You are on page 1of 28

OSMANL DEVLET'NDE JN TRK HAREKETNN BALAMAS VE ETKLER

Yrd. Do. Dr. Durdu Mehmet BURAK*

GR
Jn Trkler: Osmanl Devleti iinde 19. yzyln ikinci yarsnda Merut! bir temele dayal bir sistem kurmak, Kanun-i Esasi ilanyla da serbest seimlere gitmek ve bylece oluturulacak meclise, lke geleceini teslim etmek gibi fikirlerle yola kan, hedef olarak bat rnekliini seen Osmanl aydnlarnn ortak addr. Bu isim ilk olarak Mustafa Fazl Paa'nn yaynlad bir arlzada kullanlm ve sonradan Namk Kemal ve Ali Suavi tarafndan Yeni Osmanllar karl olarak benimsenmitir. Ayrca, . ve II. Merutiyet dnemlerinde de btn ihtilalciler iin bu isim kullanlmtr. Jn Trk hareketi, Osmanl tarihinin son kesitinde en nemli sosyal ve siyasal harekettir. Belki de Osmanl tarihinde byle bir orijinallik ve tipiklik az rastlanan bir rnektir. Jn Trkler'den ttihat ve Terakki 'ye uzanan yolda Osmanl temelinden sarslmtr. Kurulu ve balang noktalar ile sonular farkl neticeler douran hareket, hem bir felaket hem de gelecei etkileyen bir kaosa dnmtr. Tarihimizde Jn Trkler konusu, aydnlanmam, karanlk ynleriyle hala nemini ve ilgi ekme zelliini korumaktadr. Jn Trklerin Trk tarihine damgasn vurduklar 1890-1918 yllar aras, Osmanl mparatorluu'nun knn hzlanp tamamland bir dnem olmutur. Bir k n yannda, bir kuruluun oluumu* Gazi niversitesi. retim yesi.
Krehir Eitim Fakltesi. Sosyal Bilgiler Eitimi Blm,

292

DURDU MEHMET BURAK

nun temel izahar, bu dnem iinde yatmaktadr. Bu bakmdan, ad geen k ve kuruluu iyi anlamak iin 890- zaman dili9 8 mindeki olaylarn gerek anlamda bilinmesi ve izah gerekmektedir. Jn Trkler zerine yazlm yzlerce eser mevcuttur. u ana kadar altmn zerinde incelediim kaynak eserlerde Jn Trk hareketlerini daha iyi anlayabilmek iin dnemin gelien hadiselerini de inceleme lzumunu hissettim. Bu bakmdan zerinde yzlerce sayfa yazlabilecek Jn Trk dnemi ncesi ve sonrasn kendi anladm kadaryla zetlemeye altm. 1- Kanun-i Esasi (I. Merutiyet) Tanzimat dneminde karlan fermanlarla kabul edilen tabii haklar ve ykmllkler giderek unutulmu, istibdat devirlerine has keyfi ve takdiri idare tekrar balamtr. Padiah Abdlaziz memurlan srgn etme hastalna tutulmu, byk memuriyetler rvet karl datlr olmutur!. Ynetimin bu keyfi ve mutlakyeti tutumuna, Avrupa ekolnde yetien baz aydnlar kar kmaya baladlar; bunlar "Gen Osmanllar" ad verilen bir grup aydndr. Bu zmre iinde Ali Suavi, inasi, Ziya Paa, Namk Kemal, Agah Efendi gibi isimler bulunuyordu. Gen Osmanllar Avrupa ve stanbul'da kardklan "Ulum" ve "bret" gibi gazetelerde insan haklar, eitlik, hrriyet, adalet, vatan sevgisi, merutiyet, meclis sistemi, anayasal sistem vs. gibi konulan iliyorlard. Bu grubun idare kademelerinde de destekiler vard. Bunlarn banda Mithat Paa, Hseyin Avni Paa, Mtercim Rt Paa gibi kiiler bulunuyordu. Aynca hrriyet ve merutiyet fikirleri kk ve byk memurlarla subaylar, mhendishane ve tbbiye rencileri arasnda da geni yanklar buluyordu. te yandan ekonomi de iyice bozulmutur. Batl devletler ile ilk bor anlamas 4 Austos 1854 tarihinde yaplm ki bundan ancak 100 yl sonra, 25 Mays 1954'te kurtulacaktk.
i. Niyazi Berkes. Trkiye'de adalana, Ankara, 1973, s. 21-26.

OSMANL DEVLET'NDE

JN TRK HAREKETNN

BALAMAS

VE...

293

Bu arada siyas yap da gnden gne ktlemekteydi. Rumeli'de kan isyanlar (Srp ve Bulgar syanlarn) bastrmak iin kuvvet kullanan Osmanl Devleti 'ne Avrupal devletler kar kmaya baladlar. Bunlarn amalar, Osmanl uyruundaki gayrimslimleri korumak bahanesiyle devletin i ilerine karmakt. Esasen onlarn gerek hedefleri imparatorluun ynetimine dorudan mdahale etmek, bu imparatorluu paralayp blmek idi. Osmanl Devleti'ne kar byk devletlerin uyguladklar mdahaleci politika yannda byk devletlerden her trl yardm alan gayrimslimlerin kendi devletlerini kurmak iin kardklar isyanlar karsnda Osmanl ordularnn erimeleri, Osmanl hariciyesinin baarsz ve hkmetin de aciz kalmas, bir ksm aydnlarda, devleti kurtarmak iin merutiyet rejiminin benimsenmesi grnn yerlemesine yol at2 Bu srada d bunalm boyutlar bymekteydi. Ayaklanan Srp ve Karadallar Osmanl kuvvetleri Aleksina'da hezimete uratnca duruma Rusya mdahale etti. ngiltere Osmanl'dan yana bir arlk koymaynca Babali aresiz Rus isteklerine boyun eip mtareke yapt. ngiltere, Ruslarn tek bana ileri zme isteine tepki gsterdiinden, Balkan sorunlarnn uluslararas bir konferansta grlmesini nerdi3 Bylece, Osmanl tebaasndaki Mslman olmayan unsurlara tannacak hak ve imtiyazlar incelemek zere stanbul' da bir konferans toplanmasna karar verildi. te bu konferansa itirak eden yabanc devlet mmessillerini tatmin etmek ve gayrimslim tebaann haklar konusunda bu lkelere garanti vermek iin, bir esas tekilat kanununun ilan ve merutiyet rejiminin kabul, Mithat Paa ve arkadalar tarafndan isabetli bir tedbir olarak kabul edilmitir. a. Hazrlan Padiah Abdlaziz'in Mays 1876'daki talebe hareketleri sonrasnda kerhen ibana getirdii Sadrazam Mtercim Rt Paa,
2. B. Stk Baykal, "93 Merutiyeti", Ankara, 1942, Belleten, C. 6. S. 21-22, s. 48. 3. Sina Akin, Trkiye Tarihi, stanbul, 1992, C. 3, s. 153.

294

DURDU MEHMET BURAK

Serasker Hseyin Avni Paa, eyhHislam Hayrullah Efendi ve Devlet Bakan Mithat Paa aslnda padiaha ve onun istibdat ynetimine kar ve merutyet taraftar idiler. Nitekim bu grubun organize hareketi ile 30 Mays 1876 da Abdlaziz tahttan zorla indirildi. Yerine V. Murat tahta karld. Bu padiahn akli rahatszl vard ve o da 31 Austos'ta tahttan indirilip, yerine merutiyeti ilan etme konusunda olumlu grleri bulunan II. Abdlhamit tahta karld. II. Abdlhamit tahta getikten sonra bu grn tahakkuk ettirmek iin nce ayak srdyse de saltanatn geleceini dnd iin, Kanun-i Esasi'nin hazrlanmas konusunda 26 Eyll'de bir Meveret toplad. 8 Ekim tarihinde de kanunu hazrlama iini Mithat Paa'nn bakanlnda kurulan bir komisyona tevdi etti. 28 kiiden oluan bu komisyon, yaplan grmeler sonunda kabul edilen metin 23 Aralk 1876 tarihinde yaplan bir trenle ilan edildi. Bu tarihten gn nce Mithat Paa, istifa eden M. Rt Paa'nn yerine sadrazamla getirilmiti. Kanun-i Esasi 'nin ilan halk tarafndan sevinle karland, zellikle gayrimslimler bu gelimeden memnun idiler. ok gemeden padiah ile sadrazam Mithat Paa arasnda yetki paylam konusunda ihtilaflar ortaya kt. Yeni sistemden memnun olmayan kesimler de bu anlamazlklar krklyorlard. Anayasa'nn yapclar ksa srede tasfiye edildiler. Mithat Paa nce grevinden azledildi. Ardndan yarglanarak idama mahkum edildi; cezas mebbet hapse evrilerek Taif'e srgne gnderildi. ilk Osmanl parlamentosu 19 Mart 1877 gn ald. Meclis-i Umumi'nin ikinci toplants 13 Aralk 1877- 14 ubat 1878 tarihleri arasnda yapld. Meclisin eletirici ve denetleyici tutumu padiah olduka tedirgin etti. Bu srada Rus ordular da Yeilky'e kadar yaklamlard. Abdlhamit muhtemel bir darbeden korkuyordu ve olaanst durumu bahane ederek Kanun-i Esasi'nin 7. maddesine dayanp meclisi tatil etti. Bylece tatile sokulan ve bir daha toplantya arlmayan Meclis-i Umumi'nin ortadan kalkmasndan sonra Kanun-i Esasi, huku-

OSMANL DEVLETi'NDE

JN TRK HAREKETiNiN

BALAMAS

VE...

