãc ! . Do ®ã ®èi víi c¸c anten ph©n cùc elip ta ph¶i ph©n biÖt ®Æc
tr-ng h-íng theo thµnh phÇn Ú vµ theo thµnh phÇn :
f Ú ( Ú , ) vµ f ( Ú , )
§Ó dÔ dµng so s¸nh tÝnh ®Þnh h-íng gi÷a c¸c anten kh¸c nhau,
ng-êi ta ®-a vµo kh¸i niÖm ®Æc tr-ng h-íng chuÈn ho¸. §ã lµ tû sè

13
gi÷a gi¸ trÞ cña ®Æc tr-ng h-íng f (Ú , ) theo h-íng bÊt kú víi gi¸ trÞ
cùc ®¹i  m  cña nã.
  >†
 >† ê (1.2)
m
 )%))"/0# .:
§Æc tr-ng h-íng kh«ng gian (biÓu diÔn kh«ng gian cña hµm f ( Ú ,
) kh«ng tiÖn cho viÖc m« t¶ tÝnh ®Þnh h-íng cña anten, v× thÕ
ng-êi ta th-êng dïng ph-¬ng ph¸p m« t¶ ®Æc tr-ng h-íng trªn mÆt
ph¼ng.
Ta gäi giao tuyÕn cña ®Æc tr-ng h-íng kh«ng gian víi c¸c mÆt
ph¼ng ®i qua h-íng ph¸t x¹ cùc ®¹i lµ ®Æc tr-ng h-íng ph¼ng (hay
gi¶n ®å h-íng).
Tõ nay khi nãi ®Æc tr-ng h-íng ta sÏ hiÓu ®ã lµ ®Æc tr-ng h-íng
ph¼ng.
Ng-êi ta th-êng m« t¶ ®Æc tr-ng h-íng trong 2 mÆt ph¼ng vu«ng
gãc (H1-3).

c H×nh 1-3. H×nh 1-4.


MÆt ph¼ng chøa ph-¬ng ph¸t x¹ cùc ®¹i vµ chøa vÐct¬ w gäi
lµ mÆt ph¼ng - E.
MÆt ph¼ng chøa ph-¬ng ph¸t x¹ cùc ®¹i vµ chøa vÐc t¬ gäi lµ
mÆt ph¼ng - H.
Cã thÓ vÏ ®Æc tr-ng h-íng trong to¹ ®é cùc hoÆc to¹ ®é vu«ng
gãc. §Æc tr-ng h-íng vÏ trong to¹ ®é cùc cho ta thÊy ®-îc tÝnh ®Þnh
h-íng cña anten mét c¸c trùc quan nhÊt, cßn ®Æc tr-ng h-íng trong
to¹ ®é vu«ng gãc cã thÓ biÓu diÔn chÝnh x¸c h¬n.
Th«ng th-êng, ®Æc tr-ng h-íng cã mét sè cùc ®¹i, ta nãi r»ng
®Æc tr-ng h-íng cã nhiÒu c¸nh sãng (H1 -4). C¸nh cã h-íng ph¸t x¹

14
cùc ®¹i víi c-êng ®é lín nhÊt gäi lµ c¸nh chÝnh c¸c c¸nh cßn l¹i gäi lµ
c¸c c¸nh phô (hoÆc c¸nh bÕn). NÕu c¸nh phô cã cùc ®¹i ng-îc chiÒu
víi cùc ®¹i cña c¸nh chÝnh ta gäi lµ c¸nh sãng sau.
Ngoµi ®Æc tr-ng h-íng tÝnh theo c-êng ®é tr-êng, ng-êi ta cßn
dïng ®Æc tr-ng h-íng tÝnh theo c«ng suÊt F p ( Ú , ).
Hµm F p( Ú , ) m« t¶ sù phô thuéc cña mËt ®é dßng c«ng suÊt t¹i
c¸c ®iÓm c¸ch ®Òu anten vµo h-íng quan s¸t (H1 -5a). V× mËt ®é
dßng c«ng suÊt tû lÖ víi b×nh ph-¬ng cña c-êng ®é tr-êng nªn.
Fp ( Ú , ) = F 2 (Ú , ) (1.3)
Ng-êi ta cßn cã thÓ biÓu diÔn ®Æc tr-ng h-íng theo decibel (H1-
5b). Víi c¸ch biÓu diÔn nµy møc cña c¸c c¸nh phô nhá cã thÓ ®-îc
®¸nh gi¸ trùc quan dÔ h¬n.
F db(Ú , ) = 10lgF p( Ú , ) = 20lgF(Ú , ) (1.4)
- Ng-êi ta gäi gãc më cña c¸nh sãng chÝnh theo møc nöa c«ng
suÊt (2 Ú 0,5 ) lµ gãc gi÷a 2 ph-¬ng øng víi gi¸ trÞ F p( Ú , ) b»ng 0,5 hay
F = 0,707.

H×nh 1-5.
- Tõ hÖ thøc (1.4) ta cã:
2 Ú 0,5 = 2 Ú -3db (1.5)

15
- Anten cã ®Æc tr-ng h-íng h×nh xuyÕn lµ anten v« h-íng (trong
1 mÆt ph¼ng) th-êng ®-îc dïng trong v« tuyÕn truyÒn tin, ph¸t
thanh, v.v...
- Anten víi ®Æc tr-ng h-íng h×nh kim cã tÝnh ®Þnh h-íng gÇn
nh- nhau trong 2 mÆt ph¼ng chÝnh (mÆt ph¼ng - E vµ mÆt
ph¼ng - H). C¸c anten nµy th-êng ®-îc dïng trong c¸c ®µi Radar ®Ó
theo dâi môc tiªu trong c¶ 2 to¹ ®é gãc. Ngoµi ra chóng cßn ®-îc
dïng trong th«ng tin viba, v« tuyÕn thiªn v¨n, v.v...
- Anten cã ®Æc tr-ng h-íng h×nh qu¹t cã møc ®é ®Þnh h-íng
kh¸c nhau trong 2 mÆt ph¼ng chÝnh vµ nã th-êng ®-îc dïng ®Ó x¸c
®Þnh 1 to¹ ®é gãc cña môc tiªu trong kü thuËt Radar.
 
    
§Æc tr-ng pha cña anten lµ mÆt h×nh häc t¹o bëi c¸c ®iÓm trong
vïng xa mµ t¹i ®ã vÐc t¬ c-êng ®é tr-êng cã cïng mét gi¸ trÞ pha.
Ta cho biÓu thøc pha cña c-êng ®é tr-êng trong (1-1) b»ng h»ng
sè:
¢ ( Ú , ) - kr (Ú , ) = const
Tõ ®©y ta t×m ra ®-îc biÓu thøc cña ®Æc tr-ng pha
  > †  R
 > †

Gi¸ trÞ cña const trong biÓu thøc nµy ®-îc x¸c ®Þnh tõ ®iÒu
kiÖn:
r = r0 khi ( Ú, ) = (0, 0) do ®ã:
¢(0,0) - kr 0 = const
  > †
 > †  Ó (1.6)

ë ®©y ta ®· ký hiÖu
 ( , > ) -  (0,0) =  ( ,> )
NÕu biÓu thøc (1.6) biÓu diÔn mét mÆt cÇu th× cã thÓ xem
anten nh- lµ mét nguån ph¸t x¹ ®iÓm. T©m cña mÆt cÇu ®-îc gäi lµ
t©m ph¸t x¹ hay t©m pha.

16
Tr-êng hîp tæng qu¸t ®Æc tr-ng pha kh«ng ph¶i lµ mÆt cÇu vµ
do ®ã anten kh«ng cã t©m pha x¸c ®Þnh. Cã thÓ chøng minh ®-îc
r»ng c¸c anten d©y (ch¼ng h¹n chÊn tö) cã t©m pha n»m ë chÝnh
gi÷a anten chØ trong tr-êng hîp nÕu ph©n bè biªn ®é cña dßng trªn
anten lµ hµm ch½n ®èi víi ®iÓm gi÷a vµ ph©n bè pha lµ kh«ng ®æi
hoÆc lµ hµm lÎ so víi ®iÓm gi÷a cña anten.
Trong tr-êng hîp anten kh«ng cã t©m pha, ta cã thÓ tiÖm cËn
tõng phÇn cña mÆt ®¼ng pha b»ng c¸c mÆt cÇu. Nh- vËy ®èi víi
mçi phÇn ta cã 1 t©m pha. TËp hîp c¸c t©m pha øng víi tÊt c¶ c¸c
kho¶ng cã thÓ n»m trong mét miÒn nµo ®ã quanh chç ®Æt anten.
Ng-êi ta th-êng biÓu diÔn hµm ®Æc tr-ng pha trong c¸c mÆt
ph¼ng chÝnh (E & H).
Trong kh«ng gian, mçi khi qua h-íng ph¸t x¹ 0, pha cña tr-êng l¹i
thay ®æi ®ét ngét 180 0 . V× thÕ ®Æc tr-ng pha ph¼ng cña anten cã
nhiÒu c¸nh sãng cã nh÷ng chç nhÈy bËc (H1-6).

H×nh 1-6.
cc
! 
 "  #    

Tr-êng cña anten t¹i mçi ®iÓm trong vïng xa kh«ng chØ ®-îc
®Æc tr-ng bëi biªn ®é vµ pha mµ c¶ sù ph©n cùc n÷a, tøc lµ h-íng
dao ®éng cña vÐct¬ c-êng ®é tr-êng theo thêi gian.
MÆt ph¼ng ph©n cùc lµ mÆt ph¼ng chøa ph-¬ng truyÒn sãng
vµ vÐc t¬ c-êng ®é ®iÖn tr-êng. Sù ph©n cùc cña tr-êng ®-îc x¸c
®Þnh bëi lo¹i anten vµ vÞ trÝ cña nã trong kh«ng gian. ThÝ dô tr-êng
cña mét anten d©y th¼ng lµ tr-êng ph©n cùc tuyÕn tÝnh, tøc lµ ë t¹i
®iÓm quan s¸t vÐc t¬ w ®Þnh h-íng däc theo mét ®-êng th¼ng. Nãi

17
kh¸c ®i, ®Çu mót cña vÐc t¬ w dao ®éng trªn mét ®-êng th¼ng.
ChÊn tö ®Æt th¼ng ®øng trªn mÆt ®Êt sÏ bøc x¹ sãng ph©n cùc
®øng (vÐc t¬ w n»m trong mÆt ph¼ng vu«ng gãc víi mÆt ® Êt -
mÆt ph¼ng ®øng); chÊn tö ngang bøc x¹ sãng ph©n cùc ngang.
Trong tr-êng hîp tæng qu¸t tr-êng cã ®Æc tr-ng ph©n cùc elÝp,
cã thÓ xem nã lµ tæng cña 2 tr-êng ph©n cùc tuyÕn tÝnh cã c¸c vÐc
t¬ ®iÖn w vµ w> vu«ng gãc nhau vµ lÖch pha nhau mét gãc ! nµo
®ã. Khi ®ã ®Çu mót cña vÐc t¬ tæng vÏ trong kh«ng gian mét h×nh
elÝp sau mét chu kú dao ®éng. XÐt t¹i mét ®iÓm trong kh«ng gian,
elÝp nµy n»m trong mÆt ph¼ng vu«ng gãc víi ph-¬ng truyÒn (H1-7).
D-íi ®©y ta sÏ chøng minh ®iÒu ®ã. Gi¶ sö cho tr-íc gi¸ trÞ tøc thêi
cña c-êng ®é tr-êng.

> ê >   
  (1.7)
 ê   ! †
Tõ biÓu thøc trªn ta cã:
>
 6 (1.8)
w>
Thay (1.8) vµo (1.7) ta cã

 > > 
 !       ! (1.9)
w w w 
 > 
>
ChuyÓn thõa sè  ! trong (1.9) sang vÕ tr¸i, sau ®ã b×nh
w>
ph-¬ng c¶ 2 vÕ ta nhËn ®-îc.
 
>    >  
      !
   ê   ! (1.10)
w    w
 >  w   w>   
BiÓu thøc (1.10) lµ ph-¬ng tr×nh tæng qu¸t cña elÝp. Tuú theo
gi¸ trÞ cña ! , EÚ, E d¹ng cña elÝp ph©n cùc vµ vÞ trÝ cña nã trong
kh«ng gian cã thÓ kh¸c nhau. Ch¼ng h¹n
- Khi ! = n O (n: lµ sè nguyªn) tr-êng ph©n cùc tuyÕn tÝnh;
O
- Khi !  Ó † vµ EÚ = E tr-êng ph©n cùc trßn.


18
§Ó ®¸nh gi¸ tÝnh ph©n cùc ta ®-a ra kh¸i niÖm hÖ sè ph©n cùc
vµ ®Æc tr-ng ph©n cùc.
-)1  : tû sè gi÷a b¸n trôc nhá vµ b¸n trôc lín cña elÝp

gäi lµ hÖ sè ph©n cùc vµ ký hiÖu lµ 

±#   )1  : Sù phô thuéc cña hÖ sè ph©n cùc vµo


h-íng tíi ®iÓm quan s¸t gäi lµ ®Æc tr-ng ph©n cùc cña anten.
p = p (Ú, )

H×nh 1-7. 
3))1  4"#
)5 / .)% 6

Ta cã thÓ tÝnh ®-îc hÖ sè ph©n cùc


Tõ h×nh h×nh1-7 ta suy ra r»ng
 ê >  
   

 ê      
ë ®©y w lµ gãc nghiªng cña b¸n trôc lín víi trôc e ph-¬ng tr×nh
elÝp cã d¹ng.
 
Ó 

 
NÕu ®Æt biÓu thøc x vµ y vµo biÓu thøc trªn, sau ®ã tiÕp tôc
biÕn ®æi ta sÏ nhËn ®-îc c«ng thøc tÝnh hÖ sè ph©n cùc.



ê

  


    !
(1.11)



   

  !
 

w>
ë ®©y  ê
w
Tõ ®©y ta thÊy khi tr-êng ph©n cùc tuyÕn tÝnh (! = nO ) th× p =
O
0. Khi tr-êng ph©n cùc trßn  ! ê  
†  th× p = 1. Trong tr-êng
 
hîp tæng qu¸t 0 < p < 1 tr-êng ph©n cùc elÝp.

$ %
&'  ()*+,&- ./
0 

19
§Ó ®¸nh gi¸ gi¸ ®Þnh l-îng tæng hîp tÝnh chÊt ®Þnh h-íng cña
anten, ng-êi ta ®-a ra tham sè gäi lµ hÖ sè t¸c dông ®Þnh h-íng cña
anten.
HÖ sè t¸c dông ®Þnh h-íng (ký hiÖu lµ D) chØ râ ph¶i t¨ng c«ng
suÊt ph¸t x¹ cña anten lªn bao nhiÒu khi thay anten ®Þnh h-íng ®ã
b»ng mét anten v« h-íng (gi¶ ®Þnh) sao cho vÉn gi÷ ®-îc gi¸ trÞ
c-êng ®é tr-êng t¹i ®iÓm thu kh«ng ®æi (H1.8)

ê (1.12)
= w = ê w

ê R

Còng cã thÓ gäi hÖ sè t¸c dông ®Þnh h-íng lµ ®é t¨ng Ých vÒ


c«ng suÊt ph¸t x¹ do tÝnh ®Þnh h-íng cña anten.

c H×nh 1-
8. liªn quan víi ®Æc tr-ng h-íng.
B©y giê chóng ta t×m c¸c hÖ thøc
Theo (1.1) biªn ®é c-êng ®é tr-êng cña anten ®Þnh h-íng trong
vïng xa ®-îc x¸c ®Þnh b»ng biÓu thøc tæng qu¸t:

w= ê   >† (1.13)

MËt ®é dßng c«ng suÊt (gi¸ trÞ biªn ®é cña vÐct¬ poynting) theo
h-íng ®ã
w 
 > † (1.14)
O
C«ng suÊt ph¸t x¹ cña anten ®Þnh h-íng trong toµn kh«ng gian

 ë 
”
> † ”

20
Trong hÖ to¹ ®é cÇu ”   > , chó ý ®Õn (1.13) vµ (1.14)

ta cã
  O O

O ë ë  
   > †  > (1.15)

§èi víi anten v« h-íng


w 
 O 
O
Víi ®iÒu kiÖn Edh = Evh (trong ®Þnh nghÜa (1-12))
Th×:
     > †
 (1.16)
í
Thay (1.15) vµ (1.16) vµo (1.12) ta cã:
O   > †
 > † O O
(1.17)
ë ë
 
   > †    >

Chia tö vµ mÉu sè cña vÕ ph¶i cho  m   > † ta cã:



O  >†
 > † O O  (1.18)
ë ë
 
 > †  >

BiÓu thøc (1.18) chØ ra s- liªn hÖ gi÷a hÖ sè t¸c dông ®Þnh


h-íng vµ ®Æc tr-ng h-íng.
Tõ hÖ thøc nµy ta cã nhËn xÐt: hÖ sè t¸c dông ®Þnh h-íng chØ
phô thuéc vµo ®Æc tr-ng h-íng cña anten vµ gi¸ trÞ cã gi¸ trÞ cùc ®¹i
theo h-íng ph¸t x¹ cùc ®¹i (F max ( C  ) = 1)
O
m  ê O O
(1.19)
ë ë
 
  †  = =

HÖ sè t¸c dông ®Þnh h-íng cña anten theo h-íng bÊt kú cã thÓ
x¸c ®Þnh theo c«ng thøc:
D(C  ) = Dm ax.F 2 ( C  )
(1.20)

21
Trong mét sè tr-êng hîp ng-êi ta cßn ®Þnh nghÜa: hÖ sè t¸c
dông ®Þnh h-íng lµ tØ sè cña b×nh ph-¬ng c-êng ®é tr-êng do anten
®Þnh h-íng t¹o ra t¹i ®iÓm quan s¸t trong vïng xa víi b×nh ph-¬ng
c-êng ®é tr-êng do anten v« h-íng t¹o ra còng t¹i ®iÓm ®ã, nÕu c«ng
suÊt ph¸t x¹ cña 2 anten nh- nhau. Nh- vËy:
w 
 > † (1.21)
w 

§Þnh nghÜa nµy hoµn toµn t-¬ng ®-¬ng víi ®Þnh nghÜa (1.12) ë
trªn.
NÕu ®Æc tr-ng h-íng cña anten cã tÝnh ®èi xøng trôc -tøc lµ
kh«ng phô thuéc . Khi ®ã, tõ (1.15) ta cã;

m  O  (1.22)
ë
 †  

Cã thÓ x¸c ®Þnh Dm a x theo c«ng thøc gÇn ®óng sau:



m  ê (1.23)
 
´ w 
 
´ !

ë ®©y  
´ w lµ ®é réng c¸nh sãng tÝnh theo møc nöa c«ng
suÊt, tÝnh b»ng ®é, trong 2 mÆt ph¼ng chÝnh.
A = 35.000 45.000 lµ hÖ sè phô thuéc vµo d¹ng cña ®Æc tr-ng
h-íng.
HiÖn nay ng-êi ta cã thÓ chÕ t¹o ®-îc c¸c anten cã tÝnh ®Þnh
h-íng rÊt cao Dma x cì 10 6 10 7. C¸c chÊn tö nguyªn tè th-êng cã D
nhá, ch¼ng h¹n l-ìng cùc Hertz cã F( C  ) = sin C vµ Dma x = 1,5.
Trong thùc tÕ kh«ng cã nguån ph¸t x¹ nµo hoµn toµn v« h-íng víi
Dm a x = 1
1   ()   
Khi gi¶i bµi to¸n vÒ sù ph¸t x¹ cña c¸c anten ®-îc lµm tõ c¸c d©y
dÉn m¶nh cã dßng I A ng-êi ta th-êng ®-a vµo kh¸i niÖm trë ph¸t x¹
cña anten.
NÕu xem anten ph¸t lµ mét t¶i phøc
22
Z± = R ± + j X ±
Tiªu thô c«ng suÊt cña m¸y ph¸t vµ biÕn c«ng suÊt nµy thµnh
n¨ng l-îng ph¸t x¹ vµo kh«ng gian, th× c«ng suÊt ph¸t x¹ vµo kh«ng
gian b»ng:
 
 8 (1.24)

Trong ®ã R± ®-îc gäi lµ trë ph¸t x¹ cña anten. So s¸nh (1.24) víi
(1.15) ta cã:
O O

ëë  > †    > (1.25)

8
O  

VÝ dô: x¸c ®Þnh trë ph¸t x¹ cña mét l-ìng cùc hertz cã chiÒu dµi
l.
Tõ lý thuyÕt tr-êng ta ®· biÕt biªn ®é c-êng ®é tr-êng cña l-ìng
cùc hertz cã thÓ ®-îc x¸c ®Þnh theo biÓu thøc sau:
íO  
w  (1.26)
Â
V× vËy:
íO 
  >†  (1.27)
Â
Thay (1.27) vµo (1.25) ta cã:


8 O    (1.28)
Â
Tõ ®©y ta cã nhËn xÐt: Anten d©y chØ ph¸t x¹ n¨ng l-îng ®¸ng
kÓ khi kÝch th-íc kh«ng qu¸ nhá so víi b-íc sãng.
Tõ (1.28) ta thÊy R± phô thuéc vµo vÞ trÝ thiÕt diÖn tÝnh dßng I A.
Ng-êi ta th-êng tÝnh theo dßng t¹i ®iÓm bông I b. NÕu biÕt qui luËt
ph©n bè dßng I A = I(z) trªn anten th× cã thÓ tÝnh ®-îc trë ph¸t x¹
®èi víi dßng I(z) t¹i thiÕt diÖn bÊt kú theo trë ph¸t x¹ t¹i ®iÓm bông. Tõ
®¼ng thøc vÒ c«ng suÊt ph¸t x¹.

23
    †
8 8   †
 
Suy ra:
  †
8   † 8 (1.29)

Gi¸ trÞ R (Z) ®-îc x¸c ®Þnh bëi tr-êng cña anten trong vïng xa,
bëi ®Æc tr-ng ph©n bè dßng hay ®iÖn ¸p trªn anten, vµ phô thuéc
vµo tØ sè kÝch th-íc cña anten trªn b-íc sãng  .
So s¸nh (1.17) vµ (1.25) ta ®-îc:
   >†
 > † ê
‘ 8

Theo (1.20)
D( C ) = Dm a x.F 2 (C )
Tõ 2 biÓu thøc trªn suy ra
  >† ‘ 8 m  t  > †

NÕu chó ý tíi (1.24) ta cã


  
w > †    >†  ‘ 8 m  t  > †
8

 
w > †    >† í 8  m  t  > † (1.30)

BiÓu thøc nµy cho ta quan hÖ gi÷a c-êng ®é tr-êng vµ c«ng suÊt
ph¸t x¹ cña mét anten khi biÕt D ma x vµ ®Æc tr-ng h-íng cña nã. (1.30)
cßn ®-îc gäi lµ c«ng thøc truyÒn sãng lý t-ëng (sù truyÒn sãng trong
kh«ng gian tù do) c«ng thøc trªn chØ ra r»ng viÖc t¨ng hÖ sè t¸c
dông ®Þnh h-íng t-¬ng ®-¬ng (cïng bËc) víi viÖc t¨ng c«ng suÊt ph¸t
x¹. C«ng thøc nµy ®-îc dïng ®Ó tÝnh cù ly truyÒn sãng theo gi¸ trÞ
E( C ) cÇn cã vµ c¸c gi¸ trÞ P, Dm a x, F(C ) ®· biÕt cña anten ph¸t

24
trong nh÷ng ®iÒu kiÖn lý t-ëng (kh«ng cã nhiÔu, n¨ng l-îng ph¸t x¹
kh«ng bÞ hÊp thô trªn ®-êng truyÒn sãng).
c
2 3,&'*+,&-4 )

PhÇn lín c«ng suÊt ®-a vµo anten ®-îc ph¸t x¹ ra kh«ng gian vµ
t¹o nªn mét ph©n bè c-êng ®é tr-êng x¸c ®Þnh trong kh«ng gian
thuéc vïng xa. Nh-ng cã mét phÇn c«ng suÊt bÞ tiªu hao (chñ yÕu
d-íi d¹ng nhiÖt n¨ng) ngay trªn anten vµ c¸c vËt thÓ bao quanh nã.
Møc ®é sö dông c«ng suÊt ®-a vµ anten ®-îc x¸c ®Þnh b»ng
hiÖu suÊt cña anten.
± ,: hiÖu suÊt 5 A cña anten lµ tØ sè gi÷a c«ng suÊt do
anten ph¸t x¹ P , (c«ng suÊt h÷u Ých) vµ c«ng suÊt ®-a vµo PA (
gåm c«ng suÊt ph¸t x¹
P vµ c«ng suÊt tiªu hao P th )

 ê víi PA = P  + Pth (1.31)


§èi víi ®a sè c¸c anten siªu cao tÇn 5 A 0,9. §Ó ®¸nh gi¸ møc ®é
t¨ng Ých c«ng suÊt do tÝnh ®Þnh h-íng vµ chó ý tíi sù tiªu hao trªn
anten, ng-êi ta ®-a ra kh¸i niÖm hÖ sè khuÕch ®¹i G cña anten;
± ,: hÖ sè khuÕch ®¹i G lµ tØ sè gi÷a c«ng suÊt ph¸t x¹
cña anten v« h-íng P vh vµ c«ng suÊt ®-a vµo anten ®Þnh h-íng
P Adh , víi ®iÒu kiÖn c¸c anten cïng t¹o ra mét gi¸ trÞ c-êng ®é tr-êng
t¹i ®iÓm quan s¸t.

 
(1.32)
 w w

±  ± =
ê ê ê   (1.33)
= = =
Nh- vËy hÖ sè khuÕch ®¹i lu«n lu«n nhá h¬n hÖ sè t¸c dông
®Þnh h-íng. ChØ trong tr-êng hîp lý t-ëng 5 A = 1 th× G = D.

25
Ta cã nhËn xÐt: hÖ sè khuÕch ®¹i ®Æc tr-ng cho sù t¨ng Ých vÒ
c«ng suÊt mét c¸ch ®Çy ®ñ h¬n so víi hÖ sè t¸c dông ®Þnh h-íng v×
nã ®¸nh gi¸ ®-îc c¶ tÝnh ®Þnh h-íng lÉn kh¶ n¨ng biÕn ®æi n¨ng
l-îng cña anten (tøc kh¶ n¨ng biÕn ®æi n¨ng l-îng liªn kÕt thµnh n¨ng
l-îng ph¸t x¹). Ng-êi ta th-êng quan t©m nhiÒu nhÊt tíi hÖ sè khuÕch
®¹i theo ph-¬ng ph¸t x¹ cùc ®¹i (Gmax ), v× vËy tõ nay ta hiÓu G
chÝnh lµ gi¸ trÞ Gm ax.
5 6.+,./
   

Trong thêi kú ®Çu cña sù ph¸t triÓn kü thuËt anten, ng-êi ta ®-a
vµo kh¸i niÖm chiÒu dµi hiÖu dông ®Ó ®¸nh gi¸ møc ®é ®Þnh h-íng
cña c¸c anten d©y.
ChiÒu dµi hiÖu dông cña mét anten d©y lµ chiÒu dµi cña mét
l-ìng cùc Hertz (cã ph©n bè dßng ®Òu), cã dßng b»ng dßng t¹i ®iÓm
bông I b cña anten d©y vµ cho cïng mét gi¸ trÞ c-êng ®é tr-êng theo
h-íng ph¸t x¹ cùc ®¹i t¹i ®iÓm quan s¸t nh- anten d©y.
Tõ (1.26) ta cã tr-êng theo h-íng ph¸t x¹ cùc ®¹i cña l-ìng cùc Hertz
lµ;
íO 
wm  ê  = (1.34)

Tõ (1.30) ta cã tr-êng theo h-íng ph¸t x¹ cùc ®¹i cña anten d©y lµ;

wm  í m  (1.35)

Tõ hai biÓu thøc trªn suy ra
 í m   8 m 
> (1.36)
O í   O 
ý nghÜa cña viÖc ®-a vµo kh¸i niÖm  lµ ta ®· thay anten thùc
víi chiÒu dµi  c cã ph©n bè dßng kh«ng ®Òu b»ng mét anten cã
chiÒu dµi  cã ph©n bè dßng ®Òu (H1-9).

H×nh 1-
26
9. H×nh
Tõ (1.34) ta thÊy c-êng ®é tr-êng cña l-ìng cùc Hertz tØ lÖ víi ®¹i
l-îng
” ê    =

Ta gäi Si lµ diÖn tÝch dßng. Víi anten cã ph©n bè dßng kh«ng


®Òu th×
” ê ë    † 
>

Tõ 2 biÓu thøc nµy, ta tÝnh ®-îc  theo ph©n bè dßng



>= ê
 ë    †=
>
(1.37)

CÇn chó ý: kh¸i niÖm  chØ cã ý nghÜa ®èi víi c¸c anten t-¬ng
®èi ng¾n so víi  , khi mµ hµm ph©n bè dßng I z kh«ng ®æi dÊu trªn
suèt chiÒu dµi  .

7  *+8  

Lèi vµo cña anten lµ thiÕt diÖn mµ t¹i ®ã kÕt thóc ®-êng d©y
phi®e, ta ®· biÕt anten ph¸t lµ t¶i cña phi®e, nã ®-îc ®Æc tr-ng bëi
c«ng suÊt thuÇn, c«ng suÊt kh¸ng, c«ng suÊt giíi h¹n vµ trë vµo.
Trë vµo cña anten lµ tØ sè gi÷a ®iÖn ¸p vµ dßng t¹i lèi vµo cña
anten.

 ê ê 8
 (1.38)

CÇn ph¶i biÕt trë vµo cña anten ®Ó thùc hiÖn sù phèi hîp víi
phi®e. Tõ lý thuyÕt ®-êng d©y ta ®· biÕt: §Ó phèi hîp trë kh¸ng gi÷a
anten vµ phi®e cã trë sãng f cÇn tho¶ m·n ®iÒu kiÖn.
Rv =  f , Xv = 0
ý nghÜa cña thµnh phÇn ho¹t vµ thµnh phÇn kh¸ng cña trë vµo:
C«ng suÊt anten tiªu thô gåm c«ng suÊt ph¸t x¹ vµ c«ng suÊt tiªu
hao. T-¬ng tù nh- trë ph¸t x¹, ta còng ®-a vµo kh¸i niÖm trë tiªu hao
Rth , trë nµy tiªu t¸n c«ng suÊt tiªu hao. Do ®ã
  8±   8
 ê
vµ R v = Rv + Rth v
 
± 8±
v×   ê nªn   ê
 8 ±
8

27
Nh- vËy thµnh phÇn ho¹t cña trë vµo gåm trë ph¸t x¹ vµ trë tiªu
hao tÝnh ë lèi vµo cña anten. NÕu anten cã hiÖu suÊt cao th× R v
Rv
Theo quan ®iÓm xÐt chÕ ®é ho¹t ®éng cña phi®e th× Rv t-¬ng
®-¬ng víi thµnh phÇn ho¹t cña trë t¶i cña phi®e. Nh-ng vÒ b¶n chÊt
Rv chØ thuÇn tuý lµ mét t¶i ®iÖn ®éng t-¬ng ®-¬ng. Nã ph¶n ¸nh
kÕt qu¶ t-¬ng t¸c ng-îc cña tr-êng ph¸t x¹ trong vïng xa lªn anten.
Trong khi ®ã th×, ®Ó tÝnh trë tiªu hao Rth ta cÇn ph¶i biÕt gi¸ trÞ
tr-êng hoÆc dßng ngay trªn anten.
Nguyªn nh©n tån t¹i thµnh phÇn kh¸ng Xv cña trë vµo chÝnh lµ
do sù tån t¹i c«ng suÊt kh¸ng dao ®éng gi÷a anten vµ tr-êng trong
vïng gÇn. Gi¸ trÞ c«ng suÊt kh¸ng phô thuéc rÊt nhiÒu vµo d¹ng
mÆt dÉn cña anten. §Ó tÝnh X v ta cÇn ph¶i biÕt cÊu tróc tr-êng cña
anten trong vïng gÇn. Bµi to¸n t×m X v nµy rÊt phøc t¹p vµ th-êng
kh«ng gi¶i ®-îc chÆt chÏ. V× thÕ ng-êi ta th-êng x¸c ®Þnh Xv b»ng
thùc nghiÖm.
§èi víi c¸c anten ®-îc nu«i b»ng èng dÉn sãng (anten siªu cao
tÇn) th× cã thÓ tÝnh trë vµo qua hÖ sè ph¶n x¹
Tõ lý thuyÕt ®-êng d©y ®· biÕt hÖ sè ph¶n x¹
 


 
Do ®ã
 

 ê ê (1.40)
  
ë ®©y  Í lµ trë vµo chuÈn ho¸ cña anten.

9 .  %
    :.%
;

Sãng ®iÖn tõ ®-îc ph¸t x¹ hoÆc thu vÒ bëi anten lµ nh÷ng dao
®éng ®iÖn tõ ®· biÕn ®iÖu. Mäi dao ®éng biÕn ®iÖu cã mét phæ
tÇn nµo ®ã. Do vËy ®Ó ®¸nh gi¸ kh¶ n¨ng lµm viÖc cña anten khi
tÇn sè thay ®æi nh- thÕ nµo, ng-êi ta ®-a ra kh¸i niÖm d¶i tÇn c«ng
t¸c (hay d¶i th«ng).

28
D¶i th«ng cña anten lµ d¶i tÇn mµ trong ®ã sù thay ®æi c¸c chØ
tiªu kü thuËt c¬ b¶n cña anten (c¸c tham sè vµ ®Æc tr-ng) theo tÇn
sè kh«ng v-ît qu¸ mét ph¹m vi cho phÐp.
D¶i th«ng cña anten ®-îc x¸c ®Þnh bëi ®Æc tr-ng tÇn sè cña nã.
§Æc tr-ng tÇn sè lµ sù phô thuéc cña c¸c chØ tiªu kü thuËt vµo tÇn
sè.
§èi víi c¸c anten d©y: th× ®Æc tr-ng tÇn sè lµ sù phô thuéc cña
biªn ®é dßng ë lèi vµo vµo tÇn sè khi ®iÖn ¸p trªn lèi vµo kh«ng
®æi.
  6 †
§Ó ®é mÐo tÝn hiÖu n»m trong ph¹m vi cho phÐp, ng-êi ta qui
-íc dßng ë lèi vµo ph¶i kh«ng thay ®æi qu¸ gi¸ trÞ 3db so víi gi¸ trÞ
céng h-ëng (I max). Tøc lµ
  †
ê  II
 m 
ChÝnh sù phô thuéc cña trë vµo
vµo tÇn sè quyÕt ®Þnh sù thay ®æi
cña dßng theo tÇn sè khi u v = const.

H×nh 1-11.
R
 6 † 
6 †

- §èi víi c¸c anten siªu cao tÇn (khi ®ã ng-êi ta kh«ng sö dông
kh¸i niÖm dßng ë lèi vµo) th× ®Æc tr-ng tÇn sè lµ sù phô thuéc cña
hÖ sè sãng ch¹y hoÆc hÖ sè sãng ®øng vµo tÇn sè. HoÆc lµ sù
phô thuéc cña ®Æc tr-ng h-íng hay hÖ sè t¸c dông ®Þnh h-íng vµo
tÇn sè.
Yªu cÇu vÒ ®é réng d¶i th«ng tuú thuéc vµo ®iÒu kiÖn sö dông
anten. NÕu ®é réng d¶i th«ng kh«ng qu¸ vµi phÇn tr¨m tÇn sè trung
b×nh th× anten ®-îc gäi lµ cã d¶i th«ng hÑp, cßn ®é réng d¶i th«ng
b»ng vµi chôc phÇn tr¨m hoÆc lín h¬n th× gäi lµ d¶i réng.

 < =>
*+&? , @
 

29
A-*+8   

 < B +8 *+ 
  

§èi víi m¸y thu, anten thu lµ mét nguån søc ®iÖn ®éng e cã trë
néi Z v, cßn trë vµo cña m¸y thu lµ t¶i Z t cña anten. Do ®ã cã thÓ
biÓu diÔn hÖ anten thu - m¸y thu b»ng s¬ ®å t-¬ng ®-¬ng (h×nh 1-
11) vµ ta cã:

 (1.41)
 Ó 
Ta cÇn ph¶i gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò sau:
- X¸c ®Þnh gi¸ trÞ dßng vµ søc ®iÖn ®éng c¶m øng ë lèi vµo cña
anten xuÊt hiÖn d-íi t¸c dông cña sãng tíi.
- X¸c ®Þnh c¸c chØ tiªu kü thuËt cña anten.
- X¸c ®Þnh c«ng suÊt cho phÐp cña tÝn hiÖu
ë lèi vµo cña m¸y thu ®Ó b¶o ®¶m m¸y thu lµm
viÖc b×nh th-êng trong ®iÒu kiÖn cã nhiÔu
H×nh 1-
ngoµi vµ t¹p ©m néi bé cña m¸y thu. c
11.
Gi¶i quyÕt bµi to¸n nµy b»ng ph-¬ng ph¸p ®iÖn ®éng häc gÆp
nhiÒu khã kh¨n, v× thÕ ®Ó ®¬n gi¶n ta dïng nguyªn lý t-¬ng hç, dùa
trªn nguyªn lý nµy ta cã thÓ chøng minh c¸c ®Æc tr-ng vµ tham sè
cña anten lµm viÖc ë chÕ ®é thu vµ ph¸t lµ nh- nhau.
 <C
D AE
F
Nguyªn lý t-¬ng hç ®· ®-îc chøng minh trong lý thuyÕt m¹ng 4
cùc tuyÕn tÝnh thô ®éng. Ta sÏ dïng nã ®Ó x¸c ®Þnh c¸c chØ tiªu kü
thuËt ®iÖn cña anten thu.
B¶n chÊt cña nguyªn lý t-¬ng hç: Trong kh«ng gian tù do ta ®Æt
2 anten 1 vµ 2 (h×nh 1-12). HÖ 2 anten nµy cã thÓ coi nh- mét m¹ng
4 cùc. NÕu ®Çu 1 - 1 ®-îc nèi víi m¸y ph¸t cao tÇn víi søc ®iÖn
®éng e 1 vµ ®Çu 2-2 ®-îc nèi víi mét ampe kÕ ta sÏ ®o ®-îc dßng I 21.

c 30
H×nh 1-12.

NÕu ®Çu 2-2 ®-îc nèi víi mét m¸y ph¸t cao tÇn víi søc ®iÖn
®éng e 2 vµ ®Çu 1-1 ®-îc m¾c víi mét ampe kÕ ta sÏ ®o ®-îc dßng
I 12 . Nguyªn lý t-¬ng hç ph¸t biÓu nh- sau:
Tû sè søc ®iÖn ®éng trong anten ph¸t víi dßng do nã g©y ra trªn
anten thu kh«ng thay ®æi khi ta thay ®æi vai trß thu ph¸t cña c¸c
anten nµy. Tõ ®ã suy ra:
 
ê  (1.42)
   
B©y giê ta sÏ ¸p dông nguyªn lý t-¬ng hç ®Ó x¸c ®Þnh c¸c ®Æc
tr-ng vµ tham sè cña anten.
!GH .>
*+&? , @
 I?
   .
Gi¶ sö chóng ta ®· biÕt c¸c ®¹i l-îng Dma x, Rû, Z v vµ F( C  ) cña
c¶ 2 anten ë chÕ ®é ph¸t.
NÕu ®Æt e1 vµo anten 1 vµ trong nã ch¶y dßng I A1 th× ë anten 2
(lµm viÖc ë chÕ ®é thu) sÏ xuÊt hiÖn tr-êng ®iÖn tõ cã c-êng ®é
b»ng:

w  í   m   t   > † (1.43)

Trong ®ã   > † lµ h-íng tõ anten 1 ®Õn anten 2, c«ng suÊt bøc
x¹ cña anten lµ:
 
 8  (1.44)

Thay (1.44) vµo (1.43) vµ chó ý r»ng:

  ê
 
  
Gi¶i ph-¬ng tr×nh ®èi víi e 1 ta cã;
w   
  
 ê (1.45)
‘ 8±  m      > †

T-¬ng tù nh- thÕ, khi anten 2 lµm viÖc ë chÕ ®é ph¸t cßn anten
1 lµm viÖc ë chÕ ®é thu ta sÏ cã:
w  
  
 ê (1.46)
‘ 8±  m      > †

31
¸p dông nguyªn lý t-¬ng hç (1.42) ta cã:
w    
  † w   
   †
ê
  ‘ 8 ±  m      > †   ‘ 8±  m      > †

Chó ý r»ng c¸c tham sè, ®Æc tr-ng h-íng trong ®¼ng thøc trªn
®Òu tÝnh ë chÕ ®é ph¸t. Cßn I 21, I 12 lµ dßng ë lèi µo cña anten 2 vµ
1 khi chóng lµm viÖc ë chÕ ®é thu.
Sau khi rót gän vµ chuyÓn vÒ mçi phÝa cña ®¼ng thøc c¸c ®¹i
l-îng øng víi tõng anten riªng, ta cã:
   
  †     
   †
ê
w  8±  m      > † w 8±  m      > †

NÕu kh«ng thay ®æi anten 1 th× vÕ tr¸i cña (1.48) kh«ng thay

®æi dï ta thay ®æi anten 2 (v× r»ng tØ sè tû sè R ). Tõ ®ã
w

rót ra, vÕ ph¶i cña mäi anten còng kh«ng thay ®æi. Ta cã thÓ viÕt:
 
 
ê R (1.49)
w ± m    > †

§Ó x¸c ®Þnh gi¸ trÞ cña h»ng sè trong (1.49) ta cã thÓ lÊy bÊt
kú 1 anten nµo ®ã, ®¬n gi¶n nhÊt lµ l-ìng cùc ®iÖn. Khi ®ã:

w> >
ê  8 ± ê O      m  ê  ´

 

vµ F( C ) = sin C
Sau khi ®¬n gi¶n ta cã
Â
R (1.50)
O 
Thay (1.50) vµo (1.49) ta ®-îc
w 8  m 
ê   > † (1.51)
O 
  

32
Nh- vËy, khi biÕt ®-îc c-êng ®é tr-êng E ta cã thÓ x¸c ®Þnh ®-îc
gi¸ trÞ dßng I ë lèi vµo cña anten thu nÕu biÕt c¸c tham sè cña anten
nµy ë chÕ ®é ph¸t.
Søc ®iÖn ®éng c¶m øng trªn anten thu lµ:
w 8   m 
 ê  
  ê   > † (1.52)
O 
§èi víi c¸c anten d©y ta cã thÓ tÝnh søc ®iÖn ®éng c¶m øng trªn
anten thu theo ph-¬ng ph¸p sau:
Ta biÕt r»ng dßng t¹i 1 thiÕt diÖn bÊt kú cña anten lµ do t¸c
dông cña søc ®iÖn ®éng ph©n bè däc anten.
NÕu chia d©y dÉn ra c¸c ®o¹n rÊt nhá    h×nh  1.13a) th×
trong ®o¹n nµy cã thÓ coi ®iÖn tr-êng kh«ng ®æi vµ søc ®iÖn ®éng
trªn ®o¹n nµy lµ:
 w  †  
= )t¹o ra ë ®Çu vµo m¸y thu dßng   .
Gi¶ sö anten ®-îc m¾c 1 m¸y ph¸t sãng cã søc ®iÖn ®éng @
(h×nh 1.13b); @) )  )) 
) D-íi t¸c dông cña @)däc anten cã ph©n
bè dßng øng víi chÕ ®é ph¸t.
Gäi dßng t¹i thiÕt diÖn   t¹i  lµ   †
) ¸p dông nguyªn lý t-¬ng
hç (1.42) ta cã:
w  †   †= ê    
  †= 
KÕt qu¶ dßng tæng hîp ë ®Çu vµo m¸y thu d-íi t¸c dông cña c¸c
søc ®iÖn ®éng ph©n bè lµ:
   †
  ê ë =  ê ëw   † =

 
 


33
H×nh 1-13.

TÝch ph©n trong biÓu thøc trªn chÝnh lµ søc ®iÖn ®éng t¹o bëi
anten thu.
  †
  ê ë w  † =


  †
Tû sè kh«ng phô thuéc @ gäi lµ ph©n bè dßng trong chÕ ®é

ph¸t:
  †
  † ê

VËy   ê ë w  †   †  (1.52)


   .)
 
*+I&-   


   Ê- A  J 


K    
 *+ I &-  I@
   LA+I*,   4@*+  
- §Æc tr-ng h-íng: ®Æc tr-ng h-íng cña anten thu lµ sù phô thuéc
cña gi¸ trÞ søc ®iÖn ®éng c¶m øng trªn lèi vµo cña anten vµo
ph-¬ng truyÒn sãng tíi, khi c-êng ®é ®iÖn tr-êng E t¹i n¬i thu b»ng
const (E = const). Tõ (1. 52) ta rót ra:
e = const.F( C )
Do ®ã, ®Æc tr-ng h-íng chuÈn ho¸ cña anten ë chÕ ®é thu vµ
ph¸t lµ nh- nhau:
- HÖ sè t¸c dông ®Þnh h-íng: HÖ sè t¸c dông ®Þnh h-íng chØ
phô thuéc vµo ®Æc tr-ng h-íng. Do vËy, chóng nh- nhau khi anten
lµm viÖc ë chÕ ®é thu vµ ph¸t. Cã nghÜa lµ D thu( C ) = Dph¸t ( C ). ë
®©y ta ph¶i hiÓu: hÖ sè t¸c dông ®Þnh h-íng ë chÕ ®é thu lµ tØ sè

34
c«ng suÊt nhËn ®-îc cña anten ®Þnh h-íng theo h-íng ( C ) vµ c«ng
suÊt cña anten ®¼ng h-íng, khi c-êng ®é tr-êng t¹i n¬i thu b»ng
const.
- HiÖu suÊt: v× anten lµ mét hÖ tuyÕn tÝnh thô ®éng nªn hiÖu
suÊt cña nã kh«ng thay ®æi khi h-íng truyÒn cña n¨ng l-îng qua nã
thay ®æi. Do ®ã, hiÖu suÊt cña anten ë chÕ ®é thu vµ ph¸t nh-
nhau.
Khi ®ã ta cÇn hiÓu: hiÖu suÊt cña anten thu lµ tØ sè c«ng suÊt
cã Ých (cung cÊp cho m¸y thu) víi c«ng suÊt toµn phÇn mµ anten
thu ®-îc.
- HÖ sè khuÕch ®¹i: V× hÖ sè khuÕch ®¹i G = ]A .D nªn Gthu =
G ph¸t . Ta ph¶i hiÓu hÖ sè khuÕch ®¹i cña anten thu lµ tØ sè c«ng
suÊt cung cÊp cho m¸y thu cña anten ®Þnh h-íng víi c«ng suÊt thu
®-îc cña anten v« h-íng khi c-êng ®é tr-êng t¹i ®iÓm thu kh«ng ®æi.
Nh- vËy c¸c anten thu vµ ph¸t vÒ nguyªn t¾c lµ thuËn nghÞch.
Tøc lµ, mét anten bÊt kú cã thÓ võa dïng ®Ó thu, võa dïng ®Ó ph¸t.
Nh-ng cÇn chó ý r»ng gi¸ trÞ c«ng suÊt cho phÐp cña anten ph¸t
ph¶i rÊt lín h¬n so víi anten thu.
 %
&'   
 '  8
Gi¸ trÞ c«ng suÊt anten thu cung cÊp cho t¶i ®-îc x¸c ®Þnh bëi
c«ng thøc.
 
 8 (1.53)

Trong ®ã Rt lµ thµnh phÇn ho¹t cña ®iÖn trë t¶i (ch¼ng h¹n nh-
trë vµo cña m¸y thu, hay trë sãng cña phi®e).
Cßn I lµ dßng qua trë t¶i.
Thay (1.51) vµo (1.53) ta cã;
  w 8± m     > †8
ê 
(1.54)
 O  
 

NÕu anten thu phèi hîp trë kh¸ng víi t¶i, th× Rt = Rv; Xt = - X v.
Thay nh÷ng gi¸ trÞ nµy vµo (1.54) vµ chó ý r»ng

35
8
  vµ F max = 1
8

Ta nhËn ®-îc c«ng thøc ®Ó x¸c ®Þnh c«ng suÊt cùc ®¹i cña
anten cung cÊp cho t¶i lµ:
  w  m 
m 
íO 
 ! =,  H  , ./
M , &- &N ./
 .,  H  *+ ,
&-,J
Anten thu cã thÓ coi nh- mét vËt hÊp thô n¨ng l-îng sãng tíi. V×
vËy, ®èi víi c¸c anten cã mÆt më ng-êi ta ®-a vµo kh¸i niÖm diÖn
tÝch hiÖu dông cña anten (t-¬ng tù víi viÖc ®-a vµo kh¸i niÖm chiÒu
dµi hiÖu dông cña anten d©y).
- DiÖn tÝch hiÖu dông cña anten lµ tØ sè c«ng suÊt nhËn ®-îc P cña
anten víi mËt ®é c«ng suÊt (gi¸ trÞ cña vÐct¬ poynting) cña sãng tíi. Cã nghÜa
lµ:

 (1.56)

Kh«ng ph¶i mäi phÇn cña mÆt më cña anten ®Òu nhËn vµ biÕn
®æi ®-îc toµn bé c«ng suÊt cña sãng tíi nã. Nªn
P ³ Ptíi
Trong ®ã Ptíi =  . Ahh ; Ahh lµ diÖn tÝch h×nh häc mÆt më cña
anten. Ptíi lµ c«ng suÊt tíi vu«ng gãc víi mÆt më cña anten.
Nh- vËy, râ rµng lµ
Ah d ³ Ah h
HÖ sè sö dông diÖn tÝch:
ChÝnh v× Ah d ³ Ah h, nªn ®Ó ®¸nh gi¸ chÊt l-îng cña anten, ng-êi
ta ®-a ra kh¸i niÖm hÖ sè sö dông diÖn tÝch. §ã lµ tû sè gi÷a diÖn
tÝch hiÖu dông vµ diÖn tÝch h×nh häc cña anten.

36

 (1.57)


§èi víi c¸c anten th-êng dïng hiÖn nay, th-êng cã Ah d < Ahh. Do
®ã  A < 1.
Khi anten cung cÊp c«ng suÊt cùc ®¹i cho m¸y thu th×:
Pm a x = A. P = A.c  A. Ptíi
(1.58)
- HÖ sè hiÖu qu¶: tÝch sè A .c  A ®-îc gäi lµ hÖ sè hiÖu qu¶ vµ
®-îc ký hiÖu lµ g A . Nã ®Æc tr-ng cho hiÖu qu¶ biÕn ®æi n¨ng l-îng
cña anten.
g A = A.  A (1.59)
- Quan hÖ gi÷a diÖn tÝch hiÖu dông vµ tÝnh ph-¬ng h-íng.
So s¸nh vÕ ph¶i cña (1.55) vµ (1.58) ta cã
  w  m  w
     
íO O
Tõ ®ã ta suy ra:
O
m      m  (1.60)
Â
O
vµ m   (1.61)
Â
C¸c c«ng thøc nµy gióp ta dÔ dµng ®¸nh gi¸ ®-îc tÝnh ®Þnh
h-íng cña c¸c anten mÆt.

 $3,&-&N./
., H  II ? ()

Trªn c¬ së nguyªn lý t-¬ng hç, c¸c tham sè Ah d vµ  A ®-îc dïng


®Ó ®¸nh gi¸ tÝnh ®Þnh h-íng vµ kh¶ n¨ng biÕn ®æi n¨ng l-îng cña
mét anten. §èi víi anten ë chÕ ®é ph¸t, ta cã thÓ hiÓu r»ng: DiÖn
tÝch hiÖu dông cña anten ph¸t lµ diÖn tÝch mét mÆt më bøc x¹
®ång biªn, ®ång pha vµ t¹o ra t¹i ®iÓm quan s¸t ë vïng xa theo h-íng

37
bøc x¹ cùc ®¹i mét c-êng ®é tr-êng nh- anten ph¸t ®· cho ®iÒu kiÖn
gi¸ trÞ cùc ®¹i biªn ®é c-êng ®é tr-êng cña nguån ph¸t x¹ b»ng nhau.
§èi víi c¸c anten cã mÆt më ®ång pha lín th-êng ®-îc sö dông
trong d¶i sãng cùc ng¾n (anten g-¬ng, thÊu kÝnh...) cã thÓ x¸c
®Þnh hÖ sè sö dông diÖn tÝch qua hµm ph©n bè biªn ®é trªn mÆt
më bøc x¹.
NÕu trªn mÆt më bøc x¹ cã diÖn tÝch h×nh häc lµ A hh ®-îc kÝnh
thÝch tr-êng ®ång pha Eo(x,y) th× mËt ®é dßng c«ng suÊt qua mÆt
më lµ:

w   
 (1.62)
O
Cßn c«ng suÊt ph¸t x¹ toµn phÇn b»ng

w   
ë  O


Khi ph¸t x¹ v« h-íng th× mËt ®é dßng c«ng suÊt.



ë

 w    

O 
íO   

Nh- ta ®· biÕt tõ lý thuyÕt tr-êng ®iÖn tõ vi ph©n diÖn tÝch dS


t¹o ra theo h-íng bøc x¹ cùc ®¹i c-êng ®é tr-êng.
w    †
w ”
Â
Do ®ã biÓu thøc cña mËt ®é dßng c«ng suÊt cña anten ®Þnh
h-íng trong vïng xa lµ:

w  
= ê
O
ê
O  ë
w     † =”

Theo ®Þnh nghÜa (1.21)

38


= O ë 
w    †=”
m  ê ê  (1.63)


ë 
w    † =”

So s¸nh (1.63) víi (1.61) ta cã




ë 
w     †=”
 ê 
(1.64)
ë 
w     † =”

Tõ (1.64) ta suy ra hÖ sè sö dông diÖn tÝch cña mÆt më bøc x¹


®ång pha.


ë 
w     † ”
 
(1.65)
 ë 
w     † ”

Chó ý r»ng c¸c kÕt qu¶ nhËn ®-îc kh«ng thÓ dïng víi anten mÆt
më kh«ng ®ång pha, hay mÆt më cã kÝch th-íc nhá v× r»ng khi ®ã
biÓu thøc (1.62) kh«ng cßn ®óng n÷a.



GH  ' 

  ,  
GO
   8
*P
(
GO
    L.)
QE
Bµi to¸n c¬ b¶n cña lý thuyÕt anten lµ tÝnh c-êng ®é tr-êng cña
anten trong vïng xa theo ph©n bè nguån ®· biÕt trong kh«ng gian (khi
®· biÕt b-íc sãng). Khi ®· biÕt ®-îc c-êng ®é tr-êng trong vïng xa th×
ta cã thÓ tÝnh to¸n ®-îc nh÷ng ®Æc tr-ng vµ tham sè quan träng nhÊt
cña anten. Ng-êi ta th-êng dùa trªn nguyªn lý Huygen - Fresnel ®Ó
tÝnh c-êng ®é tr-êng trong vïng xa theo c«ng thøc Kiªckhèp:

39
p   p
w  † ë 
O  

  6    Ó
 (1)

Ó
O 

ë” « «  w » 
 » Ó  w 
  6  «  » ”
 
pp  p
«  
=  » =

O ë 
!  † ê 
(2)
 pp pp
O ë ”
     !  
=
  ! 
=
   
 w  =”

 
ë ®©y  (3) lµ hµm grin cña nguån ®iÓm

 n lµ mËt ®é ®iÖn tÝch trong thÓ tÝch V

 lµ mËt ®é dßng trong thÓ tÝch V


TÝch ph©n ®-îc thùc hiÖn theo thÓ tÝch V vµ theo mÆt kÝn S
bao quanh nguån ph¸t x¹.
C¸c c«ng thøc (1) vµ (2) nhËn ®-îc tõ lý thuyÕt tr-êng ®iÖn tõ, lµ
kÕt qu¶ biÕn ®æi c¸c ph-¬ng tr×nh Macxoen. Chóng lµ c¸c ph-¬ng
tr×nh tÝch ph©n ®èi víi c¸c hµm ph¶i t×m w (p) vµ (p). Trong ®a
sè c¸c tr-êng hîp thùc tÕ, viÖc gi¶i chÝnh x¸c c¸c ph-¬ng tr×nh nµy
th-êng rÊt khã kh¨n do tÝnh chÊt phøc t¹p cña c¸c ®iÒu kiÖn biªn liªn
quan ®Õn d¹ng h×nh häc cña anten.

Trong ®a sè tr-êng hîp cã thÓ gi¶i gÇn ®óng bµi to¸n trªn b»ng c¸ch
ph©n chia toµn bé kh«ng gian thµnh 2 miÒn: miÒn ³trong´ vµ miÒn ³ngoµi´
®èi víi anten.

§Ó gi¶i gÇnc ®óng bµi to¸n ³trong´ ta ph¶i thùc hiÖn viÖc ®¬n gi¶n
ho¸ c¸c ®iÒu kiÖn biªn ®èi víi cÊu tróc anten (nguån) ®· cho. §iÒu

40
nµy cã thÓ chÊp nhËn ®-îc v× tr-êng trong miÒn trong Ýt phô thuéc
vµo c¸c ®iÒu kiÖn biªn cña miÒn ³ngoµi´. KÕt qu¶ nhËn ®-îc cho ta
x¸c ®Þnh ®-îc mét c¸ch gÇn ®óng c-êng ®é tr-ên trªn mÆt më ph¸t x¹
S cña anten hoÆc mËt ®é dßng trªn anten. Sau khi ®· gi¶i xong bµi
to¸n ³trong¶, ta gi¶i bµi to¸n ng-êi b»ng ph-¬ng ph¸p tæng qu¸t dùa trªn
nguyªn lý Huygen - Fresnel. C¸c kÕt qu¶ cña bµi to¸n trong ®-îc ®Æt
vµo vÕ ph¶i cña (1) & (2). Khi ®ã (1) & (2) cho nghiÖm gÇn ®óng cña
bµi to¸n ³ngoµi´ - tøc lµ cho c-êng ®é tr-êng t¹i mét ®iÓm P tuú ý ë
miÒn ngoµi ®èi víi anten. Ph-¬ng ph¸p trªn kh«ng ph¶i lµ chÆt chÏ v×
tr-êng cña miÒn ³trong´ vµ miÒn ³ngoµi´ ph¶i liªn quan víi nhau bëi
®iÒu kiÖn liªn tôc cña c¸c thµnh phÇn tr-êng trªn biªn S ph©n c¸ch 2
miÒn, ngoµi ra chóng kh«ng thÓ ®-îc x¸c ®Þnh mét c¸ch ®éc lËp ®èi
víi nhau: Tuy nhiªn c¸c kÕt qu¶ thu ®-îc cho phÐp ta x¸c ®Þnh ®-îc
®Æc tr-ng h-íng vµ c¸c ®Æc tr-ng, tham sè kh¸c cã liªn quan víi tr-êng
xa víi ®é chÝnh x¸c cÇn thiÕt trong hÇu hÕt c¸c tr-êng hîp thùc tÕ.
ý nghÜa cña (1) & (2) lµ cã thÓ chång chÊt c¸c vÐc t¬ tr-êng ®-îc
t¹o thµnh bëi c¸c nguån ®iÓm s¬ cÊp chøa trong thÓ tÝch V vµ mÆt
kÝn S.
Trong tr-êng hîp khi cã thÓ bá qua tr-êng trªn mÆt më (c¸c anten
chÊn tö, c¸c nguån ³dßng´), khi ®ã c«ng thøc (1) & (2) chØ cßn c¸c
tÝch ph©n khèi.
p   p
O ë  
w  † ê  
=     = (4)

pp  p
«  
 »
O ë 
 † (5)

Trong tr-êng hîp c¸c anten ph¸t x¹ qua mÆt më (c¸c anten loa,
g-¬ng,v.v...) th× chØ cßn l¹i c¸c tÝch ph©n mÆt:

41
p 
w  † ê
O ë « «  w » 
= »
  w
”
  
= 
   «   ! » =” (6)

pp  pp pp
 †
O ë  
 ”
 
  Ó   

 Ó  6   w  ” (7)

Ta thÊy r»ng trong tr-êng hîp thø 2, ®Ó x¸c ®Þnh tr-êng t¹i mét
®iÓm P ta cÇn ph¶i biÕt c¸c thµnh phÇn tiÕp tuyÕn trªn sÆt S
F w F
  còng nh- c¸c thµnh phÇn ph¸p tuyÕn   w   F F . Tuy nhiªn
theo ®Þnh lý duy nhÊt, ta chØ cÇn biÕt c¸c thµnh phÇn tiÕp tuyÕn
cña tr-êng lµ ®ñ.
Bëi v× c¸c thµnh phÇn ph¸p tuyÕn cña w  cã thÓ ®-îc biÓu
diÔn qua c¸c thµnh phÇn tiÕp tuyÕn cña  w t-¬ng øng, cho nªn c¸c
c«ng thøc (6) vµ (7) cã thÓ viÕt l¹i nh- sau:
p   p  pp 
w  † ê
O ë 
« « 
”
 w » 
= »

 
=   ! 
=   « ! » =” (8)

pp   pp  
!  † ê  « «  ! » 
= »
ë
  =   w 
=
  «  w » =” (9)
O ”


Nhê vËy ta cã thÓ x¸c ®Þnh ®-îc tr-êng t¹i mét ®iÓm quan s¸t P
bÊt kú trong kh«ng gian hë nÕu ®· biÕt c¸c thµnh phÇn tiÕp tuyÕn
cña c¸c vÐc t¬ tr-êng w  ! trªn mÆt kÝn S bao quanh nguån cña
tr-êng. Khi ®ã nÕu P tiÕn ®Õn v« h¹n th× ph¶i tho¶ m·n ®iÒu kiÖn
ph¸t x¹ Sommerfeld.

 R? 
 S
-**P
(

C¸c biÓu thøc (1) Ë (9) ®óng víi toµn bé kh«ng gian. Nh-ng khi
tÝnh ®Æc tr-ng h-íng cña anten, chóng ta chØ quan t©m ®Õn tr-êng
trong vïng xa, tøc lµ trªn nh÷ng kho¶ng c¸ch kh¸ lín so víi b-íc sãng Â
còng nh- kh¸ lín so víi kÝch th-íc cña anten L:

 ; ÕÕ 

42
Trong ®a sè tr-êng hîp thùc tÕ cã thÓ xem vïng xa b¾t ®Çu tõ
kho¶ng c¸ch
5
 Â
Â
Trong vïng xa c¸c c«ng thøc x¸c ®Þnh tr-êng cã thÓ ®¬n gi¶n ho¸
mét c¸ch ®¸ng kÓ.
Kho¶ng c¸ch tõ mét ®iÓm q cña miÒn chøa nguån ®Õn ®iÓm
quan s¸t P lµ
8  Ó     8  ä

ë ®©y 8 lµ b¸n kÝnh vÐc t¬ cña ®iÓm quan s¸t;


 lµ b¸n kÝnh vÐc t¬ cña ®iÓm tÝch ph©n;

lµ gãc gi÷a 8 vµ  .

c
Khi 8  gi¸ trÞ r cã thÓ ®-îc biÓu diÔn d-íi d¹ng chuçi luü thõa

cña :
8
      
ê 8 
 ! 
 8 8  
NÕu 8  (®iÒu nµy x¶y ra ®èi víi vïng xa), nh-ng  ckh«ng thÓ

xem lµ nhá so víi  ta cã thÓ lÊy gÇn ®óng:


8   ä c c c c ccccccccccccccccccccccccccccc(10)c
§iÒu nµy còng cã nghÜa lµ ta xem hai vÐc t¬ vµ 8 song song
víi nhau.
43
B©y giê ta h·y xÐt c¸c biÓu thøc tr-êng xa ®èi víi mét sè tr-êng hîp
riªng nh-ng cã ý nghÜa rÊt quan träng trong thùc tÕ.
;O'  ! 1 <"0
C¸c d©y dÉn nµy th-êng ®-îc dïng trong c¸c anten sãng mÐt vµ
sãng dµi h¬n. Dïng (10) trong c¸c biÓu thøc pha, cßn trong c¸c biÓu
thøc biªn ®é ta lÊy r ± R. Chó ý r»ng
p pp
= ê  =
ë ®©y  lµ gi¸ trÞ dßng cña mét vi ph©n = .
Tõ (5) ta cã:
pp   8 pp p
!  † ê   ë  †
   †
    †    †
« =8  »
 8  


ë ®©y I0 lµ gi¸ trÞ dßng t¹i mét ®iÓm tuú ý trªn d©y dÉn (th-êng
lÊy gi¸ trÞ cùc ®¹i cña dßng); R lµ kho¶ng c¸ch tõ gèc to¹ ®é tíi ®iÓm
«  >
†»
quan s¸t; >
†ê¬ Ù lµ ph©n bè biªn ®é cña dßng däc theo d©y dÉn;
  
† lµ ph©n bè pha cña dßng däc theo d©y dÉn, ë ®©y ta quy -íc t¹i
 >

®iÓm I = I 0 th× pha cña dßng b»ng 0.


Ta xem t¹i vïng xa cã sãng ph¼ng, v× vËy t¹i P ta cã

p  pp pp
w  † ê « !   » ê O « ! 8 »
    

Ta t×m gi¸ trÞ c-êng ®é ®iÖn tr-êng

44
p íO     8 pp p pp
«= 8  8  »
ë  †
   †    †    †
w  † ê    
 8 

Trong thùc tÕ ta th-êng gÆp khi d©y dÉn lµ th¼ng. Khi ®ã ê


vµ = ê = . Ta cã:
 8
íO  
ë   †     = (11)
   †
w  † ê  
8 

   8
ë   †     = (12)
   †
! >  † ê  
 8 

ë ®©y c¸c vÐc t¬ 8    >  t¹o thµnh tam diÖn thuËn.








;O'  =)"#&
Ta th-êng gÆp c¸c anten d¹ng nµy trong d¶i sãng con (loa, thÊu
kÝnh, g-¬ng, v.v...)

c
§èi víi c¸c nguån cã d¹ng mÆt biÓu thøc (8) cã d¹ng.
p p pp
   8  p p p 
w  †  « 8  t w » Ó « 8   « t 8  » »  (13)
O  8     


45
pp    8    « p « p p » » « p pp » 
 †  8   8  t w  Ó  8  t   (14)
O  8     

p p   ä
ë ®©y t w 

ë 
  w »   (15)
”

p pp
ë «  
 » (17)
  ä
t 
 
”

Trong ®a sè c¸c tr-êng hîp thùc tÕ mÆt ph¸t x¹ cña anten - biªn
giíi gi÷a miÒn trong vµ miÒn ngoµi - lµ ph¼ng (ch¼ng h¹n c¸c anten
loa, thÊu kÝnh, g-¬ng). Khi ®ã c¸c c«ng thøc trªn cã d¹ng ®¬n gi¶n
h¬n.
Ta lÊy hÖ to¹ ®é ®Ó c¸c, ®ång thêi xem sù ph¸t x¹ xÈy ra ë nöa
kh«ng gian phÝa trªn. Víi kÝch th-íc cña mÆt më lín cã thÓ xem cÊu
tróc tr-êng trªn mÆt më lµ cÊu tróc cña sãng ph¼ng. V× vËy trªn mÆt
më ta cã:
pp  pp p
!ê «  w »
  
Víi
w
 ê
!

c
46
LÊy h-íng cña trôc x däc theo vÐc t¬ ®iÖn, khi ®ã cã thÓ viÕt
biÓu thøc ®iÖn tr-êng trªn mÆt më nh- sau:
p
w w    †  
pp  p
w    †  
w

Chóng ta sÏ t×m c-êng ®é tr-êng trong 2 mÆt ph¼ng chÝnh: -



mÆt ph¼ng ®iÖn   vµ mÆt ph¼ng tõ   . NÕu vÏ qua P mét 
mÆt ph¼ng vu«ng gãc víi OA vµ chiÕu ®o¹n OP trªn OA. Theo h×nh
vÏ ta sÏ cã.
 ä  >  >
†

ë ®©y > lµ gãc gi÷a ph-¬ng chiÕu cña 8 trªn mÆt ph¼ng ph¸t x¹
víi trôc x, Í lµ gãc gi÷a ph-¬ng cña ] víi trôc x. Tõ ®©y nÕu dïng c¸c
biÓu thøc ë trªn ta sÏ cã c¸c biÓu thøc sau ®èi víi mÆt ph¼ng ®iÖn:
 8 
w ê  
 
  ë w       > 

 8   
  ”
Ta ký hiÖu
w
ê    †     †
w

ë ®©y Eo lµ gi¸ trÞ c-êng ®é biªn tr-êng t¹i gèc to¹ ®é;
A (x, y) vµ  (x,y) lµ c¸c hµm ph©n bè biªn ®é vµ pha cña tr-êng
trªn mÆt më ph¸t x¹. Trªn mÆt më lín ta cã.
w 
 ê  
!  

V× vËy
 8
w 
w   
 †ë    †    †      > 
=” (18)
 8 ”

O
Trong mÆt ph¼ng tõ  > 
 

47
 8
    
ë w     
w> ê   

 > Í

 8    ”


HoÆc víi 

 8
w 
w>   
 † ë    †     †      > Í
=” (19)
 8 ”

;O' " 
>)" "$ ?)5 /

Trong tr-êng hîp nguån tr-êng ®-îc ®Æt trªn mét mµn ch¾n dÉn
®iÖn lý t-ëng, ph¼ng, réng v« h¹n, ta ph¶i tÝnh tr-êng trong mét nöa
kh«ng gian. Ta sÏ biÕn ®æi c¸c c«ng thøc ®· nhËn ®-îc sao cho
tr-êng ph¶i t×m w  † ®-îc biÓu diÔn chØ qua c¸c thµnh phÇn tiÕp
tuyÕn cña ®iÖn tr-êng (hoÆc tõ tr-êng) trªn mÆt S (dùa trªn ®Þnh lý
duy nh¸t).
Gi¶ sö lç nhá S 1 ph¸t x¹ vÒ nöa kh«ng gian phÝa trªn cña mµn
ch¾n S o. Khi ®ã ®iÒu kiÖn biªn trong mÆt ph¼ng phÝa trªn S = S1 +
So cã thÓ ®-îc viÕt nh- sau:

F w ³ê 
 ”
 ”

F 
 ! 
ê   ”
³   ”

B»ng c¸ch dïng ph-¬ng ph¸p ¶nh g-¬ng, tõ biÓu thøc (8) ta cã.

p  pp p
w † ë
O ”
   w  
   (20)

ë ®©y tÝch ph©n chØ lÊy trong mÆt S1 cña lç ph¸t x¹


Còng b»ng c¸ch t-¬ng tù, nÕu gi¶ thiÕt r»ng nguån tr-êng ®-îc
®Æt trªn mÆt ph¼ng cã ®é dÉn tõ v« h¹n, ta sÏ cã.

48
pp  pp pp
« «   ! »  
= » =
!  † ê
O ë  
”

(21)

Tõ 2 c«ng thøc trªn ta suy ra:


 8
p   p p
w  † ê « 8  w » (22)
O  8  
 8
pp   p pp
!  † ê « 8   ! » (23)
O  8  

NÕu dïng c¸c hÖ thøc ®èi víi mÆt ph¸t x¹ ph¼ng, trong mÆt
ph¼ng ®iÖn ta sÏ cã.
 8
w 
ë    †     †      > Í
w    ” (24)
Â8 ”

vµ trong mÆt ph¼ng tõ ta cã:


 8
w 
ë   †     †      > Í
w>     ” (25)
Â8 ”

Nh- vËy ta ®· cã c¸c c«ng thøc tÝnh c-êng ®é tr-êng trong vïng xa
theo c¸c ph©n bè biªn ®é vµ pha cña nguån cña 3 lo¹i yÕu tè ph¸t x¹:
1. Ph©n bè nguån cã d¹ng dßng: C¸c c«ng thøc (11), (12)
2. MÆt ph¸t x¹ ph¼ng, kÝch th-íc lín: C¸c c«ng thøc (18), (19)
3. Lç ph¸t x¹ trªn mµn ch¾n ph¼ng v« h¹n: C¸c c«ng thøc (24),
(25)

! 

  
T 
D -

C¸c thiÕt bÞ anten hiÖn ®¹i tuyÕn tÝnh (Nguån dßng ) vµ mÆt
®Òu cã thÓ ®-îc xem lµ c¸c tËp hîp cña c¸c nguån nguyªn tè cã d¹ng
nh- nhau nh-ng kh¸c nhau vÒ c¸ch s¾p xÕp vµ ph©n bè biªn ®é vµ
pha trong c¸c tËp hîp ®ã. C¸c nguån nguyªn tè lµ nh÷ng nguån cã
kÝch th-íc h×nh häc rÊt nhá ( ><< Â; S1 << Â 2).

49
Chóng ta sÏ x¸c ®Þnh do c¸c nguån nguyªn tè t¹o ra ë vïng xa vµ
c¸c ®Æc tr-ng h-íng t-¬ng øng.
;> = - @3 !5
Cã thÓ xem mét nguån tuyÕn tÝnh lµ tËp hîp cña c¸c ®o¹n d©y
dÉn nhá, m¶nh cã dßng ch¶y qua. Mçi mét ®o¹n chÝnh lµ mét l-ìng
cùc Hertz ><< Â.
Trªn mçi l-ìng cùc cã thÓ xem biªn ®é vµ ha cña dßng lµ kh«ng
®æi vµ gèc to¹ ®é trïng víi yÕu tè ®-îc kh¶o s¸t. Tõ (11), (12) víi A(Z)
= 1,  (z)=0,
Z = 0, dZ = d >, L = >1 ta t×m ®-îc.
 8
íO   
w ê   (26)
8
 8

!> ê    (27)
 8
VËy ®Æc tr-ng h-íng cña nguån ³dßng´ nguyªn tè (l-ìng cùc Hertz)
lµ:
  † ê R     
(28)
Trong kh«ng gian ®Æc tr-ng ®-îc biÓu diÔn b»ng 1 mÆt trßn
xoay, kh«ng phô thuéc to¹ ®é .
;> = - "#
Mçi mét mÆt ph¸t x¹ lµ tËp hîp cña c¸c vi ph©n diÖn tÝch cña
mÆt sãng ®Æt trong kh«ng gian hë. Mçi mét vi ph©n diÖn tÝch
³nguån huygen´ cã kÝch th-íc ®iÖn rÊt nhá (S1 << Â2 ). V× biªn ®é vµ
pha cña tr-êng trong giíi h¹n cña vi ph©n diÖn tÝch ®ã cã thÓ xem lµ
h»ng sè, nªn nÕu lÊy gèc to¹ ®é trïng víi vi ph©n diÖn tÝch ®ã th× ta

A (x, y) = 1;  (x, y) = 0, ‚ = 0, S = S1
50
Theo (18) & (19) ta cã:
- Trong mÆt ph¼ng ®iÖn
 8
w ” 
w ê    
 † (29)
 8
 8
w ” 
!> ê    
 † (30)
O8
- Trong mÆt ph¼ng tõ
 8
w ” 
w> ê    
 † (31)
 8
 8
w ” 
! ê    
 † (32)
O8
Nh- vËy trong tr-êng hîp nµy ®Æc tr-ng h-íng lµ mét vËt thÓ trßn
xoay ®èi víi ph¸p tuyÕn cña vi ph©n diÖn tÝch .
  † R  Ó  (33)

; > =   - 


> A 4 "$ ? <
 B
)5 /CD -;.
XuÊt ph¸t tõ c¸c c«ng thøc (24) & (25) víi gi¶ thiÕt A (x, y) = 1;
 (x, y) = 0,  = 0, S = S1 ta cã:
- Trong mÆt ph¼ng -E
 8
w ” 
w ê    (34)
8
 8
w  ” 
!> ê  (35)
O8
- Trong mÆt ph¼ng -H
 8
w ” 
w> ê     (36)
8
 8
w”
! ê     (37)
O 8
§Æc tr-ng h-íng cña nguån khe nguyªn tè
- Trong mÆt ph¼ng ®iÖn

51
  † R (38)
- Trong mÆt ph¼ng tõ
  † R  (39)

  JDU  "  



MV&-%


  ,-
*+H  '  L

Ta xem c¸c nguån ph¸t x¹ tuyÕn tÝnh vµ mÆt nh- tËp hîp nh÷ng
nguån nguyªn tè t-¬ng øng. C¸c nguån nµy kh¸c nhau chØ vÒ biªn ®é
vµ pha cña dßng (hoÆc tr-êng). Khi ®ã ta cã thÓ viÕt c-êng ®é ®iÖn
tr-êng vµ tõ tr-êng d-íi d¹ng sau:
E (C  ) = const 1 f 1 (C  ). f hÖ ( C  )
(2.1)
H(C  ) = const 2 f 1 ( C  ). f hÖ ( C  )
(2.2)
Trong ®ã const 1,2 lµ thõa sè kh«ng phô thuéc vµo h-íng quan s¸t,
f1 (C ) lµ ®Æc tr-ng h-íng cña nguån nguyªn tè; fhÖ ( C ) lµ thõa sè
cña hÖ, thõa sè nµy tÝn ®Õn biªn ®é, pha vµ d¹ng cña bé ph¸t x¹.
Nh- vËy, ®Æc tr-ng h-íng tæng hîp cña nguån cã thÓ viÕt d-íi
d¹ng:
fth ( C  ) = f 1 (C  ) . f hÖ (C  ) (2.3)
C«ng thøc (2.3) chÝnh lµ quy t¾c nh©n ®Æc tr-ng h-íng (quy t¾c
B«n-bru-ª-vitch). Quy t¾c ®-îc ph¸t biÓu nh- sau:
³§Æc tr-ng h-íng tæng hîp cña hÖ gåm c¸c nguån ph¸t x¹ ®ång
nhÊt vµ ®Þnh h-íng nh- nhau b»ng tÝch cña ®Æc tr-ng h-íng cña mét
yÕu tè trong hÖ víi thõa sè cña hÖ´.
Quy t¾c nh©n ®Æc tr-ng h-íng cã thÓ ®-îc tæng qu¸t ho¸ cho
tr-êng hîp tËp hîp c¸c nguån ph¸t x¹ kh«ng ph¶i lµ nguyªn tè. Tøc lµ
c¸c nguån cã kÝch th-íc so s¸nh ®-îc víi b-íc sãng hoÆc lµ lín h¬n b-íc
sãng.

52
Tõ (2.3) ta thÊy r»ng nÕu nguyªn tè cña hÖ lµ nguån ph¸t x¹
®¼ng h-íng (f 1 C  ) = const) th×:
fth ( C  ) = const . f hÖ (C  )
Do ®ã thõa sè cña hÖ lµ ®Æc tr-ng ®Þnh h-íng cña hÖ thèng
nguån ph¸t x¹ ®¼ng h-íng.
- §èi víi nguån ph¸t x¹ lµ d©y th¼ng, th×

fhÖ ( C  ) ê ë   †    †     = (2.4)




- §èi víi nguån ph¸t x¹ mÆt ph¼ng, th×

fhÖ (C  ) ë  
”
 †     †     ä  (2.5)

Trong ®a sè tr-êng hîp khi c¸c kÝch th-íc ®iÖn cña anten t-¬ng
®èi lín th× d¹ng cña ®Æc tr-ng h-íng tæng hîp ®-îc x¸c ®Þnh chñ yÕu
b»ng thõa sè cña hÖ. Thõa sè cña hÖ ph¶n ¶nh tÝnh chÊt giao thoa
cña toµn hÖ vµ nã phô thuéc vµo ph©n bè pha vµ biªn ®é, d¹ng vµ
c¸c kÝch th-íc cña hÖ, vÞ trÝ t-¬ng ®èi gi÷a c¸c yÕu tè.
Cã thÓ gi¶i thÝch ®iÒu ®ã nh- sau: Thõa sè cña hÖ lµ ®Æc tr-ng
h-íng nhän, t-¬ng ®èi hÑp, cßn ®Æc tr-ng h-íng cña c¸c yÕu tè cã
kÝch th-íc ®iÖn nhá lµ ®Æc tr-ng h-íng réng, ®Þnh h-íng yÕu. V×
vËy sau ®©y chóng ta sÏ nghiªn cøu ¶nh h-ëng cña c¸c yÕu tè ®· kÓ
trªn tíi thõa sè cña hÖ.
 

 ,D4 H 

TI 
T 
 8) 


 GO
W X
J Y3, 
T  6
Ng-êi ta th-êng dïng hÖ tuyÕn tÝnh gåm c¸c nguån rêi r¹c (l-íi
anten). Mçi yÕu tè trong hÖ cã thÓ lµ c¸c chÊn tö, c¸c khe hoÆc mét
vµi lo¹i anten kh¸c. Do sù giao thoa tr-êng cña c¸c yÕu tè trong hÖ nªn
tÝnh ®Þnh h-íng chung cña c¶ hÖ sè t¨ng lªn.

53
Ng-êi ta th-êng dïng, c¸c nguån ph¸t x¹ ®ång nhÊt, ®Þnh h-íng nh-
nhau, ®Æt däc theo mét ®-êng th¼ng (hÖ ®ång pha vµ hÖ pha thay
®æi tuyÕn tÝnh). Chóng ta còng chØ xÐt tr-êng hîp nµy (h×nh 2.1)








c 

H×nh 2-1.  @3="   =4

B©y giê chóng ta x¸c ®Þnh ®Æc tr-ng h-íng cña hÖ trong mÆt
ph¼ng kinh tuyÕn (mÆt ph¼ng ®i qua ®-êng ®Æt c¸c nguån ph¸t x¹).
Ta sÏ gi¶ thiÕt r»ng c¸c nguån kh¸c nhau chØ biªn ®é vµ pha cña
dßng (hoÆc tr-êng) kÝch thÝch.
Tr-êng tæng hîp cña hÖ t¹i ®iÓm quan s¸t P trong vïng xa cã thÓ
xem nh- tæng tr-êng cña N nguån trong hÖ:
O O
>
w
w

(2.6)

Trong ®ã Ei lµ tr-êng cña yÕu tè thø i trong hÖ.


V× ®iÓm quan s¸t P n»m trong vïng xa nªn gÇn ®óng ta cã thÓ
coi c¸c h-íng tõ mäi nguån ®Õn P lµ song song, vµ do ®ã cã thÓ coi
c¸c vÐc t¬ E i song song víi nhau.
Tr-êng cña nguån thø i t¹i ®iÓm quan s¸t b»ng:
  
w      †

ë ®©y:
Ii - Biªn ®é dßng trªn yÕu tè thø i cña hÖ;

54
 i - Lµ pha cña dßng ®ã (sÏ gi¶ thiÕt r»ng  1 = 0);
ri - Lµ kho¶ng c¸ch tõ yÕu tè thø i ®Õn P;
f1 C) - Lµ ®Æc tr-ng h-íng cña mét yÕu tè trong hÖ (tÊt c¶ c¸c
yÕu tè cã cïng 1 ®Æc tr-ng h-íng).
Khi ®ã tr-êng tæng hîp sÏ lµ:
>
  
w  





  †

Khi céng tr-êng trong vïng xa ta cã thÓ bá qua sù kh¸c nhau cña
c¸c kho¶ng c¸ch r i trong thõa sè biªn ®é, tøc lµ:
ri ±c cc c c c c c c (2.7)
Trong thõa sè pha l¹i ph¶i chó ý tíi sù kh¸c nhau ®ã v× d cã thÓ so
s¸nh ®-îc víi b-íc sãng.
Khi ri >> Nd kho¶ng c¸ch tõ nguån tíi ®iÓm quan s¸t P ®-îc tÝnh
ri ±c cc ccc†cC c c c c (2.8)
Ta ®-a ra ngoµi dÊu tæng gi¸ trÞ c-êng ®é tr-êng cña nguån thø
nhÊt:
  
w ê    † cc

Ta cã;
  
>
† 
c c c w     † ±      =  c
 ê

Trong ®ã:

   ê

§Æc tr-ng h-íng tæng hîp cña hÖ sÏ lµ:
fth ( C) = f1( C). f hÖ( C) (2.9)
ë ®©y:
>
fhÖ(C) = ±

  =  † 
(2.10)
ê

55
Lµ thõa sè cña hÖ. Thõa sè nµy tÝnh ®Õn ph©n bè biªn ®é (I i/I 1)
ph©n bè pha (  i -  1) cña nguån vµ h×nh d¹ng cña hÖ (qua hiÖu
®-êng ®i cña c¸c tia).
C«ng thøc (2.9) lµ quy t¾c nh©n ®Æc tr-ng h-íng ®èi víi hÖ c¸c
nguån gi¸n ®o¹n. B©y giê ta kh¶o s¸t thõa sè cña hÖ ®èi víi 1 sè
tr-êng hîp riªng quan träng.

3,D4 H 
TI 
T 
 8) MT
 M 
DXDJDAD4 H 



Trong tr-êng hîp nµy ta cã thÓ gi¶ thiÕt:


Ai = 1 1 = - (i-1)  0
Tr-êng hîp riªng khi  0 = 0 ta cã hÖ ®ång pha. §©y lµ hÖ th-êng
gÆp nhÊt trong thùc tÕ. Thay c¸c gi¸ trÞ biªn ®é vµ pha ë trªn vµo
thõa sè cña hÖ (2.10) ta cã:
>
fhÖ (C) = 

  †    †
(2.11)

BiÓu thøc trªn lµ tæng c¸c sè h¹ng cña mét cÊp sè nh©n. Sè h¹ng
®Çu cña nã lµ a = 1, cßn c«ng béi:
   †
 

V× thÕ nÕu dïng c«ng thøc tÝnh tæng cña c¸c sè h¹ng cÊp sè
nh©n

 >

”


Ta sÏ cã:
 >  =   †

fhÖ (C) = =
   =   †


56
> > >
     †      †      †


 
 

  
     †      †       †
 
 
 

Chó ý: r»ng m« ®un cña thõa sè thø nhÊt b»ng 1 vµ b»ng c¸ch
dïng c«ng thøc ¥ler ta cã thÓ t×m ®-îc:
>
    

fhÖ(C) =  (2.12)

     

Sau khi ký hiÖu:
>
  (2.13)

>
      †     (2.14)

>
ë ®©y:  

Ta sÏ cã:
 Í
fhÖ  Í † (2.15)


>
BiÓu thøc (2.15) lµ thõa sè cña hÖ viÕt trong hÖ to¹ ®é quy ®æi.
Trong hÖ to¹ ®é nµy, d¹ng cña thõa sè cña hÖ víi nh÷ng gi¸ trÞ d/  vµ
 o kh¸c nhau ®-îc biÓu diÔn ë h×nh (h×nh 2.2)
* .    3: C¸c cùc ®¹i cña (2.15) ph¶i n»m t¹i nh÷ng
®iÓm cùc tiÓu cña mÉu sè hoÆc cùc ®¹i cña tö sè. MÉu sè b»ng 0
khi

O ; n = 0, ð 1, ð 2... (2.16)
>

57
c
H×nh 2-2.
±# .  @3 =' 
a, b) hÖ ®ång pha; c) hÖ pha tuyÕn tÝnh; d) Anten sãng ch¹y

Hµm f hÖ( áÍ) cã d¹ng bÊt ®Þnh . TÝnh to¸n d¹ng bÊt ®Þnh Êy


(dïng ph-¬ng ph¸p Lopitan) ta cã f hÖ = N. MÆt kh¸c v× c¸c sè h¹ng cña


tæng (2.11) cã biªn ®é nh- nhau, nªn khi céng ®ång pha tr-êng cña N
nguån th× tæng ®ã ph¶i cã gi¸ trÞ cùc ®¹i vµ b»ng N. Nªn thõa sè
chuÈn ho¸ cña hÖ lµ:

 á Í
  á 
†ê (2.17)
> áÍ

>

Víi ®iÒu kiÖn (2.16) th× FhÖ ( áÍ) = 1, cho nªn nã chÝnh lµ ®iÒu
kiÖn ®Ó x¸c ®Þnh c¸c h-íng cña thõa sè cña hÖ. Tõ (2.14) vµ (2.16)
ta cã:

58

 =    ê O

Suy ra:
 
R m   Ó  n = 0, ð 1, ð 2... (2.18)

§Ó kh¶o s¸t thõa sè cña hÖ trong ph¹m vi 0 C O (v× r»ng nã lµ

mét mÆt trßn xoay ®èi xøng víi trôc cña hÖ) ta ph¶i tho¶ m·n ®iÒu
kiÖn:
 m
 (2.19)

Yªu cÇu nµy sÏ tho¶ m·n trong mét sè gi¸ trÞ cña n, v× vËy ®Æc
tr-ng h-íng cña hÖ rêi r¹c cã thÓ cã 1 sè h-íng cùc ®¹i chÝnh (mét sè
phæ kh«ng gian). Sè n ta gäi lµ sè hiÖu c¸c phæ ®ã.
Tõ biÓu thøc (2.13) ta thÊy râ rµng r»ng ®Æc tr-ng h-íng ph¸t x¹
tån t¹i. Víi
> > >

O hoÆc O  
 Í
O  
  Â
>=
MiÒn á O liªn quan víi tr-êng kh¸ng, nã tån t¹i trong vïng gÇn

cña anten (vïng cña c¸c gãc ¶o).

Ta ®Æt  (2.20)

Â
Khi ®ã:  m  Ó (2.21)

C«ng thøc nµy x¸c ®Þnh h-íng cña tÊt c¶ c¸c cùc ®¹i chÝnh trong
thõa sè cña hÖ.
±6 D E   3F 

59
§Ó x¸c ®Þnh ®¬n trÞ h-íng tíi môc tiªu th× c¸c anten cña c¸c ®µi
ra®a ph¶i chØ cã 1 c¸nh sãng chÝnh. V× thÕ cÇn ph¶i t×m ®iÒu kiÖn
tån t¹i duy nhÊt c¸nh sãng chÝnh trong miÒn 0 < CO .

§iÒu kiÖn tån t¹i duy nhÊt c¸nh sãng chÝnh nhËn ®-îc tõ ph-¬ng
tr×nh c¬ b¶n (2.21). Cùc ®¹i víi chØ sè n lµ duy nhÊt nÕu ®èi víi c¸c
cùc ®¹i thø (n - 1) vµ (n + 1) tho¶ m·n ®iÒu kiÖn kh«ng tån t¹i
trong miÒn gãc thùc:

 Ó  Â Ó  

 (2.22)
   Â Ó   


Thay gi¸ trÞ  tõ biÓu thøc (2.210 vµo biÓu thøc (2.22) ta cã:


  ð  m

Ta chØ gi÷ l¹i mét dÊu, mµ khi ®ã ®iÒu kiÖn nµy m¹nh h¬n (cã
nghÜa lµ ta xÐt cùc ®¹i nµo ®ã trong 2 cùc ®¹i l©n cËn gÇn víi kh«ng
gian thùc).
Cuèi cïng ta nhËn ®-îc ®iÒu kiÖn tån t¹i duy nhÊt cùc ®¹i thø n
theo h-íng Ú m nh- sau:

 (2.23)
  Ó  m

Trong tr-êng hîp riªng ta cã gi¸ trÞ cho phÐp cña kho¶ng c¸ch gi÷a
c¸c nguån nh- sau:
O
- §èi víi anten ®ång pha  m  Â
 

- §èi víi anten sãng ch¹y   ê = 

G F
Khi sè nguån ph¸t x¹ lín N > 10 vµ tho¶ m·n ®iÒu kiÖn tån t¹i duy
nhÊt c¸nh sãng chÝnh, ®Æc tr-ng h-íng cña hÖ thèng rêi r¹c gÇn nh-

60
trïng víi ®Æc tr-ng h-íng cña hÖ thèn g ph©n bè nguån liªn tôc cã
chiÒu dµi L = Nd (phÇn ®Æc tr-ng h-íng cña hÖ cã nguån liªn tôc giíi
thiÖu ë phÇn sau). V× vËy ®Ó x¸c ®Þnh ®é réng c¸nh sãng chÝnh,
møc c¸nh sãng phô, v.v... ta cã thÓ sö dông mäi c«ng thøc nhËn ®-îc
®èi víi hÖ liªn tôc cho hÖ gi¸n ®o¹n.
Trong mét vµi thiÕt bÞ ®Æc biÖt (ch¼ng h¹n trong c¸c giao thoa
kÕ) ng-êi ta l¹i dïng ®Æc tr-ng h-íng nhiÒu tia. §Æc tr-ng nµy do hÖ

rêi r¹c t¹o nªn khi  . Sö dông biÓu thøc (2.21) vµ (2.19) cã thÓ
Â
chØ ra r»ng, sè c¸c cùc ®¹i chÝnh N max trong miÒn 0 < CO tû lÖ víi
kho¶ng c¸ch ®iÖn d/ Â gi÷a c¸c nguån vµ ®-îc x¸c ®Þnh b»ng bÊt
®¼ng thøc:
= =
  > m  
 (2.24)
 
Gi¸ trÞ chÝnh x¸c cña N max phô thuéc vµo t.
 
%
  ()Y
Tõ c«ng thøc (2.15) ta thÊy râ rµng lµ c¸c h-íng kh«ng ph¸t x¹ cña
thõa sè cña hÖ øng víi sin áá = 0. §ång thêi cÇn ph¶i lo¹i trõ c¸c h-íng
cùc ®¹i chÝnh còng tho¶ m·n ®iÒu kiÖn nµy. Tõ ®©y ta suy ra:
>
    † O

H-íng kh«ng ph¸t x¹ ®-îc x¸c ®Þnh b»ng c«ng thøc:

  Ó (2.25)
>
ë ®©y | n | = 1, 2, 3, . | n | ³ mN; | m | = 0, 1, 2,.
3
*+
 0 # )  &L
 Y
GÇn ®óng ta cã thÓ x¸c ®Þnh h-íng cña c¸c c¸nh sãng bªn nh- lµ
trung b×nh céng c¸c h-íng kh«ng l©n cËn nhau. C¸c h-íng ®ã t-¬ng
øng víi c¸c gi¸ trÞ cùc ®¹i cña tö sè trong biÓu thøc (2.15).
| sin áÍ | = 1
Tõ ®©y ta suy ra
61
> 
  m     Ó O (2.26)
  
C¸c h-íng cùc ®¹i cña c¸c c¸nh bªn ®-îc x¸c ®Þnh b»ng c«ng thøc
 Â
 m   Ó  Ó (2.27)
   >
ë ®©y:
 >
 ê   ‘  ³ m     (2.28)

> 
>
Tõ (2.27) ta thÊy râ rµng r»ng lµ chiÒu dµi ®iÖn cña hÖ
Â
cµng lín th× sè c¸nh phô cµng nhiÒu.
Gi¸ trÞ gÇn ®óng ®Ó tÝnh cùc ®¹i cña c¸c c¸nh sãng bªn nhËn
®-îc nÕu thay (2.27) vµo (2.17):

tm 
«  O »
>   ¬  Ó  Ù
  >
ë ®©y n x¸c ®Þnh theo ®iÒu kiÖn (2.28).

! 

 ,D4 H 
T 
 
8) * " - @X
W Z & :[ I;

Tõ lý thuyÕt tæng qu¸t vÒ anten, ®Ó gi¶m møc c¸nh sãng bªn cã


thÓ dïng hÖ ®èi vøng víi ph©n bè biªn ®é gi¶m ë hai bªn mÐp.
Ph©n bè biªn ®é tæng hîp h×nh sin cho ta kÕt qu¶ tèt nhÊt. Ph©n
bè Êy cã d¹ng (h×nh 2.3)
 
 ê 
  †    O
>  
Gi¶ thiÕt r»ng ph©n bè pha lµ tuyÕn tÝnh theo (2.11) ta cã:

 á Í     á Í
á Í ”
) =   á
f hÖ(  †ê
 ± ”

áÍ   ê á Í
á ”Í
 
> >

c
62
Trong ®ã !  - hÖ sè tæng hîp
> O H×nh 2-3.
     ” † 
>   Â1- H
()
Ng-êi ta th-êng dïng ph©n bè h×nh sin
(p =1) hoÆc h×nh sin 2 (p =2). Khi p =1:
 > O > O 
  á Í
  á Í  
 á Í     >   >  
  á 
†ê 


áÍ   « > O »  > O 
  ¬ á Í
  á Í 
> 

>  >    Ù > >   

Khi p = 2:
 >  >  
  á Í
O  á Í O 

 á Í     >    >   
  á 
†ê


 á Í   « > »  > 
  ¬ á Í
O Ù  á Í O 
> 

>  >   > >  

Ph©n tÝch 2 biÓu thøc cuèi cïng ng-êi ta rót ra 1 sè kÕt luËn lý
thó:
- Khi t¨ng ®é suy gi¶m biªn ®é cña nguån vÒ 2 mÐp cña anten,
møc c¸nh sãng bªn gi¶m xuèng, ®ång thêi ®é réng c¸nh sãng chÝnh
t¨ng lªn.
- Víi gi¸ trÞ nµo ®ã cña  ta cã thÓ nhËn ®-îc møc c¸nh sãng bªn
nhá (vÝ dô ®èi víi p = 2 vµ N Ëc K) khi chän  = 0,08 th× F bm = - 43 db;
còng c¸c tham sè trªn nÕu chän  = 0 th× F bm = - 32db. §iÒu ®ã nãi
lªn r»ng, ta cã thÓ chän ®-îc mét ph©n bè biªn ®é tèi -u ®Ó møc c¸nh
sãng bªn lµ nhá nhÊt.

$  

    D4 H 
T
 * " -
T A / 

$ GO
W  " - @6

63
NhiÒu anten lµ nh÷ng hÖ ®ång pha tuyÕn tÝnh cã ph©n bè
nguån ph¸t x¹ liªn tôc nh- chÊn tö nöa sãng, anten khe, anten parabol
trô,v.v.)
5
Khi chiÒu dµi ®iÖn cña hÖ lín th× ®Æc tr-ng h-íng cña mét
Â
yÕu tè f 1(Ú , ) cña hÖ Ýt ¶nh h-ëng ®Õn ®Æc tr-ng h-íng tæng hîp.
Trong tr-êng hîp nµy ®Æc tr-ng h-íng tæng hîp phô thuéc chñ yÕu
vµo thõa sè cña hÖ.
B©y giê chóng ta nghiªn cøu thõa sè cña hÖ trong tr-êng hîp ®¬n
gi¶n nhÊt: Ph©n bè biªn ®é däc theo hÖ lµ ®Òu (h×nh 2.4).
Theo c«ng thøc (2.4) trong mÆt ph¼ng cña hÖ (mÆt ph¼ng kinh
tuyÕn) th×
fhÖ( Ú) =  ë   †    †      
5

Trong tr-êng hîp hÖ ®ång pha víi ph©n bè biªn ®é ®Òu.


A(z) = const = 1
(z) = 0

c
H×nh 2-4. ±# . =) @3 )1-
 6 &

Tõ ®©y ta suy ra:

64
5 5
  Ú   Ú
5
  
 
fhÖ( Ú) = ë
5

    Ú 
  Ú

 
 O  
ê  


O 


5
Ta ký hiÖu  O  
Â
Ta cã:
 
   † 5 (2.31)


 
§å th× hµm    † 5 ®-îc biÓu diÔn trªn h×nh (2.4). Tõ ®å


th× ta suy ra r»ng c¸c h-íng kh«ng ph¸t x¹ øng víi á o = n O , n = ð 1; ð 2;.
V× thÕ tõ c«ng thøc (2.30) ta cã:
Â
    ð ð   (2.32)
5
C¸c c¸nh sãng liªn tiÕp sÏ ng-îc pha nhau.
GÇn ®óng ta cã thÓ xem h-íng cùc ®¹i cña c¸nh sãng bªn n»m
gi÷a c¸c h-íng kh«ng ph¸t x¹, cã nghÜa lµ, gÇn ®óng t-¬ng øng víi c¸c
®iÓm mµ t¹i ®ã
tö sè cña biÓu thøc (2.31) cã gi¸ trÞ cùc ®¹i:
Â
   Ó    ð   (2.33)
  5
§é lín cña c¸nh sãng bªn gi¶m ®¬n ®iÖu khi cµng c¸ch xa dÇn
c¸nh sãng chÝnh. C¸nh bªn ®Çu tiªn cã gi¸ trÞ cùc ®¹i.
Fbm ±c IchoÆcc ‘  †c
Ta gi¶ thiÕt hÖ ®ang kh¶o s¸t lµ v« h-íng theo gãc (ë trong mÆt
ph¼ng vÜ tuyÕn). Do tÝnh ®èi xøng cña hÖ nªn gãc Ú chØ cÇn biÕn
thiªn trong giíi h¹n (0, O ). T-¬ng øng to¹ ®é biÕn thiªn á ®Æc tr-ng
h-íng ®-îc giíi h¹n trong kho¶ng.

65
5 5
O

O
 Â
ChiÒu dµi ®iÖn cña hÖ cµng lín th× ®Æc tr-ng h-íng cµng nhiÒu
O
c¸nh sãng. Trong vïng á Õ (miÒn gãc ¶o), tr-êng cã ®Æc tr-ng

kh¸ng, kh«ng ph¸t x¹ bëi v× do trë vµo cña anten cã thµnh phÇn
kh¸ng.
C¸nh sãng chÝnh cña ®Æc tr-ng h-íng trong tr-êng hîp nµy ®èi
O
xøng. Cùc ®¹i cña nã h-íng vu«ng gãc víi hÖ  m .
 
Trong kh«ng gian nã cã d¹ng mét c¸i ®Üa dµy (h×nh 2.5a)
§é réng c¸nh sãng theo møc nöa c«ng suÊt cã thÓ tÝnh nh- sau:
V× r»ng c¸nh sãng chÝnh ®èi xøng víi ph¸p tuyÕn cña hÖ
O 
  ê á  ê   , nªn dùa trªn biÓu thøc (2.30) ta cã thÓ t×m ®-îc biÓu
  
thøc ®èi víi c¸c h-íng cã møc nöa c«ng suÊt nh- sau:
O  ´ Â
 ð ´  ð
  O 5
Tõ ®©y ta rót ra:
á  ´  
 ´ ê   
 O 
c H×nh 2-
 
Tõ ®å thÞ cña hµm sè   † khi f( á 0,5)5a.= 0,707 ta t×m


®-îc.
á0,5 = 1,39
 
§èi víi c¸c hÖ cã kÝch th-íc ®iÖn lín  ÕÕ  khi ®ã.
 
sin Ú 0,5 ±c Ú 0,5
Ta nhËn ®-îc:
 ‘  Â
 ´   
O 5 5
hay:

66
Â
 
´ ´ (2.34)
5
§é réng c¸nh sãng chÝnh theo møc kh«ng ®-îc x¸c ®Þnh b»ng
c¸ch t-¬ng tù. Chó ý r»ng áo = O, ta cã;
Â
   
5
hay:
 
  ´ (2.35)

Nh- vËy ®é réng c¸nh sãng chÝnh cña ®Æc tr-ng h-íng cã chiÒu
dµi ®iÖn cña hÖ lín tû lÖ nghÞch víi chiÒu dµi ®iÖn cña hÖ.
HiÖn t-îng nµy cã thÓ gi¶i thÝch nh-
sau: ta chia hÖ tuyÕn tÝnh ra lµm 2
phÇn vµ thay chóng b»ng 2 nguån ®iÓm
gi¸n ®o¹n (cã biªn ®é nh- nhau) ®Æt t¹i
t©m pha cña nöa hÖ ®ã (H×nh 2.5b)
C¸nh sãng chÝnh n»m gi÷a 2 h-íng
Ú o. Trªn c¸c h-íng nµy tr-êng cña c¸c
nguån ®iÓm t¹o nªn t¹i ®iÓm quan s¸t P
ng-îc pha nhau. Râ rµng lµ khi ®ã hiÖu
®-êng ®i cña 2 tia xuÊt ph¸t tõ 2 nguån ®iÓm c H×nh
2.5b.
ph¶i b»ng Â/2 vµ

 
 ê  ê 

 
5
V× kho¶ng c¸ch gi÷a c¸c t©m pha b»ng L/2. Khi cµng lín th× Ú o

5
cµng nhá bëi v× hiÖu ®-êng ®i kh«ng phô thuéc vµo chiÒu dµi


h×nh häc cña hÖ, cßn kho¶ng c¸ch gi÷a c¸c t©m pha l¹i t¨ng lªn.

5
Khi lín:
Â

67
 5 Â
  ´I ‘  ´ 
 5
C«ng thøc nµy phï hîp víi (2.35)
$GO
W  " - @.)
 8&
HÖ anten víi ph©n bè biªn ®é ®Òu cã c¸nh sãng lín (21,7% theo
tr-êng) nªn thùc tÕ lo¹i ph©n bè biªn ®é nh- vËy Ýt dïng ®Õn.
§Ó lµm gi¶m møc c¸ch sãng bªn ng-êi ta dïng ph©n bè biªn ®é
gi¶m ®èi xøng vÒ 2 mÐp theo nh÷ng quy luËt kh¸c nhau.
Ch¼ng h¹n theo quy luËt h×nh sin. Trong tr-êng hîp nµy.
O 
  †   
5 

NÕu thay biÓu thøc trªn vµo (2.4) ta cã:



 O 
  † ê ë 

      = ê
 

O O  O
  
   O  
   


 
ê
  O  O
 O 
 O 
    

NÕu dïng biÓu thøc (2.30) ta cã:


O O
 á
  á 
    
fhÖ á † ê

 O O
á
á
 

HoÆc d-íi d¹ng chuÈn ho¸

O O
 á
  á 
O     á
F hÖ á † ê
ê 
(2.36)
 á O  
á
á   á
  O 

Trªn h×nh (2.6) biÓu diÔn ®å thÞ cña hµm

68

t  † 
 
   
O 

Hoµn toµn t-¬ng tù nh- tr-íc ®©y, ta cã thÓ tÝnh ®-îc gi¸ trÞ cùc ®¹i
cña c¸c c¸nh sãng bªn khi ph©n bè biªn ®é cã d¹ng cosin.
Fbm ± 0,071 (hoÆc - 23db)
Cã thÓ gi¶i thÝch sù gi¶m møc c¸ch sãng bªn cña c¸c anten cã
ph©n bè biªn ®é gi¶m ®èi xøng vÒ 2 mÐp nh- sau:

H×nh 2-6.

Ta chia anten thµnh n anten ®ång pha (cho tiÕn tíi giíi h¹n n @ K)
cã ph©n bè biªn ®é ®Òu vµ cã c¸c t©m pha trïng nhau. Tr-êng tæng
lµ tæng cña c¸c tr-êng riªng biÖt (h×nh 2.7)
Mçi mét ®Æc tr-ng h-íng riªng biÖt f n( C ) cã møc c¸nh sãng bªn lµ
0,217. Khi céng c¸c tr-êng ®ã th× c¸c cùc ®¹i chÝnh cña chóng sÏ ®-îc
céng sè häc
O
víi nhau v× tÊt c¶ chóng ®Òu cã cïng 1 h-íng  m  ê  . V× c¸c kÝch
 

th-íc cña c¸c anten riªng biÖt kh¸c nhau cho nªn c¸c c¸nh phô sÏ kh«ng

69
trung nhau vÒ h-íng. Do ®ã c¸c c¸nh bªn cña ®Æc tr-ng h-íng tr¸i pha
nhau sÏ bï trõ nhau. V× thÕ møc cùc ®¹i cña c¸c c¸nh bªn cña ®Æc
tr-ng h-íng tæng hîp sÏ gi¶m ®i.

