You are on page 1of 29

MERMER TOZU VE ATIKLARININ KULLANIM ALANLARI

Do. Dr.smail Do Dr smail DEMR AFYON KOCATEPE NVERSTES TEKNK ETM FAKLTES

GR Bilindii gibi lkemiz Avrupa Birlii uyum sreci iindedir ve sre iinde uyum taahhd verdii birok konuda (evre, tarm, enerji eitim, salk yarg, tarm enerji, eitim salk, yarg savunma, v.b.) dzenlemeleri yapmak ile ykmldr. ykmldr Uyum sreci ierisinde en sorunlu olarak grlenlerden evre konusu ve alt bal olan Atklar Atklar konusunda lkemizde gerekletirilen bilimsel ve endstriyel almalar yeterli dzeyde grlmemektedir.

Bununla birlikte lkemiz 23 Ocak 2003 tarihinde yeliimizin kabul edildii AB-Avrupa evre Ajansnn uygulad evre ve atklarla ilgili stratejilere de uymak zorundadr. zellikle teknolojik ve ekonomik deeri olan mermer atklarnn deerlendirilmesi maalesef ok dk se yede a a tad Uyum sreci e evre seviyede kalmaktadr. Uyu s ec ve e e Ajansna olan yeliimiz gerei maden sektrnde de geri dnm stratejilerini g j uygulamak ve hayata geirmek Trkiyenin nemli grevleri arasndadr. g

Atk rnlerin depolanmas ya da doal evreye atlmas evre kirliliine ve doal kaynaklarn kirlenmesi gibi sorunlara neden olabilmektedir. Gnmzde, atk ve artk olabilmektedir. olarak ortaya kan malzemelerin yeniden kullanm ve geri dnm konusunda youn olarak allmaktadr. allmaktadr. Bu B almalarda atklardan yeni l elde edilmesi l l d t kl d i rnler ld dil i veya bunlarn katk maddesi olarak kullanlmas amalanmaktadr. Atklarn yeniden kullanm veya geri amalanmaktadr. y y g dnm; dnm; snrl olan doal kaynaklarn kullanmn azaltarak, doann tahrip edilmesini nlemekte, retimde verimlilii artrmakta ve atk depolanmas sonucu oluacak evre problemlerini en aza indirmektedir. indirmektedir.

Mermerlerin dzgn geometrik ekil alabilmesi iin kesilmesi gerekmektedir. Kesme ilemi sonunda gerekmektedir. mermer tozu ortaya kmaktadr. Mermerlerin kmaktadr. kesiminde soutma suyu kullanldndan ve toz y bastrc olarak sulu kesim yapldndan, mermer kesiminden kan ince lam boyutundaki paracklar balangta slak olarak depo edilmekte veya dorudan araziye braklmaktadr. braklmaktadr. Dolaysyla evre kirlenmesi sz konusudur. y y konusudur. Mermer ileme tesislerinin y younlat blgelerdeki mermer atk sahalar, kamuoyu gznde evre ve doal gzellie zarar verdii gerekesiyle tepkilere neden olmaktadr. olmaktadr.

Mermerlerin ocaktan karlmas, blok mermerin fabrikada ilenmesi esnasnda ortaya kan ve mamul mermer retiminden geriye kalan btn mermer para ve tozlar mermer at olarak kabul edilmektedir. edilmektedir. Mermer atklar, oluum yerlerine gre ocaklarda y g ve fabrikalarda oluan atklar, boyutlarna gre ise; molozlar, kapaklar, ise; paledyenler ve t l d l toz atklar olarak adlandrlp t kl l k dl d l snflandrlmaktadrlar. snflandrlmaktadrlar.