295

ken deilse bile fiilen hkmsz duruma dt. Bu tarihten sonra Osmanl Devleti, Abdlhamit'in 30 yl srecek mutlakyeti ynetimine sahne olacaktr. Sultan II. Abdlhamt'in Meclis-i Mebusan' kapatp, Kanun-i Esasi'yi rafa kaldrmas, Merutiyet taraftar Yeni Osmanllar ve onlar destekleyen ngilizlerin dmanln zerine ekmiti, Yeni Osmanl-ngiliz ibirlii, ilk frsatta Sultan' iktidardan uzaklatrarak yerine hastalktan kurtulduu ileri srlen V. Muraf yeniden getirmek istiyordu. Bu uurda Aziz Bey-Skalyeri Komtesi ve Ali Suavi Bey tarafndan iki ihtilal giriiminde bulunulmu, fakat baarl olunamamt. Bu olaylar, II. Abdlhamt'i ngilizlere iyice dman etmiti. Ayrca, ngilizlerin Berlin Antlamas'nn arefesinde sultana bask yaparak Kbrs'a yerlemeleri, ad geen antlamay mteakip Ermenilerle ilgili slahatlarn ampiyonu kesilmeleri, 1881 'de Msr' igalleri daha da artmt4 Fransa'nn 1870'te Almanya'ya yenilmesi ve ondan intikam almak urunda Trkiye'nin ezeli dman Rusya'ya yaklamas, politikasnn Trkiye aleyhine deimesine balang tekil ediyordu. 1882'de Tunus'un igali Fransa ile sultann arasndaki gerginlii trmandryordu. Bu gelimeler karsnda II. Abdlhamifin Almanya'ya yaklatn, bunun ilk belirtisi olarak, Osmanl ordusunu slah iin 1883'te Almanya'dan ilk askeri heyeti getirttiini gryoruz. Alman mparatoru II. Wilhelm'in 1888'de Trkiye'yi ziyareti, Badat Demiryolu imtiyaznn Almanlara verilmesi ve 1890'da Trk-Alman Ticaret Antlamas Sultan Abdlhamt'in Almanya'ya yaklatn ak olarak gsteriyordu. Almanya'nn gittike glenmesi, ngiltere ve Fransa'y tedirgin etmiti. Hele ngiltere, Sultan'n Almanya'ya yaklamasndan bsbtn rahatsz olmu, onu g durumlara drmek iin i890'l yllarda Dou Anadolu'da Ermeni isyanlarn balatm, Trkiye'yi paylamak ve sultan devirmek iin Rus arna bile teklifte bulunmutu. Bu srada Rusya, Trki4. Sleyman Kocaba, .Jn Trkler 1991. s. 29. Nerede Yanld?, Valan Yaynlar, istanbuL,

296

DURDU MEHMET BURAK

ye'nin birinci dman olmaktan km, onun yerini ngiltere almt5 II. Abdlhamit'in 1878'de Meclis'i Mebusan' kapatt gnden beri dank olan Jn Trk hareketinin birden bire derlenip toparlanmaya ve tekiHitlanmaya balad grld. "Jn Trklk ne idi? Tarih devrelerini sk bir dikkatle tasnif etmek isteyen bir tarihiye gre: Berlin Muahedesi'nin yaralarn kapattktan sonra, kendine gre bir siyaset tutan ve bir idare usul kuran Sultan Abdlhamit-i Sani'ye kar stanbul'un yksek mekteplerinde ve sonra Paris'te bir zmre tarafndan giriiImi muhalefet idi6." imdi, merutiyeti yeniden yrrle koymak urunda Sultan II. Abdlhamit'le mcadelede Yeni Osmanllarn yerini, onlarn uzantlar olan "Jn Trkler" alyorlard. Kendilerine Bat'da Franszca tabirle "JeuneTures", Trke'ye uyarlan ile "Jn Trkler" denilen bunlarn bu unvan, "1830 tarihine doru Fransa'da Jeune-France, talya'da Jeune-Italie, Almanya'da Jeune-Allemange, ngiltere'de JeuneAngleterre ad altnda politika ve edebiyatta ifrat taraftar baz genlerin tekil ettikleri gizli cemiyetlerin unvann taklit ederek alnd anlalyor"7. Sonunda, Jn Trklerin byk bir ksmn iinde toplayacak olan ttihat ve Terakki cemiyeti 19. yzylslahat hareketlerinin ve zellikle Gen Osmanllarn 'Yeni Osmanllar' izgisinde bir uzantdan ibaretti. ttihatlar da Gen Osmanllar gibi yalnzca mparatorluun nasl kurtulaca sorunu ile ilgilenmilerdi. Temelde Jn Trkler, 1860-1870 yllarnda Gen Osmanllarn getirdikleri zm yolundan baka bir yol bulmu deillerdi. Bu da, Meruti bir hkmet kurarak Padiah'n yetkisini kstlamak ve aznlklara kanun nnde eitlik tanyarak, onlarn isteklerini yerine getirmekti8
5. Kocaba, a.g.e., s. 30. 6. Yahya Kemal, ocukluum, Genliim Siyasi ve Edebi Hatralarm, Baha Matbaas, 1973, s. 202. 7. hsan Sungu, Tanzimat ve Yeni Osmanllar, Maarif Matbaas, stanbul, 1940. (Tanzimat . Anma Kitab'ndan ayr basm), s. i. 8. Feroz Ahmad, ttihat ve Terakki 1908-1914, Sander Yaynlar, stanbul, 1971, s.37-38.

OSMANL DEVLET'NDE

JN TRK HAREKETNiN

BALAMAS

VE...

297

II. Merutiyetin lanndan nceki Gelimeler


II. Merutiyet'in doumunu hazrlayan ana etken, Abdlhamit rejimine kar yrtlen muhalefettir. Aslnda bu baskc ynetim kendi kendini ve devleti ayakta tutabilmek iin "kurumsal modernleme"ye nem vermi, askeri ve sivil eitim alannda bir takm giriimlerde bulunmak zorunda kalmt. ite gerek bu kurumlarda ve gerekse aydnlar arasnda giderek birtakm ilerici fikirler filizlenmeye balad. a. ttihad- Osman i Sultan II. Abdlhamit'e muhalefet olarak doan ilk Jn Trk tekilatnn ad "ittihad- Osmapiye Cemiyeti" olmutu. Bu giriim, tam bir tekilat zellii tamamasna ramen, Jn Trklerin tekilat1anmasna bir balang olarak deerlendirilmitir. Temmuz 1908 Jn Trkihtilali'nin tarihini yazan Cevri'ye gre, "Sultan'n zulmne kar hareket ancak Mekteb-i li talebeleri (niversite talebeleri) arasndan kabilirdi. Bu uurda ilk teebbs, Mekteb-i Askeriye'de vcut bulmutu. Burada tahsil gren be talebe, 1889 ylndan beri hkmetin suistimallerini, halkn istibdat ve mezalim altnda inlediini grmler, hissetmilerdir. Hkmet-i stibdadiye'yi tekil eden heyete kar, Konyal Hikmet Emin, Diyarbakrl shak Sukuti, Ohrili brahim Etem (Temo), Arapkirli Abdullah Cevdet, Kafkasyal Mehmet Reit ismini tayan bu be arkada 1890'da birka sene sonra "ttihat ve Terakki" ismini alan "ttihad- Osmani Cemiyeti"nin temelini attlar9 brahim Temo, ttihad- Osmani Cemiyeti'ni kuran be kiinin lideri durumundayd. Cemiyetin gizlilik esaslar Masonluk'taki gizlilik geleneklerine benziyordu. brahim Temo, Brindizi ve Napoli'de bulunmu, Farmason localarn ziyaret ederek, talyan Masonlar Tekilat tarihi ve bunlarn rgtlenme biimleri zerine geni bilgi toplamto. Temo, tatil aylarnda Arnavut1uk'a vapurla gidip
9. Cevri, nklap Ne iin ve NaslOldu? Matbaa-i tihat, stanbul, 1909, s. 26-27. o. Yuriy Asatovic Petrosyan, Sovyet Gzyle Jn Trkler, ev.: M. Beyhan-A. Hachasanolu, Bilgi Yaymevi, stanbul, 1988, s. 175.