H×nh 2-7. ¼03 )J "  )J$4)1-


 

§é réng cña c¸nh sãng chÝnh theo møc 1/2 c«ng suÊt (tÝnh b»ng
®é)
Â
 
´ í  (2.37)
5
§é réng theo møc kh«ng
Â
 
 I (2.38)
5
$! .)
 " - @
; Â1-H (): Ph©n bè biªn ®é gi¶m vÒ phÝa mÐp cã møc
c¸nh sãng bªn nhá h¬n so víi ph©n bè biªn ®é ®Òu, nh-ng ®ång thêi
nã l¹i më réng c¸nh sãng chÝnh vµ tÊt nhiªn lµm gi¶m hÖ sè t¸c dông
®Þnh h-íng cña anten.
Tæ hîp ph©n bè biªn ®é ®Òu víi ph©n bè theo quy luËt cosin (víi
nh÷ng bËc kh¸c nhau) cho phÐp trong rÊt nhiÒu tr-êng hîp, ®¶m b¶o
møc c¸nh sãng phô cho phÐp (h×nh 2.8).
Ph©n bè tæ hîp cã d¹ng:
O 
  †  Ó    †     (2.38)
5 
ë ®©y p = 1, 2, 3
Thõa sè cña hÖ cã d¹ng
 á    á
á ” †
  † ê 
 ± ”
 (2.39)
á  ” ê á
á ”

70
c
H×nh 2-8.Â1- H()
5 O
ë ®©y  O    ! ” - hÖ sè nhÞ thøc  ”   ” †
 
So s¸nh (2.34) (2.35) *2.37) vµ (2.38) ta thÊy r»ng ®èi víi nh÷ng
 
anten cã kÝch th-íc lín  ÕÕ  cã thÓ viÕt:
 

 


´ (2.40)

Â
 
  !  (2.41)
5
Trong ®ã !  ´ !  - hÖ sè tû lÖ, phô thuéc vµo ®Æc ®iÓm ph©n

bè nguån theo anten tuyÕn tÝnh.


Râ rµng r»ng khi biªn ®é gi¶m nhanh vÒ biªn (cã nghÜa lµ 
cµng nhá vµ p cµng lín, th× møc c¸nh sãng bªn cµng nhá vµ ®é réng
c¸nh sãng chÝnh cµng t¨ng. Khi  th× møc c¸nh sãng phô tiÕp tôc
gi¶m vµ c¸nh sãng chÝnh còng ®-îc më réng. §iÒu nµy gi¶i thÝch nh-
sau: khi gi¶m biªn ®é vÒ phÝa mÐp anten dÉn ®Õn viÖc gi¶m chiÒu
dµi hiÖu dông. Trªn thùc tÕ ng-êi ta th-êng dïng ph©n bè víi P õ 2 v×
hiÖn nay c¸c ®iÒu kiÖn thùc tÕ s¶n xuÊt còng ch-a cho phÐp lµm
gi¶m møc c¸nh phô xuèng d-íi 30 Ë 40 db víi ph©n bè bÊt kú.

71

c
H×nh 2-9.
K)J  - !  ´ !  $"   
$4  3D)1- H()& 

;Â1- 4$""L&

Cïng víi c¸c ph©n bè biªn ®é ®èi xøng, trong 1 sè tr-êng hîp ta
gÆp ph¶i ph©n bè biªn ®é kh«ng ®èi xøng, ch¼ng h¹n ph©n bè theo
quy luËt hµm mò (h×nh 2.10)
  † ê  ! 
(2.42)
Còng nh- tr-íc ®©y, ta gi¶ thiÕt (z) = 0 khi ®ã thõa sè cña hÖ cã
d¹ng:
! 5 5 
5
 ”    Ó O  
5  
 Â
fhÖ  † ë  !      
! 5 5
5
  Ó O 
 Â

5 ! 5
Sau khi ®Æt  O    (2.43)
 

Ta cã:

fhÖ  † ê 
”   

 


hoÆc sau khi tÝnh m« ®un ta cã;

72
R    
  † 5 (2.44)
  Ó  

Tõ biÓu thøc (2.44) ta thÊy râ rµng lµ khi ph©n bè biªn ®é kh«ng


®èi xøng, ®Æc tr-ng h-íng cña hÖ ®ång pha vÉn ®èi xøng so víi cùc
®¹i chÝnh. Cùc ®¹i chÝnh h-íng vu«ng gãc víi hÖ. §Æc ®iÓm ®Æc
tr-ng cña hÖ víi ph©n bè theo hµm mò lµ hÖ kh«ng cã t©m pha, c¸nh
sãng chÝnh bÞ më réng, møc c¸nh sãng phô t¨ng lªn so víi tr-êng hîp
ph©n bè ®Òu. Cã sù chËp nhau gi÷a c¸nh chÝnh vµ c¸nh phô vµ gi÷a
c¸c c¸nh phô víi nhau. Khi t¨ng  1 th× c¸c hiÖn t-îng ®ã cµng t¨ng. Trªn
h×nh 2.10 biÓu diÔn ®Æc tr-ng h-íng cña hÖ tuyÕn tÝnh ®ång pha

víi ph©n bè cbiªn ®é theo hµm sè mò.




H×nh 2-10.
±# . =) @3
.)1- 4M 
$""L

c
1 
  " - .)
 
 

   D4 H 

73
1 \&- 

Ph©n bè pha däc anten ¶nh h-ëng rÊt m¹nh lªn d¹ng cña ®Æc
tr-ng h-íng. Trong tr-êng hîp tæng qu¸t hµm ph©n bè pha c¸c nguån
däc theo anten tuyÕn tÝnh lµ hµm phi tuyÕn vµ cã thÓ khai triÓn d-íi
d¹ng chuçi sau:
K
 † ê 




 ê ±   (2.45)
 ê

VÒ nguyªn t¾c, c¸c sè h¹ng cña chuçi nµy gi¶m rÊt nhanh khi t¨ng
n, v× vËy chØ cÇn ®¸nh gi¸ sù ¶nh h-ëng cña mét vµi sè h¹ng ®Çu lªn
®Æc tr-ng h-íng. T-¬ng tù nh- trong quang häc ta gäi chóng lµ nh÷ng
sai pha bËc kh¸c nhau (bËc øng víi sè mò n).
1G+    <MJ<
Thµnh phÇn nµy t-¬ng øng víi tr-êng hîp ph©n bè pha däc theo
hÖ thèng thay ®æi mµ ta ®· xÐt trong môc 2.4   
R . Nh- ta ®·

thÊy, ®Æc tr-ng h-íng cña c¸c anten ®ång pha lµ ®èi xøng vµ cùc ®¹i
cña c¸nh sãng chÝnh h-íng theo ph¸p tuyÕn cña anten.
1!]" - D4 H 
Ta gi¶ thiÕt:
qo = q 2 = q 3 = = 0, q 1 ³ 0
Khi ®ã (h×nh 2.11)
(z) = q 1z (2.46)
Ph©n bè nh- trªn gäi lµ ph©n bè pha tuyÕn tÝnh
Trong tr-êng hîp nµy thõa sè cña hÖ:
5
  
    Ó 
fhÖ  † ë
5

  †  


74
H×nh 2-10.

§Ó ®¬n gi¶n ta gi¶ thiÕt A(z) = 1.


Sau khi tÝch ph©n ta cã:
«  »
 ¬O  
 Ù
 
fhÖ  †ê 
 
O  
 
 
hoÆc:
 Í
fhÖ 
† 5 (2.47)

 
ë ®©y á Íê O  

 êá á (2.48)
 
5 5
Víi  O      
 
O
(v× r»ng ê )

So s¸nh (2.47) víi (2.31) ta thÊy râ rµng lµ ph©n bè pha tuyÕn
tÝnh däc theo anten th× ®Æc tr-ng h-íng trong to¹ ®é biÓu diÔn á
kh«ng thay ®æi d¹ng so víi tr-êng hîp ph©n bè ®ång pha vµ nã chØ
5
dÞch ®i theo trôc hoµnh 1 h-íng     (xem h×nh 2.10). V× ®Æc

tr-ng h-íng thùc cña hÖ ®· cho lµ vËt thÓ trßn xoay vµ tån t¹i trong
miÒn 0 < CO . Tõ (2.48) ta cã ®iÒu kiÖn:

75
5 5
O

O
 Â
5 5
HoÆc O  
 Í
O   
 Â
§é dÞch o t-¬ng øng víi sù lÖch cùc ®¹i cña c¸nh sãng chÝnh ®i
mét gãc Cm ®èi víi trôc cña anten. Tõ (2.47) vµ (2.48) ta cã thÓ x¸c
®Þnh ®-îc Cm :

 m  
(2.49)

tõ ®iÒu kiÖn:
5 5
 mÍ O   m Ó   
 
Râ rµng lµ nÕu q 1 > 0 tøc lµ pha cña nguån t¨ng vÒ phÝa (+z) th×
O O
 m  O . NÕu q 1 < 0 th× 0 < m  . TÊt nhiªn cùc ®¹i cña ®Æc
 
tr-ng h-íng lu«n dÞch vÒ phÝa chËm pha. Nguyªn nh©n v× cùc ®¹i
cña c¸nh sãng chÝnh lu«n lu«n h-íng vu«ng gãc víi ®-êng ®¼ng pha
(mÆt sãng). MÆt kh¸c mÆt sãng gÇn gÇn anten lu«n lu«n dÞch vÒ
phÝa chËm pha (h×nh 2.11).
§é lÖch nµy ph¶i cã gi¸ trÞ
sao cho ®é chËm pha ë ®Çu
ph¶i cña anten ®èi víi ®Çu tr¸i
lµ  = q 1 L ph¶i ®-îc triÖt tiªu
b»ng ®é chËm pha trªn qu·ng
®-êng r tõ ®Çu bªn tr¸i cña
anten ®Õn ®-êng ®¼ng pha
(mÆt sãng). Tõ ®©y ta suy ra:
 5    5  m H×nh 2-11.

V× thÕ mÆt sãng vµ tÊt nhiªn c¶ cùc ®¹i cña c¸nh sãng chÝnh
ph¶i lÖch vÒ phÝa chËm pha 1 gãc.

76
 
 ê   
 

§¹i l-îng   
(2.50)

Th-êng ®-îc gäi lµ ®é chËm. V× r»ng víi ph©n bè pha tuyÕn tÝnh
th× hÖ sè (-q 1) cã thÓ ®-îc xem nh- sè sãng cña sãng kÝch thÝch
ch¹y däc theo anten víi vËn tèc pha V .
Khi ®ã
!
  
(2.51)

!
hoÆc lµ 

Nh- vËy t chØ ®é chËm cña sãng nµy so víi vËn tèc pha trong
kh«ng gian v« h¹n. Tõ (2.48) (2.50) ta cã:

á  ê t (2.52)

Tõ (2.49) ta cã;
cosC t (2.53)
- Khi t = 0 th× anten lµ ®ång pha vµ cùc ®¹i cña c¸nh sãng chÝnh
O
h-íng theo ph¸p tuyÕn cña anten  ê  h×nh 2.12.

- Khi t = 1 (V = C) th× cùc ®¹i cña c¸nh sãng chÝnh h-íng däc
theo anten ( C m = 0) anten nh- thÕ ®-îc gäi lµ anten sãng ch¹y (h×nh
2.12)
- Khi t > 1 th× cùc ®¹i chÝnh
trong to¹ ®é biÓu kiÕn n»m trong
miÒn ¶o (h×nh 2.12) cùc ®¹i thùc
øng víi C m = 0, nh-ng gi¸ trÞ bÞ gi¶m
®i, do ®ã cã sù t¨ng t-¬ng ®èi cña
c¸nh bªn. Khi tiÕp tôc t¨ng t th× mét
trong c¸c c¸nh bªn sÏ b¾t ®Çu trë
thµnh c¸nh sãng chÝnh.

77

c
Sù lÖch c¸nh chÝnh khái ph¸p
tuyÕn khi ph©n bè pha tuyÕn tÝnh
®-îc øng dông ®Ó quÐt c¸nh sãng
trong mét h×nh qu¹t kh«ng gian b»ng
c¸ch quÐt ®Æc tr-ng h-íng nh-ng H×nh 2-
vÉn gi÷ cè ®Þnh anten. 12.
Nh- ta ®· biÕt, víi ph©n bè pha tuyÕn tÝnh th× thõa sè cña hÖ bÞ
dÞch ®i trong to¹ ®é biÓu kiÕn vµ kh«ng bÞ biÕn d¹ng. Nh-ng v×
theo (2.30) th× quan hÖ gi÷a to¹ ®é biÓu kiÕn vµ to¹ ®é gãc lµ phi
O
tuyÕn cho nªn khi lÖch khái ph¸p tuyÕn ê  th× c¸nh sãng chÝnh

cña thõa sè cña hÖ f hÖ (C) cã sù sai lÖch theo 3 d¹ng sau: a) më réng;
b) bÊt ®èi xøng; c) cã tÝnh chÊt nãn.
D-íi ®©y ta sÏ xÐt sù biÕn d¹ng cña c¸nh sãng chÝnh cña thõa sè
cña hÖ khi cã sù lÖch (®äc thªm).
;K"B    3:
Sù biÕn d¹ng cña c¸nh sãng chÝnh ki ph©n bè pha tuyÕn tÝnh
xuÊt hiÖn khi cùc ®¹i chÝnh lÖch khái h-íng vu«ng gãc cña anten C á.
O
 (2.54)

Sù më réng c¸nh sãng chÝnh (vµ c¶ c¸nh sãng phô n÷a) ®-îc g©y
ra do gi¶m ®é dµi hiÖu dông cña anten khi lÖch c¸nh sãng chÝnh
(xem h×nh 2.11 th× râ). Sù më réng c¸nh sãng chÝnh nµy dÉn ®Õn
viÖc gi¶m hÖ sè t¸c dông ®Þnh h-íng cña anten khi quÐt. GÇn ®óng
ta cã:
Lhd ±c ÚÍ m (2.55)
Tõ ®ã suy ra:
  
 
´ !  ´   !  ´ (2.56)
5 5  m

78
 
 
  !   (2.57)
5  m

C«ng thøc (2.55) Ë (2.57) cã thÓ dïng chØ víi nh÷ng gãc ÚÍ m bÐ.
ChÝnh x¸c h¬n sù më réng c¸nh sãng chÝnh cã thÓ ®¸nh gi¸ nhê
hÖ sè më réng # a, x¸c ®Þnh nã nh- sau:

ä
 Í 
 mÍ mÍ
(2.58)
m

Í  †

ë ®©y a < 1: møc mµ ë ®ã ta tiÕn hµnh ®¸nh gi¸ c¸nh sãng


chÝnh (h×nh 2.13).
Cã thÓ chøng minh r»ng;
 w Ó  Í
 w  
Ó Í
ä
 Í
m
m

  w
m
(2.59)

Trong ®ã :ccÍ mcc khicccccÍ mccc ccccccccccccccccccccccc(2.60)ccccccccccccccccccccccccccccccccccc

Tõ c«ng thøc (2.58) rót ra:


 Â
 
´ !  ´ ä ´   
 ä (2.61)
5 5
 O
Khi ÕÕ  vµ Í
  b»ng c¸ch lÊy giíi h¹n biÓu thøc (2.50) ta cã:
 


(2.62)
 Í


BiÓu thøc nµy ®· nhËn ®-îc tõ tr-íc xem (2.56) vµ (2.57)


Sù phô thuéc (2.59) vµ (2.62) ®-îc m« t¶ trªn h×nh 2.13.
Râ rµng r»ng c¸nh sãng chÝnh cµng hÑp th× ®é më réng c¸nh
sãng chÝnh khi nã bÞ lÖch cµng nhá vµ cã thÓ quÐt trong mét gãc
quÐt réng mµ kh«ng bÞ biÕn d¹ng.

79

c
H×nh 2-13.
ÂJ -"B    3$4 

 

;KE-   3.

Khi lÖch khái h-íng vu«ng gãc ®èi víi hÖ anten, c¸nh sãng chÝnh
trë nªn bÊt ®èi xøng so víi h-íng cùc ®¹i (h×nh 2.14). V× r»ng phÇn 2
cña c¸nh sãng réng h¬n so víi phÇn 1. HiÖn t-îng nµy cÇn ®-îc tÝn
®Õn khi x¸c ®Þnh to¹ ®é gãc cña môc tiªu trong ®µi radar, ®Ó nh»m
khö bá sai sè hÖ thèng. §¸nh gi¸ sù bÊt ®èi xøng cña c¸nh sãng
chÝnh ë møc a < 1 nhê hÖ sè bÊt ®èi xøng ha. Nã ®-îc x¸c ®Þnh bëi
c«ng thøc:

ê
 Í
—   
Í
—
(2.63)
— Í Í
— —

c H×nh 2-14.
¼03 3E-   3
D
 DA. / &
c
ha viÕt d-íi d¹ng phô thuéc vµo Í m :

80
—  Í
ê

 
 Í
    Í
  Í

(2.64)


 
 Í

    Í


Sù phô thuéc ha ( ÚÍm ,:†c 100% ®-îc biÓu diÔn ë h×nh 2.15.
 O
Khi ÕÕ  vµ Í
  , lÊy giíi h¹n biÓu thøc (2.64) ta cã;
 
w

  Í
m (2.65)











c
H×nh 2-15. ÂJ -E-   3$4
 
 


;O   3


Trong hÖ ®¼ng h-íng tuyÕn tÝnh, trong ®ã thõa sè cña hÖ trong
mÆt ph¼ng xÝch ®¹o kh«ng phô thuéc vµo gãc c c¸nh sãng chÝnh
khi lÖch khái h-íng vu«ng gãc víi hÖ t¹o nªn mét mÆt nãn (chÝnh x¸c
h¬n lµ h×nh phÔu). NÕu hÖ cã tÝnh ®Þnh h-íng theo gãc cth× c¸nh
sãng chÝnh chiÕm 1 phÇn cña h×nh nãn Êy. TÝnh h×n h nãn cña
c¸nh sãng chÝnh khi lÖch cÇn ®-îc tÝnh ®Õn ®Ó khö bá sai sè hÖ
thèng cña ®µi ra®a trong viÖc x¸c ®Þnh to¹ ®é gãc cña môc tiªu, mµ
môc tiªu ®ã kh«ng n»m trªn trôc ®èi xøng cña c¸nh sãng chÝnh. Sai
sè ®ã lµ:
 mÍ 
 Í
m 
R  
 (2.66)
  > 
81
Râ rµng lµ khi
O
Í
m  vµ Í
m th× Ú = 0

TÊt c¶ c¸c d¹ng sai lÖch nµy sÏ t¨ng khi t¨ng gãc lÖch cña c¸nh
sãng chÝnh khái ph¸p tuyÕn. V× thÕ hiÖn nay chØ thùc hiÖn quÐt víi
ph©n bè pha tuyÕn tÝnh trong mét gãc qu¹t hÑp.
1!]" -  
Sai sè pha bËc 2 (hoÆc ph©n bè pha b×nh ph-¬ng) trong quang
häc gäi lµ quang sai cÇu.
Trong c¸c anten loa vµ 1 vµi anten kh¸c cã ph©n bè pha gÇn
gièng ph©n bè pha bËc hai.
§Ó t×m hiÓu ¶nh h-ëng cña ph©n bè pha nµy tíi thõa sè cña hÖ,
chóng ta xem.
q o = q 1 = q 3 = ... = 0; q2 ³ 0
Ký hiÖu q 2 = - q 2 (v× th«ng th-êng pha chËm dÇn vÒ c¸c biªn) ta
cã:
(z) = q 2 z2 (2.67)
Hµm sè (z) biÓu thøc ë h×nh 2.16

H×nh 2-16.  # .D)1-) +$NCO;P

c *

82
O

† m   † m  R† m  O † m  ‘O


LÖch pha cùc ®¹i ë 2 mÐp cña anten so víi ®iÓm gi÷a lµ


m  ê 
 

Khi ph©n bè biªn ®é ®Òu (A(z) = 1) th× thõa sè cña hÖ cã d¹ng
5

fhÖ  † ë
  

    
5


  
®Æt ê   ta cã
O   

O

fhÖ  † ê  O
 
ë 
  

 =


   
 
Trong ®ã   ê á ð 
O   

5
 O  
Â
BiÓu thøc nhËn ®-îc ®èi víi f hÖ( Ú) cã thÓ biÓu diÔn qua tÝch
ph©n Fressnel.
 
O   O 
 † ë    =  ”  † ë    

=
 
Cuèi cïng ta cã:
 O  
fhÖ «!   !  » Ó « ”   ”  » (2.68)


Trªn h×nh 2.16 m« t¶ d¹ng thõa sè chuÈn ho¸ cña hÖ F( á ) øng víi
nh÷ng gi¸ trÞ sai pha kh¸c nhau ë biªn  max cña hÖ. Tõ ®å thÞ ta thÊy
r»ng sai pha bËc 2 g©y nªn nh÷ng sai lÖch ®èi xøng. C¸c sai pha bËc
ch½n kh¸c còng cã tÝnh chÊt ®ã. Nh÷ng sai lÖch ®ã lµ: sù më réng
c¸nh sãng chÝnh (më réng ®Õn møc cã khi bÞ t¸ch ®«i nÕu  max > O ,
sù t¨ng møc c¸nh sãng bªn vµ cã khi x¶y ra sù chËp nhau gi÷a c¸nh
bªn víi c¸nh chÝnh. Do sù chËp nµy mµ c¸nh chÝnh bÞ më réng h¬n.
83
O
Khi  m  th× thõa sè cña hÖ Ýt kh¸c so víi tr-êng hîp ph©n bè

®ång pha.
Khi biªn ®é ph©n bè theo quy luËt cosin th× nh÷ng sai lÖch do
ph©n bè pha bËc 2 sÏ gi¶m ®i ®«i chót. Cã thÓ gi¶i thÝch ®iÒu ®ã
nh- sau: Sai pha ®¹t gi¸ trÞ cùc ®¹i trªn c¸c mÐp cña hÖ nh-ng ë ®ã
th× biªn ®é cña nguån l¹i bÐ nhÊt.
O 
  †    
5 
1$]" - A  

Sai pha nµy xuÊt hiÖn trong 1 sè anten cã thiÕt bÞ quÐt khi lÖch
h-íng c¸nh sãng chÝnh khái ph-¬ng ph¸p tuyÕn.
§å thÞ thõa sè chuÈn ho¸ cña hÖ trong hÖ to¹ ®é biÓu kiÕn khi
ph©n bè biªn ®é ®Òu vµ ph©n bè pha lËp ph-¬ng.
(z) = q z3 (2.69)
víi nh÷ng gi¸ trÞ  max kh¸c nhau ®-îc m« t¶ trªn h×nh 2.17.
Tõ ®å thÞ ta thÊy r»ng: Sai pha bËc 3 (vµ c¶ nh÷ng sai pha bËc lÎ
cao h¬n) g©y nªn nh÷ng sai lÖch bÊt ®èi xøng ®èi víi gi¶n ®å h-íng:
c¸nh chÝnh bÞ më réng vµ bÞ lÖch khái ph¸p tuyÕn, mét sè c¸nh bªn
t¨ng vÒ ®é lín, cßn mét sè kh¸c l¹i gi¶m.

H×nh 2-17. ±# .D)1-) Q$NCO;P*

c
84
Nh÷ng sai lÖch nh- thÕ cÇn hÕt søc tr¸nh trong c¸c anten cña ®µi
ra®a vµ ph¶i cè g¾ng lo¹i trõ hoÆc lµm gi¶m chóng

2  

*+,&- ./
0 

   &L
 )D
2  


Trong anten sãng ch¹y khi biÕn ®æi pha tuyÕn tÝnh vµ ®é chËm
t 1 cùc ®¹i cña c¸nh sãng chÝnh ®Æc tr-ng h-íng h-íng däc theo
anten Úm = 0.
Ph¸t x¹ sãng xÈy ra trong qu¸ tr×nh sãng ch¹y däc theo anten. Do
®ã biªn ®é cña sãng gi¶m dÇn vµ t¹o thµnh ph©n bè biªn ®é theo
hµm mò. Thõa sè cña hÖ ®-îc x¸c ®Þnh b»ng biÓu thøc (2.44) vµ chó
ý trong tr-êng hîp nµy.
5
 O  Ú  t (2.70)
Â
Trªn h×nh 2.18 biÓu diÔn 1 sè ®Æc tr-ng h-íng cña anten sãng
ch¹y khi t = 1 a) Víi 1 = 0, b) víi  1 = 1.
§é réng c¸nh sãng chÝnh theo møc nöa c«ng suÊt ®-îc x¸c ®Þnh
b»ng c¸ch gi¶i ph-¬ng tr×nh.
R    á  ´
 ê  II  m 
 
á  ´

 
§èi víi c¸c gi¸ trÞ lín ( >>1) vµ Úm = 0 th×:
 
á  ´ 
 
´ ´  t † (2.71)
O 

85
Gi¸ trÞ á0,5 ®-îc tÝnh theo ra®ian.

 c
H×nh 2-18. ±# .  D t P*
a) Víi  1 = 0, b) víi  1 = 1

Tõ c«ng thøc (2.71) ta rót ra nh÷ng kÕt luËn sau ®©y:


 
1. Kh¸c víi hÖ ®ång pha cã  ´  . ë anten sãng ch¹y  ´  .
 
Nh- vËy ®é réng c¸nh sãng chÝnh Ýt phô thuéc vµo chiÒu dµi
®iÖn cña anten h¬n. (ChÝnh tÝnh chÊt d¶i réng cña anten sãng ch¹y
so víi anten ®ång pha cã liªn quan víi hiÖn t-îng nµy). V× khi t¨ng
chiÒu dµi ®iÖn cña anten sãng ch¹y ph¸t x¹ trôc th× c¸nh sãng chÝnh
sÏ ®-îc thu hÑp ë trong c¶ hai mÆt ph¼ng. §èi víi hÖ sè t¸c dông
®Þnh h-íng th× c¶ trong 2 tr-êng hîp nã tû lÖ víi ®é dµi ®iÖn cña
anten.

86
2. Tõ ®å thÞ 2.10 rót ra r»ng c¸nh sãng hÑp nhÊt khi  1 = 0,
(ph©n bè biªn ®é ®Òu0, khi t¨ng  1 c¸nh sãng chÝnh réng ra.
3. Khi t¨ng t vµ c¸nh sãng chÝnh r¬i vµo miÒn ¶o th× ®é réng
c¸nh sãng chÝnh gi¶m. Nh-ng ®ång thêi cã sù t¨ng t-¬ng ®èi ph¸t x¹
bªn vµ sau. (V× khi t t¨ng th× f max gi¶m).
V× thÕ víi mçi gi¸ trÞ  1 cã mét gi¸ trÞ t tèi -u t opt nµo ®ã. Víi gi¸
trÞ tèi -u nµy th× hÖ sè t¸c dông ®Þnh h-íng cña anten ®¹t cùc ®¹i.
D-íi ®©y ta sÏ chøng tá r»ng khi ph©n bè biªn ®é ®Òu (  1 = 0).

t  
(2.72)

§Æc tr-ng h-íng cña anten sãng ch¹y khi t = t opt vµ còng víi nh÷ng
gi¸ trÞ  1: L/  nh- h×nh 2.18 ®-îc biÓu diÔn trªn h×nh 2.19.
Trong 1 sè tr-êng hîp riªng c«ng thøc (2.71) cã thÓ sÏ ®-îc ®¬n
gi¶n h¬n. B©y giê ta kh¶o s¸t anten sãng ch¹y víi ph©n bè biªn ®é
®Òu (  1 = 0). Khi ®ã c«ng thøc (2.44) cã thÓ ®-a vÒ d¹ng ®· biÕt.

fhÖ á † ê  á
á
Cã thÓ chØ ra r»ng trong tr-êng hîp t = 1 th×:

 
´  (2.73)

vµ trong tr-êng hîp t = t opt
Â
 
´  í (2.74)
5
Nh- vËy nÕu dïng ®é chËm tèi -u th× cã thÓ thu hÑp ®¸ng kÓ
c¸nh sãng chÝnh. Nh-ng cÇn chó ý r»ng trong tr-êng hîp ®ã møc
t-¬ng ®èi cña c¸nh sãng bªn lín h¬n so víi tr-êng hîp t = 1 (F bm = 0,34
hoÆc -9,3db).


87

c

H×nh 2-9.±# .  D-R  "
-  tP t 4) 
a) Víi  1 = 0, b) víi  1 = 1

23,&- ./
0 
   &L
 )D
V× ®Æc tr-ng h-íng cña anten sãng ch¹y lµ mét vËt thÓ trßn xoay
quanh h-íng Ú = 0 vµ kh«ng phô thuéc nªn cã thÓ tÝnh D theo c«ng
thøc:
  m 
m  O
(2.75)
ë  Ú †  Ú Ú


NÕu thay gi¸ trÞ cña c¸c hµm f( Ú) vµ f max vµo biÓu thøc nµy ta t×m
®-îc:
R    F 5    †

« 5 »
 Ó ¬    Ù


m    (2.76)
O
R     F 5   †
ë

 « 5
 » 


  Ó ¬    † Ù 

   
Trong tr-êng hîp riªng khi  1 = 0 vµ  = 1

m   (2.77)
”  5   5

5  5† 
Trong ®ã Si(2kL) ± tÝch ph©n sin (xem tõ ®iÓn to¸n)
5
§èi víi c¸c anten dµi (thùc tÕ xem víi anten cã > 0,5)
Â

  (2.78)

Tõ (2.76) ta thÊy r»ng, hÖ cã t¸c dông ®Þnh h-íng cña anten sãng
ch¹y cã thÓ coi lµ hµm cña ®¹i l-îng.
áL = kL.( t - 1) (2.79)
Ng-êi ta gäi ®¹i l-îng nµy lµ ®é nh¶y pha. VÒ mÆt vËt lý, ®¹i l-îng

88
nµy lµ hiÖu gi÷a biÕn thiªn pha trªn toµn chiÒu dµi anten vµ trong
kh«ng gian tù do khi sãng truyÒn trªn cïng chiÒu dµi nh- thÕ. H×nh
m 
2.20 m« t¶ sù phô thuéc   5 † víi  1 = 0.

H×nh 2-20.
K)J -  J .
  $4 0)&

Tõ ®å thÞ ta thÊy r»ng khi áL = O th× gi¸ trÞ cña hÖ sè t¸c dông
®Þnh h-íng v-ît qu¸ gi¸ trÞ Do t-¬ng øng víi t = 1 (á L = 0) kho¶ng 2
lÇn. Khi ®ã:
5
m   (2.80)
Â
V× thÕ gi¸ trÞ ®é chËm pha tèi -u t opt t-¬ng øng víi ®é nh¶y pha
nµy. Tõ ®iÒu kiÖn.
5     †  O ta t×m ®-îc

t  
(2.81)

Khi biªn ®é däc anten gi¶m theo hµm mò th× ph¸t x¹ phô cña
anten t¨ng vµ hÖ sè t¸c dông ®Þnh h-íng gi¶m.

5  

 I  () ^

:II ; L.)
 K *+> 

MÆt më cña hÇu hÕt c¸c anten g-¬ng, thÊu kÝnh vµ loa lµ mÆt
ph¼ng. MÆt më ch÷ nhËt th-êng cã ë c¸c anten cã ®Æc tr-ng h-íng
d¹ng ³qu¹t´ vµ mÆt më trßn d¹ng ³kim´. Theo (2.5) thõa sè hÖ ®èi víi
c¸c mÆt ph¸t x¹ nµy cã d¹ng:

fhÖ  > † ê ë    †     †     =”


”

ë ®©y  lµ kho¶ng c¸ch gi÷a gèc to¹ ®é ®Õn nguyªn tè ph¸t x¹ dS.
89
ä - Gãc gi÷a h-íng tíi nguyªn tè nµy vµ h-íng tíi ®iÓm quan s¸t.
5    
 
  I I  K  L " -  
@  4 
Ph©n bè biªn ®é - pha t¸ch biÕn (2 biÕn sè riªng biÖt) th-êng xÈy
ra ë trªn mÆt më ®ång pha ch÷ nhËt cã kÝch th-íc lín (a >>  ; b >>
Â; trong ®ã a, b ± 2 c¹nh cña h×nh ch÷ nhËt (xem h×nh 2.21).
A(x, y) = A1 (x). A2 (y) (2.82)
(x, y) =  1 (x) +  2 (y) (2.83)

c H×nh 2-21. Ê#"B R 


Gi¶ sö tr-êng kÝch thÝch cã d¹ng:
Ey = Eo A1 (x) A2 (y)
Tõ h×nh 2.21 ta suy ra:
 = xcos Í + ysin Í
cos ä = sin Ú .cos ( - Í)
O
®èi víi mÆt ph¼ng E (mÆt ph¼ng YOZ)
Trong ®ã > 
 ®èi víi mÆt ph¼ng H (mÆt ph¼ng XOZ)

Tõ c«ng thøc (2.5) ta cã:

90
—
 

 F   †
   †
ë ë
  > Í
 > ͆ > > 
  >† ê =    †    †   †
=
—
 


Víi nh÷ng ph©n bè tr-êng t¸ch biÕn th× thõa sè cña hÖ trong mÆt
O
ph¼ng ®iÖn YOZ  > ê  kh«ng phô thuéc vµo ph©n bè tr-êng kÝch
 

O
thÝch theo trôc OX (trong mÆt ph¼ng tõ). V× thÕ nÕu gi¶ thiÕt > ê

vµ xem d¶i ady lµ nguån nguyªn tè th× ta sÏ t×m ®-îc.


f hª  † ê  ë    †     †     = (2.84)



trong ®ã:

! ë



  †    †  R

Thõa sè cña hÖ trong mÆt ph¼ng tõ XOZ ( = 0) kh«ng phô


thuéc vµo ph©n bè tr-êng kÝch thÝch theo trôc oy (trong mÆt ph¼ng
®iÖn). V× thÕ nÕu gi¶i thiÕt á = 0 vµ xem dá i bdx lµ nguån nguyªn tè
ta sÏ cã:
—

f hÖ  † ê  ë   †    †     = (2.85)
—


Trong ®ã:


 ê ë 

   †    † = ê R

Tõ c¸c biÓu thøc (2.84) thÊy râ rµng lµ víi nh÷ng ph©n bè nguån
t¸ch biªn theo c¸c to¹ ®é ch÷ nhËt th× c¸c ®Æc tr-ng h-íng cña mÆt
më ch÷ nhËt trong c¸c mÆt ph¼ng chÝnh ®Òu cã d¹ng cña ®Æc
tr-ng h-íng cña c¸c hÖ tuyÕn tÝnh mµ ta ®· xÐt tr-íc ®©y. TÊt c¶ c¸c
kÕt qu¶ mµ ta ®· nhËn ®-îc ®èi víi c¸c hÖ ®ång pha tuyÕn tÝnh hoµn
toµn ¸p dông ®-îc cho tr-êng hîp mÆt më ch÷ nhËt ®ång pha.
Tr-êng hîp ®Æc biÖt mÆt më ch÷ nhËt cã thÓ kh«ng ®ång pha
nãi riªng lµ ph©n bè pha tuyÕn tÝnh.
Ph©n bè pha tuyÕn tÝnh theo mét to¹ ®é th-êng cã ë c¸c anten
ph¼ng cã sãng mÆt. NÕu trong anten ®ã ®é chËm t 1 vµ cùc ®¹i

91
h-íng däc theo anten th× ®Æc tr-ng h-íng trong mÆt ph¼ng däc
vu«ng gãc víi mÆt anten còng ®-îc tÝnh nh- ®èi víi anten sãng ch¹y
tuyÕn tÝnh (c«ng thøc 2.44). Khi anten cã kÝch th-íc lín (b>>Â) th×
®Æc tr-ng h-íng trong mÆt ph¼ng cña anten cã thÓ tÝnh theo c«ng
thøc sau :
 
Fhe( Ú)=  ”
  †    O  
 O 
ë ®©y  ”!
 ®-îc tÝnh theo (2.44) vµ (2.70)
b lµ ®é réng cña mÆt më;

fhÖ  O    ®-îc x¸c ®Þnh theo ph©n bè nguån trªn h-íng ngang
  
(®èi víi sãng ch¹y) b»ng c¸c c«ng thøc trong môc 2.4.
5 Ê I  >  T
  * "  -   @  -
(?
/

NÕu dïng hÖ to¹ ®é cùc (, Í) cho mÆt më trßn cã b¸n kÝnh a vµ chó ý
r»ng
dS =  d . d Í
th× tõ (2.5) ta cã
O

f hÖ  > † ë ë   > Í     > ͆    >  > ͆


    > (2.86)
 

Ng-êi ta th-êng dïng nhiÒu nhÊt lµ mÆt më trßn ®ång pha, ®ång
thêi ph©n bè biªn ®é cã tÝnh ®èi xøng trôc-tøc lµ kh«ng phô thuéc
vµo to¹ ®é >á. Trong tr-êng hîp nµy thõa sè cña hÖ còng cã tÝnh ®èi
xøng trôc (cã d¹ng mét mÆt trßn xoay)- tøc lµ còng kh«ng phô thuéc
to¹ ®é >.
Chóng ta gi¶ thiÕt > = 0. §Ó gi¶m møc c¸nh bªn, ng-êi ta th-êng dïng
nh÷ng ph©n bè biªn ®é gi¶m vÒ phÐp mÐp. Trong nhiÒu tr-êng hîp cã thÓ

t×m cËn ho¸ nh÷ng h©n bèc ®ã b»ng hµm

92
H×nh 2-22.Ê#"B!

 † ê     ê     (2.87)
Trong ®ã

 ( I 
)

NÕu ta ký hiÖu:
á = kasin Ú (2.88)
Vµ ®æi biÕn sè theo (2.87) ta cã
 O 
fhÖ  †
 ë  ë    

  > Í >
 

NÕu dïng biÓu thøc tÝch ph©n cña hµm Bessen


O O
 á >  
ë ë
á > Í
  á  ê => 
ê => 
O 
O 

ta sÏ t×m ®-îc:
 
fhÖ á ê O —  ë 
   á † = 

Sau khi tÝch ph©n tõng phÇn p lÇn ta cã:


Ó
   Ó  †
fhÖ  † O

 Ó

BiÓu thøc nµy cã thÓ viÕt theo hµm Lam®a  p (  ). Hµm nµy ®·
®-îc lËp b¶ng (xem tõ ®iÓn to¸n)
 Ó  †
fhÖ  O

Ó

 
  
†  
 á †
 
 á † ê (2.89)
á 

Khi á = 0 th× hµm  bËc bÊt kú ®Òu b»ng ®¬n vÞ.
V× thÕ cã thÓ viÕt thõa sè chuÈn ho¸ cña mÆt më trßn bÞ ph©n
bè biªn ®é tr-êng theo c«ng thøc (2.87) d-íi d¹ng:
t   †   Ó  † (2.90)
§èi víi nh÷ng mÆt më lín (c¸nh sãng chÝnh hÑp) cã thÓ xem
 ´ ´

93
Nh- vËy ®é réng cña c¸nh sãng chÝnh theo møc nöa c«ng suÊt tû
lÖ nghÞch víi kÝch th-íc ®iÖn cña mÆt më.
Â
 
´  !  ´ (2.91)


Trªn h×nh 2 - 23 biÓu diÔn sù phô thuéc vµo hÖ sè !  ´ vµ møc


cùc ®¹i cña c¸nh sãng bªn (tÝnh theo db) vµo tham sè P.

H×nh 2-23.
K)J - !  ´ $"  $4 0" )1-
 6)3"S)&

!
' N-(?
D4 H 

ChÊn tö ®èi xøng tuyÕn tÝnh ®-îc dïng trong hÇu hÕt c¸c d¶i
sãng, ®Æc biÖt lµ d¶i dm vµ c¸c d¶i dµi h¬n. Chóng cã thÓ ®-îc dïng
lµm c¸c anten ®éc lËp hoÆc lµm nh÷ng yÕu tè cña c¸c thiÕt bÞ anten
phøc t¹p h¬n.
ChÊn tö ®èi xøng tuyÕn tÝnh lµ mét d©y dÉn th¼ng dµi 21 ë gi÷a
cña nã cã mét nguån søc ®iÖn ®éng (hoÆc m¸y thu). ChÊn tö nµy
®èi xøng c¶ vÒ h×nh d¹ng còng nh- vÒ c¸c tÝnh chÊt ®iÖn ®èi víi
mÆt ph¼ng xÝch ®¹o (vu«ng gãc víi d©y dÉn vµ di qua t©m cña nã).

! ]" -.>
  ' N-(?


Do tÝnh ®èi xøng ®iÖn (®-îc ®¶m b¶o b»ng c¸ch nu«i ®èi xøng)

94
vµ tÝnh ®èi xøng h×nh häc nªn ph©n bè dßng trªn c¸c c¸nh cña chÊn
tõ còng ®èi xøng. Ta cã thÓ ®-îc mét chÊn tö ®èi xøng b»ng c¸ch më
réng 2 d©y dÉn cña mét ®-êng d©y song hµnh hë m¹ch (h×nh 3.1a)
víi gãc më b»ng 180 0 , khi ®ã ph©n bè dßng trªn mçi d©y hÇu nh-
kh«ng thay ®æi, nh-ng sù ®Þnh h-íng trong kh«ng gian cña c¸c d©y
sÏ kh¸c ®i (h×nh 3.1b). §iÒu ®ã sÏ lµm thay ®æi tÝnh chÊt cña ®o¹n
®-êng d©y ®· ®-îc më réng: Nã bøc x¹ m¹nh sãng ®iÖn tõ.

H×nh 3-1. Â1-  !
a) Trªn ®-êng d©y ®«i b) Trªn chÊn tö 1/2 sãng
Tõ ®©y ta cã thÓ thÊy r»ng cã thÓ dïng lý thuyÕt ®-êng d©y
song hµnh ®Ó ph©n tÝch ho¹t ®éng cña chÊn tö ®èi xøng mét c¸ch
gÇn ®óng. Theo lý thuyÕt ®-êng d©y ta cã quy luËt ph©n bè dßng
trªn ch©n tö nh- sau:
  †    †    «    †» (3.1)

!  


  ' N-(?


!  



Cã thÓ kh¶o s¸t chÊn tö ®èi xøng (h×nh 3.2) nh- mét hÖ tuyÕn
tÝnh gåm c¸c l-ìng cùc Hertz ®Æt nèi tiÕp nhau trªn mét ®-êng
th¼ng. Dßng trªn c¸c l-ìng cùc cã gi¸ trÞ theo ph©n bè dßng (3.1).

c H×nh 3-2. ET- @3

95
C-êng ®é ®iÖn tr-êng cña hÖ nµy trong vïng xa b»ng tÝch cña
c-êng ®é tr-êng cña mét nguån ph¸t x¹ nguyªn tè (mét l-ìng cùc Hertz)
cã chiÒu dµi b»ng ®¬n vÞ nh©n víi thõa sè cña hÖ:
E = E1. ( Ú). f hÖ (Ú ) (3.2)
Trong ®ã:
íO     
w    (3.3)
Â
I b - lµ dßng t¹i ®iÓm bông

   † ê ë   †    †     =


(Ta bá dÊu m« ®un ®Ó thÊy ®-îc c¶ pha cña c-êng ®é tr-êng).


NÕu thay hµm ph©n bè biªn ®é pha (3.1) vµo biÓu thøc cña hÖ
ta cã:

  † ë
 «     † »     


ë  F

 Ó       Ó


Ó ë  F    †     


 ë  F    †    † 


NÕu tÝch ph©n ta sÏ cã:


    †   
  † (3.4)
 
Thay (3.3) vµ (3.4) vµo (3.2) ta cã:
í      †  
wê    
(3.5)
 

So s¸nh c¸c ®¼ng thøc (1.1) vµ (3.5) ta thÊy r»ng ®Æc tr-ng h-íng
cña chÊn tö ®èi xøng trong mÆt ph¼ng ®iÖn ®-îc tÝnh theo c«ng
thøc:
   †  
  ê í (3.6)


96
Trªn h×nh (3.3) vµ mét sè ®Æc tr-ng h-íng chuÈn ho¸ cña chÊn tö
®èi xøng tuyÕn tÝnh cã chiÒu dµi kh¸c nhau:
§èi víi chÊn tö nöa sãng  Â


O 
  
 
 ê í (3.7)


Sau khi chuÈn ho¸ ta cã:


O 
   
 ê   (3.8)


Do tÝch ®èi xøng trôc cña chÊn tö nªn trong mÆt ph¼ng tõ, chÊn
tö kh«ng cã tÝnh ®Þnh h-íng. §Æc tr-ng h-íng trong mÆt ph¼ng nµy
cã d¹ng trßn.
Â
a)  b)  ê  cccc)c   ‘´Â d)c   ´Â c cce)c  ê  c


c H×nh 3-3.
c

 # .  ET4"#)5U

! 
 *+ "  #

Tõ (3.5) ta thÊy r»ng ®èi víi chÊn tõ ®èi xøng, pha cña tr-êng
kh«ng phô thuéc vµo ph-¬ng. V× vËy ta suy ra ®Æc tr-ng pha cña nã
cã d¹ng cÇu vµ t©m ha cña nã n»m t¹i t©m cña chÊn tö.
Dßng trªn chÊn tö dao ®éng däc theo mét ®-êng th¼ng, v× thÕ t¹i
mét ®iÓm bÊt kú trong kh«ng gian tr-êng sÏ ph©n cùc tuyÕn tÝnh.

97
!! I&-  ' V-(?
 LA J 
*O
8
*P
(

!! 6.+,./
  ' N
Theo (1.37) ta cã chiÒu dµi hiÖu dông cña chÊn tö

 ë   †  (3.9)


Chó ý tíi (3.1) sau khi tÝch ph©n ta t×m ®-îc:


 (3.10)
=ê    †
O
§èi víi chÊn tö nøa sãng:
Â

O
Ta thÊy r»ng c«ng thøc (3.10) chØ cã ý nghÜa khi   Â
!!G   ()

Trong môc 1.5cta t×m ®-îc c«ng thøc tÝnh trë ph¸t x¹ ®èi víi dßng
t¹i ®iÓm bông cña mét anten bÊt kú. NÕu chó ý tíi (3.6) ta cã: c

« R  R    »
O
8 í ë  (3.11)


Sau khi tÝch ph©n ta cã:
8 ‘  ´II Ó ]    !   Ó  ´II Ó ]  Ó
Ó !    !  †    Ó  ”     ”  †    (3.12)
Trong ®ã: ”  † vµ !  † - lµ c¸c tÝch ph©n sin vµ cosin.
Theo ®Þnh nghÜa
  " K  "
”   ê ë ="   ê ë ="  (3.13)
 "  "
Trªn h×nh 3.4 m« t¶ sù phô thuéc cña 8 vµo chiÒu dµi cña chÊn
tö. §èi víi chÊn tö nöa sãng 8 73,1 «m. §èi víi chÊn tö toµn sãng
(  ê  ) 8  200 «m.
 

 !!!3,&- ./
0 



HÖ sè t¸c dông ®Þnh h-íng cña anten bÊt kú theo h-íng ph¸t x¹
cùc ®¹i biÓu diÔn nh- sau:

98
 m 
m  ê (3.14)
‘ 8

H×nh 3-4. H×nh 3-5.


 K)J B)  K)J -  J
ET-$4T-  .  ET-
TÝnh ®Õn biÓu thøc (3.7)vµ (3.12) ta cã: $4
V 

V 
- §èi víi chÊn tö nöa sãng D max = 1,64
- §èi víi chÊn tö toµn sãng D max = 2,4
Trªn h×nh 3.5 biÓu diÔn ®å thÞ sù phô thuéc hÖ sè t¸c dông
®Þnh h-íng vµo tû sè ,
 .
Tõ ®å thÞ ta thÊy r»ng hÖ sè t¸c dông ®Þnh h-íng cña chÊn tö
t¨ng lªn khi tû sè ,
 t¨ng ®Õn gi¸ trÞ ,
 = 0,63, sau ®ã th× hÖ sè t¸c
dông ®Þnh h-íng gi¶m xuèng. §iÒu ®ã gi¶i thÝch nh- sau: khi ,c c
 í‘ Â b¾t ®Çu t¨ng møc c¸nh sãng phô rÊt m¹nh vµ ph¸t x¹ theo h-íng
cùc ®¹i chÝnh cña ®Æc tr-ng h-íng bÞ gi¶m xuèng.

!$ I&-  ' N-(?


 LA J 
*O
8
*P

 


!$ G *+8  ' N-(?

Trë vµo cña chÊn tö ®èi xøng lµ trë t¶i cña phi ®e cÊp ®iÖn.
Ph-¬ng ph¸p gÇn ®óng ®Ó tÝnh Zv lµ dùa trªn viÖc thay thÕ chÊn tö
®èi xøng dµi 2, b»ng mét ®o¹n ®-êng d©y song hµnh t-¬ng ®-¬ng cã

99
tiªu hao dµi ,c c ®ã ta gi¶ thiÕt r»ng trë ho¹t cña anten ®-îc x¸c
®Þnh theo c«ng suÊt ph¸t x¹.
Theo lý thuyÕt ®-êng d©y song hµnh tõ trë vµo cña ®-êng d©y
song hµnh cã tiªu hao ®-îc tÝnh theo c«ng thøc:
! !      
  R «! Ó   »  (3.15)
! !     
Trong c«ng thøc trªn ta cÇn thay trë sãng  cña ®-êng d©y b»ng
trë sãng  A cña chÊn tö. HÖ sè t¾t dÇn ! trong tr-êng hîp nµy ®-îc
x¸c ®Þnh b»ng møc ®é ph¸t x¹. Nã ®-îc x¸c ®Þnh tõ ®iÒu kiÖn c«ng
suÊt ph¸t x¹ b»ng c«ng suÊt tiªu hao trªn ®-êng d©y t-¬ng ®-¬ng.

  8      8
ë  (3.16)
 


ë ®©y R1 lµ trë ho¹t ph©n bè cña ®-êng d©y t-¬ng ®-¬ng.


NÕu ®Æt I(z) = Ib.sin [k(,c c †c vµo vÕ ph¶i cña ph-¬ng tr×nh ta
cã:
8 
8 (3.17)
«   † »
 ¬ 
   Ù

Theo lý thuyÕt ®-êng d©y song hµnh th× hÖ sè t¾t dÇn tr ong
®-êng d©y ®-îc x¸c ®Þnh b»ng biÓu thøc
8 
! ê
 (3.18)
 

Trong ®ã G1 lµ ®é dÉn ph©n bè


Th-êng 2 sè h¹ng nµy xÊp xØ nh- nhau, v× thÕ ®èi víi chÊn tö:
8 8± 
!ê ê (3.19)
 «  † »
¬   Ù

B©y giê chóng ta biÕn ®æi biÓu thøc (3.15). Th«ng th-êng  A cã
8
gi¸ trÞ cì hµng tr¨m «m, cßn 8 - vµi «m. V× thÕ !  ê   . Do ®ã cã


100
thÓ thay hµm sè sin hypecbolÝc b»ng ®èi sè cña nã vµ hµm cos
hypecbolÝc ®-îc khai triÓn thµnh chuçi vµ ta chØ lÊy 2 sè h¹ng ®Çu
cña nã, tøc lµ:
” !   !  c

c c c ! !    Ó !    c c c c c (3.20)
NÕu dïng (3.19) vµ c¸c biÓu thøc gÇn ®óng ta sÏ biÕn ®æi biÓu
thøc trë vµo vÒ d¹ng
8     
 
  (3.21)
8    8   
 Ó    Ó  
 
 
  
   


Trªn h×nh 3.6 m« t¶ sù phô thuéc cña thµnh phÇn ho¹t vµ kh¸ng
cña trë vµo toµn phÇn cña chÊn tö ®èi xøng vµo chiÒu dµi cña nã

c  Èckh¸c nhau.
®èi víi c¸c gi¸ trÞ
H×nh 3-6.
K)J B4W$BDX c ET-$4c  c-
.   D    N
C¸c ®å thÞ nµy cho ta thÊy r»ng cã sù t-¬ng ®-¬ng gi÷a sù phô
thuéc tÇn sè cña trë vµo cña chÊn tö víi sù phô thuéc trë t-¬ng ®-¬ng
cña c¸c khung dao ®éng th«ng th-êng. Trong c¶ 2 tr-êng hîp th× ®é

101
nhän vµ ®é réng cña ®-êng cong céng h-ëng (sù phô thuéc cña Z v
vµo tÇn sè) ®Òu phô thuéc vµo phÈm chÊt cña hÖ. §é phÈm chÊt tû
lÖ thuËn víi trë sãng cña khung hay cña chÊn tö. Khi chiÒu dµi chÊn
tö b»ng béi sè nguyªn lÇn nöa b-íc sãng th× thµnh phÇn kh¸ng cña trë
vµo X v = 0. §iÓm céng h-ëng ®Çu tiªn øng víi chÊn tö nöa sãng
, 0,25 Â. Khi ®ã P v=73,1 «m vµ hÇu nh- kh«ng phô thuéc vµo  A .
ChÊn tö nöa sãng th-êng ®-îc dïng nhiÒu nhÊt. Nã cã ®Æc tr-ng
h-íng t-¬ng ®èi tèt: cã cùc ®¹i trong mÆt ph¼ng xÝch ®¹o vµ kh«ng
cã c¸nh sãng phô. BiÕn thiªn cña X v khi  biÕn thiªn Ýt h¬n so víi
chÊn tö toµn sãng.
Lý thuyÕt chÆt chÏ vµ thùc nghiÖm cho ta thÊy r»ng Xv = 0 khi
chiÒu dµi chÊn tö ng¾n h¬n 5 10% so víi chiÒu dµi tÝnh theo lý
thuyÕt gÇn ®óng. Cã thÓ gi¶i thÝch ®iÒu ®ã nh- sau: vËn tèc truyÒn
sãng däc theo ®-êng d©y cã ph¸t x¹ bÞ gi¶m ®i do ¶nh h-ëng cña sù
tiªu hao d-íi d¹ng ph¸t x¹ ®ã. NÕu chiÒu dµi cña chÊn tö ,c 0,25  th×
Xv = +42,5 «m. TÊt nhiªn trë vµo cña chÊn tö nöa sãng ®-îc x¸c ®Þnh
b»ng biÓu thøc:

Z v = (73,1 + j42,5) «m (3.22)


!!G &L
  ' N

NÕu chÊn tö cã chiÒu dµi rÊt lín h¬n ®-êng kÝnh 2a cña nã th×
ta cã thÓ tÝnh trë sãng cña nã theo c«ng thøc cña lý thuyÕt ®-êng
d©y dµi.
‘
 «m (3.23)
!
§iÖn dung ph©n bè C 1 ®-îc tÝnh theo c«ng thøc Hau. C«ng thøc
®ã ®-îc tÝnh gÇn ®óng theo ph-¬ng ph¸p tÜnh ®iÖn. KÕt qu¶ ®èi víi
ch©n tö ®èi xøng cã:
 
  ê   ]  (3.24)
 — 

102
Ph-¬ng ph¸p Hau chØ ®¹t ®-îc møc chÝnh x¸c cÇn thiÕt trong
®iÒu kiÖn chuÈn dõng, cã nghÜa lµ khi 2,cc Â.
Kessenhic ®· gi¶i bµi to¸n truyÒn sãng däc theo d©y dÉn h×nh trô
dµi v« h¹n b»ng ph-¬ng ph¸p ®iÖn ®éng chÆt chÏ Kessenhic ®· xem
trë sãng cña chÊn tö nh- lµ trë vµo ho¹t ë ®Çu c¸c d©y dÉn cã sãng
ch¹y. KÕt qu¶ ®· tÝnh ®-îc:
 
   ]   ´II  (3.25)
 O

Nh÷ng kÕt qu¶ thùc nghiÖm ®· cho ta thÊy r»ng 2 c«ng thøc ®ã
®Òu cho kÕt qu¶ gÇn s¸t víi thùc tÕ.

!!!@S
U   ' N N&L

Tr-íc ®©y ta ®· biÕt r»ng cã thÓ nhËn ®-îc mét chÊn tö ®èi xøng
b»ng c¸ch më réng 2d©y dÉn cña mét ®-êng d©y song hµnh hë m¹ch
ra d-íi 1 gãc më b»ng 180 0. Ta biÕt trë vµo cña ®o¹n d©y song hµnh
hë m¹ch ®-îc x¸c ®Þnh theo c«ng thøc:
Zv = - j  Acotgk,c c c c c c cccccccccccccccccc‘í†c
Trong tr-êng hîp ,cc ´ Â th× Z v = 0
Nh-ng nh- ë trªn ta ®· nhËn xÐt Z v cña chÊn tö nöa sãng kh¸c
kh«ng vµ ®-îc x¸c ®Þnh b»ng biÓu thøc (3.22). NÕu chiÒu dµi cña
chÊn tö xÊp xØ Â/2 th× gÇn ®óng ta cã thÓ ®Æt:
Zv = 73,1 + j(42,5 -  A cotgk,†c c c cccccccccccc‘I†c
§Ó phèi hîp tèt chÊn tö nöa sãng víi phi ®e ng-êi ta muèn X v = 0.
Muèn thÕ ta cÇn rót ng¾n chÊn tö. §é rót ng¾n cã thÓ x¸c ®Þnh tõ
c«ng thøc (3.27) nÕu ta ®Æt: ,cc ´  - ,cvµ Xv = 0 tøc lµ;
« Â »
 ´      ¬   >Ù 
  
Tõ ®©y ta rót ra:
 ´
tgk , =


Bëi v× ,cc Âcnªn cã thÓ lÊy tg (k ,†cc,c

103
§èi víi chÊn tö nöa sãng
 I
(3.28)
 

Th«ng th-êng ®é rót ng¾n vµo kho¶ng 3 10% cña chiÒu dµi
chÊn tö.

!1  
  I @
.%
  ' N


!1 =%
  ' N

B©y giê chóng ta x¸c ®Þnh ®é réng t-¬ng ®èi cña d¶i th«ng cña
chÊn tö nöa sãng ®· rót ng¾n. ë trªn c¸c biªn cña d¶i th«ng ta lÊy
(xem h×nh 1.10).
   †
ê  II
m 
Chó ý r»ng trong d¶i th«ng hÑp  ¨   cã thÓ coi 8  R .
Khi ®iÖn ¸p kh«ng ®æi æ lèi vµo th× tõ ph-¬ng tr×nh
 6  8 
m  8 Ó



6 


Ta sÏ cã:
   † ê 8

§èi víi chÊn ®· rót ng¾n


O O   O 
   † ê  R   
     

Chóng ta cã
 6  8
(3.29)
 6 O 

Trong ®ã: 2W = | W 1 ± W 2 |


Tõ biÓu thøc (3.29) ta suy ra r»ng, trë sãng  A cµng nhá vµ thµnh
phÇn ho¹t cña trë vµo R v cµng lín th× d¶i th«ng cµng ré ng. Do ®ã

104
xuÊt hiÖn 2 ph-¬ng ph¸p ®Ó më réng d¶i th«ng cña chÊn tö: 1. gi¶m
 A ; 2. t¨ng Rv. Ngoµi ra do d¶i th«ng chñ yÕu ®-îc x¸c ®Þnh b»ng sù
phô thuéc tÇn sè cña thµnh phÇn kh¸ng cña trë vµo cña chÊn tö, do
®ã cã mét ph-¬ng ph¸p thø 3 lµ më réng d¶i th«ng b»ng c¸ch bï trõ
thµnh phÇn kh¸ng cña trë vµo. Ph-¬ng ph¸p nµy ®-îc gäi lµ ph-¬ng
ph¸p bï trõ. Ph-¬ng ph¸p thø 4 lµ biÕn ®æi tõ tõ thiÕt diÖn cña chÊn
tö.

!1]
  
I &L


Tõ (3.24) vµ (25) ta thÊy r»ng ®Ó gi¶m  A , cÇn ph¶i t¨ng kÝch


th-íc ngang cña chÊn tö. Khi ®ã c¸c c¸nh cña chÊn tö cã d¹ng h×nh
trô, h×nh nãn hoÆc h×nh cÇu. §Ó gi¶m träng l-îng vµ søc c¶n giã,
trong gi¶i sãng ng¾n ng-êi ta lµm chÊn tö b»ng nhiÒu d©y dÉn xÕp
theo mét mÆt trô (l-ìng cùc Na®ªnhenk«) mÆt nãn hoÆc mÆt cÇu.
§Ó gi¶i ®iÖn dung ký sinh ë c¸c ®Çu; ng-êi ta lµm thµnh h×nh nãn
(h×nh 3.7). L-ìng cùc Na®ªnhenk« cã thÓ dïng trong d¶i sãng.
1,6, < Â < 4,
Ngoµi c¸c chÊn tö trªn, trong d¶i sãng cùc ng¾n ng-êi ta cßn dïng
c¸c chÊn tö b¶n. C¸c c¸nh cña nã lµ nh÷ng b¶n ph¼ng cã d¹ng kh¸c
nhau (h×nh 3.8). D¶i th«ng cña chóng vµo kho¶ng 20 25% cña tÇn

sè c¬ b¶n.
c
H×nh 3-7. ET- 0 .BA

105
c
H×nh 3-8.   ET0
a) Tam gi¸c; b) H×nh ch÷ nhËt; c) L-íi; d) Qu¹t; e) §ôc lç

!1! ]
   _
   8) @
    *+8 '  N
&8A8.
§Ó më réng d¶i th«ng cña c¸c chÊn tö b»ng c¸ch t¨ng R v pistolkor
®· lµm c¸c c¸nh cña chÊn tö cã d¹ng vßng (h×nh 3.9) vÒ cÊu tróc th×
chÊn tö nµy lµ mét ®-êng d©y song hµnh ®o¶n m¹ch (h×nh 3.9a) ®·
®-îc biÕn d¹ng sao cho h-íng cña dßng ë d©y trªn vµ d-íi trïng nhau.
Do ®ã chÊn tö cã thÓ ph¸t x¹ vµ thu sãng ®iÖn tõ m¹nh.
Nh- vËy chÊn tö Pistolkor lµ 2 chÊn tö ®èi xøng nöa sãng nèi c¸c
®Çu cuèi víi nhau (t¹i c¸c ®iÓm nót cña dßng). Trë ph¸t x¹ tæng céng
cña mçi chÊn tö bao gåm trë ph¸t x¹ riªng R ¶ vµ trë ph¶n ¶nh cña
chÊn tö kia ®-a sang. Do kho¶ng c¸ch gi÷a 2 chÊn tö nhá, nªn trë
ph¶n ¶nh ®ã còng b»ng R ¶ cv× thÕ trë ph¸t x¹ tæng céng cña chÊn tö
vßng.
R¶c vßn g = 4 R¶c c‘c«m
Nãi chung, nÕu cã N nh¸nh song song th× R ¶ccc  R¶c
Trªn h×nh (3.9c) m« t¶ mét chÊn tö vßng gåm 3 chÊn tö nöa sãng
cã ®Çu cuèi nèi víi nhau. Trë vµo cña chóng vµo kho¶ng 600 «m.

106
H×nh 3-9.   ET!)4
D4

a) §-êng d©y t-¬ng ®-¬ng; b) ChÊn tö vßng; c) ChÊn tö vßng 3 nh¸nh.


V× ®iÓm 3 lµ ®iÓm nót cña ®iÖn ¸p nªn cã thÓ g¾n c¸c chÊn tö
vßng víi gi¸ ®â nèi ®Êt t¹i ®iÓm ®ã mµ kh«ng cÇn c¸ch ®iÖn.
C¸c chÊn tö ®· ®-îc kh¶o s¸t cã ®Æc tr-ng h-íng vµ c¸c tham sè
kh¸c gièng nh- cña chÊn tö mét d©y, nh-ng d¶i th«ng, trë vµo cña
chóng lín h¬n N 2 lÇn.

!1$]
  PV

Néi dung chñ yÕu cña ph-¬ng ph¸p nµy lµ ng-êi ta lµm chÊn tö gåm 2
phÇn. Trong d¶i tÇn th× sù phô thuéc tÇn sè cña thµnh phÇn kh¸ng
cña Z v cña chóng kh¸c nhau (mét phÇn mang c¶m tÝnh cßn phÇn kia
mang dung tÝnh). Do ®ã trong d¶i tÇn c¸c thµnh ph Çn kh¸ng cña
chóng sÏ bï trõ lÉn nhau. ThÝ dô ta xÐt chÊn tö Aizenberg (h×nh
3.10a) mét phÇn cña chÊn tö nµy lµ chÊn tö ®èi xøng mét sîi th«ng
th-êng cã c¸c c¸nh ae vµ bf phÇn thø 2 lµ ®o¹n d©y cod (®ãng vai trß
1 c¸i sl©y ph¬: NÕu kh«ng chó ý ®Õn phÇn ho¹t cña chÊn tö, ng-êi ta
cã thÓ thay thÕ chÊn tö Aizenberg b»ng 1 s¬ ®å t-¬ng ®-¬ng (h×nh
3.10b). NÕu chän kÝch th-íc cña chÊn tö vµ sl©y ph¬ thÝch hîp th×
thµnh phÇn kh¸ng cña ®o¹n cod vµ cña chÊn tö ae - bf sÏ cã tæng kh¸

c
107
nhá ë lâi vµo ab.
Cßn thµnh phÇn ho¹t cã gi¸ trÞ lín. ChÊn tö Aizenberg cßn cã tªn gäi
lµ chÊn tö ¤mªga.

H×nh 3-10. ETNO$%=%%&


!11`4 XVV4.,   ' N

BiÕt r»ng khi nèi hai ®-êng truyÒn sãng, trong ®ã cã lan truyÒn
hai d¹ng sãng kh¸c nhau (vÝ dô èng dÉn sãng trßn vµ èng dÉn sãng
ch÷ nhËt), cã thÓ dïng thiÕt bÞ chuyÓn tiÕp biÕn ®æi tõ tõ d¹ng cña
sãng nµy thµnh d¹ng cña sãng kia. Khi nèi hai ®-êng truyÒn sãng cã
trë kh¸ng sãng kh¸c nhau (kÝch th-íc tiÕt diÖn kh¸c nhau) còng cã thÓ
dïng bé chuyÓn tiÕp biÕn ®æi dÇn kÝch th-íc cña hai ®-êng truyÒn

sãng cho phï hîp


c víi nhau (vÝ dô bé chuyÓn tiÕp hµm mò h×nh 3.11).
H×nh 3-11. H×nh 3-12.

Anten còng cã thÓ xem nh- mét thiÕt bÞ chuyÓn tiÕp gi÷a hÖ
thèng fi®e tiÕp diÖn vµ m«i tr-êng truyÒn sãng (kh«ng gian tù do),
biÕn ®æi sãng ®iÖn tõ rµng buéc trong fi®e thµnh sãng kh«ng gian.
V× vËy ®Ó gi¶m nhá sù phô thuéc cña trë kh¸ng vµo anten víi tÇn sè,
b¶n th©n anten cÇn cã d¹ng kÕt cÊu chuyÓn tiÕp, nghÜa lµ kÝch
th-íc cña nã cÇn ®-îc biÕn ®æi mét c¸ch tõ tõ. VÝ dô cã thÓ thiÕt lËp
anten chÊn tö kh«ng ®èi xøng b»ng c¸ch biÕn d¹ng tõ tõ ®-êng kÝnh
cña lâi vµ vá fi®e ®ång trôc theo qui luËt hµm mò (h×nh 3.12)
Khi Êy, tû sè cña ®-êng d©y dÉn trong vµ ngoµi cña fi®e ®ång
trôc trong ®o¹n chuyÓn tiÕp cã thÓ ®-îc xem lµ kh«ng ®æi. Trë kh¸ng
sãng cña ®o¹n chuyÓn tiÕp do ®ã sÏ kh«ng ®æi vµ sÏ kh«ng xuÊt

108
hiÖn sãng ph¶n x¹. Khi më réng thiÕt diÖn cña fi®e. §Õn mét kÝch
th-íc nµo ®Êy th× vá ngoµi cña fi®e ®ång trôc sÏ biÕn thµnh ®Üa kim
lo¹i cßn lâi cña fi®e ®ång trôc tiÕp tôc ph¸t triÓn vµ biÕn thµnh chÊn
tö. Sãng ®iÖn tõ truyÒn trong fi®e tõ d¹ng sãng ph¼ng ®-îc chuyÓn
dÇn thµnh sãng cÇu, trµn ra kh«ng gian bªn ngoµi thµnh sãng bøc x¹.
Tr-êng hîp fi®e tiÕp ®iÖn lµ d©y song hµnh ®èi xøng th× sù
chuyÓn tiÕp tõ ®-êng d©y vµo kh«ng gian bªn ngoµi cã thÓ thùc hiÖn
d-íi d¹ng hai chãp ®èi xøng (h×nh 3.13), ta cã chÊn tö ®èi xøng h×nh
chãp.
NÕu cÆp h×nh chãp ®èi xøng dµi v« tËn th× hÖ thèng nµy sÏ
h×nh thµnh mét ®-êng truyÒn sãng ®ång nhÊt kh«ng cã ph¶n x¹, víi
sãng truyÒn lan lµ sãng cÇu. Trë kh¸ng sãng cña ®-êng truyÒn sÏ lµ
h»ng sè:
t
 ê Ií  R 
 
Trë kh¸ng vµo cña anten sÏ lµ h»ng sè, b»ng trë kh¸ng sãng cña
®-êng truyÒn.
Khi chãp cã ®é dµi h÷u h¹n th× sãng sÏ bÞ ph¶n x¹ l¹i mét phÇn ë
®Çu cuèi, phÇn cßn l¹i bøc x¹ ra kh«ng gian. Trë kh¸ng vµo cña anten
sÏ lµ mét sè phøc, phô thuéc vµo tÇn sè. Nh-ng nÕu chän trÞ sè gãc
t vµ ®é dµi cña chãp thÝch hîp (30 0 < t < 60 0) th× trë kh¸ng vµo cña
anten sÏ Ýt phô thuéc vµo tÇn sè trong mét d¶i tÇn kh¸ réng. Thùc tÕ
anten cã thÓ lµm viÖc víi hÖ sè bao trïm réng. Thùc tÕ anten cã thÓ
lµm viÖc víi hÖ sè bao trïm d¶i sãng f max/f min 4/1. Trong d¶i tÇn sè
nµy hÖ sè sãng ch¹y trong fi®e kh«ng nhá h¬n 0,5. Mét vµi d¹ng
anten chãp kh«ng ®èi xøng vµ ®èi xøng tiÕp ®iÖn b»ng fi®e ®ång
trôc ®-îc vÏ ë h×nh 3.14.

109
c
H×nh 3-13. H×nh 3-14.

!2 
 I'4 
 H ? ()   

!2  ./
 
   


Tõ tr-íc ®Õn nay chóng ta míi chØ kh¶o s¸t c¸c hÖ thèng bøc x¹
trong kh«ng gian tù do. Trong thùc tÕ, c¸c anten th-êng ®-îc ®Æt gÇn
mÆt ®Êt hoÆc lo¹i mÆt kim lo¹i.
D-íi t¸c dông cña tr-êng do anten bøc x¹ trong ®Êt hoÆc mÆt c¸c
vËt thÓ ®Æt gÇn anten sÏ ph¸t sinh c¸c dßng ®iÖn dÉn vµ dßng ®iÖn
dÞch (dßng thø cÊp). C¸c dßng thø cÊp nµy l¹i t¹o ra tr-êng bøc x¹ vµ
do ®ã tr-êng tæng céng trong kh«ng gian sÏ lµ kÕt qu¶ giao thoa gi÷a
tr-êng bøc x¹ trùc tiÕp bëi anten (tr-êng bøc x¹ s¬ cÊp) vµ tr-êng bøc
x¹ cña c¸c dßng thø cÊp (tr-êng thø cÊp). Do ¶nh h-ëng bøc x¹ cña c¸c
dßng thø cÊp nªn gi¶n ®å h-íng cña anten, trë bøc x¹ vµ trë vµo cña
anten sÏ thay ®æi. Ngoµi ra v× mÆt ®Êt kh«ng ph¶i lµ vËt dÉn lý
t-ëng nªn viÖc xuÊt hiÖn c¸c dßng trong ®ã sÏ kÌm theo sù tæn hao
n¨ng l-îng vµ lµm gi¶m hiÖu suÊt cña anten.Tuy nhiªn tÝnh to¸n ¶nh
h-ëng cña mÆt ®Êt thùc (b¸n dÉn ®iÖn) ®Õn c¸c ®Æc tÝnh bøc x¹
cña anten lµ mét bµi to¸n phøc t¹p. V× vËy ®Ó viÖc kh¶o s¸t ®-îc ®¬n
gi¶n, trong mét sè tr-êng hîp ta cã thÓ lý t-ëng ho¸ c¸c ®iÒu kiÖn cña
bµi to¸n, ta coi mÆt ®Êt lµ mÆt ph¼ng dÉn ®iÖn lý t-ëng. ¸p dông
ph-¬ng ph¸p ¶nh g-¬ng ta cã thÓ gi¶i quyÕt bµi to¸n mét c¸ch dÔ
dµng.
Néi dung cña ph-¬ng ph¸p ¶nh g-¬ng ®-îc tr×nh bµy sau ®©y: t¸c
dông bøc x¹ cña dßng thø cÊp cã thÓ ®-îc thay thÕ bëi t¸c dông bøc

110
x¹ cña mét chÊn tö ¶o, lµ ¶nh cña chÊn tö thùc qua mÆt ph¼ng dÉn
®iÖn - gäi lµ chÊn tö ¶nh. ChÊn tö ¶nh n»m ®èi xøng víi chÊn tö thùc
qua mÆt ®Êt ph¼ng. Dßng cña chÊn tö ¶nh ph¶i cã biªn ®é vµ pha
thÕ nµo ®Ó cho tr-êng tæng céng t¹o bëi chÊn tö thùc vµ ¶nh còng
gièng nh- tr-êng tæng céng thùc tÕ. §ång thêi c¸c vÐct¬ cña tr-êng
tæng ph¶i tho¶ m·n ®iÒu kiÖn biªn trªn mÆt vËt dÉn lý t-ëng. Muèn
vËy dïng ¶nh ph¶i cã biªn ®é b»ng dßng ®iÖn trªn chÊn tö thùc. Cßn
pha cña nã phô thuéc vµo h-íng cña dßng ®iÖn so víi mÆ t ®Êt.
Khi chÊn tö ®iÖn ®Æt song song víi mÆt ®Êt th× dßng ®iÖn ¶nh
sÏ ng-îc pha víi dßng ®iÖn cña chÊn tö thùc, cßn khi chÊn tö ®Æt
vu«ng gãc víi mÆt ®Êt th× dßng ®iÖn cña chÊn tö thùc vµ ¶nh ®ång
pha nhau. Tr-êng hîp chÊn tö tõ th× sÏ cã kÕt qu¶ ng-îc l ¹i so víi tr-êng
hîp chÊn tö ®iÖn. C¸c kÕt luËn trªn cã thÓ dÔ dµng ®-îc chøng minh
dùa vµo ®iÒu kiÖn biªn trªn mÆt vËt dÉn lý t-ëng. §Ó vÝ dô ta kh¶o

s¸t tr-êngc hîp chÊn tö ®iÖn ®Æt song song víi mÆt ®Êt nh- h×nh vÏ
sau (h×nh 3.15)
H×nh 3-15.
T¹i giao ®iÓm P cña ®-êng søc ®iÖn cña chÊn tö thùc vµ mÆt
ph¼ng ®iÖn, vÐc t¬ w cã thÓ ®-îc ph©n tÝch thµnh 2 thµnh phÇn:
thµnh phÇn tiÕp tuyÕn E 1 vµ ph¸p tuyÕn En víi mÆt ph¼ng Êy. Râ
rµng lµ nÕu kh«ng cã sù tham gia cña tr-êng thø cÊp th× ®iÒu kiÖn
biªn ®èi víi thµnh phÇn tiÕp tuyÕn cña ®iÖn tr-êng trªn mÆt dÉn lý
t-ëng sÏ bÞ ph¸ vì. NÕu ®iÖn tr-êng thø cÊp EÍ do ¶nh t¹o ra t¹i P sÏ
ph©n bè sao cho Et = EÍt th× ®iÒu kiÖn biªn ®èi víi thµnh phÇn tiÕp
tuyÕn cña tr-êng tæng sÏ ®-îc tho¶ m·n.
Tõ ®ã cã thÓ thÊy r»ng dßng cña ¶nh ph¶i »ng vÒ biªn ®é vµ
ng-îc pha víi dßng cña chÊn tö thùc ®Æt song song víi mÆt ®Êt.
Còng chøng minh t-¬ng tù ta sÏ kÕt qu¶ ®èi víi tr-êng hîp chÊn tö ®Æt

111
vu«ng gãc víi mÆt ®Êt. Khi ®ã dßng trªn ¶nh sÏ ®ång biªn vµ ®ång
pha víi chÊn tö thùc.
Nh- vËy nhê ph-¬ng ph¸p ¶nh g-¬ng ta ®· thay thÕ bµi to¸n tÝnh
tr-êng cña mét chÊn tö ®Æt ë ®é cao h trªn mÆt ®Êt vÒ bµi to¸n
tÝnh tr-êng cña hÖ hai chÊn tö (thùc vµ ¶nh) ®Æt c¸ch nhau 2h trong
kh«ng gian tù do.
ViÖc lý t-ëng ho¸ mÆt ®Êt thùc thµnh mÆt ph¼ng dÉn ®iÖn lý
t-ëng chØ lµ gÇn ®óng vµ còng chØ cã thÓ thùc hiÖn ®-îc trong
nh÷ng tr-êng hîp nhÊt ®Þnh. ThËt vËy, trong d¶i sãng ng¾n, ®Êt ®-îc
coi lµ b¸n dÉn ®iÖn, cßn ®èi víi d¶i sãng cùc ng¾n th× mÆt ®Êt ®-îc
xem nh- ®iÖn m«i (xem gi¸o tr×nh truyÒn sãng v« tuyÕn ®iÖn). Khi
Êy tr-êng bøc x¹ cña chÊn tö sÏ ®-îc truyÒn tíi ®iÓm thu d-íi d¹ng tæ
hîp cña 3 sãng: sãng trùc tiÕp, sãng ph¶n x¹ tõ mÆt ®Êt vµ sãng
truyÒn lan däc theo mÆt ®Êt. Thµnh phÇn sãng mÆt nµy phô thuéc

vµo ®é cao cña anten ®Æt trªn mÆt ®Êt. Nã cã biªn ®é lín khi
Â

anten ®Æt thÊp vµ gi¶m dÇn khi t¨ng.


Â
TÝnh to¸n chÝnh x¸c ¶nh h-ëng cña mÆt ®Êt lªn bøc x¹ cña anten
lµ mét vÊn ®Ò rÊt phøc t¹p. V× vËy chóng ta kh«ng tr×nh bµy ë ®©y
mµ chØ ®Ò cËp ®Õn ph-¬ng ph¸p tÝnh gÇn ®óng. Khi Êy, ®Ó tÝnh
tr-êng ë cù ly xa cã thÓ dùa vµo lý thuyÕt ph¶n x¹ cña sãng ph¼ng.
Sãng bøc x¹ t¹o bëi anten khi anten ®Æt ao (trªn mÆt ®Êt thùc cã ®é
dÉn ®iÖn h÷u h¹n) ®-îc truyÒn tíi ®iÓm thu b»ng 2 thµnh phÇn: sãng
trùc tiÕp bøc x¹ tõ anten vµ sãng ph¶n x¹ trªn mÆt ®Êt theo quy luËt
quang h×nh. Sãng truyÒn lan däc theo mÆt ®Êt trong tr-êng hîp nµy
cã biªn ®é nhá, cã thÓ bá qua. Khi Êy tr-êng ë ®iÓm thu gièng nh-
tr-êng ®-îc t¹o thµnh bëi tr-êng bøc x¹ cña hai chÊn tö ®Æt c¸ch nhau
2h trong kh«ng gian tù do - ph-¬ng ph¸p dùa trªn nguyªn lý ph¶n x¹
nªn trªn cßn ®-îc gäi lµ ph-¬ng ph¸p ¶nh g-¬ng suy réng.

112
Dßng ®iÖn cña chÊn tö ¶nh trong tr-êng hîp nµy b»ng tÝch sè
cña dßng ®iÖn trªn chÊn tö thùc nh©n víi hÖ sè ph¶n x¹ cña sãng trªn
mÆt ®Êt, nghÜa lµ.
IÍ = R pxI
Trong ®ã: Rpx = Rpxe jápx
Víi Rpx lµ m« ®un cña hÖ sè ph¶n x¹;
á px lµ gãc pha cña hÖ sè ph¶n x¹.
C¸c ®¹i l-îng nµy phô thuéc vµo d¹ng ph©n lùc cña sãng, vµo gãc
nghiªng ­ cña sãng tíi trªn mÆt ®Êt vµ vµo c¸c th«ng sè ®iÖn cña
®Êt vµ vµo b-íc sãng  .

!2`? ()  ' N-(?


 I'

Trong phÇn nµy sÏ ®Ò cËp ®Õn tr-êng hîp chÊn tö ®Æt th¼ng
®øng vµ song song trªn mÆt ®Êt, cã t©m pha c¸ch mÆt ®Êt mét
kho¶ng h.
Ta kh¶o s¸t tr-êng trong mÆt ph¼ng vu«ng gãc víi mÆt ®Êt ®i
qua t©m chÊn tö. Tr-êng hîp chÊn tö ®Æt th¼ng ®øng mÆt ph¼ng
kh¶o s¸t lµ mÆt ph¼ng chøa chÊn tö, ®iÖn tr-êng n»m trong mÆt
ph¼ng Êy ph©n cùc th¼ng ®øng. Tr-êng hîp chÊn tö n»m ngang,
mÆt ph¼ng kh¶o s¸t lµ mÆt ph¼ng vu«ng gãc vµ ®i qua t©m chÊn

tö. §iÖn tr-êng ph©n cùc ngang vµ vu«ng gãc víi mÆt ph¼ng kh¶o
s¸t.

113
H×nh 3-16.
§Ó tÝnh tr-êng ta dïng ph-¬ng ph¸p ¶nh g-¬ng suy réng. B©y giê
ta xÐt bµi to¸n xÐt bøc x¹ cña hai chÊn tö ®Æt c¸ch nhau 2h vµ tû sè
gi÷a dßng ®iÖn trªn chóng lµ R pxe jápx. NÕu gäi E1 lµ c-êng ®é tr-êng
do chÊn tö t¹o ra trong kh«ng gian tù do th× c-êng ®é tr-êng do chÊn
tö ¶nh t¹o ra sÏ lµ:
E2 = E1 Rpx e j(á px-2khsin­ ) (2.30)
E1 = Eo . F o (­) (2.31)
víi Eo lµ c-êng ®é tr-êng ë h-íng ph¸t x¹ cùc ®¹i.
Fo(­) lµ hµm ®ùc tr-ng h-íng chuÈn ho¸ trong mÆt ph¼ng kh¶o
s¸t.Trong tr-êng hîp chÊn tö n»m ngang th× F ( ­) = 1. Cßn trong
tr-êng hîp chÊn tö ®Æt th¼ng ®øng th×
       
t  † (3.32)
     

Tr-êng tæng céng t¹o bëi chÊn tö thùc vµ ¶nh:


F = E1 + E2 = Eo (­)  Ó 8   F        †
(2.33)

Trong ®ã Rpx ®-îc x¸c ®Þnh theo c«ng thøc sau:


- §èi víi chÊn tö n»m ngang

 
    Í   
8 8  (3.34)
  Ó  Í    

- §èi víi chÊn tö th¼ng ®øng

 Í     Í    
8 8   (3.35)
 Í   Ó  Í    

ë ®©y  Í lµ hÖ sè ®iÖn m«i phøc t-¬ng ®èi cña ®Êt:

 
 Í 
 (3.36)
 6 

114
NÕu lÊy m«®un biÓu thøc cña E ta cã:

w ê w    † 
8 


 8   á     (3.37)
Tr-êng hîp chÊn tö n»m ngang F(­) = 1. NÕu gi¶ thiÕt ®Êt dÉn lý
t-ëng th× víi mäi ­cta ®Òu cã
Rng = 1, á ng = ÄcKhi ®ã
w w F Ó O     (3.38)

 
¸p dông c«ng thøc l-îng gi¸c  ê 
  † ta nhËn ®-îc biÓu
 
thøc hµm ph-¬ng h-íng cña chÊn tö ®Æt song song trªn mÆt ®Êt
ph¼ng dÉn ®iÖn lý t-ëng.
F(­) = sin (khsin­† (3.39)
Nh- vËy hµm sin (kh sin­† chÝnh lµ thõa sè tæng hîp do sù cã
mÆt chÊn tö ¶nh. §Æc tr-ng h-íng cña chÊn tö ®èi xøng ®Æt song
song trªn mÆt ®Êt ®-îc biÓu diÔn trªn h×nh vÏ sau

c H×nh 3-17.
H×nh a, b øng víi tr-êng hîp mÆt ®Êt dÉn ®iÖn lý t-ëng, h×nh c lµ
tr-êng hîp ®Êt dÉn ®iÖn h÷u h¹n.
Tr-êng hîp chÊn tö ®Æt th¼ng ®øng trªn mÆt ®Êt. NÕu gi¶ thiÕt
®Êt dÉn ®iÖn lý t-ëng th× víi hÇu hÕt c¸c gãc ­cta cã
R® = 1; á ® = 0

115
Khi ®ã
|E| = 2EoF o (­) cos (kh sin­) (3.40)

Hµm ph-¬ng h-íng cña anten trong tr-êng hîp cã d¹ng


F (­) = F o (­) cos (kh sin ­) (3.41)
§Æc tr-ng h-íng cña chÊn tö cã ,c c ´c Â, h =  ®Æt vu«ng gãc
víi mÆt dÉn lý t-ëng  = Ûc®-îc m« t¶ trªn h×nh sau:

H×nh 3-18.

!2!`? ()  ' N%
-(?
 I'


ChÊn tö kh«ng ®èi xøng ®-îc ®Þnh


nghÜa lµ chÊn tö mµ 2 nh¸nh cña nã cã
h×nh d¹ng hoÆc kÝch th-íc kh¸c nhau.
ChÊn tö kh«ng ®èi xøng sÏ kh¶o s¸t sau
®©y lµ chÊn tö mµ mét nh¸nh cña nã
gièng nh- nh¸nh cña chÊn tö ®èi xøng
th«ng th-êng, ®Æt th¼ng ®øng trªn
mÆt ®Êt hoÆc trªn mét mÆt kim lo¹i
nµo ®ã, mét ®Çu ®-îc nèi víi cùc m¸y
ph¸t cßn nh¸nh thø 2 lµ chÝnh mÆt ®Êt
hoÆc mÆt kim lo¹i vµ ®-îc nèi víi cùc thø 2 cña m¸y ph¸t (h×nh 3.19)
H×nh 3-19.

116
Lo¹i chÊn tö kh«ng ®èi xøng trªn ®-îc øng dông réng r·i trong c¸c
d¶i sãng dµi, sãng trung, sãng ng¾n vµ ®«i khi trong d¶i sãng cùc
ng¾n (anten dïng cho c¸c m¸y th«ng tin l-u ®éng ®Æt trªn « t«, m¸y
bay.v.v.)
TÝnh tr-êng bøc x¹ cña chÊn tö trong tr-êng hîp mÆt ®Êt cã ®é
dÉn ®iÖn lín (hoÆc khi anten lµm viÖc trong d¶i sãng dµi, trung) cã
thÓ ®-îc thùc hiÖn
theo ph-¬ng ph¸p ¶nh g-¬ng. Khi Êy t¸c dông cña mÆt ®Êt ®-îc thay
thÕ bëi t¸c dông cña mét nh¸nh chÊn tö ¶nh, cã dßng ®iÖn b»ng biªn
®é vµ cïng pha víi dßng ®iÖn trong nh¸nh chÊn tö thùc. ¸p dông
ph-¬ng ph¸p ¶nh g-¬ng, ta sÏ nhËn ®-îc mét chÊn tö kh«ng ®èi xøng
cã ®é dµi 2, tõ mét chÊn tö kh«ng ®èi xøng cã ®é dµi ,c (h×nh 3-
19b).
Hµm ph-¬ng tr×nh cña anten trong mÆt ph¼ng ®øng (mÆt
ph¼ng chøa chÊn tö) ®-îc x¸c ®Þnh c«ng thøc (3.32). §å th× ph-¬ng

h-íng cña anten trong mÆt ph¼ng nµy øng víi c¸c gi¸ trÞ kh¸c
Â
nhau, víi gi¶ thiÕt mÆt ®Êt dÉn ®iÖn lý t-ëng ®-îc vÏ ë h×nh 3-20.

c H×nh 3-20.
DÔ dµng thÊy r»ng trë kh¸ng vµo cña chÊn tö kh«ng ®èi xøng víi
®é dµi , sÏ b»ng mét nöa trë kh¸ng vµo cña chÊn tö ®èi xøng víi ®é
dµi 2,. Thùc vËy nÕu kh¶o s¸t tr-êng t¹i mét ®iÓm nµo ®ã t¹o bëi
chÊn tö kh«ng ®èi xøng ®Æt trªn mÆt ®Êt vµ tr-êng t¹o bëi chÊn tö
®èi xøng ®Æt trong kh«ng gian tù do víi dßng ®iÖn ë ®Çu vµo trong
hai tr-êng hîp b»ng nhau th× c-êng ®é tr-êng nhËn ®-îc trong hai
w
tr-êng hîp trªn sÏ gièng nhau. MËt ®é n¨ng l-îng ”  ê trong hai
O
tr-êng hîp sÏ gièng nhau. NÕu x¸c ®Þnh c«ng suÊt bøc x¹ cña anten
theo ph-¬ng ph¸p vect¬ Poynting th× thÊy r»ng v× chÊn tö kh«ng ®èi
xøng chØ bøc x¹ vµo mét nöa kh«ng gian nªn diÖn tÝch lÊy tÝch

117
ph©n sÏ chØ b»ng mét nöa so víi tr-êng hîp chÊn tö ®èi xøng ®Æt
trong kh«ng gian tù do. Ta cã c«ng suÊt bøc x¹ cña chÊn tö kh«ng
®èi xøng b»ng 1/2 c«ng suÊt bøc x¹ cña chÊn tö ®èi xøng. Do ®ã,
®iÖn trë bøc x¹ vµ ®iÖn trë vµo cña chÊn tö kh«ng ®èi xøng còng
b»ng 1/2 ®iÖn trë bøc x¹ vµ ®iÖn trë vµo cña chÊn tö ®èi xøng.
c
!5a' 64 , *+ -W  

 .)
   ' N 
 
ChÊn tö ®¬n gi¶n ®-îc sö dông phæ biÕn nhÊt lµ chÊn tö nöa
sãng. §Ó tiÕp ®iÖn cho chÊn tö ë d¶i sãng cùc ng¾n cã thÓ dïng
d©y song hµnh hoÆc c¸p ®ång trôc, cßn ë d¶i sãng ng¾n th-êng dïng
d©y song hµnh.
!5 G4 ,  8 ' Nb
."D&8
+ 

BiÕt trë kh¸ng vµo cña chÊn tö nöa sãng kho¶ng 73 «m. NÕu
chÊn tö ®-îc tiÕp ®iÖn bëi ®-êng d©y song hµnh (trë kh¸ng sãng cña
®-êng d©y song hµnh th«ng th-êng cã gi¸ trÞ kho¶ng (200 600 «m)
th× hÖ sè sãng ch¹y trong phi ®e sÏ kh¸ thÊp. §Ó kh¾p phôc nh-îc
®iÓm nµy cã thÓ chÕ t¹o c¸c ®-êng d©y song hµnh ®Æc biÖt cã trë
kh¸ng thÊp.
Trë kh¸ng sãng cña ®-êng d©y song hµnh ®-îc x¸c ®Þnh bë c«ng
thøc:
Ií  
  «m.

Trong ®ã:
D lµ kho¶ng c¸ch gi÷a 2 d©y dÉn tÝnh tõ t©m
d- lµ ®-êng d©y dÉn
Í ± H»ng sè ®iÖn m«i t-¬ng ®èi cña m«i tr-êng bao quanh d©y
dÉn.

§Ó gi¶m trë kh¸n sãng cña d©y song hµnh, cã thÓ gi¶m tû sè

(nghÜa lµ t¨ng ®-êng kÝnh d©y dÉn hoÆc gi¶m kho¶ng c¸ch gi÷a 2
d©y), hoÆc bao bäc ®-êng d©y bëi ®iÖn m«i cã lín. Trong thùc tÕ

118
kho¶ng c¸ch D kh«ng thÓ gi¶m nhá tuú ý v× nã cã quan hÖ víi ®iÖn
¸p chÞu ®ùng cña ®-êng d©y. ë d¶i sãng ng¾n ng-êi ta thùc hiÖn
d©y song hµnh trë kh¸ng sãng thÊp b»ng c¸ch kÕt cÊu ®-êng d©y
nhiÒu sîi (t-¬ng ®-¬ng víi t¨ng d). Ng-êi ta còng chÕ t¹o ®-êng d©y
song hµnh cã kho¶ng c¸ch nhá, ®-îc bao bäc trong ®iÖn m«i cã lín
vµ bªn ngoµi cã vá kim lo¹i. Lo¹i d©y song hµnh nµy cã trë kh¸ng sãng
kho¶ng 75 «m, cã thÓ sö dông ®Ó tiÕp ®iÖn cho chÊn tö ë d¶i sãng
cùc ng¾n vµ sãng ng¾n. Nh-ng nh-îc ®iÓm cña nã lµ ®iÖn ¸p chÞu
®ùng thÊp. §iÖn ¸p cho phÐp cùc ®¹i th-êng kh«ng v-ît qu¸ 1Kv. V×
vËy lo¹i phi®er nµy chØ ®-îc sö dông cho thiÕt bÞ thu hoÆc cho thiÕt
bÞ ph¸t c«ng suÊt nhá.
ETDY Z
Mét trong nh÷ng s¬ ®å tiÕp ®iÖn cho phÐp phèi hîp tèt chÊn tö
nöa sãng vµ phi®er song hµnh lµ s¬ ®å tiÕp ®iÖn song song (h×nh
3-21a), cßn ®-îc gäi lµ s¬ ®å phèi hîp kiÓu Y.

c 
H×nh 3-21.


Trong tr-êng hîp nµy, chÊn tö ®-îc nèi ng¾n m¹ch ë gi÷a cßn d©y
song hµnh m¾c vµo hai ®iÓm A - A trªn chÊn tö. §iÓm nµy ®-îc chän
sao cho ®iÒu kiÖn thÝch øng trë kh¸ng gi÷a fi®e vµ ®iÓm tiÕp ®iÖn
®-îc tho¶ m·n. S¬ ®å t-¬ng ®-¬ng cña chÊn tö tiÕp ®iÖn song song
®-îc vÏ ë h×nh 3-21b. ChÊn tö ®-îc coi t-¬ng ®-¬ng víi hai ®o¹n d©y

119
song hµnh m¾c song song t¹i A- A, trong ®ã ®o¹n hë m¹ch dµi ,2 cßn

®o¹n ng¾n m¹ch dµi > ê > . Trë kh¸ng vµo t¹i A - A b»ng:

 
  (3- 42)
 Ó  

ë ®©y Z1 lµ trë kh¸ng vµo cña ®o¹n ng¾n m¹ch dµi , 1


Z2 lµ trë kh¸ng vµo cña ®o¹n hë m¹ch dµi ,2.
NÕu tÝnh ®Õn bøc x¹ cña d©y dÉn th× c¸c trë kh¸ng nµy cã thÓ
biÓu thÞ d-íi d¹ng:
Z1 = R¶1 + j A tgk, 1 (3- 43)
Z1 = R¶1 + j A tgk, 2 (3- 44)
ë ®©y R¶1 lµ ®iÖn trë bøc x¹ cña ®o¹n chÊn tö dµi 2, 1 tÝnh theo
dßng ®iÖn ë tiÕp ®iÖn (A - A)
R¶2 lµ ®iÖn trë bøc x¹ cña ®o¹n chÊn tö dµi 2, 2 còng tÝnh ®èi víi
dßng ®iÖn ë ®iÓm tiÕp ®iÖn (®iÓm A - A)
 A lµ trë kh¸ng sãng cña chÊn tö.
PhÇn ¶o trong c¸c biÓu thøc 3- 43, 3- 44 lµ ®iÖn kh¸ng vµo cña
®o¹n d©y song hµnh ng¾n m¹ch vµ hë m¹ch.
Thay biÓu thøc Z 1 vµ Z 2 vµo 3- 42 vµ chó ý r»ng: k, 1 + k, 2 = 90 0
ta nhËn ®-îc:

  ê
8±
    8±      
(3- 45)
8±
8± 

V× phÇn thùc trong c¸c biÓu thøc cña trë kh¸ng Z 1 vµ Z 2 kh¸ nhá
so víi phÇn ¶o nªn cã thÓ bá qua chóng trong tö sè cña c«ng thøc 3 -
45 ta cã:
    >
  ê 8  ê 
(3- 46)
8± 

ë ®©y R¶0 = R ¶1 + R ¶2 lµ ®iÖn trë bøc x¹ toµn bé cña chÊn tö


tÝnh ®èi víi dßng ®iÖn ë ®iÓm tiÕp ®iÖn.

120
Sau ®©y chóng ta t×m biÓu thøc x¸c ®Þnh R¶0 . BiÕt dßng ®iÖn
ph©n bè trong chÊn tö theo quy luËt:
     
I b lµ dßng ®iÖn ë ®iÓm bông
Trong tr-êng hîp ®ang kh¶o s¸t  ê 
 nªn
 
         
  
Dßng ®iÖn ë ®iÓm tiÕp ®iÖn sÏ b»ng:
I o = I AA = I b cosk, 1.
C©n b»ng biÓu thøc c«ng suÊt bøc x¹ cña chÊn tö tÝn h theo
  
dßng ®iÖn ë ®iÓm bông     8   vµ c«ng suÊt bøc x¹ tÝnh
  
  
theo dßng ®iÖn ë ®iÓm tiÕp ®iÖn     8   ta cã:
  
  8    8 

Tõ ®©y rót ra:


 
8±  ê 8±  (3- 47)
 
Trong ®ã R¶b lµ ®iÖn trë bøc x¹ cña chÊn tö nöa sãng (R ¶ b = 73,1
«m). Thay (3- 47) vµo (3-46) sÏ nhËn ®-îc:
    
8 8 (3- 48)
I‘ 
Nh- vËy, trë kh¸ng vµo cña chÊn tö t¹i ®iÓm tiÕp ®iÖn A - A
®-îc coi gÇn ®óng lµ ®iÖn trë chuÈn vµ trÞ sè cña nã phô thuéc
vµo vÞ trÝ tiÕp ®iÓm. §o¹n fi®e tam gi¸c m¾c gi÷a chÊn tö fi®e
tiÕp ®iÖn chÝnh trong tr-êng hîp tæng qu¸t cã thÓ trë kh¸ng sãng
b»ng hoÆc h¸c víi trë kh¸ng sãng cña fi®e chÝnh. Do mÊt tÝnh ®èi
xøng nªn ®o¹n fi®e nµy sÏ kh«ng chØ ®¬n thuÇn lµ phÇn tö truyÒn
sãng mµ cßn lµ phÇn tö bøc x¹. Khi Êy bøc x¹ cña anten sÏ bao gåm
bøc x¹ cña ®o¹n d©y dÉn  /2 bµ bøc x¹ cña ®o¹n fi®e tam gi¸c dµi
D. NÕu bá qua hiÖu øng bøc x¹ cña ®o¹n fi®e tam gi¸c, ®ång thêi
121
coi trë kh¸ng song song cña ®o¹n fi®e chuyÓn tiÕp nµy b» ng trë
kh¸ng sãng cña fi®e chÝnh th× viÖc phèi hîp trë kh¸ng gi÷a chÊn tö
vµ fi®e song hµnh cã thÓ ®-îc coi lµ hoµn h¶o khi chän ®iÓm tiÕp
®iÖn thÝch øng tõ c«ng thøc 3- 48. NÕu trë kh¸ng sãng cña ®o¹n
fi®e tam gi¸c kh¸c víi trë kh¸ng sãng cña fi®e chÝnh th× cÇn x¸c
®Þnh , 1 vµ D thÝch hîp ®Ó nã cã thÓ biÕn ®æi trë kh¸ng R AA cho
thÝch øng dÇn víi trë kh¸n sãng cña fi®e chÝnh. ë d¶i sãng ng¾n
vµ cùc ng¾n nÕu dïng fi®e cã trë kh¸ng sãng 600 «m ®Ó tiÕp ®iÖn
cho chÊn tö nöa sãng th× c¸c ®é dµi , 1 vµ D cã thÓ ®-îc x¸c ®Þnh
gÇn ®óng b»ng:
2, 1 0,12 Â ; D 0,15 Â
NÕu trë kh¸ng sãng cña fi®e nhá h¬n 600 «m th× cÇn gi¶m bít
 .
S¬ ®å phèi hîp kiÓu Y nh- tr×nh bµy ë trªn cho phÐp phèi hîp
tèt chÊn tö vµ fi®e song hµnh ë mét tÇn sè cè ®Þnh, kh«ng cÇn
m¾c thªm phÇn tö ®iÒu chØnh phô.
Mét -u ®iÓm n÷a cña s¬ ®å nµy lµ cã thÓ nèi trùc tiÕp ®iÓm
gi÷a chÊn tö víi cét hoÆc gi¸ ®ì kim lo¹i mµ kh«ng cÇn c¸ch ®iÖn
v× ®iÓm gi÷a chÊn tö trong tr-êng hîp nµy chÝnh lµ ®iÓm nót ®iÖn
¸p.

ETDY O

Mét d¹ng kh¸c cña s¬ ®å tiÕp ®iÖn song song lµ s¬ ®å phèi hîp
kiÓu T (h×nh 3-22a), ta nhËn ®-îc chÊn tö kiÓu T.

c H×nh 3-22.
M¹ch t-¬ng ®-¬ng cña s¬ ®å kiÓu T (h×nh 3-22b) t-¬ng tù m¹ch
t-¬ng ®-¬ng cña s¬ ®å kiÓu Y. Nguyªn lý lµm viÖc cña s¬ ®å kiÓu

122
T còng t-¬ng tù nguyªn lý lµm viÖc cña s¬ ®å kiÓu Y. Tuy nhiªn
trong tr-êng hîp nµy ®o¹n fi®e chuyÓn tiÕp OA ®· biÕn d¹ng thµnh
®o¹n d©y dÉn song song víi chÊn tö nªn cÇn ph¶i tÝnh ®Õn sù
kh¸c biÖt vÒ trë kh¸ng sãng víi fi®e chÝnh vµ còng kh«ng thÓ bá
qua hiÖu øng bøc x¹. NÕu theo lý thuyÕt tr×nh bµy trong ®o¹n trªn
th× trë kh¸ng vµo cña chÊn tö sÏ cã gi¸ trÞ cùc ®¹i khi ®iÓm AA
dÞch chuyÓn ra phÝa ®Çu mót chÊn tö (, 1 @  /4). Nh-ng nÕu xÐt
mét c¸ch hîp lý th× ®Çu vµo chÊn tö trong tr-êng hîp nµy cÇn ph¶i
®-îc coi lµ t¹i OO nªn trë kh¸ng vµo cña chÊn tö b©y giê sÏ lµ trë
kh¸ng vµo t¹i AA biÕn ®æi qua ®o¹n fi®e chuyÓn tiÕp OA. Cã thÓ
chøng minh r»ng trë kh¸ng vµo t¹i OO sÏ ®¹t ®-îc cùc ®¹i khi , 1 @ Â
/8 vµ gi¶m dÇn khi tiÕp tôc t¨ng , 1 . §ång thêi trÞ sè cña trî kh¸ng
nµy cã thÓ biÕn ®æi khi thay ®æi tû lÖ cña c¸c ®-êng kÝnh d 1 , d 2
vµ kho¶ng c¸ch D gi÷a chóng.
NÕu dïng d©y song hµnh cã trë kh¸ng sãng 600 «m ®Ó tiÕp
®iÖn cho chÊn tö sãng th× c¸c kÝch th-íc cña s¬ ®å phèi hîp kiÓu
T cã thÓ x¸c ®Þnh gÇn ®óng nh- sau:
D=(0,01 0,02) Â ; d 1 =d 2
, 1 =(0,09 0,10) Â .
S¬ ®å phèi hîp kiÓu T lµ mét h×nh thøc biÕn d¹ng trung gian. Nã
cã thÓ biÕn ®æi ®Ó t¹o thµnh s¬ ®å chÊn tö c¸c kiÓu kh¸c , trong
®ã cã thÓ kÓ ®Õn lµ chÊn tö vßng dÑt vµ chÊn «mªga.

 ET! [&

Khi dÞch chuyÓn ®iÓm AA (h×nh 3-23a) ra tíi ®Çu mót chÊn tö,
s¬ ®å phèi hîp kiÓu T sÏ biÕn thµnh chÊn tö vßng dÑt (h×nh 3-23).

123
c
H×nh 3-23.


 ET$\( SB"J Q&]&





Mét h×nh thøc biÕn d¹ng cña chÊn tö vßng dÑt lµ chÊn tö khung
vu«ng. Trong tr-êng hîp nµy ®é dµi tæng céng cña d©y dÉn chÊn
tö còng b»ng  gièng nh- ®èi víi chÊn tö vßng dÑt nh-ng hai chÊn
tö nh¸nh kh«ng ®Æt gÇn nhau mµ c¸ch nhau kho¶ng  /4, t¹o thµnh
mét khung d©y h×nh vu«ng (h×nh 3-24) .
ChÊn tö khung vu«ng cã thÓ ®-îc tiÕp ®iÖn b»ng d©y song
hµnh m¾c vµo gi÷a cña c¹nh (h×nh 3 -24a) hoÆc m¾c vµo gãc
(h×nh 3-24b). Trong c¶ hai tr-êng hîp tr-êng bøc x¹ c ña chÊn tö
®Òu lµ tr-êng cùc ho¸ ngang. §iÒu nµy cã thÓ dÔ dµng nhËn thÊy
khi ph©n tÝch chiÒu cña dßng ®iÖn trªn c¸c c¹nh cña khung (biÓu
thÞ bëi c¸c mòi tªn ). Tõ h×nh vÏ ta thÊy bøc x¹ cña c¸c thµnh phÇn
dßng ®iÖn ch¶y theo ph-¬ng th¼ng ®øng ;lu«n triÖt tiªu nhau, cßn
bøc x¹ cña c¸c thµnh phÇn dßng ®iÖn theo ph-¬ng n»m ngang
®ång pha nhau.H-íng tÝnh cña chÊn tö khung trong mÆt ph¼ng
ngang (mÆt ph¼ng E) còng t-¬ng tù nh- h-íng tÝnh cña chÊn tö
vßng dÑt, nghÜa lµ cã cùc ®¹i vÒ hai phÝa vu«ng gãc víi mÆt
ph¼ng cña khung, nh-ng trong mÆt ®øng (mÆt ph¼ng H) th× chÊn
tö khung cã h-íng tÝnh cao h¬n, do c¸c chÊn tö khung cã gi¸ trÞ
kho¶ng 120 «m. §iÓm C trªn chÊn tö khung trïng víi ®iÓm bông
dßng ®iÖn (nót ®iÖn ¸p) do ®ã cã thÓ nèi trùc tiÕp víi gi¸ ®ì, kh«ng
cÇn c¸ch ®iÖn).

