Вы находитесь на странице: 1из 15

1.

POJAM KRIVICNOG PRAVA Osnovni cilj i svrha postojanja krivicnog prava kao grane pozitivnog prava jeste obavljanje zastitne funkcije.Ta se zastita ostvaruje propisivanjem odredjenih ponasanja kao krivicnih djela i propisivanjem krivicnih sankcija za ta djela,kao i uslova za njihovu primenu prema uciniocima krivicnih djela.Krivicno pravo je zakonsko pravo tj.pravo koje je zasnovano na zakonu.Za razliku od ostalih grana prava u kojima i drugi pravni akti sadrze pravne norme,jedini akt kojim se moze propisati krivicnopravna norma jeste zakon.Krivicno pravo proglasava odredjena ljudska ponasanja krivicnim djelima istovremeno predvidjajuci za njih kaznu,odnosno neku drugu krivicnu sankciju.Njegov cilj jeste da djeluje na ponasanje covjeka.Krivicno pravo moze da funkcionise samo ako primjena krivicnih sankcija u jednom drustvu predstavlja izuzetak,ako se one primjenjuju samo u odnosu na jedan manji broj clanova tog drustva.Krivicno pravo shvaceno kao sistem zakonskih normi i kao dio pozitivnog prava,polazeci od tradicionalne podjele na krivicno pravo u objektivnom i subjektivnom smislu,predstavljalo bi krivicno pravo u objektivnom smislu.Krivicno pravo u subjektivnom smislu jeste pravo na kaznjavanje (ius puniendi).Ono pripada samo drzavi.Ostvarivanje tog prava zasniva se na drzavnoj prinudi,te je stoga i krivicno pravo kao grana prava i kao dio javnog prava izrazito drzavno pravo.U pogledu naziva ove grane prava u vecini zemalja koristi se naziv kazneno pravo.Naziv krivicno pravo koji se kod nas koristi od kraja XIX-vijeka,prihvatljiviji je ne samo za-to sto danas kazna nije jedina krivicna sankcija,vec i zato sto se on vezuje za centralni po-jam na kome se zasniva krivicno pravo,za krivicu.Krivicno pravo i krivicne sankcije nisu jedino sredstvo kojma se mogu suzbijati dru-stveno opasna ponasanja.Da bi se zastitilo od takvih ponasanja,savremeno drustvo ima na raspolaganju vise mogucnosti i sredstava.Ta sredstva po svojoj prirodi mogu biti vrlo razlicita.Uobicajena je njihova podjela na represivna i preventivna.Prva za cilj imaju pri-mjenu sankcije u odnosu na vec ucinjeno krivicno djelo,okrenuta su proslosti,dok se dru-gima nastoji sprijeciti drustveno opasno ponasanje prije nego sto je ucinjeno tj.okrenuta su ka buducnosti.U represivna sredstva se prije svega ubraja krivicno pravo,a u preventi-vna razne mjere i aktivnosti u oblasti socijalne politike shvacene u najsirem smislu. 2.POJAM KRIVICNOG ZAKONA I KRIVICNOG ZAKONODAVSTVA Krivicni zakon je zakonska norma kojom se regulise neko pitanje iz oblasti krivicnog prava,bilo njegovog opsteg,bilo posebnog dijela.Krivicno zakonodavstvo se moze odrediti kao skup,ili sistem krivicnih zakona koji va-ze u jednoj zemlji,pod cime se podrazumijevaju svi zakoni koji regulisu krivicnopravnu materiju.Krivicno zakonodavstvo u Srbiji cine KZ,kao i Zakon o maloljetnim uciniocima krivi-cnih djela i krivcnopravnoj zastiti maloljetnih lica,a u Crnoj Gori Krivicni zakonik Repu-blike Crne Gore,kao i sporedno krivicno zakonodavstvo tj.krivicnopravne odredbe koje sadrze pojedini zakoni obe republike,odnosno drzave clanice.Osim razlikovanja na materijalno i procesno krivicno zakonodavstvo,u okviru materi-jalnog krivicnog zakonodavstva pravi se distinkcija izmedju osnovnog i posebnog (spore-dnog) krivicnog zakonodavstva.U Srbiji se osnovno krivicno zakonodavstvo nalazi u Krivicnom Zakoniku Rpeublike Srbije i ZOMUKD,a u Crnoj Gori u Krivicnom Zakoniku Republike Crne Gore.Posebno,ili sporedno krivicno zakonodavstvo nalazi se u zakonima koji regulisu vrlo razlicite oblasti. 3.MJESTO KRIVICNOG PRAVA U PRAVNOM SISTEMU Krivicno pravo zajedno sa ostalim granama prava cini pravni sistem jedne zemlje.To podrazumijeva medjusobnu povezanost pojedinih grana prava.Naime ono nema neku jasno ogranicenu oblast drustvenih odnosa koju samostalno regulise.To su sfere koje su vec predmet

regulisanja pojedinih grana prava u kojima,u izvjesnim slucajevima,krivi-cno pravo mora da intrevenise jer pravna zastita putem drugih grana prava nije dovoljna. 3.1.Krivicno pravo i kazneno pravo u sirem smisluKazneno pravo u sirem smislu obuhvata vise grana prava koje su srodne,ili imaju iste ciljeve i koje se medjusobno dopunjavaju.Osim krivicnog prava koje se ponekad naziva i materijalnim krivicnim pravom,tu spadaju krivicno procesno pravo,krivicno izvrsno pra-vo,pravo o privrednim prestupima i prekrsajno pravo.Odnos krivicnog prava i krivicnog procesnog prava moze se ukratko odrediti kao odnos sustine i forme tj.krivicno procesno pravo omogucava primjenu krivicnog prava.Krivicno izvrsno pravo regulise postupak izvrsenja krivicnih sankcija i takodje je u fu-nkciji primjene krivicnog prava tj.omogucava finalni stadijum te primjene.Odnos krivicnog prava,prava o privrednim prestupima i prekrsajnog prava odredjen je prije svega vrstom i karaktera delikata koje ove tri grane prava predvidjaju.To su:krivicna djela,privredni prestupi i prekrsaji. 3.2.Krivicno pravo i Ustavno pravo - Modjusobnu vezu ove dvije grane prava karakterise prije svega to sto i krivicno pravo, kao i druge grane prava,mora da polazi od odredjenih ustavnih nacela.U tom pogledu po-seban znacaj za krivicno pravo imaju neka ustavna nacela,kao sto je nacelo zakonitosti. Osim toga,ustavno pravo regulise i neka pitanja koja spadaju u krivicnopravnu materiju te ih je u krivicnom pravu neophodno konkretizovati.To je slucaj kada ustav nalaze krivi-cnopravnu zastitu nekih vrijednosti,bilo eksplicitno sto je redje,bilo tako sto jamci odre-djena parva i slobode gradjana od kojih mnoga zahtijevaju po svojoj prirodi i krivicno-pravnu zastitu. 3.3.Krivicno pravo i druge grane prava - Krivicno pravo nastoji da pruzi zastitu vrlo heterogenim sdobrima,i zbog toga ima veze sa skoro svim granama prava.Ponekad se kaze da je krivicno pravo poslednja linija u odbrani drustva.Otuda postoji supsidijarni i akcesorni karakter krivicnog prava.Supsidija-rni karakter krivicnog prava podrazumijeva da krivicnopravna intervencija dolazi u obzir samo kada se drugim granama prava ne moze obezbijediti dovoljno efikasna zastita.Akce-sornost krivicnog prava znaci da ono po pravilu ne stvara pravna dobra koja stiti,da ih ono vec nalazi u oblasti drugih grana prava i to u formi u kojoj vec postoje u tim granama prava.To vodi i tome da se u pogledu jednog dijela terminologije krivicno pravo u odre-djenoj mjeri sluzi terminologijom drugih grana prava. 4.KRIVICNO PRAVO I MORAL Iako je pravo samostalan normativni sistem,ono,kao i druge drustvene norme,ne ostva-ruje svoju specificnu regulativnu funkciju izolovano vec u jednom slozenom i tijesnom medjusobnom djelovanju sa drugim oblicima socijalne kontrole.Narocito vazan u tom po-gledu jeste odnos prava i morala.Taj odnos dolazi do izrazaja prije svega kod odnosa krivicnog djela tj.onoga sto je kri-vicnim pravom zabranjeno,i moralnog prestupa.Postoje u osnovi tri razlicita shvatanja o tome kakav bi taj odnos trebalo da bude.Po prvom,najcesce zastupanom gledistu,krivicno pravo bi trebalo da obuhvati eticki minimum tj.krivicna djela bi istovremeno predstavljala najteze povrede morala.Prema drugom shvatanju krivicno pravo bi trebalo da bude neu-tralno u odnosu na moral.Postoji i shvatanjeda krivicno pravo ne bi trebalo da se zadovo-lji time da odrazava samo elementarne i minimalne moralne norme nego da ide i dalje pruzajuci zastitu moralnim shvatanjima,i da cak razvija i jaca nove moralne vrijednosti.Krivicno pravo i moral imaju izvjesne zajednicke karakteristike,ali i karakteristike po kojima se medjusobno razlikuju.Moglo bi se reci da i moral,pored drugih svojih funkcija, obavlja i zastitnu funkciju.Vecina moralnih normi ima neki svoj objekat zastite.U nekim slucajevima to je isti objekt kojem se i krivicnim pravom nastoji pruziti zastita.Postoje i druge razlike izmedju morala i krivicnog prava.Cesto se istice da pravo mnogo vise naglasava spoljnu,a moral unutrasnju stranu covjekovog