298

DURDU MEHMET BURAK

gelirken birka defa talya'ya uram, Napoli'de bir Karborani Kulb'n gezmi ve Brindizi'deki mason locasna kaydedilmitir. b. Jn Trkler Abdlhamt'in hITiyetleri birer birer yok edip 1877'den sonra Kanun-i Esasi'yi de yrrlkten kaldrmas zerine nce imparatorluk snrlar iinde, sonralar d memleketlerde gizli cemiyetler kuruldu; zamanla bunlar Jn Trkler adyla tanndi. brahim Temo'nun bakanln yapt bu cemiyetin balca maksatlar 1876 Anayasas'n tekrar yrrle koydurtmakt. brahim Temo'nun kurduu gizli bir dernei rnek alarak Ahmet Rza Bey, Paris'te 1889 ylnda ttihat ve Terakki Cemiyeti'ni kurdu). Ahmet Rza Bey'in cemiyeti 1906'da Selanik'te subay ve devlet memurlarndan bir grubun kurmu olduu Osmanl HITiyetCemiyeti ile birleerek kuvvetlendi. Bu birlemeyi hem Hristiyanlar hem de Mslmanlar destekliyordu. Hristiyan aznlklar kurulacak meruti idare sayesinde milli bamszlklarn kazanmak midi ile ttihat ve Terakki 'yi destekliyorlard. 1908 hareketi arefesinde btn Jn Trk kurumlar iki ama zerinde birlemi oluyorlard: Sultan Abdlhamit'in zorba kurallarn frenlemek, Kanun-i Esasi'yi tekrar yrrle koymak ve Osmanl mparatorluu'nun btnln korumakt. Bu ama 23 Temmuz 1908'de ksmen de olsa Sultan Abdlhamit tarafndan gerekletirildi. Bu tarih kinci Merutiyet' in balangcn gsteriru. Aydnlar nihayet su1tan saf d etmilerdi ve ordu, sadece askei ve teknik alanda deil, fakat siyas alandaki slahat hamlesinde de kendini gstermeye balamt. ktidar ele geiren bu aydnlar zmresi Osmanl mparatorluu'nda on dokuzuncu yzyln sonlarnda meydana gelmeye balayan alt-orta snftan gelme idi. Gen
i i. Kemal H. Karpat. Trk Demokrasi 36. Tarihi, Afa Yaynlar. stanbuL. 1996, s. 35-

2. Roderic H. Daviso. A Short History of Turkey, The Eothen Press, England. 1981. s. i LO. 13.Davison.a.g.e.,s.IZ.

OSMANL DEVLETi'NDE

JN TRK HAREKETiNiN

BALAMAS

VE...

299

Trklerin en mehurlarndan Talat Paa mtevaz bir aileden gelme bir posta memuru idi 14. 1895'ten sonra Jn Trk hareketi iinde baz gruplar olutu. Bunlarn banda Ahmet Rza Bey ve 1895 ylnda Londra'da kartmaya balad "Meveret" gazetesi gelir. Osmanllk kavramnn gelitirilmesi, eitime ncelik verilmesi, hukuk karmaklnn giderilmesi konularna arlk verilmi, Bat'nn emperyalist eilimlerine dikkat ekmi, son zamanlarda askeri el it gcn sivil hayata da nderlik yapmasn savunmularelr. Bu izgi "halka ramen, halk iin" grnmndedirls. Dier bir grup, tarihi Murat Bey ve 1896'da Msr'da kartmaya balad "Mizan" gazetesidir. Reformlarn yaplabilmesi iin Avrupa'nn yardmnn istenmesini, anayasann yeniden yrrle girmesinin yeterli zm olmayacan, parlamento kurumuna gerek olmadn, el it kiilerden ibaret bir meclis, Meveret'in yararl olacan, halkn eitilinceye kadar ynetime etkin bir ekilde katlamayacan savunmulardr. Bir dier Jn Trk grubu Abdullah Cevdet'tir. 904 ylnda Cenevre'de kard "tihat" isimli dergi ki cumhuriyet dneminde bile yaynlanmaya devam etmitir. Bu dergi bat kltr ve laik toplum lehine, anti-monarist ve radikal bir erevede yayn yapmtu. Baka bir grup ta Osmanl Gazetesi'ni karan muhaliflerdir. Gazetelerinde ihtia, bat emperyalizmi, laiklik, padiaha sert eletiriler gibi konulan ilemilerdir. Jn Trk hareketi iinde, etkileri gnmze kadar gelen en nemli grup Prens Sabahattin 'in dnceleridir. Abdlhamt'in kz kardeiyle evli Damat Mahmut Paa'nn olu olan Prens Sabahattin, imparatorlukta ademi merkeziyeti bir idare kurup ferdi teebbs tevik etmek ve aydnlarn devlet memuriyeti yerine verimli ilere girmesini salamak suretiyle imparatorluk yapsn batan aa de14. Karpat. a.g.e., s. 38. 5. Tevfik avdar. Trkiye'nin s.41. Demokrasi Tarihi (1839-1950), Ankara.

995,

300

DURDU MEHMET BURAK

itirmeyi tasarlyordu'6. Bu itibarla btn etnik gruplarn bu salt dzene kar savamalarn istiyordu. Bu dank "Jn Trk" hareketini bir merkezde toplamak ve mterek bir program izmek amacyla 4 ubat 1902 gn Paris'te bir toplant yapld. Abdlhamit'i devirmek iin yaplacak ihtiHile ordunun katlp katlmamas ve yabanc destei salanp salanmamas konusunda temel dnce ayrlklar, bu toplantda iki ana grubun olumasna yol at. Prens Sabahattin'in i banda olduu grup, ordu ve d yardmn ihtiHile mdahalesini istiyorlard. Bunlara "Mdahaleci Grup" ad verildi17 Bunlar ana tekilattan ayrlarak "Teebbs ahsi ve Ademi Merkeziyet Cemiyeti"ni kurdular. Ahmet Rza Bey'in banda bulunduu ve aykr gr savunan grup ise cemiyetin adn "Osmanl Terakki ve ttihat Cemiyeti" eklinde deitirdi. Bundan byle Jn Trklerin en ileri gelen teekkl oldu.

c. Osmanl Hrriyet Cemiyeti 1906 Eyll'nde Selanik'te ounluu 3. Ordu subaylarndan oluan 10 kii tarafndan kurulan bir cemiyettir. Cemiyet silahl kuvvetler evresinde hzla yaylm, asker ve sivil yeleri artm, gizli ve ihtilalci bir g olmutur. Paris'tekiler lke iinde oluan bu cemiyetin gelimesine seyirci kalmlar ve bir mddet sonra onunla ilgilenme gereini duymulardr'8. 1908' deki devrimin asl gerekletiricisi bu cemiyetin kadrolar olacaktr. Genel ve ortak zellii, ounlukla Trk, gen asker ya da mlki memur ve "mektepli" olmalardr. deolojileri ise liberal, reformist ve ulusu ynleriyle klasik burjuva nitelikler gsteriyordul9

d. Osmanl Terakki ve ttihat Cemiyeti Ahmet Rza Bey'in Avrupa'da ban ektii Osmanl ttihat ve Terakki Cemiyeti ile Makedonya'da rgtlenmi bulunan Osmanl
16. Karpat, a.g.e., s. 23. 17. AykutKansu, 1908 Devrimi, letiim Yaynlar, stanbul, 1995. s. 64. 18. Tunaya, a.g.e., s. 24. 19. Yaln, a.g.e., s. 127.

OSMANL DEVLETi'NDE

JN TRK HAREKETiNiN

BALAMAS

VE...

301

Hrriyet Cemiyeti 1907 ylnda "Osmanl Terakki ve ttihat Cemiyetil ad altnda birletiler. III. Merutiyet'in Hazrlan ve lan 20. Yzyln balarnda Osmanl aydnlarna merutiyetin yeniden ilan konusunda cesaret ve tevik salayan iki olay vardr. Birincisi, 1905 ylnda Uzak Dou'da Rusya'nn Japonya'ya yenilmesidir. Bir Asya Devleti olan merutiyetle ynetilen Japonya'nn bir batl devleti yenmesi, meruti bir idare sayesinde Osmanl mparatorluu'nun da ayn baary gsterebilecei umudunu Osmanl aydnnda yaratmtr. Dier olay, ran' daki merutiyet hareketidir. Bu ise; Mslman bir lkede halkn, hkmdarndan anayasal bir belge koparabildiinin ve Kur'an'nn anayasal bir rejime engel olmadnn gstergesi olmutur. Jn Trk hareketinin ikinci kongresi 29 Aralk 1907'de Paris' te topland. Yirmi oturum sren kongre sonunda noktada anlama saland: Padiah tahttan feragate zorlamak, tm Osmanllar iin eitlik ve zgrlk temeline dayal bir parlamento kurmak, bu amalara ulac yol ve politikalar tespit iin srekli bir komite kurmako. Bu maksatla, genel ayaklanma, silahl ve silahsz direnme eylemleri, vergi dememe, ordu iinde rgtlenme gibi eylemler yaplmasna karar alnd. Bu kararlar dorultusunda zellikle Makedonya'da eylemler balatld. Rumeli 'yi saran toplant ve mitinglerde halk merutiyet isteini haykryor, Yldz Saray'na bu dorultuda yzlerce telgraf ekiliyordu. 1908 Temmuz'una gelindiinde ttihat ve Terakki, Rumeli'de byk bir ounlua sahip konuma gelmiti. Merutiyet istei Anadolu'da da kendini belli eylemlerle gstermitir. 1906'da Kastamonu'da halk, belediye seimlerini boykot etmitir. 1907'de Erzurum'da "Can Verir" adl tccar rgt, blge yneticilerinin deitirilmesi ve ar vergilerin kaldrlmas iin kitle eylemleri yapmlardr.
20. avdar, a.g.e., s. 87. 21. Tunaya, a.g.e., s. 23.

