ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

СЕМЕЙ МЕМЛЕКЕТТІК ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ИНСТИТУТЫ
ШӘКӘРІМТАНУ ҒЫЛЫМИ-ЗЕРТТЕУ ОРТАЛЫҒЫ

Айман Тоқсамбаева

ХАНДЫҚ ДӘУІР
ӘДЕБИЕТІ
(оқу құралы)

Семей-2008

ББК 83.3 Каз
Т – 52

Құрастырушы – Айман Омарқанқызы Тоқсамбаева, филология
ғылымдарының кандидаты

Пікір жазған – Арап Сіләмұлы Еспенбетов, филология ғылымдарының
докторы, профессор
Айман Советқызы Ақтанова, филология ғылымдарының кандидаты

Тоқсамбаева А.
Т-52 Хандық дәуір әдебиеті: Оқу құрал. – Семей,2008. –136бет.
ISBN 9965–00 –402–1

«Хандық дәуір әдебиеті» атты оқу әдістемелік құралда мерзімді баспасөзде
жарық көрген ғылыми дәйектемелер мен деректердің пайдаланылуы да
студенттердің берілген тапсырмаларды өз бетімен игерулеріне ықпал етеді.
Зерттеуші ғалымдар еңбектеріндегі деректерге қосымша берілетін мұндай
материалдар студент білімінің сапалық деңгейінің өсуіне де, материалдарды
сыни көзқараспен қарап игеруіне де септігін тигізеді.

ББК 83.3 Каз

Х

4603000000
00(05) –08

ISBN 9965–00 –402–1

© Тоқсамбаева А.О., 2008

АЛҒЫСӨЗ
Оқу әдістемелік құрал алғашқы рет ұсынылып отыр. Хандық дәуір
әдебиетінен оқылатын дәрістердің қысқаша сипаттамасы, тәжірибелік сабақ
кезінде қандай сұрақтар қамтылуы керек, студент нені және қандай оқу
құралдарын, қосымша әдебиеттерді
басшылыққа алу керектігі толық
қамтылып, сілтемелер берілген. Тәжірибелік сабақтардың, СОБӨЖ, СӨЖ
тапсырмалары, сұрақтары, тест материалдары да тақырыптардың мазмұнын
ашу мақсатын көздей құрылған.
Оқу әдістемелік құралда хандық дәуірдегі ақын-жыраулардың өмірі мен
шығармашылығы, оларды зерттеген ғалымдардың еңбектері туралы нақтылы
мәлімет берілген.
Оқу әдістемелік құралда қамтылған материалдар, тарихи романдардағы
нақтылы деректер студент білімін өз бәтімен толықтыруына мол мүмкіндік
береді. Сондай-ақ, әдебиеттану пәнінен алған білімдерін тереңдету мақсатында
әдеби-теориялық ұғымдарға байланысты картотекалық материалдарды теру
барысында студент білімін өз бетімен тереңдетуге мүмкіндік алады.
Студенттердің өздік жұмысын орындау барысында әдебиет теориясынан
алған білімдерін шыңдай түсу көзделген.Сонымен қатар жыраулардың
ерекшеліктері мен шеберліктерін таныту мақсатында әр жыраудан бір-бір өлең
жаттау, әдеби талдау жасау арқылы студенттердің таным белсенділігін арттару
мәселелеріне ерекше көңіл аударылды.
«Хандық дәуір әдебиеті» атты
оқу әдістемелік
құралда мерзімді
баспасөзде жарық көрген ғылыми дәйектемелер мен деректердің пайдаланылуы
да студенттердің берілген тапсырмаларды өз бетімен игерулеріне ықпал етеді.
Зерттеуші ғалымдар еңбектеріндегі деректерге қосымша берілетін мұндай
материалдар студент білімінің сапалық деңгейінің өсуіне де, материалдарды
сыни көзқараспен қарап игеруіне де септігін тигізеді.
Әдістемелік құралда жыраулар поэзиясын талдау үшін қажетті теориялық
сұрақтар және талдау үлгілері, анықтамалар мен түсініктер берілген.