ponasanja,ono mno-go vise naglasava potrebu da se ne vrse neodobravana ponasanja nego da se preduzima nesto pozitivno,dok moral zahtijeva od nas ne samo da se uzdrzimo nego takodje i da dje-lamo.Jedna od najznacajnijih razlika postoji u nacinu ostvarivanja i primjene moralnih i pravnih normi:postovanje i primjena pravnih normi postize se prinudom,dok u pogledu postovanja moralnih normi postoji dobrovoljnost. 5. Pojam medjunarodnog krivicnog prava Pojam medjunarodnog krivicnog prava se moze odrediti na vise nacina.Najstarije i istovremeno najuze znacenje tog pojma jeste ono koje se odnosi na prostorno vazenje kri- vicnog prava jedne zemlje.Osim ovog znacenja,cesto se pod pojmom medjunarodnog krivicnog prava podrazumijeva skup medjunarodnih akata koja za drzave koje su ih prihvatile sadrze obavezu da predvide odredjena ponasanja u svom krivicnom zakonodavstvu kao krivicna djela.Tako je nastala i medjunarodnog krivicnog djela.Pod medjunarodnim krivicnim djelima se u uzem smislu se uglavnom podrazumijevaju ona za koja se poslije zavrsetka II svjetskog rata sudilo od strane Medjunarodnog vojnog suda u Nirnbergu i Tokiju,a koja su dobila svoju potvrdu,prije svega,usvajanjem cetriri zenevske konvencije.To su tri kategorije krivicnih djela:ratni zlocini,zlocini protiv mira i zlocini protiv covjecnosti.U medjunarodna krivicna djela u uzem smislu,osim navedenih krivicnih djela,spada i zlocin genocida koji je uveden Konvencijom o sprecavanju i ka-znjavanju zlocina genocida iz 1948.godine.Rijec je o krivicnim djelima kojima se napa-daju najvise vrijednosti medjenarodne zajednice i covjecanstva u cjelini.Najvaznije medjunarodne konvencije koje nalazu drzavama potpisnicama propisivanje odredjenih medjunarodnih krivicnih djela jesu Zenevske konvencije iz 1949.godine i dva dopunska protokola uz te konvencije iz 1977.godine,kao i vec spomenuta Konvencija o sprecavanju i kaznjavanju zlocina genocida iz 1948.godine.Danas se,medjutim,sve vise govori o medjunarodnom krivicnom pravu kao nadnacio-nalnom (supranacionalnom) krivicnom pravu koje treba da promjenjuje medjunarodni krivicni sud.Zagovornici osnivanja medjunarodnog krivicnog pravosudja tvrde da je mo-guce primjenjivati dio medjunarodnog javnog prava koji se obicno naziva medjunaro-dnim humanitarnim pravom. 6.Medjunarodni krivicni sud i medjunarodno krivicno pravo Poslije otprilike jednog vijeka od pojave o formiranju medjunarodnog krivicnog prava i medjunarodnog krivicnog suda,u Rimu je 1998.godine na diplomatskoj konferenciji odrzanoj pod okriljem OUN-a osnovan Medjunarodni krivicni sud i usvojen njegov Sta-tut.Ali i dalje je ostalo otvoreno pitanje u kojoj mjeri je uobliceno pravo koje ce se taj sud primjenjvati.Iako je doslo do osnivanja medjunarodnog krivicnog suda njegova buducnost jos nije izvjesna.Svjesni tih nedostataka tvorci Statuta su u clan 21,unijeli odredbu koja u slucaju da se ne moze primjeniti medjunarodno pravo,ukljucujuci i odredbe Statuta,pod odredje-nim uslovima upucuje na primjenu nacinalnog krivicnog prava one drzave cije bi pravo-sudje inace bilo nadlezno u konkretnom slucaju.Sporno je i pitanje koliko osnivanje i dva ad hoc tribunala od strane Savjeta bezbjednosti predstavlja korak u pravom smjeru i u kojoj mjeri iskustva ta dva tribunala mogu doprinijeti uspjesnom pocetku rada stalnog medjunarodnog suda.Kada je rijec o odnosu dva ad hoc tribunala i stalnog medjenarodnog krivicnog suda nema sumnje da Statut iz Rima predstavlja znacajan napredak u onosu na statute tih tribu-nala.Nacin osnivanja stalnog suda kao i unosenje nekih elementarnih instituta opsteg di-jela krivicnog prava,detaljnije je i preciznije regulisanje materije posebnog dijela u Statu-tu stalnog suda s tim sto su naknadno usvojeni i Elementi krivicnih djela kajima su ona jos vise precizirana,istovremeno su i dokaz opravdanosti kritike postojecih ad hoc tribu-nala.Danas vise nije prihvatljivo da se nacelo zakonitosti u medjunarodnom krivicnom pra-vu moze fleksibilnije shvatiti.Ako se vec zagovara neposredna primjena medjunarodnog krivicnog prava,za nacelo zakonitosti moraju da vaze isti oni strogi

standardi koji su uo-bicajeni u krivicnom pravu.Kada je rijec o krivicnim djelima protiv covjecnosti,genocide,krivicnim djelima protiv mira i ratnim zlocinima,uocava se univerzalna pojava da u toj oblasti ne dolazi do ozbi-ljnije primjene nacionalnog krivicnog prava.Do sada se pokazalo da drzave nisu zaintere-sovane da protiv svojih drzavljana vode krivicne postupke za ova djela koja su izvrsena na stetu drugih drzava,odnosno stranih drzavljana,sto je kod tih krivicnih djela najcesce slucaj. 7.Nacelo zakonitost Nacelo zakonitosti je u savremenim pravnm sistemima podignuto na rang ustavnog nacela.Nacelo zakonitosti kao jedno od osnovnih nacela krivicnog prava sadrzano je u odredbi clana 1.KZ.Prema toj odredbi,nikome ne moze biti izrecena kazna ili druga krivicna sa-nkcija za djelo koje,prije nego sto je ucinjeno,zakonom nije bilo odredjeno kao krivicno djelo,niti mu se moze izreci kazna ili druga krivicna sankcija koja zakonom nije bila pro-pisana prije nego sto je krivicno djelo ucinjeno.Nacelo zakonitosti u krivicnom pravu ima cetiri segmenta:1.Prvi,nulla poena sine lege scripta,iskljucuje primjenu nepismenog,prije svega obica-jnog prava.Lex scripta (scriptus-pisan),znaci da se samo pisanim krivicnim zakonom mo-gu propisivati krivicna djela i sankcije sto je danas karakteristika krivicnog zakona koja se podrazumijeva jer su zakoni pravni akti koji se uvijek donose u pisanoj formi.2.Drugi,nulla poena sine lege praevia,sadrzi zabranu retroaktivne primjene krivicnog za-kona.Lex praevia (praevius-prethodan),znaci da nema krivicnog djela i krivicne sankcije ukoliko to nije bilo propisano krivicnim zakonom prije nego sto je krivicno djelo ucinje-no.3.Treci,nulla poena sine lege certe,predstavlja nacelo odredjenosti koje nalaze da krivi-cnopravne norme u sto je moguce visem stepenu budu odredjene i precizne.Lex certa (ce-rtus-odredjen),zanci da krivicnim zakonom mora biti u sto vecoj mjeri precizno odredje-no ponasanje koje predstavlja krivicno djelo i kazna za njega.4.Cetvrti.nulla poena sine lege stricta,sadrzi zabaranu stvaranja prava putem analogije. Lex stricta (strictustacan,uzak,izricit),znaci da krivicni zakon obuhvata samo ono na sta se odnosi,a ne i neke slicne situacije. 8.Nacelo legitimnosti Krivicno pravo mora uvazavati i nacelo legitimnosti koje prije svega znaci da krivicno-pravna represija i krivicno pravo u cjelini moraju u sustinskom smislu biti opravdani i nuzni.Legitimnost u najsirem smislu znaci opravdanost i prihvatljivost odredjenih ustanova i normi.Ostvarivanje nacela legitimnosti zavisi od prihvatljivosti odnosno ubjedjenja gra-djana o tome da li su odredjene institucije i norme opravdane,ne u smislu nacela zakoni-tosti,vec u jednom visem smislu vrijednosti (filozofske,politicke,eticke idr.).Za pojam legitimnosti je od posebnog znacaja vrijednosni element,legitimnost pretpostavlja sagla-snost nekog ponasanja ili stanja sa odredjenim sistemom vrijednosti.Za razliku od lega-lnosti koja se zasniva na formalnim kriterijumima,za procjenu legitimnosti su od znacaja materijalni,vanpravni kriterijumi. 9.Nacelo individualne subjektivne odgovornosti (nacelo krivice) U savremenom krivicnom pravu opste je prihvacen princip individualne i subjektivne odgovornosti koji,u stvari,proizilaze iz samog pojma i prirode krivice.Ovo nacelo u stvari ima dva svoja djela:1.Jedan dio se odnosi na to da neko moze odgovarati za svoje postupke samo ako je kriv, ako postoji subjektivni odnos prema ucinjenom djelu (subjektivna odgovornost).2.Drugi dio ovog nacela koji je u tijesnoj vezi sa prvim,odnosi se na zabranu odgovorno-sti za postupke drugih lica tj.svako odgovara samo za svoje postupke,za ono sto je on uci-nio (individualna odgovornost). Nacelo individualne subjektivne odgovornosti,kako se sada shvata u krivicnom pravu, znaci da svako odgovara samo za svoje postupke prema kojima ima odredjeni psihicki odnos i zbog kojih mu se moze uputiti drustveno-eticki prijekor.