302

DURDU MEHMET BURAK

Barda taran son damla "Reval Bulumas" dr. 9 Haziran 1908'de Finlandiya Krfezi'ndeki Reval Liman'nda ngiltere Kral ile Rus ar bir araya geldiler. Yaptklar grmeden szan sonulara gre, Osmanl topraklar yeniden paylalacak, Rumeli paralanacak, padiah ise ordularn gndermeyerek bu duruma boyun eecekti22 ttihat ve Terakki asndan bu, asla kabul edilemez bir durumdu. Bu bulank hava iinde 3 Temmuz 1908 gn Kolaas (yzba) Niyazi Bey, askerleri ve sivil fedailerden oluan 400 kiilik grubuyla Resne'de daa kt. Anayasa ilan edilmedike dadan inmeyeceini bildirdi. Makedonya'daki askeri birliklerin da saray dinlememesi ve saraydan yollanan askeri' birliklerin baarszl, halka gven verdi. 20 Temmuz'da Manastr'l Mslman halk merutiyet istediklerini syleyerek ayakland. Ayn gn binba Enver Bey, Niyazi Bey'e katld23 Makedonya'da artk sarayn sz gemiyordu. Bu arada saraya, Kanun-i Esasi'nin yeniden ilan ve bir millet meclisinin toplanmasn isteyen yzlerce telgraf geliyordu. Nihayet 23 Temmuz 1908 gn, Manastr'da Binba Vehip Bey, ttihat ve Terakki'nin Merutiyet'i ilan ettiini bildirdi. Bu gelimeler karsnda aresiz kalan Abdlhamit 24 Temmuz 1908 gn Kanun-i Esasi'yi (Anayasa'y) tekrar yrrle koyarak- bu anlama gelen Meclis-i Vkela mazbatasn onaylayarak- Merutiyet'i resmen ilan etti. Bylece Abdlhamit'in 30 yl sren istibdat rejimi sona ermi oluyordu24 1. Merutiyet'in Kapsam ve Nitelii II. Merutiyet, Kanun-i Esasi'nin yeniden yrrle konmasdr. Yani oniki blm ve 119 maddeden ibaret 1876 Anayasa's yeniden ilerlik kazanmtr. Ancak II. Merutiyet, bir saray darbesi veya toplumun st tabakalarnn bir eseri olmayp, geni bir toplumsal tabana oturan, kadro ve kitle dayanaklarn (askerler, aydnlar,
22. Tunaya, a.g.e., s. 27. 23. Kazn Karabekir, ttihat ve Terakki 1896-1909, Tdav Ofset Tesisleri, stanbul, 1982, s. 258. 24. . Hakk Uzunarl, II. Merutiyet'in Ne ekilde lan Edildiine Dair Yesi. kalar, TTK. Yaynlar. Ankara, 1966 (Belleten'den ayr basm), s. 106.

OSMANL DEVLET'NDE

JN TRK HAREKETNN

BALAMAS

VE...

303

serbest meslek sahipleri, tccar vb. gibi) orta snflarda bulunan bir harekettir. te yandan II. Merutiyet, kkl ve uzun birikimlere dayanan bir hareket olmas kadar, kansz ve bar bir ekilde gereklemi olmasyla da dikkati eker. Baskc ynetimden merutiyete gei bir uzlamayla olabilmitir. Padiah merutiyete nza gstermekte, karsndaki gler de onun tahtta kalmasn kabullenmektedir. Bu hareket, imparatorluktaki Trk ve Trk olmayan unsurlann demokratik ve liberal bir anlama zemini iinde giritikleri ilk ve son harekettir. n plandaki ideoloji "Osmanlclk" tr. mparatorluu d mdahalelerden koruma ve btnl srdrme gds iinde, hrriyet, eitlik, kardelik ve adalet ilkelerine dayanan bir meruluk anlay egemendir25 2. Uygulama Abdlhamit II. Merutiyet'i ilan ettii gn Meclis-i Mebusan'n yeniden almasna karar verildiini de bir "rade-i Seniye" ile aklamt. 1 Austos gn de kartt bir Hatt- Hmayun ile "Kanun-i Esasi'nin anayasal erevesini" izmitir. Bu arada ttihat ve Terakki'nin istei dorultusunda kabine deiiklii- zellikle harbiye ve Bahriye Nazrlan- yaplm. Sait Paa sadrazamla getirilmitir. Eyll aynda Liberal arlkl "Osmanl Ahrar Frkas" kuruldu. ttihat ve Terakki ise hala "Cemiyet" statsnde, merkezi Selanik'te ancak en etkili siyas g durumundadr. a. Seimlerin Yaplmas ve Meclis-i Mebusan'n Al:

Yeni Merutiyet'in ilk seimleri i. Merutiyet dneminde kartlan bir seim kanununun 30 yl sonra padiaha onanmasndan sonra ve bu geici kanun erevesinde yaplacakt. ttihat ve Terakki bir siyasal parti olmamasna ramen en rgtl, en popler ve ordu desteine sahip tek g olduundan seimlerde barol oynad. Seimlere bu cemiyetin destekledii adaylar ile Osmanl Ahrar Frkas ve az sayda bamsz aday katld.
25. Karpat, a.g.e., s. 42.

304

DURDU MEHMET BURAK

Seimler 1908 yl Kasm sonu ile Aralk banda yapld. 285 kiilik mecliste ttihat ve Terakki 160 Trk ve Arap milletvekilinin meclise girmesini salayp ounluu ele geirdi. Mecliste ayrca 27 Arnavut, 26 Rum, 14 ermeni, 10 Slav ve 4 Musevi milletvekili bulunuyordu26. Muhalif "Ahrar" partisi meclise sadece 1 ye gnderebilmiti . Meclis-i Mebusan 17 Aralk 1908 gn Padiah'n bir nutkuyla ald. Meclis Bakanl'na ttihat Ahmet Rza Bey getirildi. Geri "ttihat ve Terakki" kendisini haHi, "Cemiyet" olarak nitelendiriyordu ama, cemiyetin gizli merkez komitesi btn siyasal faaliyetleri kontrol ediyordu. Bununla beraber Meclis'te ounlua sahip olmasna ramen, hkmet ierisinde bir temsilcisi yoktu. Zamanla ttihatlar ile Sadrazam Kamil Paa'nn aras ald. Kamil Paa seimlerde Ahrar Partisi'nden adayolmu, ama kazanamamt. Paa'nn ttihatlar devlet ilerinden ve orduyu da politikadan uzaklatrmak amacyla yapt tasarruflar zerine, baz vekiller istifa ettiler, ttihat basn da kendisine kar muhalefete balad. Bir grup mebus, sadrazam hesap vermek zere meclise ardlar, gelmeyince de 13/14 ubat 1909 gn, 8'e kar 198 oyla kendisine gvensizlik oyu verdiler. Hkmet istifa etti, padiah Hseyin Hilmi Paa'y sadrazamla atad. te yandan, cemiyetin tahakkm ve gizliliin yan sra cemiyet yelerinin kt hareketlerinin sebep olduu tenkider karsnda cemiyet, ounlukla kendi saflarndan ayrlm olanlarn kurmu olduklar muhalif partileri yok etmeye kalkt. ttihat ve Terakki ile muhalifleri arasndaki gerginlik giderek artt. b. 31 Mart Olay, Hareket Ordusu ve Abdlhamit'in Sonu

Kamil Paa Hkmetinin gvensizlik oyu ald 13 ubat 1909 ile "31 Mart Olay" diye bilinen ayaklanmann balad tarih olan 13 Nisan arasnda sadece iki ay vardr. Bu sre ierisinde ttihat ve Terakki ve Hseyin Hilmi Paa Hkmeti' ne ynelik muhalefet dorua kmtr. Muhalefetin ban ttihat Terakki dnda kalan
26. B. Stk Baykal, "93 Merutiyeti", Ankara 1942, Belleten, C. 6, S. 2 -22, s. 49.

OSMANL DEVLETi'NDE

JN TRK HAREKETiNiN

BALAMAS

VE...