рухтануы. Ақын . ғибраттылық мәні. Поэма – оқиғаның өлеңмен баяндалып айтылатын. 9. 12.күш пайда болып. ақыл–кеңес сарыны басым келетін өлең.сипатын суреттеп мақтап жазу дербес поэзиялық туынды. батырлар жыры деген мағынаны береді. 13. 6.әдеби шығарма басында берілетін. жыр . Поэзия – көркем әдебиеттің ертеден қалыптасқан үлкен бір саласы. 2. көлемді лирикалық туынды. 18. Мадақ өлең – салтанатты оқиғаларды жырлауға арналған. өлеңмен жазылған ертегі – хикаялары. 14.зор жігер. .» 17. айырықша тапқырлық танытатын нақыл сөз.дастандарды ауызша немесе жазбаша айтып шығаратын өнер иесі. батырлық.поэзиялық туынды. 11. 7. Арнау өлең – белгілі бір адам бейнесін. 16. мін . Ұйқас – өлең-жырларда тармақтың «өлең жолы» соңындағы бірнеше буынның келесі тармақтағы сәйкес буындармен үйлесуі «дыбыс үндестігі. Түйдек (тирада)– қазақ поэзиясында жырда қолданылатын тармақтарды топтастырудың еркін түрі. өнегелі ой-тұжырымы бар. Дастан – парсы сөзі – тарихи әңгіме. тарихи. біреуді қошеметтеу сипатындағы мадақ өлеңдер. Шумақ– өлең-жырларда. халықтың көркемдік дәстүрлерін қалыптастырып. Жырау – ауыз әдебиетінің ежелгі өкілдерінің бірі. 4. сол шығарманың кімге. Жыршы – ауыз әдебиетінің дәстүрін сақтаушы. 10. дастандары.ақын. 20. Толғау – күрделі. қоғамдық мәелелерді қозғайтын толғау – жырлап айтушы. көбінесе өлең түрінде келетін автор сөзі. көлемді поэзиялық шығарма. ғашықтық. жырлап айтатын уақиға. дастан-поэмаларда өлең тармақтарының жолдарының белгілі ретпен топтасуы. Жылнама – тарихи жыл – жылға бөліп баяндау түрі. Шешендік сөз – қазақ ауыз әдебиетінің жаныры. Шабыт – өнер адамының шығармашылық қуатының шегіне жетіп тасқындауы. Жыр – қазақ халық поэзиясының бір түрі. 19. өлең. 15. Қиса – қазақ әдебиетіндегі кітаби ақындардың Шығыс әдебиеті үлгісіндегі сюжеттік шығармалары. жалғастыратын сөз шебері. Арнау . ертегі. 3. сюжетсіз поэма. жырлар айтып таратушы. орындаушы мағынасында. Насихат өлең – уағыздар. кейде жыр – толғау түрінде келетін көлемді шығарма. өлең жыр түріндегі шығарма. 5. Шайыр– «арабша ир».ГЛОССАРИИ 1. қандай уақиға байланысты екенін көрсететін. 8.

қалыптасқан тұжырымдарға жаңа қырынан қарап.21. эстетиканың. публицистиканың. әдеби сынның. көне соқпақтардан бөлек. әдеттен. әрі дағдыдан. көркем әдебиеттің жанры. өзінше толғап. тың болжамдар мен түйіндеулерге құрылатын философияның. .Эссе –тұрақталған.