10.Nacelo humanosti Nacelo humanosti u krivicnom pravu ima dva svoja aspekta,i to:1.Prvi aspekt znaci da zastitna funkcija krivicnog prva mora biti humanisticki orijentisana tj.da se krivicnim pravom prije svega stite najvaznija dobra covjeka.Samo ono krivicno pravo koje zastitu osnovnih prava covjeka stavlja u centar svega,kome je to i osnovna po-lazna tacka i cilj,i koje sve podredjuje tom zadatku moze njegovom nuzno nehumanom sredstvu-kazni,dati humanisticku dimenziju.Krivicno pravo,ma koliko njegove sankcije bile u relativnom smislu humane,ne moze biti humanisticki orijentisano ukoliko nije usmjereno na zastitu covjeka i njegovih osnovnih i najvaznijih dobara,ukoliko zastita drugih dobara nije podredjena tom cilju.2.Drugi aspekt je ono sto se uobicajeno podrazumijeva pod nacelom humanosti u krivi-cnom pravu,a to je da u odnosu na ucinioca krivicnog djela krivicno pravo i krvicne sa-nkcije treba da budu,koliko je to moguce humane.Postoji opsta saglasnost da je jedno od osnovnih nacela savremenog krivicnog prava i nacelo humanosti. 11.Nacelo pravednosti i srazmjernosti Gledanje na krivicno pravo i na kaznu koje kao jedino njihovo opravdanje vidi prave-dnu odmazdu,retribuciju,dans nije prihvatljivo.Kao sto je receno,krivicno pravo obavlja jednu vaznu i korisnu funkciju za pojednica i drustvo,a to je zastitna funkcija. Nacelo pravednosti i srazmjernosti predstavlja i branu jednom gledanju na krivicno pravo,koje je izvjesno vrijeme bilo cak dominirajuce u odredjenim zemljama,a to je da drustvo ima pravo da razlicitim oblicima tretmana mijenja licnost ucinioca krivicnog dje-la,a sa ciljem da vise ne vrsi krivicna djela.Danas je nacelo pravednosti i srazmjernosti ponovo postalo jedno od osnovnih nacela krivicnog prava.Ono je od znacaja ne samo za njegovu primjenu,vec i za njegovo stvara-nje,za propisivanje krivicnopravnih normi.Njegov znacaj dolazi do posebnog izrazaja u oblasti krivicnih sankcija i to narocito kod kazne koja je i dalje osnovna krivicna sankcija i noseci stub krivicnopravne zastite. 12.IZVORI KRIVICNOG PRAVA Izvori krivicnog prava se mogu dijeliti na osnovu razlicitih kriterijuma.Najvaznije su dvije podjele.Prva je ona koja izvore dijeli na medjunarodne i nacionalne,a druga na neposredne i posredne. 1.Medjunarodni izvori:Medjunarodni ugovori su po pravilu posredni izvor krivicnog prava.Kao i Ustavi nekih drugih zemalja.Medjunarodna akta nisu u dovoljnoj mjeri precizna,niti pak sadrze propisanu sankciju,da bi se mogla neposredno primjenjivati,Jugoslavi-ja je ratifikovala veci broj medjunarodnih konvencija,na osnovu kojih je u svoje zakonodavstvo unijela veci broj krivicnih djela.Postoji i veci broj bilateralnih ugovora,prije sve-ga u oblasti medjunarodne pomoci u krivicnim stvarima,koje se zajedno sa odgovarajucim odredbama krivicnog i krivicnog procesnog zakonodavstva primjenjuju. 2.Nacionalni izvori: a)Ustav-Ustavi Srbije i Crne Gore sadrze dvije vrste odredaba od znacaja za krivicno pravo.Prve su one koje odredjene krivicnopravne principe podizu i na rang ustavnih pri-ncipa.Druge su one koje predstavljaju osnov propisivanja odredjenih inkriminacija.Posto su i jedne i druge odredbe realizovane kroz krivicno zakonodavstvo,one se ne javljaju kao neposredan izvor krivicnog prava,vec predstavljaju posredan izvor ovog prava. b).Zakon-Zakon je jedini glavni i neposredni izvor naseg krivicnog prava.To je poslje-dica dosledno sprovedenog nacela zakonitosti u krivicnom pravu.To znaci da je on i isklj-ucivi izvor

krivicnog prava,jer se kao posredni izvori i dopunski izvori javljaju i drugi pi-sani pravni propisi. v).Podzakonski propisi-Propisima koji imaju nizi rang od zakona ne mogu se propisi-vati krivicna djela niti pak instituti opsteg djela krivicnog prava.Medjutim,oni mogu biti dopunski izvori krivicnog prava onda kada krivicni zakon upucuje na njih.To je slucaj kod tzv.blanketnih krivicnih djela i to npr:nedozvoljena trgovina,nezakonit lov,nedozvo-ljen prekid trudnoce itd. g).Sudska praksa-Sudska praksa,formalno gledajuci,ne predstavlja izvor krivicnog prava.Medjutim u jednom sirem,sustinskom,smislu ona ima veliki znacaj za krivicno pra-vo.Iako ona ne bi smjela da ide preko granica tumacenja i primjene krivicnog zakonoda-vstva,ona ima i izvjesnu kreativnu ulogu. d).Teorija krivicnog prava-Nauka krivicnog prava ne predstavlja izvor krivicnog pra-va.Stavovi doktrine ne predstavljaju osnov za primjenu krivicnog prava iako sudovi u rje-savanju pojedinih pitanja i obrazlozenju svojih odluka u manjoj ili vecoj mjeri imaju u vi-du shvatanja koja se zastupaju u teoriji krivicnog prava.Iako ne u smislu izvora,uticaj na-uke krivicnog prava na krivicno pravo je pozeljan,i to kako na nivou stvaranja krivicnog zakona,tako i prilikom njegove primjene. dj).Obicaj-Obicaj i obicajno pravo ne predstavljaju izvor krivicnog prava.U jednom ra-nijem periodu u razvoju krivicnog prava,obicajno pravo je predstavljalo izvor krivicnog prava.Medjutim usvajanjem nacela zakonitosti koje je danas postalo opsta tekovina krivi-cnog prava.Propisivanje krivicnih djela i krivicnih sankcija obicajnim pravom u direktnoj je suprotnosti sa nacelom zakonitosti. 13.ANALOGIJA U KRIVICNOM PRAVU Iako postoji vise vrsta analogija u krivicnom pravu,potrebno je razlikovati dvije vrste analogije.Jedna bi bila ona koja predstavlja metod tumacenja krivicnog zakona,dok druga bi bila stvaranje krivicnog prava (kreativna analogija).Te dvije vrste analogije su susti-nski razlicite:jedna je nacin stvaranja prava,dok druga predstavlja nacin tumacenja prava. Tumacenje putem analogije u stvari predstavlja jednu vrstu logickog tumacenja.Tu je rijec o zakljucivanju koje,za razliku od zakljucivanja od posebnog ka opstem,ili opsteg ka posebnom,polazi od slicnog ka slicnom.Postoje slucajevi kada je ovaj nacin neophodan u tumacenju. 14. LEGITIMNOST 15.VREMENSKO VAZENJE KRIVICNOG ZAKONODAVSTVA Kao i drugi zakoni tako i krivicni zakon stupa na snagu onog dana kada je to njime izri cito propisano.To moze biti duze ili krace vrijeme od dana donosenja zakona.Ukoliko nije izricito propisan dan stupanja na snagu krivicnog zakona,vazi opste pravilo tj,zakon stupa na snagu osmog dana od dana objavljivanja u sluzbenom glasilu.U krivicnom pravu postoje odredjene specificnosti vezane za vremensko vazenje krivi-cnog zakona.Pravilo koje te odredbe sadrze su da se na ucinioca krivicnog djela primje-njuje zakon koji je vazio u vrijeme izvrsenja krivicnog djela,nuzna je posljedica vazenja nacela zakonitosti.Predvidjen je jedan vazan izuzetak od tog opsteg pravila.Rijec je o obaveznoj retroaktivnoj primjeni zakona koji je blazi za ucinioca.Ukoliko je novi zakon strozi za ucinioca,on se ni u kojem slucaju ne moze retroaktivno primjeniti.Postojece za-konsko rjesenje izricito ukazuje ma to da se prilikom procjene da li je neki zakon blazi uzimaju u obzir i medjuzakoni (interimni zakoni) tj.zakoni koji su vazili poslije zakona koji je vazio u vrijeme izvrsenja krivicnog djela,a prije zakona koji je vazio u vrijeme sudjenja.Kada se procjenjuje da li je zakon blazi moze se doci do vise situacija.Za ucinioca je, nema sumnje,najpovoljnija ona situacija kada novi zakon,za razliku od starog zakona,uci-njeno