305

Prens Sabahattin ve Mizanc Murat ekmektedirler. Ayrca batllama abalarna kar kan tutucu ve dinci gruplar, ayrlk politika izleyen (Ermeni, Rum, Bulgar ve Arap) aznlklar da ynetime olan muhalefetlerini sertletirmektedirler. Batl devletler ise stanbul'da gen ve atlgan bir ynetimden ziyade Kamil Paa da somutlaan youn ve gsz bir hkmet arzu etmektedirler2? Ayaklanmay balatan olay, 6 Nisan gn muhalif gazeteci Hasan Fehmi'nin ldrlmesidir. Olaydan ttihat ve Terakki sorumlu tutuldu. 13 Nisan 1909 gn (31 Mart 1325) stanbul' daki Avc taburlarnn askerleri "eriat isteriz" sloganyla ayaklandlar; aralarnda bakan, mebus ve subaylarn bulunduu birok kiiyi ldrdler. syanclarn ban Dervi Vahdeti ile Volkan Gazetesi ekiyordu. Askerlerin istekleri dorultusunda Padiah, Hseyin Hilmi Paa'y sadrazamlktan alp yerine Tevfik Paa'y getirdi; Harbiye nazr ile 1. Ordu Kumandan da deitirildi28 Ayaklanmaya tepki ttihat Terakki'den geldi. nce Sadarete ekilen protesto telgraflar ile olay knand. Bu arada Mahmut evket Paa komutasnda, isyan bastrmak iin Selanik'te toplanan hareket ordusu, stanbul'a yrmeye balad. 19 Nisan'da Yeilky'e ulaan ordunun basksyla 22 Nisan'da Heyet-i Ayan ile Heyet-i Mebusan burada toplantya arld. Hareket ordusu 24 Nisan'da stanbul'a girdi ve ayaklanmay bastrd. 27 Nisan gn Meclis-i Mebusan topland. Yaplan grmeler sonunda Abdlhamit'in tahttan indirilmesine ve yerine (V. Mehmet unvanyla) Reat Efendi'nin geirilmesine oybirliiyle karar verildi. Abdlhamt Selanik'e gnderildi, skynetim ilan edildi. Hseyin Hilmi Paa yeniden sadrazamla getirildi, kurulan kabineye ttihat ve Terakki' den birok ye alnd. c.1909 Anayasa Deiiklii Ayaklanmann bastrlmasndan ve Abdlhamt'in tahttan indirilmesinden sonra yeniden toplanan "Meclis-i Umumi" youn bir
27. avdar, a.g.e., s. 106-109. 28. Sleyman Kocaba, Jn Trkler 1991. s. 219-20. Nerede Yanld?, Vatan Yaynlar, istanbul,

306

DURDU MEHMET BURAK

yasama faaliyetine giriti. Toplant, basn, alma hayat ve devletin harcamalarna ynelik pek ok yasa kartld. Mahkemeler dorudan Adliye Nezareti'ne baland; bunlar, "hukuku laikletirme" ve "yarg birlii" yaratlmas ynnde nemli admlardr. Bu meclisin nemli fonksiyonu, 1876 Anayasas'nda meydana getirdii deiikliktir. 8 Austos 1909 tarihinde kartlan bir kanun ile, 1876 Anayasas'nn 21 maddesi deitirilmi, bir madde kaldrlm,3 yeni madde eklenmitir. Deiiklikler esas itibariyle devlet aygtnn yeniden dzenlenmesine ve kii hak ve zgrlklerine yneliktir. 1909 deiikliinin en byk katks, monarinin gerekten snrlanm olmasdr. Padiah Anayasaya ballk yemini edecek, sadrazam ve eyhlislam atayabilecek, vekilleri ise sadrazam seecek, padiah usulen onaylayacaktr. Bakanlar kurulu padiaha deil meclis nnde sorumlu olacak, padiahn yetkilerini ancak sadrazam ve ilgili bakann giriim ve imzasyla kullanabilecektir. Yani yrtme yetkisi artk demokratik yapl bir bakanlar kuruluna kaymaktadr. Ayrca padiahn yetkileri yasama lehine de snrlandrlmtr. zellikle baz antlamalarn imzasnda Meclis-i Umumi'nin tasdik art getirilmitir. Ayan ve Mebusan izin almadan yasa nerme hakkna sahip klnm, yasa nerilerinin tasarlatrlmasnda uray- Devlet'e danma art kaldrlmtr. Padiahn mutlak veto yetkisi taliki veto yetkisine evrilmi, Heyet-i Ayan grmelerinin ak olarak yaplmas esas getirilmitir. Meclisi fesih yetkisi tek bana padiaha verilmemitir. Bu deiiklikler, klasik parlamenter hkmet sisteminin Anayasa hukukuna girmesi demektir. Kii hak ve zgrlkleri asndan getirilen deiiklikler de demokratikleme ynndedir. Hem cezalandrmalar hem de tutuklamalar bakmndan "yasaya uygunluk" koulu getirilmitir. nl 113. madde (padiaha tannan "srgne yollama" yetkisi) metinden karlmtr. "Dnce zgrl" kavram yoktur, ama basn zgrl ngrlmtr. Toplant ve dernek kurma haklar salan-

OSMANL

DEVLETi'NDE

JN TRK HAREKETiNiN

BALAMAS

VE...

307

m; lke btnlne ve meruti ynetime kar ve ayrcal savunan cemiyetler yasaklanmtr. d. Dier Gelimeler i) Kurulan Partiler ve Cemiyetler II. Merutiyet'in ilannda ok byk roloynayan ttihat ve Terakki Cemiyeti, 1908-1913 yllari arasnda hkmetleri kontrol eden egemen bir gtr. 1913 ylnda kendini "siyas frka" olarak ilan etmitir. Bu tarihte balayan tek parti iktidarn 1. Dnya Sava'nn bitimine (1918) kadar srdrmtr. II. Merutiyet dneminde ttihat ve Terakki dnda ve ona muhalif birok frka ve cemiyetler kurulmutur. Bunlar; Fedakaran- Millet Cemiyeti (kuruluu Austos 1908), Osmanl Ahrar Frkas (14 Eyll 1908), Osmanl Demokrat Frkas (6 ubat 1909), ttihad- Muhammedi Frkas (5 Nisan 1909), Mutedil Hrriyetperveran Frkas (Kasm 1909), Islahat- Esasiye Osmaniye Frkas (1909 yl sonu), Ahali Frkas (21 ubat 1910), Osmanl Sosyalist Frkas (1910) gibi kurulular olup, ttihat ve Terakki'den ayrlan mebuslar ya da etnik gruplarn mebuslarnca meydana getirilmiler, ancak etkin bir muhalefet oluturamamlardr. Bunlardan sadece Ahrar Frkas, 1908 seimlerinde meclise 1 mebus sokabilmitir29 1911 ylnda Merutiyet bir dnemetir. 21 Kasm 1911 de, lam muhalefetin temsilcisi olarak "Hrriyet ve tilaf Frkas" kurulmutur. Parti balangta 70 kadar mebusu etrafnda toplam, 20 gn sonra stanbul'da yaplan ara seimi de bir oy farkla kazanmtr. Parti nitelii olmamasna ramen kuvvetli bir muhalefet grubu olarak ortaya kan ve Temmuz 1912 de hkmeti istifaya zorlayan "Halaskar Zabitan Grubu"nu da burada zikretmek gerekmektedir. Bunun, ayn zamanda, ttihatlarn dayand bir kurum olan "Ordu" da ortaya kmas nemli sonutur. 1913 ylnda kurulmu olan Millf Merutiyet Frkas ise olaylarn anaforu iinde kaybolmutur.
29. Tunaya. a.g.e., s. 13.

308

DURDU MEHMET BURAK

1913 ylnda balayan tek parti rejimi Harb-i Umumi yenilgisi ile kapanacak, 1-5 Kasm 1918 Kasm tarihlerinde son kongresini yapan tttihat ve Terakki, "Teceddt Frkas"na dntn ilan edecek, liderleri (Talat, Enver ve Cemal Paa'lar) arkadalaryla Avrupa'ya kaacaklardr30 II. Merutiyet dneminde ~eiik siyasal roller stlenen birok cemiyetler de kurulmutur. Saylar pek fazla olmakla birlikte bunlann banda "Mason Localar" ile ttihat ve Terakki'nin millfyeti izgisine paralelolarak kurulan "Trk Oca" gelir. Ayrca zellikle Rumeli, Dou Anadolu ve Arap lkelerinde kurulan "ayrlk cemiyetler" bamszlk amalarn elde edebilmek iin terr yntemlerine bavurmular, isyanc hareketleri beslemiler, mparatorluun son on yl hukukf ve fiili atmasyla gemitir. i. Dnya Sava'nn malubu Osmanl mparatorluu'nun savan galibi batl devletlerle 30 Ekim 1918 tarihinde imzalad Mondros Mtarekesi'nden Osmanl saltanatnn kaldrld tarihe (1 Kasm 1922) kadar geen bunalml dneme "Mtareke Ortam" ad verilir. Bu dnem biten bir mparatorlukla, domakta olan yeni ve millf bir devlet arasndaki ilikiler asndan yakn tarihimizin en ilgin devresidir. Bu dnem milliyeti eylemlerle, himaye ve manda sorunlarnn birbiriyle att bir siyasal kutuplama dnemidir. Siyas nitelikli frka ve cemiyetlerin says hayli kabanktr. stanbul Hkmeti yabanc devletlerin de etkisiyle, cemiyet hrriyetini geni apta snrlamtr. Savataki yenilginin tek sorumlusu olarak ttihat ve Terakki Frkas grlmekte, bu partinin ezeIi dman ve siyasal kutuplamann banda yer alan Hrriyet ve tilaf Frkas kendisini egemen grmektedir. Bu parti eyleme fiilen 14 Ocak 1919 tarihinde gemi, yabanc ve igalci makamlar tarafndan da desteklenmitir. Ne var ki parti tm uralarna ramen iktidar partisi olamayacak, birletirici bir rol de oynayamayacaktr.
30. Tunaya, a.g.e., s. 14.