болған оқиғалардың ізі ататындығына таңдануға болмайды. Ерлік мінездерін. көмескіленудің салдарынан оқиғаның құрылымы. Елінің серкесіне.сұлама. мұның ХVХVII ғасырларындағы жыраулардың жеке басының өмірін. ХV-ХIХ ғасырлардағы қай жырауды алсаңыз да олардың елі үшін жанын отқа тоспайтыны кем де кем.Ал. көтермелеп көрсетуден сырт қалмайды. алқакөл. Бірақ.Тарихи зерттеулердің айтуы бойынша халықтың сауат ашуы қандай жағдайда болды? 4. Солары үшін оларды елі де риясыз сүйе білген. шындықтан өретіні қақ. Дәрістің мақсаты: Қазақ халқының 15-18 ші ғасырлар шегіндегі тарихиәлеуметтік жағдайын таныстыру. Жыраулар мұрасы мен кейінгі ХVIII-ХIХ ғасырлардағы көркемсөз өкілдерінің шығармашылықтарының өзгешеліктеріне тоқталу. 2.«Ақтабан шұбырынды.Дәрістердің қысқаша сипаттамасы ДӘРІС 1. Тірек сөздер:Ақтабан шұбырынды. Алқакөл сұлама» оқиғасының әдебиетте бейнеленуі. жоңғар басқыншылығы. Ұқсастықтар да аз емес. 5. онымен жақсылы-жаманды қатынаста болған екінші бір ірі тұлғалардың есімі мен ісі өзгертіліп. Батыр тұтқан. жылдар өте келе әлгіндей тарихи тұлғаларға тұтастардың естелігі ескіріп. сондай адамдар жайлы тараған аңыздың өзінің біразында шындықтың табы. 3. яки қазақ хандығының құрылуы және қалыптасуы тұсында өмір сүрген жыраулар мұрасы мен кейінгі ХVIII-ХIХ ғасырлардағы көркемсөз өкілдерінің шығармашылық бет-бейнесінде біраз өзгешеліктер бар. Дәрістің жоспары: 1. . «Қаратаудың басынан көш келеді» дейтін сөздермен басталатын «Елімай» әніне қатысты әңгіме. кейде танымастай қалыпқа түсетін де таң емес. көріпкел санаған. Қазақ әдебиетінің ерте дәуірінде. сүйкімді қылықтарын аңызға айналдырған.аңыз ұлғайып айтудан. заман өзгере. Әсіресе. Өйткені. ХVIII ҒАСЫРДЫҢ АЛҒАШҚЫ ШИРЕГІНДЕГІ ҚАЗАҚ ЖЕРІНДЕГІ ТАРИХИ ОҚИҒАЛАР.Қадырғали Жалайырдың «Шежірелер кітабы» жайында айту. Бұлардың көпшілігі халқының қамына бола ханмен де қармен де айқасудан тайынбаған. көсеміне балаған. шығармаларында бейнеленетін тарихи шындықты анықтауда көп септігі тиетіндігін баса айту орынды болмақ. әсірелей. 6. халық өзінің қалаулылары жайлы аңыздың өзегін өтіріктен емес. Өйткені. Хандық үшін күрестің шиеленісуі. Рас. Әйтсе де солардың өзінен де ақиқатты айқындауға көмектесетін біраз жайлар табылып жатады.