djelo uopste ne predvidja kao krivicno djelo,kada je doslo do dekriminalizacije.Tu su i situacije kada novi zakon dozvoljava iskljucenje krivicnog djela,zatim kada predvidja nove osnove za oslobodjenje od kazne,kada propisuje blazu kaznu po mjeri,pa do situaci-je kada se zakoni razlikuju u pogledu mogucnosti za izricanje kazne. 16.PROSTORNO VAZENJE KRIVICNOG ZAKONODAVSTVA Pravila o prostornom vazenju krivicnog zakonodavstva rjesavaju pitanje cije ce krivi-cno zakonodavstvo u konkretnom slucaju biti primijenjeno tj.da li zakonodavstvo jedne ili druge drzave.Svaka drzava tezi tome da primijeni sopstveno krivicno zakonodavstvo onda kada za to ima interesa.Taj interes postoji kada je krivicno djelo ucinio njen drza-vljanin i kada je krivicno djelo ucinjeno protiv njenih interesa ili protiv njenog drzavlja-nina.Stoga se u krivicnom pravu primjenjuju cetiri principa koji to objezbedjuju:teritori-jalni,personalni,realni(zastitni) i univerzalni princip. 2.1.Teritorijalni princip (vazenje naseg krivicnog zakonodavstvaza djela ucinjena u zemlji) Teritorijalni princip-predstavlja osnovni princip vazenja naseg krivicnog zakonoda-vstva.S obzirom na to da je svaka zemlja zainteresovana da prije svega na svojoj teritoriji osigura primjenu svog prava,razumljivo je sto je teritorijalni princip osnovni princip i sto se u praksi on najcesce i primjenjuje.Ostali principi (realni,personalni i univerzalni) pri-mjenjuju se samo u slucajevima kada se ne moze primijeniti teritorijalni princip,odnosno kada je krivicno djelo ucinjeno u inostranstvu. 2.2.Realni,personalni i univerzalni princip (vazenje naseg krivicnogzakonodavstva za djela ucinjena u inostranstvu) 1.Realni princip-primjena realnog(zastitnog)principa dovodi do toga da se krivicno pravo jedne drzave primjenjuje na sva krivicna djela ucinjena na stetu te drzave ili njenih gradjana.Nase krivicno zakonodavstvo razlikuje dvije vrste realnog principa.Zbog uslova poterbnih za njihovu primjenu mozemo ih nazvati primarnim i supsidijarnim realnim pri-ncipom.a).Primarni realni princip-nase krivicno zakonodavstvo vazi za svakog ko u inostranstvu ucini neko krivicno djelo protiv ustavnog uredjenja i bezbijednosti Republike Srbije kao i SCG.b):Supsidijarni realni princip-krivicno zakonodavstvo Srbije vazi i za stranca koji u ino-stranstvu ucini prema nasoj zemlji neko drugo krivicno djelo,a ne samo neko od onih ko-ja su navedena u clanu 7.KZ u odnosu na koja se primjenjuje primarni realni princip.2.Personalni princip-nase krivicno zakonodavstvo vazi za drzavljanina Srbije i Crne Gore i kad u inostranstvu ucini neko drugo krivicno djelo,osim djela navedenih u clanu 7. KZ,ako se zatekne na teritoriji nase zemlje ili joj bude ekstradiran.3.Univerzalni princip-Odredba clana 9.KZ predvidja uslove pod kojima se primjenjuje univerzalni princip.Prema njemu nase krivicno zakonodavstvo vazi i za stranca koji pre-ma stranoj drzavi ili prema strancu ucini u inostranstvu krivicno djelo za koje se prema zakonodavstvu zemljeu kojoj je ucinjeno moze izreci zatvor u trajanju od 5 godina ili teza kazna. 17.OPSTI POJAM KRIVICNOG DJELA-SHVATANJA U NASOJ TEORIJI Odredjivanje opsteg pojma krivicnog djela predstavlja jedno od najvaznijih,ali i najslo-zenijih pitanja u nauci krivicnog prava.Opsti dio krivicnog prava bavi se samo odredjiva-njem opsteg pojma krivicnog djela,a ne odredjivanjem pojmova pojedinih krivicnih djela.Uobicajeno je da se pojam krivicnog djela u formalnom i materijalnom smislu.Formalni pojam krivicnog djela ogranicava se na njegove pravne elemente,dok materijalni po-jam tezi da odredi njegovu sustinu,odnosno sadrzinu krivicnog djela.Materijalni pojam krivicnog djela odredjivan je na vrlo razlicite nacine .Ono sto je zajednicko za sva ta nastojanja jeste odredjivanje materijalnog,transppozitivnog sadrzaja krivicnog djela nezavisno od njegovog pravnog pojma.U