Tesislerde ilenen mermerlerden toz ve krnt artklar, ilenen mermerlerin yaklak olarak % 30unu 30unu oluturmaktadr. oluturmaktadr. Deiik sanayi kollarnda kullanm alan bulabilen krnt mermer atklar, alternatiflerinin yerine kullanld takdirde ok daha ucuz bir girdi olabilmektedir. Mermer olabilmektedir. fabrikalarnda retim at olarak kan toz atklar genellikle deerlendirilememekte ve evre kirlilii asndan da sorunlar yaratmaktadr. yaratmaktadr.

Mermer Oluum Yerlerine Gre Mermer Atklar Atklarnn eitleri

A)-Ocaklarda Oluan Atklar

Mermer ocaklarnda bulunan arzalar (fay, atlak, yark) blok retimi srasnda; blok elde y ) ; edilmemesine,dolaysyla da irili ufakl molozlarn aa kmasna sebep olmaktadr. Bu tr mermer atklarna ocan jeolojik yapsna atklarna, ve kristal yapsna uygun retim yntemi sememek, yani yanl retim metodu uygulamak artklarn oluumuna sebep olur olur.

Ocaklarda mermer atklarnn olumasna dier bir etken de sayalama ilemidir. Ocaklarn tektonik y ilemidir. yapsna uygun olarak elde edilen ok byk ve ekilsiz paralar, eitli amalar iin farkl p yntemlerle istenilen ebatlarda alt, st ve y yanlardan kesilirler. Bu atklara genel olarak kesilirler. g pasa ad verilir. Ocak retim miktarnn verilir. y yaklak % 50sini oluturan bu atklarn 50sini tamamnn deerlendirilmesi mmkn olmamakta, mermer ocak iletmelerinin etrafnda bir ta toprak yn halinde bekletilmektedir. bekletilmektedir.

B)-Fabrikalarda Oluan Atklar

Fabrikalarda kesilen bloklardan belirli ebatlarda plakalar elde edilmektedir. Elde edilen bu plakalarn ba kesme ve yan kesmelerde uygun llerde ebatlandrma yaplr yaplr. Parlatma ve cilalama ilemlerine tabi tutulur. Bu ilemler srasnda ok kk boyuttaki mermer tozu atklar olumaktadr. l kt d Bu ilemler sulu olarak yapldnda aa kan artklar su ile birlikte tanmakta ve genellikle havuz yntemi uygulanarak toplanmaktadr. Bu suyun g kazanlmas yg p y geri sonucunda artk tozlar elde edilmektedir.

ekil 1 Mermer ileme tesislerinde oluan mermer atklar 1. (a. keltme havuzu solda ve b. paledyen atklar sada).

Boyutlarna Gre Mermer Atklar Molozlar: Molozlar: Mermer ocaklarnn jeolojik ve teknik yapsndan j j y p kaynaklanan fay, krk ve atlaklardan dolay blok retimi srasnda ortaya kan ekilsiz ve eitli boyutlardaki p paralardr. mermer paralardr. Kk molozlar mozaik ve karo retimi iin kullanlmaktadr. Keleri krk, delik kanall, kullanlmaktadr. geometrik bozukluu gibi grnr kusurlar olan bloklarda molozlar snfna girer. girer. Kapaklar: Kapaklar: Bunlar mermer iletme tesislerinde kesim srasnda alt ve yan k d lt ksmlarda k l artklar il monolama l d kalan t kl ile l ve monotel kesme sonucu oluan atklardr. Bu tip mermer atklardr. atklarnn bir yzeyleri dzgn olup iri boyutlu mermer paralardr. Ayrca ocaklarda, b k bl kl paralardr. A l d kl d byk bloklarn sayalanmas l srasnda alt, st ve yan yzeylerde aa kan paralar da kapak olarak isimlendirilir. isimlendirilir.