ХIХ ғасырда тірлік кешкен Байтақ. Олжабай. Олай болса бұлардың бірінде тарихи оқиға. бұл авторлардың өз тұстарындағы қоғамдық салмақтары да әрқилы. сол дәуірдегі қазақ жұртының поэзиялық дәстүрінен толғау жанры шығып қалған деген пікір тумайды. Ал. Үмбетей секілді жыраулар мұрасынан да бірсыпыра өзгешеленеді. үндестік туралы әңгімені осымен доғармайтынымыз аян. тегінде оның негізгі себептерін ауызша үрдістегі әдебиеттің ішкі мүмкіндеріктерінен іздеген жөн. ХVIII ғасырда. Өйткені. кейінгі дәуірдің ақын. Шәлгез бен Доспамбетті. оларға қарағанда күні кеше өмір кешкен сияқты ХV-ХIХ ғасырлардағы сөз зергелеріне де тікелей байланысты. Марғасқа мен Жиембетті өзара бір-бірімен салыстыруға болмайды.Сондай-ақ. ХIХ ғасырдағы Мұсабай. әрқилы көлемде бүгінге жеткен Бөгенбай. ХV-ХVII ғасырлардағы әріптестерінен ғана емес. қазіргі заман ақындарының творчествосынан кеңінен орын алғаны баршаға аян. Олар өздерінің көкейіндегі ойларын толғаумен паш еткен.б туралы дастандардың ең болмағанда . Және бұл мәселе тек ХV-ХVII ғасырлардағы жыраулар мұрасына ғана қатынасты емес. аузына елі қараған жырау ретінде де әртүрлі тағдырды. солардың әуенін өздеріне жеткізуге себепкер болған Бұқар. Міне. шығармашылық тұлға ретінде де Асанқайғы мен Қазтуғанды. Өйткені. оның ар жағында өмір сүрген жыраулардың көлемді үлкен шығармалары болған ба. Сондай-ақ.Әрине. әралуан тарихи сәттерді басынан кешіріп. авторлығы жоғалып. жыраулық талант-дарыны жағынан әртүрлі сипаттағы сөз өнерінің өкілдері болды. Мәселен. пенделік һәм азаматтық іс-әрекет көрініс таппақ. Қабанбай. тарихи қаһарман ретінде де. оны шамасы келгенінше кейінгі жыршы. тарихи сәт пен тағдырға қарай шығармашылық мінез. ХIХ ғасырдың өкілдері Мұсабай мен Нысанбай жыраулар көбінесе үлкен эпостық үлгідегі тарихи жырлар пішімімен жырласа. ХVIII ғасыр жырауларының өз атымен кейінге жеткен ондай шығармалары жоқ. Әрине. Жанұзақ секілді Жәңгір төңірегінде болған жыраулар өздерінің мадақ жырларын тек толғаумен ғана жеткізген. Мәселен. олар жұмыр басты пенде ретінде де. Әйтпесе. Тіпті олардың бәрін есептемегенде бұл жанр бүгінгі күнге дейін өмір сүріп келіп. егер болса неге кейінгі дәуірге жетпеген деген мәселеге келсек. Сол себепті олар өздерінің тұтынған мақсаты. жыраулары өзінше жырлай беретін халық эпосына қарағанда авторлы туындының жолы ауыр болмақ. сол ғасырдағы жорық жыршысы Махамбет ақынның барша туындысы тек толғаулардан ғана тұрады. Нысанбай жыраулардың шығармалары тек. бұдан ХIХ ғасырдағы жыраулар творчестовосынан. Мәселен. жыраулар өзгертіп айта бермесе керек. Әйтсе де бұған қарап біз жыраулар мұрасындағы өзгешеліктер мен ұқсастық. ел басынан өткен елеулі кезең көрінісі қою. т. Өйткені. олардың өмір сүрген дәуірлері тек мезгіл жағынан ғана әртүрлі емес. өмір кешкен адамдар. екіншісінде сұйық деп әңгімені сұйылту орынсыз болар еді. онан арғы дәуірдегі жыраулардың көлемді туындыларының кейінгіге өз атымен жетпеуінің бір себебі осында деп білеміз. ХVIII ғасыр. бұл авторлар шығармаларының жанрлық тұрқы да өзгеше болды. Ал.