nasoj teoriji uobicajeno je da se opsti pojam krivicnog djela odredjuje kao djelo uci-njeno sa vinoscu koje je drustveno opasno,protivpravno i u zakonu odredjeno kao krivi-cno djelo.Krivicno djelo je ono krivicno djelo vinog covjeka koje je opasno za odredjeno drustvo,koje je protivpravno i koje je odredjeno u zakonu kao krivicno djelo.Postoji opsta saglasnost oko toga da u pojam krivicnog djela ulaze najmanje tri eleme-nta:radnja covjeka(sa prouzrokovanom posljedicom),protivpravnost i vinost.Vecina u pojam krivicnog djela unosi i odredjenost(predvidjenost)djela u zakonu,kao i drustvenu opasnost.Nase ranije krivicno zakonodavstvo sadrzalo je (nepotpunu) materijalno-formalnu defi-niciju opsteg pojma krivicnog djela.Prema njoj se krivicnim djelom smatralo drustveno opasno djelo koje je zakonom odredjeno kao krivicno djelo i cija su obiljezja odredjena zakonom.Protivpravnost i vinost nisu smatrani obaveznim elementima krivicnog djela. Tek kasnije su i ova dva pojma unijeta kao elementi krivicnog djela,pa su tako elementi koji ulaze u krivicno djelo bili: 1.djelo covjeka;2.drustvena opsanost;3.protivpravnost;4. odredjenost u zakonu;5.vinost.Pojedini elementi opsteg pojma se po pravilu,dalje rasclanjuju,kao sto je to slucaj sa djelom covjeka za koji se uobicajeno smatra da ima tri elementa:radnju,posljedicu i uzro-cnu vez izmedju njih.Protivpravnost se obicno shavata kao protivnost nekoj pravnoj normi,odnosno krsenje nekog pravnog propisa ljudskom radnjom.Da bi neko djelo bilo krivicno djelo mora biti protivpravno.Vinost(krivica) se u nasoj teoriji uglavnom shvatala kao odredjeni psihicki odnos ucini-oca prema svom djelu(psiholoska teorija vinosti).Vinost cini subjektivnu stranu krivicnog djela koja se osim kroz njene oblike(umisljaj i nehat)ispoljava i kroz institute opsteg djela za koje je uobicajeno da se zbog svog znacaja posebno razmatraju.Drustvena opasnost sporna je kao samostalan obavezan elemenat opsteg pojma krivi-cnog djela.Ona predstavlja uslov koje bi svako ponasanje trebalo da ispunjava da bi bilo krivicno djelo,a ne elemenat koje svako krivicno djelo zaista posjeduje.To znaci da je za proglasavanje nekog ponasanja za krivicno djelo potrebno da kao takvo,kao vrsta,tip po-nasanja sadrzi u sebi dovoljnu kolicinu drustvene opasnosti.To takodje znaci i to da poje-dina drustveno opasna ponasanja koja zasluzuju da budu krivicna djela nisu drustveno opasna u istom stepenu,sto je vazno prije svega za ocjenu njihove tezine i propisivanje kazne od strane zakonodavca.Odredjenost u zakonu ogranicava sirok krug protivpravnih ponasanja na ona protivpra-vna ponasanja koja su proglasena krivicnim djelom. 18.POJAM I FUNKCIJE RADNJE KRIVICNOG DIJELA 19.VRSTE RADNJE KRIVICNOG DIJELA
20. POJAM BIA KRIVINOG DJELA (elementi krivinog djela) Da bi jedna ljudska radnja predstavljala krivino djelo, neophodno je da ona u zakonu bude predviena kao posebno krivino djelo sa svim svojim obiljejima koja ine njegove konstitutivne elemente. Pojam posebnog krivinog djela u krivinopravnoj teoriji naziva se bie krivinog djela. Pod biem krivinog djela podrazumjevamo skup posebnih elemenata koji predstavljaju bitna obiljeja odreenog krivinog djela, koja karakteriu samo to posebno krivino djelo i odvajaju ga od svakog drugog krivinog djela. Obiljeja koja ine jedno posebno krivino djelo navode se u dijelu krivinopravne odredbe koja se nazivadi spozi ci ja. Ti elementi izraavaju ono to je bitno za postojanje odreenog krivinog djela, ono to odreuje samo nepravo datog djela i po emu se to djelo razlikuje od svih drugih krivinih djela. Zakonsko bie krivinog djela izraava sutinu neprava odreenog krivinog djela, sadraj zabranjenog ponaanja, ono to je tipino za odreeno krivino djelo, one elemente koje ovjekova radnja mora da ispunjava da bi predstavljala kanjivu radnju koja ima kvalitet odreenog krivinog djela iz date zakonske odredbe u kojoj je to krivino djelo opisano. Za postojanje bilo kojeg posebnog krivinog djela potrebno je da budu ostvarena sva njegova bitna zakonska obiljeja, a to e biti onda kada je ostvareno injenino stanje konkretnog sluaja odgovara biu odreenog krivinog djela na nain na koji je ono opisano u datoj zakonskoj odredbi. Npr. zakonsko bie krivinog djela krae ine obiljeja: oduzimanje, tua

pokretna stvar i namjera da se time pribavi protivpravna imovinska korist. Ukoliko nedostaje bilo koji od ovih elemenata nije ostvareno njegovo zakonsko bie i zato krivino djelo ne postoji. Npr. ako neko oduzme tuu pokretnu stvar u namjeri da je vrati, nema djela krae jer ne postoji bitno obiljeje djela, a to je namjera pribavljanja protivpravne imovinske koristi. Svako krivino djelo ima svoje posebne elemente koji proizilaze iz njegovog zakonskog opisa datog u odredbi posebnog dijela. Tako se posebni elementi javaljaju kao konkretizacija optih elemenata, prvenstveno radnje kao obaveznog elementa bia krivinog djela, dok svi drugi elementi imaju funkciju dopunskih obiljeja koja radnju blie odreuju, a to su subjekt radnje, objekat, nain, mjesto i vrijeme njenog preduzimanja. Jedan dio elemenata krivinog djela karakteriu objektivnu, a drugi subjektivnu stranu zakonskog bia krivinog djela, pa se zato ona redovno i dijele na objektivna i subjektivna obiljeja. U objekt ivna spada prije svih radnja izvrenja kao osnovni i obavezni element svakog krivinog djela, ali koja je razliita kod pojedinih krivinih djela. Npr. kod krivinog djela ubistva, radnja izvrenja je lienje ivota, dok je kod krae oduzimanje tue pokretne stvari. U obiljeja krivinog djela spadaju i dr. okolnosti kojima zakon blie konkretizuje odreeno krivino djelo. Oni se najee odnose na poseban nain i sredstvo izvrenja djela, lino svojstvo, lini odnos izvrioca, a ponekad vrijeme i mjesto izvrenja.Subjektivna obiljeja bia krivinog djela ine oni subjektivni elementi koji su konstitutivna obiljeja subjektivne strane datog djela ili koja ine njegovo subjektivno bie. To su prvenstveno umiljaj i nehat kao elementi subjektivne strane krivinog djela, ali su to kod nekih krivinih djela i odreena namjera, pobuda, znanje izvjesne okolnosti. 21. USLOVI KAZNJIVOSTI 22.SUBJEKTI KRIVICNOG DIJELA 23.OBJEKT KRIVICNOG DIJELA 24. NUNA ODBRANA (pojam, elementi, prekoraenje nune odbrane, krivinopravni znaaj) Nuna odbrana je ona odbrana koja je neophodno potrebna da uinilac od sebe ili drugog odbije istovremeni ili neposredni predstojei protivpravni napad i koja je srazmjerna sa tim napadom. Ona obuhvata takve konfliktne ivotne situacije u kojima su u sukobu pravo i nepravo. Djelo uinjeno u nunoj odbrani nije krivino djelo. Nuna odbrana se esto primjenjuje u sudskoj praksi, uglavnom kod krivinih djela protiv ivota i tijela. Kako ona predstavlja osnov iskljuenja krivinog djela, ako sud nae da je krivino djelo koje je optuenom stavljeno na teret uinjeno u stanju nune odbrane, u tom sluaju se donosi presuda kojom se optueni oslobaa od optube, jer uinjeno djelo nije krivino djelo. Da bi institut nune odbrane imao takvo dejstvo, tj. da ga zakon tretira kao opti osnov iskljuenja krivinog djela , neophodno je da budu ispunjeni odreeni uslovi koje zakon postavlja, a koji se odnose na njegove dvije osnovne komponente: napad i odbranu. Napad predstavlja ljudsku radnju upravljenu na povredu pravno zatienog dobra kojom se za ovo dobro stvara neposredna opasnost od povrede. Radnja napada se redovno sastoji u injenju, ali nije iskljueno da i neinjenje ima karakter napada protiv koga je dozvoljena odbrana (npr. odbijanje ljekara da prui pomo licu kome je ivot u opasnosti ima karakter napada). Napada moe bitisamo ovj ek. Napada je ovjek i onda kada koristi ivotinju kao sredstvo napada, energiju ili neka tehnika postrojenja. Napad moe biti upravljen protiv bilo kojeg pravno zatienog dobra, to ne znai da se mora raditi o krivinopravnoj zatiti. To su najee dobra koja pripadaju pojedincu (ivot, sloboda, imovina,...), ali to mogu biti i dobra koja pripadaju pravnim licima ili dravi. Napad mora biti protivpravan, jer samo protivpravan napad legitimira pravo na odbranu. Napad je protivpravan kada se preduzima bez ikakvog zakonskog ovlatenja, tj. kada se tim napadom povrijeuju pravni propisi bilo koje grane prava. Ako se radi o radnjama koje se preduzimaju na osnovu zakonskog ovlatenja, napadnutom se u takvim sluajevima ne priznaje pravo na odbranu, npr. lienje slobode na osnovu naredbe o pritvoru. Te radnje nisu protivpravne samo ako se izvode u granicama ovlatenja, u sluaju prekoraenja ovlatenja i one postaju protivpravne.