Boyutlarna Gre Mermer Atklar Paledyenler: Mermer ileme tesislerinde, ocaklardan Paledyenler: y , getirilen bloklar katraklar ve S/T Makinesi yardmyla plakalar halinde kesilirler. Kesilen bu plakalar yan kesme kesilirler. ve ba kesme makinelerinde maksimum alan edilecek ekilde ebatlanr. Bu ebatlama esnasnda geriye kalan ve ebatlanr. dzgn geometrik ekilde elde edilemeyen plakalara denir. denir. Tozlar: Tozlar: Mermer tozu, en kk boyutlu mermer atklardr. atklardr. Mermer ileme tesislerinde bloklarn ve plakalarn kesilmesi srasnda oluan, t d l tme i l i t bi t t l d kolloidal ilemine tabi tutulmadan k ll id l yapda bulunan ve byk ounluu da 250 mnin altnda olan mermer tanecikleridir. Kesme ileminde su tanecikleridir. kullanlmas nedeniyle suyla bi likt keltme h k ll l d i l l birlikte k lt havuzlarna l tanr. tanr. Havuzlarda kelen mermer tozu daha sonra atk sahalarna alnmaktadr. alnmaktadr.

Mermer Atklarnn Deerlendirme Alanlar


naat Sanayi: Sanayi: Mermer atklar inaat sektrnde aadaki uygulamalarda kullanlmaktadr; kullanlmaktadr; Sva harc karmlarnda, Dolgu malzemesi olarak, g , Mozaik retiminde, Kaplama ve demelerde, p , Kire retiminde, Mcr olarak, , Paledyen olarak, Karayolu ve demir yollarnda, kullanm alanlar y y , bulmaktadr. bulmaktadr.

Kire retiminde Mermer tozu kullanm

CaCO3 + s CaO + CO2

CaO + H2O Ca(OH)2 + s Ca(OH) + CO2 CaCO3 + H2O

Beton retiminde; Beton karmna ince malzeme olarak belli oranlarda katlr. Betonun geirimliliini azaltr azaltr. lenebilirliini artrr. Donma-znme direncini artrr. Gazbeton retiminde; ; Kalsine edildikten sonra, 2Al + 3Ca(OH)2 + 6H2O 3CaO Al2O3 6H2O + 3H2 (gaz)

Seramik Sektrnde: Sektrnde: Seramik retiminde % 5-6 orannda mermer kullanlmaktadr. Seramik bnye ve srlarnda CaO olarak y kullanlmaktadr. bnyeye alnan hammadde kaynaklar genel olarak; kalsit, olarak; dolomit ve mermerdir. Kark ve kalsitli akini amurlarnn mermerdir. mineralojik bileiminde % 5-20 arasnda CaCO3 kullanlr. kullanlr. Bu CaCO3 ok ince tlm mermer halinde bileime katlr. katlr. ri taneli ve iyi dalmam kalsit, amur iinde hatalara yol aar. seramik h h t l l aar. zsz ik hammaddesi olan kalsit dd i l k l it trleri, seramik amurlarnda artan scaklk ile birlikte gzeneklilii azaltr. azaltr. CaO srdaki SiO2 ile reaksiyona girerek bir ara tabaka y g oluturur. oluturur. Bu ara tabaka seramik teknolojisinde ok nemlidir. nemlidir. CaO sr iindeki dier oksitlerle birleerek cam oluumuna yardmc olmaktadr. olmaktadr.

imento malat Sanayi: Sanayi: imento; imento; CaO, SiO2, Al2O3, Fe2O3 ve eser halde MgO Al2 Fe2 y ihtiva eder, esas itibariyle kalker ve kil karm olan, klinkerleme scaklna kadar stldktan sonra, gerektiinde al, vb. katk maddeleri kartrlp tlerek vb. toz halinde elde edilen bir malzemedir. En nemli zellii malzemedir. %11-15 su ile kartrld zaman belli bir sre sonra 11sertleerek karmdaki dier malzemelerin birbirine balanmasn salar. b l salar. l imento sanayinde ok miktarda CaCO2 bileimli hammaddeler kullanlr mermer atklar hem NP klinkeri kullanlr, retiminde hem de Beyaz Portland imentosu retiminde kullanlmaktadr. kullanlmaktadr. Normal portland imentosu bileimindeki kalker yerine h k lk i hammadde olarak mermer, kil yerine d dd l k i de kaolen kullanlmasyla beyaz portland imentosu elde edilmi olur. olur.