124
ET/"C ET 44;&

Sau ®©y chóng ta kh¶o s¸t tiÕp mét s¬ ®å biÕn d¹ng kh¸c cña
chÊn tö kiÓu T lµ chÊn tö «mªga (h×nh 3-25a).

c H×nh 3-25.


§èi chiÕu víi s¬ ®å phèi kiÓu T th× trong tr-êng hîp nµy ®o¹n
fi®e chuyÓn tiÕp chÝnh lµ mét bé phËn cña chÊn tö (®o¹n OA),
cßn ®o¹n ng¾n m¹ch gi÷a A - A ë ®©y lµ mét ®-êng d©y nh¸nh
m¾c song song víi chÊn tö. VÒ mÆt h×nh thøc, s¬ ®å chÊn tö
«mªga cã vÎ t-¬ng tù víi s¬ ®å chÊn tö kiÓu T nh-ng thùc chÊt
chóng cã nh÷ng ®Æc tÝnh kh¸c nhau. §Ó thÊy râ sù kh¸c nhau nµy
chóng ta kh¶o s¸t s¬ ®å t-¬ng ®-¬ng cña chÊn tö (h×nh 3 -25b).
Trong tr-êng hîp nµy chÊn tö t-¬ng ®-¬ng víi mét ®o¹n d©y song
hµnh hë m¹ch, cßn d©y nh¸nh t-¬ng ®-¬ng víi mét ®o¹n d©y song
hµn ng¾n m¹ch. Kh¸c víi s¬ ®å phèi hîp kiÓu T, trong tr-êng hîp
nµy trë kh¸ng vµo cña ®o¹n d©y ng¾n m¹ch cã thÓ thay ®æi ®-îc
(kh«ng phô thuéc vÞ trÝ ®iÓm A-A) b»ng c¸ch chän c¸c kÝch th-íc
cña ®o¹n d©y nh¸nh thÝch hîp. Do ®ã s¬ ®å phèi hîp 3-25b cã thÓ
trë thµnh s¬ ®å phèi hîp d¶i réng khi ®o¹n d©y nh¸nh cã kh¶ n¨ng

125
hiÖu chØnh ®-îc trë kh¸ng vµo t¹o AA trong d¶i tÇn, cßn ®o¹n OA
cã kÝch th-íc thÝch hîp ®Ó cã thÓ biÕn ®æi trë kh¸ng t¹i AA vÒ
®Çu vµo chÊn tö cho phï hîp víi trë kh¸ng sãng fi®e.
S¬ ®å chÊn tö «mªga ®-îc ¸p dông réng r·i ®Ó thiÕt lËp c¸c
chÊn tö d¶i réng ë d¶i sãng cùc ng¾n vµ sãng ng¾n. H×nh 3-26a lµ
kÕt cÊu cña chÊn tö
«mªga ë d¶i sãng cùc ng¾n cßn h×nh 3-26b lµ kÕt cÊu chÊn tö ë
d¶i sãng ng¾n. Khi lùa chän c¸c kÝch th-íc cña chÊn tö vµ d©y
nh¸nh mét c¸ch thÝch hîp, cã thÓ thùc hiÖn tèt viÖc phèi hîp gi÷a
chÊn tö vµ fi®e trong d¶i sãng, víi hÖ sè bao trïm kho¶ng 4 lÇn (tõ
 m a x = 3,25, ®Õn  m in = 0,75,) vµ víi hÖ sè sãng ch¹y trong fi®e
kh«ng thÊp h¬n 0,3.

c H×nh 3-26.

!5G4 ,  8 ' N-(?
b
 T
/ 
ë trªn, chóng ta ®· kh¶o s¸t vÊn ®Ò tiÕp ®iÖn vµ phèi hîp trë
kh¸ng cho chÊn tö ®èi xøng b»ng d©y song hµnh. Nh- ®· biÕt d©y
song hµnh lµ lo¹i fi®e ®èi xøng, v× vËy viÖc tiÕp ®iÖn cho chÊn tö
cã thÓ thùc hiÖn kh¸ ® ¬n gi¶n kh«ng cÇn thiÕt bÞ chuyÓn ®æi.
Tuy nhiªn khi tÇn sè t¨ng th× hiÖu øng bøc x¹ cña d©y song hµnh
còng t¨ng, dÉn ®Õn tæn hao n¨ng l-îng vµ mÐo d¹ng ®å thÞ ph-¬ng
h-íng cña chÊn tö. V× vËy, ®Ó tiÕp ®iÖn cho chÊn tö ®èi xøng ë

126
d¶i sãng cùc ng¾n ng-êi ta th-êng dïng c¸p song hµnh (d©y song
hµnh cã vá bäc kim lo¹i) hoÆc dïng c¸p ®ång trôc.
Sau ®©y chóng ta sÏ kh¶o s¸t vÊn ®Ò tiÕp ®iÖn vµ phèi hîp trë
kh¸ng cho chÊn tö ®èi xøng b»ng c¸p ®ång trôc. H×nh 3-27 lµ s¬
®å m¾c trùc tiÕp chÊn tö ®èi xøng vµ c¸p ®ån g trôc, kh«ng cã
thiÕt bÞ chuyÓn ®æi.
Nh- ta ®· thÊy ë h×nh vÏ, trong tr-êng hîp nµy toµn bé dßng I1
ch¶y ë trong lâi cña c¸p ®-îc tiÕp cho mét vÕ (nh¸nh) chÊn tö, cßn
dßng I 2 ch¶y ë mÆt trong cña vá c¸p sÏ ph©n nh¸nh thµnh dßng I2 á
tiÕp cho nh¸nh thø 2 cña chÊn tö vµ dßng I´ 2 chá y ra mÆt ngoµi
cña vá c¸p. V× biªn ®é cña dßng I1 vµ I2 gièng nhau (    ) nªn
biªn ®é cña dßng ®iÖn tiÕp cho hai vÕ sÏ

kh¸c nhau   ³  Í nghÜa lµ kh«ng thùc hiÖn ®-îc viÖc tiÕp ®iÖn

®èi xøng cho chÊn tö. Trong khi ®ã  Õ ch¶y ë mÆt ngoµi cña vá
c¸p sÏ trë thµnh nguån bøc x¹ ký sinh kh«ng nh÷ng g©y hao phÝ
n¨ng l-îng mµ cßn lµm mÐo d¹ng ®å thÞ ph-¬ng h-íng cña chÊn tö.
§Ó gi¶i bít sù mÊt ®èi xøng khi tiÕp ®iÖn cho chÊn tö b»ng c¸p
®ång trôc cã thÓ m¾c chÊn tö víi c¸p theo s¬ ®å phèi hîp kiÓu 
(h×nh 3-28a). NÕu chÊn tö cã ®é dµi b»ng nöa b-íc sãng th× ®iÓm
gi÷a O cña chÊn tö sÏ lµ ®iÓm bông dßng ®iÖn vµ nót ®iÖn ¸p, do
®ã nã cã thÓ ®-îc coi lµ ®iÓm gèc ®iÖn thÕ. V× vËy viÖc nèi trùc
tiÕp 0 víi vá c¸p tiÕp ®iÖn sÏ kh«ng lµm mÊt tÝnh ®èi xøng cña
chÊn tö. D©y dÉn trong cña c¸p ®-îc nèi víi chÊn tö ë ®iÓm cã trë
kh¸ng sãng cña fi®e. Trong thùc tÕ, ®Ó thuËn tiÖn trong viÖc ®iÒu
chØnh phèi hîp trë kh¸ng gi÷a fi®e vµ chÊn tö, cã thÓ m¾c thªm tô
®iÒu chuÈn nh- vÏ ë h×nh 3-28b.

127
c H×nh 3-27. H×nh 3-28.

S¬ ®å tiÕp ®iÖn 3-28 cã thÓ ®-îc thùc hiÖn kh¸ ®¬n gi¶n song
nã cã nh-îc ®iÓm chñ yÕu lµ kh«ng ®¶m b¶o ®-îc viÖc tiÕp ®iÖn
®èi xøng mét c¸ch hoµn h¶o.
Th«ng th-êng, ®Ó thùc hi Ön tiÕp ®iÖn ®èi xøng cho chÊn tö
b»ng c¸p ®ång trôc cÇn cã thiÕt bÞ chuyÓn ®æi m¾c gi÷a fi®e vµ
chÊn tö. ThiÕt bÞ chuyÓn ®æi nµy ®-îc gäi lµ thiÕt bÞ biÕn ®èi
xøng.
C¸c thiÕt bÞ biÕn ®æi ®èi xøng ®-îc tr×nh bµy trong phÇn sau
®©y cã thÓ ®-îc sö dông kh«ng chØ ®èi víi chÊn tö ®èi xøng mµ
cßn cã thÓ dïng cho c¸c lo¹i anten ®èi xøng bÊt kú.

!7G404 X-(?
.P
R
4 .,  8  -(?


 !7 `@4 X-(?
.P
8)   Kc
 

 S¬ ®å cña bé biÕn ®æi ®-îc vÏ ë h×nh 3.29.


Trong tr-êng hîp nµy hai nh¸nh chÊn tö kh«ng nèi trùc tiÕp víi
vá vµ lâi cña fi®e tiÕp ®iÖn nh- ë h×nh 3-27 mµ ®-îc chuyÓn tiÕp
qua mét ®o¹n c¸p. H×nh 3-29a lµ s¬ ®å biÕn ®æi ®èi xøng ch÷ U
dïng tiÕp ®iÖn cho chÊn tö nöa sãng ®¬n gi¶n. Fi®e tiÕp ®iÖn
®-îc m¾c vµo ®iÓm C, cã kho¶ng c¸ch tíi hai ®Çu vßng ch÷ U b»ng
128
ÂÍ
, 1 vµ , 2 , kh¸c nhau nöa b-íc sãng ( >  >  Â Í lµ b-íc sãng trong

c¸p ®ång trôc). Trë kh¸ng t¹i ®Çu cuèi a, b cña vßng ch÷ U cã gi¸
trÞ b»ng nhau, b»ng mét nöa trë kh¸ng vµo cña chÊn tö ®èi xøng
8 
 8— ê 8 ê —  . Trë kh¸ng ph¶n ¸nh tõ ®Çu cuèi a, b vÒ ®iÓm c qua
  
ÂÍ
®o¹n , c > > Ó sÏ cã gi¸ trÞ b»ng nhau. Dßng ®iÖn cña fi®e tiÕp

®iÖn sÏ ph©n thµnh hai nh¸nh cã biªn ®é b»ng nhau     ch¶y
vÒ hai phÝa cña vßng ch÷ U tiÕp cho hai nh¸nh cña chÊn tö. V×
kho¶ng c¸ch tõ C tíi a vµ b kh¸c nhau nöa b-íc sãng nªn dßng , c vµ
,  t¹i c¸c ®Çu cuèi a vµ b sÏ cã pha ng-îc nhau, nghÜa lµ t¹i ®Çu vµo
chÊn tö ®· h×nh thµnh c¸c dßng gièng nh- dßng ®iÖn ®-îc ®-a tíi tõ hai
nh¸nh cña ®-êng d©y song hµnh.
§Ó triÖt tiªu dßng ®iÖn ch¶y ra mÆt ngoµi vá c¸p, t¹i c¸c ®Çu cuèi
cña vßng ch÷ U vá c¸p ®-îc nèi t¾t vµ tiÕp ®Êt. Th-êng ®o¹n c¸p ch÷ U
cã trë kh¸ng sãng b»ng trë kh¸ng sãng cña fi®e tiÕp ®iÖn cßn ®o¹n , 
®-îc chän thÕ nµo ®Ó tho· m·n ®iÒu kiÖn phèi hîp trë kh¸ng t¹i ®iÓm c,
®¶m b¶o chÕ ®é sãng ch¹y cÇn thiÕt trong fi®e tiÕp ®iÖn.
NÕu coi gÇn ®óng trë kh¸ng vµo cña chÊn tö nöa sãng b»ng 70 «m
I
th× ta cã 8

8 «m. Gi¶ sö ®o¹n c¸p ch÷ U cã trë kh¸ng sãng b»ng


70 «m, ®ång thêi nÕu c ]  ê th× trë kh¸ng ph¶n ¶nh tõ a vµ c còng nh-

tõ b vÒ c sÏ b»ng:
 I 
8 8  «m
8 ‘´

Trë kh¸ng ph¶n ¶nh R1, R2 ®-îc coi nh- m¾c song song t¹i c nªn trë
kh¸ng vµo t¹i ®©y sÏ lµ:

129
c 8R

I «m


H×nh 3-29.

NÕu fi®e tiÕp ®iÖn cã trë kh¸ng sãng 70 «m th× viÖc phèi hîp trë
kh¸ng ®-îc coi lµ hoµn h¶o víi hÖ sè sãng ch¹y trong fi®e gÇn b»ng 1
(k 1).
Tr-êng hîp tiÕp ®iÖn cho chÊn tö vßng dÑt th× ®Ó thùc hiÖn phèi
hîp trë kh¸ng cÇn chän , 1 = 0 (h×nh 3-29b).
ThËt vËy, trë kh¸ng cña chÊn tö vßng dÑt b»ng 292 «m, do ®ã.


8
 8 «m

Ta cã trë kh¸ng vµo t¹i c:
8

8R I‘ «m

NÕu dïng fi®e tiÕp ®iÖn cã trë kh¸ng sãng (70 75) «m th× hÖ
sè sãng ch¹y trong fi®e còng sÏ gÇn b»ng 1.

!7`@4 X-(?
Z  -

130
H×nh 3-30a lµ s¬ ®å bé biÕn ®æi ®èi xøng kiÓu cèc  /4.
Trong tr-êng hîp nµy, c¸p tiÕp ®iÖn ®-îc ®Æt vµo cèc kim lo¹i vµ
vá c¸p ®-îc nèi víi cèc t¹i chç c¸p xuyªn qua ®¸y cèc. Víi kÕt cÊu nh-
trªn, ta sÏ nhËn ®-îc mét ®o¹n c¸p ®ång trôc míi mµ vá c¸p b©y giê lµ
èng trô - cèc kim lo¹i, cßn lâi c¸p lµ vá cña c¸p ®ång trôc tiÕp ®iÖn.
§o¹n c¸p ®ång trôc nµy ®-îc ng¾n m¹ch mét ®Çu, t¹i ®¸y cèc. NÕu ®é
dµi cña cèc b»ng Â/4 th× trë kh¸ng vµo cña ®o¹n c¸p ®ång trôc míi sÏ
cã gi¸ trÞ lín v« cïng (Z ab = Û). Do ®ã dßng ®iÖn ch¶y ra mÆt
ngoµi cña c¸p tiÕt ®iÖn sÏ b»ng kh«ng. Bé biÕn ®æi ®èi xøng dïng
cèc kim lo¹i Â/4 nh- kh¶o s¸t ë trªn cã d¶i tÇn c«ng t¸c hÑp v× khi b-íc
sãng c«ng t¸c thay ®æi, ®é dµi cña cèc sÏ kh¸c phÇn t- sãng, do ®ã sÏ
xuÊt hiÖn dßng ®iÖn ch¶y ra mÆt ngoµi vµ ¶nh h-ëng ®Õn viÖc tiÕp
®iÖn ®èi xøng cho chÊn tö. §Ó më réng d¶i tÇn c«ng t¸c cã thÓ sö
dông s¬ ®å l-ìng cèc (h×nh 3-30b). Trong s¬ ®å nµy ®-îc sö dông
thªm mét ®o¹n c¸p ®ång trôc phô ®Æt trong cèc kim lo¹i t-¬ng tù nh-
kÕt cÊu ®· kh¶o s¸t ë phÇn tr-íc nh-ng ®¸y cèc ë phÝa trªn. Hai cèc
kim lo¹i phÝa trªn vµ d-íi cã thÓ g¾n liÒn víi nhau thµnh mét èng trô
kim lo¹i cã lç hë ®Ó ®-a dßng ®iÖn ra tiÕp cho chÊn tö. B©y giê
chóng ta l¹i coi nh- cã 2 lo¹i èng ®ång trôc míi mµ vá lµ cèc kim lo¹i
cßn ruét lµ vá ngoµi cña c¸c ®ång trôc tiÕp ®iÖn (phÇn d-íi) vµ vá
ngoµi ®o¹n c¸p phô (phÇn trªn). Hai ®o¹n èng ®ång trôc nµy cã ®é
dµi b»ng nhau vµ ®-îc ng¾n m¹ch ®Çu cuèi (®¸y cèc). Dßng ®iÖn ë
d©y trong cña fi®e tiÕp ®iÖn sÏ lµ tæ hîp cña dßng I 1(ch¶y trªn mét
nh¸nh chÊn tö) vµ ®ãng IÍ 1 ch¶y vµo èng ®ång trôc trªn. Dßng ®iÖn ë
mÆt trong cña vá c¸p tiÕp ®iÖn ®-îc ph©n nh¸nh thµnh dßng I2(ch¶y
trªn nh¸nh thø hai cña chÊn tö) vµ dßng IÍ2 ch¶y vµo èng ®ång trôc
phÝa d-íi. Hai èng ®ång trôc phÝa trªn vµ phÝa d-íi cã ®é ®µi b»ng
nhau nªn trë kh¸ng vµo còng cã gi¸ trÞ nh- nhau. Do ®ã IÍ 1=IÍ 2 vµ kÕt
qu¶ sÏ nhËn ®-îc dßng ®iÖn tiÕp cho 2 nh¸n h chÊn tõ b»ng nhau
(I 1=I 2).

131
c
H×nh 3-30.


H×nh 3-30c lµ s¬ ®å chÊn tö ®èi xøng kiÓu cèc mµ mét chÊn tö


lµ vá cèc kim lo¹i  /4 ®-îc tiÕp ®iÖn b»ng dßng ®iÖn ch¶y ë mÆt
trong cña c¸p cßn 1
nh¸nh lµ ®o¹n èng kim lo¹i h×nh trô, cã cïng ®-êng kÝnh víi vá cèc kim
lo¹i vµ ®-îc tiÕp ®iÖn bëi dßng ch¶y ë lâi c¸p.

3.8. !`@4 X-(?


R

Mét lo¹i cÊu tróc kh¸c cña thiÕt bÞ biÕn ®æi ®èi xøng lµ bé biÕn
®æi kiÓu khe ®-îc vÏ ë H×nh 3-31. h×nh 3-31a lµ khe kh«ng ®èi xøng
cßn h×nh 3-31b lµ khe ®èi xøng. Trong c¸c s¬ ®å nµy vá c¸p ®ång
trôc ë ®o¹n cuèi ®-îc sÎ lµm hai nöa, ng¨n c¸ch nhau bëi mét khe hÑp.
D©y dÉn trong cña c¸p ®-îc nèi ng¾n m¹ch víi mét trong hai nöa cña
vá c¸p ë ®Çu cuèi (trong tr-êng hîp khe kh«ng ®èi xøng), hoÆc nèi
ng¾n m¹ch ë kho¶ng gi÷a ®o¹n c¸p cã khe (trong tr-êng hîp khe ®èi
xøng). Hai nh¸nh cña chÊn tö ®èi xøng nèi vµo hai nöa cña vá c¸p.

132
c H×nh 3-31.
BiÕt r»ng sãng truyÒn lan trong c¸p ®ång trôc lµ lo¹i sãng TEM, cã
dßng ®iÖn ch¶y däc. V× vËy nÕu khe ®Æt däc theo trôc c¸p th× nã sÏ
kh«ng c¾t ®-êng søc dßng ®iÖn vµ do ®ã kh«ng ®-îc kÝch
thÝch.Nh-ng khi nèi ng¾n m¹ch d©y trong vµ ngoµi nghÜa lµ ng¾n
m¹ch sãng TEM bëi mét ®o¹n d©y th× dßng ®iÖn ngay ch¶y trong
®o¹n d©y Êy sÏ kÝch thÝch c¸c sãng bËc cao trong c¸p (chñ yÕu lµ
sãng H11). Sãng bËc cao th-êng kh«ng truyÒn lan ®-îc trong c¸p v× cã
b-íc sãng tíi h¹n nhá, cßn dßng ®iÖn ngang xuÊt hiÖn kÌm theo víi c¸c
sãng trªn sÏ kÝch thchs cho khe däc trªn vá c¸p. KÕt qu¶ lµ ë mÆt
ngoµi cña vá c¸p ®ång trôc sÏ t hiÖn dßng ®iÖn ngang (h×nh 3-31c).
Khi m¸c hai chÊn tö sÏ ®-îc kÝch thÝch ®èi xøng. Hai nöa ®èi xøng
cña vá ngoµi c¸p ®ång trôc ng¨n c¸ch bëi khe cã thÓ ®-îc xem nh- hai
nh¸nh cña mét ®-êng d©y song hµnh. NÕu ®é dµi khe ®-îc chän b»ng
Â/4 (®èi víi khe kh«ng ®èi xøng) hoÆc b»ng  /2 (®èi víi khe ®èi
xøng0 th× trë kh¸ng vµo t¹i hai ®iÓm m¾c chÊn tö sÏ lín v« cïng vµ
kh«ng ¶nh h-ëng g× ®Õn tÝnh ®èi xøng cña chÊn tö. S¬ ®å dïng khe
nöa sãng cã -u ®iÓm h¬n so víi s¬ ®å khe phÇn tö sèng kh«ng ®èi
xøng v× tr¸nh ®-îc bøc x¹ tõ ®Çu cuèi c¸p ®ång trôc.
§ång thêi, viÖc phèi hîp trë kh¸ng gi÷a fi®e cung cÊp vµ chÊn tö
cã thÓ ®-îc thùc hiÖn dÏ dµng b»ng c¸ch chän vÞ trÝ thÝch hîp cña
®iÓm ng¾n m¹ch gi÷a d©y trong vµ ngoµi.

!7$ `@4  X -(?


.P
 8)   / lµ mét kÕt cÊu
kh¸ ®¬n gi¶n cho phÐp biÕn ®æi ®èi xøng tèt d¶i sãng mÐt vµ
133
®ÒximÐt. Nguyªn lý lµm viÖc cña bé biÕn ®æi ®èi xøng lo¹i nµy cã
thÓ ®-îc gi¶i thÝch qua vÝ dô sÏ ë h×nh 3-23a.
Vá ngoµi cña c¸p ®ång trôc tiÕp ®iÖn vµ ®o¹n c¸p phô cã kÝch
th-íc gièng nhau t¹o thµnh mét vß ng khuyªn mµ trong ®ã ®o¹n c¸p
tiÕp ®iÖn cã ®é dµi b»ng nhau.
T¹i chç hë cña vßng khuyªn, d©y dÉn trong cña c¸p ®ång trôc ®-îc
nèi víi ®o¹n c¸p phô. ChÊn tö ®-îc m¾c vµo hai ®iÓm a - b t¹i kho¶ng
hë gi÷a hai nöa vßng khuyªn. Dßng ®iÖn ch¶y tõ mÆt trong cña vá
ngoµi v¸p tiÕp ®iÖn sÏ ph©n nh¸nh t¹i a thµnh dßng I 1 ch¶y vµo nh¸nh
chÊn tö vµ dßng IÍ 1 ch¶y ra mÆt ngoµi vá c¸p tiÕp ®iÖn. Dßng ®iÖn
ch¶y vµo d©y trong cña c¸p tiÕp ®iÖn sÏ lµ tæ hîp cña dßng I 2 ch¶y
trªn nh¸nh thø hai cña chÊn tö vµ dßng IÍ 2 ch¶y tõ mÆt ngoµi cña
®o¹n c¸p phô tíi. V× dßng ®iÖn ch¶y ë d©y trong vµ ë mÆt trong cña
vá c¸p ®ång trôc cã gi¸ trÞ b»ng nhau nªn:
I1 + IÍ 1 = I 2 + IÍ 2
Dßng IÍ1 vµ IÍ 2 cã gi¸ trÞ b»ng nhau do sù ®èi xøng h×nh häc cña
vßng khuyªn vµ cña t¶i (chÊn tö) m¾c vµo nã. Tõ ®ã ta cã dßng I1 =
I2 , nghÜa lµ dßng ®iÖn tiÕp cho hai nh¸nh chÊn tö sÏ cã biªn ®é b»ng
nhau. Nh- vËy ®é biÕn ®æi ®èi xøng dõng ®o¹n c¸p phô cã thÓ lµm
viÖc víi ®é dµi tuú ý cña vßng khuyªn, nghÜa lµ nã cã d¶i tÇn réng.
NÕu kh«ng tÝnh ®Õn tæn hao trong vËt dÉn th× trë kh¸ng vµo t¹i a -
b sÏ lµ thuÇn kh¸ng vµ gÇn b»ng trë kh¸ng vµo cña ®-êng d©y song
hµnh nèi t¾t cã ®é dµi b»ng mét nöa ®é dµi vßng khuyªn. Gi¸ trÞ cña
trë kh¸ng nµy sÏ biÕn ®æi khi tÇn sè thay ®æi. NÕu ®é dµi nöa vßng
khuyªn b»ng Â/4 th× trë kh¸ng vµo cña vßng khuyªn sÏ rÊt lín kh«ng
¶nh h-ëng tíi t¶i, ®ång thêi dßng IÍ1 vµ IÍ2 sÏ rÊt nhá khiÕn cã thÓ coi
dßng ®iÖn tiÕp cho hai nh¸nh chÊn tö chÝnh b»ng dßng ®iÖn ch¶y ë
d©y trong vµ d©y ngoµi cña c¸p tiÕp ®iÖn. Trong thùc tÕ, bé biÕn
®æi ®èi xøng dïng ®o¹n c¸p phô cã thÓ ®-îc thùc hiÖn d-íi d¹ng ®o¹n
c¸p th¼ng nh- vÏ ë h×nh 3-32b. Trong tr-êng hîp nµy, vá ngoµi ®o¹n
c¸p phô vµ vá ngoµi c¸p tiÕp ®iÖn cã ®-êng kÝnh b»ng nhau. T¹o

134
thµnh mét ®o¹n d©y song hµnh ng¾n m¹ch ®Çu cuèi. Nguyªn lý biÕn
®æi ®èi xøng cña lo¹i kÕt cÊu nµy còng t-¬ng tù nh- nguyªn lý cña
lo¹i kÕt cÊu vßng khuyªn ®· kh¶o s¸t ë trªn. NÕu ®é dµi ®o¹n c¸p phô
b»ng Â/4 th× trë kh¸ng vµo t¹i a - b sÏ lín v« cïng vµ hai nh¸nh chÊn tö
sÏ ®-îc tiÕp ®iÖn ®èi xøng bëi dßng ®iÖn ch¶y ë d©y trong vµ d©y
ngoµi cña c¸p tiÕp ®iÖn.

H×nh 3-32.
!71`@4 X-(?
4A 8
D AEDX
V V 4 ' T
 /  +  4 ' &8
 +  W  *d  Z 
!!!

Bé biÕn ®æi ®èi xøng lo¹i nµy cã mét sè -u ®iÓm so víi c¸c bé
biÕn ®æi ®èi xøng ®· kh¶o s¸t ë trªn, ®Æc biÖt lµ ®èi víi d¶i tÇn
c«ng t¸c. ViÖc biÕn ®æi sãng TEM kh«ng ®èi xøng trong c¸p ®ång
trôc thµnh sãng TEM ®èi xøng trong ®-êng d©y song hµnh ®-îc thùc
hiÖn bëi mét ®o¹n biÕn thµnh mét nh¸nh cña ®-êng d©y song hµnh
®-îc thùc hiÖn bëi mét ®o¹n c¸p, vá ngoµi cña nã ®-îc c¾t v¸t cho
®Õn khi biÕn thµnh mét nh¸nh cña ®-êng d©y song hµnh, cßn lâi cña
c¸p ®-îc kÐo dµi thµnh nh¸nh thø hai. NÕu ®é dµi cña ®o¹n c¸p c¾t
v¸t b»ng hoÆc lín h¬n mét b-íc sãng th× sù biÕn ®æi ®-îc coi lµ ®Òu
®Æn vµ dßng ®iÖn ch¶y ra mÆt ngoµi cña vá c¸p ®ång trôc sÏ cã gi¸
trÞ nhá, cã thÓ bá qua. Bé biÕn ®æi ®èi xøng thiÕt lËp theo nguyªn
lý trªn th-êng ®-îc øng dông trong d¶i sãng centimÐt vµ deximÐt v× ë
®o¹n sãng nµy, kÝch th-íc ®o¹n c¸p b»ng mét b-íc sãng thùc tÕ lµ nhá
vµ cã thÓ chÊp nhËn ®-îc.

H×nh 3-33.


!72`@4 X-(?
%
&- 



135
Bé biÕn ®æi ®èi xøng dïng c¸c phÇn tö th«ng sè tËp trung ®-îc
øng dông ë c¸c sãng cã b-íc sãng lín, cho ®Õn sãng deximÐt, nghÜa
lµ ë khu vùc mµ viÖc thùc hiÖn c¸c ®iÖn kh¸ng tËp trung (tô ®iÖn,
®iÖn c¶m, biÕn ¸p.v.v. ), cã thÓ cho phÐp. ThiÕt bÞ biÕn ®æi ®èi
xøng ®¬n gi¶n nhÊt thuéc lo¹i nµy lµ bé biÕn ®æi ®èi xøng dïng biÕn
¸p, s¬ ®å cña nã ®-îc vÏ ë h×nh 3-34a. Trªn h×nh vÏ còng tr×nh bµy
ph©n bè ®iÖn ¸p theo c¸c vßng d©y ë cuén s¬ cÊp vµ thø cÊp. Gi÷a
cuén s¬ cÊp vµ thø cÊp ®-îc ng¨n c¸ch bëi mét mµn ch¾n tÜnh ®iÖn.
T¸c dông cña mµn ch¾n lµ ®Ó khö ®iÖn dung ghÐp trùc tiÕp gi÷a
cuén s¬ cÊp vµ thø cÊp v× cuén thø cÊp cÇn ph©n bè ®èi xøng ®èi
víi ®iÓm gi÷a.
H×nh 3-34b lµ s¬ ®å biÕn ®æi ®èi xøng dïng biÕn ¸p lâi fi®e
h×nh xuyÕn. Trong tr-êng hîp nµy kh«ng cÇn sö dông mµn ch¾n
tÜnh ®iÖn mµ vÉn ®¹t ®-îc hiÖu qu¶ biÕn ®æi ®èi xøng cao. §Ó thùc
hiÖn ®ång thêi viÖc biÕn ®æi ®èi xøng vµ biÕn ®æi trë kh¸ng cã thÓ
dïng biÕn ¸p phèi hîp cã hÖ sè biÕn ¸p thÝch øng. HÖ sè biÕn ¸p ®-îc
x¸c ®Þnh theo c«ng thøc:

c H×nh 3-34.
Trong ®ã N1 vµ N2 lµ sè vßng cuén s¬ cÊp vµ thø cÊp; cßn R 1 vµ
R2 lµ c¸c trë kh¸ng cÇn phèi hîp ë m¹ch s¬ cÊp vµ thø cÊp. Mét vµi
ph-¬ng ¸n kh¸c cña s¬ ®å biÕn ®æi ®èi xøng vµ biÕn ®æi trë kh¸ng
dïng biÕn ¸p lâi pherit ®-îc vÏ ë h×nh 3-35. H×nh 3-35a lµ s¬ ®å biÕn
¸p tù ngÉu cho phÐp phèi hîp trë kh¸ng gi÷a c¸p ®ång trôc cã trë
kh¸ng sãng 75 «m víi d©y song hµnh cã trë kh¸ng sãng 300 «m, cßn
h×nh 3-35b lµ s¬ ®å biÕn ®æi d¶i réng, cã phÇn tö ®iÒu chØnh cho

136
phÐp phèi hîp trë kh¸ng gi÷a c¸p ®ång trôc 50 75 «m víi d©y song
hµnh 75 600 «m.
H×nh 3-35.
Mét s¬ ®å biÕn ®èi xøng ®¬n gi¶n kh¸c dïng biÕn ¸p lâi fi®e ®-îc
vÏ ë h×nh 3-36. Trong s¬ ®å nµy nÕu ®Æt ®iÖn ¸p kh«ng ®èi xøng
vµo ®Çu 3-5 th× sÏ nhËn ®-îc ¸p ®èi xøng ë ®Çu 4- 6 (hoÆc ng-îc l¹i)
nhê c¸c cuén d©y ghÐp. C¸c cuén d©y nµy ®-îc kÕt cÊu d-íi d¹ng hai

c ®æi trªn lâi ferit.


d©y dÉn cuèn sãng
H×nh 3-36.
§å thÞ ph©n bè ®iÖn ¸p trªn mçi cuén d©y ®-îc vÏ trªn s¬ ®å
nguyªn lý ë bªn c¹nh.
Nãi chung c¸c bé biÕn ®æi ®èi xøng dïng biÕn ¸p nh- tr×nh bµy ë
trªn cã hiÖu suÊt thÊp, th-êng chØ ®-îc sö dông ®èi víi c¸c thiÕt bÞ
thu hoÆc thiÕt bÞ ph¸t c«ng suÊt nhá. §èi víi thiÕt bÞ ph¸t c«ng suÊt
lín th-êng øng dông s¬ ®å m¹ng 4 cùc. H×nh 3- 37 vÏ c¸c s¬ ®å m¹ng
4 cùc h×nh T vµ T kÐp, kÌm theo mçi h×nh vÏ lµ ®iÒu kiÖn ®Ó m¹ng 4
cùc trë thµnh thiÕt bÞ ®èi xøng.
Trë kh¸ng vµo vÒ phÝa m¸y ph¸t, ®èi víi s¬ ®å 3 -37a vµ 3-37b
b»ng:

 ê
 
 
 
  

137
ZA lµ tæng trë ®Çu ra ®èi
xøng cña thiÕt bÞ
X = 1/ C ®èi víi s¬ ®å a.
X= L ®èi víi s¬ ®å b.
§èi ®èi víi ®å 3-37c vµ d,
trë kh¸ng vµo vÒ phÝa m¸y
ph¸t b»ng:




c
H×nh 3-37.


$
' N%
-(?


ChÊn tö kh«ng ®èi xøng lµ chÊn tö mµ hai nh¸nh cña nã cã kÝch


th-íc h×nh häc kh¸c nhau. Víi ®Þnh nghÜa trªn cã thÓ nªu nhiÒu vÝ
dô vÒ chÊn tö kh«ng ®èi xøng: chÊn tö h×nh trô víi hai nh¸nh cã
cïng ®-êng kÝnh nh-ng ®é dµi kh¸c nhau (chÊn tö tiÕp ®iÖn lÖch);
chÊn tö h×nh trô víi hai nh¸nh cã ®-êng kÝnh kh¸c nhau (chÊn tö
kh«ng ®ång ®Òu); chÊn tö víi mét nh¸nh biÕn d¹ng thµnh mÆt nãn
hoÆc mÆt ph¼ng, chÊn tö víi hai nh¸nh biÕn d¹ng theo c¸c d¹ng
h×nh häc kh¸c nhau, bÊt kú. ChÊn tö kh«ng ®èi xøng ®-îc øng dông
réng r·i ë tÊt c¶ c¸c d¶i sãng, tõ sãng cùc ng¾n ®Õn sãng dµi vµ cùc
dµi. Tuy nhiªn, ë mçi d¶i sãng kh ¸c nhau chÊn tö còng cã nh÷ng
®Æc ®iÓm kÕt cÊu riªng phô thuéc vµo b-íc sãng vµ ®Æc ®iÓm
truyÒn lan cña c¸c d¶i sãng Êy. Sau ®©y chóng ta sÏ lÇn l-ît kh¶o s¸t
®Æc tÝnh cña c¸c lo¹i chÊn tö kh«ng ®èi xøng ®-îc øng dông ë c¸c
d¶i sãng vµ ph-¬ng ph¸p tiÕp ®iÖn cho chóng.
$ ' N%
-(?
 .&L


138
 # 
U *+&L

U 
ë d¶i sãng cùc ng¾n th-êng dïng fi®e tiÕp ®iÖn lµ c¸p ®ång trôc.
V× chÊn tö ®-îc coi lµ thiÕt bÞ chuyÓn tiÕp biÕn ®æi sãng rµng
buéc trong fi®e thµnh sãng tù do trong kh«ng gian, nªn kÕt cÊu cña
nã th-êng còng ®-îc thùc hiÖn d-íi d¹ng chuyÓn tiÕp tõ kÕt cÊu cña
c¸p ®ång trôc; Ruét cña c¸p ®-îc kÐo dµi thµnh mét nh¸nh chÊn tö,
cßn vá c¸p biÕn d¹ng thµnh mét nh¸nh thø hai.
Mét sè s¬ ®å chÊn tö kh«ng ®èi xøng ë d¶i sãng cùc ng¾n ®-îc
x©y dùng trªn c¬ së cña kÕt cÊu c¸p ®ång trôc ®-îc vÏ ë h×nh 4.1 f

4.7.
c
H×nh 4-1.
ETD/=6 &

H×nh 4.1a lµ s¬ ®å chÊn tö h×nh trô kh«ng ®«ng ® Òu, nh¸nh


trªn lµ phÇn kÐo dµi cña ruét c¸p, ®-îc kÝch thÝch bëi dßng ®iÖn
ch¶y ë d©y trong, cßn nh¸nh d-íi cã d¹ng cèc  /4 (®¸y quay lªn trªn),
®-îc kÝch thÝch bëi dßng ®iÖn ch¶y ë mÆt trong cña vá c¸p tiÕp
®iÖn. Trong tr-êng hîp nµy, cèc kim lo¹i vµ vá c¸p tiÕp ®iÖn h×nh
thµnh mét ®o¹n c¸p ®ång trôc míi dµi  /4, ng¾n m¹ch ®Çu cuèi (t¹i
®¸y cèc). V× trë kh¸ng gi÷a ®Çu cuèi nh¸nh d-íi vµ vá c¸p tiÕp ®iÖn
cã gi¸ trÞ lín v« cïng nªn dßng ®iÖn ch¶y trªn nh¸nh chÊn tö sÏ ph¶n
x¹ l¹i tõ ®ã mµ kh«ng truyÒn ra vá ngoµi c¸p tiÕp ®iÖn.

NÕu ®-êng kÝnh cña hai nh¸nh kh«ng qu¸ lín ( ——   , víi 1 lµ

®é dµi tæng céng, a 1 vµ a 2 lµ b¸n kÝnh c¸c nh¸nh) th× ph©n bè dßng
®iÖn trªn chÊn tö ë chÕ ®é céng h-ëng hoÆc gÇn céng h-ëng (,c c
 /2) sÏ cã d¹ng gÇn víi ph©n bè h×nh sin. §å thÞ ph-¬ng h-íng cña

139
chÊn tö còng cã d¹ng gièng nh- ®å thÞ ph-¬ng h-íng cña chÊn tö cã
hai nh¸nh ®ång ®Òu.
Trë kh¸ng vµo cña chÊn tö cã thÓ ®-îc tÝnh theo c«ng thøc cña
chÊn tö ®èi xøng, víi trë kh¸ng sãng x¸c ®Þnh theo c«ng thøc gÇn
®óng:
«   »
  ¬    Ù (4.1)
¬ 

  Ù
BiÓu thø nµy cã thÓ nhËn ®-îc víi gi¶ thiÕt coi chÊn tö t-¬ng
®-¬ng víi ®-êng d©y song hµnh cã ®-êng kÝnh kh¸c nhau.

ET )&
H×nh 4-1b lµ s¬ ®å chÊn tö kh«ng ®èi xøng mµ cèc h×nh trô
®-îc thay thÕ bëi h×nh chãp cã ®é dµi ®-êng sinh b»ng  /4. Nguyªn
lý lµm viÖc cña chÊn tö chãp còng t-¬ng tù nh- nguyªn lý cña chÊn
tö h×nh trô kh«ng ®«ng ®Òu ®· kh¶o s¸t ë trªn. Trong tr-êng hîp nµy
sù biÕn ®æi kÝch th-íc cña nh¸nh chÊn tö d-íi ®-îc thùc hiÖn mét
c¸ch ®Òu ®Æn nªn sù phèi hîp trë kh¸ng còng ®-îc b¶o ®¶m tèt h¬n
trong d¶i tÇn. V× vËy ®Æc tÝnh tÇn sè cña chÊn tö còng ®-îc c¶i
thiÖn h¬n.
ET56D"
4&
H×nh 4-2a lµ s¬ ®å chÊn tö kh«ng ®èi xøng mµ mét nh¸nh cña
nã biÕn d¹ng thµnh ®Üa kim lo¹i ph¼ng, kÝch th-íc h÷u h¹n. Trong
mét sè tr-êng hîp ®Ó ®¬n gi¶n cã thÓ thay ®Üa kim lo¹i bëi c¸c d©y
dÉn h-íng t©m mçi d©y dµi  /4 (h×nh 4.2b). L-íi d©y dÉn h-íng t©m
trong tr-êng hîp nµy cßn cã tªn gäi lµ ³®èi träng´ cña anten. Tr-êng
hîp ®Üa kim lo¹i cã kÝch th-íc v« cïng lín, trë thµnh mµn ch¾n dÉn
®iÖn, chóng ta nhËn ®-îc chÊn tö kh«ng ®èi xøng trªn nÒn kim lo¹i
(h×nh 4-2c). H×nh 4-2c còng vÏ kÌm theo s¬ ®å t-¬ng ®-¬ng vµ ph©n
bè dßng ®iÖn trªn chÊn tö. Nh¸nh chÊn tö th¼ng ®øng ®-îc kÝch
thÝch bëi dßng ®iÖn ch¶y ë d©y trong cña c¸p cßn mµn ch¾n kim
lo¹i ®-îc kÝch thÝch b»ng dßng ®iÖn ch¶y ë mÆt trong cña vá c¸p
tiÕp ®iÖn. Trong tr-êng hîp nµy vÞ trÝ tiÕp ®iÖn cho chÊn tö ®-îc
coi lµ t¹i a-b, nghÜa lµ ë gèc cña nh¸nh ®øng (xem s¬ ®å t-¬ng

140
®-¬ng). S¬ ®å chÊn tö kh«ng ®èi xøng víi ®iÓm tiÕp ®iÖn ë gi÷a
nh¸nh ®øng ®-îc vÏ ë h×nh 4-2d.
NÕu mµn ch¾n dÉn ®iÖn réng, v« h¹n th× cã thÓ kh¶o s¸t bøc x¹
cña chÊn tö theo nguyªn lý ¶nh g-¬ng. §å thÞ ph-¬ng h-íng cña chÊn
tö cã cùc ®¹i h-íng däc theo mµn ch¾n. Tr-êng bøc x¹ chØ ph©n bè
trong mét nöa kh«ng gian phÝa bªn trªn mµn ch¾n nªn ®å thÞ

c
ph-¬ng h-íng chÊn tö cã d¹ng nöa sè 8 (xem h×nh 4-3, ®-êng chÊm
chÊm).
H×nh 4-2.
¸p dông nguyªn lý ¶nh g-¬ng ®èi víi s¬ ®å t-¬ng ®-¬ng cña chÊn
tö ë h×nh 4-2c ta còng x¸c ®Þnh ®-îc trë kh¸n vµo cña chÊn tö,
nghÜa lµ trë kh¸ng gi÷a hai ®iÓm tiÕp ®iÖn a - b. Nh- ®· biÕt trë
kh¸n vµo cña chÊn tö t¹i a - b sÏ cã gi¸ trÞ b»ng mét nöa trë kh¸ng
vµo cña chÊn tö ®èi xøng ®Æt trong kh«ng gian tù do, cã ®é dµi mçi
nh¸nh b»ng ®é dµi nh¸nh th¼ng ®øng cña chÊn tö kh«ng ®èi xøng.
Víi ®é dµi nh¸nh th¼ng ®øng b»ng  /4, ta cã trë kh¸ng vµo cña chÊn
tö b»ng mét nöa trë kh¸ng vµo cña chÊn tö nöa sãng ®Æt trong
kh«ng gian tù do.

ë d¶i sãng cùc ng¾n, mµn ch¾n dÉn ®iÖn cã thÓ lµ vá m¸y, vá con tµu,
m¸y bay v.v. d¹ng cña mµn ch¾n cã thÓ lµ ph¼ng, cÇu hoÆc trô. NÕu kÝch
th-íc cña mµn ch¾n rÊt lín so víi kÝch th-íc chÊn tö vµ b-íc sãng c«ng t¸c th× cã
thÓ coi mµn ch¾n lµ mµn dµn diÖn réng v« h¹n.

NÕu mµn ch¾n cã kÝch th-íc h÷u h¹n (vÝ dô tr-êng hîp ®Üa kim
lo¹i ë h×nh 4-2a) th× dßng ®iÖn ch¶y ë mÆt trªn cña ®Üa sÏ tiÕp tôc
ch¶y qua mÐp ®Üa, xuèng mÆt d-íi vµ sau ®ã ch¶y ra mÆt ngoµi
c¸p tiÕp ®iÖn. Bøc x¹ cña dßng nµy sÏ lµm mÐo d¹ng ®å thÞ ph-¬ng
h-íng vµ biÕn ®æi trë kh¸ng vµo cña chÊn tö.

141
H×nh 4-3 vÏ ®å thÞ ph-¬ng h-íng cña chÊn tö dµi phÇn tö sãng
®Æt trªn ®Üa kim lo¹i cã ®-êng kÝnh 67, (®å thÞ thùc nghiÖm -
®-êng biªn). Tõ h×nh vÏ ta thÊy r»ng do ¶nh h-ëng cña dßng ®iÖn
ch¶y ë mÆt d-íi ®Üa kim lo¹i vµ ch¶y ë mÆt ngoµi vá c¸p tiÕp ®iÖn,
h-íng cùc ®¹i cña ®å thÞ ph-¬ng h-íng kh«ng cßn trïng víi mÆt
ph¼ng kim lo¹i mµ chÕch lªn phÝa trªn.

ET@ DY , )

H×nh 4 - 4 lµ s¬ ®å mét kiÓu chÊn tö d¶i réng biÕn d¹ng trong


®ã mét nh¸nh chÊn tö biÕn thµnh h×nh nãn gièng nh- ë s¬ ®å 4 -
1b, cßn nh¸nh thø 2 biÕn thµnh ®Üa kim lo¹i ph¼ng. ChÊn tö ®-îc
tiÕp diÖn bëi c¸p ®ång trôc, lâi c¸p nèi víi ®Üa kim lo¹i cßn vá c¸p

nèi víi ®Ønh cña chãp.

H×nh 4-3. H×nh 4- 4.




Nguyªn lý më réng d¶i tÇn cña anten ®Üa - chãp còng t-¬ng tù
nh- ®èi víi chÊn tö l-ìng chãp vµ chÊn tö chãp ®· tr×nh bµy tr-íc
®©y, nghÜa lµ theo nguyªn lý biÕn ®æi vµ phèi hîp tõ tõ gi÷a hÖ
thèng tiÕp diÖn vµ kh«ng gian bªn ngoµi.
Giíi h¹n d-íi cña d¶i tÇn c«ng t¸c ®-îc x¸c ®Þnh ë chç mµ hÖ sè
sãng ch¹y trong fi®e tiÕp diÖn b¾t ®Çu gi¶m m¹nh. B-íc sãng lín
nhÊt cã gi¸ trÞ b»ng kho¶ng 3,6 lÇn ®é dµi ®-êng sinh cña h×nh
chãp ( Â max 3,6  ), nghÜa lµ
®é dµi ®-êng sinh h×nh chãp lín h¬n phÇn t- b-íc sãng cùc ®¹i
m  
 Õ  khi gi¶m c¸c kÝch th-íc d vµ  , giíi h¹n cña d¶i sãng c«ng t¸c
  

142
®-îc më réng vÒ phÝa b-íc sãng ng¾n h¬n. Gãc á o tèt nhÊt cã gi¸
trÞ kho¶ng 30 0 . C¸c kÝch th-íc cña anten cã quan hÖ víi nhau theo
c¸c hÖ thøc sau: 1 0,3d; a 1 =  sin á o + d/2; a 2 = 0,7a 1 . HÖ
m  ´
sè bao trïm d¶i sãng cña anten cã thÓ ®¹t tíi víi hÖ sè sãng
 m 
ch¹y lín h¬n 0,5 khi dïng fi®e tiÕp diÖn cã trë kh¸ng sãng 50 «m. §å
thÞ ph-¬ng h-íng cña anten trong mÆt ph¼ng ngang cã d¹ng ®-êng
trßn, cßn trong mÆt ph¼ng ®øng - phô thuéc vµo gãc áo tû sè a 2 /a 1
vµ b-íc sãng c«ng t¸c. Khi t¨ng tÇn sè vÒ phÝa ca o cña d¶i tÇn,
h-íng bøc x¹ cùc ®¹i sÏ lÖch khái ph-¬ng n»m ngang, vÒ phÝa chãp
(h×nh 4 - 5a).
H×nh 4 - 5a lµ ®å thÞ phô thuéc cña ®é lÖch h-íng bøc x¹ cùc
®¹i theo tÇn sè ®èi víi chÊn tö cã giíi h¹n d-íi cña d¶i tÇn lµ 200 MH z.

c 

H×nh 4-5.
c

$' N%
-(?
 .
&L

*+&L
.+


Do ®Æc ®iÓm cña sãng trung vµ sãng dµi lµ truyÒn lan theo
ph-¬ng thøc sãng ®Êt nªn anten sãng trung, sãng dµi th-êng dïng lµ
chÊn tö kh«ng ®èi xøng ®Æt th¼ng ®øng trªn mÆt ®Êt. ë d¶i sãng
trung chÊn tö kh«ng ®èi xøng ®-îc thùc hiÖn d-íi d¹ng anten th¸p
(cét) hoÆc anten d©y cã t¶i dung kh¸ng (anten d©y cã ®Ønh), cßn ë

143
d¶i sãng dµi vµ cùc dµi chÊn tö ®-îc thùc hiÖn d-íi d¹ng anten cã
®Ønh víi mét hoÆc nhiÒu nh¸nh ®øng. §Ó gi¶i tæn hao trong ®Êt
(t¨ng hiÖu suÊt anten), ë khu vùc ®Ó anten ®-îc ®Æt hÖ thèng d©y
dÉn h-íng t©m bªn d-íi mÆt ®Êt.

;N)
VÒ mÆt kÕt cÊu, cã thÓ ph©n biÖt
anten th¸p theo c¸c lo¹i : Anten th¸p
kh«ng tiÕp ®Êt vµ anten th¸p tiÕp ®Êt
(h×nh 4-6). §Ó t¨ng ®é cao hiÖu dông
cña th¸p còng cã thÓ m¾c thªm t¶i dung
kh¸ng ë ®Çu cuèi th¸p ë ®Ønh). XÐt vÒ
ph-¬ng thøc tiÕp diÖn cã thÓ ph©n biÖt
anten thÊp theo c¸c lo¹i: tiÕp ®iÖn nèi
tiÕp vµ tiÕp ®iÖn song song. c

H×nh 4-6.
S¬ ®å th¸p tiÕp ®iÖn nèi tiÕp. H×nh 4-7 vÏ c¸c s¬ ®å tiÕp ®iÖn
nèi tiÕp cho anten th¸p, trong ®ã h×nh 4-7a lµ s¬ ®å tiÕp ë gèc ¸p
dông cho th¸p kh«ng tiÕp ®Êt, cßn h×nh 4 - 7b lµ s¬ ®å tiÕp ë ®Ønh
- ¸p dông cho th¸p tiÕp ®Êt. Bªn c¹nh c¸c s¬ ®å tiÕp ®iÖn cã vÏ kÌm
theo s¬ ®å t-¬ng ®-¬ng vµ ph©n bè dßng ®iÖn.

H×nh 4-7.


ë s¬ ®å (a) ph©n bè dßng ®iÖn t-¬ng tù nh- ®èi víi chÊn tö


kh«ng t¶i, cßn ë s¬ ®å (b), ph©n bè dßng ®iÖn t-¬ng tù tr-êng hîp
chÊn tö cã t¶i ®iÖn dung. Trong tr-êng hîp nµy, t¶i ®iÖn dung lµ bé

144
phËn d©y ch»ng ë gÇn ®Ønh, ®-îc biÓu thÞ t-¬ng ®-¬ng víi ®Üa
kim lo¹i h×nh bªn. (T¶i t¹o víi mÆt ®Êt 1 ®iÖn dung nµo ®ã).


H×nh 4-8.


§Ó t¨ng hiÖu qu¶ chèng fa®inh cña ante n sãng trung, ®é cao
anten cÇn ®ñ lín ®Ó nhËn ®-îc ®å thÞ ph-¬ng h-íng trong mÆt
ph¼ng ®øng hÑp. §é dµi ®iÖn tæng céng cña anten chèng fa®inh
®-îc chän b»ng 180 0 (kh = 190 0 , øng víi  ´‘ . Khi tiÕp tôc t¨ng ®é
Â
cao h (hoÆc t-¬ng øng - gi¶m b-íc sãng c«ng t¸c  ) ®å thÞ ph-¬ng
h-íng trong mÆt ph¼ng ®øng tiÕp tôc hÑp l¹i nh-ng ®ång thêi bøc x¹
phô còng t¨ng vµ do ®ã hiÖu qu¶ chèng fa®inh l¹i gi¶m ®i. §Ó më
réng d¶i tÇn c«ng t¸c cña anten cã thÓ dïng s¬ ®å tiÕp ®iÖn ë gi÷a
(h×nh 4-8a) vµ s¬ ®å tiÕp ®iÖn ë gi÷a cã ®iÒu chØnh ph©n bè
dßng (h×nh 4-8b) s¬ ®å t-¬ng ®-¬ng cña anten vµ vÞ trÝ tiÕp ®iÖn
®-îc vÏ kÌm theo.
ë h×nh 4 - 8a phÇn d-íi th¸p anten cïng víi l-íi d©y dÉn bao bäc
t¹o thµnh mét cÊu tróc t-¬ng tù nh- mét ®o¹n c¸p ®ång trôc: mét c¸p
lµ th¸p anten cßn vá c¸p lµ l-íi d©y dÉn bao quanh. Trong tr-êng hîp
nµy anten cã cÊu tróc t-¬ng tù nh- ë s¬ ®å 4 - 2d ®· kh¶o s¸t tr-íc
®©y, nghÜa lµ ®iÓm tiÕp ®iÖn coi nh- ®-îc ®Æt gi÷a ®Çu cuèi cña
l-ìi d©y dÉn h×nh trô (®iÓm b) vµ ®iÓm t-¬ng øng cña th© n th¸p
(®iÓm a). Víi c¸c th¸p tiÕp diÖn ë gèc hoÆc ë ®Ønh, khi ®é cao cña

th¸p t¨ng (hoÆc  gi¶m) tíi møc tû sè v-ît qu¸ 0,5 sÏ xuÊt hiÖn khu
Â
vùc dßng ®iÖn ng-îc pha, nh-ng víi th¸p anten ®-îc tiÕp ®iÖn theo
s¬ ®å trªn, khi tû sè t¨ng ®Õn 0,7, dßng ®iÖn ë c¸c phÇn vÉn
Â
lu«n lu«n ®ång pha nhau. VÒ phÝa tÇn sè thÊp, khi a <<  ph©n bè
145
dßng ®iÖn trªn anten sÏ ®ång ®Òu h¬n so víi c¸c th¸p th-êng cã cïng
®é dµi.
Do ®ã anten tiÕp ®iÖn theo s¬ ®å trªn còng cã ®é cao hiÖu
dông lín h¬n.

S¬ ®å 4 - 8b còng t-¬ng tù s¬ ®å 4 - 8a vÒ mÆt nguyªn lý tiÕp


®iÖn nh-ng ë ®©y phÇn d-íi cña l-íi d©y dÉn h×nh trô bao bäc th¸p
kh«ng tiÕp ®Êt trùc tiÕp mµ ®-îc nèi qua mét ®iÖn kh¸ng Xt . §iÖn
kh¸ng nµy ®-îc h×nh thµnh gi÷a vá ngoµi cña c¸p ®ång trôc tiÕp
®iÖn vµ mÆt ®Êt. TrÞ sè cña nã cã thÓ ®iÒu chØnh ®-îc bëi mét
c¸i ng¾n m¹ch K.
NÕu ë anten tiÕp ®iÖn theo s¬ ®å 4 - 8a bông dßng ®iÖn lu«n
lu«n n»m ë gèc cña th¸p vµ ph©n bè dßng ®iÖn theo th¸p ®-îc x¸c

®Þnh chØ bëi tû sè th× ®èi víi anten tiÕp ®iÖn theo s¬ ®å 4 - 8b,
Â
ph©n bè dßng ®iÖn cã thÓ ®iÒu chØnh ®-îc khi thay ®æi X t , nghÜa
lµ b»ng c¸ch thay ®æi vÞ trÝ ®iÓm tiÕp ®Êt cña vá c¸p ®ång trôc.
§iÓm bông dßng ®iÖn sÏ n»m ë vÞ trÝ ng¾n m¹ch cña vá c¸p víi
®Êt. Khi thay tÇn sè c«ng t¸c cã thÓ chän ®é dµi ®iÖn tæng céng
cña chÊn tö tho¶ m·n ®iÒu kiÖn chèng fa®inh b»ng c¸ch thay ®æi
®iÓm tiÕp ®Êt.

K%=)@)44:

H×nh 4 - 9 lµ anten ph¸p ®iÖn song song,


®-îc øng dông cho c¸c th¸p tiÕp ®Êt. Trong s¬ ®å
nµy ®iÖn ¸p cao tÇn ®-îc ®Æt vµo ®iÓm a c¸ch
hai ®Çu c¸c kho¶ng c¸ch lµ l 1 vµ l 2. D©y tiÕp
®iÖn ®-îc ®Æt nghiªng trªn mÆt ®Êt, nèi trùc c
H×nhth«ng
tiÕp gi÷a a vµ ®Çu cuèi c¸p tiÕp ®iÖn hoÆc nèi gi¸n tiÕp 4 - qua
9.
mét ®iÖn kh¸ng ghÐp.
NÕu ¸p dông ph-¬ng ph¸p ¶nh g-¬ng ®Ó kh¶o s¸t ¶nh h-ëng cña
mÆt ®Êt th× s¬ ®å chÊn tö h×nh 4 - 9 thùc chÊt còng kh«ng kh¸c s¬
®å chÊn tö ®èi xøng tiÕp ®iÖn song song (chÊn tö kiÓu Y xem ±7
ch-¬ng 3), vµ do ®ã khi ph©n tÝch chóng ta còng cã thÓ ¸p dông s¬

146
®å t-¬ng ®-¬ng h×nh 3 - 21b. NÕu ®é cao cña th¸p (1 = 1 1 + 1 2 ) cã
gi¸ trÞ b»ng  /4 th× ®iÖn kh¸ng cña c¸c ®o¹n 1 1 vµ 1 2 sÏ bï cho nhau
vµ trë kh¸ng vµo cña anten sÏ cã gi¸ trÞ thuÇn trë, ®-îc x¸c ®Þnh
theo c«ng thøc:
 
8 ê   
8± 
ë ®©y R¶ b lµ ®iÖn trë bøc x¹ toµn ph Çn cña anten tÝnh theo
dßng ®iÖn ë ®iÓm bông.
 A lµ trë kh¸ng sãng cña anten th¸p, ®-îc x¸c ®Þnh theo c«ng
thøc:
 
  ê í  ] 
 —= 

Víi at® lµ b¸n kÝnh t-¬ng ®-¬ng cña th¸p.


B»ng c¸ch chän ®iÓm tiÕp ®iÖn thÝch hîp cã thÓ nhËn ®-îc Rv
cã trÞ sè b»ng trë kh¸ng sãng cña fi®e tiÕp ®iÖn vµ nh- vËy cã thÓ
thùc hiÖn viÖc phèi hîp trë kh¸ng gi÷a anten vµ fi®e kh«ng cÇn ®Õn
c¸c thiÕt bÞ phèi hîp ngoµi. NÕu trë kh¸ng vµo cña anten lµ ®¹i l-îng
phøc th× cã thÓ ®iÒu chØnh ®iÖn kh¸ng ghÐp gi÷a anten vµ fi®e
®Ó khö thµnh phÇn ®iÖn kh¸ng nµy.
ë ®©y cÇn l-u lý r»ng ®o¹n d©y dÉn ®Æt nghiªng còng tham gia
mét phÇn vµo qu¸ tr×nh bøc x¹ do ®ã còng sÏ ¶nh h-ëng ®Õn ®å thÞ
ph-¬ng h-íng cña anten.
;N 1 0
§èi víi c¸c ®µi ph¸t c«ng suÊt nhá hoÆc c¸c tr¹m thu ph¸t l-u
®éng, anten th-êng ®-îc sö dông lµ lo¹i ®¬n gi¶n, dÔ l¾p ®Æt. ChÊn
tö kh«ng ®èi øng ®¬n gi¶n ®-îc øng dông phæ biÕn ë d¶i sãng trung
lµ lo¹i anten d©y th¼ng ®øng cã t¶i dung kh¸ng. PhÇn d©y dÉn
th¼ng ®øng (®ãng vai trß cña nh¸nh chÊn tö vµ lµm nhiÖm vô bøc
x¹ chñ yÕu) cã thÓ ®-îc thùc hiÖn d-íi d¹ng d©y dÉn ®¬n hoÆc tËp
hîp c¸c d©n dÉn. T¶i dung kh¸ng ®-îc kÕt cÊu bëi mét hoÆc mét sè
d©y dÉn m¾c ë ®Ønh h×nh 4 -10 giíi thiÖu mét sè ph-¬ng ¸n cña
anten d©y cã t¶i trong ®ã h×nh 4-10a vµ 4-10b lµ s¬ ®å anten gara

147
(  vµ anten T ®èi víi hai tr-êng hîp d©y dÉn ®¬n vµ kÐp. H×nh 4 -
10c lµ anten t¸n cßn h×nh 4 - 10d anten dï.

H×nh 4-10.
§Ó kh¶o s¸t ph©n bè dßng ®iÖn vµ x¸c ®Þnh c¸c th«ng sè cña
anten cÇn biÕt gi¸ trÞ cña t¶i m¾c ë ®Çu cuèi nh¸nh ®øng.
Trong mét vµi tr-êng hîp ®¬n gi¶n (vÝ dô tr-êng hîp anten  vµ
anteT bµi to¸n cã thÓ ®-îc gi¶i quyÕt mét c¸ch ®¬n gi¶n h¬n, theo lý
thuyÕt m¹ch. VÝ dô cã anten gama víi nh¸nh dõng cã ®é dµi 1 1: trë
kh¸ng sãng  1 nhanh ngang cã ®é dµi 1 2 . Trë kh¸ng sãng  2 bëi ®o¹n
th¼ng ®øng t-¬ng ®-¬ng víi mét anten th¼ng ®øng kh«ng t¶i, cã ®é dµi
(11 + b) vµ trë kh¸ng sãng  1 (h×nh 4 -11) Hµm ph©n bè dßng
®iÖn trªn anten sÏ ®-îc x¸c ®Þnh theo qui luËt sin ®· biÕt:

c
H×nh 4 - 11.

148

 †     (4.3a)
 

Trong ®ã Io lµ dßng ®iÖn ë ®Çu vµo (gèc) anten: l td = 11 + b


T-¬ng øng, ta cã hµm ph©n bè ®iÖn ¸p:
    †

  †
 (4.3b)
 
Trong ®ã U0 lµ ®iÖn ¸p ®Çu vµo anten.
§Ó viÖc thay thÕ kh«ng lµm biÕn ®æi ph©n bè dßng ®iÖn trªn nh¸nh
®øng 11 (bé phËn bøc x¹ chñ yÕu cña anten), ®é dµi t-¬ng ®-¬ng b cÇn
®-îc chän thÕ nµo ®Ó trë kh¸ng nh×n tõ ®Çu cuèi nh¸nh ®øng 11 vÒ
phÝa ®o¹n d©y ®øng t-¬ng ®-¬ng (dµi b; trë kh¸ng sãng  1 ) ph¶i b»ng
trë kh¸ng nh×n tõ ®Çu cuèi nhanh ®øng 1 1 vÒ phÝa ®o¹n d©y ngang
(dµi 1 2 trë kh¸ng sãng  2 ), nghÜa lµ;
 1 cotgkb =  2 cotgkl 2 (4.4)
Tõ ®©y ta rót ra ®-îc biÓu thøc x¸c ®Þnh ®é dµi t-¬ng ®-¬ng b:

   ê    

Ph©n bè dßng ®iÖn trªn nh¸nh ®øng l 1 ®-îc x¸c ®Þnh bëi (4-3ª), víi b
rót ra tõ (4.5). Biªn ®é dßng ®iÖn ë ®Çu cuèi nh¸nh ®øng ph¶i cã gi¸ trÞ
b»ng biªn ®é dßng ®iÖn ë ®Çu vµo nh¸nh ngang vµ ®-îc x¸c ®Þnh tõ (
4.3a) khi cho z = l 1.
   
I (x = 0) = I(z = 1 1) = (4.6a)
 =

T-¬ng øng, ta cã ®iÖn ¸p ®Çu cuèi nh¸nh ®øng


   
U (z = 11 ) = (4.6b)
 =
Ph©n bè dßng ®iÖn trªn nh¸nh ngang ®-îc x¸c ®Þnh theo qui
luËt sin víi biªn ®é ®Çu vµo x¸c ®Þnh bëi (4-6a).

I(x) = I(x = 0)
    (4.7)
 

149
§èi víi anten T cã thÓ ¸p dông toµn bé ph-¬ng ph¸p ph©n tÝch ë
trªn ®Ó x¸c ®Þnh ph©n bè dßng trªn anten. Nh-ng ë ®©y cÇn l-u ý lµ
dßng ®iÖn ë ®Çu cuèi nh¸nh ®øng ph¶i b»ng tæng dßng ®iÖn vµo
cña hai nh¸nh ngang (h×nh 4-12).
DÔ dµng thÊy r»ng ®iÒu kiÖn
c©n b»ng trë kh¸ng khi thay thÕ ®o¹n
d©y ngang cã ®é dµi 1 2 , trë kh¸ng
sãng  2 bëi ®o¹n d©y ®øng cã ®é dµi
b trë kh¸ng sãng  1 ®-îc viÕt d-íi
d¹ng:
 
         (4.8)
 

H×nh 4-12.


ThËt vËy, hai nh¸nh ngang ë ®Ønh (mçi nh¸nh dµi trë kh¸ng

sãng  2 ) cã thÓ coi nh- ®-îc m¾c song song víi nhau t¹i ®Çu cuèi
nh¸nh ®øng 1 1 .
Ph©n bè dßng ®iÖn trªn phÇn th¼ng ®øng còng ®-îc x¸c ®Þnh
theo (4.3a), víi b x¸c ®Þnh tõ (4.8), cßn ph©n bè dßng ®iÖn trªn hai
nh¸nh ngang cã d¹ng ®èi xøng nhau vµ ®-îc x¸c ®Þnh bëi:
 
     
    †  
  † (4.9)
 
 

ë ®©y I(z = 11 ) lµ dßng ®iÖn ë ®Çu cuèi nh¸nh t-¬ng ®-¬ng (khi
z = 1 1)
±  $  J &
V× t¸c dông bøc x¹ cña c¸c phÇn tö ®Ønh kh«ng ®¸ng kÓ nªn ®é
dµi hiÖu dông cña anten ®-îc quyÕt ®Þnh chñ yÕu bëi nh¸nh ®øng.

150
DiÖn tÝch ph©n bè dßng ®iÖn trªn nh¸nh ®øng ®-îc x¸c ®Þnh
bëi:


” ê
 = ë

 =  = (4.10)

§é dµi hiÖu dông cña anten sÏ ®-îc x¸c ®Þnh khi so s¸nh biÓu
thøc (4-10) víi biÓu thøc ®Þnh nghÜa S 1 = I oL H .
Ta nhËn ®-îc:
    =
! ê (4.11)
 =

ë ®©y 1t® = 1 1 + b
OBD$4 &
Thµnh phÇn ®iÖn kh¸ng cña trë kh¸ng vµo cã thÓ ®-îc x¸c ®Þnh
theo lý thuyÕt ®-êng d©y.
Xv =  1 cotgk (1 1 + b)
ë ®©y:
 
 ê í  ]   
 — 
§Ó thuËn tiÖn cho viÖc tÝnh to¸n c¸c phÇn tö ®iÖn kh¸ng phèi
hîp vµ ghÐp gi÷a anten víi m¸y ph¸t, ta ®-a vµo kh¸i niÖm b-íc sãng
riªng cña anten.
B-íc sãng riªng  o ®-îc ®Þnh nghÜa lµ b-íc sãng mµ øng víi nã
®iÖn kh¸ng vµo cña anten cã gi¸ trÞ b»ng kh«ng (Xv = 0), nghÜa lµ
khi Êy anten lµm viÖc ë chÕ ®é céng h-ëng.
B-íc sãng riªng ®-îc x¸c ®Þnh tõ ®iÒu kiÖn:
O
 
 ê (4.13)

O
ë ®©y: 
Â

151
§èi víi anten kh«ng cã ®Ønh (l 2 = 0) ta cã b = 0 vµ do ®ã  o =
41 1 .
Khi b-íc sãng c«ng t¸c lín h¬n b-íc sãng riªng ( Â c > Â o ), theo (4.12)
ta nhËn ®-îc Xv < 0 nghÜa lµ cã ®Æc tÝnh dung kh¸ng. §Ó ®iÒu chØnh
céng h-ëng cÇn m¾c ë gèc anten mét ®iÓm c¶m cã X dc = L®c = 1cotgk
(11 + b).
NÕu b-íc sãng c«ng t¸c nhá h¬n b-íc sãng riªng (Â c > Â o) tõ (4.12) ta
nhËn ®-îc ®iÒu kiÖn kh¸ng vµo cña anten cã ®Æc tÝnh c¶m kh¸ng. §Ó
®iÒu chØnh céng h-ëng cÇn m¾c ë gèc anten mét tô ®iÓm C dc sao cho:

ê    

=R

Thµnh phÇn ®iÖn trë cña trë kh¸ng vµo bao gåm ®iÖn trë bøc x¹ R ¶0
vµ ®iÖn trë tæn hao R th.
§iÖn trë tæn hao cña anten ®-îc x¸c ®Þnh bëi tæn hao cao tÇn d-íi
d¹ng nhiÖt trong ®iÖn trë ë mÆt ®Êt gÇn ®Õ anten, bëi tæn hao nhiÖt
trong ®iÖn trë d©y dÉn anten vµ trong c¸c phÇn tö phèi hîp. §Ó ®¸nh gi¸
tæn hao trong ®Êt cã thÓ ¸p dông c«ng thøc kinh nghiÖm cña Sul©ykin.
 
8 ê  R 
  
HÖ sè A ®-îc x¸c ®Þnh bëi c¸c th«ng sè ®iÖn cña mÆt ®Êt vµ hÖ
thèng l-íi d©y dÉn tiÕp ®Êt cña anten. Nã cã gi¸ trÞ vµo kho¶ng 0,5 0,7.

§iÖn trë bøc x¹ R¶0 cã thÓ ®-îc biÓu thÞ qua ®iÖn trë bøc x¹ R¶b bëi
c¸c c«ng thøc (®· suy ®-îc tõ lý thuyÕt) cã d¹ng sau:
§èi víi anten cã l td c ‘´Â;
8± 
8±  ê (4.14)
   =
§èi víi anten cã l t® > 0,35Â;

152
8 
8  
(4.15)
8  
  Ó  

  
§iÖn trë bøc x¹ R¶b ®èi víi anten cã t¶i cã thÓ ®-îc x¹c ®Þnh theo
ph-¬ng p vÐct¬ poynting gièng nh- ®èi víi chÊn tö th-êng. ë ®©y cÇn l-u
ý lµ ph©n bè dßng ®iÖn trªn nh¸nh ®øng ®-îc x¸c ®Þnh bëi ( -3) vµ coi c¸c
phÇn tö ®Ønh kh«ng bøc x¹ ta cã:
«    
8  ‘ ¬! Ó ]    !   Ó       Ó
    
  
Ó ! Ó ]  Ó !    !   Ó

   »
Ó ”    ”   Ù (4.16)
 
trong ®ã C = 0,5772 lµ h»ng sè ¬le.

;N 1 6 

§èi víi d¶i sãng dµi, ®é cao a nten th-êng rÊt nhá so víi b-íc sãng
khiÕn ®iÖn trë bøc x¹ cña anten th-êng rÊt thÊp.
BiÖn ph¸p ®Ó t¨ng ®iÖn trë bøc x¹ th-êng ®-îc ¸p dông lµ thiÕt lËp
anten gåm mét sè chÊn tö kh«ng ®èi xøng cã ®Ønh liªn kÕt víi nhau.
H×nh 4-13 lµ s¬ ®å cña mét trong c¸c vÞ dô ®èi víi lo¹i anten nãi trªn.
Anten gåm cã ba nh¸nh ®øng, tiÕp ®iÖn vµo nh¸nh gi÷a cßn ë hai
nh¸nh kia ®-îc m¾c c¸c ®iÖn kh¸ng ®iÒu chØnh. HÖ thèng nh- vËy cã
thÓ ®-îc coi nh- gåm 3 anten h×nh T ghÐp víi nhau. NÕu b-íc sãng c«ng
t¸c lín h¬n b-íc sãng riªng cña mçi anten phÇn tö th× ®iÖn kh¸ng ®iÒu
chØnh sÏ lµ ®iÖn c¶m. C¸c ®iÖn c¶m nµy sÏ ®-îc ®iÒu chØnh sao cho
dßng ®iÖn ë c¸c nh¸nh ®øng ®ång pha nhau vµ biªn ®é b»ng nhau.
Trë kh¸ng bøc x¹ cña mçi nh¸nh sÏ lµ tæng trë kh¸ng bøc x¹ riªng cña
nh¸nh Êy vµ trë kh¸ng ph¶n ¶nh tõ c¸c nh¸nh ®øng kh¸c. Trë kh¸ng ph¶n
¶nh cã thÓ tÝnh to¸n theo ph-¬ng ph¸p søc ®iÖn ®éng c¶m øng sÏ kh¶o
s¸t ë ch-¬ng 5 cßn trë kh¸ng bøc x¹ riªng ®-îc tÝnh theo c¸c c«ng thøc (4 -
14 4-16). V× dßng ®iÖn ë c¸c nh¸nh ®øng cã biªn ®é vµ pha gièng
nhau, kho¶ng c¸ch gi÷a chóng nhá so víi b-íc sãng c«ng t¸c nªn trë kh¸ng

153
ph¶n ¶nh cã gi¸ trÞ gÇn b»ng trë kh¸ng riªng. V× vËy tæng trë bøc x¹ cña
mçi nh¸nh sÏ b»ng:
R¶1 n R¶11
ë ®©y R¶11 lµ ®iÖn trë bøc x¹ riªng cña mçi nh¸nh ®øng, n lµ sè
nh¸nh ®øng.
Tæng trë bøc x¹ cña c¶ anten sÏ b»ng:
R¶= R¶1+ R¶2 + R¶n n2R¶11
Nh- vËy ®iÖn trë bøc x¹ cña anten cã n nh¸nh ®øng sÏ b»ng n 2 lÇn
®iÖn trë bøc x¹ cña anten cã mét nh¸nh ®øng víi ®é cao t-¬ng tù. Trong
khi ®ã ®iÖn trë tæn hao cña anten cã n nh¸nh ®øng chØ t¨ng n lÇn so víi
®iÖn trë tæn hao cña anten mét nh¸nh ®øng. KÕt qu¶ lµ hiÖu suÊt anten

còng sÏ t¨ng. c

H×nh 4-13.

$!a' 64 , *+ -W  


 8 


ë c¸c ®µi ph¸t c«ng suÊt lín, anten vµ m¸y ph¸t th-êng ®-îc ®Æt c¸ch
xa nhau. Khi Êy ®Ó tiÕp ®iÖn cho anten th-êng dïng fi®e ®ång trôc nèi
anten víi dÇu ra m¸y ph¸t (tiÕp ®iÖn qua fi®e). ë c¸c ®µi ph¸t c«ng suÊt
nhá vµ ®µi l-u ®éng, anten vµ m¸y ph¸t th-êng ®-îc ®Æt gÇn nhau vµ cã
thÓ tiÕp ®iÖn trùc tiÕp kh«ng th«ng qua fi®e. Tr-êng hîp tiÕp ®iÖn trùc
tiÕp, t¶i cña m¸y ph¸t chÝnh lµ trë kh¸ng vµo anten. §Ó viÖc truyÒn ®¹t
c«ng suÊt cña m¸y ph¸t cho t¶i ®¹t cùc ®¹i, t¶i cÇn cã ®Æc tÝnh thuÇn
trë víi gi¸ trÞ thÝch hîp ®èi víi chÕ ®é lµm viÖc cña m¸y ph¸t. Tr-êng hîp
tiÕp ®iÖn qua fi®e th× trë kh¸ng vµo anten cÇn cã gi¸ trÞ b»ng trë kh¸ng
sãng fi®e ®Ó ®¶m b¶o chÕ ®é sãng ch¹y, vµ b©y giê t¶i cña m¸y ph¸t
b»ng trë kh¸ng sãng cña fi®e.
Bµi to¸n phèi hîp anten víi m¸y ph¸t hoÆc anten víi fi®e cã thÓ chia
lµm hai phÇn:

154
- §iÒu chØnh céng h-ëng cho anten b»ng c¸ch bï phÇn cña trë kh¸ng
vµo.
- BiÕn ®æi ®iÖn trë vµo anten ®Ó nhËn ®-îc gi¸ trÞ cÇn thiÕt
§Ó thùc hiÖn c¸c nhiÖm vô trªn cã thÓ sö dông c¸c phÇn tö ®iÖn
kh¸ng ®iÒu chuÈn (th«ng sè tËp trung) vµ c¸c phÇn tö ghÐp. H×nh (4 -14)
vÏ mét sè ph-¬ng ¸n phèi hîp khi tiÕp ®iÖn cho anten kh«ng ®èi xøng,
trong ®ã h×nh (a), (b) lµ s¬ ®å anten ghÐp ®iÖn c¶m, cßn h×nh (c) l µ s¬
®å anten ghÐp ®iÖn dung (khi ®iÖn trë vµo anten lín h¬n trë kh¸ng sãng
fi®e: RVA > ). H×nh (d) lµ s¬ ®å ghÐp ®iÖn dung khi R VA > .
§Ó lµm sãng tá ph-¬ng ph¸p tÝnh to¸n c¸c phÇn tö phèi hîp (ghÐp vµ
®iÒu chuÈn) ta k¶o s¸t s¬ ®å ghÐp ®iÖn dung (c).

H×nh 4-14.


Gi¶ sö anten ®-îc ®iÒu chuÈn c«ng h-ëng bëi c¸c phÇn tõ ®iÒu
chuÈn Cdc vµ L dc th× trë kh¸ng vµo t¹i A - 0 sÏ ®-îc x¸c ®Þnh bëi ®iÖn trë
vµo anten R VA vµ Cgh m¾c song song nhau:

8
  8
 ê ê

 
 8
8

 

hoÆc

155
8  

8
  ê

 


8 
 


8
§Ó phèi hîp trë kh¸ng víi fi®e hoÆc m¸y ph¸t, trë kh¸ng vµo t¹i A - 0
cÇn ph¶i thuÇn trë vµ cã gi¸ b»ng trë kh¸ng sãng fi®e (hoÆc trë kh¸ng ra
cña m¸y ph¸t), nghÜa lµ ph¶i thùc hiÖn ®-îc:
8
ê  (trë kh¸ng sãng fi®e)

 


8
6!  8


65   
 Ó 6  !  8


Lgh lµ ®iÖn c¶m ghÐp, cã nhiÖm vô bï thµnh phÇn ®iÖn kh¸ng t¹i A -
0.
Tõ hai ph-¬ng tr×nh trªn sÏ x¸c ®Þnh ®-îc gi¸ trÞ cña L gh vµ Cgh:
 8
 ê 
8 
 8
 ê 

Theo c¸c c«ng thøc trªn, ta nhËn thÊy s¬ ®å nµy chØ cã thÓ lµm
8
viÖc khi Õ  nghÜa lµ khi thµnh phÇn ®iÖn trë cña trë kh¸ng vµo

anten lín h¬n trë kh¸ng sãng fi®e hoÆc trë kh¸ng ra cña m¸y ph¸t.

156



1


    6 ' N




1 GH  *+8 , ' N




§Ó cã tÝnh ®Þnh h-íng vµo trong c¸c ®-êng liªn l¹c cù ly xa, c¸c
ra®a ho¹t ®éng ®-îc ë tÇm xa, ng-êi ta ®· dïng c¸c anten nhiÒu chÊn
tö ®ång pha, c¸c anten dÉn ®-êng. Chóng lµ dµn c¸c anten tuyÕn
tÝnh bao gåm c¸c chÊn tö ®ång nhÊt.
§Ó xÐt sù ph¸t x¹ cña nh÷ng hÖ anten ta ph¶i chó ý tíi ¶nh h-ëng
t-¬ng hç cña c¸c chÊn tö. Do ¶nh h-ëng t-¬ng hç nµy mµ trë vµo, trë
ph¸t x¹ cña mçi chÊn tö riªng sÏ thay ®æi.
Ng-êi ta th-êng xÐt ¶nh h-ëng t-¬ng hç gi÷a 2 chÊn tö tíi trë ph¸t
xa toµn phÇn cña tõng chÊn tö b»ng ph-¬ng ph¸p søc ®iÖn ®éng
c¶m øng. Ph-¬ng ph¸p nµy do Rozanski vµ Briluen (1922 ®-a ra).
Nh÷ng kÕt qu¶ ®· thu ®-îc cña ph-¬ng ph¸p nµy ®èi víi 2 chÊn tö, cã
thÓ ¸p dông ®-îc vµo hÖ gåm nhiÒu chÊn tö b»ng ph-¬ng ph¸p cña
lý thuyÕt m¹ch liªn kÕt.
 ]
   &?  ,  @
 I
?


Ta xÐt 2 chÊn tö ®Æt tuú ý trong


kh«ng gian (h×nh 5.1). NÕu ta ®Æt mét
søc ®iÖn ®éng e 1 vµo chÊn tö 1 th× trªn
1 xuÊt hiÖn dßng cã ph©n bè sao cho trªn
mÆt chÊn tö ph¶i tho¶ m·n ®iÒu kiÖn
biªn. c

Et = Hn = 0

157
H×nh 5-1. ¼0 3 
)%))
  
0"&


ChÊn tö 2 ®Æt gÇn 1. Do ¶nh h-ëng cña søc ®iÖn ®éng e 2 ®Æt
vµo nªn trªn 2 còng cã mét ph©n bè dßng x¸c ®Þnh. Hai chÊn tö t¹o
nªn nh÷ng tr-êng x¸c ®Þnh trong kh«ng gian bao quanh. Gi¶ sö 2 t¹o
nªn thµnh phÇn tuyÕn tÝnh E1 2 cña vÐct¬ ®iÖn tr-êng ë trªn mÆt
yÕu tè dz cña chÊn tö 1. Khi ®ã trªn yÕu tè dz cña 1 sÏ c¶m øng mét
søc ®iÖn ®éng de 12 = E12.dz.
Søc ®iÖn ®éng nµy sÏ ph¸ vì ®iÒu kiÖn biªn trªn bÒ mÆt chÊn
tö 1. §Ó kh«i phôc l¹i ®iÒu kiÖn biªn ®· bÞ ph¸ vì th× tr-êng riªng vµ
do ®ã c¶ dßng cña 1 còng ph¶i thay ®æi ph©n bè sao cho trªn mÆt
yÕu tè dz ph¶i xuÊt hiÖn 1 søc ®iÖn ®éng - de 12 = -E12 . dz. Søc
®iÖn ®éng ®ã do nguån n¨ng l-îng ®-a vµo chÊn tö 1 duy tr×.
C«ng suÊt do nguån nµy ®-a ra:

   ¢ 

ë ®©y I lµ biªn ®é phøc cña dßng trªn yÕu tè dz.
I * lµ ®¹i l-îng liªn hîp phøc cña I
C«ng suÊt dP12 do yÕu tè dz cña chÊn tö 1 ph¸t x¹ vµo kh«ng
gian bao quanh. Râ rµng lµ c«ng suÊt do toµn chÊn tö 1 ph¸t x¹ ra
®Ó bï trõ t-¬ng t¸c cña tr-êng cña chÊn tö 2 b»ng:
 ¢
 ë
   w = (5.1)

TÝch ph©n ®-îc lÊy theo toµn chiÒu dµi cña chÊn tö 1. BiÓu
thøc trªn x¸c ®Þnh c«ng suÊt ph¸t x¹ toµn phÇn (ho¹t vµ kh¸ng) cña
chÊn tö 1 do ¶nh h-ëng cña chÊn tö. Cã thÓ tÝnh c«ng suÊt nµy nhê
trë liªn kÕt Z 12 do chÊn tö 2 ®-a vµo chÊn tö 1.

158
 
 ê 8
 ê ê ë  w =  (5.2)
¢
  
  

Trong (5.2) trë liªn kÕt Z 12 ®-îc tÝnh theo dßng t¹i ®iÓm bông Ib.
Khi cÇn ta cã thÓ tÝnh theo dßng ë lèi vµo cña chÊn tö. §Ó tÝnh trÞ
sè cña Z 12 ta cÇn ph¶i biÕt ph©n bè dßng däc theo chÊn tö. C¸c
thµnh phÇn cña Z 12 lµ nh÷ng hµm phøc t¹p cña ph©n bè dßng vµ
h×nh d¹ng cña chÊn tö.
Trªn h×nh (5.2) m« t¶ c¸c ®-êng cong lý thuyÕt R12 (d/ Â ) vµ X 12
(d/  ) tÝnh t¹i ®iÓm bông cña dßng ®èi víi hai chÊn tö ®Æt song
song nhau khi h = 0 vµ ph©n bè dßng theo quy luËt sin.

c
H×nh 5-2.

§å thÞ sù phô thuéc cña thµnh phÇn ho¹t R12 vµ kh¸ng X12 cña
trë liªn kÕt gi÷a 2 chÊn tö 1/2 sãng vµo kho¶ng c ¸ch gi÷a c¸c trôc d/ Â
vµ h = 0.
Cã thÓ dïng biÓu thøc (5.2) ®Ó tÝnh trë ph¸t x¹ riªng cña chÊn tö
Z 11 b»ng c¸ch thay biÓu thøc cña thµnh phÇn tiÕp tuyÕn cña vÐc t¬
E1 1 ë trªn mÆt chÊn tö do dßng riªng cña nã g©y ra.
159
G *+8  ' N8
   6 ' NY
Trong anten nhiÒu chÊn tö trë vµo cña mçi chÊn tö ®Òu chÞu
¶nh h-ëng cña tÊt c¶ c¸c chÊn tö kh¸c trong anten. Cã thÓ ®¸nh gi¸
sù t-¬ng t¸c ®ã gi÷a c¸c chÊn tö b»ng ph-¬ng ph¸p mµ ta ®· biÕt
trong lý thuyÕt c¸c m¹ch liªn kÕt. Theo lý thuyÕt ®ã cã thÓ tÝnh
®iÖn ¸p vµ dßng trªn lèi vµo cña mçi chÊn tö theo hÖ ph-¬ng tr×nh
KiÕckhèp:
   Ó    Ó  Ó   Ó  Ó  >  > 

     Ó     Ó  Ó    Ó  Ó  >   > 
  
 (5.3)
      Ó     Ó  Ó   Ó  Ó  >  > 
 

 >   >  Ó    >  Ó  Ó   > Ó  Ó  >  >> 
ë ®©y U1  UN lµ nh÷ng gi¸ trÞ phøc cña ®iÖn ¸p ë lèi vµo cña c¸c
chÊn tö.
I 1,..., I N lµ gi¸ trÞ phøc cña dßng dßng ®iÖn ë lèi vµo c¸c chÊn tö.

Zkk - trë riªng cña chÊn tö thø k.


Zik - trë liªn kÕt (t-¬ng hç) gi÷a chÊn tö k vµ i. Theo nguyªn lý
t-¬ng hç th×:
Zik = Z ki
N - sè chÊn tö trªn anten.
Cã thÓ t×m trë vµo toµn phÇn cña chÊn tö thø k b»ng c¸ch chia UK
cho I K.
   
ê  † ê  
  


 >  > ê
   —†  (5.4)
   
ë ®©y Z K( p- a) lµ trë ph¶n ¶nh cña tÊt c¶ c¸c chÊn tö kh¸c vµo
chÊn tö thø k. Trë ph¶n ¶nh ®-îc x¸c ®Þnh b»ng biÓu thøc:
>

  
†
 
   (5.5)

Trë ph¶n ¶nh phô thuéc vµo trë liªn kÕt cña chÊn tö k víi tõng
chÊn tö cßn l¹i vµ phô thuéc vµo quan hÖ biªn ®é vµ pha gi÷a ®ång
160
c¸c chÊn tö trªn anten. Trong t-êng hîp riªng khi dßng cña c¸c chÊn
tö ®ång biªn vµ ®ång pha th× trë ph¶n ¶nh b»ng trë liªn kÕt.
Nh- vËy ®Ó tÝnh trë vµo cña mét chÊn tö ë trong hÖ víi c¸c chÊn
tö kh¸c, ta cÇn biÕt dßng trªn c¸c chÊn tö, trë riªng vµ trë liªn kÕt cña
chóng (x¸c ®Þnh b»ng ph-¬ng ph¸p søc ®iÖn ®éng c¶m øng).

1 ' N N&L


 LI  () ^



1  RI*6 'S 

Trong mÆt ph¼ng tõ th× chÊn tö ®èi xøng tuyÕn tÝnh lµ mét
anten v« h-íng. Trong tr-êng hîp cÇn cã sù ph¸t x¹ ®Þnh h-íng vÒ
mét phÝa ng-êi ta cã thÓ dïng mét mÆt ph¶n x¹ b»ng kim lo¹i ®Æt
gÇn chÊn tö (h×nh 5.3).
Khi tÝnh ®Æc tr-ng h-íng vµ c¸c tham sè cña anten nµy, ®Ó ®¬n
gi¶n ta gi¶ thiÕt mÆt ph¶n x¹ lµ réng v« h¹n. Motel ®· chøng minh
r»ng cã thÓ gi¶ thiÕt nh- vËy khi kÝch th-íc cña mÆt ch¾n song
song víi trôc chÊn tö v-ît qu¸ chiÒu dµi cña anten kho¶ng 10 20%
vµ kÝch th-íc vu«ng gãc víi trôc chÊn tö lín h¬n hoÆc b»ng mét b-íc
sãng (khi chÊn tö ®Æt c¸ch mÆt ph¶n x¹ kh«ng qu¸ 0,3  )

c
H×nh 5-3. CET- "#)0)5&
a) ¸p dông ph-¬ng ph¸p ¶nh g-¬ng
b) §Æc tr-ng h-íng cña nã khi tû sè thay ®æi


161
§Ó gi¶m träng l-îng vµ søc c¶n giã, trong d¶i sãng m vµ dm ng-êi
ta th-êng lµm mÆt ph¶n x¹ b»ng nh÷ng l-íi kim lo¹i víi ®iÒu kiÖn
kÝch th-íc cña c¸c lç ph¶i kh¸ nhá so víi b-íc sãng  .

1 


Chóng ta sÏ dïng ph-¬ng ph¸p ¶nh g-¬ng ®Ó tÝnh ®Æc tr-ng


h-íng cña chÊn tö cã mÆt ph¶n x¹. Nhê ph-¬ng ph¸p nµy, ta sÏ thay
thÕ viÖc xÐt tr-êng cña mét anten ®Æt gÇn mét mÆt kim lo¹i réng
v« h¹n, ph¼ng b»ng viÖc kh¶o s¸t tr-êng cña hÖ gåm anten ®ã vµ
¶nh g-¬ng cña nã ®èi víi mµn ch¾n kim lo¹i (h×nh 5.3a).
§Æc tr-ng h-íng cña hÖ nµy ®-îc x¸c ®Þnh b»ng biÓu thøc:
f th (Ú ) = f1 ( Ú). f hÖ ( Ú ) (5.6)
Trong ®ã f1 ( Ú )- ®Æc tr-ng h-íng cña chÊn tö nöa sãng vµ ®-îc
x¸c ®Þnh theo (3.7)
f hÖ (Ú )- thõa sè cña hÖ c¸c nguån ph¸t x¹ gi¸n ®o¹n tuyÕn tÝnh cã
pha biÕn thiªn tuyÕn tÝnh. Thõa sè ®ã ®-îc x¸c ®Þnh theo.
«> »
 ¬  =   Ù
 
f hÖ ( Ú ) = (5.7)
« »
 ¬  =   Ù
 
Trong tr-êng hîp ®ang xÐt th× N = 2, d = 2h;  o = O .

Tõ ®©y suy ra:


   O
f hÖ ( Ú ) = ê    † (5.8)
O
   
 

NÕu chó ý tíi sù thay ®æi gãc tÝnh th× ®Æc tr-ng h-íng tæng
hîp trong mÆt ph¼ng E cña chÊn tö nöa sãng cã mÆt ph¶n x¹
ph¼ng cã thÓ tÝnh theo c«ng thøc:
« O  »
¬      Ù
f hÖ ( ) = 120 ¬      Ù (5.9)
¬  Ù
¬ Ù
 

162
Trong mÆt ph¼ng H
F th ( Ú ) = 120 [sin (kh.cos Ú )] (5.10)

Khi c  ´c th× ®Æc tr-ng h-íng cña anten nµy chØ cã 1 c¸nh
Â
cùc ®¹i cña gi¶n ®å h-íng trïng víi ph¸p tuyÕn cña mÆt ph¶n x¹ ( Ú =

0) vµ nã cã gi¸ trÞ lín nhÊt khi = 0,25. Khi > 0,25 th× ®é réng
 Â
c¸nh sãng chÝnh t¨ng, nh-ng víi Ú = 0 sÏ xuÊt hiÖn cùc tiÓu t-¬ng
®èi. Khi c¸c kÝch th-íc cña mÆt ph¶n x¹ h÷u h¹n th× ®é réng c¸nh
chÝnh vµo kho¶ng (70-140 0 ) cßn c¸nh sau F 1b = 0,15 0,35.

1!3,&- ./
0 

Cã thÓ tÝnh D cña chÊn tö cã mÆt ph¶n x¹ ph¼ng theo (1-29).


Chó ý tíi (5.9) vµ (5.10), theo h-íng cùc ®¹i ta cã:

m  ê   (5.11)

Trong ®ã R¶clµ trë ph¸t x¹ cña chÊn tö ®· kÓ ®Õn trë ph¶n ¶nh.
R¶ = R 11 - R1 2 (5.12)
Dm a x cña anten nµy kho¶ng 5 7.
Nh- vËy chÊn tö cã mÆt ph¶n x¹ ph¼ng lµ mét anten ®Þnh h-íng
yÕu. Trong 1 sè tr-êng hîp nã ®-îc dïng lµm bé chiÕu x¹ cña c¸c
anten g-¬ng vµ ®-îc dïng lµm c¸c yÕu tè trong anten ®ång pha thuéc
d¶i sãng cm vµ dm.

1!' N N&L


 L 
  ()/@
D4 H 


1! C
D AE8)@

§Ó n©ng cao tÝnh ®Þnh h-íng cña chÊn tö, cã thÓ dïng mét
chÊn tö thø 2 ®Æt song song víi nã. Cã thÓ chøng tá r»ng nÕu 2
chÊn tö nh- nhau ®Æt song song vµ c¸ch nhau mét kho¶ng  /4,

163
chóng ®-îc cÊp ®iÖn b»ng nh÷ng dßng cã tÇn sè vµ biªn ®é nh-
nhau nh-ng lÖch pha nhau 90 0 th× ®Æc tr-ng h-íng tæng hîp cña hÖ
cã cùc ®¹i h-íng vÒ phÝa chÊn tö cã dßng chËm pha. HÖ ®ã kh«ng
ph¸t x¹ vÒ h-íng ng-îc l¹i (h×nh 5.4). ChÊn tö cã dßng nhanh pha ®-îc
gäi lµ thanh ph¶n x¹, cßn chÊn tö cã dßng chËm pha ®-îc gäi lµ
thanh dÉn x¹. Dïng c¸c thanh ph¶n x¹ vµ dÉn x¹ chñ ®éng th-êng
gÆp khã kh¨n phøc t¹p trong viÖc cÊp ®iÖn cho anten. V× thÕ ng-êi
ta th-êng dïng c¸c thanh ph¶n x¹ vµ dÉn x¹ thô ®éng. Chóng kh«ng
liªn hÖ trùc tiÕp víi m¸y ph¸t mµ ®-îc kÝch thÝch b»ng tr-êng cña
chÊn tö chñ ®éng.
§Ó ®¹t ®-îc nh÷ng quan hÖ cÇn thiÕt gi÷a biªn ®é vµ pha cña
dßng cña chÊn tö chñ ®éng víi c¸c chÊn tö ph¶n x¹ vµ dÉn x¹ thô
®éng, ng-êi ta ®· chän kho¶ng c¸ch gi÷a chóng vµ ®iÒu chØnh ®é
dµi cña chóng. Khi kÐo dµi chÊn tö nöa sãng so víi chiÒu dµi céng
h-ëng th× thµnh phÇn kh¸ng cña trë vµo cã c¶m tÝnh, cßn khi rót
ng¾n - dung tÝch. Do ®ã ta cã thÓ b¶o ®¶m ®-îc gi¸ trÞ lÖch pha
cña dßng trªn chÊn tö thô ®éng so víi pha cña dßng trªn chÊn tö chñ
®éng sao cho nã trë thµnh thanh ph¶n x¹ hoÆc dÉn x¹. Khi chiÒu
dµi cña thanh ph¶n x¹ lín h¬n 5 10% vµ thanh dÉn x¹ nhá h¬n 5
10% chiÒu dµi cña thanh ph¸t x¹ nöa sãng chñ ®éng vµ víi kho¶ng
c¸ch gi÷a chóng vµ chÊn tö chñ ®éng vµo kho¶ng (0,1 0,3)  th×
tr-êng cña hÖ bÞ lµm yÕu ®¸ng kÓ vÒ phÝa thanh ph¶n x¹ vµ t¨ng
®¸ng kÓ vÒ phÝa thanh dÉn x¹.

c
H×nh 5-4.
="+ ET   

164
a) C¸ch bè trÝ c¸c chÊn tö; b) §Æc tr-ng h-íng;

1! e  ,


K .>
    '  N / @
 *+ 
@

C¸c chÊn tö chñ ®éng 1 vµ thô ®éng 2 ®Æt song song vµ c¸ch
nhau mét kho¶ng d (h×nh 5.5)
Ph-¬ng tr×nh KiÕc - khèp ®èi víi hÖ nµy cã d¹ng:

c
H×nh 5-5.  ET   *$J +&

U1 = I 1Z 11 + I 2 Z12
(5.13)
0 = I 2Z 22 + I 1Z 12
(5.14)
Tõ (5.14) ta t×m ®-îc hÖ thøc gi÷a dßng trªn chÊn tö thô ®éng
vµ chñ ®éng.
  
ê ê   (5.15)
  
Trong ®ã:
8 Ó  
m (5.16)
8 Ó  
Lµ m« ®un cña tû sè dßng, cßn.
   
  ê O
— R — R (5.17)
8  8
Lµ pha cña tû sè sè dßng.
1!! 




Chóng ta sÏ ¸p dông quy t¾c nh©n ®Æc tr-ng h-íng ®èi víi hÖ
nguån rêi r¹c ®Ó t×m ®Æc tr-ng h-íng cña chÊn tö cã thanh ph¶n x¹
hoÆc dÉn x¹ thô ®éng (xem h×nh 5.5)
f th (Ú ) = f1 ( Ú) . f hÖ ( Ú )
165
Theo kÕt qu¶ trong môc 2.2.
>
  
f hÖ (Ú ) = ±  † = 
(5.18)
ê 


NÕu lÊy N = 2, ê   vµ tÝnh gãc Ú ®èi víi h-íng vÒ phÝa

chÊn tö chñ ®éng 1 ®Õn 2 ta sÏ cã:
f hÖ (Ú ) = 
     =  ê 
 
 
=  † (5.19)

H×nh 5-6. ±# . 4="* ET4 


$
* ETJ C)04#  <;B4"#
)5

H×nh 5-6 m« t¶ c¸c ®å thÞ cña thõa sè cña hÖ bao gåm mét
chÊn tö ho¹t ®éng vµ mét chÊn tö thô ®éng (ph¶n x¹ hoÆc dÉn x¹)
®èi víi c¸c kho¶ng c¸ch ®iÖn d/  kh¸c nhau vµ ®èi víi c¸c c¸ch ®iÒu
chØnh chÊn tö thô ®éng kh¸c nhau. Tõ h×nh 5 - 6 ta thÊy r»ng
kho¶ng c¸ch gi÷a c¸c chÊn tö vµo kho¶ng (0,15 0,25) Â vµ trë cña
 
chÊn tö cã tÝnh c¶m  — R  Õ   th× chÊn tö thô ®éng cã t¸c dông
8
  
nh- mét thanh ph¶n x¹. Còng víi kho¶ng c¸ch chÊn tö nh- thÕ
nh-ng trë cña chÊn tö thô ®éng cã tÝnh dung
 
 — R     th× nã cã t¸c dông nh- mét thanh dÉn x¹:
 8 

166
Sau khi nh©n (5.19) víi f 1 ( Ú ) th× ta cã:
- Trong mÆt ph¼ng H

f hÖ ( Ú ) = 60 
 
  = 
  † (5.20)

- Trong mÆt ph¼ng E


O 
  
f hÖ ( ) = 60    Ó m  Ó m   Ó   † (5.21)


1!$G *+8 A-*+8  ' N8)@

Theo (5.4) th× trë vµo toµn phÇn cña chÊn tö cã thanh ph¶n x¹
hoÆc dÉn x¹ thô ®éng b»ng tæng trë riªng z 11 vµ trë ph¶n ¶nh.

 ê 
 (5.22)


HoÆc: Z v = Z 11 + me j o (R1 2 + jX12 ) = Rv + jX v (5.23)


ë ®©y:
R v = R11 + m (R1 2 cos o - X1 2 sin  o) (5.24)
X v = X11 + m (R1 2 sin  o + X12 cos o) (5.25)
Lµ thµnh phÇn ho¹t vµ kh¸ng cña trë vµo ë lèi vµo cña chÊn tö
ho¹t ®éng.
1!13,&- ./
0 

D cña chÊn tö nöa sãng cã thanh ph¶n x¹ (hoÆc dÉn x¹) theo
h-íng ph¸t x¹ cùc ®¹i cã thÓ ®-îc tÝnh theo c«ng thøc (1-29á). Chó ý
®Õn biÓu thøc (5.20) vµ (5.24) ta cã:
 Ó m  Ó m     
m   (5.26)
8 Ó m 8         

Gi¸ trÞ Dm a x phô thuéc vµo c¸ch ®iÒu chØnh chÊn tö thô ®éng
X2 2.
1$   .f O
:  .f ();

167
1$ C (g 

Anten dÉn ®-êng lµ mét hÖ gåm mét chÊn tö ho¹t ®éng mét
hoÆc 2 thanh ph¶n x¹ thô ®éng vµ mét sè thanh dÉn x¹ (h×nh 5-7)
V× anten ph¸t x¹ m¹nh vÒ h-íng c¸c thanh dÉn x¹, cho nªn c¸c
thanh dÉn x¹ t¹o thµnh mét ®-êng dÉn sãng ®Æc biÖt, v× thÕ do
tÝnh chÊt cña nã anten dÉn ®-êng gÇn gièng c¸c anten sãng ch¹y cã
vËn tèc pha chËm. Khi x¸c ®Þnh sè thanh dÉn x¹ cÇn chó ý r»ng do
dßng trªn c¸c thanh dÉn s¹ cµng xa ë phÝa cuèi ®èi víi tÝnh ph-¬ng
h-íng cña anten cµng Ýt. V× thÕ ng-êi ta th-êng kh«ng lµm qu¸ 10
thanh dÉn x¹. Khi ®ã ®é réng c¸nh sãng ë møc nöa c«ng suÊt vµo
kho¶ng 30 35 0 .
Anten dÉn ®-êng ®-îc dïng réng r·i trong v« tuyÕn truyÒn h×nh,
trong c¸c tuyÕn th«ng tin chuyÓn tiÕp vµ trong c¸c ®µi ra®a sãng
mÐt. Anten nµy ®-îc dïng phæ biÕn nh- thÕ v× nã cã tÝnh ®Þnh
h-íng t-¬ng ®èi tèt nh-ng kÝch th-íc vµ träng l-îng kh«ng lín l¾m, cÊu
tróc l¹i ®¬n gi¶n.
Nh-îc ®iÓm cña anten nµy lµ d¶i tÇn hÑp, ®iÒu chØnh khã.

1$ 


Anten dÉn ®-êng lµ mét hÖ tuyÕn tÝnh cña c¸c nguån ph©n bè
rêi r¹c (môc 2.2) v× thÕ:
>
  

f t.h (Ú ) = f1 ( Ú ) = f 1 (Ú ) ±    †
(5.27)
ê 
ë ®©y I2 ± biªn ®é dßng trªn chÊn tö ho¹t ®éng.
Nh- vËy ta cã thÓ tÝnh ®-îc ®Æc tr-ng h-íng nÕu biÕt c¸c tû sè
dßng I i /I 2 vµ kho¶ng c¸ch tõ chÊn tö ho¹t ®éng tíi chÊn tö thô ®éng
bÊt kú  i. ViÖc tÝnh to¸n nµy kh¸ phøc t¹p, v× thÕ trong thùc tÕ ng-êi
ta th-êng dïng c¸c c«ng thøc gÇn ®óng. Tõ (5.27) ta cã thÓ nhËn
®-îc c«ng thøc gÇn ®óng nÕu ta gi¶ thiÕt:

168
1. Ii = const, gi¶ thiÕt nµy kh«ng g©y ¶nh h-ëng lín tíi d¹ng ®Æc
tr-ng h-íng cña anten v× vai trß quyÕt ®Þnh chñ yÕu quyÕt ®Þnh
d¹ng ®Æc tr-ng h-íng lµ c¸c hÖ thøc pha.