Iz zahtjeva da napad mora biti protivpravan proizilazi da nije dozvoljena odbrana protiv onoga koji se brani u nunoj odbrani - nema nune odbrane za nunu odbranu. To vrijedi samo pod uslovom da lice koje se brani ne pree granicu dozvoljene odbrane. Ako se to desi, tada odbrana dobija karakter protivpravnog napada i lice koje je bilo napada stie pravo na nunu odbranu. Napad je protivpravan iako ga je napadnuti sam izazvao, odnosno skrivio. Pri tome ne smije da se radi o tzv. isceniranoj nunoj odbrani koja postoji onda kada je napad namjerno isprovociran, da bi se pod vidom nune odbrane izvrilo krivino djelo. Radi se o zloupotrebi prava na nunu odbranu to se ne moe odobriti. Napad mora stvarno postojati, tj. biti stvaran, a ne uobraen, kada postoji tzv. putativna nuna odbrana. U takvim sluajevima nema nune odbrane i odbrambene radnje e tada biti protivpravne, a pitanje krivice rjeava se na nivou krivine odgovornosti. Napad i odbrana moraju bitiistovremeni. Istovremenost postoji kako onda kada je napad aktuelan (kada traje i sve dok ne prestane), tako i onda kada neposredno predstoji (npr. lice A sa podignutom sjekirom ide prema licu B u namjeri da ga udari). Nuna odbrana nee postojati ukoliko su odbrambene radnje preduzete nakon zavretka napada, jer to bi znailo legalizovanje osvete. Pod odbijanjem napada iliodbranom podrazumjeva se radnja koja je upravljena na to da se otkloni napad i kojom se povrijeuje ili ugroava neko dobro napadaa. Uslovi da bi odbrana bila pravno relevantna su: - odbrana se mora ispoljiti u odbijanju napada; ako odbrana nije upravljena na odbijanje napada, ona nije elemenat nune odbrane; - odbijanje napada mora biti upravljeno protiv napadaa i to protiv bilo kojeg njegovog dobra (ivota, tijela, slobode itd); odbrana od budueg napada nije dozvoljena, ali je dozvoljeno preduzimanje mjera predostronosti, preventivnih mjera koje poinju da djeluju u momentu otpoinjanja napada; trajanje odbrane mora se poklopiti sa trajanjem napada. Odbrana mora biti neophodno potrebna za odbijanje napada. Smatra se da je neophodno potrebna ona odbrana bez koje se napad ne bi mogao odbiti na drugi nain, osim da se nanese povreda nekom napadaevom dobru. Prekoraenje nune odbrane postoji kada napadnuta osoba pree granicu odbrane koja je neophodno potrebna da se napad odbije. Napadnuta osoba e prekoraiti granicu nune odbrane ako svojom odbranom nanese daleko veu povredu od one koja je bila neophodno potrebna za odbijanje napada ili ako produi sa odbranom i poslije prestanka, tj. odbijanja napada i nanese povredu koja je nepotrebna. Postoje dva oblika prekoraenja: po intenzitetu i po irini ili obimu. Poi nt enzi t et u postoji kada se upotrijebi takav nain odbrane koji nije neophodan ili takva sredstava koja su u odnosu na sredstva napada oigledno nepotrebna, pa se nanosi povreda koja se ne moe pravdati odbijanjem napada. Poi ri ni postoji kada je napad prestao, a sa odbijanjem se nastavi tako da se prouzrokuje nepotrebna povreda koja je izvan nune odbrane. U sluaju prekoraenja nune odbrane postoji krivino djelo za koje uinilac odgovara kao i za svako drugo krivino djelo ukoliko kod njega postoje uslovi za krivinu odgovornost. Uinilac koji je prekoraio granice nune odbrane moe se blae kazniti, a ako je to prekoraenje uinio usljed jake razdraenosti ili straha izazvanog napadom, moe se i osloboditi od kazne. 25. KRAJNJA NUDA (pojam, elementi, prekoraenje krajnje nude, krivinopravni znaaj) Krajnja nuda je institut koji se razvio na bazi stanja nude kojem krivino pravo priznaje karakter osnova iskljuenja protivpravnosti krivinog djela, krivine odgovornosti ili kanjivosti. Krajnja nuda obuhvata niz meusobno razliitih konfliktnih situacija. Ona je kao opta krivino pravna institucija prihvaena tek u savremenim krivinim zakonodavstvima XX vijeka. Na zakon i krajnjoj nudi kao i nunoj odbrani priznaje karakter opteg osnova iskljuenja krivinog djela. Krajnja nuda obuhvata dvije osnovne komponente: opasnost za odreeno dobro, s jedne, i otklanjanje te opasnosti na tetu tueg dobra, sa druge strane.Opasnost je stanje ugroenosti odreenog dobra u kojem je, prema objektivnim okolnostima date situacije i optim naelima iskustva, nastupanje povrede vjerovatno. Nuno je da se radi o znaajnijim opasnostima od kojih prijeti nastupanje ozbiljnije tete. Neznatna ugroavanja, neugodnosti

svakodnevnog ivota ne mogu zasnovati pravo na krajnju nudu. Da bi opasnost zasnovala stanje krajnje nude moraju biti ispunjeni odreeni uslovi: - opasnost treba da prijeti nekom pravno zatienom dobru. Opasnost koja ne prijeti nikome i niemu, ne moe zasnovati stanje krajnje nude. Ovaj institut dolazi do izraaja u otklanjanju opasnosti za ivot, zdravlje i imovinu. Ovdje se mogu tititi kako svoja, tako i tua dobra. - opasnost mora bitistvarna. Ako opasnost objektivno ne postoji moe se raditi o putativnoj krajnjoj nudi. Opasnost kod krajnje nude moe dolaziti iz razliitih izvora; radnji ovjeka, djelovanje prirodnih sila, nepogoda, ivotinja itd. Opasnost koja dolazi od ovjeka moe biti kako neprotivpravno, tako i protivpravno ponaanje. Neprotivpravno bi postojalo npr. kada uinilac djela nune odbrane pri odbijanju napada povrijedi drugo lice ili njegova dobra, a protivpravno bi postojalo npr. putem prijetnje, to se po prihvaenom shvatanju teorije tretira kao opasnost kod krajnje nude, tzv. krajnja nuda prinude. - opasnost ne smije biti skrivljeno izazvana od uinioca. To znai da se nee moi pozivati na krajnju nudu onaj uinilac koji je bio umiljajan ili nehatan u odnosu na injenicu da njegovo ponaanje moe prouzrokovati opasno stanje iz koga moe proizii povreda odreenih dobara. Neophodno je da postoji vinost u odnosu na mogunost povrede pravno zatienog dobra. Potrebna je svijest ili mogunost svijesti da e njegov postupak izazvati prinudnu situaciju, stanjem nude. Otklanjanje opasnosti je djelatnost kojom se mijenja odvijanje nastale situacije, jer uinilac prijeteu opasnost sa jednog prebacuje na drugo pravno dobro. Time se ugroenom dobru prua zatita, a povrijeuje se dobro nekog drugog lica. Otklanjanje opasnosti redovno se vri injenjem, ali izuzetno to moe biti i proputanjem dunog injenja. Radi se o takvim situacijama kada se neizvrenjem jedne dunosti spaava odreeno dobro npr. neprijavljivanje krivinog djela i uinioca da bi se spasio ivot. Za otklanjanje opasnosti kod krajnje nude postavljeni su strogi uslovi bez kojih djelo pritom uinjeno ostaje protivpravno djelo. Najstroi uslov sastoji se u neophodnosti povrede tueg dobra. Krajnja nuda se priznaje samo ako se opasnost nije mogla otkloniti na drugi nain. Ukoliko je postojao drugi nain ne moe se odobriti krajnja nuda. Ovaj uslov predstavlja jedan od najbitnijih elemenata krajnje nude. Sljedei uslov je uslov srazmjernosti kolidirajuih dobara. Potrebno je da povrijeeno dobro nije vee vrijednosti od zatienog dobra, tj. da uinjeno zlo nije vee od zla koje je prijetilo. Radnja otklanjanja treba da je istovremena sa opasnou. Istovremenost postoji kada je radnja otklanjanja preduzeta kada je opasnost nastala, dok traje i kad neposredno predstoji. Minula i budua opasnost ne mogu biti osnov ovog instituta. Za valjanost djela krajnje nude potreban je i subjektivni elemenat koji se sastoji usvi jesti ivol ji da se navedenim radnjama otklanja opasnost. Ako sud utvrdi da nema krajnje nude, izvreno djelo ostaje krivino djelo, a to vai i u sluajevima kada je uinilac djelo izvrio u prekoraenju granica krajnje nude. Uinilac koji je sam izazvao opasnost, ali iz nehata ili je prekoraio granice krajnje nude, moe se blae kazniti, a ako je prekoraenje uinjeno pod osobito olakavajuim okolnostima, moe se i osloboditi od kazne. Privilegija krajnje nude ne vrijedi za one sluajeve kada su odreena lica zbog vrenja odreenih profesija duna da se izlau opasnosti. Ovo ogranienje ipak nije apsolutno, jer obaveza izlaganja opasnosti prestaje kada je sasvim izvjesno da prijeti opasnost njihovom ivotu. 26. OSNOVI ISKLJUCENJA PROTIVPRAVNOSTI KOJI NISU PREDVIDJENI KRIVICNIM Z. 27.UMILJAJ ILI DOLUS (pojam, vrste, elementi) Umiljaj, dolus, je redovni i tei oblik vinosti. U praksi se ee susreu umiljajna krivina djela nego krivina djela iz nehata. Krivina djela izvrena sa umiljajem uvijek sukanji va dok se krivina djela ih nehata izuzetno kanjavaju samo kad to zakon propie. Po KZ RS odreeno je da je krivino djelo uinjeno sa umiljajem kada je uinilac biosvjestan svoga djela ihtio njegovo izvrenje ili kad je bio svjestan da usljed njegovog injenja ili neinjenja moe nastupiti zabranjena posljedica, ali jepri st ao na njeno nastupanje.