Kire retiminde Mermer tozu kullanm

CaCO3 + s CaO + CO2

CaO + H2O Ca(OH)2 + s Ca(OH) + CO2 CaCO3 + H2O

MERMER TOZU KMYASAL YAPISI SO2 MgO CaO Fe2O3 Kzd Topl Kzd. Topl. Kay. 0,03 0 03 41,16 98,06 41 16 98 06

4,67 0,80 4 67 0 80

51,80 51 80

CaO+MgO 90-80

Para mermer atklar; Beton agregas, Deme pla agregas, Sktrlm yol zemini zemini, Baraj ve naatlarda dolgu malzemesi, Demir yolu zemin malzemesi, Paledyen-yer Paledyen yer deme malzemesi, malzemesi Dierleri.

Toz mermer atklar; Zirai kireta-Zirai toprak ve zemin ayarlayc , l Yem ve mineralli besinler, Sva katk malzemesi, imento retimi, Kire retimi retimi, Kalsine dolomit retimi, Cruf yapc malzeme,

Refrakter malzeme malzeme, Asit ntrletirmede, Cam retiminde, Kat retiminde, retiminde eker rafinasyonunda, Baca gazndan kkrdn gideriminde, Dierleri. Dierleri

Plastik Sanayi: Sanayi: Plastik malzemelere, kalnlk ve tokluk vermesi amacyla eitli dolgu maddeleri katlmaktadr. Bu dolgu maddeleri; g katlmaktadr. g maddeleri; mermer tozu, odun tozu ve asbest tozudur. tozudur. Kat S Sanayi: Sanayi: CaCO3 CaCO3, zellikle sigara kd bata olma zere gazete kd kaliteli dergi ktlar retiminde kullanlmaktadr. kd, kullanlmaktadr. Ya emme zelliinden dolay matbaa mrekkebinin hzl kurumasn salamaktadr. Kt sektrnde dolgu veya salamaktadr. kaplama malzemesi olarak kullanlmaktadr. CaCO3 veya kullanlmaktadr. CaCO3 MgCO3 MgCO3, kullanlmas kdn daha dzenli yanmasn salamaktadr. Bununla birlikte CaCO3 ile yaplan ktlar salamaktadr. CaCO3 daha dayankl olmaktadr. Kt imalatnda sellozun olmaktadr. piirilmesi srasnda svnn hazrlanmasnda mermer kullanlmaktadr. kullanlmaktadr. Pime svs kire ta ile SO2 arasnda svs, SO2 oluan reaksiyon sonucu meydana gelir. gelir.

Tarm ve Gbre Sanayi: Sanayi: Topran fiziksel, kimyasal ve biyolojik zellikleri, zerinde yetien rnler asndan byk nem y y tar. tar. Topran kat ksm %1,55 orannda organik madde ve %9599 orannda mineral maddeleri 95 ihtiva eder. Kalsiyum oran topran yaps eder. bakmndan etkili olduu kadar, kimyasal nitelikleri zerinde de etkili olduundan topraa yeterli bir p y kalsiyum dzeyi salamas gerekir. gerekir. Doal olarak sularla ykanma yznden durmadan kire kaybettii iin topraa zaman zaman (36 ylda bir) kireli madde vermek gerekir. Kirele gerekir. toprak slah iin, kalsiyumlu maddeler kullanlr. kullanlr. Bunlar; Bunlar; kalsiyum karbonat, kalsiyum oksit ve y , y hidroksil veya dolomit gibi maddeler kullanlr. kullanlr.