 .  i = (i - 2). dtb; ë ®©y dtb - lµ kho¶ng c¸ch trung b×nh gi÷a c¸c
chÊn tö. Tøc lµ:
> 


5
 
(5.28)
>  > 
ë ®©y L lµ chiÒu dµi toµn bé anten.
! .  i = - k i lµ pha cña dßng trªn c¸c chÊn tö gi¶m theo quy luËt
tuyÕn tÝnh.
Trong tr-êng hîp nµy thõa sè cña hÖ cã d¹ng:
>
f hÖ (Ú ) = ±    † =    †

ê

Sau khi biÕn ®æi ta cã

«> »
 ¬     †Ù
f hÖ ( )=     (5.29)
« »
 ¬     Ù


So s¸nh sè liÖu tÝnh to¸n víi thùc nghiÖm ng-êi ta thÊy r»ng ®Ó
chÝnh x¸c hai c«ng thøc gÇn ®óng ë trªn ta cÇn thay n b»ng N + 2,
khi ®ã:

«>
 »
 ¬ =   † Ù
f hÖ ( )=     (5.30)
«  »
 ¬ =   Ù
  

Nh- vËy ®Æc tr-ng h-íng cña anten dÉn ®-êng trong mÆt ph¼ng
E cã d¹ng:

169
O  «> Ó »
     ¬     †Ù
f hÖ (Ú) =        (5.31)
 « »
 ¬     Ù
 

H×nh 5 - 8 m« t¶ ®Æc tr-ng h-íng cña mét anten dÉn ®-êng.

H×nh 5-9 m« t¶ sù phô thuéc cña ®é réng cña ®Æc tr-ng h-íng
theo møc 1/2 c«ng suÊt vµo sè thanh dÉn x¹ trªn anten.

c H×nh 5-7. H×nh 5-8. ±# . "


="* ET4 ^*)0
K%= <'

$_ <- F  , ---F  
Tõ ®é thÞ ta thÊy r»ng ¶nh h-ëng cña mçi chÊn tö sau nhá h¬n
cña chÊn tö tr-íc. §é réng cùc tiÓu cña c¸nh sãng chÝnh b»ng 25 0
30 0 . §ång thêi chØ ®¹t ®-îc gi¸ trÞ ®ã nÕu b¶o ®¶m chÕ ®é tèi -u
cña c¸c dßng trªn c¸c chÊn tö thô ®éng. Muèn vËy cÇn bè trÝ sao
cho kho¶ng c¸ch gi÷a chÊn tö ho¹t ®éng vµ thanh ph¶n x¹ n»m trong
giíi h¹n (0,15 0,25) Â ; chiÒu dµi cña c¸c thanh dÉn x¹ (0,48 0,40) Â
vµ cµng xa chÊn tö ho¹t ®éng th× chiÒu dµi c¸c thanh dÉn xa gi¶m

c
dÇn.

170

H×nh 5-9.K)J     


 34" T / E$4
§é réng c¸nh sãng chÝnh theo møc 1/2 c«ng suÊt, theo c«ng
thøc gÇn ®óng:
Â
 
´  ; (5.33)
5
ë ®©y L-®é dµi toµn anten
B- HÖ sè phô thuéc L/ Â
5
Khi = 1,5 10,2 th× B = 56 71
Â
1$$3,&- ./
0 


Tr-êng hîp tæng qu¸t ta cã thÓ tÝnh D theo (1 - 29Í), nh-ng trong
nhiÒu tr-êng hîp c«ng thøc ®ã kh¸ phøc t¹p. Ng-êi ta ®· t×m nhiÒu
c«ng thøc thùc nghiÖm. HÇu hÕt c¸c c«ng thøc ®ã ®Òu ®-a ®-îc vÒ
d¹ng:
5
m   (5.34)
Â
5
ë ®©y khi =1 7 th× hÖ sè A cã gi¸ trÞ trong kho¶ng 10 5
Â
Khi t¨ng sè dÉn x¹ th× hÖ A gi¶m dÇn tøc lµ D t¨ng c-êng cµng
chËm. Khi sè thanh dÉn x¹ nhá th× c¸c kÕt qu¶ tÝnh to¸n kh¸ trïng víi
c¸c sè liÖu thùc nghiÖm ®ã.


1$1G *+8

Theo (5.3) ta cã:


 >

   Ó   (5.35)
  


C¸c tÝnh to¸n vµ thùc nghiÖm cho thÊy r»ng thµnh phÇn ho¹t cña
trë vµo cña chÊn tö sãng ho¹t ®éng do ¶nh h-ëng cña c¸c chÊn tö
thô ®éng sÏ gi¶m tíi (20 30) «m. §iÒu nµy g©y khã kh¨n cho viÖc
phèi hîp víi phi ®e. §Ó n©ng cao trë vµo cña anten, ng-êi ta th-êng
dïng chÊn tö vßng pistolkor ®Ó lµm chÊn tö ho¹t ®éng trªn anten.
Ngoµi ra khi dïng chÊn tö vßng pistolkor ta cßn dÔ dµng g¾n nã
trùc tiÕp víi trôc kim lo¹i v× chç gÇn lµ ®iÓm nót cña ®iÖn ¸p nªn
kh«ng cÇn c¸ch ®iÖn.

171
1$2=%
   .f O


C¸c anten dÉn ®-êng ph¶n øng rÊt nh¹y ®èi víi sù biÕn ®æi tÇn
sè v× r»ng nã bao gåm c¸c yÕu tè céng h-ëng. Do sù biÕn thiªn
kho¶ng c¸ch gi÷a c¸c chÊn tö nªn x¶y ra sù biÕn thiªn ®Æc tr-ng
h-íng vµ trë vµo cña anten. Do ®ã anten dÉn ®-êng lµ mét anten cã
d¶i th«ng hÑp. Tr-íc hÕt anten cã tÝnh d¶i hÑp v× sù thay ®æi rÊt
m¹nh cña trë vµo theo tÇn sè. Ng-êi ta x¸c ®Þnh ®-îc r»ng t¸c dông
cña thanh ph¶n x¹ ®èi víi Z v cña anten m¹nh h¬n nhi Òu so víi t¸c
dông cña thanh dÉn x¹, v× thÕ nªn dïng c¸c thanh ph¶ n x¹ cã d¶i
th«ng réng (h×nh 5 - 10).
C¸c chÊn tö vßng pistolkor còng
lµm t¨ng d¶i th«ng cña anten bëi v×
chÝnh chóng lµ nh÷ng anten cã d¶i
th«ng réng h¬n so víi c¸c chÊn tö
th«ng th-êng. H×nh 5-10. O)0J
  0 
c
113,  .f O


Mét anten dÉn ®-êng víi sè thanh dÉn x¹ nhá h¬n 10 kh«ng thÓ
t¹o nªn gi¶n ®å h-íng cã ®é réng c¸nh sãng theo møc 1/2 c«ng suÊt
nhá h¬n 30 0. Ng-êi ta t¨ng tÝnh ®Þnh h-íng b»ng c¸ch dïng vµi anten
dÉn ®-êng ®Æt c¸ch nhau dá vµ ®-îc kÝch thÝch ®ång pha (h×nh 5-
11). §èi víi hÖ gåm 2 anten (h×nh 5-11a) dá = (1,1 1,25)  sÏ bá o
®á m  
´  f ´  .NÕu dïng 4 anten (h×nh 5-11b) víi dá = 1,3 Â ta

c
172

sÏ cã  
´ ê  ´ .

H×nh 5-11. - <') )


§Æc tr-ng h-íng cña hÖ gåm n anten dÉn ®-êng ®Æt trong mÆt
ph¼ng ®iÖn

O  «>
 »
     ¬ ==   † Ù
f th (Ú ) = 60     
 « »
 ¬ ==   † Ù
 
 
  = 
 
    (5.36)
 
  = 
 
 
§Æc tr-ng h-íng cña anten trong mÆt ph¼ng tõ thùc tÕ vÉn nh-
®Æc tr-ng h-íng cña mét anten dÉn ®-êng (c«ng thø 5 - 32). NÕu
mÆt ph¼ng H vu«ng gãc víi mÆt ®Êt vµ nÕu gi¶ thiÕt r»ng ®Êt
dÉn ®iÖn lý t-ëng th× ta cã:

«>
 »
 ¬ ==   † Ù
f th ( ) = 60      † (5.37)
« »
 ¬ =   † Ù
 

ë ®©y h lµ chiÒu cao ®Æt anten trªn mÆt ®Êt.


§Ó më réng vïng nh×n ®-îc cña c¸c ®µi ra®a th× ®Æc tr-ng h-íng
trong mÆt ph¼ng th¼ng ®øng ph¶i cã d¹ng qu¹t. Cã thÓ t¹o ®-îc
gi¶n ®å h-íng nh- thÕ b»ng c¸ch dïng anten dÉn ®-ên g hai tÇng
(h×nh 5.11c). Kho¶ng c¸ch gi÷a hai tÇng ph¶i chän sao cho c¸c
®iÓm kh«ng trong ®Æc tr-ng h-íng cña tÇng trªn ph¶i ®-îc c¸c cùc
®¹i trong ®Æc tr-ng h-íng cña tÇng d-íi trïm lªn (h×nh 5.12).

173
CÇn chó ý r»ng nÕu cÊp ®iÖn ®ång pha cho c¸c tÇng sÏ kh«ng
thÓ hoµn toµn triÖt tiªu nh÷ng chç lâm trong ®Æc tr-ng h-íng cña
anten do sù giao thoa gi÷a c¸c tr-êng cña tÇng trªn E t vµ tÇng d-íi Ed .
§Ó hoµn toµn triÖt tiªu ®iÓm kh«ng ta cÇn ph¶i cÊp ®iÖn lÖch pha
cho c¸c tÇng. Trong tr-êng hîp ®ã tr-êng tæng hîp ® -îc x¸c ®Þnh
b»ng c«ng thøc:

w w  Ó w 

B»ng c¸ch ®iÒu chØnh sù ph©n phèi c«ng suÊt gi÷a 2 tÇng ta cã
thÓ cã ®-îc nh÷ng ®Æc tr-ng h-íng cã d¹ng kh¸c nhau trong mÆt
ph¼ng th¼ng ®øng.
Cã thÓ dïng bé biÕn ®æi Y ®Ó cÊp ®iÖn cho c¸c tÇng cña
anten dÉn ®-êng phøc t¹p víi ®é lÖch pha 90 0 . §Ó ®iÒu chØnh
ph©n bè c«ng suÊt ®-a vµo c¸c tÇng, vµ cßn ®Ó phèi hîp fi®e
chÝnh (tõ m¸y ph¸t tíi) víi 2 fi®e cÊp ®iÖn cho 2 tÇng (h×nh 5-13).
Bé biÕn ®æi Y lµm b»ng ®-êng d©y ®ång trôc.

H×nhc 5-12. ` 3# . H×nh 5-13. K%= @


+a4 <' HZ
) )& 
§Ó tr¸nh mÊt phèi hîp t¹i ®iÓm ph©n nh¸nh, ng-êi ta nèi c¸c ®o¹n
d©y ®o¶n m¹ch còng b»ng d©y ®ång trôc cïng lo¹i dµi 11 vµ 1 2 víi
c¸c fi®e  1 vµ  2 t¹i c¸c ®iÓm 1 vµ 2 c¸ch ®iÓm ph©n nh¸nh   /4. C¸c
tÇng anten ph¶i phèi hîp víi c¸c fi®e  4 vµ  .

174
Cã thÓ chøng tá r»ng sÏ cã sù phèi hîp t¹i ®iÓm ph©n nh¸nh nÕu
trë t¹i ®iÓm 3  ‘ ê  , ®iÒu kiÖn nµy ®-îc tho¶ m·n khi:
Â
> > Ó (5.38)

Khi tho¶ m·n (5.38) th× tû sè c«ng suÊt ®-a vµo 2 tÇng
 

   ]  (5.39)
  

ë ®©y:
O

Â

Nh- vËy thay ®æi chiÒu dµi cña c¸c ®o¹n phi®e ,  vµ ,  ta cã
thÓ thay ®æi sù ph©n bè c«ng suÊt cho 2 tÇng.

12  .+ T


  6 ' N


12 'S

Anten dµn ®ång pha nhiÒu chÊn tö lµ nh÷ng dµn chÊn tö nöa sãng
®ång pha xÕp trªn mét mÆt ph¼ng hoÆc theo mét ®-êng th¼ng.
Tõng cÆp chÊn tö ®-îc
nèi víi phi®e song hµnh (hai chÊn tö nöa sãng ®-îc kÝch thÝch chung ë
®Çu nót t¹o thµnh mét chÊn tö toµn sãng). Hai chÊn tö liªn tiÕp c¸ch
nhau Â/2. §Ó b¶o ®¶m  ®iÖn ®ång pha cho c¸c chÊn tö, ®©y phi®e

c
175
ph¶i b¾t chÐo (h×nh 5.14).


H×nh 5-14. K%= $=)6  ET

Anten ®ång pha ®-îc x©y dùng nh- trªn sÏ tËp trung ph¸t x¹ vÒ 2 phÝa
vu«ng gãc víi anten. §Ó ph¸t x¹ ®¬n, h-íng ng-êi ta th-êng dïng thªm mét
hÖ ph¶n x¹ ®Æt c¸ch anten kho¶ng 0,25 Â. HÖ ph¶n x¹ th-êng lµ nh÷ng
d¶i kim lo¹i ph¼ng hoÆc lµ nh÷ng l-íi d©y kim lo¹i. Nh÷ng hÖ ph¶n x¹ ®ã
lµ nh÷ng hÖ kh«ng céng h-ëng. VÒ mÆt cÊu tróc dïng nh÷ng hÖ ph¶n x¹
®ã còng rÊt thuËn lîi: c¸c chÊn tö cã thÓ g¾n víi hÖ ph¶n x¹ b»ng nh÷ng
thanh kim lo¹i t¹i ®iÓm nót cña ®iÖn ¸p.
Ng-êi ta th-êng dïng nhÊt lµ nh÷ng anten ®ång pha ph¸t x¹ ph©n cùc
ngang.


12 



Anten ®ång pha nhiÒu chÊn tö lµ mét hÖ ph¼ng gåm c¸c nguån ph¸t
x¹ ®ång nhÊt, gi¸n ®o¹n, ®Þnh h-íng nh- nhau.
§Æc tr-ng h-íng cña hÖ nµy trong mÆt ph¼ng n»m ngang trïng víi
®Æc tr-ng h-íng cña mét tÇng trong mÆt ph¼ng ®ã. Trong mÆt ph¼ng
®øng d¹ng cña ®Æc tr-ng h-íng kh«ng chØ chÞu ¶nh h-ëng cña sè tÇng,
¶nh h-¬ng do d¹ng ®Æc tr-ng h-íng cña mét chÊn tö trong mÆt ph¼ng
®ã mµ cßn chÞu ¶nh h-ëng nhiÒu cña mÆt ®Êt. Trong c¶ 2 mÆt ph¼ng
®Òu ph¶i chó ý ®Õn ¶nh h-ëng cña hÖ ph¶n x¹.
Nh- vËy viÖc tÝnh ®Æc tr-ng h-íng cña dµn ph¼ng 2 chiÒu trong mçi
mÆt ph¼ng sÏ dÉn tíi viÖc tÝnh ®Æc tr-ng h-íng cña c¸c dµn tuyÕn tÝnh
t-¬ng øng. §Æc tr-ng h-íng chuÈn ho¸ cña hÖ tuyÕn tÝnh c¸c nguån ph¸t
x¹ gi¸n ®o¹n ®ång nhÊt trong mÆt ph¼ng bÊt kú ®-îc x¸c ®Þnh b»ng
c«ng thøc:
Ft.h (Ú) = F1 (Ú). Fhe (Ú). Fp (Ú) (5.40)
ë ®©y:

176
Fth(Ú)- ®Æc tr-ng h-íng chuÈn ho¸ tæng hîp cña anten cã hÖ ph¶n x¹
trong mÆt ph¼ng n»m ngang hoÆc th¼ng ®øng trong kh«ng gian tù do.
F1(Ú)- ®Æc tr-ng h-íng chuÈn ho¸ cña 1 chÊn tö trong mÆt ph¼ng
®ã.
FhÖ(Ú)- thõa sè chuÈn ho¸ cña hÖ ®ång pha tuyÕn tÝnh gåm c¸c
nguån gi¸n ®o¹n.
Fp(Ú)- thõa sè chuÈn ho¸ chó ý tíi ¶nh h-ëng cña hÖ ph¶n x¹ ph¼ng.
§Ó tÝnh ¶nh h-ëng cña ®Êt ®èi víi ®Æc tr-ng h-íng cña anten th×
ph¶i thªm vµo (5.40) thõa sè ®Êt (thõa sè giao thoa):
Fth (Ú) = F1(Ú). F he (Ú). Fp (Ú). Fd(Ú) (5.41)
D¹ng ®Æc tr-ng h-íng cña anten ®ång pha n»m ngang trong mÆt
ph¼ng n»m ngang ®-îc m« t¶ trªn h×nh 5.15. Trong mÆt ph¼ng th¼ng

®øng h×nh 5.16 (cã kÓ ®Õn ¶nh h-ëng cña mÆt ®Êt dÉn ®iÖn lý t-ëng).

H×nh 5-15. ±# .4"#)5b" 


 =)b"
c1. m = 2; 2. m = 4; 3. m = 8; m - sè chÊn tö 1/2 sãng trong mét tÇng.


177
 c
H×nh 5-16.


±# .4"#)55 =)b"
" a -)0"# <
B 


12!G   ()*+,&- ./


0 

Trë ph¸t x¹ cña anten ®ång pha lµ tæng trë ph¸t x¹ cña tÊt c¶ c¸c
chÊn tö trªn anten. Trë ph¸t x¹ cña mçi mét chÊn tö l¹i bao gåm trë ph¸t x¹
riªng R¶=73,1 «m vµ c¸c trë ph¶n ¶nh do c¸c chÊn tö kh¸c ®-a vµo. C¸c
trë ph¶n ¶nh ®ã ®-îc x¸c ®Þnh theo ®å thÞ hoÆc b¶ng. C¸c chÊn tö
cµng xa nhau th× ¶nh h-ëng t-¬ng hç cµng gi¶m ®i. V× thÕ gi¸ trÞ trë ph¸t
x¹ cña mçi chÊn tö Ýt kh¸c gi¸ trÞ trë ph¸t x¹ riªng c ña nã. Trë ph¸t x¹ tæng
céng cña c¶ anten kh«ng cã hÖ ph¶n x¹ cã thÓ lÊy gÇn ®óng b»ng:
R¶tæng m.n R¶ (5.42)
Trë ph¸t x¹ cña anten ®ång pha n»m ngang cã hÖ ph¶n x¹ ho¹t ®éng
xÊp xØ gÊp ®«i trë ph¸t x¹ cña anten ®ã khi kh«ng cã h Ö ph¸t x¹.
Trong tr-êng hîp cã hÖ ph¶n x¹ thô ®éng th× trë ph¸t x¹ t¨ng lªn 60
70%.

178
HÖ sè t¸c dông ®Þnh h-íng cña anten ®ång pha cã thÓ tÝnh theo
ph-¬ng ph¸p tæng qu¸t (xem ch-¬ng 1) vµ nã ®-îc biÓu diÔn qua ®Æc
tr-ng h-íng hoÆc trë ph¸t x¹ cña anten. HÖ sè t¸c dông ®Þnh h-íng cña
anten th-êng dïng th-êng vµo kho¶ng vµi chôc ®Õn vµi tr¨m.
12$G *+8*+.  %

V× kho¶ng c¸ch gi÷a c¸c chÊn tö liªn tiÕp trong mçi cét lµ Â/2 nªn trë
vµo cña mét cét chÊn tö tÝnh t¹i ®iÓm nèi cña chÊn tö ë tÇng d-íi cïng
b»ng:

 !   (5.43)

ë ®©y Z1 lµ trë cña 1 chÊn tö ®èi xøng dµi  (nã gåm 2 chÊn tö nöa
sãng). Trë vµo t¹i ®iÓm ph©n nh¸nh cña phi ®e s¬ cÊp ®-îc x¸c ®Þnh
theo lý thuyÕt ®-êng d©y dµi.
V× ®é dµi phi ®e nèi gi÷a 2 tÇng liªn tiÕp lµ Â/2 nªn khi cã sù sai
lÖch khái b-íc sãng tÝnh to¸n th× sù cÊp ®iÖn kh«ng cßn ®ång pha n÷a
do ®ã ®Æc tr-ng h-íng bÞ sai l¹c. Nh÷ng tÝnh to¸n cho thÊy r»ng ®èi víi
anten ®ång pha 2 tÇng th× c¸c tÝnh chÊt ®Þnh h-íng chØ cã thÓ cßn
dïng ®-îc trong d¶i tÇn 25%, cßn 4 tÇng - 10%.
§Ó lµm gi¶m ¶nh h-ëng cña trë vµo cña c¸c chÊn tö ®Õn ®é réng d¶i
th«ng cña anten ng-êi ta lµm c¸c chÊn tö b»ng nh÷ng b¶ng kim lo¹i.

179

2
h  &L
 )D
2   (
 
2  C
D U 8)@
I&-,   


Anten x-¬ng c¸ lµ mét anten ®iÓn h×nh cña lo¹i anten nhiÒu yÕu tè
bøc x¹ däc. Nã lµ lo¹i anten sãng ch¹y dïng phæ biÕn ë c¸c trung t©m thu
th«ng tin. ¦u ®iÓm c¬ b¶n cña nã lµ h-íng tÝnh tèt, gi¶i réng.
CÊu tróc (h×nh 6.1)
Gåm ®-êng d©y AB//CD; mét ®Çu nèi ®Õn m¸y thu, ®Òu kia ®Õn t¶i
8 ê  . Trªn ®-êng d©y ng-êi ta m¾c N chÊn tö song song qua trë kh¸ng


liªn kÕt. Z,. Kho¶ng c¸ch gi÷a c¸c chÊn tö nhá h¬n b-íc sãng =  .

Toµn bé anten ®Æt n»m ngang ë ®é cao h (16 ± 25m).

c H×nh 6-1.


> ? 4 c"- %0&




180
§Ó ®¬n gi¶n ta xÐt trong chÕ ®é thu. Gi¶ sö sãng tíi mÆt anten d-íi
gãc Ú (h×nh 6.2).
ë mçi chÊn tö cã 1 s.®.® g©y ra trong ®-êng d©y ABCD 1 dßng vµ
®iÖn ¸p sãng ch¹y. Thµnh phÇn vÒ t¶i bÞ tiªu hao hÕt mµ kh«ng g©y ra
ph¶n x¹. Thµnh phÇn vÒ m¸y thu sÏ g©y ra ë ®ã mét ®iÖn ¸p tæng céng
nµo ®ã.


c _&+


§©y ABCD kh«ng tham gia vµo viÖc t¹o ®iÖn ¸p ë ®Çu vµo m¸y thu
v× kho¶ng c¸ch gi÷a 2 d©y rÊt nhá so víi b-íc sãng nªn suÊt ®iÖn ®éng
c¶m øng trong 2c d©y lu«n ®ång biªn, ®ång pha; nh-ng ®-a tíi ®Çu vµo
m¸y thu ng-îc nhau nªn kh«ng g©y ra t¸c dông g×.
Gi¶ sö sãng ®Õn theo h-íng Ú = 0 ®Çu tiªn chÊn tö thø N cã s.®.®
c¶m øng e = e vµ truyÒn vÒ m¸y thu (gi¶ sö V F = c). Sau 1 thêi gian, e N
®Õn vÞ trÝ chÊn tö N - 1; ®ång thêi lóc nµy ë chÊn tö N - 1 còng cã
s.®.® c¶m øng cña sãng tíi eN-1 = e. Vµ b©y giê cã s.®.® 2e ®i vÒ
phÝa m¸y thu. KÕt qu¶ ë ®Çu vµo m¸y thu cã s.®.® A = Ne. Nh- vËy Ú =
0 lµ h-íng thu cùc ®¹i. Thùc tÕ do VF ³ c nªn c¸c s.®.® kh«ng hoµn toµn
®ång pha ë lèi vµo nªn A < Ne nh-ng h-íng cùc ®¹i vÉn lµ Ú = 0.
Tr-êng hîp sãng ®Õn theo h-íng Ú = O ë t¶i sÏ cã s.®.® Ne vµ tæn
hao hÕt; phÇn truyÒn l¹i m¸y thu sÏ triÖt lÉn nhau.
XÐt chÊn tö thø p vµ p + 1; do ep nhanh pha h¬n e p + 1 vÒ kÝch
thÝch sãng tíi råi e p + 1 l¹i chËm pha h¬n e p do qu·ng ®-êng ®Õn m¸y thu;
nªn ë ®Çu vµo m¸y thu 2 s.®.® nµy sai pha nhau 1 l-îng 2 kd; ng-êi ta cã
thÓ chän d ®Ó chóng ng-îc pha nhau, kÕt qu¶ min = 0.

181
§Ó t×m ®Æc tr-ng h-íng cña 1 chÊn tö víi ®Æc tr-ng h-íng cña N bé
ph¸t x¹ v« h-íng cã ®é di pha liªn tiÕp lµ !;
! = n5d; 5 = c/vF
Bá qua sù suy gi¶m dßng trong d©y, ta cã:
>
    †
fhÖ (Ú,t) =  (6.1)

     †

Do ®ã hµm ph-¬ng h-íng trong 2 mÆt ph¼ng ®-îc tÝnh.
> =
   t †
   t †   
  t † ê (6.2)
 t 
=
  t †

>
   †

  †   †  (6.3)

    †

Gi¶n ®å h-íng cã d¹ng: (ë mF ®øng cã kÓ ®Õn ¶nh h-ëng cña mÆt
®Êt n÷a) h×nh 6.3.

c 

H×nh 6-3.
§Ó t×m ®é réng c¸nh sãng cña anten ta xuÊt ph¸t tõ
> =
   † ê 

 
  ê 
> 
T-¬ng tù  (6.4)
 
   ê
> 

182
Khi t¨ng ®é dµi anten (L) ®Æc tr-ng h-íng ®-îc quyÕt ®Þnh chñ yÕu
do thõa sè giao thao (6.1). §Ó c¸nh sãng sau nhá cÇn chän
 
=   m . NÕu d gi¶m thªm n÷a th× gi¶m thªm mét chót c¸nh phô
‘ 

cßn tÝnh ph-¬ng h-íng Ýt thay ®æi; khi d @ 0 vµ b¶o ®¶m Nd = const ta

5
  
 †
fhÖ (Ú, t) =  (6.5)
5
    †


B©y giê ta l¹i chuÈn ho¸ theo ( , )


 
    
 t†
fchuÈn ( , ) =  .  (6.6)
 
      t†
 

L = (N-1) d Nd - chiÒu dµi anten. Do ®ã:


O 5
 O O
 (6.7)
Â
ë ët   †  

R "

 

Ng-êi ta ®· chøng minh r»ng Dmax ë mäi anten khi kL (5-1) = O . V×


vËy
Ó  5 Ó
    † vµ Dmax =  (6.8)
  

ChiÒu dµi tèi -u ®-îc t×m tõ ®iÒu kiÖn ®Ó D max nghÜa lµ:

    † 

 Â
vËy 5
"  
" Ó (6.9)
  † 5
Trªn h×nh 6.4 lµ d¹ng gi¶n ®å h-íng øng víi vËn tèc pha kh¸c nhau:

183

c
H×nh 6-4.

2 [  D4-   (


 

Khi thiÕt kÕ anten cÇn chän chiÒu dµi cña nã, sè chÊn tö (hoÆc
kho¶ng c¸ch gi÷a chóng); chiÒu cao ®Æt anten h; trë kh¸ng liªn kÕt Z ,
vµ trë sãng ®-êng d©y d.
; 6  $FL = (N - 1) d.
XuÊt ph¸t tõ yªu cÇu ®Æc tr-ng h-íng vµ cÊu tróc ®Ó chän chiÒu dµi.

§é réng c¸nh sãng sÏ gi¶m theo sù t¨ng (nÕu b¶o ®¶m 5t/-). Gãc më


cho phÐp th-êng phô thuéc vµo thay ®æi gãc sãng tíi. Tû sè th-êng

chän b»ng 6 7 ë sãng 12 15m; L 100m. Chó ý r»ng t¨ng L th×
cÊu tróc anten thªm cång kÒnh phøc t¹p nªn khi b-íc sãng trªn 15m ng-êi
ta vÉn chØ dïng anten cã ®é dµi L 90 100m.
;d40   :

§Ó ®¬n gi¶n cÊu tróc cÇn t¨ng kho¶ng c¸ch d (gi¶n sè chÊn tö N)
Â
nh-ng t¨ng d sÏ lµm t¨ng ph¸t x¹ phÝa sau vµ bøc x¹ phô. (khi d = th×

møc c¸nh sau b»ng møc c¸nh sãng chÝnh).
 
Th«ng th-êng chän =   m . NÕu d nhá h¬n c¸nh sãng chÝnh
‘ 
Ýt thay ®æi c¸nh phô gi¶m 1 chót. Do ®ã sè chÊn tö:



=
; 6  4#:
§-îc chän xuÊt ph¸t tõ trÞ sè gãc sãng tíi; nghÜa lµ tõ ®iÒu kiÖn
sin (kh sin Ú) = 1

VËy ê (6.10)
  

;OBD
D@:

184
Víi ®-êng d©y ABCD chÊn tö lµ t¶i cña nã. §Ó t¸c dông rÏ m¹ch cña
chÊn tö kh«ng ¶nh h-ëng ®Õn V F cÇn chän  R  = . Th-êng ®Ó gi¶m ¶nh
h-ëng cña chÊn tö ®Õn ®-êng d©y ng-êi ta m¾c vµo ®-êng d©y qua Z lk.
Trë kh¸ng liªn kÕt cã thÓ lµ R, L, C hoÆc cã thÓ g¾n trùc tiÕp vµo
®-êng d©y (Zlk = 0). Z lk sÏ lµm hao phÝ 1 phÇn n¨ng l-îng lªn ®ã.
- Tr-êng hîp Zlk lµ ®iÖn dung; phô thuéc tÇn sè. ë phÇn b-íc sãng
ng¾n cña d¶i hiÖu suÊt anten 5A 15 30%. Khi t¨ng b-íc sãng th× R¶
rÊt bÐ (do ]c 0,25 Âmin) vµ Xc rÊt lín, g©y tæn hao lín nªn hiÖu suÊt rÊt
thÊp ( 5A = vµi %). §Ó lµm viÖc trong 1 ngµy ®ªm cÇn 2 anten lo¹i nµy:
- Tr-êng hîp Z]K lµ ®iÖn trë R, kh«ng phô thuéc tÇn sè. ViÖc gi¶m 5A,
G theo sù gi¶m tÇn sè rÊt chËm do R ¶ ë phÇn dµi cña d¶i lín h¬n so víi
dïng tù liªn kÕt nªn 5A = 20 - 50%. Dïng Rlk cßn më réng ®-îc gi¶i c«ng t¸c
nªn chØ cÇn 1 anten ®Ó lµm viÖc c¶ ngµy lÉn ®ªm.
- Tr-êng hîp Zlk lµ L; còng cã thÓ dïng nh-ng dÔ xÈy ra t¸ch ®«i c¸nh
sãng nÕu chän kh«ng thÝch hîp ; gi¶i hÑp hiÖu suÊt thÊp (R t/haoL >
Rt/haoC).

; 6  $ ET:


Â
Th-êng khi > anten mang tÝnh dung vµ ph¶n ¸nh vµo ®-êng d©y

mét Cv lµm t¨ng ®iÖn dung ph©n bè C1 cña ®-êng d©y vµ g©y ra gi¶m
VF v× vËy cÇn gi¶m Cv; ®Ó lµm ®iÒu ®ã cÇn rót ng¾n ®é dµi chÊn tö;
nh-ng ] gi¶m qu¸ th× ] còng gi¶m do ®ã A còng gi¶m nªn ]c th-êng lÊy
b»ng Âmin/4.
KÕt luËn: Anten cã h-íng tÝnh tèt, gi¶i réng: diÖn tÝch triÓn khai
kh«ng lín. Tuy vËy thiÕt bÞ phøc t¹p, hiÖu suÊt thÊp nªn chØ dïng ®Ó
thu ë nh÷ng trung t©m th«ng tin. Khi chÊn tö Ýt gi¶i c«ng t¸c réng h¬n;
®é dµi chÊn tö ®ã thÓ lÊy lín h¬n, ®«i khi kh«ng cÇn Z lk vµ Rt vµ dïng
®Ó ph¸t. Muèn t¨ng h-íng tÝnh cã thÓ ghÐp thµnh hÖ hoÆc dïng truyÒn
sãng ®Êt d-íi ®Æt th¼ng ®øng vµ dïng kh«ng ®èi xøng (h×nh 6-5).

185


H×nh 6-5.

2h  &L
 )D ."D


2 h  &L


 )D ."D8
%

 #.8
Anten sãng ch¹y d©y ®¬n lµ mét d©y dÉn ®iÖn th¼ng, mét ®Çu cña
nã ®-îc m¾c ®iÖn trë phèi hîp cã gi¸ trÞ b»ng trë kh¸ng sãng cña ®-êng
d©y (h×nh 6 - 6a).

H×nh 6-6.


Gi¶ thiÕt d©y dÉn cã ®é dµi ,cTrªn ®ã cã dßng ®iÖn sãng ch¹y, víi
vËn tèc pha b»ng v  gi¶ sö d©y dÉn ®-îc ®Æt theo trôc Z cña hÖ to¹ ®é.
Khi Êy hµm ph©n bè cña dßng ®iÖn theo d©y dÉn sÏ cã d¹ng sau:
 
   † ê  
I o - biªn ®é dßng ®iÖn øng víi z = 0
R
ê ;  - lµ hÖ sè chËm


Kh¶o s¸t anten d©y sãng ch¹y lµ tæng hîp cña v« sè c¸c l-ìng cùc
®iÖn hertz ®Æt nèi tiÕp nhau. Ta cã hµm ®Æc tr-ng h-íng chuÈn ho¸
cña anten sãng ch¹y 1 d©y lµ:


ë
 
  † ê      =


ë ®©y lµ gãc gi÷a h-íng kh¶o s¸t vµ h-íng trôc cña d©y dÉn.
TÝch ph©n biÓu thøc trªn nhËn ®-îc

186
«  »
 ¬    †Ù
t  †    (6.11)

   †

NÕu vËn tèc pha cña sãng trªn ®-êng d©y b»ng vËn tèc ¸nh s¸ng th×
(6.11) sÏ trë thµnh
«  »
 ¬    †Ù
t  †    (6.12)

   †


§å thÞ ph-¬ng h-íng cña anten ®-îc vÏ ë h×nh 6.6b (tr-êng hîp ]c =
1,5Â).
H-íng cùc ®¹i cña ®å thÞ ph-¬ng h-íng lÖch víi trôc d©y dÉn mét gãc
ÚM theo h-íng truyÒn lan cña dßng ®iÖn sãng ch¹y trªn d©y. Ph©n tÝch

(6.12) cho thÊy r»ng gãc lÖch Ú M sÏ cµng nhá khi cã gi¸ trÞ lín, gãc Ú M
Â
®-îc x¸c ®Þnh gÇn ®óng tõ ®iÒu kiÖn cùc ®¹i cña tö sè hµm tæ hîp,
nghÜa lµ ®iÒu kiÖn
«  »
 ¬   Ê Ù 
 
Tõ ®ã rót ra:
Ê   †
 (6.13)

Tõ c«ng thøc trªn ta thÊy r»ng nÕu kh¸ lín th× gãc ÚM sÏ Ýt biÕn
Â
®æi khi b-íc sãng thay ®æi. §ã lµ lý do mµ ®èi víi c¸c anten d©y sãng
ch¹y sÏ kh¶o s¸t sau nµy c¸c d©y dÉn cÇn cã ®é dµi ]cc‘c 4) Âo.
Nh- ta thÊy ë h×nh 6.6, bøc x¹ cña d©y dÉn ®¬n cã sãng ch¹y (khi
d©y dÉn ®-îc ®Æt trong kh«ng gian tù do hoÆc ®Æt trªn mÆt ®Êt)
kh«ng ph¶i lµ bøc x¹ trôc. Do ®ã, viÖc sö dông riªng rÏ mét d©y ®¬n cã
sãng ch¹y ®Æt cao trªn mÆt ®Êt lµ kh«ng thÝch hîp so víi c¸c yªu cÇu
thùc tÕ cña kü thuËt th«ng tin.
187
Trong thùc tÕ, cã thÓ nhËn ®-îc anten d©y ®¬n bøc x¹ trôc khi ®Æt
anten rÊt gÇn mÆt ®Êt (s¸t mÆt ®Êt hay d-íi mÆt ®Êt), ®-îc xÐt ë phÇn
2 cña bµi nµy. Trong tr-êng hîp nµy, d©y dÉn sÏ ch-a tÝnh thµnh phÇn
däc cña ®iÖn tr-êng.

2h  &L
 )D ."D& I'

Anten gåm 1 d©y dÉn dµi vµo  ®Æt thÊp ( h cì 3m). Mét ®Çu ®-îc
nèi ®Õn ®iÖn ®µi, 1 ®Çu m¾c t¶i b»ng trë sãng cña d©y d = Rt. Anten
lµm viÖc trong chÕ ®é sãng ch¹y, nã sÏ b¶o ®¶m t¸c dông ®¬n h-íng
trong gi¶i réng. Kh¸c víi nh÷ng anten tr-íc, ph©n bè dßng cã d¹ng sãng
®øng, trong anten nµy pha cña dßng thay ®æi däc d©y tõ ®iÓm nµy
sang ®iÓm kh¸c theo qui luËt tuyÕn tÝnh cßn biªn ®é Ýt thay ®æi (gi¶m
theo qui luËt mò) h×nh 6.7.

H×nh 6-7.
ë chÕ ®é ph¸t anten cã dßng ch¹y ®Õn t¶i, ë mçi yÕu tè cña d©y cã
dßng dÞch chuyÓn xuèng ®Êt t¹o ra dßng dÉn vµ dÞch. §é dÉn cµng tèt
dßng ¨n cµng n«ng. Sù ph¸t x¹ däc mÆt ®Êt lµ do thµnh phÇn ®øng cña
dßng. NÕu VF = C, ë h-íng t¶i tr-êng do mäi yÕu tè t¹o ra ®ång pha. Gi¶
sö yÕu tè d©y t¹i lèi vµo t¹o ra t¹i P tr-êng w   pha cña yÕu tè = t¹i x
chËm so víi lèi vµo 1 gãc k5x vµ tr-êng do nã g©y ra t¹i P lµ:
dEe-ik5x e-ik(r-x) = dEe-ikr . e-ik(-1+5)x (6.14)
Khi 5 = 1 th× Emax; ë h-íng ng-îc l¹i Emin
188
 d ³ Rt sÏ cã sãng ph¶n x¹ vµ Emin t¨ng, do ®ã ®¶m b¶o Rt = d lµ
®iÒu rÊt quan träng.
§Ó t×m biÓu thøc tÝnh ®Æc tr-ng h-íng ta nghiªn cøu anten ë chÕ
®é thu. Hµm ph©n bè dßng trong anten cã d¹ng:
  †
  †      Ó  † (6.15)

Thµnh phÇn ®iÖn tr-êng tiÕp tuyÕn víi d©y
Et () = Encos eikcos (6.16)
] w= ]
Nªn   ê ë w  †   †=  ê  > ë    > †
=
 
 Í

]
     > †
 >   «] »
=  w ” ¬    > † Ù (6.17)
 Í    >   

Khi suy gi¶m nhá ( t = 0; VF = C vµ 5 = 1)


w >
vµ  m (6.18)
 Í

Â
Khi > ; gÇn ®óng f ( ) = cos ; nghÜa lµ gi¶n ®å h-íng cã d¹ng sè

8 däc trôc anten. Khi t¨ng ®é dµi anten, c¸nh sãng phÝa = 1800 gi¶m
thµnh vµi c¸nh phô; c¸nh phÝa = 0 hÑp l¹i. Trªn h×nh 6 - 8 chØ ra d¹ng
gi¶n ®å h-íng. Chó ý do thùc tÕ v F ³ C lªn ] kh«ng thÓ t¨ng tuú ý.

H×nh 6 - 8.
Tr-êng hîp t = 0 vµ VF ³ C; 5 ³ 1
] 
     > † 
 w   
  > (6.19)
 Í    > †

189
VËy Amax ë h-íng = 0 øng víi mèi 1 , x¸c ®Þnh. Lóc ®ã sin
>
  †  vµ

O Â
5
"" (6.20)
  †   †
 w=  w 
cßn   ê ê = (6.21)
 Í  †  O  †
Í
#=

 phô thuéc tham sè ®Êt vµ ®é cao ®Æt anten; th-êng h = 0,5 2m


nªn  = 1,1 1,05;
Khi L > L t/-u c¸nh sãng t¸ch ®«i.
>

Tr-êng hîp suy gi¶m nhá biÓu thøc (6-9) cÇn nhËn thªm   vµ søc
>

®iÖn ®éng cùc ®¹i sÏ nhá h¬n khi kh«ng suy gi¶m   lÇn, chiÒu dµi tèi
-u còng gi¶m 1 chót. Khi cho Â, 5, t th× ®é dµi tèi -u cã thÓ t×m qua.
>
  « > »
  ¬   †Ù   vµ
>  
 O   †
Lt/-u =
R (6.22)
O   † Â
Sù rót ng¾n Lt/-u chñ yÕu ë SCN khi ®Æt thÊp. Khi chän Lt/-u cña
anten sãng ch¹y lµm viÖc trong gi¶i tÇn cÇn tÝnh theo Âmin.
¶nh h-ëng cña suy gi¶m ®Õn gi¶n ®å h-íng, cã thÓ bá qua, v× nã
chØ lµm anten kh«ng cã h-íng thu kh«ng vµ th-êng x¶y ra ë SCN.
HiÖu qu¶ cña anten sãng ch¹y trªn ®Êt kh«, c¸t, ®¸ lín h¬n ®Êt Èm,
ruéng n-íc. HiÖu qu¶ còng t¨ng khi t¨ng ®é cao (do gi¶m dßng tiªu hao
trong ®Êt). HÖ sè khuÕch ®¹i cña anten sãng ch¹y ë sãng dµi lµ vµi %.
Sãng trung lµ vµi % vµ sãng ng¾n lµ vµi chôc % nªn ë DTN chØ dïng ®Ó
thu. ChØ ë SCN lóc ®ã G > 1 míi cã thÓ dïng ®Ó ph¸t.
HiÖu qu¶ còng t¨ng khi lµm anten gåm 1 vµi d©y ®Æt c¸ch nhau 1
kho¶ng c¸ch nµo ®ã, nguyªn nh©n lµ lµm gi¶m tæn hao trong ®Êt khi
kho¶ng c¸ch gi÷a chóng nhá vµ do t¨ng h-íng tÝnh khi kho¶ng c¸ch lín.
§«i khi ng-êi ta cßn biÕn nã thµnh anten nöa tr¸m (h×nh 6 - 9) rÊt hay
dïng trong qu©n sù.

190
H×nh 6 - 9.

2!h  Z a

S¬ ®å cña anten ®-îc vÏ ë h×nh 6 - 12 kÕt cÊu anten gåm hai d©y
®¬n sãng ch¹y lµm thµnh h×nh ch÷ V. Mçi d©y cã ®é dµi L (L > 4 Â), mét
®Çu ®-îc m¾c ®iÖn trë phèi hîp cã gi¸ trÞ b»ng trë kh¸ng sãng cña
®-êng d©y, cßn ®Çu kia ®-îc nèi víi nguån (hoÆc t¶i).
NÕu ta chän gãc gi÷a hai d©y dÉn b»ng  Ê ®-îc x¸c ®Þnh bëi 6 - 13
vµ tiÕp ®iÖn cho anten bëi ®-êng d©y song hµnh nh- vÏ ë h×nh 6 - 13
th× bøc x¹ cña anten sÏ cã h-íng cùc ®¹i trïng víi ®-êng ph©n gi¸c cña gãc
(h-íng trôc z). §iÒu nµy cã thÓ ®-îc gi¶i thÝch nh- sau:

H×nh 6-11. H×nh 6-12.

Thø nhÊt, nÕu xÐt theo khÝa c¹nh sai pha cña tr-êng bøc x¹ cña hai
d©y ®¬n do sai lÖch vÒ ®é dµi ®-êng ®i cña tia th× theo h-íng z ®é sai
lÖch nµy b»ng kh«ng.
Thø hai, ®å thÞ ph-¬ng h-íng cña mçi d©y ®¬n ®Òu cã mét (trong sè
hai) bóp sãng mµ h-íng cùc ®¹i cña nã song song víi trôc z (ë h×nh 6 -
13) hai bóp sãng nµy ®-îc kÝ hiÖu lµ 2 vµ 1), tr-êng bøc x¹ thuéc c¸c bóp
sãng nµy l¹i ®ång pha nhau do ®Æc ®iÓm tiÕp diÖn t¹o ra. ThËt vËy, do
mçi d©y ®-îc tiÕp diÖn bëi dßng ®iÖn tõ mçi nh¸nh cña d©y song hµnh
nªn sai pha cña chóng b»ng 180 0. NÕu ®Ó ý r»ng tr-êng bøc x¹ thuéc hai
bóp sãng cña cïng mét ®å thÞ ph-¬ng h-íng trong mÆt ph¼ng kh¶o s¸t

191
cã pha kh¸c nhau 180 0 th× dÔ ®ång pha nhau (xem minh ho¹ ë h×nh 6 -
13).
H×nh 6 - 13.
;O@)=)  ;O@)( )
§å thÞ ph-¬ng h-íng anten h×nh V cã bóp sãng phô kh¸ lín. DÔ dµng
thÊy r»ng sù cã mÆt cña c¸c bøc x¹ phô nµy l µ do bøc x¹ tõ c¸c bóp sãng
1 vµ 2 cña mçi d©y ®¬n g©y ra.
V× mçi d©y ®¬n cã ®é dµi L 4 nªn ®å thÞ ph-¬ng h-íng cña nã Ýt
biÕn ®æi theo h-íng sãng. ChÝnh v× vËy mµ anten h×nh V còng lµ anten
d¶i sãng h-íng bøc x¹ cùc ®¹i cña nã Ýt biÕn ®æi khi  thay ®æi trong
mét ph¹m vi kh¸ lín. Tuy nhiªn anten h×nh v cã nh-îc ®iÓm vÒ mÆt kÕt
cÊu lµ t¶i phèi hîp cña nã ph¶i ®-îc nèi ®Êt b»ng mét ®o¹n d©y th¼ng
®øng vµ ®Ó ®¶m b¶o tiÕp ®Êt tèt cÇn cã m¹ng d©y ®Êt ph©n nh¸nh cã
kÝch th-íc ®ñ lín.
§Ó t¨ng hÖ sè ®Þnh h-íng vµ kh¾c phôc nh-îc ®iÓm trªn, cã thÓ sö
dông thªm hai ®o¹n d©y dÉn n÷a vµ biÕn anten V thµnh anten h×nh tr¸m.

2$   I

2$ C
D AE8)@
MI&- 


; E 4:
Lµ 1 lo¹i anten sãng ch¹y dïng ®Ó thu vµ ph¸t sãng ng¾n (sö dông
®Ó thu tõ n¨m 1920 vµ ph¸t - 1935). Anten lµ 1 ®-êng d©y ®èi xøng triÓn
khai thµnh d¹ng h×nh tr¸m n»m ngang ®Æt ë 1 ®é cao h nµo ®ã. Hai
®Ønh cña tr¸m ®-îc m¾c ®Õn t¶i Rt vµ ®iÖn ®µi (hoÆc phi®e). Rt ®-îc
chän ®Ó b¶o ®¶m chÕ ®é sãng ch¹y trong d©y, anten ®-îc ®Æt trªn 4
cét ë 4 gãc. Còng nh- c¸c anten sãng ch¹y kh¸c nã cã gi¶n ®å h-íng ®¬n
vµ gi¶i c«ng t¸c réng.
;> 
4 F
§Ó gi¶i thÝch nguyªn lý ho¹t ®éng cña anten tr¸m ta coi nã nh- 1 hÖ
gåm 4 anten sãng ch¹y 1 d©y. §Ó tiÖn thÊy ®-îc nguyªn t¾c lµm viÖc
cña anten tr¸m ta sÏ xÐt søc ®iÖn ®éng c¶m øng vµ tÝnh ph-¬ng h-íng

192
cña d©y dÉn mang sãng ch¹y trong kh«ng gian tù do (xÐt ë môc 6.2).
Sãng tíi t¹o víi d©y 1 gãc (h×nh 6-14).

H×nh 6 - 14.
Søc ®iÖn ®éng c¶m øng trªn d©y dµi  cã ph©n bè dßng ë chÕ ®é
ph¸t I () lµ
 
  † ê   
 
  ê ë w   †   † ê w  > ë      > †
=
 


   > † 
  
=  w  >    
  > † (6.23)
 
  > †

Víi E lµ c-êng ®é tr-êng sãng tíi t¹i ®iÓm thu. Nh- vËy trong mÆt
ph¼ng trôc d©y gi¶n ®å h-íng lµ 2 c¸nh sãng chÝnh d¹ng ch÷ V cã cùc
®¹i t¹o thµnh gãc >0 víi trôc d©y h×nh 6 - 15.

H×nh 6 - 15.
T¨ng tû sè ]
 gãc o gi¶m, c¸nh sãng s¸t trôc d©y.
Ph¸t x¹ cña anten tr¸m lµ ph¸t x¹ tæng céng cña 4 c¹nh (h×nh 6-15).
Ng-êi ta chän ] vµ c¸c gãc tr¸m ®Ó bøc x¹ cùc ®¹i däc ®-êng chÐo lín.

;O3)%.

193
C-êng ®é tr-êng trong mÆt ph¼ng ngang
    > «  »
w ê  ¬  > 
t †† Ù 
   >  

«  »
  ¬  > t †† Ù (6-24)
 
C-êng ®é tr-êng trong mÆt ph¼ng ®øng cã kÓ ®Õn ¶nh h-ëng cña
mÆt ®Êt
  > «  »
w= ê    ¬   > †Ù   † (6.25)
   >   

Trong ®ã: Io- dßng ë lèi vµo anten


t - gãc gi÷a h-íng tíi ®iÓm quan s¸t vµ ®-êng chÐo lín; Ú - gãc gi÷a
h-íng ®Õn ®iÓm quan s¸t vµ mÆt anten (mÆt ®Êt).
D¹ng gi¶m ®å h-íng trong mÆt ph¼ng ®øng vµ ngang cho trªn h×nh
6 - 16.

ÊÊ
H×nh 6-16.
NhËn xÐt:
- Anten kh«ng ph¸t x¹ däc ®Êt;
- Gãc n©ng c¸nh sãng chÝnh trong MF ®øng gi¶m theo sù t¨ng tû sè

;


- §é réng c¸nh sãng gi¶m theo sù t¨ng tû sè ;
Â
- Gi¶n ®å h-íng cã nhiÒu c¸nh phô t-¬ng ®èi lín.
;OB):

194
§-îc tÝnh theo ph-¬ng ph¸p s.®.® c¶m øng (bá qua suy gi¶m dßng
trªn ®©y vµ ¶nh h-ëng t-¬ng hç c¸c d©y vµ anten víi ®Êt).
«    »
8±  ¬ 
]    
(6.26)
   Ù
;  EF
Mét phÇn n¨ng l-îng ®-a vµo tr¸m tæn hao d-íi d¹ng nhiÖt ë t¶i nªn
hiÖu suÊt anten thÊp. NÕu coi biªn ®é dßng thay ®æi däc day theo quy
luËt   †     th× hiÖu suÊt 5A ®-îc t×m dùa trªn ®iÒu kiÖn c©n b»ng
c«ng suÊt.
Trong ®ã:
- Kho¶ng c¸ch tõ lèi vµo ®Õn ®iÓm xÐt dßng; c«ng suÊt ®-a vµo
anten:
 
  (gi¶ sö 8 ê  )

C«ng suÊt bøc x¹ ®-îc tÝnh víi ®iÓm cã dßng trung b×nh trªn anten.
    
  8

C«ng suÊt tæn hao trªn t¶i (Rv =  = Rt)
    



Tõ ®iÒu kiÖn c©n b»ng c«ng suÊt
Pv = P+Pt /h
Ta cã
t t
 ê 8± 
 
8
Vµ  Ó        ”  

NÕu suy gi¶m nhá ”      c
8
V× vËy 
 

195
8
Vµ 
   

8
Thay  ”    vµo ta cã:


      

Thùc tÕ ë sãng dµi 5A=0,5 ; sãng ng¾n 5A= 0,75.


Nh- thÕ 25 50% c«ng suÊt bÞ tiªu hao trªn t¶i. NÕu Rt b»ng 0 hoÆc
K th× hiÖu suÊt cã kh¶ n¨ng b»ng 1. Tuy nhiªn khi ®ã cã sãng ph¶n x¹
nªn tÝnh chÊt ph-¬ng h-íng kÐm vµ trë vµ o sÏ phô thuéc tÇn sè.


e;-  J .F

w  w  
ê ê
‘   8± í ±

Tõ phÇn tÝnh hiÖu suÊt ta cã thÓ rót ra


       †
8
   
KÕt hîp víi E® (6.25), ta cã
      >
 Ií     † 
      ] †     >  †

«  »
   ¬    >  Ù (6.27)
 


2$[ H   

KÝch th-íc vµ ®é cao ®Æt anten tr¸m ®-îc t×m xuÊt ph¸t tõ yªu cÇu
anten ph¸t x¹ cùc ®¹i theo 1 gãc lµ Ú nµo ®ã; gãc nµy x¸c ®Þnh tõ ®iÒu
kiÖn truyÒn sãng vµ cù ly th«ng tin. Víi Úmax ®· biÕt ; c¸c kÝch th-íc anten
cÇn ®-îc chän ®Ó ®¶m b¶o Dmax.
Tõ (6-27) ta thÊy ®Ó Dmax th× mäi thõa sè trong biÓu thøc Êy còng
gÇn cùc ®¹i ; nghÜa lµ:
+ sin2(khsin Ú)max tõ ®©y ta cã biÓu thøc ®Ó chän ®é cao ®Æt anten.

196
Â
ht.- = (6.28)
 
  > 
+ max; lÊy ®¹o hµm theo >0 t×m cùc trÞ; gãc më cña
    >  † 

tr¸m: (gãc nhän).


2>0= 2arc cos (cos ) (2.29)

+      >  † max; tõ ®©y ta cã biÓu thøc ®Ó tÝnh chiÒu

dµi 1 c¹nh tr¸m.
 
ê (6.30)
   >  †

Thùc tÕ max = 10 0 th× h = ; 2>o = 300 nh-ng ng-êi ta th-êng lÊy 2 >o
= 50 0 v× khi ®ã hÖ sè khuÕch ®¹i gi¶m ®i 15% nh-ng kÝch th-íc anten
gän ®i nhiÒu.


2$!`,    "
 8 'AW

Anten tr¸m khi xÐt ®¬n gi¶n ë trªn ta ®· gi¶ thiÕt trë sãng lµ  trªn mäi
thiÕt diÖn cña nã. Thùc tÕ do kho¶ng c¸ch 2 c¹nh tr¸n thay ®æi nªn vÒ
phÝa gãc tµ  t¨ng; nghÜa lµ d©y kh«ng ®ång nhÊt vµ dÉn ®Õn lµm
gi¶m hÖ sè sãng ch¹y trong anten; cuèi cïng lµm xÊu tÝnh ph-¬ng h-íng
cña nã vµ t¨ng tæn hao nhiÖt trªn d©y. §Ó kh¾c phôc ng-êi ta dïng c¸c
c¹nh tr¸m cã d¹ng ph©n kú (®-êng kÝnh d©y cµng vÒ phÝa gãc tï cµng
lín) - h×nh 6 - 17. Khi ®ã.

 Ií  R (6.31)

Trong ®ã s - kho¶ng c¸ch gi÷a c¸c c¹nh tr¸m ë thiÕt diÖn bÊt kú.
h - kho¶ng c¸ch gi÷a c¸c d©y trong mét c¹nh tr¸m; d = 2a - ®-êng
kÝnh c¸c d©y.

197


H×nh 6 - 17.


Ta biÕt r»ng 50 - 25% c«ng suÊt tæn hao trªn t¶i; c«ng suÊt nµy kh¸
lín; ®Ó Rt cã thÓ chÞu ®-îc ng-êi ta th-êng dïng ®-êng d©y song hµnh cã
hÖ sè tæn hao lín lµm t¶i (  = Rt = d©y tæn hao)
§Ó n©ng cao hiÖu suÊt Neiman ®· sö dông ®-êng d©y ph¶n håi; nã
®-a hÇu hÕt n¨ng l-îng vÒ lèi vµo. §é dµi ®-êng d©y ph¶i b¶o ®¶m ®Ó
®ång pha ë lèi vµo. Do ®ã hiÖu suÊt cña anten nµy rÊt cao nh-ng gi¶i
tÇn rÊt hÑp.
§Ó n©ng cao tÝnh ph-¬ng h-íng cña anten tr¸m thªm n÷a ng-êi ta
ghÐp anten thµnh hÖ; hiÖu suÊt khi ®ã cã thÓ t¨ng 15%. Hai anten cã
thÓ ®Æt dÞch ngang, däc, ®øng.
Khi ®ã hµm ph-¬ng h-íng tæng hîp cña 2 anten cã d¹ng; (c¸c anten
®-îc kÝch thÝch ®ång pha).
 
fn (t) = cos   t 
  

= 
f®(Ú) = cos   Ú  (6.32)
  
=‘ 
fd (Ú) = cos   
  
S¬ ®å anten dÞch ngang cho trªn h×nh 6 - 18 ngoµi ra ng-êi ta cßn
dïng 1 sè cÊu tróc ®Æc biÖt kh¸c vµ trong ®iÒu kiÖn qu©n sù cã thÓ
chuyÓn thµnh d¹ng anten ch÷ X vµ V.

198
H×nh 6 - 18.


5
h   L. &@

5 h  B8
H

5  *' 6


Trong c¸c anten ®· xÐt ë trªn cã kÝch th-íc L vµ mét lo¹t c¸c tham
5
sè x¸c ®Þnh øng víi  x¸c ®Þnh. NÕu  thay ®æi th× tû sè còng
Â
199
thay ®æi vµ tham sè anten còng thay ®æi theo; gi¶i c«ng t¸c cña
anten bÞ h¹n chÕ. Muèn më réng d¶i c«ng t ¸c cña anten cÇn ph¶i
thay ®æi kÝch th-íc anten tû lÖ víi b-íc sãng; t-¬ng øng víi nguyªn lý
®ång d¹ng ®iÖn ®éng ¸p dông cho anten.
Hai anten lµm viÖc ë 2 tÇn sè kh¸c nhau nÕu chóng ®ång d¹ng
h×nh häc vµ kÝch th-íc tû lÖ víi b-íc sãng:
 
ê êÊ (7.1)
  
Th× c¸c tham sè ®iÖn cña chóng nh- nhau (nÕu ®iÒu kiÖn m«i
tr-êng vµ 1 sè ®iÒu kiÖn kh¸c nh- nhau; bá qua tæn hao).
XuÊt ph¸t tõ nguyªn lý nµy mµ ng-êi ta ®· t¹o ra nh÷ng anten
kh«ng phô thuéc tÇn sè hoÆc Ýt phô thuéc tÇn sè. C¸c anten nµy
th-êng ®-îc t¹o ra ®Ó d¹ng h×nh häc cña nã chØ ®Æc tr-ng b»ng
tham sè gãc, cßn chiÒu dµi lµ v« h¹n. Khi ®ã nÕu  thay ®æi sÏ

kh«ng lµm thay ®æi kÝch th-íc ®iÖn cña anten   ; do ®ã d¶i c«ng
 
t¸c sÏ rÊt réng.
5 ]
Z  'S 


Gi¶ sö anten cã d¹ng h×nh häc m« t¶ b»ng ph-¬ng tr×nh


r = r ( Ú, )
NÕu tÇn sè (hoÆc  ) thay ®æi M lÇn th× theo lý thuyÕt ®ång
d¹ng ®iÖn ®éng, ®Ó gi÷ nguyªn tÝnh chÊt anten yªu cÇu anten ph¶i
tho¶ m·n ph-¬ng tr×nh míi.
r = Mr (Ú , )
Víi nh÷ng anten gi¶i réng yªu cÇu sù thay ®æi ®ã kh«ng lµm biÕn
d¹ng anten mµ nã chØ quay ®i 1 gãc nµo ®ã nghÜa lµ:
Mr(Ú , ) = r(Ú , + w) (7.2)
Nh- vËy w ph¶i phô thuéc vµo M. Song c¶ M vµ w kh«ng nhÊt
thiÕt phô thuéc vµo r vµ Ú, , ®iÒu ®ã chÝnh lµ c¬ së ®Ó t×m ph-¬ng
tr×nh cÊu tróc cho anten.

200
Tr-íc hÕt lÊy ®¹o hµm theo w sau ®ã theo
$  > Ó w †  > Ó w †
r(Ú, )
w w > Ó w †

 > †  > Ó w †  > Ó w †


Ê
> > > Ó w †

So s¸nh 2 biÓu thøc nµy ta cã:


Ê  > †
 > † = Ê
 >

 Ê   > †
ChuyÓn vÕ : ê (7.3)
Ê   > † >

§©y lµ ph-¬ng tr×nh vi ph©n tuyÕn tÝnh bËc 1 vÕ tr¸i kh«ng phô
thuéc . NghiÖm tæng qu¸t cña nã cã d¹ng
%  † m > Ó> † (7.4)

Trong ®ã: %  † - 0 lµ hµm tuú ý cña


 $
m=  ; >  - Gãc ban ®Çu cña >
$ w

Mäi anten kh«ng phô thuéc tÇn sè ®Òu tho¶ m·n ph-¬ng tr×nh nµy.
 

5 !B%
H%
 8+ 

Ta thÊy r»ng anten d©y tho¶ m·n ph-¬ng tr×nh nµy cã d¹ng xo¾n
l«garÝt. Anten cã thÓ cã d¹ng xo¾n l«garÝt ph¼ng hoÆc nãn; khi dã
Ú = 90 0 hoÆc Ú ³ 90 0.

   ³
NÕu lÊy: % † = 



  ê 

Th× ph-¬ng tr×nh (7.4) cã d¹ng:


  m > Ó> † (Ú = Ú 0 ) (7.5)
§©y lµ xo¾n l«garÝt øng víi h×nh 7.1a.

201
NÕu Ú = 90 0 = Ú 0 th× (7.4) cã d¹ng xo¾n l«garÝt ph¼ng (h×nh 7.1b).
NÕu 0 lÊy gi¸ trÞ tõ 0 1 vµ O O + 1 th× anten cã d¹ng nh- h×nh
7.1c.

H×nh 7-1.
c

Thùc tÕ anten cã kÝch th-íc h÷u h¹n do ®ã gi¶i tÇn c«ng t¸c còng lµ
h÷u h¹n. Kh¶ n¨ng ®¶m b¶o gi¶i c«ng t¸c cña anten nµy kh¸ réng tuy víi
kÝch th-íc h÷u h¹n nguyªn nh©n lµ:
Dßng ch¹y däc anten suy gi¶m nhanh khi xa t©m anten (®iÓm kÝch
thÝch); nªn nÕu h¹n chÕ kÝch th-íc ë vÞ trÝ mµ t¹i ®ã dßng rÊt nhá h¬n
I0 - dßng ë lèi vµo; th× trë vµo vµ c¸c tham sè kh¸c cña anten sÏ kh«ng cã
thay ®æi lín.

5 $B%
H 8+ 

Lo¹i anten l«garÝt dïng phæ biÕn trong thùc tÕ lµ l«garÝt tuÇn hoµn.
Nã cã c¸c tham sè Ýt phô thuéc tÇn sè vµ cã tÝnh chÊt lÆp l¹i theo
l«garÝt cña tÇn sè. Dïng lo¹i anten nµy lµ dùa trªn lý luËn sau: nÕu t¹o ra
anten mµ tham sè cña nã lµ h»ng sè hoÆc hÇu nh- kh«ng ®æi theo tÇn
sè trong ph¹m vi 1 chu kú l«garÝt tÇn sè th× tham sè anten sÏ hÇu nh-
kh«ng ®æi trong d¶i tÇn réng.

202
Trªn h×nh 7-2a, b, c lµ d¹ng cÊu tróc cña anten l«garÝt tuÇn hoµn.
H×nh 7-2a lµ d¹ng cÊu tróc ph¼ng; c¸nh cña anten gåm nh÷ng phÇn låi,
lâm t-¬ng øng; D¹ng anten ®-îc ®Æc tr-ng b»ng c¸c tham sè.
8 

= - Chu kú kh«ng thø nguyªn
8


= - HÖ sè h×nh d¹ng vµ c¸c gãc w, t
8

Th-êng dïng anten cã  =  .


Víi mçi anten cô thÓ  vµ  lµ h»ng sè.

H×nh 7-2.
CÊu tróc h×nh 7.2a nhËn ®-îc tõ ph-¬ng tr×nh chung (7.4) víi c¸c gi¸
trÞ cña tham sè m vµ hµm %  † .
m=0 khi = 0, O
m = - K khi ³ 0, O
t
T( ) = K khi < t/2 vµ >O-

 
T(Ú) = 0 khi w + < Ú < O  w Ó 
  

203

n n+
T n (Ú) = Rn = R0  ; T n(Ú ) = rn R0  

Khi
   
<Ú<w+ vµ O - w + <Ú<O-
   
Cã thÓ gi¶i thÝch gi¶i lµm viÖc cña anten nµy réng theo h-íng
tÝnh: Coi anten nh- tËp hîp c¸c chÊn tö cã ®é dµi kh¸c nhau, mçi chÊn tö
cã 1 c¸ch ®iÖn vµ 1 c¸ch tõ (nh« ra vµ thôt vµo). T¹i 1 tÇn sè nµo ®ã sÏ
cã mét chÊn tö ®-îc céng h-ëng v× nã cã ®é dµi gÇn nöa sãng vµ ph¸t x¹
m¹nh, c¸c chÊn tö dµi h¬n ®ãng vai trß ph¶n x¹ c¸c chÊn tö ng¾n h¬n
dÉn x¹. H-íng ph¸t x¹ cùc ®¹i vu«ng gãc víi mÆt ph¼ng anten.
VÒ ph-¬ng diÖn trë vµo Ýt phô thuéc tÇn sè cã thÓ gi¶i thÝch: Do
2 c¸nh chÊn tö mét lµ ®iÖn, mét lµ tõ, nªn sãng ph¶n x¹ tõ chóng ®ång
biªn, ng-îc pha vµ khö nhau ë lèi vµo. TrÞ sè trë vµo th-êng lµ 60 w.
Giíi h¹n cña gi¶i tÇn c«ng t¸c ®-îc x¸c ®Þnh bëi kÝch th-íc lín vµ nhá
nhÊt cña anten, kÝch th-íc lín h¹n chÕ b-íc sãng dµi nhÊt; vÒ phÝa b-íc
sãng nhá h¹n chÕ bëi kh¶ n¨ng chÕ t¹o chÝnh x¸c d¹ng l«garÝt ë lèi vµo.
Ng-êi ta thÊy r»ng dßng suy gi¶m nhanh khi xa ®iÓm nu«i; ®Õn
®iÓm céng h-ëng dßng cùc ®¹i sau ®ã gi¶m nhanh nªn chiÒu dµi anten
®ñ lín th× cã thÓ coi lµ v« h¹n ®-îc.
NÕu c¸c nöa anten t¹o víi nhau 1 gãc th× cã kh¶ n¨ng ph¸t x¹ ®¬n
h-íng (h×nh 7.3).

204
H×nh 7-3.
Anten l«garÝt tuÇn hoµn ngµy nay ®-îc dïng réng r·i lµm anten ®¬n,
ghÐp thµnh hÖ hoÆc dïng lµm bé chiÕu x¹ gi¶i réng cho anten g-¬ng,
thÊu kÝnh. Cã thÓ dïng ë c¶ gi¶i sãng ng¾n trong th«ng tin.


5h  A%
 Q
 

5 ')8M
D AE8)@




H×nh 7-4.
Anten ®-îc cÊu t¹o tõ mét tËp hîp c¸c chÊn tö cã kÝch th-íc kho¶ng
c¸ch kh¸c nhau vµ ®-îc tiÕp ®iÖn tõ mét ®-êng fi®e song hµnh chung nh-
vÏ ë h×nh 7.4.
KÝch th-íc vµ kho¶ng c¸ch cña c¸c chÊn tö biÕn ®æi dÇn theo mét tû
lÖ nhÊt ®Þnh. HÖ sè tû lÖ nµy ®-îc gäi lµ chu kú cña kÕt cÊu.
   
= ê ê  ê   (7.6)
  ‘ 

§Æc tÝnh cña mçi anten l«ga - chu kú ®-îc x¸c ®Þnh bëi hai th«ng sè
chñ yÕu lµ chu kú kÕt cÊu  vµ gãc w.
NÕu m¸y ph¸t lµm viÖc ë tÇn sè f 0 nµo ®ã lµ tÇn sè céng h-ëng cña
mét trong c¸c chÊn tö th× trë kh¸ng vµo cña chÊn tö Êy sÏ lµ thuÇn trë
(RVA 73 «m). Trong khi ®ã, trë kh¸ng vµo cña c¸c chÊn tö kh¸c sÏ cã
thµnh phÇn ®iÖn kh¸ng vµ gi¸ trÞ cña thµnh phÇn nµy sÏ cµng lín khi ®é
dµi cña nã cµng kh¸c nhiÒu víi ®é dµi céng h-ëng, nghÜa lµ khi chÊn tö

205
Êy cµng xa chÊn tö céng h-ëng. V× vËy chÊn tö céng h-ëng sÏ ®-îc kÝch
thÝch m¹nh nhÊt.
V× dßng ®iÖn trong c¸c chÊn tö kh«ng céng h-ëng cã gi¸ trÞ nhá, nªn
tr-êng bøc x¹ cña anten ®-îc quyÕt ®Þnh chñ yÕu bëi bøc x¹ cña chÊn tö
céng h-ëng vµ mét vµi chÊn tö l©n cËn víi nã. Nh÷ng chÊn tö nµy t¹o
thµnh miÒn bøc x¹ cña anten. Dßng ®iÖn trong c¸c chÊn tö cña miÒn
bøc x¹ ®-îc h×nh thµnh do c¶m øng tr-êng cña chÊn tö céng h-ëng vµ do
tiÕp nhËn trùc tiÕp tõ fi®e. C¸c chÊn tö n»m ë phÝa tr-íc cã ®é dµi nhá
h¬n ®é dµi céng h-ëng, sÏ cã trë kh¸ng vµo dung tÝnh, dßng c¶m øng
trong ®ã chËm pha h¬n so víi dßng trong chÊn tö céng h-ëng (hoÆc
chÊn tö cã ®é dµi lín h¬n nã). C¸c chÊn tö n»m ë phÝa sau cã ®é dµi lín
h¬n ®é dµi céng h-ëng, sÏ cã trë kh¸ng vµo c¶m tÝnh vµ dßng c¶m øng
sím pha h¬n dßng trong chÊn tö céng h-ëng (hay chÊn tö ng¾n h¬n nã).
§èi víi thµnh phÇn dßng ®iÖn tiÕp nhËn tõ fi®e th× do c¸ch tiÕp ®iÖn
chÐo nªn pha cña dßng trong hai chÊn tö kÒ nhau lÖch pha mét gãc
b»ng 180 0, céng víi gãc lÖch pha ®o truyÒn sãng trªn ®o¹n fi®e m¾c
gi÷a hai chÊn tö. TËp hîp tÊt c¶ c¸c yÕu tè trªn, sÏ nhËn ®-îc dßng tæng
hîp trong c¸c chÊn tö cña miÒn bøc x¹ cã gãc pha gi¶m dÇn theo chiÒu
gi¶m kÝch th-íc cña anten.
Víi quan hÖ pha nh- trªn, c¸c chÊn tö ®øng phÝa tr-íc chÊn tö céng
h-ëng sÏ tho¶ m·n ®iÒu kiÖn cña chÊn tö dÉn x¹ cßn chÊn tö ®øng phÝa
sau sÏ tho¶ m·n ®iÒu kiÖn cña chÊn tö ph¶n x¹. Bøc x¹ cña anten (mµ
quyÕt ®Þnh chñ yÕu bëi chÊn tö céng h-ëng) sÏ ®-îc ®Þnh h-íng theo
trôc anten vÒ phÝa c¸c chÊn tö ng¾n dÇn.
NÕu tÇn sè m¸y ph¸t gi¶m ®i b»ng    th× vai trß cña chÊn tö céng
h-ëng sÏ dÞch chuyÓn sang chÊn tö cã ®é dµi lín h¬n kÕ ®ã. Ng-îc l¹i

nÕu tÇn sè m¸y ph¸t t¨ng lªn b»ng th× chÊn tö céng h-ëng sÏ chuyÓn

sang chÊn tö cã ®é dµi ng¾n h¬n kÕ ®ã.

206
Â
VÝ dô chÊn tö  céng h-ëng víi tÇn sè  , t-¬ng øng cã  . NÕu


gi¶m xuèng  ê   @  ê th× chÊn tö céng h-ëng b©y giê cã ®é dµi

 Â  
  .
   

Theo (7.6) th×  ê ê  .

Ta thÊy r»ng ë c¸c tÇn sè b»ng:
  ê     (7.7)
SÏ cã c¸c chÊn tö céng h-ëng t-¬ng øng víi c¸c ®é dµi:

 (7.8)
  
n - Sè thø tù chÊn tö;
fn - TÇn sè céng h-ëng cña chÊn tö thø n;
ln - §é dµi cña chÊn tö céng h-ëng thø n.
NghÜa lµ øng víi mçi tÇn sè cho bëi (7.7), trªn anten sÏ xuÊt hiÖn mét
miÒn bøc x¹ mµ chÊn tö ph¸t x¹ chÝnh cã ®é dµi x¸c ®Þnh theo (7.8).
Nh- vËy, miÒn bøc x¹ trªn anten L«ga - chu kú sÏ dÞch chuyÓn khi
tÇn sè c«ng t¸c thay ®æi nh-ng h-íng bøc x¹ cùc ®¹i cña anten vÉn gi÷
nguyªn.
NÕu lÊy log biÓu thøc (7.7) sÏ cã:
lnfn = (n - 1) ln + lnf1 (7.9)
NghÜa lµ khi biÓu thÞ sè trªn thang logarÝt th× tÇn sè céng h-ëng
cña anten sÏ ®-îc lÆp l¹i qua c¸c kho¶ng gièng nhau b»ng ln . V× lý do
®ã, anten ®-îc gäi lµ anten l«ga - chu kú.
T¹i c¸c tÇn sè céng h-ëng, c¸c th«ng sè ®iÖn cña anten nh- ®å thÞ
ph-¬ng h-íng, trë kh¸ng vµo v.v. sÏ kh«ng biÕn ®æi, nh-ng øng víi c¸c tÇn
sè trung gian n»m gi÷a hai tÇn sè céng h-ëng f 1 f2, f2 f3,« fn-1 fn,
th«ng sè cña anten sÏ biÕn ®æi trong mét chõng mùc nhÊt ®Þnh. V× vËy
lo¹i anten nµy còng kh«ng thÓ ®-îc xem lµ hoµn toµn kh«ng phô thuéc
tÇn sè. Tuy nhiªn, còng cã thÓ cÊu t ¹o anten nh- thÕ nµo ®Ó trong

207
kho¶ng mét chu kú tÇn sè (tõ f n ®Õn fn) c¸c th«ng sè cña anten biÕn
®æi trong mét giíi h¹n cho phÐp. D¶i tÇn sè cña lo¹i anten nµy cã thÓ ®¹t
®-îc víi hÖ sè bao trïm kho¶ng 10/1 vµ lín h¬n.
§å thÞ ph-¬ng h-íng cña anten ®-îc x¸c ®Þnh bëi sè chÊn tö cña
miÒn bøc x¹ t¸c dông (th-êng vµo kho¶ng 3 5) vµ bëi t-¬ng quan biªn ®é
vµ pha cña dßng ®iÖn trong c¸c chÊn tö Êy. C¸c ®¹i l-îng nµy phô thuéc
vµo c¸c th«ng sè h×nh häc  vµ w cña kÕt cÊu. Khi t¨ng  (cè ®Þnh w ),
®å thÞ ph-¬ng h-íng hÑp l¹i v× khi Êy sÏ t¨ng sè chÊn tö thuéc miÒn bøc
x¹ t¸c dông. Nh-ng nÕu t¨ng  qu¸ lín th× ®Æc tÝnh ph-¬ng h-íng l¹i xÊu
®i v× lóc Êy kÝch th-íc cña miÒn bøc x¹ t¸c dông sÏ gi¶m do c¸c chÊn tö
®-îc ®Æt qu¸ gÇn nhau. Khi gi¶m w (cè ®Þnh ) ®Õn mét giíi h¹n nhÊt
®Þnh sÏ lµm hÑp ®å thÞ ph-¬ng h-íng v× khi Êy kho¶ng c¸ch gi÷a c¸c
chÊn tö l¹i t¨ng vµ do ®ã t¨ng kÝch th-íc cña miÒn bøc x¹ t¸c dông.
C¸c gi¸ trÞ tíi h¹n cña  vµ w th-êng lµ:
max 0,95
wmin 100
§é réng d¶i tÇn sè cña anten ®-îc x¸c ®Þnh bëi kÝch th-íc cùc ®¹i
vµ cùc tiÓu cña c¸c chÊn tö:
Âmax 2 lmax
Âmin 2 l min
Thùc tÕ, giíi h¹n tÇn sè cña anten ®-îc chän sao cho chÊn tö céng
h-ëng ë b-íc sãng cùc ®¹i ch-a ph¶i lµ chÊn tö dµi nhÊt mµ cßn 1 hoÆc 2
chÊn tö dµi h¬n ®øng sau nã; chÊn tö céng h-ëng ë b-íc sãng cùc tiÓu
còng ch-a ph¶i lµ chÊn tö ng¾n nhÊt mµ tr-íc nã cßn mét vµi chÊn tö
ng¾n h¬n.
§å thÞ quan hÖ gi÷a gãc bøc x¹ nöa c«ng suÊt t rong hai mÆt ph¼ng
E vµ H øng víi c¸c th«ng sè  vµ w kh¸c nhau ®-îc vÏ ë h×nh 7.5.

208
H×nh 7-5.
c

Tõ h×nh vÏ trªn cã thÓ thÊy r»ng ®å thÞ ph-¬ng h-íng anten trong
mÆt ph¼ng H réng h¬n trong mÆt ph¼ng E. §iÒu nµy ®-îc gi¶i thÝch do
h-íng tÝnh cña mçi chÊn tö hîp thµnh anten lµ v« h-íng trong mÆt ph¼ng
H vµ cã h-íng tÝnh trong mÆt ph¼ng E.
7.2. RI4 ' 
  H 8
§Ó ®¶m b¶o ®å thÞ ph-¬ng h-íng cña anten trong mÆt ph¼ng ®øng
kh«ng biÕn ®æi khi thay ®æi tÇn sè c«ng t¸c, anten ®-îc ®Æt nghiªng
mét gãc  so víi mÆt ®Êt, sao cho ®é cao t-¬ng ®èi cña mçi phÇn tö so
víi mÆt ®Êt lµ ®¹i l-îng kh«ng ®æi (xem h×nh 7.6).
! !  !
ê ê  ê  (7.10)
  

209
H×nh 7-6.
Khi Êy, ®é cao t-¬ng ®èi cña miÒn bøc x¹ t¸c dông (miÒn nµy sÏ di
chuyÓn däc theo anten khi biÕn ®æi tÇn sè c«ng t¸c) sÏ kh«ng thay ®æi
vµ do ®ã h-íng bøc x¹ cùc ®¹i trong mÆt ph¼ng ®øng sÏ kh«ng biÕn
®æi). c

210
S¬ ®å cña anten loga -
chu kú ®Æt nghiªng trªn mÆt
®Êt vµ tiÕp ®iÖn bëi ®-êng
d©y song hµnh m¾c chÐo
®-îc vÏ ë h×nh.
c Mét trong c¸c kÕt cÊu hîp
H×nh 7-7. lý cña anten loga - chu kú
tiÕp ®iÖn bëi ®-êng d©y
®ång trôc, kh«ng dïng bé
biÕn ®æi ®èi xøng ®-îc vÏ ë
h×nh 7.7.
§Ó tÝnh to¸n anten loga - chu kú cã thÓ ¸p dông ph-¬ng ph¸p gi¶i hÖ
ph-¬ng tr×nh kirh«f ®èi víi hÖ thèng chÊn tö song song.
Trong tr-êng hîp anten loga - chu kú tÊt c¶ c¸c chÊn tö ®Òu ®-îc tiÕp
®iÖn bëi ®-êng fi®e chung (gi÷a hai chÊn tö lµ mét ®o¹n fi®e song hµnh
m¾c chÐo), vµ ®é dµi cña c¸c chÊn tö cã gi¸ trÞ kh¸c nhau. NÕu coi mçi
®o¹n d©y truyÒn sãng m¾c gi÷a hai chÊn tö t-¬ng ®-¬ng víi mét m¹ng
bèn cùc, cßn mçi chÊn tö t-¬ng ®-¬ng víi mét trë kh¸ng cã gi¸ trÞ b»ng
tæng trë vµo cña chÊn tö (khi cã kÓ ®Õn ¶nh h-ëng t-¬ng hç víi c¸c ph Çn
tö cña hÖ thèng), ta cã s¬ ®å t-¬ng ®-¬ng cña anten l«ga - chu kú ®-îc vÏ
ë h×nh (7.8).

H×nh 7-8.
;K%= 
c;K%=%%
211
Theo h×nh (7.8), quan hÖ ®iÖn ¸p ë cöa cña c¸c tÇng cã thÓ
®-îc viÕt nh- sau:


 
§èi víi tÇng I:   (®iÖn ¸p cña nguån cÊp ®iÖn).

  


  
§èi víi tÇng II:   
(7-11)

   


>
 >  > 
§èi víi tÇng N: 
>

 

ë ®©y, kÝ hiÖu     vµ    lµ c¸c dßng ®iÖn vµ ®iÖn ¸p ë cöa

vµo vµ cöa ra cña tÇng thø n, cßn V1, V2, Vn lµ ®iÖn ¸p ë cöa ra cña
tÇng 1, 2, N.
Ta cã ph-¬ng tr×nh m¹ch ®iÖn ®èi víi m¹ng 4 cùc thø n ®-îc viÕt nh-
sau:
 ê  
 

  ê 


 

 (7.12)

Trong ®ã:


 ê lµ dÉn n¹p vµo cña ®o¹n d©y truyÒn sãng khi ®Çu kia
  ê 

nèi t¾t.

 
 ê lµ dÉn n¹p truyÒn ®¹t cña ®o¹n d©y truyÒn sãng
  ê 

®Çu kia nèi t¾t.


Tõ lý thuyÕt ®-êng d©y, ta x¸c ®Þnh ®-îc c¸c dÉn n¹p vµo vµ dÉn n¹p
truyÒn ®¹t:

212

 
  R  † (7.13)



 
    R  † (7.14)


ë ®©y 0 lµ trë kh¸ng sãng cña ®-êng d©y, d lµ ®é dµi cña ®o¹n d©y
truyÒn sãng,  lµ h»ng sè truyÒn lan phøc.
¸p dông (7-12) ta viÕt ®-îc ph-¬ng tr×nh m¹ch ®iÖn ®èi víi c¸c
tÇng.
TÇng I:   ê  
  ê  
 

  ê  


 

 ê  
 

  

TÇng II:  ê  


  ê  
 

  
   Ó  

  
  
 Ó    (7.15)

TÇng N:  > ê > >


> > ê >  > 
>  >

 > ê  > >


 > > ê  > > 
 > >

T¹i c¸c nót, ta cã ph-¬ng tr×nh m¹ch ®iÖn ®-îc viÕt nh- sau:
  

Ó  

  

Ó   (7.16)

 > ê  >

Sau khi x¸c ®Þnh ®-îc dßng ®iÖn trong c¸c chÊn tö theo c¸c c«ng
thøc (7.15) vµ (7.16), ta cã thÓ ®-a anten l«ga - chu kú vÒ m« h×nh ®¬n
gi¶n gåm c¸c chÊn tö cã ®é dµi thay ®æi l n ®Æt song song c¸ch nhau
nh÷ng kho¶ng c¸ch nhÊt ®Þnh däc theo trôc z ë c¸c vÞ trÝ cã to¹ ®é z n
(h×nh 7.9). Mçi chÊn tö ®-îc tiÕp ®iÖn, bëi mét nguån riªng biÖt cã søc

213
®iÖn ®éng Vn. C¸c kÝch th-íc l n vµ to¹ ®é zn ®-îc x¸c ®Þnh khi cho tr-íc
c¸c th«ng sè cña kÕt cÊu nh- chu kú  vµ gãc më w.
HÖ ph-¬ng tr×nh kirh«f ®èi víi hÖ thèng N chÊn tö ghÐp khi cã tÝnh
®Õn ¶nh h-ëng t-¬ng hç cña c¸c phÇn tö ®-îc viÕt d-íi d¹ng:
Z11I1 + Z12I2 + « + Z1NIN = V1
Z21I1 + I 22I2 + « + Z2NIN = V2 (7.17)
« « « « « « « « « « « «
ZN1I1 + IN2I2 + « + ZNNIN = VN

H×nh 7-9.
c

C¸c b-íc tÝnh to¸n cña bµi to¸n thuËn ®èi víi m« h×nh anten l«ga -
chu kú lµ:
ð.  *F Thay (7.15) vµ (7.16) vµo (7.17) sÏ nhËn ®-îc hÖ N ph-¬ng
tr×nh míi. Gi¶i hÖ ph-¬ng tr×nh võa t×m ®-îc sÏ nhËn ®-îc N nghiÖm V 1,
V2, VN. Thay c¸c nghiÖm nµy vµo (7.15) vµ (7.16) sÏ x¸c ®Þnh ®-îc
dßng ®iÖn trong c¸c chÊn tö I 1, I2, IN.
ð.  +F Theo c¸c trÞ sè dßng ®iÖn ®· t×m ®-îc, tÝnh hµm ph-¬ng
h-íng cña anten trong hai mÆt ph¼ng chÝnh theo c ng thøc:
Trong mÆt ph¼ng H (mÆt ph¼ng yoz).

214

>   !
     
 !
† ê ±  †    (7.18)




Trong mÆt ph¼ng E (mÆt ph¼ng xoz)
  
>
    w   
  w † ê ±  †      
 
    w

(7.19)


  w


ë ®©y ÚE, Ú H lµ gãc hîp bëi h-íng kh¶o s¸t vµ trôc z trong mçi mÆt
ph¼ng E vµ H.

Sè h¹ng (-1)n ®-a vµo c¸c c«ng thøc lµ ®Ó hiÖu chØnh dÊu cña c¸c
dßng ®iÖn ®o m¾c chÐo ®o¹n d©y truyÒn sãng gi÷a hai chÊn tö. ThËt
vËy, do c¸ch m¾c chÐo nªn dßng ®iÖn ë hai chÊn tö liªn tiÕp nhau
(dßng nµy nhËn ®-îc khi gi¶i c¸c ph-¬ng tr×nh ë b-íc 1) cÇn ph¶i cã dÊu
ng-îc nhau.
ð. QF BiÕt c¸c dßng ®iÖn vµ ®iÖn ¸p In, Vn sÏ x¸c ®Þnh ®-îc tæng
trë vµo cña c¸c chÊn tö:

Zn = (7.20)


Vµ tæng trë vµo cña anten:


 
ZVA = (7.21)
   Ó  

 

Bµi to¸n x¸c ®Þnh c¸c th«ng sè tèi -u cña anten l«ga chu kú ®-îc gi¶i
quyÕt b»ng c¸ch lÆp l¹i nhiÒu lÇn c¸c b-íc 1 vµ 2 (khi biÕn ®æi c¸c th«ng
sè h×nh häc cña anten) ®Õn chõng nµo ®¹t ®-îc c¸c chØ tiªu chÊt l-îng
tèt nhÊt.

215
HÖ sè ®Þnh h-íng cña anten cã thÓ ®-îc x¸c ®Þnh theo c«ng thøc
gÇn ®óng.
O
D w
(7.22)
 

E H
Trong ®ã o vµ o lµ ®é réng cña gãc nöa c«ng suÊt trong mÆt
ph¼ng E vµ mÆt ph¼ng H.

5!h  &L
 )D

S¬ ®å cña anten ®-îc vÏ ë h×nh 7.10 kÕt cÊu anten lµ mét tËp hîp N
chÊn tö ®èi xøng cã ®é dµi thay ®æi, ®Æt c¸ch ®Òu nhau nh÷ng
kho¶ng d vµ ®-îc cÊp ®iÖn bëi ®-êng fi®e song hµnh chung. Kh¸c víi
tr-êng hîp anten l«ga - chu kú, ë ®©y ®-êng d©y truyÒn sãng gi÷a hai
chÊn tö kh«ng m¾c chÐo, vµ ®iÓm tiÕp diÖn l¹i ë phÝa chÊn tö cã ®é
dµi lín.

H×nh 7-10.
c
Nguyªn lý lµm viÖc cña anten lµ nguyªn lý bøc x¹ cña hÖ chÊn tö
song song cã gãc pha dßng ®iÖn biÕn ®æi theo quy luËt sãng ch¹y
(sãng chËm). Qua ph©n tÝch ®· cho thÊy d-íi t¸c dông cña ® iÖn ¸p sãng
ch¹y trong ®-êng d©y vµ d-íi ¶nh h-ëng cña tr-êng bøc x¹ cña c¸c chÊn tö,

216
dßng ®iÖn toµn phÇn ®-îc kÝch thÝch trong c¸c chÊn tö sÏ cã pha biÕn
®æi víi gãc pha chËm dÇn vÒ phÝa cuèi anten, theo quy luËt biÕn ®æi
pha cña sãng chËm. Do ®ã, bøc x¹ cña hÖ anten sÏ lµ bøc x¹ trôc, víi cùc
®¹i h-íng vÒ phÝa c¸c chÊn tö cã ®é dµi nhá h¬n t-¬ng tù nh- ®èi víi
anten dÉn x¹ vµ anten l«ga - chu kú. Quy luËt biÕn ®æi gãc chËm pha
gi÷a c¸c chÊn tö (hay hÖ sè chËm cña vËn tèc ph¶i phô thuéc vµo
kho¶ng c¸ch gi÷a c¸c chÊn tö, ®é dµi c¸c chÊn tö vµ ¶nh h-ëng t-¬ng hç
gi÷a c¸c chÊn tö. NÕu lùa chän ®-îc c¸c th«ng sè h×nh häc cña anten
mét c¸ch thÝch hîp th× sÏ nhËn ®-îc c¸c chØ tiªu chÊt l-îng cña anten cao.
ViÖc thay ®æi ®é dµi cña c¸c chÊn tö nh»m môc ®Ých më réng d¶i
tÇn c«ng t¸c cña anten võa tu©n theo nguyªn lý t-¬ng tù (nh- ®· kh¶o s¸t
®èi víi anten l«ga - chu kú), võa tu©n theo nguyªn lý biÕn ®æi tõ tõ trë
kh¸ng sãng cña hÖ thèng chËm ®Ó gi¶m sãng ph¶n x¹ tõ ®Çu cuèi anten
theo nguyªn lý phèi hîp trë kh¸ng gi÷a hÖ thèng chËm (hÖ anten) vµ
kh«ng gian tù do.
Khu vùc c¸c chÊn tö cã ®é dµi b»ng hoÆc xÊp xØ ®é dµi céng h-ëng
®-îc kÝch thÝch m¹nh nhÊt, h×nh thµnh mét miÒn kÝch thÝch cña anten
(miÒn nµy cã vai trß nh- chÊn tö chñ ®éng cña anten dÉn x¹), vµ c¸c
chÊn tö cßn l¹i sÏ cã vai trß chÊn tö ph¶n x¹ (khi ®é dµi chÊn tö lín h¬n
®é dµi céng h-ëng) hoÆc vai trß cña chÊn tö dÉn x¹ (khi ®é dµi cña
chÊn tö nhá h¬n ®é dµi céng h-ëng).
Nh- vËy, anten sãng ch¹y võa cã -u ®iÓm d¶i tÇn c«ng t¸c réng
nh- ®èi víi anten l«ga chu kú, võa cã -u ®iÓm hÖ sè ®Þnh h-íng cao
nh- ®èi víi anten dÉn x¹.
§é dµi c¸c chÊn tö cña anten sãng ch¹y ®-îc x¸c ®Þnh nh- sau:
w
      †  (7.23)

Trong ®ã l 1 lµ ®é dµi cña chÊn tö dµi nhÊt (l max). Th-êng chän l max
0,6  max; n = 1, 2, N (N lµ sè chÊn tö cña hÖ). §é dµi cña chÊn tö

217
ng¾n nhÊt
(l min = l N) th-êng ®-îc chän b»ng 0,6 Â min.
Bµi to¸n thuËn ®èi víi anten sãng ch¹y còng gièng nh- bµi to¸n
thuËn ®èi víi anten l«ga - chu kú nh-ng cÇn l-u ý ®Õn ®Æc ®iÓm
kh¸c biÖt gi÷a anten sãng ch¹y vµ anten l«ga - chu kú ®· nãi ë trªn.
ð. *F TÝnh to¸n gièng nh- ®èi víi anten l«ga - chu kú.
 ð.  +F TÝnh hµm ph-¬ng h-íng cña anten trong hai mÆt ph¼ng
chÝnh theo c¸c c«ng thøc (7-18) vµ (7-19) nh-ng cÇn l-u ý trong tr-êng
hîp nµy c¸c chÊn tö kh«ng m¾c chÐo nªn sè h¹ng (-1) n kh«ng cÇn ®-a
vµo.

>   
f(Ú H) =  
      (7.24)
 



  
>
    w    
f(Ú E ) =          

w
(7.25)
   w
 


ð. QFTÝnh to¸n theo c¸c c«ng thøc 7-20, 7-21, 7-22.
Bµi to¸n x¸c ®Þnh c¸c th«ng sè tèi -u cña anten sãng ch¹y còng
®-îc gi¶i quyÕt b»ng c¸ch lÆp l¹i nhiÒu lÇn c¸c b-íc 1 vµ 2 (khi biÕn
®æi c¸c th«ng sè h×nh häc cña anten) ®Õn chõng nµo ®¹t ®-îc c¸c
chØ tiªu chÊt l-îng cao nhÊt.

218

7
h  

 Anten khung lµ mét hoÆc mét vµi vßng d©y ph¼ng. §-êng kÝnh
cña vßng d©y th-êng lµ kh¸ nhá so víi b-íc sãng. Th«ng dông nhÊt lµ
c¸c khung cã d¹ng trßn, ch÷ nhËt hoÆc tam gi¸c. ViÖc chän d¹ng cña
khung chñ yÕu v× lý do cÊu tróc sao cho hîp lý, bëi v× nh- sau ®©y sÏ
thÊy, c¸c tham sè ®iÖn cña khung, nh- ®Æc tr-ng h-íng, chiÒu cao
hiÖu dông ®-îc quyÕt ®Þnh bëi diÖn tÝch cña khung chø kh«ng ph¶i
bëi d¹ng cña nã.
C¸c anten khung ®-îc dïng réng r·i trong mét sè lÜnh vùc nh- dÉn
®-êng, trinh s¸t ®iÖn tö, v.v. Nhê anten khung ng-êi ta cã thÓ x¸c
®Þnh ®-îc h-íng truyÒn tíi cña sãng ®iÖn tõ; chÕ ¸p nhiÔu cho m¸y
thu; ®o c-êng ®é tr-êng, v.v.
Mét tÝnh chÊt quan träng cña anten khung lµ trong gi¶n ®å h-íng
cña anten cã ®iÓm ³0´. Thùc vËy khi sãng tíi theo h-íng vu«ng gãc víi
khung, søc ®iÖn ®éng ®-îc t¹o thµnh trªn c¸c c¹nh bªn cña khung cã
gi¸ trÞ b»ng nhau, nh-ng h-íng ng-îc nhau. Do ®ã, ®iÖn ¸p trªn lèi vµo
m¸y thu sÏ b»ng kh«ng.
NÕu ta bè trÝ khung sao cho h-íng ³0´ trïng víi h-íng tíi nhiÔu th×
t¸c dông cña nhiÔu sÏ bÞ mÊt ®i. §iÒu ®ã, thùc tÕ sÏ lµm t¨ng tØ sè
tin t¹p vµ do ®ã lµm t¨ng chÊt l-îng thu. Kh¶ n¨ng thay ®æi h-íng ³0´
b»ng c¸ch quay khung t¹o cho ta mét ph-¬ng tiÖn ®Ó t×m h-íng tíi cña

tÝn hiÖu (theo ph-¬ng ph¸p


c thu cùc tiÓu).

H×nh 8-1.

Khi kh¶o s¸t, chóng ta chñ yÕu quan t©m ®Õn søc ®iÖn ®éng c¶m
øng trong khung d-íi t¸c dông cña sãng ®iÖn tõ vµ trë vµo cña khung.

219
Tr-íc tiªn ta quan t©m ®Õn c¸c anten khung nhá. C¸c kÝch th-íc cña
nã kh¸ nhá so víi b-íc sãng. C¸c anten nµy dïng trong c¸c d¶i sãng dµi,
trung, ng¾n.
7 C
D AE8)@
*+ I&-, 


Gi¶ sö sãng tíi ph©n cùc th¼ng ®øng, khung cã d¹ng ch÷ nhËt c¹nh
®øng cã kÝch th-íc h, c¹nh ngang cã kÝch th-íc d nh- t rªn h×nh vÏ (8.1).
Gi¶ sö h-íng sãng tíi t¹o víi mÆt ph¼ng khung mét gãc . Gi¶ sö
c-êng ®é tr-êng t¹i t©m khung lµ E. Khi ®ã søc ®iÖn ®éng chØ do hai
c¹nh døng t¹o ra v× vÐc t¬ w vu«ng gãc víi hai c¹nh bªn. Chó ý r»ng søc
®iÖn ®éng riªng do 2 c¹nh ®øng t¹o ra t¸c dông ng-îc chiÒu nhau trªn lèi
vµo m¸y thu. Khi ®ã søc ®iÖn ®éng tæng céng do anten t¹o ra lµ.
  >    > 


 w      
  w   > 
    
V× d <<  nªn cã thÓ lÊy gÇn ®óng hµm sin b»ng ®èi sè cña nã. Do
®ã:
O
   w  > (8.1)
Â
§Æc tr-ng h-íng cña khung lµ:
f( ) = cos (8.2)
ChiÒu cao hiÖu dông cña khung lµ:
 m O O ”
lh = (8.3)
w  Â
Chó ý r»ng c¸c biÓu thøc ë trªn kh«ng chØ ®óng cho khung ch÷ nhËt
mµ cßn ®óng cho khung d¹ng bÊt kú. Thùc vËy ta cã thÓ tÝnh A b»ng
tèc ®é biÕn thiªn cña tõ th«ng qua mÆt khung.

 ê
=
ë ®ã,   ”  lµ tõ th«ng xuyªn qua khung; S lµ diÖn tÝch cña
khung; H lµ gi¸ trÞ tøc thêi cña c-êng ®é tõ tr-êng. Gi¶ sö tr-êng biÕn
thiªn ®iÒu hoµ theo thêi gian vµ ®-îc biÓu thÞ bëi
 6 w 6

O
Trong ®ã , w lµ biªn ®é phøc cña c-êng ®é tõ tr-êng vµ ®iÖn tr-êng.
Ta cã biªn ®é phøc cña suÊt ®iÖn ®éng c¶m øng trong khung lµ
220
O ”
  6  ”   w  >
Â
Mét nh-îc ®iÓm rÊt lín cña anten khung lµ chiÒu cao hiÖu dông nhá.
Ch¼ng h¹n víi S =1m2 vµ Â = 300 m th× >h 2cm. §Ó lµm t¨ng chiÒu cao
hiÖu dông ng-êi ta dïng c¸c anten khung nhiÒu vßng. NÕu chiÒu dµi
tæng céng cña chu vi cña khung vÉn nhá h¬n  nhiÒu lÇn th× ®èi víi
khung cã N vßng, søc ®iÖn ®éng sÏ t¨ng lªn N lÇn so víi khung mét vßng.
O>”
A = jE cos (8.4)
Â

Víi khung nhiÒu vßng trong mäi tr-êng hîp, ng-êi ta lu«n gi÷ chu vi
cña d©y dÉn kh«ng v-ît qu¸ Â /2. Trong tr-êng hîp ng-îc l¹i viÖc t¨ng chiÒu
dµi d©y dÉn kh«ng nh÷ng kh«ng lµm t¨ng mµ cßn gi¶m søc ®iÖn ®éng
cña khung bëi v× khi ®ã sÏ xuÊt hiÖn vïng cã dßng ng-îc pha. Th-êng
ng-êi ta lÊy chu vi kh«ng v-ît qu¸ l = 0,35Â.
B©y giê ta h·y tÝnh trë vµo vµ hiÖu suÊt cña anten khung nhá.
Thµnh phÇn kh¸ng trë vµo cã thÓ xem b»ng c¶m kh¸ng cña khung.
XA = L
Khi tÝnh ®iÖn c¶m L cña khung ngoµi kÝch th-íc cña khung vµ d©y
dÉn ta cßn ph¶i chó ý tíi d¹ng cña khung. §èi víi khung 1 vßng, d¹ng tuú ý
d©y dÉn m¶nh, th× gÇn ®óng cã thÓ tÝnh.

5   ]  I (Henry) (8-5)


ë ®©y  lµ chiÒu dµi d©y dÉn lµm khung;
a lµ b¸n kÝnh d©y dÉn;
S lµ diÖn tÝch khung.
C¸c c«ng thøc tÝnh ®iÖn c¶m cña anten khung nhiÒu vßng kh¸
phøc t¹p, cã thÓ tham kh¶o trong c¸c s¸ch cÈm nang v« tuyÕn ®iÖn.
Trë ho¹t cña khung bao gåm trë ph¸t x¹ vµ trë tiªu hao. Trë ph¸t x¹ cña
khung trong kh«ng gian tù do cã thÓ tÝnh theo c«ng thøc trë ph¸t x¹ cña

221
l-ìng cùc ®iÖn, bëi v× ®Æc tr-ng h-íng cña khung (xem nh- lµ mét l-ìng
cùc tõ) vµ cña l-ìng ®iÖn lµ nh- nhau :

  ”> 
8± ê O    ê ‘O  (8.6)
  

Khi ®Æt khung th¼ng ®øng gÇn mÆt ®Êt dÉn lý t-ëng th× trë ph¸t x¹
cña khung t¨ng gÊp ®«i. Do t¸c dông cña ¶nh g-¬ng, tr-êng trong nöa
kh«ng gian phÝa trªn mÆt ®Êt (h×nh 8 -2) t-¬ng ®-¬ng víi tr-êng cña
khung cã diÖn tÝch gÊp ®«i.

  ”> 
8 íO  

íO  (8.7)
  Â

c H×nh 8-2.
NÕu xÐt mét khung trßn cã b¸n kÝnh ȡ vµ chu vi lµ  O , khi ®ã
c«ng thøc (8-7) chuyÓn thµnh d¹ng sau:

 
 
8± ê íO í >    ê O  >    (8.8)
 

C«ng thøc trªn cho thÊy r»ng t¨ng tØ sè dÉn ®Õn t¨ng chiÒu cao
Â
hiÖu dông vµ trë ph¸t x¹ hiÖu qu¶ h¬n nhiÒu so víi viÖc t¨ng sè vßng.
V× vËy ®Ó thu cã hiÖu qu¶, trong ®iÒu kiÖn t¹i c¸c tr¹m cè ®Þnh,
®Æc biÖt lµ trong d¶i sãng dµi vµ trung hÇu nh- ng-êi ta th-êng dïng
anten mét vßng cã kÝch th-íc t-¬ng ®èi lín. Ph-¬ng ph¸p dùng anten
khung mét vßng trªn 1 cét ®· ®-îc m« t¶ trªn h×nh (h×nh 8-3).

222

c
c
H×nh 8-3.
C¸c khung cã kÝch th-íc nhá so víi b-íc sãng  th-êng cã trë ph¸t x¹ rÊt
nhá. Ch¼ng h¹n, khung cã diÖn tÝch S =1m 2, =300m th× 8   «m.
V× vËy phÇn chÝnh trong trë ho¹t cña khung lµ trë tiªu hao. Nguyªn nh©n
cña sù tiªu hao nµy lµ:do ®é dÉn h÷u h¹n cña d©y dÉn lµm khung vµ ë
møc ®é Ýt h¬n lµ tiªu hao ®iÖn m«i trong c¸c chÊt c¸ch ®iÖn. Ngoµi ra
cßn ph¶i kÓ ®Õn tiªu hao trong ®Êt. ChØ tÝnh riªng trë tiªu hao trong
d©y dÉn ®· nhiÒu lÇn lín h¬n trë ph¸t x¹. Ch¼ng h¹n, trë tiªu hao cña mét
anten khung trßn mét vßng, diÖn tÝch S =1m 2, lµm b»ng d©y ®ång b¸n
kÝnh 1mm vµo kho¶ng 0,14 «m ë sãng  =300m. Nh- vËy hiÖu suÊt cña
anten vµo cì 0,28%. ChÝnh v× lý do nµy ng-êi ta kh«ng dïng anten
khung nhá ®Ó ph¸t.

7  
 LAi 

Mét biÖn ph¸p rÊt cã hiÖu qu¶ ®Ó t¨ng hiÖu suÊt thu cña anten
khung nhá lµ dïng lâi tõ tÝnh.
Khi ®-a vµo khung mét lâi cã ®é tõ thÈm cao sÏ lµm t¨ng ®¸ng kÓ
dßng vÐct¬ tõ c¶m qua khung vµ do ®ã c¶ søc ®iÖn ®éng còng nh-
chiÒu cao hiÖu dông cña khung còng t¨ng. Ta cã.
  6 >”  > (8.9)
c

cc
Gi¸ trÞ cña vÐct¬ tõ c¶m B trong lâi tØ lÖ víi gi¸ trÞ cña c-êng ®é tõ
tr-êng cña sãng tíi. §ång thêi hÖ sè tØ lÖ chÝnh lµ ®é tõ thÈm hiÖu

223
dông h
cña lâi.
B = hH (8.10)
MÆt kh¸c ®é tõ thÈm hiÖu dông cña lâi phô thuéc vµo ®é tõ thÉm
 cña lâi vµ vµo d¹ng cña lâi.
Trong tr-êng hîp lâi lµ 1 thanh dµi cã ®é dµi h÷u h¹n th× lu«n lu«n
cã h <  do sù ph©n t¸n ®-êng søc tõ ë 2 ®Çu cña lâi. CÊu tróc tõ
tr-êng khi khung cã lâi tõ ®-îc m« t¶ trªn h×nh 8 -4.
Mèi quan hÖ gi÷a h vµ  ®-îc x¸c ®Þnh b»ng biÓu thøc:

h = (8.11)
Ó  

ë ®©y P lµ hÖ sè ph©n t¸n tõ.