Umiljaj moe bit direktni i eventualni. Direktni umiljaj postoji kada je uinilac bio svjestan svog djela i htio njegovo izvrenje. Eventualni umiljaj postoji kad je uinilac bio svjestan da usljed njegovog injenja ili neinjenja moe nastupiti zabranjena posljedica, pa je pristao na njeno nastupanje. Elementi svijesti nazivaju se intelektualnim elementima umiljaja, a elementi volje voluntaristikim elementima umiljaja. Elementi volje, u pojmu umiljaja, ukazuju da se uinilac saglasio sa izvrenjem krivinog djela. Ali uinilac moe HTJETI (jai stepen volje), a moe samo PRISTATI (slabiji stepen volje) na izvrenje krivinog djela. Obzirom na razliite stepene volje, moemo razlikovati sljedee sluajeve: 1.uinilac je bio svjestan da e posljedicasi gurno nastupiti i pritom jehti o izvrenje krivinog djela; 2.uinilac je bio svjestan da e posljedicasi gurno nastupiti, ali je samo pristao na njeno nastupanje; 3.uinilac je bio svjestan mogunosti nastupanja posljedice i pri tom jehti o izvrenje krivinog djela; 4.uinilac je bio svjestan mogunosti nastupanja posljedice ipri st ao je na njeno ispunjenje. U svim ovim sluajevima postoji umiljaj. U prva tri direktan, a u etvrtom sluaju eventualni umiljaj. 28. NEHAT ILI CULPA (pojam, vrste, elementi) Nehat ili culpa je drugi oblik vinosti, odnosno drugi mogui psihiki odnos uinioca prema djelu, usljed kojeg dolazi do krivine odgovornosti. To je blai oblik vinosti od umiljaja. Dok krivino djelo sa umiljajem uvijek povlai za sobom krivinu odgovornost, za nehat se odgovara samo kad to zakon odreuje. Krivino djelo moe biti uinjeno iz svjesnog i nesvjesnog nehata. Krivino djelo je uinjeno iz svjesnog nehata kada je uinilac bio svjestan da usljed njegovog injenja ili neinjenja moe nastupiti zabranjena posljedica, ali je olako drao da e je moi sprijeiti ili da ona nee nastupiti. Krivino djelo je uinjeno iz nesvjesnog nehata kada uinilac nije bio svjestan mogunosti nastupanja zabranjene posljedice, iako je prema okolnostima i prema svojim linim svojstvima bio duan i mogao biti svjestan te mogunosti. Profesionalni nehat je nehat takvog lica koje je po svom pozivu (profesiji) duno da bude paljivije od drugih ljudi. Zbog toga se profesionalni nehat smatra teom vrstom nehata. Razlika izmeu umiljaja i nehata je u tome da kod umiljaja uinilac ili hoe izvrenje krivinog djela ili pristaje na nastupanje posljedice, a kod nehata se uopte ne saglaava sa izvrenjem krivinog djela. Pored psiholokih elemenata, nehat sadri i normativne i socijalno-etike elemente. Kada je iz krivinog djela proizala tea posljedica za koju zakon propisuje teu kaznu, ta se kazna moe izrei ako je uinilac u odnosu na tu posljedicu postupao iz nehata. 29. NEURAUNLJIVOST Bez uraunljivostinema ni krivine odgovornosti. Pod uraunljivou se podrazumjevaodreeno psihiko stanje linosti uinioca u vrijeme izvrenja krivinog djela, koje se izraava u njegovoj sposobnosti da pravilno rasuuje (intelektualna mo), odnosno sposobnosti da upravlja svojim postupcima (voluntaristika mo). Uraunljivost se pojavljuje i kao pretpostavka vinosti, ali uraunljivost ne mora nuno biti praena vinou, to znai da svaki uraunljiv uinilac nije samim tim i kriv. Povezanost uraunljivosti u odnosu na izvreno krivino djelo izraava se u sljedeem: - za postojanje krivine odgovornosti bitno je da je uinilac za vrijeme izvrenja krivinog djela bio uraunljiv. Ne moe se proglasiti neuraunljivim lice kod koga je neuraunljivost nastupila poslije izvrenja krivinog djela; - kod utvrivanja uraunljivosti pitanje se ne svodi na to da li je uinilac uopte uraunljiv, ve da li je uraunljiv u odnosu na odreeno krivino djelo; - zakljuak o uraunljivosti donosi samo sud uz pomo vjetaka koji daju svoje miljenje. Neuraunljivost je takvo psihiko stanje koje je suprotno uraunljivosti. Neuraunljiv je onaj uinilac krivinog djela kod kog je usljed duevne poremeenosti ova sposobnost za shvatanje i odluivanje bila iskljuena. Po zakonu, nije uraunljiv uinilac koji u vrijeme izvrenja krivinog djela nije mogao shvatiti znaaj svog djela ili nije mogao upravljati svojim postupcima usljed duevne bolesti ili zaostalosti

duevnog razvoja. To stanje obuhvata dvije osnovne komponente: duevnu poremeenost i nesposobnost za shvatanje i odluivanje. U pogledu utvrivanja neuraunljivosti u krivino pravnoj teoriji i krivinom zakonodavstvu prihvaena su tri metoda:bi ol oki (po toj metodi dovoljno je utvrditi samo postojanje ili nepostojanje nekog oblika duevne poremeenosti kod uinioca krivinog djela),psiholoki (ovdje je prvenstveno bitno utvrditi da li je kod uinioca u vrijeme izvrenja krivinog djela postojala sposobnost za rasuivanje tj. odluivanje) imjeovi ti metod koji utvruje i bioloku i psiholoku osnovu stanja neuraunljivosti. Uinilac krivinog djela koji je u vrijeme izvrenja krivinog djela bio neuraunljivnije krivino odgovoran. Bez uraunljivosti nema vinosti, a time ni krivine odgovornosti. Prema takvim uiniocima se primjenjuju posebne krivine sankcije medicinske prirode. Krivino pravni znaaj neuraunljivosti je dvostruk: iskljuuje krivinu odgovornost i osnov je za obaveznu ili fakultativnu primjenu odreenih mjera bezbjednosti. Veina krivinih zakonodavstava je prihvatila mjeoviti metod za utvrivanje neuraunljivosti. U KZ stoji: krivino je odgovoran uinilac krivinog djela koji upotrebom alkohola, droga ili na drugi nain dovede sebe u stanje u kome nije mogao shvatiti znaaj svog djela ili upravljati svojim postupcima, ako je u vrijeme dovoenja u to stanje djelo bilo obuhvaeno njegovim umiljajem ili je u odnosu na djelo kod njega postojao nehat, a zakon za takvo djelo predvia krivinu odgovornost za nehat (samoskrivljena neuraunljivost) 30. BITNO SMANJENA URAUNLJIVOST Bitno smanjena uraunljivost je takvo stanje uinioca u vrijeme izvrenja krivinog djela, u kojem je njegova sposobnost da shvati znaaj svog djela ili mogunost da upravlja svojim postupcima bila bitno smanjena zbog duevne bolesti, privremene duevne poremeenosti ili zaostalog duevnog razvoja. Zakon bitno smanjenu uraunljivost tretira kao fakultativni osnov za ublaavanje kazne iz ega zakljuujemo da takvo stanje uinioca ne iskljuuje njegovu krivinu odgovornost, ovakav uinilac moe da postupa kako umiljajno, tako i nehatno. Za stanje bitno smanjene uraunljivosti karakteristine su odreene okolnosti: - kod uinioca krivinog djela treba u vrijeme izvrenja dapostoji neko od stanja duevne poremeenosti; - treba da je sposobnost za shvatanje znaaja djela ili za upravljanje postupcima bitno smanjena; - uinilac koji je uinio krivino djelo sa bitno smanjenom uraunljivou krivino odgovara, ali se moe blae kazniti za razliku od neuraunljivog lica koje nije krivino odgovorno; - neuraunljivost i bitno smanjena uraunljivost osnov su za izricanje posebnih mjera bezbjednosti medicinske prirode; - bitno smanjena uraunljivost ne primjenjuje se kod maloljetnih lica, jer ona nisu potpuno duevno razvijena; - bitno smanjena uraunljivost kod uinioca se utvruje u vrijeme izvrenja krivinog djela u odnosu na djelo 31. STVARNA ZABLUDA (pojam, vrste, krivinopravni znaaj) Zabluda se obino definie kao postojanje pogrene predstave o nekoj okolnosti. Stvarna zabluda u krivinopravnom smislu je postojanje pogrene predstave o stvarnim okolnostima koje se mogu odnositi ili na obiljeje krivinih djela ili na neke druge stvarne injenice. Postoje dvije vrste zablude: stvarna zabluda u uem i stvarna zabluda u irem smislu. Stvarna zabluda u uem smislu postoji kad je uinilac imao pogrenu predstavu o nekoj stvarnoj okolnosti koja ulazi u obiljeja krivinog djela, npr. lice A ne zna da je polno zaraeno, pa izvri obljubu sa licem B ili lice A oduzima tuu pokretnu stvar smatrajui da je ta stvar naputena. Stvarna zabluda u irem smislu postoji kad je uinilac bio svjestan svih obiljeja krivinog djela, ali je imao pogrenu predstavu o nekoj stvarnoj okolnosti koja bi, ako bi zaista postojala, iskljuivala protivpravnost, tako da bi to djelo bilo dozvoljeno. Npr. lice A tjelesno povrijedi lice B pogreno smatrajui da lice B prema njemu vri protivpravni napad. Lice A je izvrilo djelo u stvarnoj zabludi.