OSMANL DEVLET'NDE

JN TRK HAREKETNN

BALAMAS

VE...

309

Parti, Damat Ferit Paa hkmetlerini desteklemi, Anadolu'daki Mdafaa-i Hukukulan da ittihat ve asi ilan etmi, ancak iinde oluan hizipler ve kabineye verilecek yelerin koltuk kavgas sebebiyle iinden blnmeye uram, bylece gerek bir parti hviyetine ulaamamtr. Hrriyet ve itilaflar batan sona ngiliz taraftan kalmlar, Anadolu' daki millf harekete iddetli cephe almlar, Anadolu' da kan tm isyanlarn kkrtcs olmulardr. Nihayet 5. Damat Ferit Kabinesi iktidarda iken byk ounluu itilaf olan yeler tarafndan Sevr Antlamas imzalamtr. 1922 ylnda stiklal Sava zafere ulanca tilaflar tarih sahnesinden ekilmi, btn yeleri yurt dna kamlardr3]. Bu dnemde aynca irili ufakl birok siyasi parti ve cemiyet kurulurken, te yandan memleketin birlie, sulh ve selamete ihtiyac olduunu dnenlerce de partiler st kurulular (Selamet-i Amme, Vahdet-i Milliye, Milli Kongre, Msalemet ttifak vb. gibi) oluturulmutur. Bu partilerin banda "Osmanl Hrriyetperver Avam Frkas" gelir. ttihat ve Terakki'den istifa eden mebuslar tarafndan (parlamento iinde) 19 Ekim 1918 de kurulmu, ancak tttihat Terakki'ye kart bir tutum izlemi ve 6 Mays 1919'da Damat Ferit Paa hkmetince kapatlmtr. Dier bir kurulu "Teceddt Frkas" dr. 9 Kasm 1918 de tannm ttihatlar tarafndan ve parlamento iinde kurulmu, ttihat ve Terakki'nin tm mal varl da bu partiye gemitir. 7 ay kadar faaliyet gsterdikten sonra 6 Mays 1919 da hkmet tarafndan kapatmtr. Bu iki frka yelerinden bir ksm yarglanm, srgne gnderilmi, bir ksm da son Osmanl Meclisi'ne ve TBMM'ne katlmlardr32. Bunlardan baka radikal Avam Frkas (Ekim 1918), Ahali ktisat Frkas (Kasm 1918), Selamet-i Osmaniye Frkas (Aralk 1918), Sosyal Demokrat Frkas (Aralk 1918), Sulh ve Selamet -i
31. T. Zafer Tunaya, Trkiye'de Siyasal Partiler, stanbul, 1986, C. II, s. 34, 302 vd. 32. Tunaya. a.g.e., C. II, s. 71,94.

310

DURDU MEHMET BURAK

Osmaniye Frkas (Ocak 1919), Osmanl Mesai Frkas (Ocak 1919), Trkiye Sosyalist Frkas (20 ubat 1919), Milli Ahrar Frkas (4 Mays 1919), Trkiye i ve ifti Sosyalist Frkas (22 Eyll 1919) Milli Trk Frkas (9 Kanun- Evvel 1919), Amele Frkas (Austos 1920), Trkiye Zrra Frkas (Kasm 1920) ve Mstakil Sosyalist Frkas (Haziran 1922) gibi partiler; Osmanl Sulh ve Selamet Cemiyeti, Milli Trk Cemiyeti, Krdistan Teali Cemiyeti, Wilson Prensipleri Cemiyeti, Nigehban Cemiyet-i Askeriyesi, Trabzon ve Havalisi Adem-i Merkeziyet Cemiyeti, Osmanl iftiler Dernei, Teal-i slam Cemiyeti, ngiliz Muhipleri Cemiyeti, Trk Teal-i Cemiyeti, Osmanl la-y Yatan Cemiyeti, Trk-Fransz Muhipleri Cemiyeti, Tarikat- Salahiye Cemiyeti vb. gibi cemiyetler; Selamet-i Amme Heyeti, Milli Kongre, Yahdet-i Milliye Heyeti, Msalemet ttifak gibi partiler st kurulular saylabilir. ii) Yaplan seimler 1908-1919 yllar arasnda drt genel seim (1908, 1912, 1914, 1919) aynca 1911 ylnda bir ara seim yaplmtr. Bu tarihten itibaren gerek mecliste ve gerekse basnda ttihatlara kar giderek glenen muhalefet, 1911 yl Kasm aynn sonlannda stanbul'da yaplan ara seimde, Hrriyet ve tilaf frkas listesinden bir aday meclise gnderebilmitir. Bu iaret zerine gl ve uslu bir ounluun salanmas kararna varan ttihatlar, Kanun-i Esasi'yi deitirme istekleri kmaza girince, 18 Ocak 1912'de Meclis'i feshettirerek ardndan bir genel seim yaplmasn salamlardr. Tarihte "sopal ve dayakl seim" olarak da geen 1912 seimleri sonunda, Meclis'e 264 ttihat ve 6 muhalif mebus girmitir33 18 Nisan 1912 tarihinde alan yeni Mecliste, ttihat ve Terakki yanls Mehmet Sait Paa tarafndan oluturulan kabine 3 ay kadar grev yapt. Ancak artan huzursuzluk ve siyasal alkantlar, Trablusgarp Sava ve Rumeli'deki ayaklanmalar hem hkmeti hem de ttihat Terakki'yi olduka ypratt. Ordu iinde oluan "Halaskar Zabitan Grubu" adl muhalefetin hkmetin istifas, ordunun siya33. Tunaya. a.g.e., C. I. s. 6.

OSMANL DEVLETi'NDE

JN TRK HAREKETiNiN

BALAMAS

VE...

311

setten uzaklatrlmas, adil ve drst seimler yaplmas ynndeki talepleri karsnda hkmet 16 Temmuz'da istifa etti. Yeni hkmet Gazi Ahmet Muhtar Paa tarafndan kuruldu. Bylece ttihat ve Terakki'nin aya hkmetten kesilmi oluyordu. Yeni hkmetin abalaryla 4 Austos 1912 de Meclisin feshine karar verildi. Ancak Balkan Sava nedeniyle yeni seimler hemen yaplmad, savan yenilgiyle sonulanmas zerine Gazi Ahmet Muhtar Paa kabinesi 29 Ekim 1912' de ekildi ve yerine Kamil Paa kabinesi kuruldu. ay sonra ittihat Talat ve Enver Beylerin dzenledikleri "Babali baskn" sonucu Kamil Paa istifa ettirildi (23 Ocak 1913). Yerine Mahmut evket Paa sadrazam oldu, kurulan yeni kabinede, byk ounluk ittihat idi. 11 Haziran'da Paa'nn bir suikast sonucu lm zerine kurulan Prens Sait Halim Paa kabinesi ise ttihat ve Terakki'nin kesin iktidar demek oluyordu. Bu iktidar 1918 sonuna kadar lkeyi ynetecektir. 1914 genel seimi bu yln Mays aynda yaplmtr. Seime ttihat ve Terakki tek parti olarak katlmtr, seim gdmldr ve "plebist"i andran bir mahiyettir. Bylece balayan tek parti ynetimi, Birinci Dnya Sava yenilgisinden sonra ttihat ve Terakki'nin dalmas ve 21 Aralk 1918' de meclisin feshi ile noktalanacaktr. Son seimler 1919 Aralk aynda yaplmtr. ttihat ve Terakki Partisi hukuken fesih edilmi olduu halde, fiilen (seimi kontrol edecek ve adaylarn kazandracak kadar) vardr. 12 Ocak 1920 de Meclis-i Umumi (Osmanl Parlamentosu) stanbul'da almalarna balamtr. Bu seim, ounluu Mdafaa-i Hukuku bir meclise vcut vermitir. Nitekim Meclis Ksa bir sre sonra Misak- Milli' beyannamesini ilan etmitir. Meclis-i Mebusan'n varl yabanc devletleri kukulandrm ve onu susturmak iin stanbul'u igal etmiler (16 Mart 1920) ve Meclis'i de alr durumda basmlardr. Bunun zerine Meclis de Dr. Rza Nur Bey ve arkadalarnn verdii bir takrir ile birleimlerini sresiz erteleme karar almtr. galci devletler birok mebusu tutuklam, Limni ve Malta adalarna srgn etmiledir34
34. Tunaya, a.g.e., C. l., s. 14.