§èi víi lâi cã d¹ng ªlipsoid trßn xoay kÐo dµi (h×nh 8.5). HÖ sè
ph©n t¸n tõ cã thÓ tÝnh theo c«ng thøc.
    
 
P=  ]  (8.12)
   
‘


 

ë ®©y 5= (8.13)


H×nh 8-5.
Khi elÝp kÐo dµi nhiÒu (b >> a) th× cã thÓ tÝnh gÇn ®óng.

—   
P    ]   (8.14)
  — 
Tõ c«ng thøc trªn ta thÊy r»ng ®Ó t¨ng møc ®é tËp trung cña dßng
tõ cña sãng tíi trong lâi cuén d©y, tøc lµ ®Ó t¨ng h th× lâi ph¶i cã d¹ng
kh¸ kÐo dµi. Lâi cµng dµi th×  h cµng gÇn tíi gi¸ trÞ cña . §Ó minh
ho¹, trªn h×nh (8.6) m« t¶ sù phô thuéc cña h vµo tû sè cña chiÒu dµi
vµ ®-êng kÝnh cña lâi ( 
= ) víi c¸c gi¸ trÞ  kh¸c nhau. ë ®©y kh¶o s¸t
víi tr-êng hîp lâi cã thiÕt diÖn trßn. §Ó tÝnh hÖ sè ph©n t¸n tõ trong

224
tr-êng hîp lâi trßn víi 2 ®Çu mót ph¼ng cã thÓ dïng c«ng thøc thùc
nghiÖm sau.
I

P = 0,84   (8.15)
 
§èi víi anten khung cã lâi tõ th× hiÖu suÊt cña anten phô thuéc chñ
yÕu vµo ®é phÈm chÊt cña nã.

c c
H×nh 8-6.

Khung trong anten tõ th-êng lµ 1 líp d©y cuèn hoÆc nhiÒu líp d©y.
§é ®iÖn c¶m cña khung cã lâi tõ lµ:
 ê >    
(Henry) (8.16)
ë ®©y D lµ ®-êng kÝnh cña khung [m]
N lµ sè vßng

 lµ hÖ sè h×nh d¹ng cña khung, khi 0,25 < < 1,3


Th× =1+6

(8.17)
V× tõ trë cña lâi cã  >> 1 cã thÓ bá qua so víi tõ trë cña dßng t¸n
x¹ ra ngoµi lâi, cho nªn gi¸ trÞ h thùc tÕ lµ kh«ng phô thuéc vµo gi¸ trÞ
 cña chÊt liÖu lµm lâi vµ nã chØ phô thuéc vµo d¹ng vµ kÝch th-íc
cña khung vµ vÞ trÝ cña khung trªn lâi, th-êng ®èi víi c¸c lâi cã d¹ng
h×nh trô th× h = 5 15.

225
Tiªu hao trong anten khung cã lâi tõ bao gåm tiªu hao trong ®iÖn
trë ho¹t cña d©y dÉn lµm khung, tiªu hao ®iÖn m«i, tiªu hao trong chÊt
liÖu lµm lâi (tiªu hao tõ), tiªu hao tõ cã vai trß chñ yÕu. Ta biÓu diÔn
®é tõ thÈm phøc d-íi d¹ng.
 =  r + j i (8.18)
§èi víi tr-êng hîp lâi d¹ng elÝpsoid trßn xoay víi cuén d©y cuèn ®Òu
th× trë tiªu hao cã thÓ x¸c ®Þnh theo c«ng thøc sau:
   †
R = 4O.10 -8 N2 D (8.19)
F
 
† 
ë ®©y P lµ hÖ sè ph©n t¸n tõ.
NÕu bá qua tiªu hao trong d©y dÉn, chóng ta cã thÓ tÝnh ®é
phÈm chÊt cña anten theo c«ng thøc sau:
  F
  †
QA = ê (8.20)
8    †

Nh- vËy ®é phÈm chÊt cña anten tû lÖ víi ®¹i l-îng tg!  = cña

chÊt liÖu lµm lâi.
Tõ nh÷ng ®iÒu ®· nãi ë trªn ta cã thÓ rót ra kÕt luËn lµ: ®èi víi
anten khung cã lâi tõ th× chÊt liÖu lµm lâi cã vai trß rÊt quan träng.
Nã kh«ng chØ cÇn cã ®é tõ thÈm lín mµ cßn ph¶i cã ®é tiªu hao nhá.
FerÝt lµ chÊt liÖu ®¸p øng tèt c¸c yªu cÇu trªn. Ng-êi ta ®· nghiªn cøu
vµ ®· chÕ t¹o ®-îc c¸c chÊt phe rÝt cã thÓ dïng ë tÇn sè ngµy cµng
cao, cho ®Õn tËn d¶i sãng siªu cao tÇn. Nhê phe rÝt ng-êi ta ®· cã
thÓ t¹o ra c¸c anten cã kÝch th-íc rÊt nhá. Tuy nhiªn cÇn thÊy r»ng
anten phe rÝt cã nhiÒu nh-îc ®iÓm ë c¸c tÇn sè rÊt cao vµ c¸c tham
sè cña phe rÝt l¹i phô thuéc nhiÒu vµo nhiÖt ®é do ®ã anten phe rÝt
kh«ng dïng ®-îc víi c¸c m¸y ph¸t cã c«ng suÊt lín. Ngoµi ra khi t¨ng
kÝch th-íc cña phe rÝt ®Ó t¨ng hiÖu suÊt cña anten th× ®iÖn dung ký
sinh cña khung d©y còng t¨ng ®¸ng kÓ (phe rÝt còng cã ®é ®iÖn
thÈm kh¸ lín). §é ®iÖn c¶m lín cña anten vµ lµm gi¶m tÇn sè céng
h-ëng riªng song song cña anten phe rÝt. Nh»m kh¾c phôc c¸c nh-îc
®iÓm, ®«i khi ng-êi ta cã thÓ dïng hÖ bao gåm 1 sè anten phe rÝt

226
®Æt song song vµ cÊp ®iÖn nèi tiÕp hoÆc anten cã nhiÒu lâi tõ ®Æt
song song (h×nh 8.7).
c
H×nh 8-7.
7!3,?
   

*+ ,   U  / 

Nh- ta ®· biÕt gi¶n ®å h-íng cña anten khung cã d¹ng sè 8. Nh-ng


d¹ng nµy chØ cã thÓ ®-îc thùc hiÖn víi ®iÒu kiÖn lµ c¸c c¹nh cña
khung vµ viÖc cÊp ®iÖn ph¶i hoµn toµn ®èi xøng.
Khi c¸c c¹nh cña khung kh«ng ®èi xøng ®èi víi c¸c vËt thÓ xung
quanh hoÆc khi m¹ch vµo cña m¸y thu kh«ng ®èi xøng th× dßng trªn
c¸c c¹nh cña khung sÏ kh«ng ®èi xøng. KÕt qu¶ lµ khi sãng tíi theo
h-íng vu«ng gãc víi mÆt ph¼ng khung th× ë lèi vµo cña anten vÉn
xuÊt hiÖn mét søc ®iÖn ®éng c¶m øng vµ do ®ã ®iÓm kh«ng trong
gi¶n ®å h-íng bÞ mÊt - gi¶n ®å h-íng bÞ sai lÖch. HiÖn t-îng mÊt ®èi
xøng nh- trªn cña khung ®-îc gäi lµ hiÖu øng anten cña khung.
Gi¶ sö anten bÞ mÊt ®èi xøng, khi ®ã dßng trªn c¸c c¹nh cña
khung sÏ kh«ng b»ng nhau. Ta ký hiÖu:

w=


Khi ®ã, ®èi víi khung ch÷


nhËt ®Æt th¼ng ®øng cã c¸c
c¹nh lµ h vµ d, gi¶ sö sãng tíi
ph©n cùc th¼ng ®øng th× søc H×nh 8-8.
®iÖn ®éng trªn lèi vµo cña
khung sÏ lµ.


> 

> 
 A = Eh   
w 

 

227
« »
= Eh ¬  
 †    =
=
 > 
  †    > Ù
      
Víi ®iÒu kiÖn kd << 1 th× c«ng thøc trªn cã thÓ ®-a vÒ d¹ng sau:
« = » «   »
A = Eh ¬  
 †  >
  †Ù ê w ¬  =  >
 =  >
  †Ù
     
Ta thÊy sè h¹ng thø nhÊt øng víi tr-êng hîp khung ®èi xøng. Nh-
vËy do mÊt ®èi xøng nªn cã thªm 2 thµnh phÇn míi: 1 thµnh phÇn cïng
pha víi sè h¹ng 1 vµ 1 thµnh phÇn dÞch pha 900 (gäi lµ thµnh phÇn
ngoµi pha).
Thµnh phÇn cïng pha chØ lµm gi¶m chiÒu cao hiÖu dông cña
khung mµ kh«ng lµm mÐo d¹ng gi¶n ®å h-íng (h×nh 8.9a) cßn thµnh
phÇn ngoµi pha sÏ lµm ³tï´ gi¶n ®å h-íng sè 8 cña khung(h×nh 8.9a)
vµ gi¶n ®å kh«ng cßn ®iÓm ³0´.


f( ) =   w †  Ó  Ó w †      (8.21)
  


H×nh 8-9.


c V× vËy anten kh«ng cßn thuËn lîi ®Ó dïng vµo môc ®Ých dÉn
®-êng hoÆc chèng nhiÔu n÷a. Tuy vËy c¸c cùc ®iÓm cña gi¶n ®å vÉn
trïng víi h-íng ph¸p tuyÕn cña mÆt khung nh-ng thùc tÕ, chóng kh«ng
thÓ dïng ®Ó dÉn ®-êng n÷a v× biÕn thiªn søc ®iÖn ®éng c¶m øng
quanh h-íng cùc tiÓu biÕn thiªn chËm. H¬n n÷a nÕu tû sè dßng l¹i lµ
phøc (w = wr + jw j) th× gi¶n ®å h-íng kh«ng chØ bÞ tï ®i mµ cßn bÞ
dÞch trôc ®èi víi khung (h×nh 8.9c).
228
Bëi vËy hiÖu øng anten ®· lµm xÊu c¸c ®Æc tÝnh anten khung.
§Ó kh¾c phôc hiÖu øng anten cÇn ph¶i:
- §¶m b¶o tÝnh ®èi xøng cña c¸c c¹nh cña khung vµ phi®e ®èi víi
c¸c vËt thÓ xung quanh.
- M¹ch cÊp ®iÖn cho khung (hay m¹ch vµo cña m¸y thu) ph¶i ®èi
xøng.
Chóng ta h·y xÐt mét sè biÖn ph¸p ®Ó lµm gi¶m hiÖu øng anten
cña khung.
- Cã thÓ dïng c¸c m¸y thu cã lèi vµo lµ 2 cùc ®èi xøng. §ång thêi
®iÓm gi÷a cña khung còng nèi ®Êt h×nh 8.10. Nh-ng ®a sè c¸c m¸y
thu cã lèi vµo kh«ng ®èi xøng, v× vËy ph-¬ng ph¸p trªn Ýt ®-îc dïng.

c
H×nh 8-10. H×nh 8-11.

Mét ph-¬ng ph¸p kh¸c ®Ó cã thÓ nèi khung víi m¸y thu cã lèi vµo
kh«ng ®èi xøng lµ dïng biÕn ¸p cã mµn ch¾n tÜnh ®iÖn ®Ó lµm gi¶m
liªn kÕt ®iÖn dung ®Õn cùc tiÓu gi÷a m¹ch khung vµ m¹ch vµo cña
m¸y thu (h×nh 8.11).
Trªn h×nh 8.12 c¸c cuén m¹ch vµo cña m¸y thu ®Æt trªn cïng mét
trôc nh-ng l¹i cã chiÒu cuèn kh¸c nhau. Do tÝnh ®èi xøng cña s¬ ®å
mµ liªn kÕt ®iÖn dung ký sinh bÞ khö ®i.

229
 
 H×nh 8-12. H×nh 8-13.
Còng cã thÓ dïng c¸c s¬ ®å bï trõ ®Ó b¶o ®¶m tÝnh ®èi xøng cña
khung (h×nh 8.13). Tuy nhiªn s¬ ®å bï trõ th-êng lµm cho viÖc dÉn
®-êng phøc t¹p lªn nhiÒu, v× vËy ph-¬ng ph¸p nµy Ýt ®-îc dïng.
Ph-¬ng ph¸p dïng khung cã mµn ch¾n cho hiÖu qu¶ kh¾c phôc
hiÖu øng anten tèt nhÊt trong tr-êng hîp nµy khung cã thÓ nèi trùc tiÕp
víi m¸y thu cã m¹ch vµo kh«ng ®èi xøng.
Toµn bé khung ®-îc bao bäc bëi mét èng kim lo¹i. PhÝa trªn cña
mµn ch¾n cã mét kho¶ng hë th-êng ®-îc lÊp kÝn b»ng mét chÊt ®iÖn

m«i c¸ch ®iÖn.

H×nh 8-14.

B©y giê chóng ta h·y kh¶o s¸t nguyªn lý lµm viÖc cña anten khung
cã mµn ch¾n. Sãng ®iÖn tõ tíi kh«ng t¸c dông trùc tiÕp lªn d©y dÉn
cña khung, v× ®é s©u t¸c dông cña tr-êng kh¸ nhá so víi bÒ dµy cña
mµn ch¾n. Nh-ng vá bao ngoµi sÏ c¶m øng mét søc ®iÖn ®éng. Søc
®iÖn ®éng nµy ®Æt vµo kho¶ng hë ë phÝa trªn. D-íi t¸c dông cña søc
®iÖn ®éng nµy sÏ xuÊt hiÖn dßng ë mÆt trong cña mµn ch¾n. V×
mÆt trong cña mµn ch¾n vµ d©y dÉn cña khung t¹o thµnh mét hÖ
d©y ®ång trôc. V× vËy dßng ë mÆt trong cña mµn ch¾n sÏ lµm xuÊt
hiÖn dßng trªn d©y dÉn khung. Dßng nµy cã cïng gi¸ trÞ nh-ng ng-îc
pha. KÕt qu¶ lµ trªn lèi ra cña anten cã mét ®iÖn ¸p ®-îc h×nh thµnh.
Ta thÊy r»ng sù ®èi xøng cña khung ®-îc b¶o ®¶m v× c¸c c¹nh cña
khung mÆt ngoµi hoµn toµn ®ång nhÊt ®èi víi ®iÓm cã ®iÖn thÕ
b»ng kh«ng (®Êt). V× vËy hiÖu øng anten sÏ kh«ng cã, thËm chÝ ngay
c¶ khi lèi vµo cöa m¸y thu kh«ng ®èi xøng.

230
HiÖu øng anten ë møc ®é thÊp cã thÓ x¶y ra do sù bÊt ®èi xøng
cña c¹nh ngoµi khung. Cßn dßng trªn c¸c c¹nh cña khung vÉn nh- nhau
ngay c¶ khi lèi vµo m¸y thu hay cÊu tróc c¸c c¹nh trong cña khung hoµn

toµn bÊt ®èi xøng.


c
 H×nh 8-15.


7$=P
  
RZI



NÕu dïng anten khung ®¬n ®Ó t×m h-íng tíi cña mét nguån ph¸t
sãng nµo ®ã sÏ gÆp ph¶i mét sù bÊt ®Þnh 180 0 do gi¶n ®å h-íng cña
khung cã lo¹i cùc tiÓu ®èi diÖn víi nhau. §Ó t×m h-íng mét c¸ch ®¬n
trÞ cÇn ph¶i t¹o ra mét hÖ anten cã gi¶n ®å h-íng chØ cã 1 h-íng thu
³0´.
HÖ anten nh- vËy cã thÓ lµ mét tæ hîp cña mét khung vµ 1 chÊn
tö kh«ng ®èi xøng ®Æt th¼ng ®øng cã ®Æc tr-ng v« h-íng (ch¼ng h¹n
®ã lµ 1 anten cÇn). NÕu ®Æt anten cÇn trïng víi t©m khung. NÕu
®iÒu chØnh sao cho søc ®iÖn ®éng cña anten cÇn b»ng søc ®iÖn
®éng cùc ®¹i cña khung th× ta sÏ t¹o ra ®-îc mét ®Æc tr-ng h-íng tæng
hîp cã d¹ng:
f( ) = 1 + cos (8.22)

231

H×nh 8-16.

Trªn h×nh (h×nh 8.16) m« t¶ gi¶n ®å h-íng cña hÖ gåm 1 khung vµ


1 anten cÇn, theo (8.22). CÇn chó ý r»ng søc ®iÖn ®éng cña anten
cÇn sÏ ®ång pha víi c-êng ®é tr-êng cña sãng tíi t¹i t©m anten, cßn søc
®iÖn ®éng cña khung, sÏ dÞch pha 90 0 so víi c-êng ®é tr-êng vµ so víi
søc ®iÖn ®éng cña anten cÇn.
AC = l hc E; Ak = j l hk Ecos (8.23)
V× vËy nÕu nèi trùc tiÕp anten cÇn vµ khung sÏ kh«ng t¹o ra ®-îc
gi¶n ®å mong muèn. Do vËy cÇn ph¶i cã biÖn ph¸p ®Ó t¹o ra sù
dÞch pha bæ sung gi÷a c¸c ®iÖn ¸p cña khung vµ anten cÇn ë lèi
vµo m¸y thu. Cã thÓ dïng
ph-¬ng ph¸p ®-a anten cÇn vµo m¹ch khung nhê 1 sè s¬ ®å ®Æc biÖt,
hoÆc b»ng c¸ch t¹o hiÖu øng anten cña khung mét c¸ch cã chñ ®Þnh
còng cã thÓ t¹o ra ®-îc gi¶n ®å cacdioid. Trªn h×nh (8.17) lµ mét s¬ ®å
thùc hiÖn sù dÞch pha cña søc ®iÖn ®éng cña anten cÇn b»ng biÕn
¸p. V× dßng trªn anten cÇn khi ®iÒu chØnh céng h-ëng sÏ b»ng.

IC =
8

232
ë ®©y R = RC + Rg lµ tæng cña trë riªng vµ trë phô. Søc ®iÖn trong
s¬ ®å trªn khung kh«ng ®iÒu h-ëng. Søc ®iÖn ®éng trªn lèi vµo m¸y
thu b»ng:
6 $ R
 6 $ ! Ó  w  > w  Ó   > †
8
ë ®©y Ɛhc vµ Ɛhk lµ chiÒu dµi hiÖu
dông cña anten cÇn vµ khung.
M lµ hç c¶m cña biÕn ¸p.
Ta ph¶i ®iÒu chØnh Rg sao cho ®¹t
®-îc:
EƐhk = MƐhc
Tõ ®©y ta rót ra ®-îc hµm sè biÓu H×nh 8-17.
diÔn sù phô thuéc cña søc ®iÖn ®éng
vµo h-íng sãng tíi.
A = jEƐhk(1 + cos ) (8.23)
Trong s¬ ®å h×nh 8.18 anten cÇn
kh«ng ®-îc ®iÒu chØnh céng h-ëng cßn
khung ®-îc ®iÒu chØnh céng h-ëng. ë
®©y ng-êi ta dïng mét khung trung gian
®Ó céng søc ®iÖn ®éng. §é dÞch pha
cÇn cã ®¹t ®-îc b»ng c¸ch nèi anten cÇn
nèi tiÕp víi 1 tô biÕn thiªn cã ®iÖn dung H×nh 8-18.
nhá, sao cho tho¶ m·n ®iÒu kiÖn.
 !  !
IC = 
R Ó     R Ó   †

ë ®©y Xc vµ Xg lµ thµnh phÇn kh¸ng cña riªng anten cÇn vµ cña tô


®iÒu chØnh Cg. Khi ®ã søc ®iÖn ®éng tæng céng trong m¹ch trung gian
b»ng.
 R6 $   6 $  
A = E    > 
 R Ó  8 
 

233
ë ®©y Rk lµ trë ho¹t riªng cña khung M 1 vµ M2 lµ hç c¶m cña 2 m¹ch
ghÐp. Tõ ®©y ta rót ra ®-îc ®iÒu kiÖn ®Ó ®iÒu chØnh anten cÇn ®Ó
nhËn ®-îc gi¶n ®å h-íng Cacdioid:
 R$  $
R Ó  8
Trong s¬ ®å h×nh 8.19 anten
cÇn kh«ng ®iÒu h-ëng, vµ anten
khung còng kh«ng ®iÒu h-ëng.
Anten cÇn ®-îc nèi tiÕp víi mét trë
®iÒu chØnh cã trÞ sè lín R g >>
|Zc|.
V× vËy
  
Ic ; IK
8  H×nh 8-19.
KÕt qu¶ lµ søc ®iÖn ®éng
tæng céng trong m¹ch lµ:
 R$  $  
A = j E  Ó  > 
 
 8  
§iÒu kiÖn ®Ó cã ®Æc tr-ng h-íng Cadioid lµ:
lhcM1Xk = l hkM2Rg
B©y giê chóng ta ®Æc biÖt quan t©m ®Õn ph-¬ng ph¸p dïng khung
®Ó t¹o gi¶n ®å h-íng Cadioid mµ kh«ng cÇn dïng ®Õn 1 anten phô nµo
kh¸c. ë ®©y ng-êi ta chñ ®éng t¹o hiÖu øng anten cho khung.
B©y giê chóng ta ®Æc biÖt quan t©m ®Õn ph-¬ng ph¸p dïng khung
®Ó t¹o gi¶n ®å h-íng Cadioid mµ kh«ng cÇn dïng ®Õn 1 anten phô nµo
kh¸c. ë ®©y ng-êi ta chñ ®éng t¹o hiÖu øng anten cho khung.
B©y giê chóng ta h·y xÐt khung lý t-ëng. B»ng mét c¸ch nµo ®ã ng-êi
ta t¹o ra sù bÊt ®èi xøng víi khung. Gi¶ sö trong chÕ ®é ph¸t, dßng trªn
c¸c c¹nh bªn cña khung kh«ng b»ng nhau vµ gi¶ sö tû sè gi÷a chón g lµ
phøc:

w= = wr + jwi

NÕu dïng biÓu thøc cña môc 8.3 ®èi víi søc ®iÖn ®éng cña khung
kh«ng ®èi xøng ta cã thÓ viÕt.

234
« = »
A = Eh ¬  
 †  >
  Ù
  

« = » = 
=   ¬ 
 †  >  Ù
    > 

     

Ta yªu cÇu khi = O th× A = 0. Tõ ®©y ta cã ph-¬ng tr×nh.



(1 + wr) + wi = 0;



1 - wr + w i = 0.


NÕu gi¶i hÖ ph-¬ng tr×nh ®· cho ta sÏ t×m ®-îc c¸c gi¸ trÞ wr vµ wi
®Æc tr-ng cho møc ®é bÊt ®èi xøng nh- sau:

=
  
wr =    ; w = =
(8.22)
 i 
= =

  
 
     

NÕu chó ý r»ng th-êng ®iÒu kiÖn kd << 1 ®-îc tho¶ m·n cho nªn cã
thÓ thÊy r»ng chØ cÇn sù bÊt ®èi xøng rÊt nhá.
wr 1; wi - kd (8.23)
Khi tho¶ m·n ®iÒu kiÖn (8.22) hoÆc (8.23) th× ®Æc tr-ng h-íng cña
khung cã d¹ng Cadioid cÇn cã.

 
A = jEkhd   Ó  > † jEhkd(1 + cos ) (8.24)



Ó  
  

§Ó t¹o ra sù mÊt ®èi xøng ng-êi ta cã thÓ nèi mét nh¸nh cña khung
víi ®Êt qua mét ®iÖn trë ®-îc gäi lµ ®iÖn trë chØnh pha.
Trªn h×nh 8.20 lµ 1 sè s¬ ®å, trong ®ã trë chØnh pha ®-îc ®-a vµo
gi÷a ®iÓm gi÷a nèi ®Êt vµ mét nh¸nh cña khung.

235
H×nh 8 -20.

Cã thÓ tÝnh ph©n bè dßng trªn c¸c nh¸nh cña khung (h×nh 8-20a)
nhê s¬ ®å t-¬ng ®-¬ng h×nh (8-21a) vµ cña khung (h×nh 8-21b vµ c) nhê
s¬ ®å t-¬ng ®-¬ng h×nh (8-21b) :

H×nh 8-21.
§èi víi (8-21b) ta cã:
 
w= ê (8.25)
 
 
8  
] †
ë ®©y Lk vµ LƐ lµ mét nöa ®iÖn c¶m cña khung vµ mét nöa ®iÖn
c¶m cña cuén liªn kÕt. NÕu tho¶ m·n ®iÒu kiÖn R>> 6 Lk th× tõ biÓu
thøc trªn ta suy ra.
 >
wr 1; wi (8.26)
8  
>†
So s¸nh gi¸ trÞ cña wi tõ (8-23) víi (8-26) chóng ta ®i tíi ®iÒu
kiÖn dÞch pha lµ.
=8 
] † ê  ] (8.27)
§èi víi s¬ ®å t-¬ng ®-¬ng (8-21a) ta cã:
 8 
w= ê  
 8
  8
Ta cã mét nhËn xÐt rÊt quan träng ®èi víi s¬ ®å nµy lµ trë chØnh
pha cã gi¸ trÞ kh«ng phô thuéc tÇn sè. §iÒu ®ã cã nghÜa lµ khi t×m
h-íng trong mét d¶i tÇn réng kh«ng cÇn ph¶i ®iÒu chØnh g× c¶.
Trong c¸c s¬ ®å dïng anten cÇn ®Ó t¹o ®Æc tr-ng h-íng Cacdioid, c¸c
®iÒu kiÖn pha gÇn ®óng còng cã thÓ xem lµ ®-îc tho¶ m·n trong mét d¶i
tÇn. Nh-ng nÕu chó ý ®Õn sù thay ®æi trë ho¹t cña khung theo tÇn sè
th× ®Ó ®¶m b¶o cã ®iÓm ³0´ râ rµng trong gi¶n ®å h-íng Cadioid khi

236
ph¶i lµm viÖc trong d¶i tÇn réng th-êng ng-êi ta vÉn ®-a vµo mét yÕu tè
vi chØnh pha.
Trong kü thuËt dÉn ®-êng hiÖn ®¹i khi kh«ng dïng anten cÇn,
ng-êi ta th-êng dïng ph-¬ng ph¸p t¹o ra hiÖu øng anten cho hÖ anten.
Ta nhËn thÊy r»ng do cùc tiÓu cña gi¶n ®å h-íng d¹ng Cadioid t-¬ng
®èi nªn ®é chÝnh x¸c khi t×m h-íng kÐm h¬n so víi d¹ng ³sè 8´.

71  
A   ()0 


Anten khung lín lµ mét khung cã chu vi kho¶ng b-íc sãng c«ng t¸c.
NÕu kh¶o s¸t ph©n bè dßng th× cã thÓ thÊy r»ng mét khung nh- vËy
ph¶i ho¹t ®éng nh- mét hÖ gåm hai chÊn tö ®ång pha ®Æt song song
nhau. VÒ nguyªn lý, anten nµy t-¬ng tù nh- chÊn tö vßng. Nh-ng nã kh¸c
chÊn tö vßng ë chç nã cã hÖ sè t¸c dông ®Þnh h-íng lín h¬n vµ nã cã gi¸
trÞ trë vµo khi céng h-ëng nhá h¬n so víi chÊn tö vßng. Ch¼ng h¹n mét

khung cã chu vi  sÏ cã D 3 vµ Rv 300 «m.


H×nh 8-26.
§Ó t¨ng tÝnh ®Þnh h-íng cã thÓ lËp hÖ gåm hai khung (h×nh 8-
26a), trong ®ã cã 1khung tÝch cùc vµ mét khung ph¶n x¹ ®-îc ®iÒu
chØnh b»ng mét ®o¹n d-êng d©y song hµnh ®o¶n m¹ch. Trªn h×nh (8-
26b) lµ mét hÖ gåm mét khung tÝch cùc, mét khung dÉn x¹ vµ mét
khung ph¶n x¹, t-¬ng tù nh- mét anten dÉn ®-êng. HÖ sè khuÕch ®¹i
cña hÖ hai khung vµo kho¶ng 6 vµ cña hÖ 3 khung vµo kho¶ng 13.
C¸c anten ®· nãi cã thÓ ho¹t ®éng trong d¶i tÇn kho¶ng 20% cña tÇn
sè c¬ b¶n. §Ó ho¹t ®éng trong d¶i tÇn réng h¬n ng-êi ta dïng c¸c khung
kÐp (h×nh 8-27). MÆt ph¶n x¹ gåm 3 d©y dÉn n»m ngang vµ ®Çu
237
cuèi cña chóng ®-îc nèi víi 2 c¹nh th¼ng ®øng. Khung tÝch cùc bao
gåm 3 d©y n»m ngang. §iÓm kÝch thÝch ë thanh gi÷a. Ph©n bè dßng
trªn khung tÝch cùc ë tÇn sè trung t©m cña d¶i tÇn ®-îc m« t¶ trªn
h×nh (8.27b).

c
H×nh 8-27.
c

Tõ ph©n bè dßng ta cã thÓ thÊy r»ng tÝnh ph-¬ng h-íng cña khung
kÐp tÝch cùc nµy gièng nh- cña hÖ 3 chÊn tö song song n»m ngang
®ång pha. Khi thay ®æi tÇn sè trong d¶i tÇn béi 2 th× ®iÓm nót cña
dßng trªn c¹nh th¼ng ®øng sÏ dÞch chuyÓn. Trªn c¹nh nµy cßn dßng
trªn c¸c thanh ngang vÉn lu«n lu«n cïng chiÒu. Chó ý r»ng ®iÓm gi÷a
cña c¸c thanh ngang lu«n lµ ®iÓm nót cña ®iÖn ¸p. V× vËy cã thÓ trùc
tiÕp nèi c¸c gi¸ ®ì kim lo¹i vµo c¸c ®iÓm nµy.
Anten cã hÖ sè khuÕch ®¹i vµo kho¶ ng 7. Trë vµo cña anten t¹i
AB kho¶ng 300 «m. Ng-êi ta dïng mét ®o¹n ®-êng d©y song hµnh ng¾n
m¹ch
lµm yÕu tè bï trõ phÇn kh¸ng. Nã ®-îc m¾c song song t¹i AB. Khi
dÞch chuyÓn vÞ trÝ kÝch thÝch (®iÓm nèi víi phi®e) däc theo yÕu tè
bï trõ nµy th× cã thÓ ®iÒu chØnh trë vµo cña anten trong kho¶ng 300
0 «m.
238
NÕu cÊp ®iÖn song song cho 2 anten khung kÐp ta sÏ cã mét hÖ
cã tÝnh chÊt ph-¬ng h-íng gièng nh- dµn 2 x 4 chÊn tö ®ång pha. ë
®©y khung cã c¹nh dµi , = Â 0/4.

H×nh 8-28.

Trªn h×nh 8-28b m« t¶ c¸ch nèi phi®e ®ång trôc. Phi ®e ®i däc
theo nh¸nh cña khung. Ph-¬ng ph¸p nµy kh«ng cÇn ph¶i dïng thªm
mét kÕt cÊu biÕn ®æi ®èi xøng nµo n÷a. Anten cã ]c= 0,21 Âmax trong
Âm 
d¶i tÇn =2 2,5 cã hÖ sè khuyÕch ®¹i tõ 4 (víi  =  max) ®Õn 10
 m

(víi  =  min). Khi cã mÆt ph¶n x¹ hÖ sè khuyÕch ®¹i t¨ng lªn hai lÇn.
B»ng c¸ch chän ®-êng kÝnh cña c¹nh khung vµ kho¶ng c¸ch tõ khung
®Õn mÆt ph¶n x¹ cã thÓ b¶o ®¶m sù phèi hîp trë kh¸ng gi÷a anten
víi phi ®e ®ång trôc 75 «m. C¸c anten nhiÒu khung kÐp nh- trªn cã
®Æc tr-ng ph-¬ng h-íng kh¸ tèt, cÊu tróc cÊp ®iÖn ®¬n gi¶n, søc c¶n
giã nhá, träng l-îng vµ kÝch th-íc nhá.




9
h  (8U 
239
9 ])I*&N./
M " A8)*+
Ê@&- 
     

9  ])I*&N./



 Sù ph¸t triÓn m¹nh mÏ mét sè lÜnh vùc nh- trinh s¸t v« tuyÕn,
th«ng tin, ®iÒu khiÓn, theo dâi, ph¸t hiÖn môc tiªu, v.v « ®ßi hái
anten ph¶i cã kh¶ n¨ng thu vµ ph¸t sãng ph©n cùc trßn, ph©n cùc
tuyÕn tÝnh vµ ph©n cùc cã ®iÒu khiÓn (*) trong mét d¶i tÇn réng.
Trong c¸c lo¹i kh¸c nhau cña anten d¶i réng tho¶ m·n c¸c yªu cÇu
trªn, anten xo¾n chiÕm mét vÞ trÝ quan träng. Chóng cã thÓ dïng
lµm anten riªng biÖt hoÆc lµm hé chiÕu x¹ cho anten g-¬ng, thÊu
kÝnh.
Anten xo¾n lµ anten sãng mÆt, nã gåm cã bé phËn kÝch thÝch
vµ bé phËn h-íng sãng. Bé phËn h-íng sãng lµ mét ®o¹n d©y xo¾n hë
cã cÊu tróc kh¸c nhau. Bé phËn kÝch thÝch th-êng lµ ®o¹n cuèi cña
d·y phi®e ®ång trôc.

9 ]" A8)
 


Dùa theo cÊu tróc cña bé phËn h-íng sãng, anten xo¾n cã thÓ
ph©n lo¹i nh- sau:
- Anten xo¾n trô cã b-íc xo¾n kh«ng ®æi.
- Anten xo¾n trô cã b-íc xo¾n thay ®æi.
- Anten xo¾n nãn.
- Anten xo¾n ph¼ng.
C¸c lo¹i anten xo¾n nãn vµ anten xo¾n ph¼ng ®· ®-îc xÐt kü
trong [7]. ë ®©y ta chØ xÐt c¸c anten xo¾n trô.
Trong anten xo¾n trô ta cã thÓ chia ra nh- sau:
- Anten xo¾n trô cã mét d©y xo¾n vµ b-íc xo¾n kh«ng ®æi (h×nh
9.1a).

(*)
Ta hiÓu anten ph©n cùc ®iÒu khiÓn lµ anten mµ c¸c tham sè ph©n cùc cña tr-êng ph¸t
x¹ cã thÓ thay ®æi ®-îc b»ng ph-¬ng ph¸p ®iÖn.
240
- Anten xo¾n trô cã mét d©y xo¾n vµ b-íc xo¾n thay ®æi (h×nh
9.1b).
- Anten xo¾n trô cã nhiÒu d©y xo¾n cïng chiÒu (h×nh 9.1c).
- Anten xo¾n trô cã nhiÒu d©y xo¾n ng-îc chiÒu (h×nh 9.1d).
- Anten xo¾n trô lµm tõ d©y xo¾n (h×nh 9.1e).
- Anten xo¾n trô víi c¸c líp ®iÖn m«i (h×nh 9.1g).
Anten xo¾n trô mét d©y xo¾n (h×nh 9.1a, b) lµm viÖc trong mét
d¶i tÇn réng lµ nhê tÝnh chÊt t¸n s¾c cña nã. Do cã tÝnh chÊt nµy
nªn trong mét d¶i tÇn rÊt réng tèc ®é pha däc theo d©y xo¾n gÇn
b»ng tèc ®é ¸nh s¸ng (V¢ C), cßn  b»ng ®é dµi vßng xo¾n, cho
nªn c¸c anten nh- vËy ph¸t x¹ däc theo trôc. Anten xo¾n trôc nhiÒu
d©y xo¾n cã d¶i tÇn lµm viÖc ®-îc më réng thªm ra lµ nhê c¸c sãng

bËc cao lµm mÐo ®Æc tr-ng h-íng bÞ ®µn ¸p.


H×nh 9-1.c  
44?J

9 !Ê@&- 
      R 


a) Anten xo¾n trô mét d©y xo¾n vµ b-íc xo¾n kh«ng ®æi (h×nh
9.1a). Anten nµy cã cÊu tróc ®¬n gi¶n vµ cã thÓ lµm viÖc ë chÕ ®é
ph¸t x¹ trôc trong mét d¶i tÇn réng víi hÖ sè bao trïm Kb 1,7 (hÖ sè
bao trïm K b lµ tû sè gi÷a tÇn sè lµm viÖc cùc ®¹i f max vµ tÇn sè lµm
viÖc cùc tiÓu f min cña anten Kb = f max/f min ).

241
b) Anten xo¾n trô nhiÒu d©y xo¾n cïng chiÒu vµ b-íc xo¾n
kh«ng ®æi (h×nh 9.1c): Tuú vµo viÖc nu«i c¸c d©y xo¾n, anten xo¾n
lo¹i nµy cã thÓ cã ®Æc tr-ng h-íng d¹ng nãn hoÆc ph¸t x¹ däc theo
trôc. Trong chÕ ®é ph¸t x¹
däc theo trôc, chóng lµm viÖc trong mét d¶i tÇn kh¸ réng, hÖ sè bao
trïm K b = M + 1 ë ®©y M sè d©y xo¾n. Gãc xo¾n tèi -u b»ng:
$
wt.- = arcsin
$ Ó
Trong d¶i tÇn c«ng t¸c sãng ph¸t x¹ víi ph©n cùc gÇn nh- trßn.
c) Anten xo¾n trô nhiÒu d©y xo¾n ng-îc chiÒu vµ cã b-íc xo¾n
kh«ng ®æi (h×nh 9.1d). Nh÷ng anten lo¹i nµy cã thÓ lµm viÖc trong
chÕ ®é ph¸t däc theo trôc vµ ph¸t x¹ nãn. Chóng cã cïng d¶i tÇn lµm
viÖc nh- anten xo¾n trô nhiÒu d©y xo¾n cïng chiÒu: kh¸c nhau c¬
b¶n cña 2 lo¹i anten nµy lµ ë chç: anten xo¾n trô nhiÒu d©y xo¾n
ng-îc chiÒu phô thuéc vµo ph-¬ng ph¸p kÝch thÝch c¸c d©y xo¾n, cã
thÓ ph¸t x¹ däc theo trôc tr-êng víi ph©n cùc trßn, tuyÕn tÝnh hoÆc
ph©n cùc cã ®iÒu khiÓn.

d) Anten xo¾n trô mét d©y xo¾n víi b-íc xo¾n thay ®æi (h×n h
9.1b) anten nµy cã thÓ xÐt nh- mét dµn cã c¸c nguån ph¸t x¹ ph©n bè
kh«ng ®Òu (mçi mét vßng xo¾n coi nh- mét nguån ph¸t x¹). Do chóng
ph©n bè kh«ng ®Òu nªn møc c¸nh phô cña ®Æc tr-ng h-íng nhá ®i vµ
d¶i tÇn cña anten ®-îc t¨ng lªn mét Ýt so víi anten xo¾n trô 1 d©y
xo¾n víi b-íc xo¾n kh«ng ®æi. HÖ sè bao trïm K b 2,3.
e) Anten xo¾n trô nhiÒu d©y xo¾n víi b-íc xo¾n thay ®æi lµ kÕt
hîp -u ®iÓm cña anten xo¾n trô nhiÒu d©y xo¾n cã b-íc xo¾n kh«ng
®æi vµ anten xo¾n trô 1 d©y xo¾n cã b-íc xo¾n thay ®æi.
g) Anten xo¾n lµm tõ d©y xo¾n (anten xo¾n kÐp) (h×nh 9.1e)
anten nh- thÕ tån t¹i mét ®iÖn trë kh¸ng mÆt X . Khi t¨ng X th× ®é
dµi b-íc sãng gi¶m ®i vµ ®Ó b¶o toµn chÕ ®é ph¸t x¹ trôc ta cÇn gi¶m
®é dµi cña mét vßng xo¾n (xem phÇn ±9.2 d-íi ®©y). §iÒu nµy dÉn
®Õn gi¶m kÝch th-íc ngang cña anten, ®ã chÝnh lµ -u ®iÓm næi bËt
cña lo¹i anten nµy.

242
h) Anten xo¾n víi c¸c líp ®iÖn m«i (h×nh 9.1g). Anten lo¹i nµy lµm
dÞch d¶i tÇn lµm viÖc vÒ phÝa sãng dµi. Khi t¨ng ®é thÈm thÊu
®iÖn m«i Í  d¶i tÇn lµm viÖc mµ ë ®ã cßn tån t¹i chÕ ®é ph¸t x¹ trôc
bÞ gi¶m xuèng vµ hÖ sè ph©n cùc còng gi¶m theo.
Trong phÇn nµy giíi thiÖu s¬ l-îc mét sè -u nh-îc ®iÓm cña c¸c
anten xo¾n trô. Chóng ta cã thÓ t×m hiÓu kü chóng trong mét sè
s¸ch [6,7].
D-íi ®©y chóng ta sÏ nghiªn cøu kü mét lo¹i anten, anten xo¾n trô
cã 1 d©y xo¾n víi b-íc xo¾n kh«ng ®æi.

243
9'S *+
D U 8)@
 
  (8U / LI@."D(8U * (8U 
%
X:
[UA+  (8U %
X;


9 'S 

Anten gåm mét d©y xo¾n ®Òu b»ng d©y b¨ng sãng hoÆc èng kim
lo¹i. Anten gåm 1 sè vßng xo¾n. Mét ®Çu cña d©y xo¾n ®Ó tù do,
®Çu cßn l¹i ®-îc nèi víi phi ®e cÊp ®iÖn. C¸c anten xo¾n lµm viÖc ë
b-íc sãng  = 4 5cm th-êng ®-îc nu«i b»ng phi ®e ®ång trôc. Khi ®ã
mét ®Çu d©y xo¾n ®-îc nèi víi d©y trong cña phi ®e ®ång trôc cßn
vá cµi ®-îc nèi íi mét mÆt ch¾n kim lo¹i (h×nh 10.2) (mÆt ch¾n kim
lo¹i cã t¸c dông tËp trung n¨ng l-îng ph¸t x¹ cña anten vÒ phÝa tr-íc).
Anten xo¾n lµm viÖc ë sãng
 < 3cm ®-îc nu«i b»ng èng dÉn sãng ch÷ nhËt víi sãng H10 .
Sãng ch¹y ®-îc truyÒn ®i tõ vÞ trÝ kÝch thÝch däc theo d©y xo¾n
®Õn ®Çu tù do sãng bÞ ph¶n x¹ trë l¹i. Cã thÓ lµm cho sãng tíi còng
nh- sãng ph¶n x¹ gi¶m nhanh b»ng c¸ch chän c¸c kÝch th-íc h×nh häc
cña d©y xo¾n vµ tÇn sè dao ®éng kÝch thÝch (h×nh 9.3).
H×nh 9-2.cN4?Jc
1. D©y phi ®e ®ång trôc;
2. MÆt ch¾n kim lo¹i;
3. D©y xo¾n.

244
H×nh 9-3.cÂ1-  !
f 
4 1  
4?c
a) Sãng tíi vµ sãng ph¶n x¹
b) Ph©n bè tæng hîp.
C¸c sãng nµy giao thoa víi nhau nh-ng v× biªn ®é cña sãng tíi lín
h¬n biªn ®é cña sãng ph¶n x¹ nhiÒu lÇn lªn trªn mét phÇn lín cña d©y
dÉn, biªn ®é cña dßng gi÷ hÇu nh- kh«ng ®æi (h×nh 9.3b). Pha cña
dßng thay ®æi gÇn nh- theo quy luËt tuyÕn tÝnh.
9C
D U 8)@

 CÊu tróc cña èng dÉn sãng xo¾n cã mét sè ®Æc ®iÓm riªng.
Nh÷ng ®iÒu kiÖn biªn cña nã kh¸ phøc t¹p v× thÕ cÊu tróc tr-êng
trong èng dÉn sãng nµy kh¸ phøc t¹p. Trong èng dÉn sãng xo¾n cã
thÓ tån t¹i c¸c sãng kh¸c nhau, ®-îc ký hiÖu lµ T n. ë ®©y n lµ sè b-íc
sãng ®Æt trªn ®-êng trßn chu vi cña mÆt trô bao ®-êng xo¾n. C¸c
®Æc tr-ng vµ tham sè còng nh- tÝnh chÊt d¶i réng cña anten ®-îc x¸c
®Þnh b»ng lo¹i sãng ®-îc kÝch thÝch trong d¶i réng cña anten ®-îc
x¸c ®Þnh b»ng lo¹i sãng ®-îc kÝch thÝch trong d©y xo¾n.
a) NÕu chiÒu dµi cña mét vßng xo¾n ] kh¸ nhá h¬n b-íc sãng cña
c¸c dao ®éng (]c <<  ) th× sãng ®-îc kÝch thÝch trong èng dÉn sãng
xo¾n ký hiÖu lµ T 0. Trong tr-êng hîp nµy trªn suèt mét vßng xo¾n
biªn ®é vµ pha cña dßng thay ®æi kh«ng ®¸ng kÓ, v× thÕ cã thÓ
xem lµ kh«ng ®æi. Tr-êng do c¸c phÇn tö ®èi xøng nhau 1 vµ 2, 3 vµ
4 t¹o thµnh ë vïng xa trªn trôc cña d©y xo¾n sÏ triÖt tiªu nhau. Theo
h-íng vu«ng gãc víi trôc tr-êng ph¸t x¹ yÕu nh-ng vÉn lµ lín nhÊt so víi

245
bÊt kú 1 ph-¬ng nµo kh¸c. §Æc tr-ng h-íng cña anten ë chÕ ®é T 0 cã
d¹ng nh- h×nh 9.4.

H×nh 9-4. Â4 @ O c
a) Céng tr-êng cña 1 vßng xo¾n; b) §Æc tr-ng h-íng

b) NÕu chiÒu dµi cña mét vßng xo¾n xÊp xØ b-íc sãng ( ] Â) th×
trong d©y xo¾n cã sãng T 1. Khi ®ã trªn mçi vßng xo¾n sãng ch¹y cã
biªn ®é kh«ng ®æi vµ 2 lÇn thay ®æi chiÒu. Tõ h×nh 9.5 ta thÊy r»ng
dßng trªn c¸c yÕu tè ®èi xøng nhau cña mét vßng xo¾n cã ®é lín vµ
chiÒu nh- nhau.
Tr-êng trong vïng xa sÏ cùc t¹i nh÷ng ®iÓm n»m trªn trôc cña d©y
xo¾n (theo h-íng truyÒn cña sãng ch¹y).
Chó ý ®Õn sù thay ®æi h-íng trong kh«ng gian cña dßng ta thÊy
khi ®ã pha 1 vµ 2 tr-êng cña c¸c yÕu tè 1 vµ 2 kh¸c nhau lµ O . Gäi r
lµ kho¶ng c¸ch tÝnh tõ yÕu tè 1 ®Õn ®iÓm quan s¸t ta cã:
> ê
 ”
>   Ó 
 

H×nh 9-5.cÂ4 @ O *


a) Céng tr-êng cña mét vßng xo¾n; b) §Æc tr-ng h-íng

Trong ®ã: l - Lµ chiÒu dµi cña vßng xo¾n;


S - Lµ b-íc xo¾n;
 d - Sè sãng ®èi víi sãng truyÒn däc theo d©y dÉn;

246
O
k= sè sãng trong kh«ng gian tù do.
Â
V×:
 ”
1 - 2 = d . =O
 
Nªn:
   ” O (9.1)

Tõ ®©y ta suy ra:


”
] = Â d 
 (9.2)
 Â
ë ®©y:
O
Âd =
=
Do cã sù lµm chËm ( t d > 1) nªn  d <  - Râ rµng lµ ®Ó tho¶ m·n
®iÒu kiÖn (9.1) th× chiÒu dµi ] cña 1 vßng ph¶i lín h¬n b-íc sãng
truyÒn däc theo d©y dÉn ( ] >  d). Trong tr-êng hîp nµy ®Æc tr-ng
h-íng cã d¹ng nh- trªn h×nh 9.5. TÝnh chÊt d¶i réng cña chÕ ®é sãng
T1 ®-îc gi¶i thÝch b»ng tÝnh chÊt t¸n s¾c cña sãng truyÒn däc theo
d©y xo¾n. V× thÕ nªn biÓu thøc (9.1) ®-îc tho¶ m·n trong mét d¶i tÇn
réng. ChÕ ®é sãng T 1 th-êng ®-îc dïng nhiÒu nhÊt vµ ®-îc gäi lµ chÕ
®é ph¸t x¹ trôc.
c) NÕu ®iÒu kiÖn céng ®ång pha tr-êng cña c¸c yÕu tè trªn
®-êng xo¾n ®-îc tho¶ m·n trong vï ng xa theo h-íng ng-îc víi chiÒu
chuyÓn ®éng cña sãng (h×nh 9.6) th×:
d . ] + kS = 2 O; (9.3)
Tõ ®©y ta suy ra:
”
] = Â d   (9.4)
 Â
Râ rµng lµ trong tr-êng hîp nµy chiÒu dµi cña mét vßng ph¶i h¬i
nhá h¬n b-íc sãng truyÒn däc theo d©y dÉn (] < Â d).
ChÕ ®é ho¹t ®éng nµy cña anten xo¾n ®-îc gäi lµ chÕ sãng
ng-îc. §Æc tr-ng h-íng trong chÕ ®é nµy gÇn gièng nh- trong chÕ ®é

247
T1 nh-ng cùc ®¹i h-íng theo h-íng ng-îc l¹i (h×nh 9.6). TÝnh chÊt d¶i
réng cña anten trong chÕ ®é nµy t-¬ng ®èi xÊu.

H×nh 9-6.cÂ4 @ O * 


a) Céng tr-êng cña 1 vßng xo¾n; b) §Æc tr-ng h-íng;
d) NÕu chiÒu dµi cña vßng xo¾n b»ng 2 lÇn b-íc sãng kÝch th-íc
(] 2 Â) th× chÕ ®é nµy ®-îc gäi lµ chÕ sãng T 2. Trong tr-êng hîp ®ã
trªn mét vßng xo¾n dßng cã biªn ®é kh«ng ®æi, h-íng thay ®æi 4 lÇn
(h×nh 9.7). Anten xo¾n trong chÕ ®é nµy th-êng ®-îc dïng trong ®µi
ra ®a nhiÒu tia víi môc ®Ých lµ gi¶m ®-îc sè l-îng c¸c kªnh cao tÇn so
víi s¬ ®å th-êng. §Æc tr-ng h-íng cã d¹ng phÔu (h×nh 9.7).

H×nh 9-7.Â4 @ O + 


a) Céng tr-êng cña 1 vßng xo¾n; b) §Æc tr-ng h-íng;

e) Mét tÝnh chÊt rÊt quan träng cña anten xo¾n ho¹t ®éng trong
chÕ ®é T 1 vµ T-1 lµ theo h-íng trôc tr-êng cã tÝnh ph©n cùc trßn. Cã
thÓ xem c¸c cÆp yÕu tè 1 vµ 2, 3, 4 ®· t¹o nªn 2 thµnh phÇn tr-êng
trùc giao nhau trªn trô cña d©y xo¾n. V× sãng ch¹y däc theo d©y dÉn
cßn chiÒu dµi cña mét vßng ]c  nªn dßng trªn c¸c yÕu tè nµy lÖch
pha nhau O /2. Nh- vËy chóng ta sÏ t¹o nªn tr-êng ph©n cùc trßn. Khi
t¨ng gãc quÊn hoÆc t¨ng biªn ®é sãng ph¶n x¹ tõ ®Çu hë th× tr-êng
ph©n cùc trßn theo h-íng trôc trë thµnh ph©n cùc elÝp.

248
V× r»ng gi¸ trÞ sãng ph¶n x¹ tõ ®Çu cuèi cña d©y xo¾n trong chÕ
®é T 1 kh«ng lín nªn ph¶n x¹ theo h-íng tõ ®Çu cuèi d©y xo¾n ®Õn
®Çu vµo cña anten kh«ng lín l¾m. Do ®ã khi tÝnh to¸n ta cã thÓ bá
qua ¶nh h-ëng cña g-¬ng ®Æt ë mÆt vµo cña anten lªn tr-êng ë nöa
kh«ng gian phÝa tr-íc.

9!G- @ M&#A+I I &L



D6 .[ 8."D.f 

Anten xo¾n lµ anten sãng ch¹y v× vËy tÊt c¶ c¸c ®Æc tr-ng h-íng
vµ tham sè cña nã phô thuéc vµo tèc ®é pha cña sãng truyÒn däc
theo d©y xo¾n.
§Ó tÝnh c¸c ®Æc tr-ng vµ tham sè cña anten xo¾n ta cÇn thiÕt
lËp sù phô thuéc tèc ®é pha vµo kÝch th-íc h×nh häc cñ a anten xo¾n
vµ tÇn sè. X¸c ®Þnh tèc ®é pha cña sãng lµ mét bµi to¸n khã. Bµi
to¸n ®· ®-îc nhµ b¸c häc C«gan gi¶i n¨m 1949.

HÖ sè gi÷ chËm trong anten xo¾n t = , ë ®©y h - thµnh phÇn

däc theo trôc cña h»ng sè truyÒn sãng däc theo d©y xo¾n; k lµ sè
sãng. Tõ hÖ sè gi÷ chËm ta cã thÓ x¸c ®Þnh ®-îc vËn tèc pha cña
R
sãng rßng räc theo trôc anten xo¾n  = ; c - tèc ®é ¸nh s¸ng. HÖ

sè gi÷ chËm nµy d-íi ®©y sÏ râ phô thuéc vµo kÝch th-íc h×nh häc
cña anten vµ tÇn sè, nã ®-îc «ng C«gan t×m ra b»ng c¸ch gi¶i ph-¬ng
tr×nh siªu viÖt ®Ó x¸c ®Þnh hÖ thèng sãng riªng trong anten xo¾n.
Trong [8] ph©n tÝch ph-¬ng tr×nh C«gan, t¸c gi¶ nhËn ®-îc c¸c
biÓu thøc ®Ó x¸c ®Þnh miÒn tån t¹i sãng T + n.


m
 
Ó  w  w
 



m 
 Ó   w
 Ó  w

249
 
&— m
 ê 

 

 

 
  

   
&—  ê
m 
(9.5)

  

  
&— Í  ê
   
 
&—  ê R 
 
O
Trong ®ã K = sè sãng, a - b¸n kÝnh cña anten xo¾n;

w - gãc quÊn.
KaÍn - gi¸ trÞ mµ t¹i ®ã giíi h¹n miÒn cã t¸n s¾c m¹nh, nÕu Ka >
KaÍn trong anten tån t¹i sãng T n cã t¸n s¾c yÕu.
Kakp - gi¸ trÞ Ka tíi h¹n, nghÜa lµ nÕu Ka > Ka kp trong anten kh«ng
tån t¹i sãng mÆt.
Sö dông c¸c c«ng thøc trong (9.5) ta cã thÓ dùng ®-îc gi¶n ®å
cña miÒn tån t¹i c¸c lo¹i sãng kh¸c nhau trong anten xo¾n (dùng sù
phô thuéc gi¸ trÞ Ka vµo gãc quÊn w) (h×nh 9.8).
Trªn h×nh vÏ, c¸c miÒn mµ t¹i ®ã tån t¹i mét sãng duy nhÊt ®-îc
g¹ch 1 lÇn, cßn c¸c miÒn mµ t¹i ®ã cã ®é t¸n s¾c tèc ®é pha cña
sãng dßng m¹nh ®-îc g¹ch chÐo. §å thÞ nµy cho ta kh¸i niÖm chung
vÒ hÖ thèng c¸c sãng riªng T +n trong anten xo¾n. VÝ dô khi 0 < Ka <
Ka 1min trong anten chØ tån t¹i ®ång thêi 3 sãng T 0, T1 vµ T-1. Khi Ka >
Kamin trong anten chØ tån t¹i 1 sãng duy nhÊt T 1 tiÕp tôc t¨ng Ka th×
cã thÓ xuÊt hiÖn sãng bËc cao T +2 , T +3 «
Tõ h×nh vÏ ta còng thÊy ®é réng cña miÒn tån t¹i c¸c sãng (hay
d¶i tÇn c«ng t¸c) cña anten xo¾n phô thuéc vµo gãc quÊn w .

250

H×nh 9-8.cÊ6=  
4D  

VÒ lý thuyÕt, hÖ sè bao trïm K b cã thÓ tÝnh theo c«ng thøc.



m
Kb = ; (9.6)

m 
§Þnh nghÜa nµy hoµn toµn phï hîp víi ®Þnh nghÜa tr-íc ®©y
Kb = f max/f min. ThËt vËy:
O

&—m   
Kb = ê m ê m ê m
&—m  O
— m  m
m 

Tõ h×nh (9.8) ta cã:


- §èi víi sãng T 1

Í w
w
 m

w  w
w ¢
Kamax =   (9.7)

 w w¢


m
 m

251
- §èi víi sãng T n:
Kamax = KaÍn

m 
 w
w 
Kamin =  (9.8)
m


 w w 

Thay c¸c biÓu thøc (9.7) vµ (9.8) (c¸c biÓu thøc nµy ®-îc tÝnh
theo (9.5) vµo biÓu thøc (9.6) ta ®-îc c¸c biÓu thøc ®Ó tÝnh hÖ sè
bao trïm cho c¸c sãng T 1 vµ T n .
Tõ c¸c biÓu thøc (9.5) (9.8) ta thÊy râ rµng r»ng d¶i tÇn lµm
viÖc cña anten ë c¸c chÕ ®é T 1 vµ T n phô thuéc vµo gãc quÊn w.
Ng-êi ta ®· chøng minh r»ng, ®èi víi mçi lo¹i sãng sÏ cã mét gãc quÊn
tèi -u. øng víi gãc ®ã anten sÏ lµm viÖc trong d¶i tÇn réng nhÊt. VÝ
dô øng víi sãng T 1 w1opt = 18 0, ®èi víi sãng T 2 w2 opt = 4 0, ®èi víi sãng
T3 w 3 opt = 2 0. (xem h×nh 9.8).
Tõ h×nh (9.8) ta còng thÊy r»ng anten xo¾n cã b-íc xo¾n kh«ng
®æi lµm viÖc ë chÕ ®é sãng bËc cao T2 , T3 « cã d¶i tÇn rÊt hÑp,
thªm vµo ®ã sãng bËc cµng cao th× d¶i tÇn lµm viÖc cña anten cµng
hÑp.
§Ó më réng d¶i tÇn lµm viÖc cña anten xo¾n trô ë chÕ ®é sãng
bËc cao ta dïng anten xo¾n cã b-íc xo¾n thay ®æi [7].
Nh- ®· nãi ë trªn, ®Ó tÝnh to¸n c¸c ®Æc tr-ng vµ tham sè cña
anten ta cÇn ph¶i biÕt tèc ®é pha cña sãng dßng däc theo d©y xo¾n
(hay hÖ sè gi÷ chËm). Ph©n tÝch ph-¬ng tr×nh C«gan ta nhËn ®-îc
c¸c biÓu thøc ®Ó tÝnh nã.
R
- §èi víi sãng T1 t 1 =


Rw
- §èi víi sãng T-1 t- 1 =  (9.9)


R
- §èi víi sãng Tn tn =


252
Rw
- §èi víi sãng T-n t- n =  (9.10)


Tõ biÓu thøc (9.9) vµ (9.10) ta thÊy r»ng khi cè ®Þnh Ka, gi¸ trÞ
gi÷ chËm cµng t¨ng lªn khi gi¶m w. Sù gi÷ chËm trong ante n xo¾n
thùc tÕ kh«ng phô thuéc vµo ®é dµy cña d©y quÊn nÕu nh- ta chän


< 0,1.

9$  


*+I&-   

 

   (8U 


c ;KO*F Nh- ta ®· thÊy anten trong chÕ ®é T 1 sÏ ph¸t x¹ theo h-íng


gÇn trôc ®-êng ph©n cùc elÝp (gÇn trßn). Tr-êng trong vïng xa cã thÓ
®-îc biÓu diÔn d-íi d¹ng tæng cña 2 thµnh phÇn ngang trùc giao E Ú vµ

E . (H×nh 9.9).
H×nh 9-9.cO$)a'U 4?


V× thÕ trong mçi mÆt ph¼ng ®i qua trôc th× ®Æc tr-ng h-íng cña
anten ph¶i ®-îc biÓu diÔn b»ng 2 ®Æc tr-ng theo thµnh phÇn Ú vµ . C¸c
®Æc tr-ng h-íng nµy (ký hiÖu lµ F Ú(Ú) vµ F (Ú)) kh¸c nhau chót Ýt.
Nh÷ng tÝnh to¸n gÇn ®óng ®Æc tr-ng h-íng f 0(Ú) f (Ú) cña anten
xo¾n ho¹t ®éng trong chÕ ®é T 1 trong mÆt ph¼ng ®i qua trôc sÏ ®-a tíi
c¸c biÓu thøc sau:
 O>
fÚ (Ú) = J0 (Kasin Ú) cos Ú .
 
 O >
f (Ú) = J0 (Kasin Ú) 
 
253
ë ®©y:
8 (t) = katgw (cosÚ - t)
Rw
t= Ó


N - sè vßng xo¾n.
Trong (9.11) vµ (9.12) cã thÓ t¸ch ra thõa sè m« t¶ tÝnh ph-¬ng h-íng
cña mét yÕu tè cña vßng (l-ìng cùc Hertz) F 1(Ú) = cosÚ, thõa sè cña 1
vßng F v(Ú) = J0 (KasinÚ) vµ thõa sè cña hÖ c¸c vßng.
 O>
fhÖ(Ú) =
 

§é réng c¸nh sãng chÝnh theo møc nöa c«ng suÊt cã thÓ x¸c ®Þnh
theo biÓu thøc sau:

2Ú  ´  (9.13)
>
 w

C«ng thøc nµy ®óng víi ®iÒu kiÖn.


Rw
<N


§Æc tr-ng h-íng cña anten xo¾n víi c¸c kÝch th-íc kh¸c nhau m« t¶
trªn h×nh (9.10). Ph©n tÝch chóng ta thÊy r»ng c¸nh chÝnh sÏ hÑp l¹i vµ
møc c¸nh phô t¨ng lªn, nh- trong lý thuyÕt anten sãng ch¹y, khi t¨ng chiÒu
dµi ®iÖn cña anten vµ t¨ng ®é gi÷ chËm, cã nghÜa lµ khi t¨ng N, w vµ
Ka.
Thùc nghiÖm ®· chØ ra r»ng h×nh d¹ng cã lîi nhÊt cña g-¬ng ch¾n lµ
®Üa ph¼ng trßn, ®-êng kÝnh cña nã kho¶ng gÇn b»ng miÒn Fresnel
®Çu tiªn. Cã nghÜa lµ (0,65 0,8)  vµ ®Üa nµy ®Æt vu«ng gãc víi trôc
anten xo¾n.
 ;KO*F
 §Æc tr-ng h-íng cña anten lµm viÖc ë sãng T -1 ®-îc tÝnh theo c«ng
thøc (9.11) vµ (9.12) víi chó ý lµ ph¶i thay gi¸ trÞ t trong c«ng thøc tÝnh 8
b»ng biÓu thøc sau ®©y:

254
Rw
t= -1


;KO+F


 §èi víi sãng T 2 trong miÒn céng h-ëng cña hµi thø 2 cña tr-êng.
R
t= +1 (9.14)

Khi ®ã ®Æc tr-ng h-íng cña anten xo¾n lµm viÖc ë sãng nµy sÏ lµ:
 8O >
fÚ(Ú) = J1 (Ka sin Ú) Ú (9.15)
8  


 8O>
f (Ú) = J1 (Ka sin Ú) 
8  (9.16)
8  
Gi¸ trÞ t trong c«ng thøc tÝnh 8 ®-îc x¸c ®Þnh b»ng biÓu thøc (9.14).

H×nh 9-10.c±# . 4?D/H 


a) Phô thuéc vµo sè vßng xo¾n; b) Phô thuéc vµo ®é dµi ®iÖn cña vßng Ka;
c) Phô thuéc vµo gãc quÊn;

255
H×nh 9 -10c.


 
 "  # 


Mét trong nh÷ng -u ®iÓm næi bËt cña anten xo¾n lµ cã kh¶ n¨ng thu
vµ ph¸t sãng ph©n cùc elÝp.
Ta h·y xÐt xem sù phô thuéc cña tÝnh ph©n cùc cña tr-êng ph¸t x¹
vµo c¸c h-íng trong kh«ng gian nh- thÕ nµo? Ta gi¶ thiÕt gÇn ®óng r»ng
hiÖu pha gi÷a 2 thµnh phÇn EÚ vµ E kh«ng phô thuéc vµo gãc quan s¸t
vµ b»ng O/2. Khi ®ã ta cã thÓ coi hÖ sè ph©n cùc trong mét h-íng cho
tr-íc phô thuéc vµo tû sè biªn ®é c¸c thµnh phÇn E mÚ/Em .
V× r»ng c¸c yÕu tè ngang vµ däc cña c¸c vßng xo¾n cã cïng 1 biªn
®é dßng, cho nªn däc theo h-íng trôc tû sè trªn b»ng 1 (ph©n cùc trßn).
Khi Ú t¨ng lªn (tøc lµ theo møc ®é lÖch khái trôc anten) biªn ®é E Ú gi¶m
nhanh h¬n E v× vËy tÝnh ph©n cùc sÏ lµ elÝp. Theo h-íng vu«ng gãc víi
trôc cña anten, tr-êng sÏ ph©n cùc tuyÕn tÝnh.
Trong ph¹m vi gãc Ú = 0 500, khi Ka = 0,8 1 ta cã thÓ tÝnh gÇn
®óng hÖ sè ph©n cùc theo c«ng thøc:
 Ú
P(Ú) = (9.17)
8
Rw
ë ®©y: = Katgw (cosÚ - t); t= +1


 ! 
 *+"I 


Ta cÇn ph¶i biÕt vÞ trÝ cña t©m pha khi sö dông anten xo¾n lµm bé
chiÕu x¹ cña g-¬ng hoÆc thÊu kÝnh còng nh- trong c¸c thiÕt bÞ ®Þnh

256
vÞ theo ph-¬ng ph¸p pha. T©m pha cÇn ph¶i trïng víi tiªu cùc cña g-¬ng
parabol hoÆc thÊu kÝnh.
Cã thÓ chøng minh r»ng pha cña tr-êng theo thµnh phÇn E kh«ng
phô thuéc vµo gãc quan s¸t Ú, ®iÒu ®ã dÉn ®Õn ®Æc tr-ng pha cña
anten xo¾n theo thµnh phÇn nµy lµ trßn, vµ cã t©m pha n»m trªn trôc
cña anten (chÝnh x¸c h¬n lµ t¹i ®iÓm gi÷a cña anten). §Æc tr-ng pha cña
anten xo¾n theo thµnh phÇn E Ú ®-îc x¸c ®Þnh bëi biÓu thøc:
  « 8 »
r(Ú) = R0 -
— R ¬  R   Ú Ù (9.18)
 & 8
 
R0 ± Kho¶ng c¸ch tõ gèc to¹ ®é tíi ®iÓm quan s¸t (h×nh 9.9).
Ph©n tÝch biÓu thøc (9.18) ta thÊy r»ng ®Æc tr-ng pha cña anten
xo¾n kh«ng theo E Ú kh«ng ph¶i lµ ®-êng trßn vµ anten xo¾n kh«ng ph¶i
lµ nguån ®iÓm. Tuy nhiªn gÇn ®óng vÞ trÝ cña t©m pha cña anten theo
thµnh phÇn EÚ gÇn nh- trïng víi t©m pha theo thµnh phÇn E .
Thùc nghiÖm chØ ra r»ng anten xo¾n cã ®Æc tr-ng pha kh¸c ®-êng
trßn ®èi víi c¶ hai thµnh phÇn E Ú vµ E . §iÒu cã thÓ do ¶nh h-ëng cña
mµn ch¾n vµ ®Æc ®iÓm ph©n bè dßng trªn anten xo¾n.

$3,&- ./
0 
Y


 GÇn ®óng, hÖ sè t¸c dông ®Þnh h-íng cña anten xo¾n ®-îc x¸c
®Þnh theo c«ng thøc:
 «8   Ó » «O  >8  » 
w
D(0) =
O « »
«    »     
  ¬    Ó  ´ Ù O >%
 O
 ‘   ‘  
« « O » »
¬   ¬O >  Ù Ù
O     Ù
% ” ¬ O > 
¬  O  Ù
¬ O >   Ù
  

ê 

91h  (8U   ()O
 "  # D4 

257
H *+ "  #  L6R 

Anten xo¾n cã nhiÒu d©y xo¾n quÊn ng-îc nhau (h×nh 9.1d) ngoµi
nh÷ng -u ®iÓm nh- anten xo¾n cã nhiÒu d©y xo¾n quÊn cïng chiÒu tuú
thuéc vµo ph-¬ng ph¸p cÊp ®iÖn cho d©y xo¾n cã thÓ ph¸t x¹ tr-êng
ph©n cùc tuyÕn tÝnh hoÆc ph©n cùc trßn. NÕu nh- trong anten ta cÊp
®iÖn cho c¸c d©y xo¾n ®Ó sao cho trong nã tån t¹i 2 lo¹i sãng ph¸t x¹
trôc vµ ph¸t x¹ nãn th× tr-êng tæng céng cña anten sÏ cã ph©n cùc bÞ
®iÒu khiÓn khi ta thÊy ®èi tû sè biªn ®é dßng kÝch thÝch cña 2 sãng Êy
[6,7].
Anten xo¾n lo¹i nµy cã 2 hä ®-êng d©y xo¾n: 1 hä quÊn theo chiÒu
tr¸i, mét hä quÊn theo chiÒu ph¶i. Theo lý thuyÕt th× c¸c chç gÆp nhau
cña c¸c d©y xo¾n ta cã thÓ hµn mµ kh«ng ¶nh h-ëng g× ®Õn tÝnh chÊt
cña anten [6,7].
- §Ó nhËn ®-îc ph©n cùc trßn tr¸i, biªn ®é dßng ®Ó kÝch thÝch c¸c
d©y xo¾n cÇn ph¶i nh- nhau pha cña dßng tõ ®iÓm c¸p ®iÖn nµy ®Õn
®iÓm c¸ch ®iÓm kia thay ®æi theo quy luËt.
O
áq = - (q - 1)
Ê
ë ®©y q - sè thø tù cña d©y xo¾n trong mÆt ph¼ng cÊp ®iÖn
(®iÓm cÊp ®iÖn cña d©y thø nhÊt ®-îc tÝnh tõ to¹ ®é ( = 0).
- §Ó nhËn ®-îc ph©n cùc trßn ph¶i biªn ®é dßng kÝch thÝch c¸c d©y
xo¾n cÇn ph¶i nh- nhau, pha cña dßng tõ ®iÓm cÊp ®iÖn nµy ®Õn
®iÓm c¸ch ®iÓm kia thay ®æi theo quy luËt.
O
áq = (q - 1)
Ê
- §Ó nhËn ®-îc ph©n cùc tuyÕn tÝnh ®Çu c¸c d©y xo¾n cÇn ®-îc
kÝch thÝch b»ng c¸c dßng:

258
« O »
i q = i0 sin ¬    Ù
$ 
ThÝ dô vÒ cÊp ®iÖn cho c¸c d©y xo¾n m« t¶ trªn h×nh 9.11. C¸c sè
trong dÊu ngoÆc chØ gi¸ trÞ pha ban ®Çu cña d©y xo¾n ®-îc cÊp ®iÖn.
C¸c sè gÇn dÊu ngoÆc - biªn ®é t-¬ng ®èi cña dßng.



H×nh 9-11. Â%))D3 3 4?6 !M E( 


Lý thuyÕt vÒ ®iÒu khiÓn tÝnh ph©n cùc ®-îc tr×nh bµy tû mØ trong c¸c
s¸ch [6]. ë ®©y chØ cã tÝnh chÊt tæng qu¸t vµ tr×nh bµy kÕt qu¶ cuèi
cïng.

259

 <
h  A8

< &#  ()V  -


.f &L
 K 

 <  GO
 II  -
.f &L
 K 
 

Bµi to¸n vÒ sù ph¸t x¹ tõ ®Çu hë èng dÉn sãng ch÷ nhËt ch-a gi¶i
®-îc chÆt chÏ, míi chØ gi¶i ®-îc b»ng c¸c ph-¬ng ph¸p gÇn ®óng. Khi
®ã ng-êi ta gi¶ thiÕt r»ng, trong phÇn ®Òu cña èng dÉn sãng chØ
truyÒn mét lo¹i sãng duy nhÊt H 10 . §Ó lo¹i trõ c¸c sãng kh¸c kÝch th-íc
cña èng dÉn sãng ph¶i tho¶ m·n c¸c ®iÒu kiÖn.
 Â

 Â  
 
Trªn mÆt më (h×nh 10.1) x¶y ra sù ph¶n x¹ mét phÇn. Ngoµi sãng c¬
b¶n (H10) cßn xuÊt hiÖn c¸c sãng bËc cao bÞ t¾t dÇn, do ®ã tr-êng trªn
mÆt më cã cÊu tróc kh¸c víi tr-êng trong phÇn ®Òu cña èng dÉn sãng.
Trªn mÆt ngoµi cña c¸c thµnh èng dÉn sãng cßn xuÊt hiÖn c¸c dßng
mÆt. Thùc tÕ cho thÊy r»ng víi møc ®é gÇn ®óng, ®Çu tiªn th× c¸c sãng
bËc cao vµ c¶ dßng trªn mÆt ngoµi cña èng dÉn sãng cã thÓ kh«ng cÇn
xÐt ®Õn vµ ta gi¶ thiÕt r»ng tr-êng trªn mÆt më (Z = 0) còng cã cÊu tróc

260
nh- trong phÇn ®Òu cña èng dÉn sãng.

H×nh 10-1.c±a B - < R  
O 
w  ê 
 † w 
† 
— 
w  O 
!  ê   †   †  (10.1)
   — 
w  O 
!  ê   †   † 
  — — 

ë ®©y 1 hÖ sè ph¶n x¹ tõ mÆt më (theo sãng c¬ b¶n);

= = 120O (®èi víi ch©n kh«ng);




 - B-íc sãng cña sãng H 10 trong èng dÉn sãng h×nh ch÷

nhËt.
Nh- vËy víi gi¶ thiÕt gÇn ®óng ë trªn th× mÆt më cña èng dÉn sãng
ch÷ nhËt lµ mét mÆt ®ång pha ph©n bè biªn ®é lµ ®Òu trong mÆt
ph¼ng ®iÖn vµ cosin trong mÆt ph¼ng tõ.
1 cã thÓ ®-îc x¸c ®Þnh b»ng thùc nghiÖm hoÆc theo c¸c c«ng thøc
gÇn ®óng.
Â
 

  (10.2)
Â



C¸c thµnh phÇn ngang cña ®iÖn vµ tõ tr-êng trªn mÆt më liªn quan
víi nhau b»ng hÖ thøc.
w 
 
w0 = ê  (10.3)
!   

NÕu chó ý tíi (10.2) th×

261

 
w0 =     
  

<  





Ph©n bè tr-êng trªn mÆt më lµ ph©n bè t¸ch biÕn v× thÕ ®Æc tr-ng
h-íng trong mÆt ph¼ng ®iÖn cã thÓ t×m ®-îc theo ph-¬ng ph¸p mÆt më.
Gi¸ trÞ biªn ®é c-êng ®é ®iÖn tr-êng trong mÆt ph¼ng ®iÖn ®-îc x¸c
®Þnh bëi c¸c biÓu thøc sau:
  
w    Ó   ë w        > Í
”
w
 8  w  ”

NÕu chó ý tíi (10.1) vµ (10.3) ta cã:

    Â  

w    Ó   ë  
w
 8   Ó    

—

O 
 ë 
 w       > Í
 =
—
 — 

§èi víi mÆt ph¼ng ®iÖn yoz (xem h×nh 10.1)


>Í = 0; cos >Í = y
TÝch ph©n theo to¹ ®é x, y ta cã:
w —      á w
w 
  
  (10.4)
 
 
w
O 8  áw
ë ®©y:

áE = O.  (10.5)


C-êng ®é tr-êng trong mÆt ph¼ng tõ w còng ®-îc tÝnh b»ng c¸ch

t-¬ng tù:
w     Â 
w    Ó     
 8   Ó   

262
—

O 
 ë
—

 

      =


Sau khi tÝnh tÝch ph©n ta cã:

w
    Â  
w   Ó   Ó   (10.6)
  Ó  

OÂ 8    
  
O 
ë ®©y

H = O  (10.7)
Â
C¸c ®Æc tr-ng h-íng trong c¸c mÆt ph¼ng chÝnh cã d¹ng:
   Â    w
 w  †   Ó   (10.8)
  Ó    w

   Â  
  †  Ó   (10.9)
  Ó  

    
 
O 
Râ rµng lµ c¸c biÓu thøc trong ngoÆc lµ c¸c ®Æc tr-ng h-íng cña
yÕu tè trªn mÆt më f 1(Ú, ) cßn c¸c hµm sè cña áE, H lµ c¸c thõa sè cña
hÖ fhÖ (Ú, ).
Trªn h×nh 10.2 m« t¶ c¸c ®Æc tr-ng h-íng ®èi víi èng dÉn sãng tiªu
chuÈn

a = 0,72 Â, b = 0,32 Â.
H×nh 10-2.c±# . - < R 

263
a) Trong mÆt ph¼ng E; b) Trong mÆt ph¼ng H
------ Khi 1 = 0; --------- Khi 1 = 0,17

§Ó so s¸nh trªn ®å thÞ vÏ c¸c ®Æc tr-ng h-íng tÝnh theo (10.8) vµ
(10.9) khi hÖ sè ph¶n x¹ tÝnh theo (10.2) b»ng 0,17 vµ khi 1 = 0 (kh«ng
cã sù ph¶n x¹ trªn mÆt më). Tõ c¸c ®å thÞ ta thÊy r»ng ë nöa kh«ng gian
phÝa tr-íc c¸c ®-êng cong nµy rÊt Ýt kh¸c nhau. §ã lµ do gi¸ trÞ cña 1 ë
b-íc sãng c«ng t¸c kh«ng lín l¾m (     ) vµ do 1 chØ ¶nh h-ëng tíi f 1
(Ú, ). V× thÕ khi tÝnh to¸n kü thuËt trong tr-êng hîp hÖ sè ph¶n x¹ nhá
th× ta cã thÓ dïng c¸c c«ng thøc ®¬n gi¶n h¬n.
    w
 w  †   Ó   (10.10)
   w

  á !
!  † 
  (10.11)
 

 á 
 ! 
O 
Cã thÓ tÝnh gÇn ®óng ®é réng c¸nh sãng chÝnh cña ®Æc tr-ng
h-íng theo c«ng thøc.
- Trong mÆt ph¼ng ®iÖn (ph©n bè biªn ®é ®Òu)
Â
 
´ w  ´

- Trong mÆt ph¼ng tõ (ph©n bè biªn ®é d¹ng cosin).

 
´ ! í
—
< !3,&- ./
0 
*+., H ,./



§Ó x¸c ®Þnh D max ta dïng ®Þnh nghÜa thø 2 ®· tr×nh bµy trong
Ch-¬ng 1.

w 
D =   khi P±dh =P±vh
 w 

264
NÕu dïng c«ng thøc (10.5) hoÆc (10.7) vµ gi¶ thiÕt gÇn ®óng 1 = 0
ta cã gi¸ trÞ b×nh ph-¬ng cña c-êng ®é tr-êng theo h-íng ph¸t x¹ cùc ®¹i
(Ú, = 0)
 
w
  Â 
E 
   Ó 
 OÂ 8    
C«ng suÊt ph¸t x¹ tõ mÆt më cã thÓ t×m ®-îc theo biÓu thøc
(10.1) khi  1 = 0.

   
 —

w   O 
= ê
 ë w  ! ¢ =”  ê ë = ë—
 O    —   =

 ”  


w 
ê —
O 

Tõ ®©y suy ra c-êng ®é tr-êng do anten v« h-íng t¹o ra ë kho¶ng c¸ch


R ®èi víi nguån ph¸t x¹.
w Â
E  
O

O 8  O 8  
Theo ®Þnh nghÜa ta cã thÓ tÝnh ®-îc:
O «   Â  »


Dmax ¬  
 Ó  Ù
 (10.12)
 ¬ O     Ù

Th«ng th-êng ®èi víi b-íc sãng c«ng t¸c th× = 0,76 khi ®ã:

O
Dmax = 0,84.
 (10.13)
Â
§èi víi c¸c èng dÉn sãng cã kÝch th-íc tiªu chuÈn (a = 0,72 Â; b =
0,32Â) th× Dmax 2,4. HÖ sè sö dông diÖn tÝch A = 0,84.
Nh- vËy ®Çu hë cña èng dÉn sãng lµ mét nguån ph¸t x¹ ®Þnh h-íng
yÕu.

<\#  ()V  -


.f &L
> 
 
 <  



265
Hë ®Çu cuèi cña èng dÉn sãng trßn (h×nh 10.3a) còng lµ lo¹i anten
cã ph¸t x¹ yÕu. Nã dïng ®Ó lµm bé chiÕu x¹ cho nh÷ng mÆt më trßn, vÝ
dô parabol trßn xoay. Bé ph¸t x¹ ®-îc kÝch thÝch sãng c¬ b¶n H 11. Tr-êng

cña sãng nµy trong mÆt c¾t ®Òu cña èng dÉn sãng cã cÊu tróc m« t¶
trªn (h×nh 10.3b).
H×nh 10-3.
O3# . - <!Ba  -4"#)5
$&
a) D¹ng chung cña nguån ph¸t x¹; b) MÆt ph¸t x¹
§Ó tÝnh to¸n ®Æc tr-ng h-íng ta ®-a vµo hÖ to¹ ®é cùc (, Í) c¸c
thµnh phÇn tr-êng ®iÖn tõ cña sãng H 11 trong mÆt më khi tÝnh ®Õn sù
ph¶n x¹ tõ mÆt më cã thÓ viÕt d-íi d¹ng.

 
E =  Ó  w  >
  
 

  
E> =  Ó  w  >
    
 

  w  
H =        >
     (10.14)
   

Â
w  
H> =       >
    
   

 w  
Hz =    Ó    >
    

 

ë ®©y:

11 = 1,84; 0 =

 - §é dµi sãng d¹ng H 11 trong èng dÉn sãng trßn.
266
HÖ sè ph¶n x¹ 1 cã thÓ x¸c ®Þnh tõ viÖc bµi to¸n vÒ sù ph¸t x¹ tõ
®Çu hë cña èng dÉn sãng.
Tõ h×nh 10.3 ta cã:
w w    >  w>   > 
 (10.15)
w w    > Ó w>   > 

Tõ biÓu thøc (10.14) (10.15) ta cã thÓ t×m ®-îc biÓu thøc cho c¸c
thµnh phÇn tr-êng ë vïng xa.
w    Â 
w O
    Ó   Ó    >   (10.16)
  Ó  

 8 

w    Â  

w> O
    Ó   Ó    > (10.17)
  Ó  
 
 8   
  
  
ë ®©y 1 () - Hµm sè lam®a bËc mét:



Tr-êng tæng céng:


 
wê w
w>

Tõ ®ã suy ra ®Æc tr-ng h-íng trong c¸c mÆt ph¼ng chÝnh cã d¹ng:

O
- Trong mÆt ph¼ng ®iÖn yoz > 
 

   Â 
fE(Ú) =  Ó  Ú    (10.18)
  Ó   



- Trong mÆt ph¼ng tõ

    

fH(Ú) = 
  (10.19)
 
 
 
 á 
  
 t 

267
NÕu bá qua hÖ sè ph¶n x¹ vµ gÇn ®óng     khi ®ã ta cã:

 w  †   Ó  †   † (10.20)



!  † 
 
(10.21)
á 
  
 t 

§iÒu kiÖn ®Ó tån t¹i sãng H11 trong èng dÉn sãng


0,588   0,766 (10.22)


Â

§é réng c¸nh sãng chÝnh


Â
2Ú  ´ (50 75)


(10.23)

<3,&- ./
0 
 -
.f &L
>

 Gi¶ thiÕt 1 = 0 ta cã
O
Dmax   O — (10.24)


<! A8)  A8B8J)3

 <! C
D AE8)@
 
C¸c nguån ph¸t x¹ èng dÉn sãng ®Òu lµ nh÷ng nguån ®Þnh h-íng
yÕu (Dmax = 2 5) vµ cã hÖ sè ph¶n x¹ t-¬ng ®èi cao. §Ó kh¾c phôc
nh÷ng nh-îc ®iÓm ®ã ta ph¶i dïng c¸c cÊu tróc phèi hîp. §ã lµ c¸c lo¹i loa.
Loa lµ mét èng dÉn sãng cã thiÕt diÖn t¨ng dÇn mét c¸ch thÝch hîp

268
®Ó tr¸nh c¸c sãng bËc cao cã thÓ xuÊt hiÖn. Cã nhiÒu lo¹i loa kh¸c nhau:
Loa qu¹t - H, loa qu¹t - E, loa th¸p, loa nãn, loa 2 nãn 1 phÝa, l oa 2 nãn 2
phÝa (h×nh 10.4).

H×nh 10- 4.c  


4
4c
a) Loa qu¹t H, b) Loa qu¹t E, c) Loa th¸p,
d) Loa nãn, e) Loa 2 nãn 1 phÝa, g) Loa 2 nãn 2 phÝa
C¸c kÝch th-íc ®iÖn cña mÆt më cña loa cã thÓ lµm kh¸ lín so víi
èng dÉn sãng. Do ®ã tÝnh ®Þnh h-íng t¨ng lªn. Cã thÓ thu hÑp c¸nh
sãng tíi 8 100. MÆt kh¸c sù biÕn ®æi tõ tõ thiÕt diÖn cña loa cßn lµm
phèi hîp tèt èng dÉn sãng cÊp ®iÖn víi kh«ng gian tù do (loa lµ mét d¹ng
cña cÊu tróc phèi hîp chuyÓn tiÕp dÇn). V× thÕ, hÖ sè ph¶n x¹ tõ mÆt
më kh¸ nhá so víi tr-êng hîp èng dÉn sãng hë.
Trong loa cã sù biÕn ®æi tõ tõ cÊu tróc vµ c¸c tham sè cña tr-êng tõ
èng dÉn sãng tíi kh«ng gian tù do. VËn tèc pha, b-íc sãng (vµ tÊt nhiªn c¶
kÝch th-íc cña c¸c vßng ®-êng søc m« t¶ cÊu tróc tr-êng) vµ trë sãng sÏ
biÕn ®æi dÇn tõ c¸c gi¸ trÞ cña nã ë trong èng dÉn sãng (ë ³cæ´ loa)
®Õn c¸c gi¸ trÞ ë trong kh«ng gian tù do (ë mÆt më).
C¸c anten loa cã d¶i th«ng kh¸ réng, chóng ®-îc lµm c¸c anten ®éc
lËp vµ lµm c¸c bé chiÕu x¹ cho g-¬ng vµ thÊu kÝnh. C¸c loa qu¹t cã d¹ng
c¸nh sãng h×nh ³qu¹t´. §é réng c¸nh sãng trong mét mÆt ph¼ng th× hÑp,
cßn trong mÆt ph¼ng kia th× réng. C¸c loa th¸p vµ nãn cã ®Æc tr-ng
h-íng d¹ng ³kim´: ®é réng c¸nh sãng trong 2 mÆt ph¼ng gÇn nh- nhau.
Loa 2 nãn mét phÝa cã ®Æc tr-ng h-íng d¹ng ³phÔu´. Loa 2 nãn 2 phÝa
cã ®Æc tr-ng h-íng d¹ng ³®Üa´: v« h-íng trong 1 mÆt ph¼ng vµ hÑp
trong mét mÆt ph¼ng kh¸c.
Do nh÷ng khã kh¨n lín vÒ to¸n häc nªn lý thuyÕt chÆt chÏ vÒ c¸c
anten loa vÉn ch-a ®-îc nghiªn cøu ®Çy ®ñ. Chóng míi ®-îc nghiªn cøu
kh¸ tû mØ b»ng c¸c ph-¬ng ph¸p gÇn ®óng.
§Çu tiªn cÇn ph¶i x¸c ®Þnh tr-êng ë trong loa ®Òu bµi to¸n trong. Khi
®ã ng-êi ta gi¶ thiÕt r»ng loa lµ v« h¹n, thµnh cña nã dÉn ®iÖn lý t-ëng.
269
PhÇn nµy cña bµi to¸n ®-îc gi¶i chÆt chÏ. Sau ®ã chuyÓn sang xÐt
loa cã chiÒu dµi h÷u h¹n ®ång thêi gi¶ thiÕt r»ng tr-êng ë trong loa rÊt Ýt
bÞ thay ®æi vµ cã thÓ bá qua sù thay ®æi ®ã. Do ®ã tr-êng trªn mÆt
më vÉn gi÷ nguyªn nh- tr-êng hîp loa v« h¹n. Sau khi ®· x¸c ®Þnh ®-îc
tr-êng trªn mÆt më ta sÏ t×m tr-êng trong vïng xa - bµi to¸n ngoµi. Tr-êng
cña dßng ë mÆt ngoµi cña thµnh loa kh¸ nhá so víi tr-êng trªn mÆt më
nªn ta sÏ bá qua. B©y giê chóng ta thùc hiÖn c¸c tÝnh to¸n nµy ®èi víi
tr-êng hîp ®¬n gi¶n nhÊt - loa h×nh qu¹t H.

 <!GO
, V8
A8J)3


 §Ó t×m c¸c biÓu thøc ®èi víi c¸c thµnh phÇn cña tr-êng ë trong loa ta
gi¶ thiÕt: loa dÉn ®iÖn v« h¹n, dµi v« h¹n, loa ®-îc kÝch thÝch b»ng sãng
H10 trong èng dÉn sãng ch÷ nhËt. Ta còng chØ tÝnh to¸n ®èi víi sãng c¬
b¶n v× c¸c sãng bËc cao ë vïng ³cæ´ loa lµ nh÷ng sãng kh«ng truyÒn
®-îc. §Ó dÔ dµng ghi c¸c ®iÒu kiÖn biªn ta dïng hÖ to¹ ®é trô ( , , y).
Râ rµng lµ v× ®èi víi sãng H 10 ë trong èng dÉn sãng cã:
Ex = Ez = Hy = 0
Cho nªn ®èi víi sãng c¬ b¶n ë trong loa cã:
E = E = Hy = 0

270
H×nh 10-5.
Â13 '4
4M 

Ta gi¶i bµi to¸n ®èi víi ®iÖn tr-êng. Ph-¬ng tr×nh sãng cã d¹ng
ò w  Ó 
w 

Trong hÖ cã to¹ ®é trô ph-¬ng tr×nh cã d¹ng


w  w   w






w ê  (10.25)
 
    > 

ë ®©y cÇn chó ý r»ng trong èng dÉn sãng cÊp ®iÖn còng nh- ë trong

loa tr-êng kh«ng thay ®æi theo trôc y nªn:

w
ê
 

Ta gi¶i ph-¬ng tr×nh b»ng ph-¬ng ph¸p t¸ch biÕn. NghiÖm ®-îc biÓu

diÔn d-íi d¹ng tÝch cña 2 hµm, mçi hµm chØ phô thuéc 1 biÕn.

Ey (, ) =R () ¢ ( ) (10.26)

NÕu thay (10.26) vµo (10.25) vµ ®-a vµo h»ng sè t¸ch biÕn   ta cã:

=  8   =8   †  



 
 8  † ê  (10.27)
=  =   

  >
Ó    >  (10.28)
> 

Ph-¬ng tr×nh (10.27) lµ ph-¬ng tr×nh Bessen; (10.28) lµ ph-¬ng tr×nh

®iÖn b¸o.

NghiÖm cña ph-¬ng tr×nh Bessen cã thÓ viÕt d-íi d¹ng tæ hîp tuyÕn

tÝnh cña c¸c hµm Hankel lo¹i 1 vµ 2 bËc P.

R() = C1 Hp(1) (k) + C2 Hp(2) (k) (10.29)

271
NghiÖm cña ph-¬ng tr×nh ®iÖn b¸o (10.28) lµ

 ( ) = cos (p + á0) (10.30)

Nh- vËy nghiÖm tæng qu¸t cña ph-¬ng tr×nh sãng (10.26 ) cã d¹ng

Ey = cos (p + á0) [C1Hp(1) (k) + C2Hp(2) (k)] (10.31)

C¸c h»ng sè C1, C2, p, á0 ph¶i ®-îc x¸c ®Þnh b»ng c¸c ®iÒu kiÖn

biªn:

- Trªn c¸c thµnh bªn ph©n kú cña loa E y = 0 víi

=+ 0

- Trªn chç nèi víi èng dÉn sãng th× ph¶i tho¶ m·n ®iÒu kiÖn liªn tôc
cña c¸c thµnh phÇn tiÕp tuyÕn cña tr-êng ë mÆt ph©n giíi gi÷a èng sãng
víi loa, cã nghÜa lµ:
| Ey | « = | Ey | loa
§iÒu kiÖn nµy x¸c ®Þnh biªn ®é tr-êng trong loa. Trong tr-êng hîp
®ang xÐt nã kh«ng cã ý nghÜa quan träng v× thÕ ta sÏ kh«ng ®Æt ®iÒu
kiÖn nµy.
- ë c¸ch xa ³cæ´ loa tr-êng ph¶i lµ sãng ch¹y chØ theo h-íng  “ K v×
r»ng ta ®· gi¶ thiÕt loa dµi v« h¹n nªn kh«ng thÓ tån t¹i sãng ng-îc ®-îc.
§iÒu kiÖn nµy t-¬ng ®-¬ng víi ®iÒu kiÖn ph¸t x¹.
Hai ®iÒu kiÖn biªn ®Çu tiªn cho ta x¸c ®Þnh ®-îc gi¸ trÞ p vµ á0 nh-
sau:
O
p=m. (10.32)
> 
O
á0 = (m + 1) (10.33)

§Ó x¸c ®Þnh C1 vµ C2 ta dïng c¸c biÓu thøc tiÖm cËn cña c¸c hµm
Hankel khi ®èi sè lín (k >> P) ± tøc lµ ë nh÷ng kho¶ng c¸ch lín ®èi víi
³cæ´ loa.
BiÓu thøc ®ã cã d¹ng:

272
«  O »
 ð  ¬   
 Ù
!  †
  † ê    
(10.34)
O 

k >> p
Thõa sè pha ð   chØ ra r»ng víi sù phô thuéc thêi gian e j t, hµm
†
   † m« t¶ sãng ch¹y theo h-íng tõ v« cùc vÒ ®Ønh loa, cßn †
  †

± sãng ch¹y tõ ®Ønh loa vÒ h-íng t¨ng . V× thÕ trong tr-êng hîp ®ang
xÐt (loa ph¸t x¹), chØ cã phÇn tr-êng ®-îc m« t¶ b»ng hµm †
   † míi

cã ý nghÜa vµ do ®ã ph¶i lÊy


C1 = 0.
B©y giê nÕu bá qua c¸c chØ sè kh«ng cÇn thiÕt vµ ®Æt c¸c gi¸ trÞ p
vµ á0 ®· t×m ®-îc vµo biÓu thøc (10.31) ta cã:
« O> O»
w ê  ¬ 

 
Ù ! O
>   (10.35)
 > 

ë ®©y m = 1, 2, 3
Còng nh- trong èng dÉn sãng, chØ sè m x¸c ®Þnh lo¹i sãng, tøc lµ sè
l-îng biÕn thiªn tr-êng theo gãc >.
Khi kÝch thÝch loa b»ng èng dÉn sãng ch÷ nhËt víi sãng H 10 th×
sãng c¬ b¶n (sãng ³loa´ H 10) cã biªn ®é lín nhÊt, v× thÕ m = 1. Khi ®ã:
O>  †
w ê    ! O
>   † (10.36)
 > 
CÊu tróc tr-êng trong loa gièng cÊu tróc tr-êng cña sãng H 10 ë trong
èng dÉn sãng ch÷ nhËt, nh-ng cã 1 sè ®iÓm kh¸c:
- Tõ biÓu thøc tiÖm cËn ®èi víi hµm Hankel (10.34) ta thÊy r»ng pha
cña tr-êng lµ hµm cña to¹ ®é ; mÆt sãng ®-îc x¸c ®Þnh b»ng ph-¬ng
tr×nh
 = const. Do ®ã tÊt nhiªn trong loa qu¹t cã sãng trô ®-îc truyÒn lan.
- Trong loa kh«ng cã b-íc sãng tíi h¹ n vµ tÊt c¶ c¸c sãng ®Òu lµ
truyÒn lan ®-îc.

273
- VËn tèc pha cña sãng kh«ng ph¶i lµ h»ng sè mµ gi¶m dÇn vÒ
phÝa miÖng loa tõ gi¸ trÞ cña nã ë trong èng dÉn sãng cÊp ®iÖn ®Õn
gi¸ trÞ gÇn víi gi¸ trÞ cña nã ë trong kh«ng gian tù do (V  “ c). VÒ mÆt
vËt lý cã thÓ gi¶i thÝch ®iÒu ®ã b»ng sù më réng thiÕt diÖn ngang
!
cña loa: trong èng dÉn sãng  , v× thÕ khi t¨ng a th× (V  “

 
  
 

c).
- Thµnh phÇn tõ tr-êng H gi¶m nhanh h¬n so víi H khi t¨ng .

V× thÕ khi  F  th× ë xa biªn loa tr-êng cã ®Æc tr-ng ngang nh-
sãng lo¹i TEM. §iÒu ®ã x¶y ra ë c¸ch xa ®Ønh loa vµi b-íc sãng.

 <!!]" - @*+  O


 II  A8


 Ta gi¶ thiÕt r»ng mÆt më ph¼ng cña loa n»m t¹i vÞ trÝ sãng tr ô ®·
®-îc h×nh thµnh. NÕu dïng biÓu thøc tiÖm cËn (10.34) vµ c«ng thøc
(10.36) th× biÓu thøc tr-êng trªn mÆt më cña loa nh- sau:
 O> 
w ê  R   
 
(10.37)
O   > 
Trªn miÖng loa (h×nh 10.6)

= 8 Ó 


= arcsin
8



V× thÕ ta cã thÓ viÕt:


8 O > 
w w    (10.38)
8

 
  > 


ë ®©y E0 = C.
O 

274
§èi víi c¸c anten loa th«ng th-êng th× kÝch th-íc mÆt më a , kh¸ nhá
so víi chiÒu dµi cña loa R. V× thÕ trªn mÆt më x << R, vµ ta cã thÓ lÊy
gÇn ®óng.
8

8 Ó 
> 

> 


Tõ ®©y suy ra:


O  
w  w   
 —— 

H×nh 10-6.cO34)1-)"#"B 
4

Nh- vËy trªn mÆt më cña loa qu¹t ± H ë trong mÆt ph¼ng tõ ph©n
bè biªn ®é hÇu nh- tu©n theo quy luËt h×nh cosin gÇn gièng nh- ph©n
bè trong èng dÉn sãng kÝch thÝch. Trong mÆt ph¼ng ®iÖn (theo to¹ ®é
y) ph©n bè biªn ®é trªn mÆt më cña loa nµy lµ ph©n bè ®Òu (nh- trong
èng dÉn sãng).
§Æc tr-ng ph©n bè pha trªn mÆt më cã thÓ x¸c ®Þnh gÇn ®óng theo
ph-¬ng ph¸p h×nh häc (h×nh 10.6). Pha cña tr-êng trªn mÆt më (gi¶ thiÕt
 †  vµ x << R) b»ng:


  †     8†  8 
Ó   8  
8
HoÆc

275
O 
  †   (10.40)
Â8
§é lÖch pha cùc ®¹i cña tr-êng ë biªn cña mÆt më so víi t©m (x = 0)
lµ:
O



m     (10.41)
 Â8
Nh- vËy ph©n bè pha trong mÆt ph¼ng më réng loa cã ®Æc tr-ng
gÇn ®óng bËc 2. §iÒu nµy lµ tæng qu¸t ®èi víi mäi anten loa.

 <!$ 



§Ó tÝnh ®Æc tr-ng h-íng ta lÊy ph©n bè tr-êng gÇn ®óng trªn mÆt
më theo c¸c c«ng thøc (10.39) vµ (10.40).

O    OÂ8
w   †  w    (10.42)




§Æc tr-ng h-íng trong mÆt ph¼ng ®iÖn (kÝch th-íc loa qu¹t H kh«ng
më réng trong mÆt ph¼ng nµy) kh«ng kh¸c ®Æc tr-ng h-íng cña ®Çu hë
èng dÉn sãng ch÷ nhËt.
NÕu chó ý r»ng trªn mÆt më cña loa.
w
ê  
!

Th× ta cã:
—
 O 
w O  
w !
ê  
 †
O 8 ë—
   —   8
    = (10.43)


Sau mét sè phÐp biÕn ®æi ta cã:


  OÂ 8   Ó 


w    
 Â 
w  Ó  


 Â 8 


276

O 8   
  
 « "

” "  »

  —]  
"   ” " 



 «! "‘ Ó ! "   ” "‘ Ó ” " »  (10.44)


ë ®©y C(u) vµ S(u) lµ c¸c tÝch ph©n Fresnel


 «
    »
"  ¬ m Â8  Ó Ù
  Â8 
 Â 

 «
    »
"‘  ¬ ð Â8   Ù
  Â8 
 Â 

§Ó t×m ®Æc tr-ng h-íng ta ph¶i lÊy m«®un cña biÓu thøc trªn. BiÓu
thøc ®ã kh¸ phøc t¹p nªn kh«ng dÉn ra ë ®©y.
§Æc tr-ng h-íng cña anten tuyÕn tÝnh víi ph©n bè pha bËc 2 ®·
®-îc ph©n tÝch tr-íc ®©y (môc 2.5). §Æc ®iÓm cña chóng lµ møc c¸nh
phô lín h¬n so víi anten ®ång pha, c¸nh phô nhËp vµo c¸nh chÝnh, ®é
réng c¸nh chÝnh lín, khi møc ®é kh«ng ®ång pha lín th× c¸nh chÝnh
bÞ ph©n t¸ch thµnh mét vµi cùc ®¹i h×nh 10.7 m« t¶ mét lo¹t c¸c ®Æc
tr-ng h-íng thùc nghiÖm cña anten loa qu¹t ± H trong mÆt ph¼ng tõ.
Tõ ®å thÞ ®ã ta thÊy râ mét hiÖn t-îng ®Æc tr-ng ®èi víi anten loa
lµ: Khi loa cã kÝch th-íc thÝch hîp (ta gäi lµ kÝch th-íc tèi -u) th× c¸nh
chÝnh hÑp nhÊt, hÖ sè D còng cùc ®¹i. VÒ mÆt vËt lý tÝnh chÊt ®ã
cã thÓ ®-îc gi¶i thÝch nh- sau:
8
Khi kh«ng thay ®æi chiÒu dµi cña loa ê R vµ t¨ng dÇn gãc më

2 0 th× ®Çu tiªn c¸nh chÝnh hÑp dÇn do kÝch th-íc ®iÖn cña mÆt më


t¨ng . Nh-ng ®ång thêi møc ®é kh«ng ®ång pha cña mÆt më
Â



còng t¨ng  max m      nªn b¾t ®Çu tõ gi¸ trÞ 2 0 nµo ®ã c¸nh
Â

277
chÝnh sÏ bÞ më réng vµ sau ®ã dÉn ®Õn sù ph©n t¸ch c¸nh sãng
chÝnh thµnh vµi cùc ®¹i. §èi víi loa qu¹t ±H tèi -u th× ®é réng c¸nh
chÝnh trong mÆt ph¼ng tõ.

 
´ ! I
—

H×nh 10-7.  # . " 


4M  g4"#
)5

Khi dïng loa lµm bé chiÕu x¹ cho g-¬ng ng-êi ta cßn tÝnh ®é réng
theo møc 0,1 vÒ c«ng suÊt:
Â
 
´  ‘ Ó I



CÇn nhËn thÊy r»ng do ph©n bè pha lµ bËc 2 (hµm ch½n) trªn
mÆt më anten loa kh«ng cã ®iÓm t©m pha.

 <!13,&- ./
0 


Ph-¬ng ph¸p tÝnh t-¬ng tù nh- ®èi víi tr-êng hîp èng dÉn sãng hë.
KÕt qu¶ ®èi víi loa qu¹t H ta cã:
O 8

Â

«! " Ó ! "

» Ó « ” " Ó ” "
»

 (10.45)

ë ®©y
278

 Â8 
"   
  Â8
 
(10.46)

 Â8 
"
 Ó 
  Â8
 

H×nh 10.8 m« t¶ c¸c ®å thÞ vÒ sù phô thuéc cña hÖ sè t¸c dông



®Þnh h-íng cña anten loa qu¹t - H (cã ê  ) vµo c¸c kÝch th-íc ®iÖn.



TÝnh gi¸ trÞ DH b»ng c¸ch nh©n sè lÊy ®-îc ë ®å thÞ víi .
Â
H×nh 10-8.cK)J  -  J . 
4M 

 
  6  4%   ê  $4D3 .  
  
G c
8
Tõ ®å thÞ ta thÊy r»ng ®èi víi mçi gi¸ trÞ = const th× DH sÏ cã
Â


mét gi¸ trÞ cùc ®¹i øng víi mét gi¸ trÞ nµo ®ã (hoÆc 2 0) t-¬ng øng
Â

víi c¸c kÝch th-íc tèi -u cña loa.


279
Quan hÖ tèi -u cña c¸c kÝch th-íc cña loa ®-îc ®¸nh dÊu b»ng
®-êng chÊm chÊm.

8  — 
   
  " ‘  
Khi ®ã sai pha cùc ®¹i trªn biªn mÆt më
‘
¢m  O

Vµ hÖ sè sö dông diÖn tÝch     í
TÊt nhiªn ®èi víi c¸c loa tèi -u
O
(DH)t.- = 0,64 (a] .b)


 8
Tõ ®å thÞ ta còng thÊy r»ng khi R vµ t¨ng cho tíi khi ®¹t tíi
 Â

8 —  8
= 0,8    th× D t¨ng, sau gi¸ trÞ trªn th× DH kh«ng t¨ng n÷a (tÊt c¶
  Â
c¸c ®-êng cong chËp vµo nhau). Bëi v× mÆt më thùc tÕ sÏ trë nªn ®ång
pha (A = 0,81). V× thÕ theo quan ®iÓm ®Ó nhËn ®-îc ®Æc
tr-ng h-íng tèi -u vµ hÖ sè D H cùc ®¹i ta ph¶i chän.
 