Uinilac koji izvri krivino djelo u stvarnoj zabludini kad ne moe biti uinilac krivinog djela sa umiljajem. Stvarna zabluda je negacija umiljaja, ali ne iskljuuje uvijek postojanje nehata. Stvarna zabluda jo moe biti otklonjiva i neotklonjiva, obzirom na to da li je uinilac bio duan i mogao da ima pravilnu predstavu o stvarnim okolnostima ili nije bio duan i nije mogao da o tim okolnostima ima pravu predstavu. Neotklonjiva zabluda iskljuuje, ne samo umiljaj, nego i nehat. Kod otklonjive zablude uinilac moe biti krivino odgovoran, ali i krivino neodgovoran. Dakle, stvarna zabluda bez obzira da li otklonjiva ili neotklonjiva, bez obzira da li je u uem ili irem smislu uvijek iskljuuje umiljaj. Neotklonjiva stvarna zabluda u uem i irem smislu iskljuuje ne samo umiljaj nego i nehat, a otklonjiva stvarna zabluda u uem i irem smislu iskljuuje odgovornost za nehat samo ako zakon ne predvia odgovornost za krivino djelo uinjeno iz nehata. Da bi stvarna zabluda iskljuivala krivinu odgovornost potrebno je da kod uinioca nije postojala svijest o stvarnim okolnostima u vrijeme izvrenja krivinog djela. Po krivinom zakonu, nije krivino odgovoran uinilac koji u vrijeme izvrenja krivinog djela nije bio svjestan nekog njegovog zakonom odreenog obiljeja ili koji je pogreno smatrao da postoje okolnosti prema kojima bi, da su one stvarno postojale, to djelo bilo dozvoljeno. Ako je uinilac bio u zabludi usljed nehata, krivino je odgovoran za krivina djela uinjena iz nehata kad zakon i za takvo djelo odreuje krivinu odgovornost.

32. PRAVNA ZABLUDA (pojam, krivinopravni znaaj) Pravna zabluda je zabluda o zabranjenosti djela. Uinilac djela se nalazi u pravnoj zabludi ako nije znao da je njegovo djelo zabranjeno. Pravna zabluda e postojati: 1.ako uinilac nije svjestan da je uinio djelo koje je u zakonu odreeno kao krivino djelo, npr. ne zna da je izbjegavanje davanja izdravanja koje mu je dosueno, zakonom odreeno kao krivino djelo; 2.ako uinilac ne zna za normu koja upotpunjuje bie krivinog djela, npr. uinilac ne zna da je krenje propisa o cijenama zakonom odreeno kao krivino djelo; 3.ako uinilac nije svjestan protivpravnosti uinjenog djela, npr. u pravnoj zabludi e biti uitelj koji zatvori uenika smatrajui da je zatvaranje dozvoljeno ako se primjenjuje kao disciplinska mjera; 4.ako uinilac pogreno smatra da neka postojea okolnost, koja nije obiljeje bia krivinog djela, ini to djelo dozvoljenim; 5.ako uinilac pogreno smatra da neka postojea okolnost, koja je obiljeje bia krivinog djela, ini djelo dozvoljenim usljed malog znaaja tog djela. Po zakonu, uinilac krivinog djela koji iz opravdanih razloga nije znao da je to djelo zabranjeno moe se blae kazniti ili osloboditi od kazne. Pravna zabluda ne iskljuuje umiljaj, ona je fakultativni osnov za ublaavanje kazne i to samo ako je poinilac bio u pravnoj zabludi iz opravdanih razloga. Pravna zabluda se moe razlikovati kao otklonjiva i neotklonjiva. Zabluda iz opravdanih razloga je neotklonjiva zabluda, dok je otklonjiva pravna zabluda - zabluda usljed nehata. Sud po vlastitoj ocjeni moe ublaiti kaznu i eventualno osloboditi od kazne. 33. ACTIONES LIBERAE IN CAUSA - stanje neuraunljivosti moe nastati i djelovanjem samog uinioca. Takve situacije najee nastaju upotrebom alkohola i droga. Po optim pravilima o neuraunljivosti, takav uinilacne bi bio krivino odgovoran. Takvo rjeenje ne bi bilo opravdano, jer bi do zloupotrebe moglo doi svjesno i voljno. Uinilac bi doveo sebe u takvo stanje u kom bi poinio krivino djelo za koje ne bi bio odgovoran. Zakon je to regulisao na sljedei nain: iskljuuje primjenu odredaba o neuraunljivosti prema uiniocima krivinih djela koji su sebe doveli u stanje privremene duevne poremeenosti sa posljedicom nesposobnosti za shvatanje i odluivanje. Neka zakonodavstva na poseban nain reguliu ovu situaciju propisujui posebna pravila o krivinoj odgovornosti ovih lica. U teoriji se ta pravila nazivaju actiones liberae in causa. U tom smislu, KZ je propisao da je krivino odgovoran uinilac krivinog djela koji

upotrebom alkohola ili droga ili na drugi nain dovede sebe u stanje u kome nije mogao da shvati znaaj djela ili da upravlja svojim postupcima, ako je u vrijeme dovoenja u to stanje djelo bilo obuhvaeno umiljajem ili je u odnosu na djelo postojao nehat, a zakon za takvo djelo predvia krivinu odgovornost za nehat. Npr. skretniar svjestan da e u pijanom stanju propustiti da namjesti skretnicu i time prouzrokovati nesreu, ipak to hoe ili na to pristaje pa se opijanjem dovede u stanje privremene duevne poremeenosti, propusti da namjesti skretnicu, to je imalo za posljedicu dovoenje ivota veeg broja ljudi u opasnost. On je time sa umiljajem izvrio krivino djelo nesavjesnog vrenja nadzora nad javnim saobraajem. Drugi sluaj bi postojao kad bi se skretniar doveo u stanje privremene duevne poremeenosti, ali bi pogreno drao da nee doi do nesree, ali ipak se desi. U ovom sluaju on je djelo uinio iz nehata. Potrebno je jo i da uinilac izvri ono krivino djelo koje je bilo obuhvaeno njegovim umiljajem ili nehatom. Krivina odgovornost po pravilima actiones liberae in causa ima za cilj da se uine odgovornim i oni uinioci koji ne bi bili odgovorni po optim pravilima, ali su sami sebe doveli u takvo stanje.