312

DURDU MEHMET BURAK

ktidardaki Damat Ferit Paa Hkmeti,lI Nisan 1920'de fesih iradesini yaynlatmak suretiyle Meclis-i Mebusan' ortadan kaldrmtr. Ksa bir sre sonra Ankara'da olaanst yetkilere sahip Trkiye Byk Millet Meclisi toplanacak (23 Nisan 1920), bu meclise Anadolu' da yaplan seimlerle belirlenen mebuslar ile stanbul Meclis-i Mebusan'ndan bir ksm yeler katlacaklardr. 1908-1919 yllar arasndaki bu seimlerin tm 1908' de ksmen deitirilen "ntihab- Mebusan" (Mebus Seimi) Kanunu'na gre yaplmtr. Seimlerin tm iki derecelidir (birinci aamada seme ve seilme hakkna sahip tm vatandalar ikinci semenleri seer, ikinci aamada bunlar milletvekillerini seerlerdi) ve tam anlamyla geni deildir (sadece yirmibe yan geen erkek vatandalarla belli bir gayri menkule sahip bulunanlar oy kullanabilirdi). 1912 ylnda yaplan bir deiiklikle askeri ahslarn oy vermeleri yasaklanmt35 3. Deerlendirmeler II. Merutiyet'in ve 1909 deiikliklerin temel katks, egemenlik hakk ve bunun kullanl bakmndandr. Egemenlik hakk "monark" ile "millet" arasnda paylalmtr. Egemenliin kullanl bakmndan dnm ise daha byk ve anlamldr. Yasama ve yrtme padiahtan kopmu, milleti temsil eden ve yetkileri arttrlm bir parlamento, bunun karsnda sorumlu bir bakanlar kurulu ile yetkileri budanm ve saygnl rselenmi bir monarktan ortaya kan tablo, gerekten meruti-anayasal bir dzene geildiini gstermektedir. Dnemin bir dier katks iktidarn dzenlenii bakmndandr. Yasama ve yrtme kuvvetleri arasnda yumuak bir ayrlk tesis edilmi, parlamenter rejim yerlemeye balamtr36 Osmanl Meclisi'nin 1910 ylna kadar olduka hr alt sylenebilir. Bu tarihten itibaren ttihat Terakki tm sorunlara sahip kma durumuna gelince gittike kabaran muhalefetin boy hedefi olmu, lke hzla kutuplamaya srklenmitir. Nihayet muhalif gazetecilerin ldrlmesi, 31 Mart Olay, Halaskaran Zabitan Hareke35. Tunaya. a.g.e., C. . s. 6. 36. Tunaya, a.g.e., s. 74.

OSMANL DEVLET 'NDE JN TRK HAREKETNN

BALAMAS

VE...

313

ti, Bab- Ali Baskn, sadrazarnn ldrlmesi, hkmeti devirme giriimleri, meclislerin feshi, ordunun aktif politika iine girmesi, Sinop srgnleri vs. derken ttihatlar ok partili rejimi fiilen kaldrmlar, rejim bu partinin egemenliine dayanan teki parlamenterizme dnmtr. Bu durum 1918 Ekim'i sonuna kadar devam etmi, Mondros Mtarekesi'nden sonra ttihat ve Terakki dzeni yklnca yeniden anarik bir oulculuk balamtr. 1920 Mart'ndan sonra parti ve cemiyetlerinden sz edilmez olmutur37 Bununla beraber Jn Trkler, en byk baarszla uradklar alanda en byk hizmeti grmlerdir: Hrriyet mcadelesinde onlarn ok partili liberal demokrasi anlay daha sonraki kuaklara da geti. ttihat ve Terakki'nin iktidara geiinin ilk alt aynda bu sahada kendini gsteren hrriyet, halkn hafzasna yerleti, daha sonraki hrriyet ve demokrasi mcadelelerinin ilham kayna 01du38

Bu devirde yaplan reformlar kk olmakla beraber yeni bir yolun almasna yaramtr. Aile hukuku ile ilgili davalarn eriat mahkemelerinden alnarak sivil mahkemelere verilmesi, er'i mahkernelerinin Adliye Nezareti'ne balanmas, birden fazla kadnla evlenmenin snrlandnmas, yksek okullara kz renci alnmas, Kur'an ve baz dualarn Trke'ye evrilmesi vb. gibi rnekler laiklik ynnde ilerleme olarak nitelendirilebilir. ktisad ve sosyal kalknma ynnde giriilen baz abalar da, II. Merutiyet'in olumlu katklar arasndadr. ttihat ve Terakki 1914 ylnda kapitlasyonlar kaldrmak kararn ald. Ekonomik gelimelere para bulmak iin millf bir banka kuruldu, Trk irketlerinin kurulmas ve gelitirilmesi iin tevikler saland. Sonu olarak i. Merutiyet rejimi, uygulamada ortaya kan baz olumsuzluklarna ramen, birok alanda bundan sonraki devirlere geni lde damgasn vurmutur. Balangta beraberce yola klan aznlklarn ayrlk teebbslerine bir sre sonra kar klarak, millf bir toplum ve millf bir devlet yaratma ynnde ttihat ve
37. Tunaya, a.g.e., C. . s. 8. 38. Karpat, a.g.e., s. 33.

314

DURDU MEHMET BURAK

Terakki'nin giritii abalar bu dnemde mayalanmtr. Keza "milH egemenlik" kavram ile ilk kez bu dnemde dile getirilmeye balanmtr. II. Merutiyet ve Mtareke Dnemi'nde kurulan saysz parti ve cemiyetler, Trkiye Cumhuriyeti'nin kurulmasndan sonra da deiik ierik ve isimlerle yaantlarna devam etmilerdir. Ksaca yeni Trk Devleti'nin oluumunda bu dnemin olumsuz geleneklerinden etkilendii kadar, olumlu mirasndan da yararlanlmtr. 1908' de hrriyetin ilanndan sonra fikir tartmalar daha belirli bir ekil ald ve olduka sistemli bir ekilde ifade edilen bu fikirler zamanla belirli ahslar ve yaynlar tarafndan topland. Bu fikir cereyanlarnn ortak amac, imparatorluun geriliine bir are bularak kmesini nlemek ve ona, dnya devletleri arasnda saygdeer bir yer kazandrabilmekti. . Muhafazakar-slamclar arasnda az ok birlik olduu halde yenilikiler iki yola ayrldlar: Garplar (Batllar) ve Trkler39 slamclarn (Pan-slamistlerin) banda Prens Sait Halim, M. emseddin, Musa Kazm ve Hac Fehim vard. Bunlara gre imparatorluun zayflamasnn sebebi slamf esaslardan ayrlm olmas idi. Bu ayrlma, imparatorluun ruhuna aykr Batl fikir ve messeseleri kabul etmek eklinde olmutu. slamclar 1909 ylnda ttihad Muhammedi partisini kurarak zayf bir birlik meydana getirdiler ve 13 Nisan 1909 ayaklanmasn (31 Mart Yakas) kkrttlar. Jn Trkler duruma hakim olunca bu partiyi kapattlar40 Batclarn banda Abdullah Cevdet, Celal Nuri, Sleyman Nazif, Klzade Hakk ve Ahmet Muhtar vard. Bunlar genelolarak yenileme konusu zerinde birleiyorlard. Batclar birbirlerinden farkl derecelerde, dincilii meslek edinmi zevata muhalif olmakla beraber, inan kayna olarak Mslmanla ve onun evrensel deerlerine inanyorlard. Osmanll ise, hem eitli milletlerden meydana gelme bir devletin birliini salayacak ana bir prensip olarak hem de imparatorluun temeli ve kuvvet kayna olan slami39. Karpat, a.g.e., s. 41. 40. Tunaya, a.g.e., s. 261-270.

.J

OSMANL DEVLET'NDE

JN TRK HAREKETiNiN

BALAMAS

VE...