 8

 ‘‘    < <     
  Â

<$B8J)jk


 <$ ]" - @ 


 

Loa qu¹t E lµ loa cã kÝch th-íc ®-îc më réng trong mÆt ph¼ng E
(h×nh 10.4b).
Gi¶i ph-¬ng tr×nh sãng ta sÏ ®-îc gi¸ trÞ c-êng ®é ®iÖn tr-êng trong
loa sau ®©y:
O   
w>  !      (10.47)



280

 
ë ®©y    
 

VËn tèc pha (phô thuéc vµo kÝch th-íc kh«ng ®æi a cña loa nµy);
kh¸c víi loa qu¹t ± H ë gÇn mÆt më còng cã gi¸ trÞ nh- ë trong èng dÉn
sãng. Sãng kh«ng ph¶i lµ hoµn toµn ngang. Trong loa E x¶y ra sù t¸n
s¾c, b-íc sãng tíi h¹n Âth = 2a.
Ph©n bè ®iÖn tr-êng trªn mÆt më ®-îc biÓu diÔn b»ng c«ng thøc (víi
sù gÇn ®óng nh- trong loa qu¹t ± H).
O 
O  
w w   
8
(10.48)
 — 
Nh- vËy trong loa nµy ph©n bè biªn ®é gÇn nh- lµ ®ång ®Òu däc
theo trôc y (trong mÆt ph¼ng E) vµ cosin ± däc theo trôc x (trong mÆt
ph¼ng H).
Ph©n bè pha lµ bËc 2 däc theo trôc y vµ ®Òu däc theo trôc x.
 <$ 





 §Æc tr-ng h-íng cña anten loa qu¹t ± E trong mÆt ph¼ng tõ kh«ng
kh¸c ®Æc tr-ng h-íng cña ®Çu hë èng dÉn sãng (xem c«ng thøc 10.9).
Trong mÆt ph¼ng ®iÖn (mÆt ph¼ng më réng loa) ®Æc tr-ng h-íng
®-îc biÓu diÔn b»ng biÓu thøc sau:
w — 8
w w
ê
O 

 «  
  » 
 « ”  
”   » (10.49)

ë ®©y
 8
  m  (10.50)
 8 Â

§Æc tr-ng h-íng cña nguån ph¸t x¹ tuyÕn tÝnh víi ph©n bè biªn ®é
®Òu vµ ph©n bè pha bËc 2 ®· ®-îc ph©n tÝch trong môc 2.5.
H×nh 10.9 m« t¶ c¸c ®Æc tr-ng h-íng thùc nghiÖm cña c¸c loa E.

281
Tõ c¸c ®å thÞ ta thÊy r»ng sù sai l¹c ®Æc tr-ng h-íng (b¾t ®Çu x¶y
ra víi kÝch th-íc mÆt më lín h¬n kÝch th-íc tèi -u) thÓ hiÖn râ rÖt h¬n so
víi tr-êng hîp loa qu¹t H.
Cã thÓ gi¶i thÝch ®iÒu ®ã nh- sau: v× ph©n bè biªn ®é trªn mÆt më
®ång ®Òu h¬n.

H×nh 10-9.


±# . " 


4M gU4"#)5U 

§èi víi loa ± E th× ®é réng c¸nh sãng chÝnh trong mÆt ph¼ng ®iÖn.

(2Ú0,5)E 56 0.
>
Â
(2Ú0,1P)E 880.
>
HÖ sè t¸c dông ®Þnh h-íng cña loa qu¹t E ®-îc biÓu diÔn b»ng c«ng
thøc:
í —8
w ê « 
 Í
”   Í » (10.51)
O  
ë ®©y
5
(10.52)
 8

282
H×nh 10.10 m« t¶ c¸c ®å thÞ biÓu diÔn sù phô thuéc cña hÖ sè t¸c
— 
dông ®Þnh h-íng cña loa E cã ®é réng ®¬n vÞ  ê  vµo c¸c kÝch th-íc
 

®iÖn. TÝnh gi¸ trÞ DE b»ng c¸ch nh©n gi¸ trÞ lÊy ®-îc tõ ®å thÞ víi .
Â
KÝch th-íc tèi -u cña loa qu¹t E ®-îc biÓu diÔn b»ng biÓu thøc:
 
  8  
 ´      
    

 H×nh 10-10.


K)J  -  J . 
4M U 
— 
 6  %   ê  $4  D3 .  &
 
Quan hÖ tèi -u cña kÝch th-íc loa øng víi hÖ sè t¸c dông ®Þnh h-íng
cùc ®¹i ®-îc biÓu diÔn trªn h×nh 10.10 b»ng ®-êng chÊm chÊm vµ b»ng
c«ng thøc:

8   
   
   "   

Sai pha cùc ®¹i trªn biªn cña mÆt më khi kÝch th-íc lo¹i tèi -u lµ:
O
m   


283
c

<1 A8)  A8 




<1 B8 :Z  <$ ;

Loa th¸p cã kÝch th-íc më réng dÇn ë trong c¶ hai mÆt ph¼ng ®iÖn
vµ tõ v× thÕ nã lµm thu hÑp gi¶n ®å h-íng ë trong c¶ 2 mÆt ph¼ng ®ã.
C¸c thµnh cña loa th¸p cã thÓ c¾t nhau t¹i 1 ®iÓm (R E = RH) hoÆc t¹i
nh÷ng ®iÓm kh¸c nhau (RE ³ RH):
Tr-êng ®-îc t¹o thµnh ë trong loa cã tÝnh chÊt cña sãng cÇu. V× thÕ
biÓu thøc ®èi víi c-êng ®é tr-êng trªn mÆt më cã d¹ng:
O   
O    

  8! 8w 
w  ê w    (10.53)
 — 

Nh- vËy ph©n bè tr-êng gÇn ®óng lµ t¸ch biÕn theo c¸c to¹ ®é cña x
vµ y. Trong mÆt ph¼ng ®iÖn nã t-¬ng øng víi loa qu¹t E. Trong mÆt
ph¼ng tõ ± loa qu¹t H. V× thÕ ®Æc tr-ng h-íng trong mçi mét mÆt
ph¼ng ®-îc biÓu diÔn gÇn ®óng b»ng c«ng thøc ®· ®-a ra ®èi víi c¸c loa
qu¹t t-¬ng øng .
HÖ sè t¸c dông ®Þnh h-íng cña loa th¸p cã thÓ tÝnh theo c«ng thøc:
O 8w 8!
m  ê
— 
« "
"
»


« ” "
” "


»   
 
”   

(10.54)
ë ®©y " "
- ®-îc tÝnh theo c«ng thøc (10.46) víi R H = RE;

 - ®-îc tÝnh theo c«ng thøc (10.52).


NÕu so s¸nh (10.54) víi biÓu thøc cña hÖ sè Dmax cña c¸c loa qu¹t
(10.45) vµ (10.51) th× ta cã thÓ biÓu diÔn D max qua DH vµ DE.
O    
m  ê  !   w  (10.55)
‘     — 

284
C¸c biÓu thøc trong ngoÆc ®-îc lÊy trùc tiÕp tõ ®å thÞ 10.10 vµ
10.8.
Râ rµng lµ tån t¹i mét quan hÖ tèi -u gi÷a c¸c kÝch th-íc cña loa th¸p.
§èi víi loa tèi -u th× A = 0,5. NÕu lÊy RE = RH = R0 th× ®èi víi loa tèi
-u ta cã:
8
(Dmax)t.- = 16.
Â
(10.56)
Do sù më réng cña loa th¸p ë trong c¶ 2 mÆt ph¼ng cho nªn nã lµ
mét ®o¹n chuyÓn tiÕp tõ tõ h¬n tõ èng dÉn sãng tíi kh«ng gian tù do so
víi tr-êng hîp c¸c loa qu¹t. V× thÕ hÖ sè sãng ®øng trong èng dÉn sãng
kÝch thÝch nhá h¬n (K s® = 1,02 1,10).
<1B8 L :Z  <$.;
 

Khi kÝch thÝch b»ng èng dÉn sãng trßn víi sãng H th× tr-êng trong
loa nãn gÇn gièng cÊu tróc tr-êng trong loa th¸p. Sãng ®-îc h×nh thµnh ë
mÆt më cã ®Æc tr-ng cña sãng cÇu. Ph©n bè pha ë mÆt më lµ ph©n
bè bËc 2 vµ cã tÝnh ®èi xøng t©m.
Do tÝnh chÊt ph©n cùc kh«ng æn ®Þnh nªn c¸ loa nµy Ýt ®-îc dïng.
Nã th-êng ®-îc dïng trong c¸c thiÕt bÞ anen ph©n cùc trßn.
§é réng c¸nh chÝnh cña loa nãn tèi -u trong c¸c mÆt ph¼ng chÝnh
®-îc x¸c ®Þnh gÇn ®óng theo c¸c c«ng thøc:
Â
2Ú  ´  í f 

5

C¸c kÝch th-íc tèi -u cña loa nãn tho¶ m·n hÖ thøc sau:

8 —  
  ê  ‘     (10.57)
   "   
HÖ sè sö dông diÖn tÝch cña loa nãn tèi -u A = 0,51.
§èi víi c¸c loa dµi h¬n loa tèi -u th× A sÏ lín h¬n.

285
Nh-ng t¨ng R>2,5 Rt.- sÏ kh«ng cã ý nghÜa v× khi ®ã sai pha trªn mÆt
sÏ nhá h¬n O/4 vµ khi t¨ng R th× A hÇu nh- kh«ng t¨ng. §èi víi c¸c loa kh¸c
còng cã hiÖn t-îng nµy.
c
<2hCGkC-
.f &L
*+hCGkCA8* "  # AH 


<2 6,   W  "  # AH 

Ta h·y xÐt anten èng dÉn sãng vµ anten loa cã ph¸t x¹ ph©n cùc
tuyÕn tÝnh. Sù cÇn thiÕt cña ph¸t x¹ ph©n cùc trßn hay ph©n cùc elip (v«
tuyÕn trinh s¸t, t¹o nhiÔu, v.v« ) cã thÓ nhËn ®-îc b»ng c¸ch t¹o ë mÆt
më cña nh÷ng anten Êy 2 tr-êng ph©n cùc tuyÕn tÝnh trong c¸c mÆt
ph¼ng kh¸c nhau vµ lÖch pha víi nhau. VÝ dô ®Ó cã ph¸t x¹ ph©n cùc
trßn, 2 tr-êng cÇn ph¶i cã biªn ®é nh- nhau, ph©n cùc vu«ng gãc vµ lÖch
pha nhau O/2.
XÐt 1 sè ph-¬ng ph¸p thu nhËn nh÷ng tr-êng nh- vËy chóng cã thÓ
chia ra 2 líp.
a. Sö dông bé kÝch thÝch tr-êng ph©n cùc trßn (hoÆc 2 tr-êng tho¶
m·n c¸c ®iÒu kiÖn trªn).
b. Sö dông nh÷ng bé quay pha.
 <2CK
@H H O
 "  # > 
Nh÷ng bé kÝch thÝch nh- thÕ th-êng dïng trong èng dÉn sãng trßn.
Mét trong nh÷ng cÊu tróc cña bé kÝch thÝch lµ dïng anten xo¾n trong
chÕ ®é sãng T 1 (xem ch-¬ng 9) bé kÝch thÝch tõ anten xo¾n ®-îc ®Æt
ë t©m cña èng dÉn sãng trßn (h×nh 10.11). Trong èng dÉn sãng, sãng
ph©n cùc trßn ®-îc truyÒn vµ ph¸t x¹ tõ ®Çu hë. TÝnh ®Þnh h-íng cña
anten cã thÓ t¨ng lªn b»ng c¸ch më réng dÇn èng dÉn sãng theo h×nh
nãn (h×nh 10.11). §Ó t¨ng ®é bÒn v÷ng cña cÊu tróc cña anten xo¾n ta
cã thÓ hµn trªn thanh ®iÖn m«i.
CÊu tróc kh¸c ± bé kÝch thÝch 2 que (h×nh 10.12). C¶ 2 que ®-îc
®Æt trong cïng 1 thiÕt diÖn ngang vµ vu«ng gãc nhau. ThiÕt diÖn ®Æt
bé kÝch thÝch c¸ch thµnh cña èng dÉn sãng 1 ®o¹n.

286

Z0 = (  - b-íc sãng H 11 trong èng dÉn sãng trßn). §Ó kÝch

thÝch sãng víi ph©n cùc trßn dßng trong c¸c que cÇn ph¶i cã biªn ®é nh-
nhau vµ pha lÖch nhau 1 gãc 90 0. §iÒu ®ã cã thÓ ®¹t ®-îc nÕu ta dïng
d©y phi®e ph©n nh¸nh kh«ng ®èi xøng.
Â
  Ó

ë ®©y  - b-íc sãng trong phi®e nu«i.
Nh-îc ®iÓm cña ph-¬ng ph¸p lµ d¶i tÇn c«ng t¸c t-¬ng ®èi hÑp.

H×nh 10-11.cð )


4 H×nh 10-12. ð D3 3 +M 
. D3 3  h ')1  !
4?
 <2?
./
@JD 

Trong tr-êng hîp nµy trong èng dÉn sãng ®-a vµo 1 bé kÝch thÝch
sãng ph©n cùc tuyÕn tÝnh truyÒn däc theo h-íng ®Õn ®Çu hë dÉn sãng
(h×nh 10.13). VÐc t¬ tr-êng E0 nµy cã thÓ ph©n tÝch thµnh tæng 2 vÐc
t¬ cã biªn ®é b»ng nhau vµ vu«ng gãc víi nhau E 1, E2 vµ vÏ nªn tr-êng
®ång pha tæng cña chóng b»ng E 0. Bé quay pha chiÒu dµi ,ccÇn ®-îc
thiÕt lËp sao cho tr-êng E 1 vµ E2 truyÒn trong nã víi nh÷ng vËn tèc pha
V1 vµ V2 kh¸c nhau (bé quay pha vi ph©n). Biªn ®é cña sãng cè g¾ng
gi÷ kh«ng thay ®æi (chóng cã thÓ thay ®æi chØ trong mét møc nh-
nhau). Khi ®ã ë lèi ra cña bé quay pha, gi÷a c¸c tr-êng t¹o nªn hiÖu pha.
 
¢ ê ¢ ¢ ê O ¢ (10.58)
¢ ¢   

ë ®©y   - ®é dµi b-íc sãng øng víi tèc ®é pha V1, V2.

287
§Ó tr-êng cã ph©n cùc trßn, cÇn ph¶i tho¶ m·n ®iÒu kiÖn sau.
O
¢ ê  
 ; n = 0, 1, 2; (10.59)

HoÆc


L = (10.60)
 

  

Tèc ®é pha kh¸c nhau cña 2


H×nh 10-13.  
$"  
thµnh phÇn vu«ng gãc nhau ®-îc t¹o
 ). M ))1
thµnh b»ng 1 sè ph-¬ng ph¸p sÏ xÐt
cô thÓ d-íi ®©y:

&ð0"/C*&*i;
 

Mét b¶ng ®iÖn m«i máng cã ®é thÈm th©u  ®-îc ®Æt song song
víi mét trong 2 thµnh phÇn cña tr-êng, cã nghÜa lµ ®Æt nghiªng 1 gãc
450 so víi bé kÝch thÝch (c¸i que dß, chÊn tö, khe) b¶ng ®iÖn m«i lµm
chËm sãng E 1 vµ thùc tÕ kh«ng ¶nh h-ëng ®Õn sù truyÒn sãng E 2.
Trong tr-êng hîp ®ã V 1 < V2.
 &ð0D"
4FC 4;C*&*i;&
Dao kim lo¹i t-¬ng tù nh- b¶ng ®iÖn m«i lµm chËm sãng E 1. Dao nµy
hÇu nh- kh«ng ¶nh h-ëng ®Õn sãng E 2. Gi¸ trÞ lÖch pha gi÷a c¸c thµnh
phÇn cã thÓ ®iÒu chØnh bëi ®é s©u cña dao.
&Ê 
4  M J 6  jC*&*i ;& 
 

C¸c que, còng nh- b¶ng ®iÖn m«i vµ dao kim lo¹i ®-îc ®Æt vµo mÆt
ph¼ng vÐct¬ ®iÖn cña 4 trong 2 thµnh phÇn. Phô thuéc vµo sè l-îng cña
que, ®é s©u cña que vµ kho¶ng c¸ch gi÷a chóng cã thÓ thay ®æi ®é
lÖch pha gi÷a c¸c thµnh phÇn cña tr-êng ë lèi ra cña bé quay ha ph©n

288
trong 1 ph¹m vi réng.
c
H×nh 10-14.c E G   M ))1 
a) B¶ng ®iÖn m«i; b) B¶ng kim lo¹i; c) CÊu tróc lµm gi÷ chËm b»ng que .

Ngoµi nh÷ng cÊu tróc cña bé quay pha vi ph©n kÓ trªn ®Ó nhËn ®-îc
®é lÖch pha cã thÓ dïng tèc ®é pha kh¸c nhau cña sãng H 10 vµ H01 trong
èng dÉn sãng ch÷ nhËt, c¸c cÊu tróc r¨ng l-îc vµ 1 sè ph-¬ng ph¸p kh¸c.
Ta cã nhËn xÐt lµ tÊt c¶ nh÷ng ph-¬ng ph¸p nµy lµm viÖc trong d¶i tÇn
hÑp.
c
<5Ê@*+ 
  8+ ,  'S 
*+ I&-    A8

 <5 G_
.    A88 


 

Thµnh cña loa song song víi vÐct¬ E ®-îc lµm d-íi d¹ng hµng rµo
(h×nh 10.15), kho¶ng c¸ch gi÷a c¸c thanh cña hµng rµo d H t¨ng dÇn dÇn
tõ ®Ønh tíi miÖng loa. Ngoµi ra ®Ó loa lµm viÖc ®-îc trong d¶i sãng Âmin
Âmax th×:
 m 
(dH)min = ; (dH)max = m  .
 
Nguyªn lý lµm viÖc cña loa
nµy nh- sau: sãng hÇu nh- ®i
qua c¸c ³cöa sæ´ trªn c¸c thµnh
nÕu kho¶ng c¸ch gi÷a c¸c thanh
(song song víi E) dH > /2 vµ hÇu 
nh- kh«ng ®i qua ®-îc khi d H < H×nh 10-15.
/2. V× thÕ víi  min <  < max th× 54.$$$4
phÇn cña thµnh gÇn mÆt më lµ
trong suèt ®èi víi tr-êng cßn phÇn
gÇn ®Ønh kh«ng trong suèt.

289
MÆt më ph¸t x¹ hiÖu dông sÏ dÞch chuyÓn dÇn vÒ phÝa tr-íc khi t¨ng
b-íc sãng lµm viÖc, khi ®ã kÝch th-íc h×nh häc t¨ng lªn vµ nh- thÕ loa sÏ
cã ®Æc tr-ng h-íng kh«ng thay ®æi trong mét d¶i tÇn réng.

10.7.B+I
I&#  ()Vl Xm*+I,
A8

ë trªn ta ®· cã nhËn xÐt sù ph¶n x¹ ë cæ vµ miÖng loa kh«ng lín. ë


trong c¸c thiÕt bÞ lín ®Ó gi¶m h¬n n÷a sù ph¶n x¹ nµy ng-êi ta cã thÓ
dïng mét sè biÖn ph¸p bæ sung. §Ó lµm sù ph¶n x¹ tõ ³cæ´ loa ng-êi ta
cã thÓ dïng mét thiÕt bÞ chuyÓn tiÕp tõ tõ, ch¼ng h¹n bé chuyÓn tiÕp
hµm mò (h×nh 10.16).
Ngoµi ra bé chuyÓn tiÕp nµy cßn lµm gi¶m biªn ®é cña c¸c sãng bËc
cao cã thÓ xuÊt hiÖn trong loa.
Cã thÓ lµm gi¶m sù ph¶n x¹ tõ miÖng loa b»ng c¸ch lµm c¸c thµnh
vu«ng gãc víi vÐc t¬ E cã chiÒu dµi kh¸c nhau. §ång thêi
Â
r2 ± r1 = (2n + 1) ; n = 0, 1, 2,


H×nh 10-16.
Â%))
$"%0" )0B H$"
4
Trong tr-êng hîp nµy sãng ph¶n x¹ tõ 2 biªn sÏ tr¸i pha vµ sÏ bï trõ nhau

®¸ng kÓ.

 <5!B+I
IH  .[  A83,    

Nh- ta ®· thÊy chiÒu dµi tèi -u cña loa tû lÖ víi b×nh ph-¬ng ®é réng

cña mÆt më cña loa. §Ó ®Æc tr-ng h-íng hÑp ta ph¶i lµm loa cã chiÒu

290
dµi kh¸ lín nh-ng bÒ mÆt cÊu tróc lµm nh- thÕ sÏ kh«ng cã lîi. Ph-¬ng

ph¸p cã hiÖu qu¶ nhÊt ®Ó lµm gi¶m chiÒu dµi loa vµ hoµn thiÖn ®Æc

tr-ng h-íng lµ dïng c¸c thÊu kÝnh ®Æt s¸t miÖng loa vµ lµm ®ång ®Òu

pha trªn mÆt më. Trong tr-êng hîp ®ã chiÒu dµi loa gÇn b»ng tiªu cù cña

thÊu kÝnh.

Mét ph-¬ng ph¸p cã hiÖu qu¶ kh¸c (nh-ng khã kh¨n vÒ kü thuËt) lµ

cuèn loa quanh mét trôc song song ví i mÆt më.

Ph-¬ng ph¸p thø 3 lµ thay thÕ mét loa dµi b»ng mét dµn gåm nhiÒu

loa ng¾n (h×nh 10.17). C¸c anten nµy ®-îc kÝch thÝch ®ång pha do ®ã

sai pha trªn mÆt më gi¶m ®i ®¸ng kÓ. Trong tr-êng hîp nµy cã thÓ ¸p

dông c¸c ph-¬ng ph¸p tÝnh to¸n ®èi víi hÖ nguån gi¸n ®o¹n.

D¶i th«ng cña dµn nhiÒu loa kh¸ nhá so víi d¶i th«ng cña mét loa dµi

H×nh 6-17.

k$=)="6 
4c

291

 
h  



 C
D AE8)@
M " A8)*+ 
I&-Z [       


   ]" A8)*+
D AE8)@

 

Anten g-¬ng lµ nh÷ng anten mµ ®Æc tr-ng h-íng ®-îc h×nh thµnh
do sù ph¶n x¹ sãng ®iÖn tõ trªn mÆt g-¬ng (mÆt ph¶n x¹). Ng-êi ta
th-êng dïng c¸c anten cã tÝnh ®Þnh h-íng yÕu lµm nguån ph¸t x¹ sãng
®iÖn tõ (bé chiÕu x¹) trong c¸c anten nµy. G-¬ng vµ bé chiÕu x¹ lµ
nh÷ng yÕu tè c¬ b¶n cña anten g-¬ng.
Anten g-¬ng lµ mét lo¹i anten cã nh÷ng ®Æc tr-ng vµ tham sè rÊt
tèt trong d¶i siªu cao tÇn. Ng-êi ta th-êng dïng nã lµm nh÷ng anten cã
tÝnh ®Þnh h-íng cao nh- anten dïng trong c¸c ®µi ra®a, v« tuyÕn tiÕp
søc, v« tuyÕn thiªn v¨n, v.v«
Ng-êi ta th-êng ph©n lo¹i anten g-¬ng thµnh nh÷ng lo¹i phæ biÕn
sau (h×nh 11.1)

H×nh 11-1.
  %g)4
F
a) parabol trßn xoay;
b) parabol trô;
c) G-¬ng cÇu;
d) G-¬ng cÇu parabol;
e) G-¬ng cosec;
g) Anten 2 g-¬ng;

292
1. G-¬ng parabol (trßn xoay h×nh 11.1a vµ trô h×nh 11.1b).
2. G-¬ng cÇu (h×nh 11.1c) vµ g-¬ng parabol cÇu (h×nh 11.1d).
3. G-¬ng ph¼ng.
4. G-¬ng cã h×nh d¹ng ®Æc biÖt (cosec) (h×nh 11.1e).
5. Anten nhiÒu g-¬ng (h×nh 11.1g).

Nhê anten g-¬ng, b»ng c¸ch thay ®æi d¹ng mÆt më mµ ng-êi ta cã
thÓ t¹o nªn c¸c d¹ng ®Æc tr-ng h-íng kh¸c nhau d¹ng kim khi mÆt më ®èi
xøng trôc d¹ng qu¹t (khi mÆt më kÐo dµi) vµ nh÷ng d¹ng ®Æc biÖt kh¸c
(ch¼ng h¹n d¹ng cosec).
Nguyªn lý ho¹t ®éng cña anten g-¬ng dùa trªn nh÷ng tÝnh chÊt cña
c¸c g-¬ng ®ã mµ ta ®· biÕt trong quang häc: Chóng ta biÕn ®æi mÆt
sãng cÇu hoÆc trô thµnh mÆt sãng ph¼ng. Khi ®ã nã sÏ t¹o nªn mét
tr-êng ®ång pha ë trªn mÆt më cã kÝch th-íc lín. V× thÕ anten cã tÝnh
®Þnh h-íng kh¸ cao.
C¸c anten cã h×nh ®Æc biÖt ®-îc dïng ®Ó t¹o nªn nh÷ng ®Æc tr-ng
h-íng cã d¹ng mong muèn cho tr-íc (th-êng lµ d¹ng cosec).
Ph¶i tÝnh d¹ng cña h×nh sao cho t¹o nªn ®-îc ph©n bè pha cÇn thiÕt
trªn mÆt më ®Ó cã thÓ ®-îc d¹ng c¸nh sãng chÝnh mong muèn.

  ,? *+I&-Z [      




8A

H×nh tr«ng nghiªng cña g-¬ng parabol ®-îc m« t¶ trªn h×nh 11.2. Ta
lÊy 2 hÖ to¹ ®é (vu«ng gãc XOZ vµ ®éc cùc r, 8). Chóng ta viÕt ph-¬ng
tr×nh parabol.

293

H×nh 11-2.cO34 f -.%)4

  ê   ê   (11.1)
 ! !
  Ó     
 2 (11.2)
 Ó  ä   

ë ®©y p = 2f - lµ tham sè cña parabol;


f - Tiªu cù.
Ta cã thÓ biÓu diÔn to¹ ®é  qua  vµ !.
! !
2
 = r sin! = f sec  sin! = 2ftg 

(11.3)
B©y giê chóng ta ®Þnh nghÜa nh÷ng tham sè h×nh häc c¬ b¶n cña
g-¬ng parabol.
- §iÓm 0 lµ ®Ønh cña parabol. Kho¶ng c¸ch tõ ®iÓm 0 ®Õn tiªu
®iÓm F gäi lµ tiªu cù.
- §-êng th¼ng ®i cña C vµ F gäi lµ trôc quang hay tiªu tuyÕn cña
g-¬ng.
- Gãc 2!0 ®-îc gäi lµ gãc më cña g-¬ng (nh×n tõ tiªu ®iÓm tíi mÐp
g-¬ng).
- MÆt ph¼ng giíi h¹n bëi mÐp g-¬ng vµ mÆt ph¼ng Z = Z 0 gäi lµ
mÆt më. Kho¶ng c¸ch AB = 2a = D ®-îc gäi lµ ®-êng kÝnh cña mÆt më.
Kho¶ng c¸ch Z0 tõ ®Ønh g-¬ng ®Õn mÆt më ®-îc gäi lµ ®é s©u cña
294
g-¬ng. NÕu Z 0 < f th× ta gäi parabol cã tiªu cù dµi, nÕu Z 0 > f ± tiªu cù
ng¾n.
Ta thiÕt lËp hÖ thøc gi÷a ®é s©u Z0, ®-êng kÝnh D vµ tiªu cù f.

NÕu ®Æt x = a = vµ Z = Z0 vµo (11.1) ta sÏ cã:



 
 (11.4)
 í 

Ng-êi ta th-êng ®Æc tr-ng d¹ng cña g-¬ng b»ng tû sè a/P. Tõ (11.3) ta
cã:

!
 (11.5)
 
O

§èi víi parabol tiªu cù dµi th× !0 < vµ < 1


 

§èi víi parabol tiªu cù ng¾n th× !0 > vµ > 1.


 

  
  H O
  ()   

HiÖn nay ng-êi ta vÉn ch-a gi¶i quyÕt ®-îc chÆt chÏ ph-¬ng tr×nh
Macxoen ®Ó tÝnh tr-êng ph¸t x¹ cña c¸c anten g-¬ng. Trong kü thuËt
ng-êi ta th-êng dïng c¸c ph-¬ng ph¸p gÇn ®óng ®Ó gi¶i bµi to¸n nµy:
ph-¬ng ph¸p dßng mÆt vµ ph-¬ng ph¸p tr-êng trªn mÆt më. Víi 2 ph-¬ng
ph¸p nµy bµi to¸n cã thÓ ®-îc gi¶i theo 2 giai ®o¹n.
- ¼4*F Gi¶i bµi to¸n bªn trong ®Ó x¸c ®Þnh quy luËt ph©n bè
dßng mÆt trªn g-¬ng hoÆc c¸c thµnh phÇn tiÕp tuyÕn cña ®iÖn tõ
tr-êng trªn mÆt më cña g-¬ng.
  ¼ 4 +F Gi¶i bµi to¸n bªn ngoµi cã nghÜa lµ x¸c ®Þnh tr-êng
ph¸t x¹ cña anten ë vïng xa.
Gi¶i bµi to¸n bªn trong khi c¸c tham sè h×nh häc cña g-¬ng ®· biÕt vµ
®Æc tr-ng h-íng ®· cho cña bé chiÕu x¹, th-êng gi¶ thiÕt gÇn ®óng nh-
sau:

295
+ C¸c kÝch th-íc cña g-¬ng vµ b¸n kÝnh cong t¹i mét ®iÓm bÊt kú trªn
mÆt g-¬ng ®Òu rÊt lín so víi b-íc sãng; nhê gi¶ thiÕt nµy mµ ta cã t hÓ ¸p
dông c¸c quy luËt quang h×nh ®èi víi sù ph¶n x¹ sèng trªn g-¬ng vµ ta
còng cã thÓ ¸p dông c¸c c«ng thøc ®èi víi c¸c mÆt ph¼ng ®Ó tÝnh mËt
®é dßng mÆt trªn g-¬ng.
+ Dßng vµ c¸c thµnh phÇn tiÕp tuyÕn cña ®iÖn tr-êng ë mÆt ³kh«ng
®-îc chiÕu räi´ cña g-¬ng b»ng 0.
+ Kh«ng chó ý tíi sù nhiÔu x¹ ë mÐp g-¬ng.
+ Kh«ng chó ý ®Õn ¶nh h-ëng cña hiÖu øng che khuÊt cña bé chiÕu
x¹, tøc lµ bé chiÕu x¹ ®-îc xem lµ mét nguån ®iÓm, hoÆc xem lµ kh«ng
che khuÊt.
+ Kh«ng chó ý tíi ¶nh h-ëng cña g-¬ng tíi c¸c ®Æc tr-ng vµ tham sè
cña bé chiÕu x¹.
+ Ta xem mÆt trong cña g-¬ng ®· n»m trong vïng xa cña bé chiÕu
x¹.
B©y giê ta xÐt néi dung c¬ b¶n nhÊt cña 2 ph-¬ng ph¸p nµy.

* Â%)) !"#F
§Çu tiªn ph¶i x¸c ®Þnh quy luËt ph©n bè mËt ®é dßng mÆt ³®-îc
chiÕu räi´ cña g-¬ng. Sau ®ã tÝnh tr-êng ph¸t x¹ trong vïng xa b»ng c¸ch
tÝch ph©n theo g-¬ng.
Cã thÓ x¸c ®Þnh gÇn ®óng mËt ®é dßng mÆt theo c«ng thøc:
p pp pp
  «  » (11.6)
pp O
ë ®©y  lµ vÐct¬ ph¸p tuyÕn ngoµi ®èi víi mÆt g-¬ng, ! lµ vÐct¬
c-êng ®é tõ tr-êng cña sãng do bé chiÕu x¹ t¹o ra ë trªn mÆt g-¬ng.
§¼ng thøc (11.6) chØ chÝnh x¸c trong trong mÆt ph¶n x¹ lµ ph¼ng,
v« h¹n, dÉn ®iÖn lý t-ëng. Nh-ng sai sè do sù h÷u h¹n cñ a b¸n kÝnh cong
sÏ kh«ng ®¸ng kÓ khi c¸c b¸n kÝnh cong lín.

* Â%))'"#"BF

296
§Çu tiªn tÝnh tr-êng trªn mÆt ë ph¼ng cña g-¬ng theo c¸c ®Þnh
quang h×nh. Sau ®ã tÝnh tr-êng trong vïng xa b»ng c¸ch tÝch ph©n theo
mÆt më.
Tr-êng trªn mÆt ®-îc tÝnh theo c¸c c«ng thøc gÇn ®óng sau:


;±-.)4
!4C  @ Y"; 
R
w >
† t ! > (11.7)

;±-.)4
!JC  @  @3;
R
w   † t ! †   † c c c c ccccccccccccccccccc(11.8)

ë ®©y , Í lµ to¹ ®é cùc cña c¸c ®iÓm trªn mÆt më cña parabol trßn
xoay;
F0(!, Í) - §Æc tr-ng h-íng cña bé chiÕu x¹ cña parabol trßn xoay;
F0(!) ± §Æc tr-ng h-íng cña bé chiÕu x¹ cña parabol trô trong mÆt
ph¼ng chøa h×nh tr«ng nghiªng cña g-¬ ng;
r ± Kho¶ng c¸ch tõ bé chiÕu x¹ ®Õn mÆt g-¬ng;
A(y) ± Quy luËt ph©n bè biªn ®é tr-êng trªn bé chiÕu x¹ tuyÕn tÝnh
cña parabol trô.
C¸c c«ng thøc (11.7) vµ (11.8) cã c¸c tÝnh chÊt gÇn ®óng. Ta xem
parabol trßn xoay n»m trong vïng xa cña bé chiÕu x¹ ®iÓm, t¹i ®ã biªn ®é
tr-êng cña sãng cÇu gi¶m tû lÖ nghÞch víi kho¶ng c¸ch r. §èi víi bé chiÕu
x¹ tuyÕn tÝnh th× sãng trô ®-îc t¹o thµnh trªn kho¶ng c¸ch r nhá h¬n
chiÒu dµi cña bé chiÕu x¹ cã biªn ®é tr-êng gi¶m tû lÖ nghÞch víi .
Sãng ph¼ng chuyÓn ®éng tõ g-¬ng tíi mÆt më cã biªn ®é tr-êng kh«ng
®æi.
Ph-¬ng ph¸p dßng mÆt chÝnh x¸c h¬n so víi ph-¬ng ph¸p mÆt më.
Nh-ng trong kü thuËt th× ph-¬ng ph¸p mÆt më ®-îc dïng phæ biÕn h¬n
vµ ®¬n gi¶n h¬n vÒ mÆt to¸n häc.
!]8A> (8D


! `@ 4()  8A> (8D

297
Ng-êi ta cã thÓ dïng nhiÒu lo¹i anten cã tÝnh ®Þnh h-íng yÕu kh¸c
nhau lµm bé chiÕu x¹. Chóng ph¶i tho¶ m·n c¸c yªu cÇu sau:
- §Æc tr-ng h-íng ph¶i gÇn nh- ®èi xøng trôc, cßn c¸c møc c¸nh phô
ph¶i cùc tiÓu. Møc chiÕu x¹ ë mÐp g-¬ng th-êng lÊy b»ng 0,3 E max hoÆc
0,1 Pmax.
- MÆt sãng cña bé chiÕu x¹ ë gÇn g-¬ng ph¶i gÇn nh- lµ mÆt cÇu.
Tøc lµ bé chiÕu x¹ ph¶i cã t©m pha.
- Bé chiÕu x¹ ph¶i cã kÝch th-íc nhá ®Ó Ýt che mÆt më cña g-¬ng.
NÕu mÆt sãng kh¸c mÆt cÇu th× ph©n bè pha trªn mÆt më sÏ bÞ
sai lÖch do ®ã sÏ lµm xÊu ®Æc tr-ng h-íng vµ c¸c tham sè cña anten.
NÕu bé chiÕu x¹ ch¾n mÊt mét phÇn mÆt më th× hÖ sè t¸c dông
®Þnh h-íng sÏ bÞ gi¶m, cã sù t¸n x¹ n¨ng l-îng t¹i bé chiÕu x¹ vµ møc
c¸nh phô t¨ng lªn.

 !]" -.>
 I

*+O
 II 
 

B©y giê chóng ta t×m ph©n bè dßng do bé chiÕu x¹ t¹o nªn ë trªn
mÆt ®-îc chiÕu räi cña g-¬ng parabol trßn xoay. Gi¶ sö bé chiÕu x¹ lµ
mét l-ìng cùc ®iÖn Hertz. L-ìng cùc ®Æt song song víi trôc ox vµ ®Æt
t¹i tiªu ®iÓm F (h×nh 11-6).
Tõ biÓu thøc (11.6) ta cã thÓ x¸c ®Þnh ®-îc r»ng vÐc t¬ mËt ®é
dßng mÆt cã c¶ 3 thµnh phÇn theo c¸c trôc to¹ ®é. §ång thêi thµnh
phÇn Jx cã h-íng nh- nhau ë c¸c gãc phÇn t- cßn c¸c thµnh phÇn J y vµ
Jz tõng ®«i mét cã c¸c h-íng kh¸c nhau ë c¸c gãc phÇn t- kh¸c nhau
(h×nh 11.4).
Do tÝnh ®ång pha cña tr-êng trªn mÆt më nªn anten ph¸t x¹ cùc ®¹i
theo h-íng oz. §ång thêi theo h-íng ®ã tr-êng ®-îc t¹o thµnh chñ yÕu do
thµnh phÇn J x ®ång pha.

298
H×nh 11-3. ¼03 )1- H×nh 11-4.
! Â1- !6"# 
6"# % %

C¸c thµnh phÇn Jy kh«ng cã t¸c dông t¹o nªn tr-êng tæng hîp trong
2 mÆt ph¼ng E vµ H.
Thµnh phÇn Jz kh«ng t¹o nªn tr-êng tæng hîp trong mÆt ph¼ng
H do sù triÖt tiªu lÉn nhau cña tr-êng do c¸c gãc phÇn t- kh¸c nhau
t¹o nªn. Nh-ng ë c¸c h-íng kh¸c nhau th× c¸c thµnh phÇn Jy vµ Jz sÏ
t¹o nªn mét sù ph¸t x¹ nµo ®ã.
Tr-êng t¹o nªn do c¸c thµnh phÇn nµy sÏ ph©n cùc vu«ng gãc víi
tr-êng c¬ b¶n. V× thÕ trªn c¸c h-íng phô tr-êng ph¸t x¹ cã tÝnh ph©n cùc
elÝp.
CÇn ph¶i thÊy mét ®Æc ®iÓm cña c¸c parabol s©u (tiªu cù ng¾n) cã
bé chiÕu x¹ ph©n cùc tuyÕn tÝnh lµ trªn g-¬ng cã 2 ®iÓm cùc, ë ®ã J  =
0 (h×nh 11.4) vµ 1 phÇn cña bÒ mÆt g-¬ng (ë ngoµi cùc) t¹o thµnh 1
vïng trªn ®ã thµnh phÇn J x ng-îc chiÒu víi thµnh phÇn ®ã ë phÇn chÝnh
cña g-¬ng. Ng-êi ta gäi vïng ®ã lµ vïng ³cã h¹i´ v× r»ng chóng t¹o nªn mét
tr-êng ng-îc pha theo h-íng ph¸t x¹ cùc ®¹i, do ®ã sÏ lµm sai lÖch c¸ch
chÝnh vµ gi¶m hÖ sè t¸c dông ®Þnh h-íng.
§Ó tr¸nh sù xuÊt hiÖn c¸c vïng cã h¹i vµ nguyªn t¾c ph¶i dïng c¸c
g-¬ng cã gãc më 2 ! < 180 0.
Ph©n bè cña c¸c thµnh phÇn cña vÐct¬ E trªn mÆt më trïng víi h×nh
chiÕu cña ph©n bè dßng trªn mÆt më.

 !! 

  8A> (8D
299
§Ó tÝnh ®Æc tr-ng h-íng ta dïng ph-¬ng ph¸p mÆt më. Ta còng dïng
nh÷ng gi¶ thiÕt gÇn ®óng ®· nãi tr-íc ®©y (xem môc 11. 2) vµ coi t©m
pha cña bé chiÕu x¹ n»m t¹i tiªu ®iÓm cña parabol.
Trong c«ng thøc tÝnh ®Æc tr-ng h-íng tæng hîp.
ft.h (Ú, ) = f1(Ú, ).fhÖ(Ú, )
Ta lÊy ®Æc tr-ng h-íng f 1(Ú, ) cña mét yÕu tè trong hÖ lµ ®Æc tr-ng
h-íng cña nguyªn tè diÖn tÝch mÆt sãng.
f1(Ú, ) = /1 + cosÚ/ (11.9)
Do hµm f1(Ú, ) lµ hµm ®Þnh h-íng yÕu so víi fhÖ(Ú, ) nªn trong c¸c
tÝnh to¸n ta bá qua thõa sè nµy.
§Ó tÝnh thõa sè cña hÖ cña mÆt më trßn ta dïng c«ng thøc (2.86)
O —
 ¢  > Í   > > Í
fhÖ(Ú, ) = ë ë   > 
 
  =  =>  (11.10)

ë ®©y A (,>Í) lµ hµm ph©n bè biªn ®é cña tr-êng trªn mÆt më cña
g-¬ng;
(,>Í) - Hµm ph©n bè pha cña tr-êng trªn mÆt më cña g-¬ng;
,> - To¹ ®é cña ®iÓm quan s¸t;
,>Í - To¹ ®é cña ®iÓm trªn mÆt më cña g-¬ng trong hÖ to¹ ®é trô
(trô z vu«ng gãc víi mÆt më (h×nh 11.5).

300

H×nh 11-5.cO"Y  # . )4
!4
Trong tr-êng hîp ®Æc tr-ng h-íng cña bé chiÕu x¹ lµ ®èi xøng trôc th×
ph©n bè biªn ®é tr-êng trªn mÆt më vµ ®Æc tr-ng h-íng cña anten còng
lµ ®èi xøng trôc.
V× thÕ A(, ´) = A(); fhÖ(Ú, ) = fhÖ(Ú)
Do mÆt më ®ång pha nªn (, ´) = 0, ®Ó x¸c ®Þnh ta lÊy = 0 do
®ã:
O

>
fhÖ(Ú, ) = ë ë      >
 
 

NÕu dïng biÓu thøc tÝch ph©n cña hµm Bessen.


O

ë
> 
J0(ksin ) =   
=>  (11.11)
O 

Ta cã:

fhÖ( )  O ë 
  †          (11.12)

Ta biÓu diÔn ph©n bè biªn ®é trªn mÆt më A( ) theo ®Æc tr-ng


h-íng vµ c¸c tham sè cña g-¬ng. Ta xem r»ng biªn ®é sãng trªn ®-êng

301
truyÒn tõ mÆt g-¬ng tíi mÆt më kh«ng thay ®æi, v× r»ng sãng ph¶n x¹
tõ g-¬ng lµ sãng ph¼ng. NÕu gi¶ thiÕt bé chiÕu x¹ lµ nguån ®iÓm vµ
chó ý tíi (11.7) ta cã thÓ viÕt.
t !
  † (11.13)



NÕu dïng hÖ thøc (11.13) ta cã:


!
      (11.14)
 

NÕu dïng c¸c biÓu thøc (11.2) vµ (11.3) vµ sau khi thay (11.14) vµ
(11.15) vµo (11.12) ta cã:

! t ! ! ! !
fhÖ(Ú) = 8 O  
ë
 !
           
    
 Ó  


!
Sau khi bá c¸c thõa sè h»ng sè vµ ®-a vµo biÕn sè míi  =  ta sÏ

biÕn ®æi biÓu thøc trªn vÒ d¹ng.

 
fhÖ(Ú) = ë 



    = (11.15)

!

ë ®©y 0 = tg
 

 = 2kf.sinÚ
BiÓu thøc (11.15) lµ thõa sè cña parabol trßn xoay víi bé chiÕu x¹ cã
®Æc tr-ng h-íng ®èi xøng trôc tuú ý.
§Ó tÝnh (11.15) ta dïng ph-¬ng ph¸p tiÖm cËn tõng phÇn hµm d-íi
dÊu tÝch ph©n. NÕu thay biÓu thøc
t 
A() =
Ó 
B»ng mét tæ hîp tuyÕn tÝnh cña c¸c hµm bessen bËc 0.
302
          
A() = (11.16)

       

Trong ®ã ± lµ mét tham sè tiÖm cËn phô thuéc vµo d¹ng cña ®Æc
tr-ng h-íng cña bé chiÕu x¹.
!
   , cßn + !01 lµ h-íng kh«ng ®Çu tiªn cña bé chiÕu x¹.

§Æt (11.16) vµo (11.15) vµ sau khi thùc hiÖn tÝnh gÇn ®óng vµ bá
qua c¸c thõa sè h»ng sè ta cã:

 á «   á »
fhÖ(Ú) =  ¬

 †á   †  Ù (11.17)
á   á

 


ë ®©y = 01; ¼= ; á = 0 = kasin Ú
 

    
A = (¼)2. ; B= ;
     

n(¼) lµ hµm Lam®a bËc n.


Trªn h×nh 11.6 m« t¶ mét sè ®Æc tr-ng h-íng chuÈn tÝnh theo
(11.17) víi 1 sè gi¸ trÞ cña  vµ ¼.

H×nh 11-6&c±# .


 l4  
)4
!4
.*-   $&

Tõ ®å thÞ ta thÊy r»ng


víi d¹ng c¸nh sãng chÝnh cña ®Æc tr-ng h-íng cña bé chiÕu x¹ cho tr-íc

( = q.01 = const) th× khi t¨ng gãc më cña ph-¬ng (t¨ng gi¸ trÞ ¼ = )
 
th× ®é réng cña c¸nh chÝnh t¨ng lªn cßn møc c¸nh phô gi¶m ®i. C ã thÓ
gi¶i thÝch ®iÒu ®ã b»ng sù gi¶m ph©n bè biªn ®é A( ) vÒ phÝa mÐp
g-¬ng.

303
11.3.$ ]  () / 8 
 H & *+  
 ( #  )
H 

Ph-¬ng ph¸p mÆt më chØ cho nh÷ng kÕt qu¶ t-¬ng ®èi chÝnh x¸c
trong vïng c¸nh sãng chÝnh vµ nh÷ng c¸nh p hô ®Çu tiªn gÇn c¸nh chÝnh.
Nh÷ng c¸nh bªn c¸ch xa vµ c¸nh sau ngoµi sù ph¸t x¹ cña mÆt më g©y
nªn cßn 1 sè nguyªn nh©n kh¸c n÷a:
- Sù ph¸t x¹ cña c¸c thµnh phÇn ký sinh cña dßng mÆt J y vµ Jz.
- Sù ph¸t x¹ riªng cña bé chiÕu x¹.
- Sù t¸n x¹ vµ nhiÔu x¹ t¹i bé chiÕu x¹ vµ c¸c thanh ®ì nã cña sãng
ph¶n x¹ tõ g-¬ng.
- Sù ph¸t x¹ cña dßng mÆt ë mÆt kh«ng ®-îc chiÕu räi cña g-¬ng.
ViÖc tÝnh to¸n tr-êng cña parabol trßn xoay tr«ng miÒn c¸c c¸nh phô
c¸ch xa c¸nh chÝnh vµ c¸nh sau cã kÓ ®Õn c¸c nh©n tè trªn lµ ®iÒu rÊt
khã kh¨n vµ th-êng chØ cho kÕt qu¶ gÇn ®óng.
TÝnh to¸n theo 2 ph-¬ng ph¸p (ph-¬ng ph¸p mÆt më vµ theo c«ng
thøc ®· chó ý tíi hai nh©n tè ®Çu tiªn ®· kÓ trªn) ®· chØ ra r»ng: trong
miÒn c¸nh phô c¸ch xa vµ c¸ch sau th× ph-¬ng ph¸p mÆt më p h¹m sai sè
tíi 20 30db. Sai sè ®ã kh«ng thÓ chÊp nhËn ®-îc khi cÇn ®¸nh gi¸ møc
ph¸t x¹ phô vµ ¶nh h-ëng nhiÔu lÉn nhau cña c¸c ®µi.
Ta còng nhËn thÊy r»ng ®Æc tr-ng h-íng ®· chó ý tíi c¸c nh©n tè ®·
nãi cã 1 sè ®Æc ®iÓm sau:
- Kh«ng cã c¸c ®iÓm kh«ng. §iÒu ®ã cho ta thÊy r»ng anten kh«ng
cã t©m pha.
- C¸c c¸nh phô c¸ch xa cã møc t¨ng lªn râ rÖt.
- Tån t¹i 2 cùc ®¹i (ngoµi cùc ®¹i chÝnh) ë h-íng biªn cña g-¬ng ( Ú =
Ú b) vµ h-íng Ú = O .
§Ó tÝnh møc ph¸t x¹ cùc ®¹i theo h-íng Ú = Ú b vµ Ú = O ta cã thÓ dïng
c¸c c«ng thøc gÇn ®óng sau:
;d"  @ $4 %
.C^Q mm*^;
    F(Úb)  (kasinÚ b)-1 (11.18)
304


F(O)   —R 
 (11.19)
 

;d"  @ $4AC m^*;


    F(Úb) (kasinÚ b)-3/2 (11.20)

 
F(O) 
R   (11.21)
 
 §Ó gi¶m träng l-îng vµ søc c¶n cña giã, ng-êi ta th-êng ®ôc lç trªn c¸c
g-¬ng hoÆc lµm g-¬ng d-íi d ¹ng l-íi kim lo¹i. Trong tr-êng hîp ®ã nÕu
®-êng kÝnh cña c¸c lç hoÆc kÝch th-íc cña c¸c m¾c l-íi vµo kho¶ng 0,1 Â
th× møc c¸ch phô c¸ch xa vµ c¸nh sau sÏ t¨ng lªn kho¶ng 4 -6db so víi
tr-êng hîp g-¬ng lµm liªn tôc.
11.3.13,?
 ' @ 4()

V× bé chiÕu x¹ cã mét kÝch th-íc h÷u h¹n nµo ®ã cho nªn nã sÏ ch¾n
mét phÇn sãng ph¶n x¹ tõ g-¬ng. Do ®ã nã sÏ lµm xÊu ®Æc tr-ng h-íng
vµ c¸c tham sè cña anten.
Cã thÓ biÓu diÔn t¸c dông che khuÊt cña bé chiÕu x¹ nh- sau: Trªn
mÆt sãng ph¶n x¹ tõ g-¬ng sÏ cã 1 kho¶ng tèi. Trªn miÒn nµy c-êng ®é
tr-êng b»ng 0 (h×nh 11.7).
Cã thÓ xem kho¶ng tèi cña mÆt më nh- lµ mét mÆt ®-îc kÝch thÝch
bëi 2 tr-êng tr¸i pha. Trong ®ã 1 tr-êng cã cïng biªn ®é vµ pha víi tr-êng
ph¶n x¹ tõ g-¬ng vµ bæ sung vµo mÆt sãng c¬ b¶n, cßn tr-êng thø 2 cã
cïng biªn ®é nh-ng tr¸i pha víi tr-êng trªn.

H×nh 11-7.`h D E 4  @  

305
Nh- vËy tr-êng do anten t¹o ra cã thÓ ®-îc biÓu diÔn d-íi d¹ng hiÖu
cña tr-êng cña mÆt më kh«ng bÞ che khuÊt vµ tr-êng tr¸i pha cña
kho¶ng bÞ che khuÊt.
HiÖu øng che khuÊt cña bé chiÕu x¹ lµm gi¶m sù ph¸t x¹ trong h-íng
chÝnh vµ lµm t¨ng møc c¸nh phô lÎ lªn.
§Ó ®¸nh gi¸ ¶nh h-ëng cña hiÖu øng che khuÊt tíi møc cña c¸nh bªn
®Çu tiªn, ta cã thÓ dïng c«ng thøc:
t  !
tR 
 !
ë ®©y Fb ± møc c¸nh sãng bªn kh«ng tÝnh ®Õn hiÖu øng che khuÊt.

!= << 1

A0 ± diÖn tÝch h×nh chiÕu cña bé chiÕu x¹ lªn mÆt më cña g-¬ng.
Ahd ± diÖn tÝch hiÖu dông cña mÆt g-¬ng.
11.3.2   
  &L
   () V

   4 @ 8

O

 %


 Mét phÇn sãng ph¶n x¹ tõ g-¬ng sÏ ®Õn bé chiÕu x¹. VÒ mÆt


nµy nã trë thµnh mét anten thu. N¨ng l-îng do bé chiÕu x¹ nhËn ®-îc
sÏ t¹o thµnh sãng ph¶n x¹ trong ®-êng phi ®e. Nh- vËy ta ph¶i thùc
hiÖn sù phèi hîp gi÷a phi ®e vµ bé chiÕu x¹ khi cã g-¬ng vµ chó ý tíi
¶nh h-ëng cña nã tíi chÕ ®é trong phi ®e.
 

!5 3, &- 4  ) *+ , &- , J  8A > 
(8D

HÖ sè khuÕch ®¹i cña parabol trßn xoay cã thÓ tÝnh theo c«ng thøc
O
Gmax = g A. ”;

ë ®©y gA ± hÖ sè hiÖu qu¶ cña anten;
S ± diÖn tÝch h×nh häc cña mÆt më.
Theo ®Þnh nghÜa th×:
GA = A.5A;
ë ®©y A ± hÖ sè sö dông diÖn tÝch mÆt më;
5A ± hiÖu suÊt cña anten.
306
§èi víi parabol trßn xoay cã thÓ tÝnh A theo c«ng thøc:


ë w   > †=”


A = ”
; (11.22)
” ë w   > 

† =”
”

Trong ®ã E(,>Í) lµ tr-êng trªn mÆt më cña g-¬ng. NÕu biÓu diÔn
E(,>Í) theo ®Æc tr-ng h-íng cña bé chiÕu x¹ th× cã thÓ ®-a (11.22) vÒ
d¹ng:

O ! !
  ë ë
 
 ! > 

=! = > 
 ê O !
(11.23)
”
ë ë ! > 
†  ! =! => 


 

F0(!,>Í) lµ ®Æc tr-ng h-íng cña bé chiÕu x¹.


NÕu bá qua tiªu hao nhiÖt th× hiÖu suÊt cña parabol trßn xoay cã
thÓ ®-îc biÓu diÔn d-íi d¹ng:
5A = 5n.5b (11.24)
Trong biÓu thøc trªn 5n lµ hÖ sè tiªu hao nhiÔu x¹. HÖ sè nµy ®Æc
tr-ng cho sù t¸n x¹ n¨ng l-îng do sù nhiÔu x¹ ra ngoµi biªn cña g-¬ng, t¸n x¹
trªn bé chiÕu x¹ vµ thµnh ®ì nã.

5n = 1 -


ë ®©y P±n ± c«ng suÊt t¸n x¹ do nhiÔu x¹.


P±g ± c«ng suÊt do mÆt më cña g-¬ng ph¸t x¹.
HÖ sè tiªu hao nhiÔu x¹ cña anten parabol th-êng vµo kho¶ng 5n = 0,8
0,9.
5b lµ hÖ sè bao trïm n¨ng l-îng cña bé chiÕu x¹ bëi g-¬ng.
Nã b»ng tû sè c«ng suÊt do g-¬ng nhËn ®-îc vµ ph¸t x¹ ®i ®èi víi
c«ng suÊt ph¸t x¹ toµn phÇn cña bé chiÕu x¹ (H×nh 11.8).

307
± 
5b =

Tõ h×nh 11.8 ta thÊy r»ng:


O !

5b =
ë ë
 
t ! > Í  ! ! > Í
H×nh 11-8.
O O
ë ë
 
t ! > Í  ! ! > Í
¼03 -4h"
NÕu gi¶ thiÕt r»ng ®Æc tr-ng h-íng cña bé chiÕu x¹ lµ ®èi xøng trôc
vµ nÕu lÊy tÝch ph©n ë mÉu sè chØ trong ph¹m vi c¸nh sãng chÝnh th×
ta cã:
5b = 5Íb.5p0 (11.25)
!

ë  !

  ! =!
5Íb = 
!

ë  !

  ! =!


ë ®©y 5po lµ hÖ sè chó ý tíi c«ng suÊt ph¸t x¹ bëi c¸c c¸nh phô cña bé
chiÕu x¹; khi F bm = 0,1 0,2 th× 5po = 0,9 0,7
NÕu ®Æt c¸c biÓu thøc cña A (11.23), cña 5A (11.24) vµ 5Íb vµo
c«ng thøc ®èi víi hÖ sè hiÖu qu¶ g A ta t×m ®-îc:
GA = A.5A = A.5A.5Íb.5po = 5n.5po.gÍA (0,6 0,8)gÍ A
Trong tr-êng hîp ®Æc tr-ng h-íng cña bé chiÕu x¹ ®èi xøng trôc th× .
! 
!
! 
ë t !  !

2
gÍA = 2ctg  ! (11.26)
ë

t !  ! !

Tham sè gÍA lµ hÖ sè hiÖu qu¶ cña anten khi kh«ng chó ý ®Õn sù
tiªu t¸n c«ng suÊt do c¸c hiÖn t-îng nhiÔu x¹ vµ trong c¸c c¸nh phô cña bé
chiÕu x¹.
Râ rµng lµ khi t¨ng gãc më 2 !0 cña g-¬ng (hoÆc gi¶m ®é réng c¸nh
chÝnh cña bé chiÕu x¹ 2 !01) th× sÏ lµm t¨ng hÖ sè bao trïm n¨ng l-îng 5Íb
vµ lµm gi¶m hÖ sè sö dông diÖn tÝch A. V× vËy sÏ tån t¹i mét quan hÖ

308
tèi -u nµo ®ã cña c¸c gãc !0 vµ !01. Víi quan hÖ ®ã gÍA sÏ ®¹t gi¸ trÞ cùc
®¹i.
Khi dïng biÓu thøc tiÖm cËn (11.16) ta cã:

gÍA = 0,5 ¼2
F  ¼  


(11.27)
  
 ´         
 

!
Khi qu¸ nhá th× gÍ A nhá v× n¨ng l-îng v-ît qua mÐp g-¬ng sÏ t¨ng
!
!
lªn, khi qu¸ lín th× gÍA còng nhá v× ph©n bè biªn ®é trªn g-¬ng kh«ng
!
®ång ®Òu. Nh- vËy tån t¹i mét gi¸ trÞ ¼ tèi -u.
  
  ê
 
Gi¸ trÞ cùc ®¹i cña gÍA t-¬ng øng víi tr-êng trªn biªn gi¶m ®i   db
( = 0,33 0,20).

$Ê 8A> (8D0 U

 $ =)
.)


*+ D -*@ 4()

MÆt parabol bÞ c¾t th-êng ®-îc dïng ®Ó t¹o nªn c¸c ®Æc tr-ng h-íng
cã d¹ng qu¹t. Nã lµ mét phÇn cña mÆt parabol trßn xoay bÞ c¾t ra vµ cã
d¹ng ch÷ nhËt hoÆc «van. MÆt c¾t ra cã thÓ lµ ®èi xøng (h×nh 11.9a)
hoÆc kh«ng ®èi xøng (h×nh 11.9b) ® èi víi mÆt ph¼ng ®i qua trôc
quang cña parabol. Ng-êi ta dïng mÆt kh«ng ®èi xøng khi muèn lo¹i trõ
¶nh h-ëng cña g-¬ng tíi bé chiÕu x¹ vµ hiÖu øng che khuÊt cña bé chiÕu
x¹.
§èi víi mÆt c¾t cña parabol còng nh- ®èi víi parabol trßn xoay th×
hÖ sè khuÕch ®¹i sÏ cùc ®¹i khi c-êng ®é chiÕu mÐp g-¬ng ®ång ®Òu
vµ b»ng
 = 0,2 0,33 ®èi víi t©m.
§Ó tho¶ m·n ®iÒu kiÖn nµy cÇn ph¶i cã mÐp g-¬ng n»m trªn ®-êng
cong ®¼ng trÞ cña c-êng ®é tr-êng. D¹ng cña ®-êng cong nµy hÇu nh-
gièng d¹ng thiÕt diÖn cña ®Æc tr-ng h-íng cña bé chiÕu x¹.

309
H×nh 11-9.ck"#"B )4
!4  ? 
a) G-¬ng ®èi xøng; b) G-¬ng kh«ng ®èi xøng.

C¸c bé chiÕu x¹ cña c¸c mÆt c¾t tõ parabol th-êng lµ loa cã mÆt më
ch÷ nhËt. ThiÕt diÖn ngang cña ®Æc tr-ng h-íng cña chóng cã d¹ng gÇn
nh- elÝp mµ ta cÇn cã:
 $   
 
 *+ , &- , J  I 8A 0
U

§Æc tr-ng h-íng cña c¸c mÆt c¾t parabol cã d¹ng ch÷ nhËt hoÆc
«van kh«ng tÝnh theo c¸c ph-¬ng ph¸p ®· tr×nh bµy trong môc 11.3 v×
®Æc tr-ng h-íng cña hÖ chiÕu x¹ th-êng kh«ng ph¶i lµ ®èi xøng trôc.
NÕu mÆt më cña g-¬ng cã d¹ng ch÷ nhËt th× ®Æc tr-ng h-íng trong
2 mÆt ph¼ng chÝnh cã thÓ tÝnh gÇn ®óng theo c¸c c«ng thøc ®èi víi
mÆt më ch÷ nhËt cã ph©n bè biªn ®é pha t¸ch biÕn theo c¶ hai mÆt
ph¼ng (xem môc ±2.6).
NÕu g-¬ng cã d¹ng «van vµ mÐp g-¬ng ®-îc chiÕu x¹ ®Òu th× cã
thÓ tÝnh gÇn ®óng ®Æc tr-ng h-íng trong c¸c mÆt ph¼ng chÝnh theo
c«ng thøc (11.17), ®èi víi parabol trßn xoay víi c¸c ®-êng kÝnh
cña mÆt më lµ 2a 1 vµ 2a 2 (h×nh 11.10) khi ®ã c¸c tham sè 1 = q1.Í01 vµ
2 = q 2ÍÍ01 cña c¸c ®Æc tr-ng h-íng ®èi xøng trôc ®-îc x¸c ®Þnh theo c¸c
®Æc tr-ng ph¼ng cña bé chiÕu x¹ thùc trong c¸c mÆt ph¼ng chÝnh.
HÖ sè hiÖu qu¶ cña mÆt

310
parabol bÞ c¾t cã mÆt më d¹ng
«van cã thÓ x¸c ®Þnh gÇn ®óng
theo c«ng thøc:
gA =      
ë ®©y gA1 vµ g A2 lµ c¸c hÖ sè
hiÖu qu¶ riªng cña c¸c parabol H×nh 11-10. O34# 
trßn xoay cã ®-êng kÝnh mÆt më .)4
!4  ?
lµ 2a1 vµ 2a 2 (h×nh 11.10).

1h   8A/


1 'S *+


D AE8)@



 Anten parabol trô gåm mét bé


chiÕu x¹ tuyÕn tÝnh vµ g-¬ng cã
d¹ng parabol (h×nh 11.11). G-¬ng
parabol trô ®-îc dïng ®Ó t¹o c¸c
®Æc tr-ng h-íng cã d¹ng qu¹t.
§Æc tr-ng nµy cã ®é réng c¸nh
chÝnh rÊt kh¸c nhau ë trong 2 
mÆt ph¼ng chÝnh. Anten nµy H×nh 11-11. N)4
J
cßn ®-îc dïng ®Ó quÐt trong mét
giíi h¹n lín (hµng chôc lÇn lín h¬n
®é réng c¸nh chÝnh).
Bé chiÕu x¹ th-êng lµ c¸c hÖ anten liªn tôc hoÆc gi¸n ®o¹n. Chóng c ã
thÓ t¹o nªn mÆt sãng trô ë vÞ trÝ ®Æt g-¬ng.
5
 << r << (11.28)
Â
ë ®©y L2 lµ chiÒu dµi bé chiÕu x¹.
Trªn h×nh 11.12 m« t¶ mét sè bé chiÕu x¹ th-êng dïng.

311

H×nh 11-12.
 
4  @  
)4
J
a) Khe èng dÉn sãng vµ chÊn tö;
b) Loa víi thÊu kÝnh kim lo¹i kh«ng
khÝ;
c) parabol viªn ph©n;
d) parabol b¸n viªn ph©n.

BiÓu thøc ®èi víi c-êng ®é tr-êng trªn mÆt më cña g-¬ng cã thÓ viÕt
d-íi d¹ng:
w   † ê w   †   †  ¢   † (11.29)

ë ®©y E0 lµ gi¸ trÞ cùc ®¹i cña c-êng ®é tr-êng trªn mÆt më (th-êng
øng víi x = 0);
A1(x) ± Ph©n bè biªn ®é trªn mÆt më trong mÆt ph¼ng cña h×nh
tr«ng nghiªng cña g-¬ng;
A2(y) ± Ph©n bè biªn ®é trªn mÆt më däc theo ®-êng sinh;
¢    † ± Ph©n bè pha däc theo ®-êng sinh.

Tõ (11.29) ta thÊy r»ng ph©n bè pha biªn ®é trªn mÆt më lµ t¸ch


biÕn trong hÖ to¹ ®é ch÷ nhËt. Do ®ã cã thÓ tÝnh ®Æc tr-ng h-íng trong
2 mÆt ph¼ng XOZ vµ YOZ ®éc lËp nhau.
Khi ®ã v× parabol trô chØ héi tô n¨ng l-îng ph¸t x¹ trong mÆt ph¼ng
cña h×nh tr«ng nghiªng nªn ®Æc tr-ng h-íng trong mÆt ph¼ng chøa
®-êng sinh ®-îc x¸c ®Þnh b»ng ph©n bè pha ± biªn ®é däc theo bé chiÕu
x¹ tuyÕn tÝnh.

312
Ph©n bè pha däc theo ®-êng si nh 2(y) th-êng lµ h»ng sè (anten
®ång pha). §Ó quÐt trong mÆt ph¼ng chøa ®-êng sinh th× ph©n bè nµy
ph¶i lµ tuyÕn tÝnh.
Ng-êi ta chia ra thµnh anten parabol trô ®èi xøng (cã gãc më 2 !0) vµ
kh«ng ®èi xøng (víi gãc më !0) (h×nh 11.13).
G-¬ng parabol trô cã kÝch
th-íc mÆt më däc theo ®-êng
sinh kh¸ nhá so víi kÝch th-íc
trong mÆt ph¼ng cña h×nh
tr«ng nghiªng (L 2 << L1) th-êng
®-îc gäi lµ parabol viªn ph©n
g-¬ng ®-îc g¾n víi c¸c thµnh bªn
H×nh 11-13.
b»ng kim lo¹i vµ hÖ nµy ®-îc
k )4
J&
dïng lµm nguån ph¸t x¹ ®ång pha
a) §èi xøng; b) Kh«ng ®èi xøng
tuyÕn tÝnh.
Ng-êi ta th-êng chØ dïng parabol trô ®èi xøng khi bé chiÕu x¹ cã
kÝch th-íc nhá vµ Ýt ch¾n mÆt më cña g-¬ng. Ng-êi ta th-êng dïng c¸c
parabol trô kh«ng ®èi xøng v× nã kh«ng cã hiÖn t -îng che khuÊt cña bé
chiÕu x¹ vµ ¶nh h-ëng cña g-¬ng tíi bé chiÕu x¹ cña sãng ph¶n x¹. §Æc
biÖt lµ khi cÇn quÐt c¸nh sãng th× ph¶i dïng bé chiÕu x¹ vµ c¸c tiÕt bÞ
quÐt kh¸ cång kÒnh th× viÖc dïng g-¬ng kh«ng ®èi xøng cµng trë nªn hîp
lý.

 1   
 
  8A / - (?
 *+ , &- ,
J

§Æc tr-ng h-íng trong mÆt ph¼ng chøa ®-êng sinh ë trong ph¹m vi
c¸nh chÝnh vµ nh÷ng c¸nh phô ®Çu tiªn còng gièng nh- ®Æc tr-ng h-íng
cña bé chiÕu x¹ v× trong mÆt ph¼ng nµy parabol trô cã t¸c dông nh- m ét
g-¬ng ph¼ng. V× thÕ trong mÆt ph¼ng chøa ®-êng sinh ta sÏ dïng c¸c

313
c«ng thøc tÝnh ®èi víi ®Æc tr-ng h-íng cña anten tuyÕn tÝnh (xem
ch-¬ng 2).
Trong mÆt ph¼ng chøa h×nh tr«ng nghiªng, ®Æc tr-ng h-íng ®-îc
x¸c ®Þnh b»ng c¸c tham sè h×nh trô cña g-¬ng vµ b»ng c¸c tÝnh chÊt
ph-¬ng h-íng cña bé chiÕu x¹.
TÝnh ®Æc tr-ng h-íng trong mÆt ph¼ng nµy còng ®-îc tiÕn hµnh víi
c¸c gi¶ thiÕt nh- ®èi víi parabol trßn xoay. Nh-ng chØ kh¸c lµ ë ®©y bé
chiÕu x¹ lµ mét anten tuyÕn tÝnh vµ ph¸t x¹ sãng trô.
Do ph©n bè pha ± biªn ®é lµ t¸ch biÕn nªn ta cã thÓ ®-a bµi to¸n nµy
vÒ viÖc x¸c ®Þnh ®Æc tr-ng h-íng cña anten tuyÕn tÝnh dµi L 1 ®Æc däc
theo trôc X (h×nh 11.14).
Thõa sè cña hÖ cã d¹ng:



  ! c
ë
  
fhÖ(Ú) =  = (11.30)



NÕu dïng (11.2) vµ (11.3) th×:


c
!
 !     
!
! H×nh 11-14. O3# 
fhÖ(Ú) = ë !
 
=   
 
!

  . 

)4
J-&

!
NÕu ®-a vµo biÓu thøc míi  = tg , thay cËn tÝch ph©n vµ bá qua


thõa sè h»ng sè ta cã:



 
fhÖ(Ú) = ë 
 
   = (11.31)

ë ®©y
 = 2kfsin Ú

314
Cã thÓ tiÖm cËn c¸nh chÝnh cña ®Æc tr-ng h-íng cña bé chiÕu x¹
trong mÆt ph¼ng nµy b»ng c¸c hµm sè kh¸c nhau. Nãi riªng ta cã thÓ
tiÖm cËn b»ng hµm:

 !   ! 
F0(!) =   ; n = 1, 2 (11.32)
    ! 

Ng-êi ta ®· chøng tá r»ng víi n = 1 vµ n = 2 th× hµm nµy sÏ cã thÓ


tiÖm cËn ®-îc ®a sè c¸c ®Æc tr-ng h-íng cña c¸c bé chiÕu x¹ cña c¸c
parabol trô ®èi xøng. Trªn h×nh 11.5 m t¶ mét sè ®Æc tr-ng h-íng ®·
! 5
tÝnh víi mét vµi gi¸ trÞ 0 = tg ; !01 vµ n,  = O  sinÚ.
 Â

c


H×nh 11-15.c±# . )4


J-.P*$P+& 

- HÖ sè hiÖu qu¶.
T-¬ng tù nh- ®èi víi parabol trßn xoay, hÖ sè hiÖu qu¶ cña parabol
trô b»ng (xem môc 11.3).
  ê     ê  — 
  

§èi víi c¸c anten parapol trô th× hÖ sè tiªu hao do nhiÔu x¹  =
0,9 0,95 cßn hÖ sè chó ý tíi c«ng suÊt ph¸t x¹ bëi c¸c c¸nh phô cña bé
chiÕu x¹.

315
  ê  ´  ´

HÖ sè sö dông diÖn tÝch khi chó ý tíi ph©n bè pha ± biªn ®é t¸ch
biÕn.
     (11.33)

NÕu biÓu diÔn ph©n bè biªn ®é A1(x) theo ®Æc tr-ng h-íng cña bé
chiÕu x¹, sau khi biÕn ®æi ta sÏ cã:
gA = (0,75 0,90)  y.gÍA
ë ®©y

«! ! »
¬ ë t ! 
 ! Ù
 ! ¬  Ù
gÍA = R    ! (11.34)
 
ë t ! !


Trªn h×nh 11.16 m« t¶ c¸c ®å thÞ cña gÍ A víi n = 1,2 khi ®Æc tr-ng
h-íng cña bé chiÕu x¹ ®-îc tiÖm cËn ho¸ b»ng biÓu thøc (11.32).
Tõ ®å thÞ ta thÊy r»ng còng nh- ®èi víi c¸c parabol trßn xoay, ®èi víi
c¸c parabol trô còng tån t¹i mét gãc më tèi -u cña g-¬ng (!0) opt, víi gãc
më nµy hÖ sè hiÖu qu¶ cña anten ®¹t gi¸ trÞ cùc ®¹i (h×nh 11.16).


H×nh 11-16.
±= - M 0 )4
J-
4  '()P*$P+& 

316
11.5.! 

  8A/'-(?
3,&-,
J

G-¬ng parabol trô kh«ng ®èi xøng n»m trong h×nh qu¹t ( !min, !0)
(h×nh 11.17) víi d¹ng nµy anten kh«ng cã hiÖu øng khe khuÊt vµ ph¶n t¸c
dông cña g-¬ng ®èi víi bé chiÕu x¹.
Th-êng gãc !min cã gi¸ trÞ 20 10 0. Cùc ®¹i cña c¸nh chÝnh trong
®Æc tr-ng h-íng cña bé chiÕu x¹ ph¶i nghiªng mét gãc !m x¸c ®Þnh, víi
gãc ®ã d¹ng cña ®Æc tr-ng h-íng cña anten vµ hÖ sè hiÖu qu¶ gÇn tèi
-u.

H×nh 11-17.N))4
JD/-&
Ph©n bè biªn ®é trªn mÆt më trong mÆt ph¼ng chøa h×nh tr«ng
nghiªng lµ kh«ng ®èi xøng mÆt ®Çu ®Æc tr-ng h-íng cña bé chiÕu x¹ lµ
®èi xøng (h×nh 11.17). §iÒu ®ã lµ do sù t¨ng kho¶ng c¸ch tõ bé
chiÕu x¹ ®Õn mÆt g-¬ng tõ rmin = f khi ! = !min ®Õn rmax = f (1 +
!
tg2  ).

Nh- ta ®· biÕt víi ph©n bè biªn ®é kh«ng ®èi xøng anten sÏ kh«ng cã
®iÓm kh«ng (xem môc 2.4.3).
Bé chiÕu x¹ cña parabol trô kh«ng ®èi xøng ph¶i cã ®Æc tr-ng
h-íng hÑp h¬n so víi tr-êng hîp g-¬ng ®èi xøng. V× ®Ó bé chiÕu x¹ cã
®Æc tr-ng h-íng hÑp th× ph¶i t¨ng kÝch th-íc cña nã ®©y lµ ®iÒu
kh«ng mong muèn, nªn ng-êi ta th-êng chØ dïng c¸c g-¬ng para bol trô
kh«ng ®èi xøng víi gãc më 900 < !0 < 120 0.
+ Thõa sè cña hÖ:

317
Trong mÆt ph¼ng chøa h×nh tr«ng nghiªn cã thÓ tÝnh theo c«ng
thøc (11.31). Sau khi cho !min = 0, ta cã:

t 
fhÖ(Ú) = ë
 Ó 
    (11.35)

Ta tiÖm cËn ho¸ ®Æc tr-ng h-íng cña bé chiÕu x¹ b»ng biÓu thøc
(11.32), nÕu chó ý r»ng cùc ®¹i cña c¸nh chÝnh cña bé chiÕu x¹ nghiªng
1 gãc !m ®èi víi tiªu tuyÕn th× ta cã thÓ viÕt (h×nh 11.18).

« !  ! m †   ! »
F0(Ú) = ¬ Ù (11.36)
    ! 

H×nh 11-18.cO34# . ))4


JD/-
NÕu thay (11.36) vµo (11.35) vµ ¸p dông ph-¬ng ph¸p tiÖm cËn ho¸
tõng phÇn hµm d-íi dÊu tÝch ph©n ta sÏ ®-îc c«ng thøc tÝnh hÖ f hÖ(Ú).
Trªn h×nh 11.19 m« t¶ mét sè ®Æc tr-ng h-íng chuÈn ho¸ F hÖ(á) ®èi
!
víi c¸c gãc nghiªng cña bé chiÕu x¹ !m = . ë ®©y


á = O. sinÚ


318
H×nh 11-19.c±# . )4
JD/--.  
'();P*c;P+&

+ HÖ sè hiÖu qu¶. TÝnh hÖ sè hiÖu qu¶ cña parabol trô kh«ng ®èi
xøng còng ®èi víi g-¬ng ®èi xøng.
gA = (0,75 0,90) y . gÍ A
ë ®©y

«! ! »
¬ ë t ! 
 ! Ù
 ! ¬  Ù
gÍA = R   ! (11.37)
 
ë t ! !


KÕt qu¶ tÝnh gÍ A víi ®Æc tr-ng h-íng ®· ®-îc tiÖm cËn ho¸ theo
(11.36) ®èi víi n = 1 vµ n = 2 ®-îc m« t¶ trªn h×nh 11.20.

319
H×nh 11-20.c±= - M 0 ))4
JD/- D
!
8m = ; a) n = 1; b) n = 2.

Ta cã nhËn xÐt lµ gãc nghiªng tèi -u cña bé chiÕu x¹ !m opt ± víi gãc
nµy g A cã gi¸ trÞ lín nhÊt, ®ã lµ gãc lín h¬n !0/2 mét chót (mét vµi ®é).

2   

 L 

 8& 

2 %
./
  
 %&g 

Mét yªu cÇu quan träng ®èi víi c¸c ®µi ra®a mÆt ®Êt vµ c¸c ra®a
cña m¸y bay dïng ®Ó ph¸t hiÖn môc tiªu tõ xa lµ biªn ®é tÝnh hiÖu ph¶n
x¹ tõ môc tiªu ë nh÷ng cù ly kh¸c nhau nh-ng cã ®é cao nh- nhau ph¶i lµ
h»ng sè. Muèn thÕ ng-êi ta ph¶i dïng c¸c anten thu ph¸t cã ®Æc tr-ng
h-íng c«sÐc.
Trong nguyªn lý ra®a ®· chøng minh r»ng c«ng suÊt cña tÝn hiÖu
ph¶n x¹ tõ môc tiªu vÒ ë lèi vµo cña m¸y thu.
 
Pt = const. ; (11.38)

ë ®©y F(Ú) lµ ®Æc tr-ng h-íng cña anten thu ph¸t cña ®µi ra®a trong
mÆt ph¼ng tµ.
r ± Cù ly nghiªng ®Õn môc tiªu.
NÕu biÓu diÔn r theo ®é cao h vµ gãc tµ Ú (h×nh 11.21) ta cã:

320
R t  
Pt = 
 R 

H×nh 11-21. H×nh 11-22.


%BY3# . ±# .  /S 4 
/S & 4   &

Ta thÊy r»ng ®Ó Pt cã gi¸ trÞ kh«ng ®æi th× ®Æc tr-ng h-íng cña
anten trong mÆt ph¼ng th¼ng ®øng ph¶i biÕn thiªn theo quy luËt
c«sÐc. Tøc lµ:
F(Ú) = const.cosec Ú
Trong thùc tÕ th-êng t¹o ®-îc ®Æc tr-ng h-íng cã d¹ng ®ã trong h×nh
qu¹t tõ Ú min = 3 100 ®Õn Úmax = 60 700 (h×nh 11.22) gi¶ thiÕt r»ng
F(Úmin) = 1 ta cã:
 R
F(Ú) = (11.39)
 R m
Trong mÆt ph¼ng ph-¬ng vÞ, ®Ó t¨ng kh¶ n¨ng ph©n biÖt môc tiªu
th× ®Æc tr-ng h-íng ph¶i hÑp. §èi víi c¸c ra®a hiÖn ®¹i ®Æc tr-ng h-íng
trong mÆt ph¼ng nµy cã ®é réng vµo kho¶ng (0,5 1,5) 0.
Cã 2 ph-¬ng ph¸p ®Ó t¹o nªn ®Æc tr-ng h-íng c«sÐc: ph-¬ng ph¸p
biÕn d¹ng h×nh tr«ng nghiªng cña g-¬ng vµ ph-¬ng ph¸p c¸c ®Æc tr-ng
riªng phÇn.
 2]
  4 .)
Z %


 



Thùc chÊt cña ph-¬ng ph¸p nµy lµ h×nh tr«ng nghiªng cña g-¬ng ph¶i
cã d¹ng sao cho ph©n bè n¨ng l-îng trong h×nh qu¹t (Úmin, Úmax) ph¶i gÇn
gièng quy luËt cÇn cã. Râ rµng lµ ®Ó cã ®Æc tr-ng h-íng kh«ng ®èi
xøng trong mét h×nh qu¹t réng th× g-¬ng còng ph¶i kh«ng ®èi xøng. Khi
321
®ã ®Ó h-íng Úmin lµ h-íng ph¸t x¹ cùc ®¹i th× mét phÇn cña g-¬ng ph¶i cã
d¹ng nh- parabol vµ ®Ó cã biªn ®é ph¸t x¹ gi¶m dÇn trong 1 h×nh qu¹t
réng th× mét phÇn kh¸c cña g-¬ng ph¶i kh¸c mÆt parabol.
B©y giê chóng ta kh¶o s¸t ph-¬ng ph¸p nµy víi g-¬ng trô. Ta ph¶i t×m
d¹ng h×nh tr«ng nghiªng b»ng ph-¬ng ph¸p quang h×nh.

Bé chiÕu x¹ ®Æt t¹i F cã


h-íng chiÕu x¹ cùc ®¹i nghiªng víi
trôc quang mét gãc nµo ®ã. §©y
lµ ®iÒu cÇn thiÕt ®Ó t¹o thµnh
h-íng ph¸t x¹ cùc ®¹i Ú1 cña anten
(h×nh 11.23).
B©y giê ta cÇn ph¶i t×m sù
phô thuéc (!), ë ®©y  lµ
H×nh 11-23. kho¶ng c¸ch tõ 1 ®iÓm trªn g-¬ng
  % ®Õn tiªu ®iÓm.
4 & Ta kh¶o s¸t hai tia tíi FC vµ
FED t¹o víi nhau 1 gãc d !. H¹
ph¸p tuyÕn tõ C xuèng FED, ta
cã CD = .d!; DE = d. Chó ý
r»ng gãc Ú cña tia ph¶n x¹ lµ mét
hµm cña ! ta cã:
(
!w (
t! (CP lµ ph¸p tuyÕn)

VËy


! !
  ! 
Tõ ®©y ta cã:


! !
!
 
NÕu tÝch ph©n 2 vÕ cña ph-¬ng tr×nh vµ ®Æt (0) = 0 ta sÏ cã:
!
 ! ! !
] ê ë  =! ; (11.40)
 


322
BiÓu thøc (11.40) lµ ph-¬ng tr×nh cña mÆt g-¬ng. Tõ ph-¬ng tr×nh
nµy, nÕu biÕt hµm Ú(!) ta sÏ tÝnh ®-îc d¹ng h×nh tr«ng nghiªng cña
g-¬ng.
- B©y giê ta ph¶i t×m Ú(!) sao cho sau khi ph¶n x¹ trªn g-¬ng th×
®Æc tr-ng h-íng cña F 0(!) cña bé chiÕu x¹ sÏ biÕn thµnh ®Æc tr-ng h-íng
cosec. Ta dïng ®Þnh luËt b¶o toµn n¨ng l-îng. H·y so s¸nh c«ng suÊt ph¸t
x¹ cña sãng tíi trong h×nh qu¹t d ! vµ c«ng suÊt ph¸t x¹ trong h×nh qu¹t d Ú.
F2(Ú)dÚ = C1F20 (!) d! (11.41)
ë ®©y

2  R
F (Ú) = lµ ®Æc tr-ng h-íng theo c«ng suÊt cña anten.
 R 

ë ®ã: Ú1 = Ú min
F02(!) lµ ®Æc tr-ng h-íng theo c«ng suÊt cña bé chiÕu x¹. NÕu tÝch
ph©n 2 vÕ ph-¬ng tr×nh (11.41) ta cã:
!

ë  R = ê   R ë  !
  
  =!
 !

HoÆc:
!

R ê R  Ó !   R ë t ! ! (11.42)


 
 
!

Tõ (11.42) nÕu lÊy cËn trªn cña tÝch ph©n ! = !2 vµ Ú = Ú2 ta cã:


R  R
C1 = 
!

(11.43)
 R ë t ! !
 
 
!

NÕu biÕt F0(!) th× tõ (11.42) ta t×m ®-îc sù phô thuéc Ú(!). NÕu
®Æt Ú(!) ®· t×m ®-îc vµo (11.40) ta cã thÓ tÝnh ®-îc hµm biÓu diÔn
 !
h×nh tr«ng nghiªng cña g-¬ng .

Ph¶i chän c¸c gãc !1 vµ !2 sao cho biªn ®é t-¬ng ®èi cña tr-êng ë
mÐp g-¬ng vµo kho¶ng ± (10 12) db. Tõ (11.42) ta còng thÊy r»ng ®èi
víi c¸c bé chiÕu x¹ kh¸c nhau th× sù phô thuéc Ú(!) sÏ kh¸c nhau, do ®ã
h×nh tr«ng nghiªng cña g-¬ng còng kh¸c nhau.

323
VÒ nguyªn t¾c anten lo¹i võa míi kh¶o s¸t chØ dïng trong c¸c thiÕt bÞ
cã c«ng suÊt nhá (ra®a cña m¸y bay), bëi v× bé chiÕu x¹ ®¬n kh«ng thÓ
ph¸t ®-îc mét c«ng suÊt qu¸ lín. C¸c anten nµy sÏ cho ®Æc tr-ng cosec
trong kho¶ng (60 700).
2!]
    




§Ó cã thÓ t¹o ®Æc tr-ng h-íng cosec b»ng mét sè ®Æc tr-ng h-íng
riªng. C¸c ®Æc tr-ng nµy cã h-íng cùc ®¹i nghiªng nh÷ng gãc x¸c ®Þnh
kh¸c nhau ®èi víi tiªu tuyÕn cña g-¬ng. G-¬ng th-êng lµ mét phÇn cña
parabol trßn xoay. Mçi mét ®Æc tr-ng riªng ®-îc h×nh thµnh do bé chiÕu
x¹ cña m×nh.
C¸c bé chiÕu x¹ ®ã ®Æt trªn ®-êng vu«ng gãc víi tiªu tuyÕn vµ c¸ch
tiªu tuyÕn nh÷ng kho¶ng kh¸c nhau x¸c ®Þnh (h×nh 11.24).
C¸c gãc nghiªng Ú1m, Ú2m
ph¶i cã gi¸ trÞ sao cho 2 ®Æc
tr-ng h-íng kÕ tiÕp sÏ c¾t nhau ë
møc kh ng nhá h¬n 0,707E max.
Quy luËt thay ®æi c ng suÊt
tõ bé chiÕu x¹ nµy ®Õn bé chiÕu
H×nh 11-24. O4# .
x¹ kh¸c ph¶i ®-îc tÝnh to¸n sao
4 b)%))# 
cho ®-êng bao cña ®Æc tr-ng
.&
h-íng tæng hîp gÇn ®óng víi d¹ng
cosecÚ.

58 g & ('  





Yªu cÇu ®èi víi nh÷ng cho phÐp kü thuËt ®-îc x¸c ®Þnh bëi gi¸ trÞ
lÖch pha cho phÐp cña tr-êng t¹i mÆt më so víi gi¸ trÞ tÝnh to¸n. Gi¸ trÞ
tÝnh to¸n nµy kh«ng ®-îc v-ît qu¸ O/4. §é lÖch pha (sai pha) g©y ra do
mét sè lý do trong qu¸ tr×nh s¶n xuÊt anten sau ®©y:

324
- Do lÖch khái tÝnh to¸n ( r) d¹ng h×nh tr«ng nghiªng cña g-¬ng.
- Do dÞch t©m pha cña bé chiÕu x¹ so víi tiªu ®iÓm (dÞch däc theo
tiªu tuyÕn (f).
- Do dÞch t©m pha cña bé chiÕu x¹ so víi tiªu ®iÓm (dÞch vu«ng gãc
víi tiªu tuyÕn ( x).
§é kh«ng chÝnh x¸c lo¹i 1 m« t¶ trªn h×nh 11.25a. Do biÕn d¹ng bÒ
mÆt cña g-¬ng, ta nhËn ®-îc ®é dµi quang tr×nh cña tia lµ:
, 1 r + r cos !
Khi ®ã ta cã ®é lÖch pha (sai sè pha) b»ng:
O
| 1| = k, = r(1 + cos!)


H×nh 11-25.cÊ -


4D/ 3 4M 0 E
%&

O
Ta thÊy 
nhËn ®-îc:

Â

(11.44)
 Ó  !

Tõ c«ng thøc (11.44) ta thÊy r»ng ®é kh«ng chÝnh x¸c cho phÐp
trong viÖc s¶n xuÊt bÒ mÆt g-¬ng gi¶m dÇn theo ®é tiÕn dÇn vÒ ®Ønh
g-¬ng.
Trªn h×nh 11.25b m« t¶ ®é kh«ng chÝnh x¸c lo¹i 2: lÖch t©m pha cña
bé chiÕu x¹ khái tiªu ®iÓm däc theo tiªu tuyÕn. Tõ h×nh vÏ ta thÊy râ r»ng
hiÖu quang tr×nh cùc ®¹i gi÷a tia tíi ®Ønh g-¬ng vµ tia tíi mÐp g-¬ng lµ:

325
, 2 f - f cos !0
Sai sè pha t-¬ng øng:
O
|2| = k,2 =     ! †
Â
Tõ ®iÒu kiÖn:
O
|2| < ta t×m ®-îc:


 (11.45)
 !  †

Tõ ®©y ta thÊy r»ng ®é kh«ng chÝnh x¸c cho phÐp khi ®Æt bé
chiÕu x¹ ®èi víi g-¬ng s©u cÇn nhá h¬n ®èi víi g-¬ng kh«ng s©u.
Cho phÐp dÞch bé chiÕu x¹ theo ph-¬ng vu«ng gãc víi tiªu tuyÕn lµ:

 (11.46)
 !

326

 
h  

   


*+I&-   AE


    \# A  ,


K O
      AE 
 *+ O

 ' NP
 

Anten khe lµ mét khe hÑp khoÐt trªn mÆt kim lo¹i (mµn ch¾n kim
lo¹i, thµnh hèc céng h-ëng hoÆc vá phi ®e). NÕu trªn mÆt kim lo¹i cã
thµnh phÇn dßng mÆt c¾t ngang khe th× trªn mÆt ngoµi cña thµnh
kim lo¹i sÏ xuÊt hiÖn dßng, gi÷a 2 biªn cña khe cã mét ®iÖn ¸p biÕn
thiªn khi ®ã n¨ng l-îng ®iÖn tõ sÏ tõ phi ®e hoÆc hèc céng h-ëng ph¸t
xa ra ngoµi.
Anten khe lý t-ëng lµ mét khe khoÐt trªn mét mµn ch¾n ph¼ng dÉn
®iÖn, lý t-ëng réng v« h¹n. Mµn ch¾n sÏ chia kh«ng gian thµnh 2 nöa.
Mét nöa kh«ng gian cã ®iÖn tõ tr-êng kÝch thÝch khe vµ mét nöa kh«ng
gian n¨ng l-îng sÏ tõ khe ph¸t x¹ vµo (h×nh 12.1). Ta gi¶ thiÕt r»ng khe
rÊt hÑp tøc lµ d << L, d << Â. Gi¶ thiÕt nµy còng th-êng phï hîp víi c¸c
thiÕt bÞ, anten thùc tÕ.
NÕu gi¶i trùc tiÕp ph-¬ng tr×nh ®iÖn ®éng ®Ó t×m ®iÖn tõ
tr-êng cña anten khe lý t-ëng th-êng rÊt phøc t¹p. Ta cã thÓ gi¶i bµi
to¸n nµy b»ng c¸ch dïng lý thuyÕt anten chÊn tö vµ nguyªn lý ®æi lÉn.
Tr-êng ®iÖn tõ trong kh«ng gian bao quanh mµn ch¾n vµ khe
®-îc x¸c ®Þnh b»ng ph-¬ng tr×nh Macxoen:
pp p
 6  w 
p p  (12.1)
 w  6  w 
- Trªn mµn ch¾n Ek = 0
Hk ³ 0 H×nh 12-1.
- Trªn khe Ek = 0 (12.2) ND
B
Hk ³ 0

327
Gi¶ sö b©y giê khe ®-îc bï b»ng mét l¸ kim lo¹i (dÉn ®iÖn lý t-ëng)
cßn mµn ch¾n th× l¹i kh«ng cßn n÷a (h×nh 12.2b). Ta cã thÓ coi l¸ kim
lo¹i ®ã nh- lµ mét chÊn tö ®èi xøng ± ta gäi lµ chÊn tö bï cña khe.

H×nh 12-2.c  6 D-.  '()


a) Khe; b) ChÊn tö bï.
Tr-êng cña chÊn tö bï còng tho¶ m·n ph-¬ng tr×nh Macxoen.
pp p
 ! R ê    w R 
p pp  (12.3)
 w R ê    ! R 

ë ®©y w R , ! R vÐc t¬ tr-êng ®iÖn tõ cña chÊn tö.


Khi quy luËt ph©n bè dßng trªn chÊn tö vµ ph©n bè tr-êng trªn khe
nh- nhau th× cÊu tróc tr-êng cña chÊn tö hoµn toµn gièng cÊu tróc tr-êng
cña khe nÕu ta thay ®-êng søc ®iÖn tr-êng b»ng tõ tr-êng vµ ng-îc l¹i.
§©y chÝnh lµ hÖ qu¶ cña tÝnh chÊt bï nhau cña c¸c ®iÒu kiÖn biªn
cña 2 hÖ ph-¬ng tr×nh ®èi víi khe vµ chÊn tö. Trong tr-êng hîp thø 2
(chÊn tö).
- ë trªn l¸ kim lo¹i EC = 0
HC ³ 0
- ë trªn mÆt ph¼ng chøa l¸ kim lo¹i (12.4)

328
EC ³ 0
HC = 0
So s¸nh c¸c ®iÒu kiÖn (12.2) vµ (12.4) vµ c¸c cÊu tróc tr-êng t-¬ng
øng (h×nh 12.2) ta cã thÓ kh¼ng ®Þnh r»ng c¸c hµm x¸c ®Þnh Ek vµ
HC chØ kh¸c nhau mét h»ng sè nh©n. §©y chÝnh lµ hÖ qu¶ cña tÝnh
chÊt bï nhau cña c¸c ®iÒu kiÖn biÕn vµ tÝnh chÊt ®æi lÉn (®èi xøng)
cña c¸c ph-¬ng tr×nh Macxoen. Ta cã thÓ viÕt.

w ! !
 (12.5)
! w ! 

VËy ta cã thÓ kÕt luËn r»ng ®iÖn tr-êng cña anten khe chØ kh¸c tõ
tr-êng cña chÊn tö bï mét h»ng sè nh©n vµ ng-îc l¹i.
NÕu thay (12.5) vµo (12.1) ta cã:
p pp
!  w ! 6 ! !  
pp p 
!  !  6 !  w ! 

So s¸nh c¸c ph-¬ng tr×nh nµy víi (12.3) ta cã tû sè cña c¸c h»ng sè
ch-a biÕt nh- sau:


ê ê O †  (12.6)
 

Trong tr-êng hîp khe hÑp, chÊn tö m¶nh th× cã thÓ biÓu diÔn C1
theo ®iÖn ¸p gi÷a c¸c biªn cña khe vµ dßng ch¹y trªn chÊn tö bï. NÕu khe
hÑp th× ®iÖn ¸p gi÷a c¸c biªn ë t©m khe.
UKo = EKo d (12.7)
ë ®©y EKo lµ c-êng ®é ®iÖn tr-êng t¹i 1 ®iÓm nµo ®ã t¹i thiÕt diÖn
gi÷a cña khe.
Dßng t¹i t©m cña chÊn tö ®-îc x¸c ®Þnh theo ®Þnh luËt dßng toµn
phÇn. §-êng lÊy tÝch ph©n lµ chu vi cña thiÕt diÖn cña chÊn tö b»ng 2d:
ICo = HCo . 2d (12.8)

329
ë ®©y HCo lµ c-êng ®é tõ tr-êng t¹i ®iÓm t-¬ng øng ë t©m cña chÊn
tö.
§Æt c¸c biÓu thøc cña E Ko vµ HCo tõ (12.7) vµ (12.8) vµo ph-¬ng
tr×nh thø nhÊt (12.5) ta cã:
   !
! 


Tõ ®©y
 
C1 = (12.9)
 !

Nh- vËy:
 &
w& ê ! (12.10)
 

  

   AE



 Theo nguyªn lý ®æi lÉn th× ®Æc tr-ng h-íng cña anten khe lý t-ëng
ph¶i trïng víi ®Æc tr-ng h-íng cña chÊn tö bï, chØ sai kh¸c mét h»ng sè
nh©n. Tõ hÖ thøc (12.5) ta thÊy r»ng c¸c mÆt ph¼ng chÝnh sÏ ®æi lÉn
cho nhau (h×nh 12.3).
Trong thùc tÕ ta th-êng gÆp nhiÒu nhÊt lµ khe nöa sãng. Nh- ta
®· biÕt c-êng ®é ®iÖn tr-êng cña chÊn tö ®èi xøng nöa sãng ®-îc
biÓu diÔn b»ng c«ng thøc:

O 
   
í  !  
ECÚ = (12.11)
8 

330
H×nh 12-3.cO3# . D
B
Ta xÐt tr-êng trong vïng xa nªn:
pp  p p
« 8  w »
O ¬ Ù

Ta cã
O 
  
 !   
HC =
O8 
Dïng hÖ thøc (12.10) ta tÝnh ®-îc c-êng ®é ®iÖn tr-êng cña khe.
O 
  
  
EK = & (12.12)
O8 
§Æc tr-ng h-íng chuÈn ho¸ cña khe nöa sãng trong mÆt ph¼ng tõ:
O 
  Ú 
 
F(Ú) = (12.13)
 Ú
Nh- vËy khe sÏ ph¸t x¹ ®Þnh

H×nh 12-4.c±# .  h-íng trong mÆt ph¼ng tõ vµ v«

D
 h-íng trong mÆt ph¼ng ®iÖn.

B)" )3 Trªn h×nh 12.4 m« t¶ ®Æc tr-ng


h-íng cña khe nöa sãng ph¸t x¹
vÒ mét nöa kh«ng gian tr-íc mµn

331
ch¾n.

 
  H  K) 
 I+  U   

   

  
 I+  U  ^



 Trong môc 12.1 chóng ta ®· xÐt sù ph¸t x¹ cña khe trªn mµn ch¾n v«
h¹n. Trong thùc tÕ c¸c cÊu tróc th-êng cã mµn ch¾n h÷u h¹n. ë trªn c¸c
mÆt kim lo¹i gÇn vÞ trÝ khe cã dßng mÆt ®-îc kÝch thÝch kh¸ m¹nh
c¸c dßng ®ã g©y ¶nh h-ëng tíi ®Æc tr-ng h-íng. Do sù giao thoa
gi÷a tr-êng cña khe vµ
tr-êng cña dßng mÆt trªn mµn ch¾n nªn tr-êng tæng céng ë trong vïng
xa theo h-íng nµy cã thÓ ®-îc t¨ng lªn nh-ng theo h-íng kh¸c l¹i bÞ gi¶m
®i. Do hiÖn t-îng nµy nªn c¸nh chÝnh cña ®Æc tr-ng h-íng bÞ ph©n c¸ch
®«i chót.

Khi kÝch th-íc cña mµn ch¾n h÷u


h¹n sÏ cã hiÖn t-îng nhiÔm x¹ sãng
®iÖn tõ qua c¸c biªn cña mµn ch¾n v×
thÕ gi¶m ®å h-íng sÏ cã sù sai kh¸c víi
tr-êng hîp mµn ch¾n v« h¹n. NÕu
kÝch th-íc mµn ch¾n cµng nhá th× sù
sai l¹c cµng lín. KÝch th-íc 2L, (h×nh 

12.5) cã ¶nh h-ëng nhiÒu h¬n so víi H×nh 12-5.

kÝch th-íc 2L H v× khe ph¸t x¹ trong d"$ ? R 

mÆt ph¼ng E khoÐt t¹i t©m cña mét


mµn ch¾n ch÷ nhËt. ViÖc tÝnh to¸n
chÝnh x¸c ¶nh h-ëng cña mµn ch¾n

332
h÷u h¹n rÊt phøc t¹p vÒ mÆt to¸n häc.
 

 
 I+  U Z /


Mét tr-êng hîp rÊt quan träng kh¸c hay gÆp trong thùc tÕ lµ khe
khoÐt trªn mét mÆt h×nh trô (tªn löa, m¸y bay, ) (h×nh 12.7).
H×nh trô sÏ ch¾n mét phÇn kh ng gian (kh ng gian ³phÝa sau´).
Tr-êng truyÒn ®-îc vµo miÒn nµy lµ do hiÖn t-îng nhiÔm x¹. HiÖn t-îng
nhiÔm x¹ nµy cã kÌm theo viÖc xuÊt hiÖn c¸c dßng mÆt ch¹y ra mÆt sau
cña h×nh trô. Khi ®-êng kÝnh h×nh trô cµng t¨ng th× tr-êng nhiÔm x¹
cµng gi¶m.
ë nöa kh ng gian phÝa tr-íc còng x¶y ra hiÖn t-îng giao thoa gi÷a
tr-êng cña khe vµ tr-êng cña dßng mÆt. Nh-ng trong tr-êng hîp nµy cã
hiÖn t-îng ph©n c¸ch chÝnh do mµn ch¾n bÞ uèn c ong.
Trªn h×nh 12.8 m t¶ mét sè ®Æc tr-ng h-íng cña khe däc trªn mÆt
ch¾n h×nh trô.

333

H×nh 12-6.
c±# . DT"$ ? R 
C4"#)5;

334

H×nh 12-7.cND"$ ?J
a) Khe däc b) Khe ngang.

Tõ ®å thÞ ta thÊy r»ng khi


®-êng kÝnh ®iÖn cña mÆt trô
nhá th× khe däc gÇn nh- ph¸t x¹
v« h-íng. Khi ®-êng kÝnh lín th×
sù nhiÔm x¹ gi¶m ®i vµ khe ph¸t
x¹ hÇu nh- kh«ng kh¸c tr-êng hîp
mÆt ch¾n v« h¹n.
Tõ nh÷ng ®iÒu ®· nãi ta cã
thÓ thÊy r»ng khe lµ mét nguån
ph¸t x¹ ®Þnh h-íng yÕu.
§Ó t¨ng tÝnh ®Þnh h-íng
ng-êi ta th-êng ghÐp khe thµnh
mét dµn tuyÕn tÝnh (anten
H×nh 12-8. ±# .  nhiÒu khe).
 f "#J <
4"#)53 4

!h   6

C¸c anten nhiÒu khe cã thÓ lµ nh÷ng dµn tuyÕn tÝnh hoÆc 2 chiÒu.
C¸c khe ®-îc khoÐt trªn thµnh phi®e. VÒ mÆt cÊu tróc c¸c anten nµy cã
rÊt nhiÒu -u ®iÓm. Anten nhiÒu khe cã d¶i th«ng tÇn hÑp v× ®Æc tr-ng
h-íng phô thuéc nhiÒu vµo tÇn sè. MÆt kh¸c còng do sù phô thuéc cña
gãc lÖch cña c¸nh chÝnh ®èi víi trôc anten vµo tÇn sè mµ ng-êi ta cã thÓ

335
thùc hiÖn quÐt tÇn sè ± tøc lµ quÐt c¸nh chÝnh trong kh«ng gian b»ng
c¸ch thay ®æi tÇn sè m¸y ph¸t.
Th-êng dïng nhÊt lµ c¸c hÖ khe ®ång pha. Khi ®ã ®iÖn ¸p gi÷a c¸c
khe ph¶i duy tr× ®é lÖch pha b»ng 2 O. Trong tr-êng hîp nµy cã 2 ph-¬ng
ph¸p:
 C¸ch liªn kÕt gi÷a c¸c khe víi phi ®e hoµn toµn nh- nhau. (h×nh
12.9a) kho¶ng c¸ch gi÷a c¸c t©m pha hoÆc gi÷a c¸c dß kÝch thÝch lÊy
 Â ( Â - b-íc sãng trong ®-êng d©y phi ®e) ta gäi ph-¬ng ph¸p nµy lµ
cÊp ®iÖn ³®ång pha´ hoÆc ph-¬ng ph¸p ³2 O´.