Yem Sanayi: Sanayi: zellikle yumurta yemlerinde CaO veya CaCO3 olarak CaCO3 y katlmaktadr. 10 boyutu 2mm altnda olan toz katlmaktadr. Bu oran % 10 12 arasndadr. Dk kalsiyum oranl yemler tavuklarda arasndadr. yumurta verimini nemli lde etkilemektedir. Trk etkilemektedir. Standartlar Enstitsnn TS60 standartlarna gre mermer TS60 tozu hayvan yemi olarak kabul edilmektedir. Buna gre edilmektedir. bileiminde en az % 92 CaCO3 bulunan mermerler bu CaCO3 ama i i k ll l l . iin kullanlrlar kullanlrlar. Boya Sanayi: Sanayi: Boya imalatnda katk maddesi olarak kullanlan kalsit (CaCO3 (CaCO3), zellikle sulu boyalar iin nemlidir. Bunun iin nemlidir. 10 mikronun altnda ve ok saf kalsit kullanlmaktadr. kullanlmaktadr. Kalsitin iindeki demir oksit oran % 0,03den az olmas 03den istenir. istenir.

Yol Yapmnda: Yapmnda: Stabilizasyon malzemesi olarak yollarda kullanlr. Yol kullanlr. p g zeminindeki kil mineralleri ile birleerek plastisite, genleme ve kabarma katsaylarna etki eder. Ayrca mcr olarak da eder. yol yapmnda kullanlr. kullanlr. Demiryolu Zemin Malzemesi: Malzemesi: Demiryoluna salam bir zemin oluturmak iin ncelikle zemine balast denilen yeterli salamlkta ve boyutlandrlm granl ta denir. Bylece demiryolu denir. zerindeki ykler rahat bir ekilde karlanrken, demiryollar yapm malzemeleri olan travers ve raylar suyun etkisinden korunmu olur. olur.

Cam Sanayi: Sanayi: Magnezyum ve k l i M kalsiyumca zengin ki t l i kiretalar k ll l . kullanlr. kullanlr Kalsiyumca zengin olan malzeme ie ve pencere cam, Mgca zengin olanlar zel cam imalinde kullanlr. g g kullanlr. Kimya Sanayi: Sanayi: Karpit yapmnda kullanlr. Karpit, elektrik frnlarnda kullanlr. kireta ve kok kmrlerinin arj sonucu elde edilir. Kok edilir. ile kireta % 4060 arasndadr. Bu ilem iin kullanlacak 40 arasndadr. kireta saf ve yksek kalsiyumlu olmaldr. olmaldr. Dier Kullanm Alanlar: Alanlar: Bu alanlar dnda; soda imalinde, refrakter malzeme dnda; , imalinde, oto lastii imalinde, patlayc malzeme imalatnda, temizlik malzemeleri, haere ldrc ilalarda kullanlr. kullanlr. Ayrca madencilikte; Yeralt iletmeleri cruf yapc madencilikte; iletmeleri, yapc, flotasyon, kalsine dolomit retiminde kullanlr. kullanlr.

Sonu
Mermer atklarnn tanma ve depolanma problemlerinin ve bununla birlikte evreye verdii zararlarn da en aza y indirgenebilmesi iin kullanm alanlar tespit edilmi ve bu atklarn kullanlabilecei alanlarn olduka geni olduu grlmtr. grlmtr. Mermer atklarnn belirlenen alanlarda kullanld takdirde olumsuz ynlerinin ok dk bir dzeye gerileyecei ve y y g y mermer sektrne byk faydalar salayaca ve bununla birlikte ekonomik kazanmlar da beraberinde getirecei dnlmektedir. dnlmektedir. Bununla birlikte hem toz ve hem de para atklarn byk blmnn geri kazanmnn yaplamad anlalmaktadr. g y p anlalmaktadr. Sz konusu atk ve artklarn daha yksek oranda geri kazanm iin bu alanda yaplacak Ar-Ge almalar nem Artamaktadr. tamaktadr.