315

yet'i mantken tamamlayan bir unsur olarak gryorlard. Batclarn ileri srdkleri balca yenileme aresi eitim yolu ile halkn aydnlatlmasyd. Trklerin f'Turan" idealine karlk Batclar "rfan" idealini savunuyorlard. Jn Trkler devrinde gelien nc ve en mhim ideoloji milliyetilikti. Yenicilik modellerine yeni bir gzle bakarak siyas alanda kltr birliini esas olarak kabul ediyordu. Bu cereyan ilkin edebiyat ve tarihte belirdi ve balangta sadece kltrel mahiyette idi. Jn Trkler devrindeki milliyetilik akm birka safhaya ayrlabilir. Muhalefet yllarnda, yani 1889-1908 aras, Trk milliyetilii aka ortaya konmuyordu, nk aznlklar, padiaha kar kazanlacak zafer neticesinde bamszlklarn elde etmek midiyle Jn Trkleri destekliyorlard. 1908-1913 aras Jn Trklerin milliyetilik anlay daha belirli bir ekil alarak Trk milli zelliklerine gre dzenlenmi ve Trklerin hakim durumda olduklar merkeziyeti bir Osmanl devleti meydana getirmek siyasetinde ifadesini bulmutu41 Zamanla Jn Trklerin Turancl ve laik grlerinin kuvvetlenmesi Araplarn Birinci Dnya Sava'nda ngiltere'yi desteklemeye karar vermesi Milliyetiliin dinden daha kuvvetli bir ideoloji olduunu gsterdi. Osmanllk fikri daha Balkan Harbi'nde (1913) manasn kaybetmiti. te bu devrededir ki Ziya Gkalp (1875-1924) milliyetilerin nazariyecisi olarak belirdi ve Trk aydnlar arasnda ok taraftar kazand. Ziya Gkalp'in grne gre millet yalnz rk, corafi artlar, siyasal birlik veya irade kuvveti zerine kurulamazd, kltre, yani ortak dil, din, ahlak ve sanata dayanrd. Gdlecek ama btn Trklerin kltr birliine dayanarak kuracaklar byk lke, Turan' d. Ziya Gkalp'in ttihat ve Terakki iindeki ve dndaki taraftarlar hzla artarak zamann tannm aydnlarn da iine almtr: Ahmet Aaolu, Yusuf Akora, M. Fuat Kprl, Halide Edip Advar, Mehmet Emin, Hseyin Cahit Yaln, Akil Muhtar, Hse41. erif Mardin. Jn Trklerin istanbuL. 1994. s. 63. Siyas Fikirleri, 1895-1908, letiim Yaynlar,

316

DURDU MEHMET BURAK

yinzade Ali ve Hamdul1ah Suphi Tanrver42 Milliyeti fikirleri yaymak ve nihayet Osmanl mparatorluu'nu bir Trk devleti haline getirmek maksadyla 1911 'de Trk Yurdu, 1912'de Trk Ocaklar Tekilat meydana getirildi. Milliyetiler hem din ve Osmanllk konusunda kendilerinden ayrldklar slamclarla Batclara, hem de air Tevfik Fikret'in temsil ettii kltrel ulusalc ve hmanist cereyanlara karyd1ar. Bununla beraber milliyetilik resmen tutulmuyor, Osmanllk devletin ideolojisi olmakta devam ediyordu43

SONU
Osmanl Devleti'nin Yeni Osmanllar, Jn Trkler, ttihat ve Terakki kanal1aryla inklap ve reform hareketleriyle ykmdan, kten kurtarlmas dn1rken, bu dncede olanlar giritikleri eylemlerle mmet toplumuna dayanan devletin mrn bir anda tketmiler ve planlar tersine dnmt. Yarar yerine zarar, hizmet yerine ihanet, bat teknii ve bat ilmi adna terr ve ajitasyon ve ykc adetler getirmiler, bir gaye iin yaptklar her davran ters sonular vererek gayelerine bizzat kendileri ihanet etmi oluyorlard. Osmanl Devleti reforma ve modernlemeye, yenilenmeye belki ihtiya duyuyordu ama bu ihtiya d etkenler, payandalarla giderilemezdi. htiyacn, milli bir zorunluluk olarak ortaya kmas, kendi bnyesinden domas gerekliydi. mmet olarak ihtiyalar kendi iinde zmlenmeliydi. Oysa gryoruz ki, Jn Trkler, ttihat ve Terakki eliyle reform adn alan hareketler d organizelerle balatlmt. Bylece onlar devleti deil, kendi iktidarlarn kurmulardr. Reform hareketleri, milli bnyenin, aclarnn giderilmesini deil, d glerin isteklerini yerine getirmekten baka sonu vermemitir. Jn Trkler, lke iinde bir birlik ruhu oluturmak yerine kendileri dnda herkesi muhalif kabul ederek birok tecrbeli devlet adamn ve batnn otuz yl yerinden oynatamad II. Abdlhamit gibi siyas dehay bir kargaa oluturarak grevden uzakla42. M. kr Haniolu, Osmanl ttihad ve Terakki Cemiyeti ve Jn Trklk, C. i: (1889- i902), iletiim Yaynlar, stanbul, 1989, s. 650. 43. Tunaya, a.g.e., s. 378-383.

.--------------

-_

.._-----

--

--

OSMANL DEVLETi'NDE

JN TRK HAREKETiNN

BALAMAS

VE...

317

trmlardr44 Onlar, Osmanl Devleti iinde hrriyet, adalet, eitlik seslerini ykseltirlerken, Osmanl vatanda hi mi hi gndemin iinde yer almyordu. nk devletin emsiyesi altndaki vatanda onlarn iddia ettikleri gibi esir deildi. nk devlet, adaletin, hrriyetin, eitliin slam esaslar dahilinde bir garantisiydi. Ykm cemiyetlerinin eylemleri, d etkilerle oluturulan planlarla bu garantiyi krmt. Jn Trklerin, ttihat ve Terakki'nin ortaya attklar sloganlar, aznlklarn bakaldrmalarn hzlandrm, beraberlik ruhundan ykm ve kargaaya gelinmitir45, Bat' nn bitmeyen Hal fikri varken, aznlklarn eit haklar seslerini ykseltmek Osmanl'nn temeline dinarnit yerletirmekten baka bir ey deildi. Jn Trkler ve ttihat ve Terakki, ynetime hakim olduktan sonra, ordu eliyle ynetmeye balam ve bylece o gnlerden bugnlere gelen militarist izgi olumutur<>,
KAYNAKA Ahmad, Feroz; itti/wt ve Terakki 1908-1914, Sander Yaynlar, stanbul, 1971. Akin, Sina; Trkiye Tarihi, C. 3, istanbul, 1992. Baykal, B. Stk; "93 Merutiyeti", Bel/eten, C. 6, S. 21-22, Ankara, 1942. Berkes, Niyazi; Trkiye'de adalama, Ankara, 1973. avdar, Tevfik; Trkiye'nin Demokrasi Tarihi (1839-1950), Ankara, 1995. Cevri; inklap Ne iin ve NaslOldu? Matbaa-i tihat, stanbul, 1928. The Eothen Press, England, 1981. Institution, Washington, D.C.,

Davison, Roderic H.; A Short History o/Turkey,

Davison, Roderic H.; The Turks in History, Smithsonian 1980. Halil Mentee'nin

Anlar, Haz: . Arar, Hrriyet Vakf Yaynlar, stanbul, 1986.

Haniolu, M. kr; Osmanl ittihad ve Terakki Cemiyeti ve Jn Trklk, C. i: (18891902). letiim Yaynlar, stanbul, 1989. 44. Roderic H. Davison, The Turks in History, Smithsonian Institution, Washington, D. c., 1980, p. 24-25. 45. Halil Mentee'nin Anlan, Haz: . Arar, Hrriyet Vakf Yaynlar. istanbuL. 1986, s. 112. 46. Ahmet Bedevi Kuran, nklap Tarihimiz ve Jn Trkler, Tan Matbaas, stanbul, 1946, s. 170-112.

318

DURDU MEHMET BURAK

Mardin, erif; Jn Trklerin Siyasi Fikirleri, 1895-1908, iletiim Yaynlar, 1994. Kansu, Aykut; 1908 Devrimi, letiim Yaynlar, stanbul, 1995.

stanbul,

Karabekir, Kazm; iihat ve Terakki 1896-1909, Tdav Ofset Tesisleri, stanbuL, 1982. Karpat, Kemal H.; Tiirk Demokrasi Tarihi. Afa Yaynlar, stanbuL, 1996. Kemal, Yahya; ocukluum, 1973. Genliim Siyasi ve Edebi Hat/ralarlm, Baha Matbaas,

Kocaba, Sleyman; Jn Trkler Nerede Yald?, Vatan Yaylar. stanbuL, 1991. Kuran, Ahmet Bedevi; inkldp Tarihimiz ve Jn Tiirkler, Tan Matbaas. stanbul, 1946. Petrosyan, Yuriy Asatovic; Sovyet Gzyle Jn Hachasanolu, Bilgi Yaynevi, stanbuL, 1988. Trkler, ev: M. Beyhan-A.

Sungu, ihsan; Tanzimat ve Yei Osmanllar, Maarif Matbaas, istanbul, 1940. (Tanzimat . Anma Kitab'ndan ayr basm). Tepedelenliolu, Nizamettin Nazif; ildn- Matbaa, istanbul, 1960. Hrriyet ve Sultan ll.Abdiilhamid, Yeni

Tunaya, T. Zafer; Trkiye'de Siyasal Partiler, C. I-II, istanbul, 1986. Uzunarl, i. Hakk; ll. Merwiyet'in Ne ekilde ildn Edildiine Dair Vesikalar, T.T.K. Yaynlar, Ankara, 1966 (Belleten'den ayr basn). Yalan, Mustafa; Jn Tiirklerin Seriiveni, ilke Yaynlar, stanbul, 1994.