H×nh 12-9.cÂ%)) /6 D 
a) Ph-¬ng ph¸p ³2 O´; b) Ph-¬ng ph¸p ³ O´.
Â
 Kho¶ng c¸ch gi÷a c¸c t©m khe lÊy b»ng . §iÒu nµy sÏ g©y lÖch

pha O. CÇn ph¶i cã mét ®é lÖch pha bæ sung b»ng n÷a. Muèn thÕ
ng-êi ta thay ®æi h-íng cña c¸c dßng kÝch thÝch khe. Ta gäi lµ ph-¬ng
ph¸p cÊp ®iÖn ³tr¸i pha´ hoÆc lµ ph-¬ng ph¸p ³ O´ (h×nh 12.9b). CÊp
®iÖn theo ph-¬ng ph¸p nµy cã nhiÒu -u ®iÓm: Kho¶ng c¸ch gi÷a c¸c khe
nhá dÔ phèi hîp h¬n.
ViÖc chän ph-¬ng ph¸p cÊp ®iÖn nµy cßn phô thuéc vµo h-íng cùc
®¹i chÝnh vµ ®é lµm lÖch pha trong phi ®e. Ch¼ng h¹n khi t < 1 nªn
dïng ph-¬ng ph¸p O; khi t > 1 ± ph-¬ng ph¸p 2O.
ë cuèi anten nhiÒu khe th-êng cã mét t¶i hÊp thô ®Ó hÊp thô toµn bé
n¨ng l-îng cßn l¹i ch-a ph¸t x¹ hÕt. Còng cã thÓ dïng mét c¸i pÝt t«ng
®o¶n m¹ch. Nh-ng pÝt t«ng ®o¶n m¹ch chØ dïng khi anten lµm viÖc víi
mét tÇn sè cè ®Þnh. Trong c¸c anten quÐt tÇn sè th× sù ph¸t x¹ sãng cã
thÓ t¹o nªn nh÷ng c¸nh phô lín.
336
 ± c 
c 
cc c c c


§Æc tr-ng h-íng cña anten nhiÒu khe mét chiÒu ë trong mÆt ph¼ng
vu«ng gãc víi phi ®e (mÆt ph¼ng ³xÝch ®¹o´) ®-îc tÝnh theo c«ng thøc
®èi víi khe ®¬n trªn mµn ch¾n cã kÝch th-íc h÷u h¹n.
Trong mÆt ph¼ng däc (kinh tuyÕn) ± tÝnh theo c«ng thøc cña hÖ
nguån gi¸n ®o¹n:
fth(Ú) = f1(Ú).fhÖ(Ú)
Khi ®ã lÊy f1(Ú) lµ ®Æc tr-ng h-íng cña anten khe lý t-ëng trong mÆt
ph¼ng nµy. V× phi ®e kh¸ dµi nªn cã thÓ xem lµ v« h¹ n.
§èi víi khe nöa sãng, trong mÆt ph¼ng kinh tuyÕn ta cã ®Æc tr-ng
h-íng chuÈn ho¸ F 1(Ú) nh- sau:

;±-.D f C4"#)5; 
O 
  Ú 
F1(Ú)   
 Ú

 ;±-.DC4"#)5; 

F1(Ú) 1
D¹ng ®Æc tr-ng h-íng cña anten nhiÒu khe tr-íc hÕt ®-îc quyÕt ®Þnh
bëi thõa sè cña hÖ fhÖ( Ú ). Thõa sè nµy phô thuéc vµo chiÒu dµi ®iÖn
cña anten, sè khe, kho¶ng c¸ch gi÷a chóng vµ quy luËt ph©n bè biªn ®é
pha trªn c¸c khe däc theo anten( xem ch-¬ng 2).
CÇn chó ý r»ng c¸c khe däc thùc tÕ kh«ng ph¸t x¹ däc theo anten nªn
kh«ng thÓ bá qua F 1(Ú) khi c¸c h-íng cña c¸nh chÝnh gÇn trôc anten
B©y giê chóng ta xÐt sù phô thuéc cña vÞ trÝ cùc ®¹i chÝnh vµo
tham sè cña hÖ vµ xÐt ®iÒu kiÖn ®Ó cã mét cùc ®¹i duy nhÊt.

337
H-íng cùc ®¹i chÝnh cña hÖ nguån gi¸n ®o¹n phô thuéc vµo kho¶ng
c¸ch gi÷a c¸c yÕu tè trong hÖ d/ Â, ®é lÖch pha gi÷a c¸c yÕu tè ¢0 vµ
ph-¬ng ph¸p cÊp ®iÖn. Nã ®-îc x¸c ®Þnh theo c«ng thøc (2.18)
 
cosÚm =  Ó , n = 0, ð 1, ð 2 (12.14)

ë ®©y: n - lµ sè hiÖu cña cùc ®¹i;
O
k= - Sè sãng trong kh«ng gian tù do;
Â
d - Kho¶ng c¸ch gi÷a t©m c¸c khe;
¢0 - §é lÖch pha gi÷a 2 khe liªn tiÕp;
¢0 = d - khi cÊp ®iÖn theo ph-¬ng ph¸p ³2O´;
¢0 = d + O - khi cÊp ®iÖn theo ph-¬ng ph¸p O;
 - sè sãng trong phi ®e.
§Æt ¢0 vµo (12.14) ta cã:
 - Ph-¬ng ph¸p cÊp ®iÖn
 
t
= ³2O´ (12.15)
cosÚm = 
 


t


 =
- Ph-¬ng ph¸p cÊp ®iÖn O

ë ®©y t = lµ ®é gi÷ chËm sãng trong phi ®e cã thÓ viÕt gän

(8.15) d-íi d¹ng sau:


 
cosÚm =  
«¬ »Ù 
t (12.16)
  
 =

« »
ë ®©y ký hiÖu ¬ Ù chØ gi¸ trÞ ®ã b»ng 0 khi cÊp ®iÖn theo ph-¬ng


ph¸p ³2O´ vµ b»ng 1/2 khi ³ O´.


Nhê c«ng thøc (12.16) ta cã thÓ chän vµ tÝnh c¸c tham sè cña hÖ cã
liªn quan ®Õn h-íng cùc ®¹i cña c¸nh chÝnh.

338
HÖ sè t¸c dông ®Þnh h-íng cña anten nhiÒu khe cã thÓ tÝnh theo
®Æc tr-ng h-íng cña nã (xem ch-¬ng 1).

339

 !
h  'H 

!  'S *+
D AE8)@


 Trong ch-¬ng 2 ta ®· biÕt r»ng khi mÆt më cña anten lµ ®ång


pha th× anten cã tÝnh ®Þnh h-íng cao nhÊt (kh«ng ph¶i lµ siªu h-íng).
Trong nh÷ng d¶i sãng cm mm ng-êi ta ®· ¸p dông nguyªn lý quang häc
®Ó t¹o nh÷ng mÆt më ®ång pha ®ã. Anten thÊu kÝnh bao gåm 2 bé
phËn (h×nh 13.1) bé chiÕu x¹ vµ thÊu kÝnh 2.
- Bé chiÕu x¹ lµ anten cã kÝch th-íc nhá, cã ®Æc tr-ng h-íng réng
chiÕu vµo mét mÆt cña thÊu kÝnh.
- ThÊu kÝnh lµ mét vËt thÓ trong suèt ®èi víi sãng v« tuyÕn.
KÝch th-íc ngang cña nã D >> Â . ThÊu kÝnh cã 2 mÆt ³®-îc chiÕu
räi´ 3 vµ mÆt më 4. NhiÖm vô cña thÊu kÝnh lµ biÕn mÆt sãng cÇu
hoÆc cña bé chiÕu x¹ thµnh mÆt sãng ph¼ng ë trªn mÆt më. MÆt
më nµy cã diÖn tÝch lín nªn cã thÓ t¹o nªn ®Æc tr-ng kh¸ hÑp. Nãi
kh¸c ®i, theo quan ®iÓm quang h×nh th× thÊu kÝnh biÕn chïm tia
ph©n kú (xuÊt ph¸t tõ mét tiªu ®iÓm) thµnh chïm tia song song (héi
tô). ThÊu kÝnh cã kh¶ n¨ng ®ã v× nã lµ mét m«i tr-êng kh¸c víi m«i
tr-êng xung quanh V ¢ ³ C).

c
H×nh 13-1.cNE D3
Nh- vËy, nguyªn t¾c ho¹t ®éng cña thÊu kÝnh v« tuyÕn kh«ng
kh¸c nguyªn t¾c ho¹t ®éng cña thÊu kÝnh quang. Tuy nhiªn, gi÷a

340
chóng còng cã sù kh¸c nhau do b-íc sãng v« tuyÕn lín h¬n nhiÒu so
víi sãng ¸nh s¸ng.
KÝch th-íc ®iÖn cña thÊu kÝnh v« tuyÕn (D/ Â ) rÊt nhá h¬n so víi
thÊu kÝnh quang (hµng chôc, hµng tr¨m vµ thËm chÝ hµng ngh×n
lÇn). C¸c cho phÐp kü thuËt khi chÕ t¹o thÊu kÝnh v« tuyÕn lín h¬n
so víi thÊu kÝnh quang, v× r»ng ®èi t-îng chiÕu räi, vÒ nguyªn t¾c
n»m ë vïng xa cña anten thÊu kÝnh. Anten thÊu kÝnh cã thÓ lµm cã
tiªu cù ng¾n h¬n so víi thÊu kÝnh quang. Ta th-êng dïng c¸c cÊu tróc
kh«ng tån t¹i trong d¶i quang nh-: thÊu kÝnh kim lo¹i, thÊu kÝnh
kh«ng khÝ vµ thÊu kÝnh ®iÖn m«i, v.v«

!G'H A+I I

 ! GH 4.,  'H 


§Ó b¶o ®¶m mÆt ra cña thÊu kÝnh lµ mét mÆt ®ång pha th× quang
lé cña tÊt c¶ c¸c tia sãng xuÊt ph¸t tõ tiªu ®iÓm F ®Õn mÆt më ph¶i
b»ng nhau.
ë5
  R (13.1)
ë ®©y n ± chiÕt suÊt cña m«i tr-êng lµm thÊu kÝnh.
Ng-êi ta th-êng lµm c¸c thÊu kÝnh nµy b»ng c¸c chÊt ®iÖn m«i, v×
thÕ n > 1 vµ V  < C.
Bé chiÕu x¹ ®Æt t¹i F. §èi víi thÊu kÝnh nµy th× ph-¬ng tr×nh (13.1)
cã d¹ng:

341
H×nh 13-2.
N
$"  ".DG "#(  @ f

r + nt = f + nd = const
Tõ ®©y ta suy ra:
r = f + n(d ± t) (13.2)
ë ®©y f - lµ tiªu cù cña thÊu kÝnh;
d - lµ ®é dµy cña thÊu kÝnh.
NÕu ®Æt d ± t = r cosä - f vµo ®¼ng thøc (13.2) vµ gi¶i ph-¬ng tr×nh
®èi víi r ta sÏ cã:
 
r=f (13.3)
  ä  
§©y lµ ph-¬ng tr×nh hypecbol trong to¹ ®é cùc. Nh- vËy mÆt khóc x¹
cña thÊu kÝnh lµm chËm lµ mÆt hypecbol trßn xoay hoÆc hypecbol trô
cßn mÆt ph¸t x¹ lµ mÆt ph¼ng.
 !]" 'H 


 Tõ ph-¬ng tr×nh (13.2) ta cã thÓ t×m ®-îc biÓu thøc liªn hÖ gi÷a D, f
vµ d nh- sau:

=      
ê 
  
(13.4)
 
   
†      †


H×nh 13.3 biÓu diÔn sù phô thuéc cña ®é dµy t-¬ng ®èi d/D vµo c¸c

342
tham sè D/f vµ n. Tõ ®å thÞ ta thÊy r»ng cã thÓ gi¶m ®é dµy cña thÊu
kÝnh lµm chËm cã mÆt ra ph¼ng b»ng c¸ch t¨ng chiÕt suÊt n vµ t¨ng tiªu
cù f.
c
H×nh 13-3.
cK)J   Vk$4kVe$ E D3
$"  "

BiÖn ph¸p t¨ng n sÏ dÉn ®Õn hËu qu¶ lµ lµm t¨ng sù ph¶n x¹ cña
sãng ë mÆt ph©n c¸ch gi÷a 2 m«i tr-êng vµ khã phèi hîp. BiÖn ph¸p t¨ng f
sÏ lµm t¨ng kÝch th-íc chung cña anten. V× thÕ khi thiÕt kÕ ng-êi ta

th-êng lÊy  vµ n = 1,5 1,7 khi ®ã ®é dµy cña thÊu kÝnh


vÉn kh¸ lín, träng l-îng lín:


d = (0,15 0,20)D
§Ó lµm gi¶m ®é dµy cña c¸c thÊu kÝnh ng-êi ta th-êng dïng ph-¬ng
ph¸p ph©n ®íi mÆt thÊu kÝnh. Sù ph©n ®íi dùa trªn c¬ së: ®iÒu kiÖn
®ång pha trªn mÆt më kh«ng ph¶i chØ ®-îc b¶o ®¶m b»ng ®iÒu kiÖn
b»ng nhau vÒ quang lé cña c¸c tia sãng mµ cßn ®-îc b¶o ®¶m khi c¸c
quang lé kh¸c nhau m  (m ± sè nguyªn). Khi ®ã sai pha t-¬ng øng trªn
mÆt më lµ 2mO (vÉn lµ ®ång pha). Nh- vËy, (13.2) cã thÓ viÕt d-íi d¹ng
tæng qu¸t h¬n.
rm = fm + (d ± t)n ± (m ± 1)Â (13.5)
Sau khi biÕn ®æi ta cã:
 
rm = fm (13.6)
  ! 

ë ®©y
Â
fm = f + (m ± 1) (13.7)
 

343
Nh- vËy ta cã 1 hä mÆt hypecbol. D¹ng thiÕt diÖn cña thÊu kÝnh
b»ng c¸ch c¾t bá tõng kho¶ng ë gi÷a vµ ph©n ®íi sao cho c¸c quang lé
trong c¸c ®íi liªn tiÕp nhau kh¸c nhau m« t¶ trªn h×nh 13-4. Nh-îc ®iÓm
cña c¸c thÊu kÝnh ph©n ®íi lµ:
+ D¶i tÇn hÑp do ®iÒu kiÖn héi tô phô thuéc vµo Â.
+ XuÊt hiÖn nh÷ng vïng cã h¹i ë bê c¸c ®íi, nh÷ng vïng nµy sÏ t¸n x¹
mét phÇn n¨ng l-îng mµ kh«ng gãp phÇn vµo viÖc t¹o nªn tr-êng ®ång
pha trªn mÆt më.
cccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccc c


H×nh 13-4.
cOE D3
$"  "\( )1.

!!G'H A+I  

c c c cccc


 

ThÊu kÝnh lµm b»ng c¸c b¶ng kim lo¹i ®Æt song song víi nhau. VËn
tèc pha cña sãng truyÒn qua kho¶ng gi÷a c¸c b¶ng kim lo¹i V¢ > C. Do
®ã chiÕt suÊt cña thÊu kÝnh n < 1. Nh- vËy râ rµng lµ ®Ó lµm cho
quang lé cña c¸c tia b»ng nhau th× ®é dµy cña thÊu kÝnh ph¶i t¨ng tõ
344
t©m ®Õn biªn v× thÕ h×nh tr«ng nghiªng cña thÊu kÝnh ph¶i lµ h×nh
lâm. MÆt më cña thÊu kÝnh th-êng lµ mÆt ph¼n g.
T×m ph-¬ng tr×nh mÆt cong thÊu kÝnh. Tõ h×nh 13 -5 ta cã:
r + nt = f
(PhÇn thÊu kÝnh cã ®é dµy d 1 bæ sung thªm kh«ng cã ý nghÜa g×
®èi víi sù héi tô sãng). Tõ ®©y nÕu chó ý r»ng
t = f ± rcos !
Th× ta sÏ cã biÓu thøc ®èi víi h×nh tr«ng nghiªng cña thÊu kÝnh
 
r=f (13.8)
    ä

H×nh 13-5.
cNE D3
$".DG "#(  @ f

Víi n < 1 th× ®©y lµ ph-¬ng tr×nh elÝp trong to¹ ®é cùc víi tiªu
®iÓm xa t¹i F.
Nh- vËy mÆt ®-îc chiÕu räi cña thÊu kÝnh lµm t¨ng lµ mÆt elÝp trßn
xoay (thÊu kÝnh ®èi xøng trôc), hoÆc lµ elÝp trô (thÊu kÝnh trô). §é dµy
t-¬ng ®èi cÇn thiÕt tèi thiÓu cña thÊu kÝnh lµm nhan h ph¼ng ± lâm lµ.

     
      ; (13.9)
 Ó    Ó †        †

BiÓu thøc trong c¨n chØ nhËn gi¸ trÞ thùc khi.

345
  

Õ
   

Khi ®ã h×nh tr«ng cña thÊu kÝnh chiÕm hoµn toµn mét nöa ®-êng
elÝp.
=
H×nh 13.6 biÓu diÔn sù phô thuéc cña ®é dµy t-¬ng ®èi cña thÊu

kÝnh lµm t¨ng vµo c¸c gi¸ trÞ D/f vµ n. C¸c thÊu kÝnh lo¹i nµy cã n = 0,5

0,8. V× thÕ ng-êi ta th-êng lÊy =1 1,5. Tõ c¸c ®å thÞ ta

thÊy r»ng víi nh÷ng ®iÒu kiÖn ®ã th× ®é dµy d cña thÊu kÝnh lµm
nhanh h¬n lín h¬n so víi ®é dµy cña thÊu kÝnh lµm chËm.
NÕu chó ý ®Õn viÖc cÇn ph¶i t¨ng ®é dµy thªm
1 l-îng d1 th× ta cµng thÊy cÇn ph¶i ph©n ®íi c¸c ³thÊu kÝnh lµm nhanh´
®Ó gi¶m ®é dµy cña nã.
ViÖc ph©n ®íi c¸c thÊu kÝnh lµm nhanh còng theo nh÷ng lý luËn nh-
víi thÊu kÝnh lµm chËm. H×nh tr«ng nghiªng cña thÊu kÝnh lµm nhanh
®· ph©n ®íi ®-îc x¸c ®Þnh theo biÓu thøc.
 
rm =fm (13.10)
    ä

Â
ë ®©y fm = f +  m  † ; m = 1, 2, 3 (13.11)
 

Trªn h×nh (13.7) m t¶ thÊu kÝnh lµm nhanh ®· bÞ ph©n ®íi

346
H×nh 13-6.cK)J   H×nh 13-7&cOE D3
$"
Vk$4kVe$ E D3 \( )1..DG 

$" "#(  @ f&

MÆt cña c¸c ®íi riªng biÖt lµ nh÷ng mÆt elÝp trßn xoay cã tiªu
®iÓm chung t¹i F nh-ng cã tiªu cù kh¸c nhau. §é dµy tèi thiÓu cña thÊu
kÝnh lµm nhanh ph©n ®íi.
Â
dmin =
 

Cã thÓ lµm ®é dµy nµy kh¸ nhá so víi ®é dµy cña thÊu kÝnh ch-a
ph©n ®íi. Nh-îc ®iÓm cña thÊu kÝnh ph©n ®íi lµ tån t¹i nh÷ng vïng cã
h¹i.

!$G'H IA8)j%
H

ThÊu kÝnh lo¹i nµy gåm 2 (hoÆc nhiÒu h¬n) c¸c b¶n kim lo¹i song
song. Trong ®ã truyÒn 1 lo¹i sãng nhÊt ®Þnh (th-êng lµ E0 hoÆc H1).
§iÓm ®Æc tr-ng cña thÊu kÝnh nµy lµ m«i tr-êng truyÒn sãng tõ bé
chiÕu x¹ ®Õn mÆt më ph¶n x¹ lµ hoµn toµn ®ång nhÊt (n = const).
ViÖc lµm cho c¸c quang lé b»ng nhau ®Ó t¹o nªn mÆt më ®ång pha
kh«ng ph¶i lµ do sãng ®· truyÒn qua m«i tr-êng cã hÖ sè khóc x¹ kh¸c
nhau mµ do c¸c qu·ng ®-êng h×nh häc tõ bé chiÕu x¹ ®Õn c¸c ®iÓm kh¸c
nhau cña mÆt më b»ng nhau.
Trªn anten (h×nh 13.8) thÊu kÝnh cã mét ³c¸i b-íu´. §é cao ë phÇn
gi÷a lµ lín nhÊt cßn l¹i ë biªn th× gi¶m dÇn t íi 0. Quy luËt biÕn thiªn chiÒu
cao cña b-íu ®-îc tÝnh sao cho chiÒu dµi h×nh häc cña tÊt c¶ c¸c tia tõ
bé chiÕu x¹ ®Õn mÆt më ph¶i b»ng nhau. §iÒu kiÖn héi tô ®èi víi c¸c
thÊu kÝnh nµy cã thÓ viÕt nh- sau:

347
 ë  R (13.12)
5

Tuy mang tªn lµ thÊu kÝnh kim lo¹i ± kh«ng khÝ nh-ng kh«ng nhÊt
thiÕt kh«ng gian gi÷a c¸c b¨ng kim lo¹i ph¶i lµ kh«ng khÝ mµ cã thÓ lµ
mét chÊt diÖn m«i cao tÇn ®ång nhÊt bÊt kú cã n 0 = const.


H×nh 13-8.cOE D3D"
4gD/D3

348

 $
GX
W   

 Trong giai ®o¹n ®Çu ph¸t triÓn cña kü thuËt anten ng-êi ta quan t©m
chñ yÕu tíi hÖ sè t¸c dông ®Þnh h-íng cña anten. Nh-ng ®Õn nay cïng víi
sù ph¸t triÓn cña c¸c ngµnh v« tuyÕn, ng-êi ta ®Æt ra rÊt nhiÒu yªu cÇu
rÊt ®a d¹ng, rÊt phøc t¹p ®èi víi tÝnh ph-¬ng h-íng cña c¸c hÖ anten. §èi
víi anten thu th× ng-êi ta th-êng ®ßi hái ph¶i cã møc c¸nh phô nhá nhÊt.
§èi víi c¸c hÖ dÉn ®-êng ng-êi ta l¹i cÇn c¸c anten cã gi¶n ®å h-íng d¹ng
®Æc biÖt. C¸c anten trªn vÖ tinh th-êng ph¶i cã ®Æc tr-ng v« h-íng. C¸c
®µi thiªn v¨n, v« tuyÕn l¹i cÇn cã c¸c anten víi ®Æc tr-ng h-íng nhän. C¸c
anten cña c¸c ®µi th«ng tin vò trô trªn mÆt ®Êt vµ cña c¸c ®µi th«ng tin
t¸n x¹ ®èi l-u th-êng yªu cÇu ph¶i cã tÝnh ®Þnh h-íng cùc ®¹i. Trong mäi
tr-êng hîp ng-êi ta ®Òu mong muèn anten ph¶i cã kÝch th-íc cùc tiÓu.
TÝnh ph-¬ng h-íng cña anten ®-îc x¸c ®Þnh mét c¸ch ®¬n trÞ bëi
d¹ng vµ kÝch th-íc ®iÖn cña cÊu tróc anten, quy luËt ph©n bè biªn ®é vµ
pha cña nguån trªn anten. ViÖc x¸c ®Þnh tÝnh ph-¬ng h-íng theo quy
luËt ph©n bè biªn ®é pha cña nguån lµ néi dung cña bµi to¸n thuËn.
Bµi to¸n ng-îc: t×m ph©n bè nguån d¹ng vµ kÝch th-íc cña anten theo
®Æc tr-ng h-íng cho tr-íc chÝnh lµ néi dung c¬ b¶n cña tæng hîp anten.
Th-êng bµi to¸n tæng hîp anten tæng qu¸t cã nghiÖm kh«ng ®¬n trÞ v×
trªn thùc tÕ cïng mét ®Æc tr-ng h-íng cã thÓ ®-îc thùc hiÖn b»ng mét vµi
cÊu tróc vµ ph©n bè nguån kh¸c nhau. Nh-ng ta cÇn chó ý r»ng kh«ng
ph¶i tÊt c¶ c¸c cÊu tróc vµ ph©n bè nguån (nghiÖm cña bµi to¸n tæng
hîp) nÕu cã thÓ thùc hiÖn ®-îc trong thùc tÕ.
VÊn ®Ò tæng hîp anten cã thÓ ph©n thµnh c¸c nhãm sau:
- X¸c ®Þnh c¸c lo¹i ®Æc tr-ng h-íng cã thÓ thùc hiÖn ®-îc trong kü
thuËt (kh¶ thi). §ã lµ nh÷ng ®Æc tr-ng h-íng cã thÓ nhËn ®-îc nhê c¸c
anten cã kÝch th-íc h÷u h¹n. X¸c ®Þnh ph©n bè biªn ®é ± pha cña nguån
trªn anten ®Ó cã thÓ t¹o ra c¸c ®Æc tr-ng h-íng cho tr-íc ®ã.
- Nghiªn cøu c¸c ph-¬ng ph¸p tiÖm cËn tèt nhÊt c¸c ®Æc tr-ng h-íng
kh¶ thi vµ t×m c¸c ph©n bè biªn ®é ± pha t-¬ng øng víi nã.

349
- Nghiªn cøu vÊn ®Ò anten siªu h-íng.
- Nghiªn cøu c¸c ®Æc tr-ng h-íng ³tèi -u´ theo mét ý nghÜa nµo ®ã vµ
x¸c ®Þnh ph©n bè biªn ®é ± pha t-¬ng øng víi nã.
$   

 H ( 

Tr-íc hÕt ta h·y xÐt mét anten tuyÕn tÝnh dµi L. Thõa sè cña hÖ nµy
®-îc x¸c ®Þnh theo c«ng thøc sau:
5

f(Ú) = ë   †
   †
    
5




f(á) = ë  †

hay  (1)


5  
ë ®©y á=k cosÚ;  = ;  † ê  †   †
 5
TÝch ph©n trong c«ng thøc trªn cã thÓ lÊy trªn toµn trôc thùc
( Ûc c c c ۆ c nh-ng ®ång thêi lÊy () = 0 khi || > 1. §Ó t×m ph©n bè
biªn ®é pha () t¹o ra ®Æc tr-ng h-íng f( á) ta cÇn gi¶i ph-¬ng tr×nh (1).
§©y lµ ph-¬ng tr×nh fredhome lo¹i 1. Theo lý thuyÕt ph-¬ng tr×nh tÝch
ph©n th× ph-¬ng tr×nh trªn chØ cã nghiÖm nÕu f ( á) thuéc vÒ líp c¸c
hµm nguyªn bËc h÷u h¹n. Ta h·y xÐt 2 ph-¬ng ph¸p gi¶i.

; Â%))3 )1 &




Ta cã thÓ coi f(á) lµ biÕn ®æi Furiª cña hµm ph©n bè (). Tøc lµ
xem () lµ phæ cña hµm ph-¬ng h-íng f( á). §èi víi biÕn ®æi Furiª th«ng
th-êng th× tÝch ph©n lÊy trong kho¶ng v« h¹n, nh-ng ë ®©y tÝch ph©n lµ
h÷u h¹n. §iÒu ®ã chøng tá f(á) lµ hµm cã phæ h÷u h¹n. §Ó cã thÓ ¸p
dông ph-¬ng ph¸p tÝch ph©n Furiª ta cÇn më réng giíi h¹n cña (1) ®Õn
+K, nghÜa lµ coi ®é dµi anten lµ v« h¹n. §iÒu nµy kh«ng cã g× lµ m©u
thuÉn v× ®ång thêi víi viÖc më réng cËn tÝch ph©n ta lu«n xem () = 0
5
khi || > 1 tøc lµ nguån trªn anten sÏ b»ng 0 víi mäi  .

VËy ta cã

350
K
F(á) = ë   á = (2)
K

Ph©n bè dßng cã thÓ t×m ®-îc nhê phÐp biÕn ®æi ng-îc Furiª, còng
gièng nh- bµi to¸n t×m phæ cña mét hµm sè khi ®· biÕt hµm sè ®ã.
Ta cã


†cc ë   † (3)
 

O 

BiÓu thøc (3) cho phÐp ta x¸c ®Þnh ®-îc nguån trªn anten (cã thÓ lµ
dßng) theo hµm ph-¬ng h-íng cho tr-íc f( á ). Theo quan ®iÓm to¸n häc th×
hµm cho tr-íc f( á) tho¶ m·n phÐp biÕn ®æi furiª cã thÓ lµ mét hµm kh¶
tÝch bÊt kú. Nh-ng ®Ó cã thÓ nhËn ®-îc lêi gi¶i kh¶ thi cña bµi to¸n tæng
hîp, nghÜa lµ lêi gi¶i t×m ®-îc ph¶i cã kh¶ n¨ng thùc hiÖn ®- îc trong thùc
tÕ, ta cÇn ®-a vµo mét sè ®iÒu kiÖn h¹n chÕ ®èi víi f( á).
Mét trong c¸c ®iÒu kiÖn ®ã lµ hµm ph©n bè nguån () nhËn ®-îc
qua phÐp biÕn ®æi furiª tõ hµm f( á) ph¶i cã gi¸ trÞ h÷u h¹n trong kho¶ng
5 5


vµ b»ng 0 ë ngoµi kho¶ng Êy. §iÒu ®ã cã nghÜa lµ f( á) ph¶i
 
lµ hµm cã phæ h÷u h¹n. TÝnh chÊt cña c¸c hµm cã phæ h÷u h¹n ®· ®-îc
soi s¸ng bëi lý thuyÕt to¸n häc. Theo c¸c lý thuyÕt ®ã th× f( á) kh¶ tÝch
5
trªn toµn trôc thùc á cã biÕn ®æi furiª kh¸c 0 trong kho¶ng + sÏ lµ

5
thuéc vÒ líp hµm nguyªn cã bËc h÷u h¹n, bËc cña nã kh«ng v-ît qu¸ (P

5
= ®Æc tr-ng cho kho¶ng kÐo dµi cña phæ ®-îc gäi lµ bËc cña hµm

nguyªn) ta h·y kh¶o s¸t biÓu thøc (3). CÇn chó ý r»ng f(á) ®-îc coi lµ hµm
ph-¬ng h-íng cña nguån (dßng) th¼ng sÏ chØ cã ý nghÜa khi á biÕn ®æi
5 5
trong kho¶ng 

. Trong khi ®ã () ®-îc x¸c ®Þnh bëi c¸c gi¸
 
trÞ cña f( á) trªn suèt trôc -K < á < Û.

351
Nh- vËy cã thÓ thÊy r»ng víi mçi d¹ng cho tr-íc cña ®Æc tr-ng h-íng
5 5
®-îc biÓu thÞ bëi c¸c gi¸ trÞ cña f(á) trong kho¶ng 

cã thÓ
 
cã c¸c ph©n bè nguån () kh¸c nhau däc theo anten.
Hµm ph©n bè dßng tho¶ m·n ®Æc tr-ng h-íng f(á) cã thÓ viÕt d-íi
d¹ng:

« 
K
»
 
 ¬ 
Ù
) = ë á † =á
O ¬ ë  á † ë  á † (4)
á á á

=á Ù
O
¬ K 
Ù
   
= 1() + )
Ta h·y kh¶o s¸t ý nghÜa vËt lý cña mçi sè h¹ng trong c«ng thøc trªn.
V× ®Æc tr-ng h-íng cña anten biÓu thÞ qua f( á) trong kho¶ng
 
 (Ú  [0, O]) cã quan hÖ ®Õn c-êng ®é tr-êng ë vïng xa,
 
®ång thêi tr-êng ë vïng xa l¹i quan hÖ víi c«ng suÊt thùc do anten bøc x¹
ra, nªn 1() hoµn toµn x¸c ®Þnh phÇn c«ng suÊt nµy. V× vËy ) ®-îc
gäi lµ nguån (dßng) bøc x¹ hay nguån h÷u c«ng.
Thµnh phÇn ) kh«ng tham gia vµo viÖc t¹o thµnh tr-êng bøc x¹ ë
vïng xa, nã chØ lµm thay ®æi tr-êng bøc x¹ ë vïng gÇn vµ do ®ã chØ
quan hÖ ®Õn phÇn c«ng suÊt dao ®éng gÇn anten (c«ng suÊt v« c«ng).
V× vËy ) ®-îc gäi lµ nguån v« c«ng.
HÖ sè phÈm chÊt cña anten ®-îc ®Þnh nghÜa lµ tû sè cña c«ng suÊt
v« c«ng trªn c«ng suÊt bøc x¹. V× c«ng suÊt cã quan hÖ víi b×nh ph-¬ng
cña dßng ®iÖn nªn hÖ sè phÈm chÊt ®-îc x¸c ®Þnh bëi
5

 

ë ë
 
  †  Ó   † 
 5

Q= 5

(5)


ë

  † 
5



;Â%))H()'  = )a

352
Gi¶ sö hµm ph©n bè cña dßng kÝch thÝch ) cña nguån th¼ng
5 5
trong kho¶ng -1 <  < 1 (hay 

) ®-îc viÕt d-íi d¹ng
 
>
) = w
 
   † (6)

Thay (6) vµo (1) ta cã



f(á) = ë    


 >
= ë ±
 ê
   † á = 

Ta ký hiÖu tÝch ph©n cña c¸c sè h¹ng lµ f n(á):



fn(á) = ë  † (7)
á
 =


Khi ®ã ta cã:

fn(á) = w
 
    † (8)

BiÓu thøc (7) víi c¸c chØ sè n thay ®æi sÏ biÓu thÞ c¸c ®Æc tr-ng
h-íng t¹o bëi c¸c thµnh phÇn dßng () t-¬ng øng. Ta gäi ®ã lµ c¸c hµm
ph-¬ng h-íng riªng phÇn.
Nh- vËy, hµm ph-¬ng h-íng f( á) ®-îc biÓu thÞ d-íi d¹ng chuçi cña c¸c
hµm ph-¬ng h-íng riªng phÇn víi c¸c hÖ sè khai triÓn wn còng gièng nh-
c¸c hÖ sè khai triÓn ®èi víi hµm ph©n bè dßng ().
B»ng c¸ch chän hÖ hµm () hîp lý ra sÏ cã c¸c hµm ph-¬ng h-íng
riªng fn(á) thÝch hîp ®Ó biÓu thÞ hµm ph-¬ng h-íng d-íi d¹ng tæng (8).
Sau khi biÓu diÔn hµm ph-¬ng h-íng ®· cho theo c¸c hµm riªng phÇn ta
nhËn ®-îc c¸c hÖ sè khai triÓn wn, tõ ®ã, sÏ nhËn ®-îc hµm ph©n bè
dßng (). Ta h·y xÐt mét trong c¸c ph-¬ng ¸n gi¶i bµi to¸n.

353
V× dßng trªn anten th¼ng tËp trung trong mét kho¶ng L nhÊt ®Þnh
nÕu cã thÓ biÓu diÔn nã d-íi d¹ng khai triÓn theo chuçi Furiª víi chu kú L.
Gi¶ sö ta biÓu diÔn () d-íi d¹ng chuçi Furiª h÷u h¹n sau:
>
() = ±   O
(9)
>


Gäi hµm ph-¬ng h-íng ®-îc t¹o thµnh do ph©n bè dßng (q) t¹o ra lµ  (á)
 > 
 á † ê ±   ë  O
O
=
> 

Sau khi thùc hiÖn tÝch ph©n ta cã


 >
 O á †
 á ê ±   (10)
> O á

Gi¶i bµi to¸n tæng hîp trong tr-êng hîp nµy lµ x¸c ®Þnh c¸c hÖ sè n

trong (9) sao cho hµm  (á) biÓu thÞ bëi (10) cã d¹ng gÇn gièng nhÊt víi

hµm cho tr-íc f( á). Thùc tÕ rÊt khã thùc hiÖn ®Ó cho  (á) phï hîp hoµn

toµn víi f( á) ë mäi ®iÓm nh-ng ta cã thÓ chän wn ®Ó  (á) sÏ trïng víi f( á)
ë mét sè ®iÓm nhÊt ®Þnh.
ThËt vËy, t¹i c¸c ®iÓm øng víi
á=mO
5
ë ®©y m = 0, + 1, + 2 , + N víi N b»ng sè nguyªn cña th×
Â
 O á  ê
ê
O á
 ³
Do ®ã theo (10) ta cã:

  O † = w n ë ®©y n = 0, + 1, + 2 ,+N
Nh- vËy nÕu cho wn c¸c gi¸ trÞ b»ng gi¸ trÞ cña hµm ph-¬ng h-íng cho

tr-íc f(á) t¹i c¸c ®iÓm á = nO th× khi Êy hµm  (á) sÏ phï hîp víi f( á) t¹i c¸c
®iÓm trªn. NghÜa lµ, nÕu chän wn = f(nO) th× hµm ph©n bè nguån
>
() =  O †
>
  

354
SÏ tho¶ m·n viÖc t¹o thµnh ®å thÞ ph-¬ng h-íng mµ t¹i c¸c ®iÓm á =
nO ®å thÞ nhËn ®-îc phï hîp hoµn toµn víi ®å thÞ cho tr-íc.
Ph-¬ng ph¸p tr×nh bµy ë trªn lµ mét trong nh÷ng ph-¬ng ph¸p tæng
hîp anten ®¬n gi¶n nhÊt. Nã cã thÓ ®-îc ¸p dông dÔ dµng trong tr-êng
hîp hµm ph-¬ng h-íng cho tr-íc ®-îc biÓu diÔn d-íi d¹ng ®å thÞ hoÆc
®-îc cho b»ng c¸c hµm gi¶i tÝch. Khi kÝch th-íc cña anten lín, ®å thÞ
ph-¬ng h-íng sÏ ®-îc thiÕt lËp chÝnh x¸c ë mét sè lín ®iÓm cßn khi kÝch
th-íc anten nhá th× sè ®iÓm cho phÐp x¸c ®Þnh chÝnh x¸c ®å thÞ
ph-¬ng h-íng còng nhá vµ do ®ã ®é chÝnh x¸c cña kÕt qu¶ bµi to¸n tæng
hîp còng gi¶m ®i.

$   l&
m

ë trªn ta ®· xÐt mét sè ph-¬ng ph¸p gi¶i bµi to¸n tæng hîp, nh-ng
kh«ng ph¶i mäi nghiÖm cña bµi to¸n tæng hîp ®Òu cã thÓ thùc hiÖn ®-îc
trong thùc tÕ. Ch¼ng h¹n víi mét sè d¹ng gi¶n ®å h-íng cho tr-íc th× ph©n
bè biªn ®é pha nhËn ®-îc cã thÓ lµ cã biªn ®é qu¸ lín hoÆc biÕn thiªn
qu¸ nhanh däc theo anten.
ThÝ dô trªn mét anten d©y dµi 2l = Â, nÕu anten ®-îc kÝch thÝch víi
mét ph©n bè biªn ®é ± pha ®Òu th× gi¶m ®å h-íng cã d¹ng ®-êng (1) trªn
®å thÞ.

355
Nh-ng còng víi anten trªn, ®Ó nhËn ®-îc tÝnh ®Þnh h-íng cao h¬n
(®-êng 2 trªn ®å thÞ) th× ph©n bè dßng trªn anen ph¶i cã d¹ng ®-îc biÓu
diÔn trªn h×nh vÏ d-íi. ë ®©y I lµ gi¸ trÞ dßng trªn anten tæng hîp, I0 lµ
dßng øng víi tr-êng hîp ph©n bè ®Òu. Nh- vËy gi¶n ®å h-íng 2 ®ßi hái
ph©n bè dßng dao ®éng nhanh däc theo anten vµ cã nh÷ng ®Ønh cùc
®¹i cã gi¸ trÞ v-ît hµng tr¨m lÇn so víi tr-êng hîp anten ®-îc kÝch thÝch
®Òu. Víi nh÷ng ph©n bè biÕn ®æi nhanh nh- thÕ kh«ng chØ g©y ra tiªu
hao lín trªn anten vµ ®iÖn m«i mµ cßn lµm t¨ng c«ng suÊt kh¸ng ®Þnh xö
trong vïng c¶m øng (vïng gÇn). Khi ®ã b¸n kÝnh cña vïng c¶m øng t¨ng
rÊt lín vµ anten cã ®é phÈm chÊt rÊt cao, d¶i th«ng rÊt hÑp. Trong tr-êng
hîp nµy, c¸c tÝnh chÊt, ®Æc tr-ng cña anten thay ®æi rÊt nh¹y c¶m víi
mäi sai sè ngÉu nhiªn nhá nhÊt cña ph©n bè biªn ®é ± pha cña dßng.
Ng-êi ta gäi c¸c tÝnh chÊt trªn lµ tÝnh ³siªu h-íng´.
C¸c tÝnh ³siªu h-íng´ th-êng xuÊt hiÖn khi ta muèn t¹o ra c¸c anten cã
tÝnh ®Þnh h-íng rÊt cao hoÆc cã c¸c d¹ng gi¶n ®å h-íng phøc t¹p nh-ng
kÝch th-íc cña anten l¹i bÞ h¹n chÕ. TÝnh siªu h-íng còng cã thÓ biÓu

356
hiÖn ngay trªn nh÷ng anten cã tÝnh ®Þnh h-íng yÕu khi ta lµm gi¶m
kÝch th-íc cña nã. Do nh÷ng nh-îc ®iÓm cña c¸c anten siªu h-íng mµ
ng-êi ta kh«ng dïng chóng. Nãi kh¸c ®i lµ kh«ng kh¶ thi trong thùc tÕ.
§Ó tr¸nh tÝnh siªu h-íng khÝ tæng hîp c¸c ®Æc tr-ng h-íng, ta ph¶i
®Æt ra c¸c ®iÒu kiÖn h¹n chÕ nhÊt ®Þnh ®èi víi c¸c hµm ph-¬ng h-íng
cho tr-íc f(á) hoÆc lµ ph¶i kiÓm tra møc ®é siªu h-íng cña c¸c nghiÖm
thu ®-îc. TÝnh siªu h-íng sÏ thÓ hiÖn khi dïng ph©n bè dßng cã biÕn thiªn
pha nhanh (pha thay ®æi nhanh h¬n so víi an ten sãng ch¹y) vµ phô thuéc
vµo tØ sè gi÷a gi¸ trÞ cùc ®¹i cña ®¹o hµm cña ®Æc tr-ng h-íng 
 † m 

vµ kÝch th-íc ®iÖn  cña anten.



 †
   † m  (11)

Ta cã thÓ kiÓm tra tÝnh siªu h-íng ®èi víi nghiÖm cña bµi to¸n tæng
hîp nhê hÖ sè siªu h-íng , ®-îc ®Þnh nghÜa lµ tû sè gi÷a c«ng suÊt
phøc tæng céng vµ c«ng suÊt bøc x¹, vËy
=1+Q (12)
Trong ®ã Q lµ ®é phÈm chÊt cña anten.
Khi anten cã tÝnh siªu h-íng th×
 >> 1 (13)
C¸c biÓu thøc 11, 12, 13 cho ta c¸c tiªu chuÈn chung ®Ó lo¹i trõ tÝnh
siªu h-íng khi tæng hîp anten.
Riªng trong tr-êng hîp gi¶i bµi to¸n b»ng ph-¬ng ph¸p hµm riªng cã
thÓ dïng ®iÒu kiÖn sau ®Ó h¹n chÕ sè gi¶n ®å riªng.
 
N< ê
O 
Khi ®Æc tr-ng h-íng cho tr-íc cã d¹ng ®Æc biÖt, nÕu ®ßi hái ®é

chÝnh x¸c tiÖm cËn cao ®èi víi hµm  (á) so víi f(á) th-êng còng dÉn
®Õn tÝnh siªu h-íng.

357


$!GX
W    L 

-
Khi tæng hîp c¸c hÖ anten ta th-êng yªu cÇu anten ph¶i cã c¸c tham
sè tèi -u nh-ng ph¶i kh«ng cã tÝnh siªu h-íng. Tuú theo yªu cÇu sö dông
anten mµ kh¸i niÖm tham sè tèi -u cã thÓ ®-îc hiÓu theo nh÷ng ý nghÜa
kh¸c nhau.
§èi víi ®Æc tr-ng h-íng ng-êi ta th-êng hiÓu kh¸i niÖm tèi -u theo 2
nghÜa sau:
- Víi møc c¸nh phô cho tr-íc th× ®é réng c¸nh chÝnh ph¶i lµ cùc tiÓu.
- Víi ®é réng c¸nh sãng chÝnh cho tr-íc th× møc c¸nh phô ph¶i cùc
tiÓu.
C¸c vÊn ®Ò trªn ®· ®-îc mét sè t¸c gi¶ gi¶i quyÕt cho tr-êng hîp hÖ
bøc x¹ gåm c¸c yÕu tè ®ång pha ®Æt trªn ®-êng th¼ng c¸ch ®Òu nhau
nh÷ng kho¶ng lín h¬n Â/2 (c«ng tr×nh cña Dolf) hoÆc nhá h¬n Â/2 (c«ng
tr×nh cña Riblet). VÒ sau Pacropski ®· gi¶i bµi to¸n tæng qu¸t h¬n cho hÖ
tuyÕn tÝnh víi kho¶ng c¸ch gi÷a c¸c yÕu tè lµ tuú ý vµ ph©n bè pha tuú ý.
B©y giê ta h·y xÐt tr-êng hîp hÖ chÊn tö ®ång pha, c¸ch ®Òu.
Tr-íc tiªn ta h·y xÐt d¹ng cña hµm sè biÓu thÞ ®-îc hµm ®Æc tr-ng
h-íng tèi -u.
; ± O)&


Ta cã thÓ khai triÓn hµm cos (mt) nh- sau:


m m  †
cos (mt) = cos mt - cosm-2 t.sin2t +

NÕu thay sin2t = 1 ± cos2t vµ ký hiÖu cost = x.
Ta sÏ cã
m m  † m  
cosmt = cos(marccosx) = x m      † Ó 


358
§©y lµ mét ®a thøc bËc m, ®-îc gäi lµ ®a thøc Trªb-sep, vµ ®-îc ký
hiÖu lµ Tm(x).
Nh- vËy ®a thøc Tsªb-sep ®-îc biÓu thÞ b»ng c«ng thøc.
Tm(x) = cos(m arc cosx) khi |x| < 1
Tm(x) = ch(m arc cosx) khi |x| < 1 (14)
D-íi ®©y lµ mét sè ®a thøc Tseb-sep víi m = 1 10
T0(x) = 1
T1(x) = x
T2(x) = 2x2 ± 1
T3(x) = 4x3 ± 3x
T4(x) = 8x4 ± 8x2 + 1
T5(x) = 16x5 ± 20x3 + 5x (15)
T6(x) = 32x6 ± 48x4 + 18x2 ± 1
T7(x) = 64x7 ± 112x5 + 56x3 ± 7x
T8(x) = 128x8 ± 256x6 + 160x4 ± 32x2 + 1
T9(x) = 256x9 ± 576x7 + 432x5 ± 120x3 + 9x
T10(x) = 512x10 ± 1280x8 + 1120x6 ± 400x4 + 50x2 ± 1
Cã thÓ biÓu diÔn ®a thøc treb-sep d-íi d¹ng rót gän nh- sau:

Tm(x) = 
  Ó  


m

Ó       
m
(15Í)

BiÓu diÔn trªn ®å thÞ c¸c ®a thøc treb-sep bËc cao ta thÊy chóng cã
d¹ng nh- c¸c hµm ®Æc tr-ng h-íng cña c¸c anten. VÝ dô d-íi ®©y lµ ®å
thÞ cña T7(x).

359
Tõ ®å thÞ trªn víi x  [-1; +1] c¸c cùc ®¹i cña ®a thøc cã gi¸ trÞ
b»ng nhau vµ b»ng 1, sè cùc ®¹i b»ng (m - 1) sè ®iÓm kh«ng b»ng m
(®óng b»ng bËc cña ®a thøc). Nh- vËy trong miÒn -1 < x < 1, T m(x) cã m
nghiÖm. T¹i x = + 1 ®a thøc cã gi¸ trÞ b»ng 1.
Khi x > +1 hoÆc x < -1 th× gi¸ trÞ cña ®a thøc ®¬n ®iÖu t¨ng vµ tiÕn
®Õn Û khi |x| “ Û.
Mét tÝnh chÊt quan träng cña ®a thøc trªb-sep lµ c¸c cùc ®¹i cña ®a
thøc trong kho¶ng -1 < x < 1 cã biªn ®é nhá nhÊt so víi cùc ®¹i cña bÊt
cø ®a thøc nµo kh¸c cã cïng bËc víi c¸c hÖ sè thùc. Do ®ã nÕu chän ®a
thøc trªb-sep ®Ó biÓu thÞ hµm ph-¬ng h-íng th× hµm ph-¬ng h-íng ®ã cã
møc bøc x¹ phô nhá nhÊt. Tøc lµ ®å thÞ nµy tho¶ m·n yªu cÇu tèi -u thø
2 mµ ta ®· nãi.
Mét tÝnh chÊt quan träng n÷a cña ®a thøc treb-sep lµ tèc ®é t¨ng
cña nã (®é dèc cña ®å thÞ) khi |x| > 1 lµ lín nhÊt so víi c¸c ®a thøc kh¸c
cïng bËc. VËy nÕu hµm ph-¬ng h-íng cña anten ®-îc biÓu diÔn b»ng ®a
thøc treb-sep th× nã sÏ tho¶ m·n ®iÒu kiÖn tèi -u thø nhÊt mµ ta ®· nãi.
NghÜa lµ ®å thÞ cã ®é réng c¸nh chÝnh hÑp nhÊt khi cho kÝch th-íc
anten.

360
Ta nhËn xÐt trong c¸c biÓu thøc cña hµm ph-¬ng h-íng th× x th-êng
lµ sin hoÆc cos, tøc lµ x chØ cã gi¸ trÞ trong miÒn [ -1; +1]. Trong miÒn
nµy th× T m(x) chØ biÓu diÔn c¸c c¸nh phô cña gi¶n ®å h-íng. VËy ta cÇn
ph¶i t×m c¸ch më réng ph¹m vi biÕn thiªn cña ®èi sè sao cho ®a thøc cã
thÓ biÓu diÔn ®Çy ®ñ gi¶n ®å h-íng.
Ta h·y t×m mét gi¸ trÞ a sao cho T m(a) b»ng gi¸ trÞ cho tr-íc cña cùc
®¹i chÝnh cña gi¶n ®å h-íng. Sau ®ã ta ®-a vµo biÕn míi lµ ax. Khi ®ã
hµm ph-¬ng h-íng sÏ ®-îc biÓu diÔn b»ng ®a thøc T m(ax). Nh- vËy b©y
giê toµn bé hµm ®Æc tr-ng h-íng ®-îc biÓu diÔn trong miÒn -1 < x < 1.
Ta h·y xÐt 1 vÝ dô sau:
Gi¶ sö ®å thÞ ph-¬ng h-íng ®-îc biÓu diÔn bëi ®a thøc T 7(ax) vµ
cho tr-íc gi¸ trÞ cùc ®¹i chÝnh b»ng 10. Theo ®å thÞ cña T7(x) ta cã
T7(x) = 10 khi x = a = 1,09.
Ta lÊy biÕn míi ax = 1,09x. Khi ®ã T 7(1,09x) cã gi¸ trÞ b»ng 10 khi x =
+1.

361
NÕu cho tr-íc cùc ®¹i chÝnh b»ng 30 th× T 7(x) = 30 khi x = a = 1,2.
Trong tr-êng hîp nµy biÕn míi sÏ lµ ax = 1,2x. Ta sÏ cã T 7(1,2x) = 30 khi x
= +1.
Nh- vËy víi ®a thøc Tm(ax) ta cã thÓ biÓu diÔn ®Çy ®ñ hµm ®Æc
tr-ng h-íng trong to¹ ®é vu«ng gãc.
- C¸c ®iÓm kh«ng cã hµm ®Æc tr-ng h-íng tho¶ m·n ph-¬ng tr×nh
Tm(ax) = 0 khi ®ã
Tm(ax) = cos[m arc cos(ax)] = 0
O
VËy m arccos(ax0) = (2N0 + 1)

Trong ®ã N0 = 0, 1, 2, lµ sè thø tù cña ®iÓm kh ng (vÞ trÝ ®Çu
tiªn lµ vÞ trÝ s¸t cùc ®¹i chÝnh).
Tõ ph-¬ng tr×nh trªn ta cã
«O
ax0 = cos ¬  > 
 »Ù
  
 «O »
x0 = cos ¬  >  Ó  Ù

 m 

VÞ trÝ ®iÓm kh«ng ®Çu tiªn øng víi N0 = 0


 O
x0 =  (16)

m
- VÞ trÝ c¸c cùc ®¹i cña ®a thøc T m(ax):
 O
xM =  > $ (17)

m
NM sè thø tù c¸c cùc ®¹i.
Do cùc ®¹i chÝnh b»ng T m(a) cßn cùc ®¹i phô b»ng 1 vËy møc bøc x¹
phô, theo ®Þnh nghÜa lµ tû sè cña biªn ®é cùc ®¹i phô vµ biªn ®é cùc
®¹i chÝnh sÏ b»ng.

= (18)
 — †

362
; OH () #   . -   - .  ="   @  - /
.  6 #" '5&
 

Gi¶ sö d lµ kho¶ng c¸ch gi÷a 2 yÕu tè liªn tiÕp trong hÖ; Ú lµ gãc t¹o
bëi ph-¬ng truyÒn sãng vµ trôc cña hÖ. DÔ dµng chøng minh ®-îc r»ng,
khi dã hµm ®Æc tr-ng h-íng cña hÖ nµy cã thÓ tÝnh theo c«ng thøc
tæng qu¸t sau:
- Khi sè phÇn tö cña hÖ M = 2N lµ ch½n
>
« = »
F(Ú) = ±   ¬   Ú Ù
   
- Khi sè phÇn tö cña hÖ M = 2N + 1 lµ lÎ.
>
F(Ú) = ±     =  †


Ta nhËn thÊy c¸c sè h¹ng trong hai biÓu thøc trªn ®Òu cã d¹ng hµm
l-îng gi¸c lo¹i cos(mt). Nh- ta ®· biÕt chóng ®Òu cã thÓ ®-îc biÓu diÔn
d-íi d¹ng c¸c ®a thøc trªb-sep bËc m.

Ta ®Æt cosÚc= t th×

=
x = cost = cos( cosÚ)


Vµ arc cos x = cosÚ

Theo (14) ta viÕt l¹i biÓu thøc f( Ú):
>
f(Ú) = ±      † khi M ch½n (19)


>
f(Ú) = ±     † khi M lÎ (20)


Nh- vËy ta ®· biÓu diÔn ®-îc hµm ®Æc tr-ng h-íng cña d·y c¸c phÇn
tö v« h-íng, ®ång pha, c¸ch ®Òu d-íi d¹ng tæng cña c¸c ®a thøc
Tseb-sep. Sè h¹ng cña tæng b»ng sè cÆp yÕu tè bøc x¹ cña hÖ (khi sè

363
phÇn tö ch½n) hoÆc b»ng sè cÆp chÊn tö céng thªm 1 (khi sè phÇn tö
lÎ).
BËc cao nhÊt cña ®a thøc Tseb-sep lµ:
2N ± 1 khi M = 2N
2N khi M = 2N + 1
Nh- vËy, tæng qu¸t bËc cao nhÊt cña ®a thøc b»ng sè phÇn tö bøc
x¹ trõ ®i 1. §å thÞ ph-¬ng h-íng cña hÖ thèng sÏ lµ tèi -u nÕu biªn ®é
t-¬ng ®èi cña dßng trong c¸c phÇn tö bøc x¹ (chÝnh lµ hÖ sè khai triÓn
trong c¸c biÓu thøc hµm ®Æc tr-ng h-íng) ®-îc chän sao cho f(Ú) biÓu
diÔn bëi (19) hoÆc (20) sÏ lµ mét ®a thøc Tseb-sep. BËc cña ®a thøc sÏ
®-îc chän b»ng bËc cao nhÊt cña c¸c sè h¹ng cña tæng, nghÜa lµ b»ng
2N ± 1 nÕu sè yÕu tè lµ ch½n vµ b»ng 2N nÕu sè yÕu tè lµ lÎ. §ång thêi,
®Ó cho ®å thÞ cña ®a thøc phï hîp hoµn toµn víi ®å thÞ ph-¬ng h-íng
mµ ta muèn cã, argumen cña ®a thøc ph¶i lÊy b»ng ax. Cô thÓ, cÇn ph¶i
lµm tho¶ m·n c¸c ®¼ng thøc sau:
 dÊP+>
>
T2N-1(ax) =  % 
      † = I1T1(x) + I2T3(x) + + INT2N -1(x) (21)

 dÊP+>n*
>
T2N(ax) = ±     † = I0T0(x)+ I1T2(x) + + I NT2N (x) (22)
 ê

Ta h·y kh¶o s¸t c¸c ph-¬ng tr×nh trªn. Ch¼ng h¹n xÐt (21). VÕ tr¸i lµ
mét ®a thøc Trªb-sep bËc 2N-1 argumen lµ ax, cßn vÕ ph¶i lµ mét tæng
cña c¸c ®a thøc bËc thay ®æi tõ 1 ®Õn 2N ± 1, ®èi sè lµ x.
Khai triÓn c¸c ®a thøc cña vÕ ph¶i d-íi d¹ng (1) sau ®ã ta so s¸nh hÖ
sè cña c¸c sè h¹ng cã luü thõa cïng bËc ë hai vÕ cña ph-¬ng tr×nh ta sÏ
nhËn ®-îc mét lo¹t c¸c ph-¬ng tr×nh míi mµ sè c¸c ph-¬ng t r×nh nµy ®óng
b»ng sè c¸c hÖ sè biªn ®é cÇn x¸c ®Þnh. Gi¶i hÖ thèng ph-¬ng tr×nh trªn
ta sÏ ®i ®Õn c¸c c ng thøc sau ®©y ®Ó x¸c ®Þnh c¸c hÖ sè biªn ®é.

364
 dÊP+>

In =
>
>   > 
> 
±
ê
 —
  †
 † > †
n = 1, 2, , N (23)
 dÊP+>n*
>
>  Ó >   
 
>
In =

   † Ó † >  †

n = 0, 1, 2, ,N (24)
Theo (23, 24) ta cã thÓ tÝnh hÖ sè biªn ®é dßng trong c¸c phÇn tö
bøc x¹ ®Ó nhËn ®-îc ®å thÞ ph-¬ng h-íng tèi -u. Tuy nhiªn, tÝnh theo c¸c
c ng thøc trªn kh ng ph¶i lµ ®¬n gi¶n, nhÊt lµ khi M kh¸ lín.
Khi M > 24 cã thÓ tÝnh dßng trong c¸c phÇn tö theo c ng thøc gÇn
®óng. HÖ sè biªn ®é dßng cña c¸c phÇn tö, trõ phÇn tö ë 2 ®Çu ngoµi
cïng cña d·y.

«     

»
In = ¬!    Ó     Ó Ù (25)
¬  5   5  Ù

Trong ®ã:
L: lµ ®é dµi tæng céng cña hÖ thèng.
rn: lµ kho¶ng c¸ch tõ gèc to¹ ®é ®Õn phÇn tö thø n

C = 0,0861 arc ch - 0,228


D = 0,225 arc ch - 0,24


Víi  lµ møc t-¬ng ®èi cña bøc x¹ phô.


HÖ sè biªn ®é dßng cña phÇn tö ngoµi cïng cña d·y lµ:


Khi M = 2N >  >  (26)
  >  †
  †



Khi M = 2N-1 >  >  (27)
 > 
  †

365
Trong c¸c c«ng thøc trªn a lµ mét tham sè x¸c ®Þnh tõ c¸c yªu cÇu
cho tr-íc cña ®å thÞ ph-¬ng h-íng nh- møc bøc x¹ phô, hoÆc ®é réng
c¸nh chÝnh víi sè phÇn tö cña hÖ thèng x¸c ®Þnh.
- VÝ dô khi cho tr-íc møc bøc x¹ phô  ta sÏ x¸c ®Þnh ®-îc tham sè a
tõ hÖ thøc (18):


 — †
Sau khi x¸c ®Þnh T m(a) cã thÓ tÝnh a theo ®å thÞ hoÆc theo c«ng
thøc sau:

Tm(a) = ch m
R R


 
Ta cã a = ch  — RR  (28)
 
- Khi cho tr-íc to¹ ®é réng c¸nh chÝnh theo møc 0 (gi¶ sö lµ 2 ­0) th× a
sÏ ®-îc x¸c ®Þnh tõ (16). NÕu chó ý r»ng h-íng cùc ®¹i cña gi¶n ®å h-íng
O
lµ h-íng ph¸p tuyÕn cña hÖ, , th× h-íng 0 ®Çu tiªn ®-îc x¸c ®Þnh

bëi
O
  

Do ®ã cosÚ c= sin ­0c. Theo (16) ta cã:
=   O
  ê       ê 
   — 
Tõ ®©y ta rót ra
O


ê m (29)

    
  
C¸c c«ng thøc (28) vµ (29) cho phÐp x¸c ®Þnh tham sè a vµ tõ ®ã
x¸c ®Þnh ®-îc c¸c hÖ sè biªn ®é dßng ph©n bè trªn hÖ thèng ®Ó nhËn
®-îc ®å thÞ ph-¬ng h-íng tèi -u.
Quan hÖ cña a víi  vµ 2­0 ®-îc biÓu thÞ trªn ®å thÞ h×nh vÏ sau.

366
­00 lµ mét nöa ®é réng c¸nh chÝnh khi dßng trong hÖ thèng ph©n bè
®Òu, cßn ­0 lµ nöa ®é réng c¸nh chÝnh khi ph©n bè dßng trong hÖ
thèng lµ tèi -u. Tõ 2 ®å thÞ trªn ta thÊy r»ng khi cÇn gi¶m møc bøc x¹
  
phô th× ®é réng c¸nh chÝnh l¹i t¨ng (  gi¶m “ a t¨ng “ t¨ng). Muèn
  

cho ®é réng c¸nh chÝnh t¨ng Ýt khi gi¶m bøc x¹ phô, th× sè phÇn tö ph¶i
t¨ng. C¨n cø vµo c¸c ®å thÞ trªn cã thÓ chän sè phÇn tö bøc x¹ cña hÖ
khi cho tr-íc møc bøc x¹ phô hoÆc cho tr-íc ®é réng c¸nh chÝnh.
D-íi ®©y chóng t«i ®-a ra mét vÝ dô cô thÓ vÒ bµi to¸n thiÕt lËp
anten cã ®å thÞ ph-¬ng h-íng tèi -u. XÐt cho hÖ chÊn tö ®ång pha ®Æt
trªn mét ®-êng th¼ng, c¸ch ®Òu nhau víi kho¶ng c¸ch gi÷a c¸c chÊn tö
liªn tiÕp lµ d. Sè chÊn tö lµ M = 2N = 8 (N = 4). Ta ph¶i x¸c ®Þnh hÖ
sè biªn ®é dßng trªn c¸c chÊn tö ®Ó hÖ cã ®Æc tr-ng h-íng tèi -u: cã
møc bøc x¹ phô  = 0,1 (-20db), ®é réng c¸nh chÝnh cùc tiÓu.
BËc cña ®a thøc Tseb-sep ®Ó biÓu diÔn hµm ®Æc tr-ng h-íng tèi -u
lµ:
m = 2N ± 1 = 7

367
Víi ®èi sè ax ta cã thÓ viÕt T 7(ax):
T7(ax) = 64a 7x7 ± 112a 5x5 + 56a 3x3 ± 7ax
Ta tÝnh tham sè a theo gi¸ trÞ  cho tr-íc:

= = 0,1 “ T7(a) = 10
%I 
†

Tõ ®©y x¸c ®Þnh ®-îc a = 1,09.


Thay gi¸ trÞ cña a vµo biÓu thøc T 7(ax):
T7(1,09x) = 125x7 ± 180x5 + 73,5x3 ± 7,7x
Hµm ph-¬ng h-íng cña hÖ ®-îc biÓu diÔn bëi tæng cña c¸c ®a thøc
treb-sep. Sau khi triÓn khai vµ rót gän ta cã
f(x) = I 1x + I2(4x3-3x) + I3(16x5 ± 20x3 + 5x) + I4(64x7 ± 112x5 +56x3± 7x)
Hay:
f(x) = (I 1 ± 3I2 + 5I3 ± 7I4)x + (4I 2 ± 20I3 + 56I4)x3 + (16I3 ± 112I4)x5 + 64I4x7
§Ó cã ®-îc d¹ng tèi -u th× f(x) ph¶i cã d¹ng T 7(1,09x). C©n b»ng vÕ
ph¶i cña 2 biÓu thøc f(x) vµ T 7(1,09x) råi so s¸nh c¸c hÖ sè cña c¸c ®èi
sè x cã cïng bËc, ta sÏ cã hÖ ph-¬ng tr×nh sau:
64I4 = 125
16I3 ± 112I4 = -180
4I2 ± 20I3 + 56I 4 = 73,5
I1 ± 3I2 + 5I3 ± 7I4 = -7,7
Gi¶i hÖ thèng ph-¬ng tr×nh trªn khi coi dßng trong chÊn tö 1 c ã ®é lín
b»ng 1 ®¬n vÞ, ta nhËn ®-îc biªn ®é t-¬ng ®èi cña dßng trªn c¸c chÊn tö:
I1 = 1, I2 = 0,955, I 3 = 0,74, I4 = 0,595
Ph©n bè biªn ®é dßng trong d·y chÊn tö ®-îc biÓu thÞ trªn h×nh vÏ
sau.

368
§é réng cña c¸nh chÝnh ®-îc x¸c ®Þnh nh- sau:
  O 
sin­0 =
R   

m 
Â
Thay d = ; a = 1,09; m = 7 ta sÏ cã ­0 = 180.

So s¸nh ®å thÞ ph-¬ng h-íng cña anten cã biªn ®é dßng ph©n bè
®Òu (®-êng chÊm chÊm) vµ ®å thÞ ph-¬ng h-íng tèi -u d¹ng treb-sep ta
thÊy trong tr-êng hîp 1 mói phô lín h¬n kho¶ng 2 lÇn so víi tr-êng hîp 2.

$$GX
W 4 '  

369
Trong phÇn trªn chóng ta ®· kh¶o s¸t bµi to¸n tæng hîp anten ± tøc lµ
t×m c¸c quy luËt ph©n bè biªn ®é ± pha cña nguån trªn anten ®Ó cã thÓ
nhËn ®-îc ®Æc tr-ng h-íng cho tr-íc. Trong phÇn nµy chóng ta kh¶o s¸t
vÊn ®Ò thùc hiÖn c¸c gi¶i ph¸p kü thuËt ®Ó t¹o ra ®-îc c¸c ph©n bè biªn
®é ± pha cña nguån trªn anten. Chóng ta hiÓu nguån ë ®©y cã thÓ lµ
dßng, ®iÖn ¸p hoÆc lµ tr-êng trªn mÆt cña anten mµ sù bøc x ¹ cña
chóng sÏ t¹o nªn tr-êng bøc x¹ trong vïng xa cña anten.
Trong tr-êng hîp hÖ anten bao gåm c¸c yÕu tè rêi r¹c, ®-îc s¾p
xÕp theo nh÷ng quy luËt nhÊt ®Þnh trong kh«ng gian th× cã thÓ cÊp
®iÖn cho chóng mét c¸ch riªng rÏ. Khi ®ã cã thÓ dïng c¸c bé chi a c«ng
suÊt, c¸c bé dÞch pha ®Ó ph©n phèi c«ng suÊt cho c¸c yÕu tè vµ t¹o
ra ®-îc ph©n bè biªn ®é ± pha mong muèn.
Trong tr-êng hîp anten lµ nh÷ng hÖ liªn tôc, ta xem mçi vi ph©n chiÒu
dµi hay vi ph©n diÖn tÝch lµ mét yÕu tè cña anten. Tr-êng hîp nµy c¸c
anten th-êng ®-îc kÝch thÝch mét c¸ch liªn tôc bëi sãng ®iÖn tõ. ThÝ dô
nh- c¸c anten mÆt th-êng gÆp trong d¶i sãng siªu cao tÇn. Khi ®ã ®Ó
thùc hiÖn c¸c quy luËt ph©n bè cÇn cã cña tr-êng cÇn ph¶i tiÕn hµnh
tæng hîp kÕt cÊu anten. Tøc lµ ph¶i x¸c ®Þnh kÕt cÊu cña anten sao
cho nã cã thÓ biÕn ®æi sãng kÝch thÝch s¬ cÊp thµnh sãng thø cÊp cã
ph©n bè biªn ®é ± pha trªn anten nh- ta mong muèn. Sãng s¬ cÊp vµ thø
cÊp trong tr-êng hîp tæng qu¸t c¬ thÓ lµ sãng ph¼ng hay sãng mÆt. Sau
®©y chóng ta kh¶o s¸t bµi to¸n tæng hîp kÕt cÊu ®èi víi hai lo¹i s¬ ®å
anten trªn.
NhiÖm vô cña bµi to¸n tæng hîp kÕt cÊu lµ ph¶i x¸c ®Þnh ®-îc d¹ng
h×nh häc cña kÕt cÊu vµ c¸c th«ng sè ®iÖn cña kÕt cÊu Êy sao cho nã
cã kh¶ n¨ng biÕn ®æi sãng s¬ cÊp thµnh sãng thø cÊp tho¶ m·n hµm
ph©n bè biªn ®é ± pha cho tr-íc trªn anten.
NÕu kÕt cÊu cã c¸c th«ng sè ®ång nhÊt th× sãng s¬ cÊp hoÆc lµ
®-îc duy tr× vµ truyÒn lan däc theo kÕt cÊu Êy (tr-êng hîp kÕt cÊu lµm
nhiÖm vô ®Þnh h-íng) hoÆc lµ sãng s¬ cÊp sÏ biÕn ®æi h-íng truyÒn
lan nh-ng b¶o toµn ®ùc tÝnh (tr-êng hîp kÕt cÊu lµm nhiÖm vô ph¶n x¹).

370
§Ó cã thÓ t¹o ra ®-îc sãng thø cÊp t-¬ng øng víi ®Æc tr-ng h-íng cho
tr-íc, sãng s¬ cÊp cÇn ®-îc biÕn ®æi thµnh mét tæ hîp sãng thø cÊp cã
c¸c th«ng sè kh¸c nhau.
§Æc tÝnh c¬ b¶n cña anten sãng mÆt vÒ c¬ b¶n ®-îc x¸c ®Þnh bëi
vËn tèc pha cña sãng mÆt (hoÆc bëi h»ng sè pha h). Khi cã sù chång
chÊt cña mét sè sãng mÆt víi c¸c h»ng sè pha kh¸c nhau trªn anten sÏ
dÉn ®Õn sù chång chÊt tr-êng bøc x¹ ®-îc t¹o bëi c¸c sãng Êy ë vïng xa,
vµ vÒ nguyªn t¾c cã thÓ t¹o thµnh ®å thÞ ph-¬ng h-íng nh- ta yªu cÇu.
Mét nhãm n sãng mÆt trªn anten cã thÓ ®-îc coi t-¬ng ®-¬ng víi mét
sãng mÆt cã biªn ®é vµ vËn tèc pha biÕn ®æi däc kÕt cÊu. V× vËy
anten thiÕt lËp theo nguyªn lý trªn cßn ®-îc gäi lµ anten sãng mÆt cã
®iÒu chÕ vËn tèc pha.
Tæ hîp sãng mÆt víi c¸c th«ng sè kh¸c nhau cã thÓ nhËn ®-îc tõ mét
sãng mÆt s¬ cÊp cã th«ng sè nhÊt ®Þnh b»ng c¸ch biÕn ®æi mét trong
c¸c th«ng sè ®iÖn nµo ®ã cña bÒ mÆt kÕt cÊu. VÝ dô biÕn ®æi trë
kh¸ng mÆt biÕn ®æi hÖ sè chËm cña kÕt cÊu, v.v«

Khi gi¶i quyÕt bµi to¸n tæng hîp kÕt cÊu, mét trong nh÷ng yªu cÇu
®Æc biÖt quan träng lµ lêi gi¶i t×m ®-îc ph¶i cã kh¶ n¨ng dÔ dµng thùc
hiÖn trong thùc tÕ, vÝ dô trë kh¸ng bÒ mÆt anten ph¶i t×m ®-îc d-íi
d¹ng thuÇn kh¸ng (Rs = 0 “ Zs = jXs). Khi Êy viÖc thiÕt lËp
anten cã thÓ thùc hiÖn b»ng c¸c kÕt cÊu h×nh häc ®¬n thuÇn.
Kh¶o s¸t bµi to¸n tæng hîp anten sãng mÆt ®èi víi kÕt cÊu ph¼ng
cho thÊy r»ng ®iÒu kiÖn thuÇn kh¸ng cña trë kh¸ng mÆt kh«ng ph¶i ®-îc
thùc hiÖn víi bÊt kú mét ph©n bè tr-êng nµo mµ chØ ®-îc thùc hiÖn víi
mét sè d¹ng ph©n bè nhÊt ®Þnh. §Ó gi¶m bít sù h¹n chÕ nµy cã thÓ thay
kÕt cÊu ph¼ng bëi kÕt cÊu biÕn ®æi, nghÜa lµ kÕt cÊu mµ to¹ ®é x cña
c¸c ®iÓm n»m trªn bÒ mÆt cña nã sÏ lµ mét hµm sè theo Z x = x(z).
H×nh vÏ d-íi lµ mét vÝ dô vÒ viÖc thay thÕ kÕt cÊu r·nh trªn mÆt
ph¼ng b»ng kÕt cÊu r·nh trªn mÆt cong.

371
KÕt cÊu r·nh trªn mÆt ph¼ng KÕt cÊu r·nh trªn mÆt cong

Gi¶ sö nguån tr-êng t¹o ra (gÇn bÒ mÆt kÕt cÊu) sãng TM cã c¸c
thµnh phÇn E x, Ez, Hy. Trë kh¸ng bÒ mÆt cña kÕt cÊu sÏ lµ mét hµm sè
cña hai to¹ ®é z vµ x = x0(z) ký hiÖu lµ z s|x, x0 (z)|.
Theo ®Þnh nghÜa, trë kh¸ng bÒ mÆt lµ tû sè cña hai thµnh phÇn
tiÕp tuyÕn ®iÖn vµ tõ tr-êng trªn bÒ mÆt cña kÕt cÊu.
w
Zs[z, x0(x)] =
!
Trong ®ã Et lµ thµnh phÇn tiÕp tuyÕn cña ®iÖn tr-êng víi mÆt
x=x0(z). NÕu gäi w lµ ®é tiÕp tuyÕn cña ®-êng cong x=x0(z) t¹i ®iÓm
kh¶o s¸t th× thµnh phÇn ®iÖn tr-êng tiÕp tuyÕn t¹i ®ã sÏ b»ng.
Et Çc(z) = Ez cosw + Ex sinw
ë ®©y

cosw =
Í    †

Í    †
sinw =
Í    †

Ta cã
w  w Ó w  w
zS[z, x0(x)] = t¹i x = x0(z)


Ex vµ Ez cã quan hÖ víi H y bëi ph-¬ng tr×nh macxoen

372
 !  
w ê 
   

 !  
w ê
   

Thay hai biÓu thøc trªn vµo biÓu thøc z S vµ chó ý r»ng 0 = ta

cã:

Í   † 
  
zS[z, x0(z)] = j t¹i x = x0(z)
  Í   † Ó 



Trong biÓu thøc Hy trong tr-êng hîp tæng qu¸t lµ mét sè phøc:
Hy[z, x0(z)] = A[x, z 0(z)] + jB[z, x0(z)]
Trong ®ã A, B lµ c¸c hµm thùc, biÕn sè z.
Thay Hy biÓu thÞ bëi c«ng thøc trªn vµo Z S ta cã.
«   » «   »
¬   Í   †   Ù Ó  ¬  Í   † 
   Ù
zS[z, x0(z)] =
  Ó  †  Í   † Ó 
Tõ ®©y ta rót ra ®-îc ®iÒu kiÖn ®Ó biÓu thøc trªn lµ thuÇn kh¸ng:
 
 
xÍ0(z) =   t¹i x = x0(z) (30)
 
 
 
Khi thùc hiÖn ®-îc ®iÒu kiÖn trªn th× trë kh¸ng mÆt sÏ lµ thuÇn
kh¸ng vµ hµm ph©n bè cña nã ®-îc x¸c ®Þnh bëi:
«   »  
 ¬      Ù  Í   †      
Zs = jXs[z, x0(z)] = j (31)
«  Ó   »  Í   † Ó 

BiÓu thøc (30) cña xÍ0(z) chÝnh lµ ®¹o hµm theo z cña ph-¬ng tr×nh
®-êng cong cña bÒ mÆt kÕt cÊu. Gi¶i ph-¬ng tr×nh vi ph©n nµy sÏ x¸c
®Þnh ®-îc hµm biÕn d¹ng cña bÒ mÆt kÕt cÊu (hµm x 0(z)).
¸p dông hai c«ng thøc (30) vµ (31) ta cã thÓ gi¶i quyÕt bµi to¸n
tæng hîp kÕt cÊu, nghÜa lµ x¸c ®Þnh ®Æc tÝnh vµ c¸c tham sè h×nh
373
häc cña kÕt cÊu cho phÐp biÕn ®æi sãng kÝch thÝch s¬ cÊp thµnh
c¸c sãng thø cÊp tho¶ m·n yªu cÇu cho tr-íc.
Sù biÕn ®æi trë kh¸ng bÒ mÆt anten trong thùc tÕ cã thÓ thùc hiÖn
®-îc theo nhiÒu c¸ch kh¸c nhau. VÝ dô khi dïng kÕt cÊu kim lo¹i cã r·nh
ngang cã thÓ biÕn ®æi trë kh¸ng bÒ mÆt b»ng c¸ch biÕn ®æi ®é s©u
cña r·nh. §iÒu nµy ®-îc gi¶i thÝch nÕu coi r·nh kim lo¹i t-¬ng ®-¬ng víi
mét ®o¹n d©y song hµnh ng¾n m¹ch ®Çu cuèi. Khi Êy trë kh¸ng vµo cña
r·nh sÏ lµ mét diÖn kh¸ng thuÇn, cã gi¸ trÞ phô thuéc vµo ®é s©u cña
r·nh.
Zab = j  tg k­
Trong ®ã  lµ trë kh¸ng sãng cña ®-êng d©y song hµnh t-¬ng ®-¬ng.

Trong tr-êng hîp dïng kÕt cÊu ®iÖn m«i trªn nÒn kim lo¹i th× cã
thÓ biÕn ®æi trë kh¸ng mÆt b»ng c¸ch biÕn ®æi ®é dµy líp ®iÖn m«i.
TrÞ sè trë kh¸ng mÆt cã quan hÖ víi th«ng sè cña s ãng chËm truyÒn
lan däc theo nã. VÝ dô ®èi víi sãng TM th× thµnh phÇn tõ tr-êng
Hy = H0e-px-jhz (32)
Theo hÖ thøc gi÷a c¸c thµnh phÇn cña tr-êng ta cã

Ez = H0e-px-jhz (33)


ë ®©y p = 
 

h - lµ hÖ sè pha cña sãng chËm.


Trë kh¸ng mÆt cña kÕt cÊu theo ®Þnh nghÜa b»ng
w  
ZS = ê  ê 
! 

374


ZS =    
 

Trong ®ã lµ hÖ sè chËm cña sãng, hay cßn gäi lµ hÖ sè lµm

chËm cña kÕt cÊu.


Tõ ®ã cã thÓ thÊy r»ng nh÷ng kÕt qu¶ nhËn ®-îc khi gi¶i quyÕt bµi
to¸n tæng hîp kÕt cÊu nªu ë trªn cã thÓ ¸p dông réng r·i ®èi víi c¸c kÕt
cÊu mµ ®iÒu kiÖn bê cña nã ®-îc x¸c ®Þnh bëi trë kh¸ng mÆt, còng nh-
c¸c kÕt cÊu lµm chËm nãi chung mµ ®Æc tÝnh cña nã ®-îc x¸c ®Þnh bëi
hÖ sè chËm cña sãng truyÒn lan däc theo nã. Khi Êy, quy luËt biÕn ®æi
trë kh¸ng mÆt nhËn ®-îc trong bµi to¸n tæng hîp kÕt cÊu theo ®å thÞ
ph-¬ng h-íng cho tr-íc sÏ ®-îc thùc hiÖn bëi sù biÕn ®æi hÖ sè lµm chËm
cña kÕt cÊu, nghÜa lµ biÕn ®æi vËn tèc pha cña sãng chËm. V× vËy c¸c
anten ®-îc thiÕt lËp theo nguyªn lý trªn vÉn cßn ®-îc gäi lµ anten sãng
chËm cã ®iÒu biÕn vËn tèc pha.
Quy luËt biÕn ®æi hÖ sè lµm chËm däc theo kÕt cÊu ®-îc x¸c ®Þnh
theo hµm sè sau (theo 31) vµ
       
  Ó    Í   †   Ó 
         

F    †  Ó  (34)


 Ó   Í   † Ó 
  


 
Sau ®©y chóng ta xÐt mét vÝ dô cô thÓ:
1. Bµi to¸n tæng hîp kÕt cÊu biÕn ®æi phæ kh«ng gian cña sãng
®iÖn tõ (hay bµi to¸n tæng hîp anten mÆt ph¶n x¹ theo ph©n bè tr-êng
cho tr-íc ë gÇn mÆt anten).
Gi¶ sö cã mét sãng ph¶n x¹ s¬ cÊp truyÒn theo trôc z, ph¶n x¹ trªn,
ph¶n x¹ trªn mét mÆt cong ®Ó hiÖu chØnh h-íng bøc x¹ cã t©m trïng víi
gãc to¹ ®é. MÆt hiÖu chØnh bøc x¹ cã nhiÖm vô biÕn ®æi phæ kh«ng
gian cña sãng s¬ cÊp ®Ó t¹o thµnh sãng bøc x¹ thø cÊp víi phæ kh«ng
gian cho tr-íc.

375
Nh- vËy mÆt ph¶n x¹ hiÖu chØnh ë ®©y kh«ng chØ ®¬n thuÇn ph¶n
x¹ n¨ng l-îng cña sãng s¬ cÊp mµ cßn biÕn ®æi nã. S¬ ®å biÕn ®æi
d¹ng sãng nh- trªn h×nh vÏ.
Trong tr-êng hîp tæng qu¸t sãng s¬ cÊp cã thÓ cã ph©n bè biªn ®é ±
pha tuú ý theo trôc x vµ cã thÓ ®-îc biÓu diÔn d-íi d¹ng tæng v« h¹n cña
c¸c sãng ph¼ng kh«ng ®ång nhÊt theo chuçi Furiª.

†
 ! 
 

 >
R 
     (35)

NÕu ph©n bè biªn ®é tr-êng cña sãng s¬ cÊp kh«ng cã c¸c ®ét
biÕn mµ tho¶i ®Òu theo x th× cã thÓ biÓu thÞ hµm ph©n bè biªn ®é d-íi
d¹ng tæng h÷u h¹n c¸c hµm ®iÒu hoµ. Khi Êy (35) sÏ cã d¹ng sau:
>
! † ê ±   >
R —   
(36)
ê

Tr-êng cña sãng thø cÊp trong tr-êng hîp tæng qu¸t còng cã thÓ ®-îc
biÓu thÞ d-íi d¹ng t-¬ng tù. ë ®©y, nÕu gi¶ thiÕt kh«ng cã sù mÐo pha
( n = 0) th× biÓu thøc cña nã cã d¹ng:
>
†
 
 
 
    (37)

376
BiÓu thøc (37) víi c¸c quan hÖ nhÊt ®Þnh cña c¸c hÖ sè biªn ®é Dn
sÏ biÓu thÞ c¸c quy luËt ph©n bè biªn ®é kh¸c nhau cña sãng thø cÊp.
Quan hÖ gi÷a hÖ sè biªn ®é cña sãng s¬ cÊp vµ thø cÊp (C n vµ Dn) ®-îc
x¸c ®Þnh tõ ®iÒu kiÖn c©n b»ng c«ng suÊt, nghÜa lµ coi n¨ng l-îng ®-îc
b¶o toµn khi biÕn ®æi d¹ng sãng. §iÒu kiÖn nµy cã thÓ ®-îc viÕt d-íi
d¹ng:
 
   
† †

ë 6    ë  (38)
† †

 

   
6  

§Ó vÝ dô, chóng ta xÐt mét sè tr-êng hîp riªng ®èi víi c¸c yªu cÇu
kh¸c nhau cña mÆt hiÖu chØnh.
;Ê#  j% a 
"$D/  j)H 
 Cho Cn = Dn ; a1 = a2 ; n =0
Tõ (30) ta x¸c ®Þnh ®-îc ph-¬ng tr×nh mÆt hiÖu chØnh x 0 = z, vµ tõ
(31) ta x¸c ®Þnh ®-îc hµm ph©n bè trë khn¸g mÆt Z S[z, x0(z)] = 0. KÕt
qu¶ trªn cho thÊy r»ng trong tr-êng hîp bøc x¹ l¹i ®¬n thuÇn (ph¶n x¹),
mÆt hiÖu chØnh lµ mét mÆt ph¼ng cã ®é dÉn ®iÖn cao.
;Ê#  j@H)H  % E)& 
 Gi¶ sö sãng s¬ cÊp cã tr-êng ®-îc biÓu thÞ b»ng hµm sè
« ‘ O  ‘ O »   
†
 !  ¬   Ó  ‘  Ù  (39)
        

MÆt hiÖu chØnh lµm nhiÖm vô biÕn ®æi sãng s¬ cÊp (39) thµnh
sãng thø cÊp cã d¹ng:
O 
! † ê  
   
(40)
  

§å thÞ ph©n bè biªn ®é cña sãng s¬ cÊp vµ thø cÊp ë trªn anten ®-îc
vÏ trªn h×nh sau.

377
Ph©n bè tr-êng cña sãng s¬ cÊp Ph©n bè tr-êng cña sãng thø cÊp

§Ó nhËn ®-îc kÕt cÊu biÕn ®æi biªn ®é cña sãng s¬ cÊp theo yªu
cÇu nh- ®· nªu ta cÇn tÝnh to¸n theo c¸c c«ng thøc (30) vµ (31). Trong
®ã Hy ®-îc thay bëi (35) vµ (40). Ta sÏ cã ph©n bè trë kh¸ng bÒ mÆt vµ
d¹ng h×nh häc cña bÒ mÆt hiÖu chØnh vÏ ë h×nh sau.

378

 1c
c

h  
 %
H ,
1 
D AE 

HiÖn nay, trong nhiÒu thiÕt bÞ anten hiÖn ®¹i ng-êi ta ®· dïng c¸c
ph-¬ng ph¸p gia c«ng tÝn hiÖu nhËn ®-îc tõ anten. C¸c ph-¬ng ph¸p
nµy nh»m tèi -u ho¸ ho¹t ®éng cña anten. ë ®©y anten cïng c¸c thiÕt
bÞ gia c«ng tÝn hiÖu ®-îc xem nh- mét kh©u cña thiÕt bÞ thu ± nã lµ
nh÷ng bé läc kh«ng gian ± tÇn sè. Chóng ta hiÓu tèi -u ho¸ ho¹t ®éng
cña anten lµ lµm t¨ng l-îng tin tøc nhËn ®-îc sau mét thêi gian quan
s¸t nhÊt ®Þnh, hay nãi c¸ch kh¸c lµ lµm t¨ng tèc ®é nhËn tin. Trong
mét sè s¬ ®å ng-êi ta dïng c¸c ph-¬ng ph¸p biÕn ®æi phi tuyÕn, cßn
trong mét sè s¬ ®å kh¸c, ng-êi ta dïng biÖn ph¸p më réng phæ cña
tÝn hiÖu vµ dïng c¸c ph-¬ng ph¸p gia c«ng t-¬ng quan hoÆc ®iÒu
chÕ theo thêi gian.
Mçi mét ph-¬ng ph¸p gia c«ng ®Òu cã nh÷ng -u ®iÓm vµ nh-îc
®iÓm riªng. PhÇn lín c¸c ph-¬ng ph¸p gia c«ng phi tuyÕn ®Òu thùc
hiÖn nh©n c¸c tÝn hiÖu vµ ®iÒu ®ã ®· dÉn ®Õn lµm t¨ng tÝnh ®Þnh
h-íng cña c¸c hÖ anten vµ kh¾c phôc ®-îc sù bÊt ®Þnh do sù xuÊt
hiÖn c¸c cùc ®¹i phô trong thõa sè tæ hîp cña hÖ. Nh-ng chóng l¹i lµm
gi¶m hÖ sè khuÕch ®¹i cña anten, lµm xÊu kh¶ n¨ng ph©n gi¶i khi cã
nhiÒu môc tiªu cïng xuÊt hiÖn vµ lµm gi¶m tØ sè tÝn trªn t¹p.

1h   L I&-
W 6 48O
 
Néi dung chñ yÕu cña ph-¬ng ph¸p nµy lµ mét trong c¸c tham sè
cña anten (ch¼ng h¹n nh- kÝch th-íc hoÆc d¹ng cña mÆt më, ph©n
bè biªn ®é pha v.v) bÞ biÕn thiªn tuÇn hoµn theo thêi gian víi tÇn sè
w . Khi ®ã ®Æc tr-ng h-íng cña anten lµ mét hµm cña thêi gian vµ cã
thÓ biÓu diÔn d-íi d¹ng chuçi Furiª.
f(ÚÍ,t) = A[f0( ÚÍÍ) + f 1( ÚÍ) cosw t + + f n(ÚÍ) cos n w t + ]  6 


ë ®©y:
fn (ÚÍ) lµ c¸c ®Æc tr-ng h-íng kh«ng gian cã d¹ng kh¸c nhau;
w - lµ tÇn sè ®iÒu chÕ;
6 0 - TÇn sè cña sãng mang, ®ång thêi 60 >> w .

379
Nh- vËy râ rµng lµ ph-¬ng ph¸p quÐt c¸nh sãng th«ng th-êng b»ng
c¸ch biÕn thiªn ph©n bè pha trªn mÆt më lµ mét tr-êng hîp riªng cña
ph-¬ng ph¸p ®iÒu chÕ, theo thêi gian.
Do mçi mét ®Æc tr-ng h-íng fn(Ú Í) liªn quan ®Õn mét tÇn sè x¸c
®Þnh 0 + n w cho nªn tÝn hiÖu ph¸t (hay thu) lµ mét phæ tÇn 0,

0 + w,
0 + 2 w,
Sau khi biÕn ®æi tÇn sè, mçi mét hµi ®-îc t¸ch riªng b»ng c¸c bé
läc vµ do ®ã mçi mét ®Æc tr-ng h-íng f n (ÚÍ) cã thÓ ®-îc dïng ®Ó nhËn
c¸c tin tøc (ch¼ng h¹n t×m kiÕm, b¸m s¸t ®ång thêi nhiÒu môc tiªu).
+ Ta h·y xÐt tr-êng hîp 1 hÖ tuyÕn tÝnh giai ®o¹n ®-îc ®iÒu chÕ
bëi xung ch÷ nhËt.
Sù ®iÒu chÕ dÉn tíi viÖc nèi liªn tiÕp tõng yÕu tè cña dµn trong
kho¶ng thêi gian T/N. ë ®©y T lµ chu kú ®iÒu chÕ, N lµ sè yÕu tè
cña dµn.
Cã thÓ chøng minh r»ng khi ®ã sù ph¸t x¹ cña anten cã thÓ ®-îc
biÓu diÔn d-íi d¹ng tËp hîp cña c¸c ®Æc tr-ng h-ín g f n (Ú Í). Mçi mét

®Æc tr-ng nµy cã mét cùc ®¹i theo h-íng ÚÍ n = arcsin vµ liªn quan
>
víi tÇn sè 0 + n w (h×nh vÏ d-íi). V× vËy b»ng c¸c bé läc t-¬ng

øng ta cã thÓ t¸ch riªng c¸c hµi vµ anten cã thÓ ph¸t hiÖn môc tiªu
trong toµn bé h×nh qu¹t víi mét kh¶ n¨ng ph©n gi¶i x¸c ®Þnh.

380
Cã thÓ cã c¸c ph-¬ng ph¸p ®iÒu chÕ thêi gian kh¸c nhau. Ch¼ng
h¹n cã thÓ dïng c¸c thiÕt bÞ chuyÓn m¹ch dïng b¸n dÉn hoÆc pherit
®iÒu khiÓn b»ng ®iÖn ®Ó nèi liªn tiÕp c¸c phÇn tö bøc x¹ víi m¸y
ph¸t. Ph-¬ng ph¸p nµy còng ®-îc dïng trong c¸c dµn anten 2 chiÒu.
Nh-îc ®iÓm cña ph-¬ng ph¸p nµy lµ xuÊt hiÖn sai sè x¸c ®Þnh h-íng
khi cã sù thay ®æi tÇn sè v× bÊt cø lý do g× (ch¼ng h¹n khi cã hiÖu
øng doppler).
- Ph-¬ng ph¸p ®iÒu chÕ theo thêi gian cßn cã thÓ dïng ®Ó lµm
gi¶m møc c¸c c¸nh phô. Khi thay ®æi tuÇn hoµn chiÒu dµi L cña
anten (ch¼ng h¹n b»ng c¸ch nèi, ng¾t lÇn l-ît c¸c phÇn tö ph¸t x¹ ë
biªn) theo quy luËt.
L(t) = L 0[1 + BT(t)]
ë ®©y T(t) lµ hµm tuÇn hoµn theo thêi gian.
§Æc tr-ng h-íng ë tÇn sè mang cã d¹ng
 5 
†
F0 (Ú Í) =  5  
†
5 

Víi gi¸ trÞ tèi -u Bopt 0,25. Møc cña c¸c c¹nh phô cña anten ®ång
biªn gi¶m tõ -13db xuèng -23db do xuÊt hiÖn thªm thõa sè cos (kB-
0 sin Í) trong hµm ®Æc tr-ng h-íng.

1!GX
W A8
  



§Ó tæng hîp ®-îc c¸c ®Æc tr-ng h-íng cã d¹ng phøc t¹p th-êng
gÆp ph¶i c¸c khã kh¨n liªn quan víi tÝnh siªu h-íng. Nh÷ng khã kh¨n
nµy cã thÓ kh¾c phôc ®-îc b»ng ph-¬ng ph¸p tæng hîp logÝc. NÕu
so s¸nh biªn ®é tÝn hiÖu trªn lèi ra cña 2 anten vµ chän lÊy tÝn hiÖu
nµo lín nhÊt hoÆc nhá nhÊt, ta cã thÓ t¹o ra c¸c d¹ng ®Æc tr-ng h-íng
®Æc biÖt. Khi ®ã ta ph¶i dïng c¸c cÊu tróc logic ®¬n gi¶n cho quyÕt
®Þnh ³yes´ hoÆc ³no´. Tøc lµ viÖc më hoÆc lµ ®ãng m¸y thu phô
thuéc vµo kÕt qu¶ so s¸nh biªn ®é cña 2 ®iÖn ¸p. ThiÕt bÞ t-¬ng tù
nh- vËy còng cßn ®-îc dïng c¶ trong c¸c hÖ thèng thu ph©n tËp cã lùa
chän tù ®éng. Khi tæng hîp ®Æc tr-ng h-íng tõ nhiÒu anten sÏ ®ßi hái
c¸c thiÕt bÞ logic phøc t¹p h¬n.
381
Tæng hîp logic cã thÓ t¹o ra c¸c ®Æc tr-ng h-íng cã d¹ng phøc t¹p,
cã thÓ dïng ®Ó khö c¸c c¸nh sãng phô, c¸nh sãng sau, t¹o ®Æc tr-ng
h-íng nhän vµ nhiÒu môc ®Ých kh¸c.

VÝ dô anten c¬ b¶n 1 cã ®Æc tr-ng h-íng nhän nh-ng cã nhiÒu


c¸nh phô (h×nh a). Chóng ta dïng thªm 1 anten phô 2 cã tÝnh ®Þnh
h-íng yÕu hoÆc lµ v« h-íng. Møc thu cña anten phô lín h¬n møc thu
cña anten chÝnh trong vïng c¸c c¸nh phô (h×nh b). Ta gi¶ thiÕt r»ng
thiÕt bÞ logic sÏ kho¸ m¸y thu nÕu tÝn hiÖu tõ anten 1 nhá h¬n tõ 2
vµ sÏ më m¸y thu trong tr-êng hîp ng-îc l¹i. KÕt qu¶ ta sÏ cã ®Æc tr-ng
h-íng chØ cã 1 c¸nh sãng chÝnh (h×nh c), hoµn toµn kh«ng cã
c¸nh phô.

NÕu dïng mét sè lín anten víi c¸c ®Æc tr-ng h-íng kh¸c nhau cïng
víi mét sè lín cã thiÕt bÞ logic ta cã thÓ t æng hîp ®-îc c¸c d¹ng ®Æc
tr-ng h-íng rÊt kh¸c nhau.
C¸c hÖ anten nµy kh¸c víi c¸c anten th«ng th-êng ë chç nã cã
chøa c¸c phÇn tõ phi tuyÕn nªn hÖ sè khuÕch ®¹i bÞ gi¶m ®i nguyªn
nh©n v× chØ cã mét phÇn n¨ng l-îng cña tÝn hiÖu nhËn ®-îc sö
dông. PhÇn cßn l¹i bÞ tiªu hao. Trong c¸c anten khö c¸nh phô th×
phÇn gi¶m hÖ sè khuÕch ®¹i kh«ng lín l¾m v× chØ cã mét phÇn nhá
n¨ng l-îng tíi theo h-íng c¸nh phô cña anten chÝnh. Tuy nhiªn trong
mét sè tr-êng hîp kh¸c th× phÇn n¨ng l-îng tiªu hao lµ rÊt ®¸ng kÓ, v×
vËy hÖ sè khuÕch ®¹i cña hÖ thèng bÞ gi¶m nhiÒu.

382
T¸c ®éng cña nhiÔu tíi c¸c hÖ anten tæng hîp logic thÓ hiÖn kh¸
phøc t¹p.

1$h  
J 

Gi¶n ®å h-íng cña c¸c anten th«ng th-êng (ch¼ng h¹n anten dµn),
h×nh a, ®-îc h×nh thµnh do kÕt qu¶ céng tuyÕn tÝnh c¸c søc ®iÖn
®éng cña tÝn hiÖu nhËn ®-îc tõ c¸c yÕu tè hay c¸c kho¶ng kh¸c nhau
trªn anten. Tøc lµ b»ng c¸ch gia c«ng tÝn hiÖu tuyÕn tÝnh.
Khi sö dông c¸c ph-¬ng ph¸p gia c«ng phi tuyÕn ch¼ng h¹n nh©n,
chia, lÊy trung b×nh v.v« chóng ta cã thÓ lµm cho anten cã nh÷ng
tÝnh chÊt vµ chÊt l-îng míi. Cho ®Õn nay ng-êi ta vÉn cßn tiÕp tôc
nghiªn cøu ®Ó ®i tíi hoµn thiÖn c¸c ph-¬ng ph¸p gia c«ng phi tuyÕn.
Mét trong c¸c ph-¬ng ph¸p gia c«ng tÝn hiÖu lµ ph-¬ng ph¸p t-¬ng
quan, ph-¬ng ph¸p nµy ®· mang l¹i nh÷ng kÕt qu¶ hÕt søc kh¶ quan
vµ ®-a ®Õn nhiÒu øng dông trong kü thuËt anten hiÖn ®¹i.
Gia c«ng t-¬ng quan lµ thùc hiÖn phÐp nh©n hai tÝn hiÖu u(t) vµ
u(t+) nhËn ®-îc tõ 2 phÇn tö trªn anten, sau ®ã lÊy trung b×nh.
 Ó%
R() = " †"  Ó  † ]m ë "  †"  Ó  † 
%  % %

ë ®©y  lµ kho¶ng thêi gian gi÷ chËm;



= sin Ú;
R
d lµ kho¶ng c¸ch gi÷a 2 yÕu tè.
Trong c¸c thiÕt bÞ kü thuËt cã nhiÒu ph-¬ng ph¸p ®Ó thùc hiÖn
c¸c phÐp tÝnh t-¬ng quan ®· nãi ch¼ng h¹n phÐp nh©n ®iÖn ¸p cã thÎ
thùc hiÖn trong c¸c bé t¸ch sãng pha. PhÐp lÊy t rung b×nh cã thÓ
thùc hiÖn trong c¸c bé läc tuyÕn tÝnh tèi -u v.v Nguyªn lý lµm viÖc
cña c¸c thiÕt bÞ gia c ng tÝn hiÖu nµy ®· ®-îc tr×nh bµy trong c¸c tµi
liÖu vÒ kü thuËt thu tÝn hiÖu tèi -u, ®iÒu khiÓn tù ®éng vµ m¸y tÝnh
t-¬ng tù.
¦u ®iÓm c¬ b¶n cña c¸c anten t-¬ng quan, lµ cã thÓ lµm t¨ng ®¸ng
kÓ tÝnh ®Þnh h-íng víi c¸c kÝch th-íc h÷u h¹n. HiÖn nay ng-êi ta ®·

383
®-a ra kh¸ nhiÒu s¬ ®å gia c«ng t-¬ng quan. Ta h·y xÐt mét sè s¬ ®å
®iÓn h×nh.
*
c Trong s¬ ®å trªn ng-êi ta thùc hiÖn nh©n liªn tiÕp ®iÖn ¸p cña c¸c
tÝn hiÖu nhËn ®-îc tõ c¸c yÕu tè trªn anten, råi sau ®ã lÊy trung b×nh
c¸c kÕt qu¶ nhËn ®-îc. Gi¶ sö sãng ph¼ng tíi t¹o víi ph-¬ng ph¸p
tuyÕn cña dµn mét gãc Ú . Ta lÊy pha cña tÝn hiÖu trªn yÕu tè ®Çu
tiªn lµ 0. Khi ®ã gi¸ trÞ tøc thêi cña ®iÖn ¸p trªn yÕu tè thø i lµ:c
ui = cos( t + kd 1isin Ú) = cos (t + i)
ë ®©y d1i lµ kho¶ng c¸ch gi÷a yÕu tè th× i vµ yÕu tè ®Çu tiªn.
 m
i = sin Ú ; C = 3.10 8 
R
§iÖn ¸p trªn lèi ra cña bé t-¬ng quan trªn ®-îc biÓu diÔn nh- sau:


 « K »
" ê ]m
 @K  ë ¬ ê
 
 Ù =

§Ó minh ho¹ ta h·y xÐt tr-êng hîp dµn anten cã 2 yÕu tè. Khi ®ã :

n = 2; d12 = d; 1 = 0;  2 =  = sin Ú
R
Trong tr-êng hîp nµy ®iÖn trªn lèi ra cña bé nh©n b»ng:
u = u 1.u 2 = cos t . cos (t +  )

= [cos  + cos (2t +  )]


= [cos(kdsin Ú ) + cos(2 t + kdsin Ú)]

§iÖn ¸p ra cã 1 thµnh phÇn kh«ng ®æi vµ 1 thµnh phÇn dao ®éng
víi tÇn sè 2 .
TiÕp theo nÕu thùc hiÖn läc thµnh phÇn cao tÇn (hay lÊy trung
b×nh theo thêi gian) ta cã



" ê ""  ê ]m
 @ K  ë " " =

 

    †
=   †
    †

384
Nh- vËy thµnh phÇn kh«ng ®æi cña ®iÖn ¸p trªn lèi ra cña bé
t-¬ng quan nh- lµ søc ®iÖn ®éng trªn lèi ra cña dµn anten 2 yÕu tè
th«ng th-êng nh-ng cã kho¶ng c¸ch gi÷a 2 yÕu tè lµ 2d. §iÒu ®ã còng
cã nghÜa lµ gi¶n ®å h-íng
cña dµn anten 2 yÕu tè c¸ch nhau d cã gia c«ng t-¬ng quan còng
gièng nh- gi¶n ®å h-íng cña dµn anten 2 yÕu tè th«ng th-êng nh-ng
víi kho¶ng c¸ch gi÷a 2 yÕu tè t¨ng lªn 2 lÇn (2d). Tøc lµ tÝnh ®Þnh
h-íng cña anten t-¬ng quan ®ã t¨ng lªn.
- NÕu dµn anten cã 4 yÕu tè th× ®iÖn ¸p ra cña bé nh©n sÏ lµ:
u = u1u2u3u4 = cos (t + 1).cos (t+2).cos (t + 3).cos (t + 4)

= [cos ( 1 - 2 - 3 +  4) + cos ( 1 - 2 +  3 -  4)

+ cos ( 1 + 2 - 3 -  4) + cos (2t + 1 +  2+  3 + 4 )
+ cos (2t + 1 +  2 -  3 +  4) + cos (2t +  3 +  4 - 1 + 2)
+ cos (2t + 3 +  4 +  1 -  2) +
+ cos (4t + 1 +  3 +  4)]
Gi¶ sö ta chän kho¶ng c¸ch gi÷a c¸c yÕu tè nh- sau
d12 = d 23 = d, d 34 = 2d. Tøc lµ
d12 = d, d13 = 2d, d 14 = 4d
Khi ®ã

u = [cos(kdsin Ú) + cos(3kdsin Ú ) + cos(5kdsin Ú) +

+ 2cos(2kdsin Ú )cos(2 t + kdsin Ú) + 2cos(kdsin Ú)cos(2 t
+ 6kdsin Ú ) + cos(4 t + 7kdsin Ú )]
NÕu thùc hiÖn läc c¸c hµi bËc 2 vµ bËc 4 cña tÝn hiÖu (thùc hiÖn
lÊy trung b×nh), chóng ta sÏ cã:
" " "  " ‘ " 


= [cos(kdsin Ú) + cos(3kdsin Ú ) + cos(5kdsin Ú)]


385
 í  †
=
í   †
Nh- vËy dµn anten gia c«ng t-¬ng quan cã 4 yÕu tè víi kÝch th-íc
chung cña c¶ dµn lµ 4d sÏ cã tÝnh ®Þnh h-íng t-¬ng ®-¬ng víi dµn
anten ®ång pha th«ng th-êng cã 6 yÕu tè vµ víi kÝch th-íc chung lµ
10d.
Nãi kh¸c ®i nhê gia c«ng t-¬ng quan ta cã thÓ gi¶m sè yÕu tè vµ
gi¶m kÝch th-íc cña dµn anten. Ch¼ng h¹n dµn t-¬ng quan 4 yÕu tè
víi d = 0,25  vµ dµn anten ®ång biÕn ®ång pha th«ng th-êng 5 yÕu
tè cã kÝch th-íc chung D =  cã c¸c ®Æc tr-ng l-îng nh- trªn h×nh vÏ
sau.

----------: Dµn t-¬ng quan d = 0,25 


« « « ..: Dµn tuyÕn tÝnh D =  (d = 0,25  )
So s¸nh 2 gi¶n ®å ta thÊy ®Æc tr-ng h-íng cña 2 dµn cã sù kh¸c
nhau kh¸ râ rÖt. Khi sè l-îng c¸c yÕu tè cµng lín th× tÝnh ®Þnh h-íng
cña anten t¨ng lªn cµng râ. Ch¼ng h¹n dµn t-¬ng quan 6 yÕu tè t-¬ng
quan víi kÝch th-íc chung D = 8d t-¬ng ®-¬ng víi dµn th«ng th-êng 15
yÕu tè víi kÝch th-íc 28d. Dµn 8 yÕu tè t-¬ng quan t-¬ng víi D = 16d
t-¬ng ®-¬ng víi dµn th«ng th-êng 32 yÕu tè víi D = 62d.
- B©y giê ta h·y xÐt mét s¬ ®å anten gia c«ng t-¬ng quan kh¸c
®-îc biÓu diÔn trªn s¬ ®å sau:

386
+
Trong s¬ ®å trªn ng-êi ta thùc hiÖn gia c«ng t-¬ng quan gi÷a tÝn
hiÖu cña yÕu tè ®Çu tiªn (ë biªn) víi tÝn hiÖu cña c¸c yÕu tè kh¸c råi
l¹i tiÕp tôc nh©n liªn tiÕp c¸c tÝn hiÖu thu ®-îc. Cã thÓ biÓu diÔn to¸n
häc qu¸ tr×nh gia c«ng ®ã b»ng biÓu thøc sau:
  « 
»

" ê  ¬ ]m ë   
 †= Ù
 @K 
ê   
Ta h·y xÐt tr-êng hîp dµn cã 4 yÕu tè. Gi¶ sö d 12 = d; d13 = 2d; d14 =
4d;
Khi ®ã, ta cã

" = cos(kdsin Ú)cos(2kdsin Ú) cos(4kdsin Ú)


= F  † Ó ‘  † Ó ´  † Ó I  †

   †
=
    †

Nh- vËy dµn 4 yÕu tè gia


c«ng theo s¬ ®å trªn víi d = 4d
cã ®Æc tr-ng h-íng t-¬ng ®-¬ng
víi dµn th«ng th-êng 8 yÕu tè víi
D = 14d. Nh- vËy víi s¬ ®å nµy
ta cßn nhËn ®-îc tÝnh ®Þnh
h-íng cao h¬n so víi vÝ dô tr-íc
®©y.
Trªn ®å thÞ bªn biÓu diÔn sè
yÕu tè cña dµn t-¬ng quan n k vµ
sè yÕu tè cña dµn tuyÕn tÝnh
th«ng th-êng nt cã ®Æc tr-ng

387
h-íng t-¬ng ®-¬ng nhau.
- Ta h·y kh¶o s¸t thªm mét s¬
®å gia c«ng phi tuyÕn n÷a ®-îc
m« t¶ trªn h×nh vÏ sau.

Q


Trong tr-êng hîp nµy ng-êi ta chØ dïng dµn cã 2 yÕu tè.
Sau khi gia c«ng t-¬ng quan tÝn hiÖu nhËn ®-îc tõ 2 yÕu tè ta cã

®iÖn ¸p " 1=cos(kdsin Ú). §iÖn ¸p nµy cïng víi ®iÖn ¸p 3,5,7 sÏ ®-îc

388
khuyÕch ®¹i vµ ®iÒu chØnh møc råi ®-îc ®-a vµo bé céng. Tøc lµ ë lèi

vµo cña bé céng ta cã c¸c ®iÖn ¸p t1 " , t 3 " ´ , t7 " I 

BiÓu thøc to¸n häc cña qu¸ tr×nh gia c«ng nµy nh- sau.

  
 «  »
" ê ± t ¬ ]m
 @K  ë    
=  †Ù
ê  

Cã thÓ ®-a biÓu thøc trªn vÒ d¹ng sau.




± t F
 
" ê =  †
ê


= ± F † = 
ê

C«ng thøc trªn trïng víi c«ng thøc ®Æc tr-ng h-íng cña dµn tèi -u gåm
c¸c yÕu tè c¸ch ®Òu cã sè ch½n yÕu tè vµ cã kho¶ng c¸ch gÊp ®«i. Nh-
vËy chØ cÇn 2 yÕu tè, víi s¬ ®å gia c«ng tÝn hiÖu nh- trªn ta cã thÓ t¹o
®-îc c¸c ®Æc tr-ng
h-íng Tseb-sep cã ®Æc tr-ng h-íng t-¬ng ®-¬ng víi ®Æc tr-ng h-íng cña
c¸c dµn anten dµn th«ng th-êng víi sè l-îng yÕu tè lín tuú ý.
Mét vÝ dô vÒ anten gia c«ng tÝn hiÖu th-êng gÆp trong v« tuyÕn
thiªn v¨n lµ anten ch÷ thËp Millsa. Anten gåm 2 dµn bao gåm c¸c yÕu tè
®ång nhÊt. Mçi mét dµn cã N yÕu tè. Hai dµn ®Æt vu«ng gãc nhau nh-

h×nh vÏ.

Mçi mét dµn t¹o nªn mét ®Æc tr-ng h-íng qu¹t: hÑp trong mÆt
ph¼ng cña dµn vµ réng trong mÆt ph¼ng vu«ng gãc víi dµn. Trªn h×nh
389
vÏ m« t¶ thiÕt diÖn cña 2 ®Æc tr-ng h-íng. Nhê gia c«ng t-¬ng quan, trªn
lèi ra cña thiÕt bÞ gia c«ng ta cã tÝn hiÖu tØ lÖ víi tÝch cña c¸c ®Æc
tr-ng h-íng.
Th«ng th-êng ng-êi ta cßn dïng mét m¸y ph¸t phô nèi vµo 1 trong2
dµn ®Ó ®iÒu chÕ pha theo thêi gian víi tÇn sè w. Khi ®ã trªn lèi ra ta cã:

" ê    > †      > †  


w †

= fI(Ú, ).fII(Ú, ) coswt

ThiÕt diÖn cña ®Æc tr-ng h-íng chung lµ h×nh vu«ng giao nhau cña
2 ®Æc tr-ng h-íng riªng cã diÖn tÝch rÊt nhá. Nh- vËy ®Æc tr-ng h-íng
chung t-¬ng ®-¬ng víi ®Æc tr-ng h-íng cña dµn vu«ng cã N 2 yÕu tè. Nh-
vËy -u ®iÓm næi bËt cña anten Millsa lµ gi¶m ®¸ng kÓ sè yÕu tè trong
anten vµ c¸c thiÕt bÞ phô trî kÌm theo. §ång thêi gi¶m ®¸ng kÓ ¶nh h-ëng
t-¬ng hç kh«ng mong muèn gi÷a c¸c yÕu tè trªn anten. Nhê anten nµy cã
tÝnh ®Þnh h-íng cao nªn th-êng ®-îc ¸p dông trong c¸c lÜnh vùc ®ßi hái
anten cã ®é ph©n gi¶i cao ch¼ng h¹n trong v« tuyÕn thiªn v¨n, v« tuyÕn
dÉn ®-êng, trong viÖc quan s¸t vµo b¸m s¸t c¸c vËt thÓ trong vò trô, v.v
Nh-ng anten Millsa cã hÖ sè khuyÕch ®¹i thÊp v× tÝnh ®Þnh h-íng
cao ®¹t ®-îc do chÕ ¸p c¸c tÝn hiÖu tõ phÇn lín khng gian trong qu¸
tr×nh gia cng tÝn
hiÖu. HÖ sè khuÕch ®¹i trong tr-êng hîp nµy kh¸ nhá h¬n tÝch cña c¸c
hÖ sè khuÕch ®¹i cña tõng dµn riªng. V× vËy anten chØ nªn dïng khi
møc tÝn hiÖu cã dù tr÷ lín. Mét nh-îc ®iÓm kh¸c lµ anten Millsa cã kh¶
n¨ng chèng nhiÔu kÐm. NÕu nh- nhiÔu vµ tÝn hiÖu ®ång thêi tíi theo
h-íng c¸nh chÝnh cña ®Æc tr-ng h-íng chung cßn nhiÔu t¸c dông vµo mét
trong hai gi¶n ®å h-íng qu¹t. Khi ®ã t¸c dông cña nhiÔu vÉn vµo m¸y thu.
TÝn hiÖu cã thÓ bÞ sai l¹c hoÆc thËm chÝ cã thÓ bÞ nhiÔu chÕ ¸p. Nh-
vËy -u ®iÓm vÒ tÝnh ®Þnh h-íng cña anten Millsa chØ thÓ hiÖn râ rµng
khi chØ cã mét tÝn hiÖu tíi. §ã còng lµ ®Æc tÝnh chung cña c¸c anten
gia cng tÝn hiÖu t-¬ng quan.
390
Tû sè tÝn trªn t¹p ë lèi ra cña m¸y thu còng nh- tÝnh ®Þnh h-íng cña
anten phô thuéc hÕt søc phøc t¹p vµo h-íng tíi cña tÝn hiÖu vµ nhiÔu,
quan hÖ biªn ®é vµ pha tÝn hiÖu vµ nhiÔu vµ c¸c ®Æc tr-ng phi tuyÕn
cña thiÕt bÞ gia c«ng. §Ó minh ho¹ ta xÐt tr-êng hîp dµn t-¬ng quan 4
yÕu tè (h×nh 1) cã c¸c kÝch th-íc d14 = 2d13 = 2d12 = 4d. Gi¶ sö
®ång thêi víi tÝn hiÖu tÇn sè 1 tíi anten d-íi gãc Ú, cßn cã nhiÔu víi tÇn
sè ( 2, Ú2) tíi anten d-íi gãc Ú2. Ta gäi w lµ tû sè biªn ®é gi÷a nhiÔu vµ tÝn
hiÖu. Khi ®ã trªn lèi ra cña bé nh©n ta cã c¸c thµnh phÇn h»ng sè víi c¸c
tÇn sè 2 - 1 vµ c¸c hµi bËc 2 cña nã 2( 2 - 1); C¸c thµnh phÇn hµi cña
tÝn hiÖu vµ nhiÔu: 2 1, 2 2, 4 1, 4 2 vµ c¸c thµnh phÇn víi c¸c tæ hîp
tÇn sè 1+ 2, 2( 1 + 2), 1 +3 1, 3 2 - 1, 3 1 - 2. Khi ®ã ®iÖn ¸p trªn
lèi ra cña thiÕt bÞ gia c«ng t-¬ng quan lµ:
" ê F  
    F 
! †
   
! †  

F 
! †
   
!  †  F 
! †
   
!  †

6 6
ë ®©y !1 =   !2 =    
! !
Gi¶ sö bé läc sÏ chÕ ¸p c¸c hµi vµ c¸c thµnh phÇn tæ hîp tÝn hiÖu
vµ nhiÔu bËc cao vµ cho qua c¸c thµnh phÇn tÇn sè hiÖu  = 2 - 1

vµ hµi cña nã 2 = 2( 2 - 1 ). Gi¶ sö tÇn sè 1 vµ 2 rÊt gÇn nhau.


Khi ®ã tõ c«ng thøc trªn ta cã:
  í!  í! 
" ê 

  F !  ! 
 !   !


 !  !

+ 2cos2!2cos2!1(cos!1 + cos!2) + F(  ; w; !1; !2)]}


ë ®©y:
F( ; w; !1; !2) = 8w(cos!1 + w2cos2 !2) cos(!2 + !1) x
! Ó ! 
x cos(  t + 3!2 - 3!1) + 8w(cos2!1 + w2cos2!2) x cos

cos( t +

391
!2 - !1) + 4cos( !2 - !1)[cos( t +
!   !
+ 2!1 + 3 !2) + w2cos( t - 3!1 - 2!2] + 4wcos x

x [cos(  t + !2 - 5!1) + w2cos (  t + 5!2 - !1)] +
+ 2w2 [cos(2 t + 6 !2 - !1) + cos(2  t + !2 - 6!1)]
Cho  “ 0 ta cã

  í!  í! 
" ê 
 ‘
 Fí! !  †
  !   !


 !  ! 

+ 2cos!1cos4!2 + 2cos4 !1cos(2!2 - !1)] + 2w2[cos(6!2 - !1) +


+ 2cos!1cos2!2 + 2cos!2cos4!1 + 2cos4!2cos(2!1 - !2)]}
Ta cã nhËn xÐt ®èi víi dµn 6 yÕu tè th«ng th-êng (gia c«ng tuyÕn
tÝnh) th× ®iÖn ¸p tæng céng cña tÝn hiÖu vµ nhiÔu b»ng.
 í!  í! 
u=  6 Ó w  6  
 !  ! 

Trong tr-êng hîp dµn gia c«ng t-¬ng quan còng cã c¸c thµnh phÇn tØ
lÖ víi ®Æc tr-ng h-íng cña tÝn hiÖu vµ nhiÔu. Nh-ng ngoµi ra nã cßn cã
c¸c thµnh phÇn kh¸c xuÊt hiÖn do qu¸ tr×nh gia c«ng phi tuyÕn. ChÝnh
c¸c thµnh phÇn nµy lµm sai l¹c ®Æc tr-ng h-íng vµ lµm gi¶m tÝnh chèng
nhiÔu cña anten. §Ó minh ho¹ cho nh÷ng ®iÒu ®· nãi ta gi¶ thiÕt nhiÔu
tíi d-íi gãc Ú2 = 300 so víi h-íng cùc ®¹i chÝnh ( Ú1 = 0). NÕu ta dïng bé läc
tÇn thÊp ®Ó läc cã thµnh phÇn tÇn sè 6, 26 khi ®ã ®Æc tr-ng h-íng
cña anten øng víi c¸c tr-êng hîp w = 0,25; w = 0,5 vµ w = 0,75 ®-îc m« t¶
trªn h×nh sau.

392
Kh¶ n¨ng ph©n gi¶i cña anten t-¬ng quan ®-îc x¸c ®Þnh b»ng
hiÖu cña møc c¸nh chÝnh vµ c¸nh phô khi cã t¸c dông cña nhiÔu ®· bÞ
xÊu ®i. Nh-ng c¸nh sãng chÝnh khi ®ã thu hÑp h¬n, nh- vËy ®é chÝnh
x¸c khi x¸c ®Þnh to¹ ®é gãc sÏ tèt h¬n.
Kh¶ n¨ng chèng nhiÔu, ®é chÝnh x¸c vµ kh¶ n¨ng ph©n gi¶i cña c¸c
anten cã gia c«ng t-¬ng quan cßn cã thÓ t¨ng lªn b»ng c¸ch ¸p dông c¸c
s¬ ®å gia c«ng phøc t¹p h¬n.

11 
 @@
 XH ,
H  ' 

   

Trªn ®©y khi xÐt c¸c anten gia c«ng tÝn hiÖu ta gi¶ thiÕt r»ng tÝn
hiÖu lµ ®¬n s¾c ± hay nãi kh¸c ®i lµ ®é réng phæ tÝn hiÖu lµ v« cïng
nhá. Nh-ng trong thùc tÕ c¸c tÝn hiÖu lµ v« cïng n há. Nh-ng trong thùc tÕ
c¸c tÝn hiÖu ®Òu cã phæ tÇn h÷u h¹n. §é réng cña phæ tÇn cã ¶nh
h-ëng tíi ®Æc tr-ng h-íng cña anten. Bëi v× øng víi mçi thµnh phÇn tÇn
sè ta cã mét ®Æc tr-ng h-íng riªng. Trong ®a sè tr-êng hîp ng-êi ta dïng
c¸c tÝn hiÖu cã ®é réng phæ t-¬ng ®èi hÑp nªn khi ®ã ¶nh h-ëng cã thÓ
bá qua. Nh-ng víi c¸c tÝn hiÖu cã r¶i tÇn rÊt réng. Khi ®ã ®¹i l-îng
nghÞch ®¶o cña phæ tÇn cã thÓ so s¸nh ®-îc (hoÆc nhá h¬n) so víi thêi
gian sãng truyÒn däc theo anten. Khi ®ã ®Æc tr-ng h-íng cña anten sÏ
thay ®æi ®¸ng kÓ. HiÖn t-îng nµy kh«ng chØ cÇn ®-îc chó ý khi dïng tÝn
hiÖu d¶i siªu réng mµ c¶ khi dïng c¸c anten cã kÝch th-íc h×nh häc rÊt
lín.
Chóng ta h·y xÐt hiÖn t-îng nµy víi anten ®ång pha tuyÕn tÝnh cã
chiÒu dµi 2,. Gi¶n ®å h-íng.
Ó] 6
  
f(Ú, ) = ë
]
   † R


393
Ta gäi mËt ®é phæ lµ S( ). Khi ®ã ®Æc tr-ng h-íng d¶i réng

hiÖu dông sÏ lµ:




f(Ú) = ë ” †   Ú †=


ë ®©y ta gi¶ thiÕt r»ng anten thu tuyÕn tÝnh trong d¶i th«ng 2  = 2

- 1.

§Ó minh ho¹ biÓu thøc trªn, ta gi¶ sö anten cã ph©n bè biªn ®é ®Òu

trªn mÆt më cßn tÝn hiÖu cã mËt ®é phæ ®Òu trong d¶i th«ng 2  . Khi

®ã


  > Ú 
f(Ú, ) = R 

 > Ú 
 R 


S( ) = khi 1 < < 2
6   6

Khi ®ã

  
  > Ú  ”   > Ú   ”   > Ú 
 
 R   R   R 
f(Ú) =
 
ë >
  > Ú     †  Ú
R R

Trong tr-êng hîp chung phæ tÇn kh«ng ®èi xøng ®èi víi tÇn sè mang

0 cña tÝn hiÖu tøc lµ 2 = 0 + 2 vµ 1 = 0 - 1. Khi ®ã

«    » «    »
” ¬

 > Ú Ù ” ¬  > Ú Ù
  R    R
f(Ú) =   


     

  > Ú
    R

394
Trªn ®å thÞ m« t¶ kÕt qu¶ c«ng thøc tÝnh f (Ú) trong tr-êng hîp
 2 =  1 =  vµ  = 0,75 0. So s¸nh víi tr-êng hîp tÝn hiÖu ®¬n s¾c
ta cã nhËn xÐt; Khi phæ tÝn hiÖu më réng th× c¸nh chÝnh cña ®Æc
tr-ng h-íng hÑp l¹i, møc c¸nh phô gi¶m. §ång thêi khi phæ rÊt réng th×
f(Ú) ®¬n ®iÖu gi¶m khi Ú t¨ng.
NÕu xÐt thªm biÓu thøc cña f(Ú) ta cßn cã thÓ thÊy r»ng. NÕu më
réng phæ vÒ phÝa tÇn thÊp sÏ lµm cho c¸nh chÝnh bÞ më réng vµ lµm
mÊt dÇn c¸c c¸nh phô, cßn khi më réng phæ vÒ phÝa cao sÏ lµm t¨ng
tÝnh ®Þnh h-íng cña anten (xem ®å thÞ sau).
B»ng ph-¬ng ph¸p t-¬ng tù chóng ta cã thÓ kh¶o s¸t dµn bao gåm c¸c
phÇn tö gi¸n ®o¹n.

395
12h   6 &-\#


 &-%

 
c
Sù b¶o toµn ®Æc tr-ng h-íng cña cÆp yÕu tè anten khi gi¶m (hoÆc
t¨ng) kho¶ng c¸ch d gi÷a chóng k lÇn vµ ®ång thêi t¨ng (hoÆc gi¶m) tÇn
sè tÝn hiÖu còng k lÇn ®-îc gäi lµ sù t-¬ng ®-¬ng tÇn sè ± kh«ng gian.
Dùa trªn tÝnh chÊt nµy mµ ng-êi ta cã thÓ t¹o nªn c¸c hÖ anten
®Þnh h-íng bao gåm mét sè kh«ng lín c¸c yÕu tè nh-ng ®ång thêi
ph¸t mét sè tÇn sè.
Chóng ta h·y xÐt hµm ®Æc tr-ng h-íng cña mét dµn tuyÕn tÝnh 2n + 1
yÕu tè.
>

f(Ú) = 1 + 2 ±   
=  
 ê  R 
BiÓu thøc trªn sÏ kh«ng thay ®æi nÕu chóng ta chØ lÊy 3 yÕu tè ë
gi÷a cña dµn. Trong ®ã yÕu tè ë t©m ph¸t tÇn sè cßn cÆp yÕu tè ë
biªn ph¸t tÇn sè , 2 , 3 , 4 , 5 ,
Nh- vËy chóng ta thÊy viÖc ph¸t x¹ c¸c hµi cña tÇn sè c¬ b¶n t-¬ng
®-¬ng víi sù bæ sung vµo 3 yÕu tè ban ®Çu c¸c cÆp yÕu tè biªn ®Æt
trªn c¸c kho¶ng c¸ch 2d, 4d, 6d, 2Nd. Ch¼ng h¹n dµn 3 yÕu tè ph¸t c¸c
tÇn sè ,2 ,3 ,4 ,5 t-¬ng ®-¬ng dµn 11 yÕu tè ho¹t ®éng trªn mét
tÇn sè c¬ b¶n . Anten 10 yÕu tè ho¹t ®éng víi 12 tÇn sè t-¬ng ®-¬ng víi
dµn 76 yÕu tè.
CÇn chó ý r»ng trong anten nhiÒu tÇn sè gi¶n ®å h-íng ®-îc h×nh
thµnh khi céng ®ång thêi c¸c tÝn hiÖu víi c¸c tÇn sè kh¸c nhau. §Ó tr¸nh
sù sai l¹c tÝnh ®Þnh h-íng th× ®-êng truyÒn khng ®-îc g©y ra c¸c sai l¹c
quan hÖ biªn ®é vµ pha trªn c¸c tuyÕn. C¸c yÕu tè cña anten ph¶i cã hÖ
sè khuÕch ®¹i nh- nhau ®èi víi tÊt c¶ c¸c tÇn sè. ChÝnh v× vËy c¸c anten
d¶i siªu réng nh- c¸c anten logarÝt th-êng ®-îc dïng lµm c¸c yÕu tè trong
c¸c hÖ anten nhiÒu tÇn sè.

396
- Anten nhiÒu tÇn sè lµ nh÷ng hÖ tuyÕn tÝnh, v× vËy ®Æc tr-ng
h-íng cña nã kh«ng phô thuéc vµo t¸c dông cña nhiÔu. §iÒu nµy còng x¶y
ra víi c¸c anten gia c«ng t-¬ng qu an.
- Kh¶ n¨ng chèng nhiÔu cña anten nhiÒu tÇn sè còng nh- cña c¸c hÖ
anten dïng tÝn hiÖu d¶i réng ®-îc t¨ng lªn. Sù chÕ ¸p hoµn toµn nhiÔu ë
mét hoÆc vµi tÇn sè chØ cã thÓ ®¹t ®-îc víi sù tr¶ gi¸ lµ lµm gi¶m tÝnh
®Þnh h-íng cña anten.

397

 2
6R T0 

  
HiÖn nay víi sù ph¸t triÓn m¹nh mÏ cña c¸c ph-¬ng tiÖn hµng
kh«ng, vò trô ng-êi ta ®ßi hái c¸c anten cña ®µi ra ®a kh«ng nh÷ng
ph¶i cã kh¶ n¨ng ph©n biÖt cao mµ cßn kh¶ n¨ng thay ®æi c¸nh sãng
trong kh«ng gian víi tèc ®é cao.
§Ó n©ng cao kh¶ n¨ng ph©n biÖt môc tiªu th× anten ph¶i cã tÝnh
®Þnh h-íng cao. §Ó ®¹t ®-îc môc ®Ých ®ã ta th-êng t¨ng kÝch th-íc
cña c¸c anten. Nh-ng nh- thÕ sÏ m©u thuÉn víi viÖc gi¶i quyÕt yªu
cÇu quÐt c¸nh sãng. B»ng c¸ch quay c¬ khÝ c¸c anten lín th× kh«ng
thÓ ®¹t ®-îc vËn tèc vµ gia tèc quay c¸nh sãng cÇn thiÕt. Cã thÓ gi¶i
quyÕt m©u thuÉn nµy b»ng c¸c ph-¬ng ph¸p quÐt c¬ ®iÖn, quÐt
®iÖn c¸nh sãng (khi ®ã anten vÉn gi÷ nguyªn hoÆc quay chËm).
Cã nhiÒu ph-¬ng ph¸p quÐt c¸nh sãng kh¸c nhau:
- QuÐt c¬ khÝ: Toµn bé anten ph¶i quay.
- QuÐt c¬ ®iÖn: ChØ mét bé phËn nhá trong anten cã qu¸n tÝnh
nhá dÞch chuyÓn (ch¼ng h¹n bé chiÕu x¹, r«to chuyÓn ®éng, bé quay
pha, v.v).
- QuÐt ®iÖn: Toµn bé anten cè ®Þnh viÖc ®iÒu khiÓn c¸nh sãng
®-îc thùc hiÖn b»ng c¸c thiÕt bÞ ®iÖn. HiÖn nay, ng-êi ta ®· nghiªn
cøu nhiÒu c¸ch quÐt ®iÖn kh¸c nhau:
+ §iÒu khiÓn ph©n bè pha b»ng c¸c bé ®iÒu pha.
+ §iÒu khiÓn ®é dÞch pha trong c¸c tuyÕn phi ®e b»ng bé ®iÒu
pha vµ chuyÓn m¹ch.
+ Thay ®æi tÇn sè m¸y ph¸t (quÐt tÇn sè).
+ C¸c ph-¬ng ph¸p gia cng sè liÖu (ph-¬ng ph¸p ®¬n xung, ®iÒu
chÕ, thêi gian ph©n bè pha biªn ®é, ph-¬ng ph¸p t-¬ng can, v.v).
2  40Jg , 
16.1. eg8
Z J)
Ng-êi ta th-êng thùc hiÖn quÐt trong h×nh qu¹t b»ng c¸c anten
g-¬ng hoÆc th©u kÝnh. §Ó cho cùc ®¹i cña c¸nh sãng cña gi¶n ®å
h-íng lÖch khái trôc quang mét gãc Úmq c¸c bé chiÕu x¹ ph¶i dÞch khái
tiªu ®iÓm theo ph-¬ng n»m ngang mét gãc w (h×nh 16.1). Theo c¸c

398
quy luËt ph¶n x¹ vµ khóc x¹ cña quang h×nh th× c¸nh chÝnh ph¶i lÖch
vÒ phÝa ng-îc l¹i mét gãc Ú m = w (khi gãc lÖch kh«ng lín l¾m).


H×nh 16-1.
2 S4M b     Y 
  @  %C;4# E D3C;&

ViÖc quÐt c¸nh sãng trªn c¸c g-¬ng vµ thÊu kÝnh cã mét nh-îc ®iÓm
lµ ph¹m vi quÐt nhá. Khi c¸nh chÝnh lÖch khái trôc quang nhiÒu sÏ x¶y ra
mét sè sai l¹c nh- mÊt ®èi xøng bÞ më réng, v.v (xem ±2.5).
§Ó cã thÓ quÐt trong ph¹m vi réng h¬n cã thÓ dïng g-¬ng cÇu hoÆc
dïng c¸c anten 2 g-¬ng.

 2 eg8Z  L 

Ph-¬ng ph¸p quÐt nµy th-êng dïng trong c¸c ra®a dÉn ®-êng, ra®a
ph¸o ng¾m ®Ó t¹o nªn h-íng c©n b»ng tÝn hiÖu. §Æc tr-ng h-íng ph¶i
cã cùc d¹i chÝnh lÖch khái trôc quang mét gãc nµo ®ã vµ toµn bé ®Æc
tr-ng h-íng quay trßn quanh trôc quang. H-íng c©n b»ng tÝn hiÖu chÝnh
lµ h-íng do ®Æc tr-ng tù c¾t nhau t¹o nªn trªn trôc quang. Ph-¬ng ph¸p

399
nµy cho ®é chÝnh x¸c cao h¬n khi x¸c ®Þnh to¹ ®é môc tiªu so víi ph-¬ng
ph¸p dÉn ®-êng theo cùc ®¹i cña c¸nh sãng
(h×nh 16.2). Muèn thÕ bé chiÕu x¹ ph¶i dÞc h chuyÓn khái trôc quang vµ
quay trßn quanh trôc quang (hoÆc quay g-¬ng nhá ®· ®-îc lµm lÖch
trong 2 anten g-¬ng) (hoÆc 16.3).

H×nh 16-2. H×nh 16-3.


2 S4Y 2 Sb  M  
4. 1b3  @ 
\(    Y

2 !G40Jgl 8 & m
c

400
H×nh 16-4.cdY M So 4p
c
 ThiÕt bÞ nµy cã mét thÊu kÝnh kim lo¹i ± kh«ng khÝ. Bé chiÕu x¹
cña thÊu kÝnh quay trßn ®Ó quÐt c¸nh sãng theo mét h×nh qu¹t. Trªn
h×nh 16 ± 4 m« t¶ mÆt trung b×nh cña ³ con sªn´ ®· tr¶i ra. Trong thÊu
kÝnh th-êng ®Ó quÐt th× bé chiÕu x¹ ph¶i chuyÓn dÞch theo cung AB Í.
Nhê cã g-¬ng ASN mµ ®-êng dÞch chuyÓn nµy cã thÓ ®-a sang thµnh
bªn cña èng dÉn sãng (cung AB). B©y giê cung AB lµ ¶nh g-¬ng cña
cung ABÍ. §Ó biÕn ®æi chuyÓn ®éng tÞnh tiÕn thuËn nghÞch thµnh
chuyÓn ®éng trßn ng-êi ta uèn ãng dÉn sãng theo mét mÆt nãn. Khi ®ã

cung ABÍ biÕn thµnh mét ®-êng trßn - ®¸y cña mÆt nãn (h×nh 16 -5).
c
H×nh 16-5. ð M So 4p
c
2 $`@Jg%8Y:3Z  22;

Bé quÐt nµy dïng lµm bé chiÕu x¹ cho c¸c anten g-¬ng vµ thÊu kÝnh.
Nã gåm hai hÖ èng dÉn sãng cuèn: mét hÑ cè ®Þnh (stato) vµ mét hÖ
quay ®-îc (r«to). Bé chiÕu x¹ (èng dÉn sãng hoÆc loa) cña bé quÐt nµy
®-îc ®Æt cè ®Þnh vµ chiÕu vµo mét sè lèi vµo èng dÉn sãng cña r«to.
C¸c èng dÉn sãng cña r«to vµ stato ®-îc uèn sao cho khi quay r«to th×

401
cùc ®¹i trong ph©n bè biªn ®é trªn mÆt më ph¶i dÞch chuyÓn tõ bªn nµy
sang bªn kia. §iÒu nµy t-¬ng ®-¬ng víi sù dÞch chuyÓn t©m pha cña bé
chiÕu x¹ t-¬ng ®-¬ng cña g-¬ng hoÆc thÊu kÝnh (h×nh 16.7)

H×nh 16-6. H×nh 16-7.


2 S4M  ð M S/4E 
b M S/4 D3
%& YM S4M &

2 1G40 , .P
RJg> :Z  27;Y

§Ó quÐt trßn ng-êi ta th-êng dïng c¸c anten g-¬ng vµ thÊu kÝnh ®èi
xøng trôc. Bé chiÕu x¹ cña chóng ®-îc quay trßn quanh trôc ®èi xøng.
ThiÕt bÞ (h×nh16.8) gåm 1 anten ®Üa ± nã lµ mét èng dÉn ph¼ng ®èi
xøng xuyªn t©m (³tÇng´ d-íi). §Çu cuèi (vµnh ngoµi) lµ thÊu kÝnh kim lo¹i
kh«ng khÝ h×nh vµnh xuyÕn. ThÊu kÝnh nµy l¹i lµm bé chiÕu x¹ kÝch
thÝch sãng mÆt cho mét cÊu tróc lµm chËm ®¼ng h×nh ®Üa (³tÇng´
trªn cña anten).

402
Bé chiÕu x¹ 1 cña thÊu kÝnh quay quanh trôc ®èi xøng ë ³tÇng´ d-íi, víi
c¸ch ®Æt bé chiÕu x¹ nh- vËy thÊu kÝnh 2 t-¬ng tù nh- mét g-¬ ng ®Çu.
Nã biÕn mÆt sãng cong thµnh mÆt sãng ph¼ng cÊu tróc lµm chËm ë
tÇng trªn sÏ t¹o thµnh sãng mÆt. Cùc ®¹i cña c¸nh chÝnh cña ®Æc tr-ng
h-íng n©ng trªn mÆt ph¼ng n»m ngang mét gãc nµo ®ã.

H×nh 16-8. N E D3 @c


1)Bé chiÕu x¹ ; 2)ThÊu kÝnh ; 3)MÆt lµm chËm
c
2 
  Jg, 

Trong tr-êng hîp tæng qu¸t, anten lµ tËp hîp cña c¸c phÇn tö bøc x¹
®-îc s¾p xÕp theo ®-êng th¼ng, mÆt ph¼ng, mÆt cÇu, mÆt trô hay
mÆt nãn v.v
§èi víi hÖ thèng th¼ng, h-íng bøc x¹ cùc ®¹i cña anten ®-îc x¸c ®Þnh
tõ hÖ thøc:
 ¢
cosÚM=n Ó (16.1)

trong ®ã : ¢ 0 lµ gãc lÖch pha cña dßng trong hai phÇn tö kÒ nhau,
d lµ kho¶ng c¸ch gi÷a c¸c phÇn tö.

403
O
k= ; n=0, ð1, ð2,.
Â
NÕu phÇn tö bøc x¹ cña hÖ thèng kh«ng ph¶i lµ chÊn tö mµ lµ c¸c
phÇn tö bøc x¹ mÆt th× ¢ 0 lµ gãc lÖch pha cña tr-êng trªn mÆt bøc x¹
cña hai phÇn tö kÒ nhau.
C«ng thøc (16.1) cho thÊy r»ng h-íng bøc x¹ cùc ®¹i cña hÖ thèng
phô thuéc vµo 3 th«ng sè c¬ b¶n lµ kho¶ng c¸ch d, b-íc sãng  vµ gãc sai
pha ¢ 0. Do ®ã, viÖc ®iÒu kiÖn ®å thÞ ph-¬ng h-íng anten trong kh«ng
gian cã thÓ ®-îc thùc hiÖn

b»ng c¸ch biÕn ®æi mét trong c¸c th«ng sè trªn. Ph-¬ng ph¸p biÕn ®æi
kho¶ng c¸ch ®Ó ®iÒu khiÓn ®å thÞ ph-¬ng h-íng th-êng gÆp rÊt nhiÒu
khã kh¨n vÒ kü thuËt, v× vËy trong thùc tÕ Ýt øng dông.
Khi dïng ph-¬ng ph¸p biÕn ®æi b-íc sãng (thay ®æi tÇn sè m¸y
ph¸t) ®Ó ®iÒu kiÓn ®å thÞ ph-¬ng h-íng ta nhËn ®-îc anten ®iÒu
khiÓn tÇn sè, cßn khi ®iÒu khiÓn ph©n bè pha gi÷a c¸c phÇn tö ®Ó
®iÒu khiÓn ®å thÞ ph-¬ng h-íng, ta nhËn ®-îc anten ®iÒu khiÓn pha.
Trong thùc tÕ cßn dïng ph-¬ng ph¸p biÕn ®æi ph©n bè biªn ®é pha.
Khi Êy, cã thÓ ®iÒu khiÓn kh«ng nh÷ng vÞ trÝ cña ®å thÞ ph-¬ng
h-íng trong kh«ng gian mµ cßn cã thÓ ®iÒu khiÓn c¶ d¹ng cña ®å thÞ
ph-¬ng h-íng n÷a. ViÖc ®iÒu khiÓn ph©n bè pha cña anten cã thÓ
thùc hiÖn theo ph-¬ng ph¸p c¬- ®iÖn, hoÆc ph-¬ng ph¸p ®iÖn, trong
®ã cã ph-¬ng ph¸p gia c«ng tÝn hiÖu.
Tr-íc hÕt ta xÐt dµn anten víi ®Æc tr-ng h-íng ®iÒu khiÓn.

2 =+   D4 H 

§Ó t¹o ®Æc tr-ng h-íng trong mét mÆt ph¼ng ta dïng dµn anten
tuyÕn tÝnh gåm nh÷ng bé ph¸t x¹ n»m däc theo ®-êng th¼ng. §Ó ®iÒu
khiÓn vÞ trÝ cña tia( c¸ch sãng chÝnh cña ®Æc tr-ng h-íng), vÒ nguyªn
t¾c, ta thùc hiÖn b»ng c¸ch thay ®æi ®é dÞch pha gi÷a c¸c dßng trong
nh÷ng nguån ph¸t x¹ l©n cËn víi cïng mét gi¸ trÞ nh- nhau.
Nh- ta ®· biÕt, ®Æc tr-ng h-íng cña dµn gåm c¸c ph¸t x¹ ®ång nhÊt
vµ ®Æt c¸ch ®Òu nhau mét kho¶ng d ®-îc x¸c ®Þnh b»ng biÓu thøc:
404
« »
 ¬   Ú  ¢ †Ù
f(Ú ) =F1(Ú)  

(16.2)
« »
 ¬   Ú  ¢ Ù
 
Trong ®ã :F1(Ú)- ®Æc tr-ng h-íng cña yÕu tè (1 bé ph¸t x¹ );
Ú- Gãc ®-îc tÝnh tõ ®-êng th¼ng ®Æt c¸c bé ph¸t x¹;
¢- §é lÖch pha gi÷a c¸c dßng trong nh÷ng bé ph¸t x¹ l©n cËn.
C«ng thøc (16-2) chØ ®óng trong tr-êng hîp khi biªn ®é dßng trong
c¸c bé ph¸t x¹ b»ng nhau vµ pha lÖch theo quy luËt: ¢ ê  †¢ ; i ± Sè
thø tù cña bé ph¸t x¹.
; k$="   )5.


NÕu bé ph¸t x¹ lµ ®¼ng h-íng th× F 1(Ú)=1, vµ ®Æc tr-ng h-íng chuÈn
ho¸ cña dµn, khi gãc Ú ®-îc tÝnh tõ ph-¬ng vu«ng gãc víi ®-êng th¼ng
®Æt c¸c yÕu tè ph¸t x¹ cã thÓ viÕt d-íi d¹ng.
« »
 ¬     Ù
F(Ú)=    (16.3)
« »
  ¬     Ù
 
Ta ký hiÖu cùc ®¹i chÝnh cña ®Æc tr-ng h-íng lµ m, ®èi víi nã ®é
lÖch pha tæng céng gi÷a c¸c tr-êng l©n cËn cña c¸c yÕu tè ph¸t x¹ sÏ
b»ng kh«ng, cã nghÜa lµ kdsin m-  = 0. Tõ ®ã.
 = kdsin m (16.4)
Thay biÓu thøc (16.2) vµo (16.3) ta cã :
« »
 ¬    $Ù
F( ) =  
(16.5)
« »
  ¬    $ Ù
 
Trong (16.5): ÚM ± lµ gãc t-¬ng øng víi h-íng cùc ®¹i chÝnh cña
®Æc tr-ng h-íng.
BiÓu thøc nµy cho phÐp ta ph©n tÝch sù phô thuéc tÝnh ph-¬ng
h-íng cña dµn tuyÕn tÝnh gåm n yÕu tè ph¸t x¹ ®¼ng h-íng vµo kho¶ng

405
c¸ch gi÷a c¸c yÕu Êy d/  khi vÞ trÝ cùc ®¹i chÝnh ÚM cña ®Æc tr-ng
h-¬ng lµ tuú ý.
Ta xÐt tr-êng hîp khi nd rÊt lín (nd 5Â) vµ d kh«ng v-ît qu¸ Â/2. Khi
®ã ®Æc tr-ng h-íng trong giíi h¹n nöa mÆt ph¼ng ±Ä
c c Úc c Äc
c ®-îc
®Æc tr-ng bëi mét c¸nh sãng chÝnh vµ mét lo¹t c¸nh sãng phô. Khi gi¸ trÞ
Úc c Úcqu¸ nhá, víi møc ®é chÝnh x¸c ®ñ lín (sai sè kh«ng qu¸ 5%)
th× cã thÓ tiÖm cËn ho¸ hµm  
 ;
ë ®©y:
 = 
ê   Ê ê   Ê
 
L = nd - ®é dµi cña dµn.

Ph©n tÝch biÓu thøc (16-5) ta rót ra ®-îc 1 sè kÕt qu¶.


- Khi cùc ®¹i chÝnh vu«ng gãc víi ®-êng th¼ng ®Æt c¸c yÕu tè ph¸t

(Úccccph¸t x¹ ngang) ®é réng c¸nh sãng chÝnh (tia anten) ë møc nöa
c«ng suÊt lµ:
2Ú0,5 0,888 Â/L (radian) (16.6)
O
- Khi cùc ®¹i chÝnh cña tia däc theo trôc cña dµn  Ê ê  - ph¸t x¹
 
däc) th× U = (kL/2)(1-sinÚ) vµ ®é réng cña c¸nh sãng chÝnh ë møc nöa
c«ng suÊt lµ:
2Ú0,5   
 (radian) (16.7)
- So s¸nh (16.6) vµ (16.7) ta thÊy r»ng khi chuyÓn tõ ph¸t x¹ ngang
sang ph¸t x¹ däc tia anten réng ra ®¸ng kÓ. VÝ dô nÕu ®é dµi cña dµn L
= 10 th× khi ph¸t x¹ ngang (2 Ú0,5)ng = 0,09 rad cßn khi ph¸t x¹ däc (2 Ú0,5) d
= 0,6 rad cã nghÜa lµ c¸nh sãng chÝnh réng ra kho¶ng 7 lÇn.
TÝnh to¸n chi tiÕt ®èi víi mét sè gi¸ trÞ trung gian cña vÞ trÝ tia ÚM
trong kho¶ng 0 < ÚM < O/2 ta rót ra kÕt luËn: Ph¸t x¹ ngang cã ®Æc tr-ng
h-íng hÑp nhÊt. §é réng c¸nh chÝnh ®-îc më réng dÇn khi tia lÖch tõ Ú M
= 0 ®Õn ÚM = O (tõ Ú M = 0 ®Õn ÚM = O) vµ réng nhÊt khi ÚM = O/2. \#_

@@
 A, n 
*%

L *.+ A+I@8

K
 W RIA  .+ D4 H  L.)

(g 

406
Còng nh- mét sè anten cã ®é dµi kho¶ng vµi b-íc sãng dµn tuyÕn
tÝnh ngoµi c¸nh sãng chÝnh cßn t¹o nªn mét lo¹t c¸nh sãng phô. Khi
kho¶ng c¸ch gi÷a c¸c yÕu tè ph¸t x¹ l©n cËn lín (d > Â/2) mét sè c¸nh phô
vÒ c-êng ®é sÏ xÊp xØ víi c¸nh sãng chÝnh, ®iÒu nµy trong mét sè
tr-êng hîp thùc tÕ hoµn toµn kh«ng cho phÐ p.
Ta cã thÓ lµm gi¶m møc ph¸t x¹ bªn ®-îc khi ph©n bè biªn ®é kh«ng
®Òu vµ ph©n bè pha theo quy luËt ®Æc biÖt, ®Æt c¸c yÕu tè ph¸t x¹
kh«ng ®Òu nhau.
Khi thay ®æi vÞ trÝ tia, møc ph¸t x¹ bªn còng bÞ thay ®æi theo, ®Ó
b¶o toµn sù kh«ng thay ®æi ®ã khi tia bÞ lÖch ta cÇn ph¶i thay ®æi
ph©n bè biªn ®é cña c¸c bé ph¸t x¹.
G   , S E O
 W   8
 
K  D4 -
 ()A"   .oÂpML # )  &L
  L @
b
 #  ) &L
 H . Chóng xuÊt hiÖn trong h-íng mµ ë ®ã
hiÖu qu¶ cña tr-êng c¸c nguån ph¸t x¹ l©n cËn b»ng 2 Om, trong ®ã m =
+1, +2,... (m = 0 t-íng øng víi cùc ®¹i chÝnh). D-íi ®©y ®Ó phï hîp víi mét
sè c¸ch ta sÏ gäi nh÷ng c¸nh bªn lµ c¸nh nhiÔu x¹.
VÊn ®Ò cùc ®¹i chÝnh vµ cùc ®¹i nhiÔu x¹ lµ mét trong nh÷ng vÊn
®Ò c¬ b¶n c¶ lý thuyÕt dµn tuyÕn tÝnh víi tia ®iÒu khiÓn. Ta xÐt chóng
cô thÓ h¬n.
H-íng cùc ®¹i chÝnhÚM ®-îc x¸c ®Þnh tõ biÓu thøc (16.4) vµ cã thÓ
viÕt d-íi d¹ng:

sinÚM = (16.8)
O 

Trong tr-êng hîp tæng qu¸t (gãc ÚM tuú ý) ®Ó t×m ®é réng c¸nh sãng
chÝnh 2Ú0,5 ta sö dông biÓu thøc (16.5). §-a thªm gãc Ú, tÝnh trõ ph-¬ng
cùc ®¹i chÝnh (h×nh 16.9). Theo h×nh vÏ:
ÚÍ = Ú - ÚM
Nªn sinÚ - sinÚM = sin(ÚÍ + ÚM) - sinÚM (16.9)
Theo l-îng gi¸c: sin(ÚÍ + ÚM) = sinÚÍ.cosÚM + sinÚM.cosÚÍ (16.10)
Thay (16.10) vµo (16.9) ta cã:

407
sinÚ - sinÚM = sinÚÍ.cosÚM - sinÚM(1 - cosÚÍ)
Sö dông biÓu thøc l-îng gi¸c
w    w
tg
  w
Ta nhËn ®-îc:
 
sinÚ - sinÚM = sinÚÍ   Ê   Ê  (16.11)
  

NÕu gãc lÖch cùc ®¹i chÝnh M < 450 vµ dµn cã ®Þnh h-íng cao 2 0,5
0
< 10 th× ta cã thÓ bá qua thµnh phÇn thø 2 cña vÕ ph¶i biÓu thøc
(16.11) khi ®ã ta cã biÓu thøc gÇn ®óng sau
sin - sin M sin Í . cos M (16.12)

H×nh 16-9.
O3   # .  $
 @3D
    jDA
)) @
Thay (16.12) vµo (16.5) ta cã biÓu thøc tÝnh ®Æc tr-ng h-íng trong
giíi h¹n cña c¸nh sãng chÝnh:
 
   $  Í 
  
F(Ú) = (16.13)

    $  Í 
  
§èi víi anten cã ®Þnh h-íng cao 2 Ú0,5 < 10 0 hµm sè cña mÉu sè trong
biÓu thøc (16.13) cã thÓ thay b»ng ®èi sè. Khi ®ã (16.13) ®-îc ®-a vÒ
d¹ng sin U/U;
U = (kl/2) cosÚM.sinÚÍ; L = nd. Sau mét lo¹t phÐp biÕn ®æi ®èi víi viÖc
tÝnh ®é réng cña tia, ta nhËn ®-îc:
2Ú0,5 = 0,888 Â/L . cosÚM
(16.14)

408
BiÓu thøc (16.14) 1 lÇn n÷a kh¼ng ®Þnh mét ®iÒu lµ theo møc ®é

lÖch cña tia khái h-íng ph¸p tuyÕn, tia sÏ ®-îc më réng lÇn.
 Ê

Cùc ®¹i nhiÔu x¹, nh- ®· tr×nh bµy ë trªn, cã thÓ xuÊt hiÖn trong
nh÷ng tr-êng hîp khi kho¶ng c¸ch gi÷a c¸c nguån ph¸t x¹ l©n cËn cña dµn
d > Â/2. Gãc nhiÔu x¹ Ú nx cã thÓ tÝnh tõ biÓu thøc:

(sinÚnx - sinÚM) = mO


HoÆc sinÚnx = m. + sinÚM (16.15)
=
ë ®©y m = +1; +2; Cùc ®¹i nhiÔu x¹ gÇn ph¸p tuyÕn nhÊt øng víi
m = -1. Khi ®ã:

 & Ú (q r& ÚÊ   
=
: 2 2;
 3
 #  ) s () Ú ( *+ &- AW
  S
 / @  *+8
6 .+   &L
M 8
 
K  D4 -   () A"    .
*+
  # ) H ÚÊ
NÕu d < Â/2 th× kh«ng tån t¹i cùc ®¹i nhiÔu x¹ víi vÞ trÝ bÊt kú cña

ÚM. ThËt vËy, gi¸ trÞ tuyÖt ®èi cña |sin Únx| = | m + sinÚM | lu«n lu«n lín
=
h¬n 1 víi mäi gi¸ trÞ m = +1; +2;  ®iÒu nµy khng thÓ x¶y ra.
Khi ph¸t x¹ ngang (ÚM = 0) cùc ®¹i nhiÔu x¹ cã thÓ xuÊt hiÖn chØ
trong tr-êng hîp khi kho¶ng c¸ch gi÷a c¸c yÕu tè ph¸t x¹ l©n cËn d > Â. Tõ
h×nh 16.10 ta thÊy râ r»ng khi d/ Â = 0,6 cùc ®¹i nhiÔu x¹ xuÊt hiÖn chØ
khi ÚM > 400, cßn khi d/Â = 0,8 khi ÚM > 130. Trong nh÷ng tr-êng hîp khi
d/Â > 1, cùc ®¹i nhiÔu x¹ sÏ tån t¹i víi mäi vÞ trÝ cña cùc ®¹i chÝnh.
G '  I)   A  KM O
 @  #  ) s ()
 
b
 O
 @ #  ) H  A+ I@ 6 8+  8+  %
 8
g .+   A+I*, aZ*D 4.+ 
TI K
@  ()
A+^

:*H./  ' N N&L
8
I ^
3D

409
 N&L
8
I ^
k;Z8
 
K D4-
 ()A"       [ %
A  Âp
 @ .+ B  .+  W  ( 
0    @ @
 > n 
 :Ú<M1; §é dµi nµy ®-îc tÝnh
®èi víi tia kh«ng lÖch b»ng biÓu
thøc (16.4) vµ víi tia lÖch b»ng
biÓu (16.14).
H×nh 16-10. Gi¶m sè l-îng c¸c bé ph¸t x¹
K)J  3  q  trong dµn mµ vÉn b¶o toµn ®é
 $4 3   3 Ê réng cña tia chØ cã thÓ thùc hiÖn
Dr- V D   ®-îc khi t¨ng kho¶ng c¸ch gi÷a
t©m c¸c yÕu tè ph¸t x¹, cßn ®Ó
lo¹i trõ c¸nh sãng nhiÔu x¹ cÇn
ph¶i dïng hÖ c¸c bé ph¸t x¹ ®Þnh
h-íng.

a ccc
cacccccc 
c !cc
 

NÕu ®Æc tr-ng h-íng cña bé ph¸t x¹ cã thÓ tiÖm cËn ho¸ b»ng hµm
cosÚ th× nguån ph¸t x¹ nh- vËy gäi lµ nguån cã tÝnh ®Þnh h-íng yÕu (vÝ
dô chÊn tö nöa sãng trong mÆt ph¼ng E, khe nöa sãng trong mÆt
ph¼ng H), nguån ph¸t x¹ cã d¹ng èng dÉn sãng hë ë ®Çu cuèi, loa víi
mÆt më kh«ng lín l¾m (L < Â).
§Ó tiÖn viÖc ph©n tÝch ta cã thÓ viÕt ®Æc tr-ng h-íng d-íi d¹ng.
« »
 ¬    $†Ù
f(Ú) = F1(Ú).    (16.17)

      $ †
  
NÕu trong biÓu thøc (16.17) ta thay = M th× ta nhËn ®-îc biªn ®é
cña cùc ®¹i chÝnh, cßn nÕu thay = nx ta sÏ cã f( M) = cos M vµ f( nx) =

410
cosÚnx v× r»ng thõa sè cña dµn khi Ú = ÚM vµ Ú = Únx b»ng ®¬n vÞ (v× khi
=
Ú = Únx th× (sinÚnx - sinÚM) mO).

Tû sè biªn ®é cña cùc ®¹i nhiÔu x¹ f(Únx) víi biªn ®é cùc ®¹i chÝnh
f(ÚM) cã thÓ biÓu diÔn b»ng biÓu thøc:
 † 
¼= 
ê 
(16.18)
 Ê †  Ê

Trªn h×nh 16.11 diÔn t¶ sù phô thuéc ¼ vµo vÞ trÝ cña cùc ®¹i chÝnh
ÚM khi cè ®Þnh kho¶ng c¸ch gi÷a c¸c yÕu tè ph¸t x¹ l©n cËn d/ Â. §Ó x¸c
®Þnh t-¬ng quan gi÷a gãc Únx vµ Ú M ta dïng c«ng thøc (16.16).
Khi gãc Ú M t¨ng lªn th× cùc ®¹i
chÝnh cña tia sÏ bÞ gi¶m xuèng.
Khi øng víi mét gi¸ trÞ nµo ®ã cña
ÚM (gi¸ trÞ nµy ®-îc x¸c ®Þnh bëi
d/Â) c¸nh sãng nhiÔu x¹ sÏ xuÊt
hiÖn vµ cùc ®¹i cña c¸nh sãng

 nµy sÏ t¨ng lªn khi tiÕp tôc t¨ng ÚM.


H×nh 16-11. Biªn ®é cña cùc ®¹i chÝnh còng
K)J     nh- biªn ®é cña cùc ®¹i nhiÔu x¹
q $4.   3 ®-îc x¸c ®Þnh b»ng mét hµm duy
 $="   )  nhÊt f(Ú) víi chó ý r»ng trong
 .& tr-êng hîp ®Çu Ú = ÚM, cßn trong
tr-êng hîp 2 Ú = Únx.
XuÊt ph¸t tõ quan ®iÓm n¨ng l-îng ta coi r»ng khi lÖch tia, cùc ®¹i
chÝnh kh«ng ®-îc gi¶m qu¸  lÇn (hay 2 lÇn theo c«ng suÊt) cßn cùc
®¹i nhiÔu x¹ kh«ng ®-îc v-ît qu¸ 0,2 so víi gi¸ trÞ cùc ®¹i chÝnh.
NÕu gãc lÖch lín nhÊt cña cùc ®¹i chÝnh lµ ÚMM, cßn gãc t-¬ng øng
víi gãc ÚMM mµ t¹i ®ã xuÊt hiÖn cùc ®¹i nhiÔu x¹ lµ ÚnxM th× yªu cÇu trªn
®-îc diÔn t¶ b»ng c¸c bÊt ®¼ng thøc sau:
F1(Ú MM) > 0,707 (16.19)

411
F1(Ú nxM) < 0,2F1(ÚMM)
(16.20)
§èi víi nh÷ng bé ph¸t x¹ cã ®Þnh h-íng yÕu th× F 1(Ú) = cosÚ. Trong
tr-êng hîp ®ã tõ (16.19) ta cã gãc lÖch cùc ®¹i cña tia ÚMM < 450. Víi gãc
ÚMM lín nh- vËy, ®iÒu kiÖn (16.20) sÏ ®-îc tho¶ m·n chØ khi kho¶ng c¸ch
gi÷a c¸c yÕu tè ph¸t x¹ l©n cËn b»ng 0,6 Â (xem h×nh 16.11).
Gi¶m ®é lÖch cùc ®¹i cña tia ÚMM cho phÐp t¨ng mét Ýt kho¶ng c¸ch
d. Song, tõ h×nh 16.11 kho¶ng c¸ch ®ã bao giê còng ph¶i nhá h¬n Â.
Trong tr-êng hîp ng-îc l¹i xuÊt hiÖn c¸nh sãng nhiÔu x¹ rÊt lín.
Tõ kÕt qu¶ tr×nh bµy ë trªn, ta cã nhËn xÐt sau ®©y: K
  ()
L H  0  
 D4 - ' A+   8
 K
 .+     L

L Jg %
*WJ 9< <:A,  # ) A+ÚÊÊq$1<;
R I  @
 )I * Jg  M    .P
 K

T    ()
%
0 

;k$="R ) .
Dµn gåm nh÷ng bé ph¸t x¹ ®Þnh h-íng dïng trong nh÷ng tr-êng hîp khi
gãc qu¹t quÐt cña tia kh«ng lín l¾m (2 Ú MM < 200). §èi víi lo¹i dµn nµy, ta
cã thÓ t¨ng kho¶ng c¸ch gi÷a c¸c yÕu tè ph¸t x¹ l©n cËn mµ kh«ng sî xuÊt
hiÖn nh÷ng c¸nh sãng nhiÔu x¹ cã c-êng ®é lín. §iÒu nµy cho phÐp ta cã
thÓ gi¶m sè l-îng c¸c bé ph¸t x¹ mµ vÉn b¶o toµn ®-îc tÝnh ph-¬ng h-íng
cña dµn.
Loa, anten thanh ®iÖn m«i, anten xo¾n h×nh trô, anten dÉn ®-êng lµ
nh÷ng anten cã ph¸t x¹ ®Þnh h-íng.

NÕu dïng loa lµm bé ph¸t x¹


th× khi t¨ng kho¶ng c¸ch gi÷a t©m
c¸c loa l©n cËn nhau d nh»m ®Ó
t¨ng hÖ sè sö dông diÖn tÝch ta
nªn ®ång thêi t¨ng kÝch th-íc mÆt
më cña loa trong mÆt ph¼ng cña
dµn tíi gi¸ trÞ d (b loa = d). Song
theo h×nh 16.12 kh«ng nªn chän
d > 1,5 Â v× khi dã sÏ xuÊt hiÖn
H×nh 16-12.
412
±= )J     c¸nh sãng nhiÔu x¹ víi c-êng ®é
q    $="  
4 rÊt cao.
"#)5U& §Æc tr-ng h-íng cña dµn gåm
c¸c loa më réng trong mÆt ph¼ng
E cã thÓ tÝnh theo biÓu thøc sau:
=  « = »
     ¬   Ê Ù
f(Ú) = cosÚ     
(16.21)
= « = »
   ¬   Ê Ù
 
Trong (16.21) ®Æc tr-ng h-íng cña loa ®-îc tiÖm cËn ho¸ b»ng biÓu
thøc:

  Ú 
F1(Ú) = cosÚ.  


 Ú

NÕu tia h-íng vu«ng gãc víi dµn ( ÚM = 0) th× trong c«ng thøc (16.21)
ta cã thÓ viÕt ®¬n gi¶n h¬n.
 = 
  Ú 
f(Ú) =    (16.21a)
 =
 Ú

BiÓu thøc (16.21a) t-¬ng øng víi ®Æc tr-ng h-íng cña anten tuyÕn
tÝnh liªn tôc cã chiÒu dµi nd víi ph©n bè tr-êng ®Òu ë mÆt më.
Khi gãc ÚM t¨ng dÇn, ®Æc tr-ng h-íng ngµy cµng kh¸c xa gi¸ trÞ tÝnh
theo (16.21a): Cùc ®¹i chÝnh sÏ gi¶m cßn cùc ®¹i nhiÔu x¹ míi xuÊt hiÖn
ngµy cµng t¨ng.
Ta h·y t×m tû sè gi÷a biªn ®é cùc ®¹i chÝnh vµ cùc ®¹i nhiÔu x¹ trong
tr-êng hîp tæng qu¸t (gãc Ú M tuú ý).
Thay vµo (16.21) Ú = ÚM cho phÐp ta t×m ®-îc biªn ®é cùc ®¹i chÝnh
f(ÚM) cßn Ú = Únx ± biªn ®é cùc ®¹i nhiÔu x¹ f( Únx).
Trong tr-êng hîp ®Çu:

413

  $ 
f(ÚM) = cosÚ M.  

(16.22)

 $

Trong tr-êng hîp sau:

   
f(Únx) = cosÚnx.  

(16.23)

 


Nh- vËy tû sè biªn ®é cùc ®¹i nhiÔu x¹ trªn biªn ®é cùc ®¹i chÝnh cã
thÓ viÕt d-íi d¹ng:
= 
    
 † 
  


ê Ê
(16.24)
 Ê †   = 
   Ê 
  

Sö dông c«ng thøc (16.15), c«ng thøc liªn hÖ gi÷a sin Únx vµ sinÚM ta
cã thÓ chøng minh r»ng:
= 
   
   =1
= 
  Ê 
  

V× vËy biÓu thøc tÝnh ¼ cã d¹ng:



¼= Ê
(16.25)
 

Trªn h×nh 16.12 biÓu diÔn kÕt qu¶ tÝnh to¸n ¼ theo c«ng thøc
(16.25) vµ (16.16) khi d kh¸c nhau.

So s¸nh ®å thÞ h×nh 16.11 vµ h×nh 16.12 ta thÊy r»ng khi nhá
Â
(d/Â < 0,7) dµn gåm c¸c loa cho ta kÕt qu¶ nh- dµn gåm c¸c yÕu tè ph¸t x¹
cã ®Þnh h-íng yÕu. Khi gi¸ trÞ d/ Â > 0,8 dµn gåm c¸c loa cã nh÷ng -u
®iÓm næi bËt: tån t¹i mét gãc qu¹t, trong giíi h¹n cña gãc nµy chØ cã tia
414
chÝnh, c¸c c¸nh nhiÔu x¹ hÇu nh- bÞ ®Ì bÑp. VÝ dô nÕu d/ = 0,8 th×
cùc ®¹i nhiÔu x¹ sÏ xuÊt hiÖn khi ÚM = 120 c¶ trong 2 tr-êng hîp: dµn gåm
c¸c nguån ph¸t x¹ ®Þnh h-íng yÕu lÉn tr-êng hîp dµn gåm hÖ loa. Song
trong tr-êng hîp ®Çu khi tiÕp tôc t¨ng ÚM cùc ®¹i nhiÔu x¹ t¨ng lªn rÊt
nhanh vµ ®¹t tíi gi¸ trÞ 0,42 khi ÚM = 20 0 (xem h×nh 16.11) cßn trong
tr-êng hîp 2, cùc ®¹i nhiÔu x¹ t¨ng lªn rÊt chËm vµ chØ ®¹t ®Õn 0,18 khi
ÚM = 200 (h×nh 16.12).
Trong thùc tÕ ta th-êng gÆp dµn anten lµ anten ®iÖn m«i.
GÇn ®óng, ®Æc tr-ng h-íng cña anten ®iÖn m«i cã d¹ng:
« O » O
F1(Ú) =  ¬  Ú Ù  Ú (16.26)
  Â
ë ®©y L - ®é dµi cña thanh ®iÖn m«i,  = c/V - hÖ sè t¨ng sãng.
Hµm F1(Ú) ± cÇn ph¶i tho¶ m·n ®iÒu kiÖn (16.19) vµ (16.20).
Hµm sè (16.26) sÏ tho¶ m·n (16.19) nÕu mÉu sè:
O5
   $$ = 1,39
Â
Tõ ®ã ta suy ra
 ‘ Â
cosÚMM =  -  (16.27)
O 5
§iÒu kiÖn (16.20) sÏ tho¶ m·n nÕu:
O5
   $ = 2,6
Â
Ta suy ra:
í Â
cosÚnxM =  - 
O 5
(16.28)
Khi biÕt  biÓu thøc (16.27) x¸c ®Þnh mèi liªn hÖ gi÷a ®é dµi L/ vµ
gãc lÖch cùc ®¹i cña tia ÚMM

Dïng c«ng thøc (16.16) ta cã


thÓ khö thõa sè cos ÚnxM trong

415
biÓu thøc (16.28). Khi ®ã ta thu
®-îc sù phô thuéc kho¶ng c¸ch
gi÷a c¸c t©m cña nh÷ng thanh
®iÖn m«i l©n cËn d/ Â vµ gãc
lÖch cùc ®¹i cho phÐp cña tia
ÚMM nÕu cho tr-íc .
H×nh 16.13 biÓu diÔn ®-êng
cong L/Â vµ d/Â hµm sè cña gãc
ÚMM cho tr-êng hîp  = 1,05. Nhê
®å thÞ nµy ta cã thÓ t×m ®-îc
H×nh 16-13. ®é dµi cña thanh ®iÖn m«i L/Â
K)J 5V $ V  $ vµ kho¶ng c¸ch gi÷a c¸c thanh
="  "/$"- d/ ®Ó ®¶m b¶o ®é lÖch ®ßi

hái cña tia ÚMM.
  Ê&
VÝ dô nÕu gãc qu¹t quÐt cña tia 2 Ú0MM = 400(Ú MM = 20 0) th× nh- h×nh
16.13 ®é dµi cña thanh ®iÖn m«i cÇn chän b»ng 4 Â, cßn kho¶ng c¸ch
gi÷a t©m cña c¸c thanh ®iÖn m«i l©n cËn nª n lÊy 1,1 Â.
Ta cã nhËn xÐt: §Æc tr-ng h-íng tèt nhÊt cña dµn lµ ®Æc tr-ng h-íng
cã d¹ng h×nh ch÷ nhËt (trong hÖ to¹ ®é ®Ò c¸c), nÕu khi ®ã ®é réng cña
h×nh ch÷ nhËt øng víi gãc qu¹t quÐt cña tia 2 ÚMM th× mäi c¸nh sãng bªn
ngoµi giíi h¹n cña gãc qu¹t sÏ bÞ ®Ì bÑp. Song t¹o ra ®Æc tr-ng h-íng nh-
vËy rÊt khã v× cÇn t¨ng kÝch th-íc mÆt më vµ ph¶i cã ph©n bè pha biªn
®é ®Æc biÖt.
Dµn anten gåm c¸c thanh ®iÖn m«i, hÖ anten xo¾n, hÖ anten dÉn
®-êng cã -u ®iÓm næi bËt lµ khi kÝch th-íc ngang nhá chóng vÉn cã
tÝnh ®Þnh h-íng cao so víi 1 sè lo¹i kh¸c.

; f-
( =)  $F 
 % 
Khi thiÕt kÕ dµn anten víi ®Æc tr-ng h-íng bÞ ®iÒu khiÓn ta cè
g¾ng gi¶m sè l-îng c¸c yÕu tè ph¸t x¹. V× trong tr-êng hîp ®ã hÖ thèng sÏ
®¬n gi¶n bÒn v÷ng, rÎ tiÒn.

416
Ng-êi ta ®· chøng minh r»ng sè l-îng c¸c yÕu tè ph¸t x¹ trong dµn m min
liªn hÖ chÆt chÏ víi gãc qu¹t quÐt cña tia vµ ®é réng ®ßi hái cña ®Æc
tr-ng h-íng.
mmin = Úk / 2Ú0,5 + 1 (16.29)
ë ®©y Úk = 2Ú M ± gãc qu¹t cho tr-íc cña tia; 2 Ú0,5 - ®é réng ®ßi hái cña
®Æc tr-ng h-íng cña dµn ë møc nöa c«ng suÊt.
BiÓu thøc (16.29) ®óng cho dµn tuyÕn tÝnh.

 2=+    6

§Ó t¹o tia anten trong 2 mÆt ph¼ng vu«ng gãc víi nhau vµ b¶o ®¶m
kh¶ n¨ng ®iÒu khiÓn vÞ trÝ cña nã trong mét gãc h×nh qu¹t kh«ng gian
nµo ®ã ta dïng dµn 2 chiÒu (dµn mÆt) hoÆc dµn 3 chiÒu (dµn khèi).
Trong thùc tÕ ta th-êng dïng dµn anten ph¼ng, h×nh trô, h×nh cÇu,
h×nh nãn vµ mét sè lo¹i kh¸c. Trong mét lo¹t tr-êng hîp d¹ng cña dµn
anten ®-îc x¸c ®Þnh bëi d¹ng cña c¸c vËt thÓ mµ ë ®ã ta ®Æt dµn (c¸nh
m¸y bay, mòi hoÆc ®u«i tªn löa v.v). Ph©n tÝch tr-êng ph¸t x¹ cña dµn
cong (®Æc biÖt lµ dµn cã d¹ng khng c©n xøng) nãi chung lµ rÊt phøc
t¹p. Tuy nhiªn nÕu dµn cã tÝnh ®Þnh h-íng cao th× ®Ó
tÝnh to¸n tr-êng ph¸t x¹ cña nã ta cã thÓ sö dông ph-¬ng ph¸p mÆt më
ph¼ng t-¬ng ®-¬ng [9].
Trªn h×nh 16.14 mt¶ mét dµn ph¼ng gåm c¸c bé ph¸t x¹ ®ång nhÊt
vµ s¾p xÕp nh- nhau.

417

H×nh 16-14.
k$)5+ 6 

NÕu dßng cña mäi yÕu tè ph¸t x¹ cã biªn ®é b»ng nhau vµ pha cña
chóng däc theo Ú x, vµ Úy thay ®æi theo quy luËt tuyÕn tÝnh th× ®Ó tÝnh
to¸n ®Æc tr-ng h-íng cña dµn ta cã thÓ dïng lý thuyÕt nh©n gi¶n ®å
h-íng.
Theo lý thuyÕt nµy ®Æc tr-ng h-íng cña dµn tuyÕn tÝnh.
F(Úx, Úy) = F1(Ú x, Úy) . Fn(Ú) (16.30)
Trong ®ã F1(Úx, Ú y) ± ®Æc tr-ng h-íng kh«ng gian cña yÕu tè ph¸t x¹.
« » « »
Fn(Ú) =  ¬  Ú   Ù   ¬  Ú   Ù
   
Thõa sè cña dµn ( Ú = Ú x nÕu dµn h-íng däc theo trôc O x, Ú = Úy nÕu
dµn däc theo trôc O y.
Sö dông biÓu thøc (16.30) ta cã ®Æc tr-ng h-íng cña dµn tÝnh theo trôc

Oy:

418
«  »
 ¬  =     Ù
Fy(Ú x,Úy) = F1(Ú x,Úy).   (16.31)
« »
    ¬  =     Ù
 

Däc theo trôc Ox ta ®Æt nx nguån ph¸t x¹, ®Æc tr-ng h-íng cña mçi

nguån ®-îc x¸c ®Þnh bëi hµm F y(Ú x,Úy). V× vËy sö dông mét lÇn n÷a lý

thuyÕt nh©n gi¶n ®å h-íng cho phÐp ta viÕt ®Æc tr-ng h-íng cña dµn

anten ph¼ng d-íi d¹ng.

« »
 ¬         Ù
 
Fy(Ú x,Úy) = F1(Ú x,Úy) 
« »
    ¬        Ù
 

«  »
 ¬  =     Ù
   (16.32)
« »
    ¬  =     Ù
 

Gi¶ thiÕt c¸c yÕu tè ph¸t x¹ lµ ®¼ng h-íng, cã nghÜa F 1(Ú x,Úy) =1 ta

h·y ph©n tÝch biÓu thøc (16.32).

T×m h-íng cùc ®¹i chÝnh cña tia Ú xM, ÚyM khi c¸c yÕu tè ph¸t x¹ lµ

®¼ng h-íng b»ng c¸ch cho biÓu thøc (16.32) b»ng ®¬n vÞ, cã nghÜa.

F(Ú x,Úy) = 1

BiÓu thøc nµy b»ng 1 khi:

kdx cos Ú xM -  x = 0 ; kd y cos ÚyM - y = 0 (16.33)

Tõ ®©y ta nhËn ®-îc :

 
cos Ú xM = ; cos Ú yM = ; (16.34)
 =

419
§Æc tr-ng h-íng cña l-íi tuyÕn tÝnh gåm c¸c nguå n ph¸t x¹ ®¼ng

h-íng lµ vËt thÓ trßn xoay cã trôc 0 x hoÆc 0 y. V× vËy ®-êng th¼ng t-¬ng

øng víi h-íng cùc ®¹i chÝnh t¹o thµnh trong kh«ng gian mét h×nh nãn,

trôc cña nã trïng víi ®-êng th¼ng ®Æt c¸c nguån ph¸t x¹ cña dµn O x

hoÆc Oy. Cßn gãc ë ®Ønh h×nh nãn Ú xM hoÆc ÚyM ®-îc x¸c ®Þnh tõ mét

trong c¸c biÓu thøc (16.34).

H-íng cùc ®¹i chÝnh cña tia ®-îc x¸c ®Þnh b»ng ®-êng th¼ng giao
nhau cña 2 mÆt nãn. Trôc cña chóng (O x vµ Oy) vu«ng gãc víi nhau
(h×nh 16.15). Trong tr-êng hîp riªng, khi 2 h×nh tiÕp xóc víi nhau, dµn cã
mét cùc ®¹i chÝnh. Cùc ®¹i nµy n»m trong mÆt ph¼ng cña dµn (mÆt
ph¼ng xoy) khi ®ã ÚxM + ÚyM = 90 0 vµ rót ra biÓu thøc:
cos2Ú xM + cos2ÚyM = 1
(16.35)
Trong tr-êng hîp tæng qu¸t:
cos2ÚxM + cos2Ú yM < 1
Vµ h×nh nãn cã 2 giao tuyÕn. §iÒu ®ã cã nghÜa lµ dµn ph¼ng sÏ cã
2 cùc ®¹i chÝnh (nöa kh«ng gian phÝa tr-íc nöa kh«ng gian phÝa sau).
Tuy nhiªn trong nh÷ng dµn thùc tÕ nhê dïng nh÷ng nguån ph¸t x¹ ®Þnh

h-íng ta cã thÓ khö cùc ®¹i thø hai.



H×nh 16-15.
420
X  .   3 # .  $+ 6 

Trong dµn ph¼ng 2 chiÒu (gièng nh- trong dµn tuyÕn tÝnh, khi tia
lÖch khái ph¸p tuyÕn th× c¸nh sãng chÝnh cña ®Æc tr-ng h-íng më réng.
NÕu dµn cã tÝnh
®Þnh h-íng cao 2 Ú0,5 < 100 th× cã thÓ coi sù më réng tia x¶y ra chØ trong
mÆt ph¼ng lÖch. Khi ®ã ®é réng cña tia ë møc 1/2 c«ng suÊt khi lÖch
tia khái ph¸p tuyÕn trong ph¼ng xoz lµ:
(2Ú0,5)x = 0,888Â/L xcoswx
(16.36)
Khi lÖch trong mÆt ph¼ng yox
(2Ú0,5)y = 0,888Â/L ycoswy
(16.37)
Trong ®ã w x vµ wy ± gãc lÖch cña tia khái ph-¬ng ph¸p tuyÕn trong
mÆt ph¼ng xoz vµ yoz.
HÖ sè t¸c dông ®Þnh h-íng cña dµn ®Þnh h-íng cao khi kÝch thÝch
®ång pha biªn ®é ®Òu cã thÓ tÝnh gÇn ®óng b»ng biÓu thøc:
D0 = 4 . L x . L y/Â2 (16.38)
§Ó ®¸nh gi¸ sù thay ®æi hÖ sè t¸c dông ®Þnh h-íng cña dµn khi lÖch
tia khái ph¸p tuyÕn mét gãc w ta cã thÓ dïng c«ng thøc:
D/D0 = cosw
(16.39)
ë ®©y D ± hÖ sè t¸c dông ®Þnh h-íng cña dµn ë h-íng cùc ®¹i chÝnh
cña tia bÞ lÖch, D 0 ± hÖ sè t¸c dông ®Þnh h-íng cña dµn ë h-íng cùc ®¹i
chÝnh cña tia kh«ng bÞ lÖch w - gãc lÖch cña tia khái ph¸p tuyÕn (khi
lÖch trong mÆt ph¼ng xoz w = w x, cßn trong mÆt ph¼ng yoz w = wy).
BiÓu thøc (16.36), (16.37), (16.39) ®óng trong tr-êng hîp khi gãc lÖch
cña tia khái ph¸p tuyÕn cña dµn kh«ng qu¸ 45 0.
TÝnh to¸n cô thÓ ®· chØ ra r»ng, ®Ó t¹o ®-îc tia h×nh kim nhän (2 Ú0,5
1  ) ®ßi hái dïng hµng tr¨m, hµng ngµn yÕu tè ph¸t x¹ vµ còng tõng Êy

421
thiÕt bÞ ®iÒu khiÓn. Khã kh¨n ®¸ng kÓ trong s¶n xuÊt lµ t¹o ®-îc nh÷ng
thiÕt bÞ ®iÒu khiÓn.
NhiÒu nguån ph¸t x¹ dÉn ®Õn t¨ng ®é phøc t¹p cña s¬ ®å vµ cÊu
tróc. Do nguyªn nh©n nh- vËy, vÊn ®Ò ®-îc ®Æt ra lµ cÇn ph¶i cùc tiÓu
ho¸ sè l-îng nguån ph¸t x¹ vµ thiÕt bÞ ®iÒu khiÓn.
NÕu trong mÆt ph¼ng xoz cã gãc qu¹t quÐt tia lµ Úxk vµ ®é réng
®Æc tr-ng h-íng (2Ú 0,5)x th× t-¬ng tù nh- (16.29) ta cã:
 m = Ú xk / (2Ú0,5) x + 1 (16.40)

Khi chuyÓn ®éng tia trong 2 mÆt ph¼ng, ta cã thÓ coi hÖ gåm n xmin
nguån ph¸t x¹ nh- mét yÕu tè ph¸t x¹ cña hÖ míi tõ n ymin nguån ph¸t x¹.
  m = Úyk / (2Ú0,5)y + 1 (16.41)

ë ®©y Úyk vµ (2Ú0,5)y ± gãc qu¹t quÐt cña tia vµ ®é réng cña tia trong
mÆt ph¼ng yoz.
V× vËy sè yÕu tè trong dµn 2 chiÒu ®-îc x¸c ®Þnh bëi biÓu thøc:
n =  .  
m m
= [Ú xk / (2Ú0,5) x + 1] [Ú xk / (2Ú0,5)y + 1] (16.42)

2!]
   6R T0 

  



 §iÒu khiÓn b»ng c¸ch dïng bé quay pha ®Ó thay ®æi ®é lÖch pha
gi÷a c¸c dßng cña c¸c yÕu tè ph¸t x¹ cña dµn gäi lµ ph-¬ng ph¸p pha. Sù
thay ®æi ®é lÖch pha cã thÓ liªn tôc ®-îc gi¸n ®o¹n. Trong thùc tÕ ta
th-êng dïng s¬ ®å phi ®e vµ s¬ ®å quang häc (xuyªn qua vµ ph¶n x¹).
S¬ ®å phi ®e cã hÖ thèng phi ®e rÊt phøc t¹p. HÖ thèng nµy lµm
nhiÖm vô chia c«ng suÊt vµ t¹o nªn ®é lÖch pha cÇn thiÕt gi÷a c¸c dßng
trong dµn. S¬ ®å phi ®e chia lµm 3 lo¹i: s¬ ®å nèi tiÕp, song song vµ kÕt
hîp.
Trong s¬ ®å nèi tiÕp (h×nh 16.16a) ta sö dông c¸c bé quay pha ®ång
nhÊt, nhê nh÷ng bé quay pha nµy ta t¹o nªn ®é lÖch pha nh- nhau gi÷a
c¸c dßng trong c¸c nguån ph¸t x¹ l©n cËn.

422
NÕu cÇn ph¶i lµm lÖch tia mét gãc nµo ®ã, ta cÇn thay ®æi ®é dµi
®iÖn cña mäi bé quay pha mét ®¹i l-îng nh- nhau øng víi ®é lÖch nµy.
D©y phi ®e nu«i lµm viÖc ë chÕ ®é sãng ch¹y; cßn c¸c bé ph¸t x¹ liªn hÖ
rÊt yÕu víi phi ®e nhê qua c¸c ph©n nh¸nh ®Þnh h-íng.
Nh-îc ®iÓm cña s¬ ®å nèi tiÕp lµ yªu cÇu kü thuËt ®èi víi hÖ thèng
®iÒu khiÓn ph¶i rÊt cao, ®ßi hái ®é æn ®Þnh cña bé quay pha còng rÊt
cao, c«ng suÊt mÊt m¸t kh¸ lín vµ viÖc ph©n bè c«ng suÊt gi÷a c¸c bé
quay pha kh«ng ®Òu nhau. Bé quay pha gÇn m¸y ph¸t nhÊt nhËn hÇu
hÕt c«ng suÊt ®-a vµo dµn, cßn bé quay pha ®Çu cuèi chØ nhËn mét
phÇn rÊt nhá. Trong s¬ ®å nèi tiÕp vÒ nguyªn t¾c ta th-êng dïng c¸c bé
quay pha c¬ häc v× r»ng chóng cã ®é æn ®Þnh rÊt cao, Ýt tæn hao vµ
th-êng bÞ h¹n chÕ vÒ c«ng suÊt ®-a vµo chóng .

423

H×nh 16.16
k$ @3.%=-@)C;44C;$D@()C ;"?    
)&

424

Trong s¬ ®å song song (h×nh 16.16b) chØ cã c«ng suÊt ph¸t x¹

qua mçi bé quay pha. V× vËy yªu cÇu ®èi víi c«ng suÊt cho phÐp cña bé
quay pha kh«ng cao
l¾m. HÖ sè t¸c dông cña s¬ ®å gÇn t-¬ng øng cña hÖ sè t¸c dông hiÖu
dông cña mét nh¸nh song song. HÖ sè nµy cao h¬n so víi s¬ ®å nèi tiÕp.
Nh-îc ®iÓm cña s¬ ®å lµ hÖ thèng ®iÒu khiÓn phøc t¹p v× r»ng ®ßi
hái ph¶i sö dông bé quay pha víi d¶i biÕn ®æi ®é lÖch pha kh¸c nhau.
VÝ dô, nÕu ®é lÖch pha gi÷a c¸c dßng t¹i c¸c nguån l©n cËn lµ  th× ®é
lÖch pha ®èi víi bé quay pha thø nhÊt, thø 2, thø n cÇn ph¶i lµ , 2,
n t-¬ng øng.
Nu«i song song c¸c bé ph¸t x¹ cã thÓ b»ng nhiÒu ph-¬ng ph¸p kh¸c
nhau. Trong h×nh 16.16b m« t¶ s¬ ®å chia c«ng suÊt nhê c¸i ba nh¸nh.
S¬ ®å diÔn t¶ ë h×nh 16.16c lµ s¬ ®å kÕt hîp. V× r»ng trong s¬ ®å,
chia c«ng suÊt ®-îc thùc hiÖn nèi tiÕp nhê c¸c nh¸nh song song, cßn c¸c
bé quay pha m¾c song song nhau.
¦u ®iÓm cña s¬ ®å lµ cã thÓ thùc hiÖn ®éc lËp viÖc ®iÒu chØnh
ph©n bè biªn ®é b»ng c¸ch thay ®æi hÖ sè liªn hÖ trong c¸c ph©n nh¸nh
®Þnh h-íng.
Trong s¬ ®å dÉn n¹p kh«ng cã mµn phi ®e ph©n chia chung. Chia
c«ng suÊt ®-îc thùc hiÖn nhê anten cã tÝnh ®Þnh h-íng yÕu vµ ®-îc ph¸t
x¹ -u tiªn vµo phÇn kh«ng gian xung quanh, mµ ë ®ã ®Æt c¸c yÕu tè thu
®Æc biÖt (h×nh 16.17a).

425

H×nh 16-17.
K%= <)C;$%=)0C;  $ @3& 

Mçi mét trong c¸c yÕu tè nµy nhËn c«ng suÊt. C«ng suÊt nµy sau

khi qua bé ®iÒu pha ®-a vµo yÕu tè ph¸t x¹ cña dµn. VÞ trÝ cña tia x¸c
®Þnh bëi ®é lÖch pha gi÷a c¸c dßng trong chóng. VÞ trÝ nµy cã thÓ
bÞ thay ®æi do t¸c ®éng lªn bé ®iÒu pha.
S¬ ®å ph¶n x¹ (h×nh 16.17b) kh¸c víi s¬ ®å dÉn n¹p ë chç nh÷ng yÕu
tè ph¸t x¹ cña s¬ ®å ®Æt chung víi nh÷ng yÕu tè thu cßn ë chç ®Æt c¸c
yÕu tè ph¸t x¹ th× ®Æt g-¬ng ph¶n x¹. Nhê g-¬ng nµy n¨ng l-îng ®i qua
mçi bé läc pha 2 lÇn (h-íng thuËn vµ ng-îc).
ë sãng cm, nh÷ng yÕu tè c¬ b¶n cña dµn trong s¬ ® å dÉn n¹p vµ s¬
®å ®iÒu khiÓn lµ c¸c ®o¹n èng dÉn song trong mçi mét èng ta ®Æt mét
bé ®iÒu pha.
Trong ph-¬ng ph¸p ®iÒu khiÓn chuyÓn m¹ch ta thay thÕ bé quay pha
víi biÕn ®æi ®é lÖch pha mét c¸ch tõ tõ b»ng c¸i chuyÓn m¹ch (hoÆc
b»ng bé quay pha chuyÓn m¹ch) cã nghÜa lµ b¶o ®¶m biÕn ®æi ®é
lÖch pha mét c¸ch ®ét ngét. Trong tr-êng hîp nµy ®é æn ®Þnh cao, v×
r»ng yÕu tè ®iÒu pha lµm viÖc ë chÕ ®é ³®ãng ± më´.
Dµn chuyÓn m¹ch cã thiÕt bÞ ®iÒu khiÓn rÊt ®¬n gi¶n. §iÒu ®ã gi¶i
thÝch nh- sau: VÞ trÝ cña tia trong kh«ng gian ®-îc x¸c ®Þnh kh«ng ph¶i
426
b»ng gi¸ trÞ cña ®iÖn ¸p ®iÒu khiÓn mµ chØ b»ng sù tham gia cña yÕu
tè nµy hoÆc yÕu tè nä nhê c¸i chuyÓn m¹ch.
ChuyÓn ®éng cña tia trong dµn chuyÓn m¹ch x¶y ra gi¸n ®o¹n. Khi
quan s¸t mét gãc qu¹t liªn tôc gi¸ trÞ nh¶y cãc vÒ gãc kh«ng ®-îc lín h¬n
®é réng c¸nh sãng chÝnh ë møc nöa c«ng suÊt.
Tån t¹i 2 lo¹i dµn chuyÓn m¹ch: Trong dµn chuyÓn m¹ch lo¹i 1 pha
cña dßng cña mçi nguån ph¸t x¹ thay ®æi ®ét ngét 1 gãc  = mc Ä /2, ë
®©y m ± sè nguyªn. Thay ®æi pha trong tr-êng hîp nµy nhê c¸i chuyÓn
m¹ch (h×nh 16.18a) hoÆc bé quay pha chuyÓn m¹ch (h×nh 16.18b).
Trong tr-êng hîp ®Çu nguån ph¸t x¹ nhê c¸i chuyÓn m¹ch ®-îc nèi víi
1 trong 4 ®-êng d©y phi ®e. Lèi vµo cña 4 ®-êng d©y nµy ta ®Æt c¸c bé
quay pha víi thay ®æi pha ®ét ngét (0, Ä/2, O, 3O/2). Trong tr-êng hîp 2
(h×nh 16.18b) c¸c bé ph¸t x¹ ®-îc nu«i nhê 1 d©y phi ®e qua c¸c bé quay
pha chuyÓn m¹ch, mçi mét bé nµy cã thÓ b¶o ®¶m biÕn ®æi pha ®ét
ngét 1 l-îng .
Trong dµn chuyÓn m¹ch lo¹i 2 (h×nh 16.18c) ta cã mét sè l-îng rÊt lín
c¸c bé ph¸t x¹ ®Æt gÇn nhau. Mét sè bé ph¸t x¹ nhê c¸i chuyÓn m¹ch cã
thÓ ®-îc nèi víi ®-êng d©y phi ®e chung. Muèn t¹o ®Æc tr-ng h-íng víi
ph¸t x¹ cùc ®¹i theo ph-¬ng ®· cho ta nhê vµo viÖc chän c¸ch m¾c c¸c
nguån ph¸t x¹.

427

H×nh 16-18.
K%= $.   Y" $ M )  Y" & 

TÝnh chÊt cña anten chuyÓn m¹ch phô thuéc rÊt nhiÒu vµo tham sè
cña bé quay pha chuyÓn m¹ch vµ c¸i chuyÓn m¹ch trong s¬ ®å. §iÒu
khiÓn c¸c dông cô chuyÓn m¹ch cã thÓ thùc hiÖn b»ng ph-¬ng ph¸p c¬
hoÆc ®iÖn. Trong thùc tÕ th-êng dïng réng r·i ph-¬ng ph¸p ®iÒu khiÓn
®iÖn, v× nã b¶o ®¶m tèc ®é quÐt tia cao. Trong s¬ ®å ®iÒu pha ta dïng
bé quay pha c¬ vµ ®iÖn.
 

428
2$ ]
     &- 6 R  T 0 
 

  

Trong ph-¬ng ph¸p nµy ®é lÖch pha gi÷a c¸c yÕu tè ph¸t x¹ sÏ ®-îc
thay ®æi b»ng c¸ch thay ®æi tÇn sè m¸y ph¸t.


H×nh 16-19.
Ng-êi ta th-êng dïng s¬ ®å nèi tiÕp nh- h×nh 16.19. T¶i hÊp thô ®Ó
duy tr× sãng chay. C¸c yÕu tè ®Æt c¸ch nhau 1 kho¶ng lµ d, ®é dµi phi
®e gi÷a 2 yÕu tè dµi ,. §Ó t¹o ph©n bè pha cÇn thiÕt ban ®Çu, ng-êi ta
cßn ®-a vµo c¸c bé quay pha cè ®Þnh (kh«ng phô thuéc tÇn sè).
Phi ®e chÝnh th-êng dïng lo¹i t¸n s¾c ± cã sè sãng phô thuéc tÇn

q = q( ).
§é lÖch pha khi qua ®o¹n phi ®e dµi , lµ:
 ( ) = q( )., (16.43)
VËy ®é lÖch pha tæng céng gi÷a 2 yÕu tè lµ:
q( ), + 0 (16.44)
H-íng ph¸t x¹ cùc ®¹i Ú ®-îc x¸c ®Þnh tõ ®iÒu kiÖn:
kd cos [Ú ( )] = q( ), + 0 ± 2mcÄ (16.45)
ë ®ã: m = 0, +1, +2,
429
VËn tèc biÕn thiªn vÞ trÝ cña c¸nh sãng chÝnh khi thay ®æi tÇn sè

®-îc gäi lµ ®é nh¹y gãc tÇn sè cña hÖ cã thÓ chøng minh ®-îc.



 ´I‘ «  R»
6 ¬   Ù (16.46)
6  6   ! 
 
 6 
Víi !n lµ vËn tèc nhãm cña sãng trong phi ®e chÝnh.
§é nh¹y cùc ®¹i ®¹t ®-îc khi c¸nh sãng ®i qua ph¸p tuyÕn cña hÖ ( =
0
90 ).
 R
6  ´I‘ (16.47)
6 m  !
C¸c m¸y ph¸t siªu cao tÇn hiÖn nay khã cã kh¶ n¨ng biÕn thiªn tÇn sè
trong giíi h¹n 10%. Do ®ã ®Ó cã thÓ quÐt c¸nh sãng trong ph¹m vi réng
th× ®é nh¹y gãc ± tÇn sè ph¶i cì 5 10% ®é/%, ®«i khi ph¶i lín h¬n. Cã
2 kh¶ n¨ng:

+ Dïng phi ®e th«ng th-êng cã ®é t¸n s¾c nhá, nh-ng chän lín


( >5).

+ Chän ,/d 1 nh-ng dïng phi ®e chÝnh cã ®é chËm lín sao cho
R
>5.
ä
Do ®ã ph¶i dïng phi ®e cã ®é t¸n s¾c lín ± tøc lµ cã v phô thuéc
m¹nh vµo .
- M¸y ph¸t ph¶i thay ®æi tÇn sè mét c¸ch tuÇn hoµn theo mét quy
luËt x¸c ®Þnh. §ång thêi m¸y thu ph¶i liªn tôc tù ®éng ®iÒu chØnh phï
hîp víi tÇn sè m¸y ph¸t.
- Yªu cÇu dung sai c¬ khÝ cña hÖ anten nµy ®ßi hái kh¸ chÆt chÏ.

 21h   6
Dµn anten cã thÓ ®ång thêi t¹o nªn mét lo¹t ®Æc tr-ng h-íng ®éc lËp
lÉn nhau ®-îc gäi lµ dµn anten nhiÒu tia. S¬ ®å dµn anten nhiÒu tia cã 5

430
lèi vµo ®-îc m« t¶ trªn h×nh 16.20. Trong s¬ ®å gåm cã dµn c¸c nguån
ph¸t x¹ vµ s¬ ®å t¹o ®Æc tr-ng h-íng.
S¬ ®å t¹o ®Æc tr-ng h-íng phôc vô b¶o ®¶m viÖc nu«i ®éc lËp c¸c
nguån ph¸t x¹ cña dµn qua c¸c lèi vµo kh¸c nhau khi m¾c ph¸t vµo mét
trong nh÷ng lèi vµo cña s¬ ®å, ph©n bè biªn ®é pha cña dßng ®-îc t¹o
nªn mét c¸ch x¸c ®Þnh vµ ®Æc tr-ng riªng cho lèi vµo ®ã vµ cã ®Æc tr-ng
h-íng t-¬ng øng víi ph©n bè nµy.

H×nh 16-20.cK%= $6 

M¾c m¸y ph¸t vµo mét lèi vµo kh¸c bÊt kú nµo dã cña s¬ ®å t¹o ®Æc
tr-ng h-íng g©y ra sù biÕn ®æi ph©n bè pha biªn ®é trong c¸c nguån ph¸t
x¹ vµ øng víi nã tån t¹i mét ®Æc tr-ng h-íng kh¸c víi ®Æc tr- ng h-íng trªn.
VÒ nguyªn t¾c, s¬ ®å t¹o ®Æc tr-ng h-íng ®-îc x©y dùng sao cho
viÖc nu«i 1 lèi vµo bÊt kú nµo ®ã b¶o ®¶m ph©n bè biªn ®é ®Òu nh-ng
ë mçi lèi vµo øng víi mét ®Æc tr-ng pha cña m×nh. Khi chuyÓn m¹ch c¸c
lèi vµo th× ®é lÖch pha gi÷a c¸c dßng cña nguån ph¸t x¹ l©n cËn thay
®æi mét c¸ch gi¸n ®o¹n. øng víi ®iÒu ®ã vÞ trÝ cña tia còng thay ®æi
mét c¸ch gi¸n ®o¹n. VÝ dô nÕu khi nu«i lèi vµo 1 ®é lÖch pha gi÷a c¸c
dßng cña nguån ph¸t x¹ l©n cËn b»ng . Khi nu«i lèi vµo 2 - 2 th× cùc ®¹i
chÝnh cña tia 1 vµ 2 ®-îc x¸c ®Þnh bëi gãc.
431
ÚM1 = arcsin1/kd; ÚM2 = arcsin 2/kd (16.18)
Trong ®ã: d ± kho¶ng c¸ch gi÷a c¸c bé ph¸t x¹ l©n cËn; ÚM1, ÚM2 ± gãc
t¹o bëi h-íng cùc ®¹i chÝnh cña tai 1 vµ 2 so víi ph-¬ng ph¸p tuyÕn cña
dµn.
Trong tr-êng hîp tæng qu¸t, sè lèi vµo cña s¬ ®å t¹o ®Æc tr-ng h-íng
øng víi sè tia t¹o nªn bëi dµn anten nhiÒu tia. Cßn sè lèi ra cña s¬ ®å
b»ng sè yÕu tè ph¸t x¹. NÕu anten dïng ®Ó lµm viÖc trong mét gãc qu¹t
cho tr-íc th× nã ph¶i cã cÊu tróc sao cho c¸c tia bªn c ¹nh nhau c¾t nhau ë
møc nöa c«ng suÊt (h×nh 16.20a).
Dµn anten nhiÒu tia lµ mét thiÕt bÞ rÊt hoµn h¶o. NÕu nã cã M lèi
vµo th× khi dïng chóng ®ång thêi mét lóc ta sÏ cã M tia ®éc lËp nhau lµm
viÖc ë chÕ ®é ph¸t còng nh- ë chÕ ®é thu cßn khi dïng lÇn l-ît c¸c lèi vµo
th× nã sÏ t¹o ®-îc mét tia øng víi lèi vµo ®ã. H×nh 16.20b m« t¶ dµn anten
víi 5 lèi vµo nhê chóng s¬ ®å cã thÓ t¹o ra 5 ®Æc tr-ng h-íng ®éc lËp
nhau.
§Ó nu«i dµn anten nhiÒu tia ta dïng s¬ ®å t¹o ®Æc tr-ng h-íng m¾c
nèi tiÕp hoÆc m¾c song song.
Dµn anten nhiÒu tia víi s¬ ®å t¹o ®Æc tr-ng h-íng m¾c nèi tiÕp ®-îc
m« t¶ trªn h×nh 16.21.
S¬ ®å t¹o ®Æc tr-ng h-íng gåm 2 hÖ thèng d©y phi ®e c¾t nhau. C¸c
chç giao nhau ®-îc liªn hÖ víi nhau b»ng c¸c bé ph©n nh¸nh ®Þnh h-íng.
N¨ng l-îng dÉn ®Õn c¸c nguån ph¸t x¹ nhê nh÷ng ®-êng d©y phi ®e
th¼ng ®øng. Sè d©y øng víi sè yÕu tè ph¸t x¹. Lèi vµo cña s¬ ®å t¹o
®Æc tr-ng h-íng ®-îc nèi víi c¸c d©y phi ®e nghiªng. Sè lèi vµo øng víi sè
tia ®-îc t¹o nªn. §Ó t¹o ®-îc chÕ ®é gÇn víi chÕ ®é sãng ch¹y ta m¾c c¸c
t¶i hÊp thu phèi hîp víi ®-êng d©y. Nhê nã biÕn ®æi pha trong c¸c ®-êng

432
d©y nghiªng x¶y ra tõ tõ (khi sãng ®øng, pha biÕn ®æi 1 l-îng ®ét ngét lµ
O däc theo d©y qua mçi ®o¹n Â/2).

H×nh 16-21.ck$6 .%=4# ."? -@) &


H-íng cùc ®¹i cña tia thø i cña anten ®-îc x¸c ®Þnh b»ng biÓu thøc:
  
sinÚMi = (16.49)
 = =

ë ®©y  - ®é dµi b-íc sãng trong ®-êng d©y phi ®e (nÕu dïng èng

dÉn sãng th× =b); ,i - ®é dµi ®o¹n d©y phi ®e th¼ng ®øng + nghiªng.
§é dµi nµy x¸c ®Þnh ®é lÖch pha gi÷a c¸c dßng cña c¸c bé ph¸t x¹ l©n
cËn, d- kho¶ng c¸ch gi÷a c¸c nguån ph¸t x¹ l©n cËn.
Cã thÓ chøng minh r»ng, khi nu«i 1 lèi vµo bÊt kú nµo ®ã (h×nh
16.21) , i=,1i +,2i hoÆc
Â
,i =d(sec i +tg i ) (16.51)


Nh-îc ®iÓm cña s¬ ®å lµ chç, c¸c ph©n nh¸nh ®Þnh h-íng kh«ng b¶o
®¶m t¸ch sù liªn hÖ gi÷a c¸c lèi vµo cña s¬ ®å t¹o ®Æc tr-ng h-íng mét
c¸ch hoµn toµn. ChØ khi nu«i lèi vµo 1 th× thùc tÕ kh«ng cã tÝn hiÖu ®i
qua c¸c ®-êng d©y nghiªng kh¸c. Khi nu«i lèi vµo bÊt kú nµo kh¸c tÝn
hiÖu qua c¸c ph©n nh¸nh ®Þnh h-íng cña c¸c ®-êng d©y n»m trªn d©y
®-îc nu«i sÏ bÞ ph©n chia. VÝ dô nÕu m¸y ph¸t nèi víi lèi vµo hai th× tÝn
hiÖu sau khi ®-îc ph©n chia trong c¸c ph©n nh¸nh ®Þnh h-íng kh«ng chØ
vµo nguån ph¸t x¹ thø nhÊt mµ cßn qua ph©n nh¸nh ®Þnh h-íng 11, 12,
13, , 17 chia vµo c¸c nguån ph¸t x¹ 2,3,7. T-¬ng tù nh- vËy, ph©n chia
tÝn hiÖu x¶y ra c¶ trong c¸c ph©n nh¸nh 22,23,27. Khi nui nh÷ng lèi
vµo kh¸c, bøc tranh ph©n chia tÝn hiÖu sÏ phøc t¹p h¬n nhiÒu.

433
TÊt c¶ nh÷ng ®iÒu ®ã dÉn ®Õn lµm mÐo bøc tranh ph©n chia tr-êng
gi÷a c¸c bé ph¸t x¹. KÕt qu¶ nµy lµm t¨ng møc c¸nh sãng bªn. KÕt qu¶
tÝnh to¸n chØ ra r»ng nÕu hÖ sè liªn hÖ trong c¸c ph©n nh¸nh ®Þnh
h-íng nh- nhau, cßn h-íng c¸c cùc ®¹i chÝnh cña c¸c tia l©n cËn kh¸c nhau
1gãc b»ng 20,5 vµ khi nu«i lèi vµo 2 th× trong h-íng cùc ®¹i chÝnh cña tia
1sÏ t¹o nªn mét c¸nh sãng bªn cã ®é lín -13db (-5% so víi cùc ®¹i chÝnh).
NÕu h-íng cùc ®¹i chÝnh cña c¸c tia l©n cËn kh¸c nhau mét gãc b»ng
2(20,5) th× møc c¸nh sãng bªn sÏ h¹ xuèng -19db (-1,3% so víi cùc
®¹i chÝnh).
Trong s¬ ®å ®Æc tr-ng h-íng m¾c song song (hay cßn gäi lµ s¬ ®å
ma trËn) ta dïng bé quay pha cè ®Þnh vµ m¹ng 4 cùc. Nhê chóng nªn
viÖc chia c«ng suÊt gi÷a c¸c nguån ph¸t x¹ khi nu«i tõ 1 lèi vµo bÊt kú
nµo hÇu nh- ®Òu nhau, nh-ng mçi lèi vµo øng víi 1 ®Æc tr-ng pha cña
m×nh (sù lùa chän riªng ®é lÖch pha).
Ta sö dông c¸c cÇu khe èng dÉn sãng, cÇu èng dÉn sãng h×nh ³2
ch÷ T´, cÇu vßng khuyªn tæng hiÖu, hoÆc c¸c khíp nèi r¨ng l-îc víi c¸c
ph©n nh¸nh ®Þnh h-íng ®Ó lµm m¹ng 4 cùc. Nguyªn t¾c lµm viÖc cña
c¸c thiÕt bÞ kÓ trªn vµ c¸c tham sè kü thuËt cña chóng tr×nh bµy trong
s¸ch ³thiÕt bÞ anten phi ®e cña Drapkin vµ Zuzenko, n¨m 1974´.
H×nh 16.22a m« t¶ dµn tuyÕn tÝnh gåm 8 yÕu tè ph¸t x¹ víi s¬ ®å t¹o
®Æc tr-ng h-íng m¾c song song dïng c¸c cÇu khe vµ c¸c bé quay pha cè
®Þnh. S¬ ®å cã 8 lèi vµo vµ b¶o ®¶m t¹o nªn c¸c tia ®éc lËp nhau.

434
H×nh 16-22. k$6 .%=4# ."? 44 
 "i  
$!D s
( 4#  a D& 
N¨ng l-îng tõ mét lèi vµo bÊt kú sau khi ®i qua 3 cÇu khe vµo tõng bé
ph¸t x¹. V× r»ng mçi lÇn ®i qua nh- vËy, c«ng suÊt bÞ chia lµm ®«i, nªn
c«ng suÊt vµo mçi bé ph¸t x¹ b»ng 1/8 c«ng suÊt ®-a vµo tõ mét lèi vµo
nµo ®ã. §é lÖch pha cÇn thiÕt ®Ó t¹o nªn tia (h×nh 16.22b) ®-îc b¶o
®¶m nhê cÇu khe vµ c¸c bé quay pha cè ®Þnh. §é lÖch pha gi÷a c¸c tÝn
hiÖu ë ®Çu ra cña cÇu khe khi ®-a tÝn hiÖu vµo bªn tr¸i hay bªn ph¶i
diÔn t¶ ë h×nh (16.22c). V× ®é dµi c¸c ®o¹n phi ®e gi÷a lèi vµo bÊt kú vµ
mçi ng-êi ph¸t x¹ ®-îc chän nh- nhau, nªn ®é lÖch pha gi÷a c¸c dßng ®-îc
x¸c ®Þnh bëi c¸c yÕu tè nèi gi÷a lèi vµo vµ nguån ph¸t x¹. V× vËy, ta cã
thÓ dÔ dµng nhËn ®-îc ph©n bè pha øng víi tõng lèi vµo. Trªn h×nh vÏ
bªn c¹nh c¸c bé ph¸t x¹, ta ghi c¸c sè øng víi ph©n bè pha khi ®-a tÝn hiÖu
vµo lèi vµo 4. Trong tr-êng hîp nµy dµn sÏ t¹o nªn tia 4.
H×nh 16.23 m« t¶ dµn anten tuyÕn tÝnh 4 tia còng víi s¬ ®å m¾c
song song dïng cÇu vßng khuyªn tæng hiÖu vµ mét bé quay pha cè
®Þnh.

435
H×nh 16-23.
ck$6 .%="? 44 h a !D 
H &

Trªn h×nh m« t¶ c¶ ®é lÖch pha gi÷a c¸c tÝn hiÖu ë ®Çu ra cña cÇu
tæng hiÖu (16.23b) vµ ®Æc tr-ng h-íng øng víi lèi vµo 1, 2, 3, 4.
ë ®©y ta còng thÊy khi nu«i mét lèi vµo bÊt kú nµo ®ã, n¨ng l-îng
®-îc ph©n chia ®Òu gi÷a c¸c nguån ph¸t x¹ vµ ph©n bè cho mçi lèi vµo
kh¸c nhau vµ nã ®-îc x¸c ®Þnh bëi c¸c yÕu tè nèi gi÷a lèi vµo mçi mét
nguån ph¸t x¹.
Trong phÇn kÕt luËn ta liÖt kª d-íi ®©y c¸c ®Æc tr-ng kü thuËt cña
mét sè anten dµn.
- Dµn anten nhiÒu tia cña ra®a mÆt ®Êt víi s¬ ®å t¹o ®Æc tr-ng
h-íng m¾c nèi tiÕp HRAS (Mü). Anten nµy dïng ®Ó x¸c ®Þnh ®é cao cña
m¸y bay. B-íc sãng lµm viÖc cña nã 10cm, ®é cao cña anten 45 mÐt. Sè
tia t¹o theo gãc tµ trong 1 h×nh qu¹t 40 0 lµ 110, ®é réng c¸nh sãng theo
gÇn víi h-íng n»m ngang lµ 6 0, dïng lµm anten thu, sè r·nh thu lµ 110.
- Dµn anten ®iÒu pha cña d¶i ra®a ®¬n xung (d¹ng ph¶n x¹) h·ng
MAXSON (Mü). Anten nµy dïng ®Ó ph¸t hiÖn vµ theo dâi môc tiªu trªn
kh«ng, d¶i tÇn lµm viÖc 1,75 1,95cm. Sè yÕu tè -1500. Nguån ph¸t x¹
lµ c¸c èng dÉn sãng hë cuèi, gãc qu¹t quÐt 60 0. HÖ sè t¸c dông ®Þnh
h-íng lµ 30db, ®-êng kÝnh cña dµn 45cm, trong dµn dïng bé quay pha
®ièt g¾n vµo èng dÉn sãng.

436
G+A,I8

1- Anten (dïng cho chuyªn ngµnh th«ng tin). Häc viÖn Kü thu Ët Qu©n sù.
1976
2- Anten - TruyÒn sãng (Dïng cho chuyªn ngµnh ra®a). Häc viÖn Kü
thuËt Qu©n
sù. 1976
3- Phan Anh, Lý thuyÕt vµ Kü thuËt Anten - Nhµ xuÊt b¶n Khoa häc kü
thuËt - Hµ Néi 2003
c  cccc !"#$% c&%'(%)(c*+',-"+'.!c c/-.('+#-(c,!0$- c1-+#.! cí´c
´ cc1*,!.). c&%'(%%)(c c2!0$-c$c+.345 c1-+#.! cí‘c
í cc6-.(,-. c !"#$ c7,8(. c9:%-. c;%.)c<,-(#'$.!%$3c %'
%%)=c
:',-"+'.c>?@c c2!0$-c$c+.345 c1$%+# cIc
I c #-. cÈ%'(%%)ccA%(,B$3 c1-+#.! cI´c
8- R. C. Johnson, N U  44D. McGraw-Hill, New
York, 1993
9- C. A. Balanis ,NO4^N
 k& John Wiley and
Sons,
Inc, New York, 1997.
10- R. E. Collin ,N W 4tÂ4)4& McGraw-Hill,
New
York, 1985.
c

437