өздері ерліктерінің куәсі болған батырлар жайлы дастан шығармағанына кепілдік беру қиын. соның басы өзім болайын деп жылайтын эпизоды бар. Г. күні кеше жорықтас болған азаматтарды оқ өтпес қиял-ғажайып адамдар етіп көрсетер еді деп айта алмаймыз.бірі болмаса бірінің әу баста Бұқар. әу баста осы дастанның кейбір бөлігі Бұқар қолынан шықпады ма екен деген ойға да жетелейді.. Өйткені. Алшыннан жүз кісі айттым. олар батырлар ерлігін бастан етіп жырлағанда да өз аттарымен сақталған толғауларындағыдай кәдімгі ет пен сүйектен жаралған адам етіп кейіптері хақ. что все пережитое человечеством . Өйткені. «Қабанбай батыр» туралы жырда әл үстінде жатқан батырдың көңілін сұрай келген Бұқар жыраудың Қабанбайды мың жылқыны жауып жіберіп суарар қайнар бұлаққа. қазақ қауымы атышулы «Ақтабан шұбырынды» сынды қайғылы оқиғаны басынан өткерді. сонда қалар ма екен жаның-ай » дейтін Бұқардың өз атымен сақталған жырын еске түсіріп қана қоймайды. немесе онымен тұстас жыраулар сол ежелгі қалыпта пайдаланар еді. бұл дәуірде өмір сүрген жыраулардың халықтың тарих бетінен жоғалып кетпеуі үшін отқа түсетін. солардан тағлым алмағандығына.. Исчезавшее в действительности. Әйтсе де. еңбегін сарп ететін жандардың өзі тектес пенделер екендігіне әбден көзі жетті. Белинскийдің: «закон развития человечество таков. оның тарих аренасынан біржола шығып қалған тұсының куәгері болды. Осы халықпен қандас Еділ қалмақтары ата қоныстарына қайтқан тұста олармен де айқасып бақты. Керейден жүз кісі. ХVIII ғасыр жырауларының сол өздеріне дейінгі эпосты кейінгіге жеткізуші буын бола отырып. Үйсіннен жүз кісі. Шындығында да бір сөз етіп отырған ХVIII ғасырдағы. ХVIII ғасырдың қазақ ұлыстары үшін жан жадыратар қуанышты оқиғалармен басталмағаны мәлім. қашқан жауды құтқармас жүйрік пыраққа теңей кеп. -живет в сознании »-дейтін үлкен ғибратты сөзі бар. Орыс әдебиетінің ұлы сыншысы В. оның хәлсіз жатқанына қамығып. эпостық дәстүрдің қазақ топырағында өмір сүріп келе жатқанына қаншама заман өтті?! Ал. Өйткені. . Мәселен. Демек. сол замандағы Орталық Азиядағы айбарлы мемлекетжоңғарлармен ширек ғасырдан астам уақыт бойы табан тіресе күресе отырып. Бұл тұрғында жыраулық поэзия сол үлкен оқиғалардың нақтылы көрінісін көркем жырмен өрнектегенімен ерекше назар аудартады. Бұл жан тәсілім еткелі жатқанда Абылайға «Үш жүзден үш кісі құрбан қылсам. Осы зілзаланы қазақтың басына түсірген. оның бер жағындағы талай үлкен оқиғалардың көріністері халықымыздың есінде естелік болып өмір кешкен. немесе сол тектес жырау аузымен айтылған ұзақ сонар жырлардан бастау алып жатуы әбден мүмкін. құрбандыққа Арғыннан жүз кісі. Әрине. ішінде жүрді. біз бұл арқылы ескі эпостық канондарды Бұқар. халықтың елдік тарихында бұл ғасырдың алар орны айырықша. не исчезает без следов в пучине времени. Небір сұрапыл оқиғалардың өздері куәгері болды.

13. Қытай секілді іргелі елдермен араға елшілерін. яки сексен мың әскері бар Тәуке хан кезіндегі (1680-1718) айбындылық жол болатын. 25. 21. 5. 1713-1714) бір тұсында қазақтар.Хандық үшін күрес қай жылы шиеленісе түсті ? 2. Бұл күрес жолында қазақ халқы өзге бір әлеуетті ел тарапынан өзіне сүйенер тірек. 31. 17. Өйткені. кек қайтару шайқастары болып қана қалған жоқ. Өйткені. 4. 36. Алқакөл сұлама» оқиғасы әдебиетте қалай бейнеленді? Сол оқиға қарсаңындағы және одан кейінгі кезеңдегі қазақ ұлысы мен оның төңірегіндегі халықтардың тарихи-әлуметтік жағдайы қандай еді?. Және соның ақыры ізсіз кеткен жоқ. осы оқиғалардың барлығы бір-бірімен тығыз байланысты жайлар еді.Тарихи зерттеулердің айтуы бойынша халықтың сауат ашуы қандай жағдайда болды? 3. 1711-1712. 27. Россия. 9. 11. 1698. қазақ жеріне 1723 жылғы зобалаңды әкелуші Цэван-Рабдан хонтайшы (1697-1727) билеген жоңғар хандығы сол кездегі көшпенді елдер ішіндегі ең агрессияшыл. 1651. Қазақ жұрты Ресей елінің боданы болды. 15. 30. 3. дос табуды мақсат тұтты. 19.35. .Ал. 1652. 1718 жылғы Түркістан маңындағы қазақ жасақтарының жоңғар қолынан күйрей жеңілуі қазақ билеушілерін ойландырарлықтай жай еді. қазақ ұлыстарының жоңғарларға қарсы азаттық үшін күрес-атышулы «Ақтабан шұбырынды» сынды қасіретті оқиғаның жалғасы. 1717 жылғы Аякөз өзені бойындағы. 2. 34. екі айқас та жоңғарлықтардың әбден күйрегендігін көрсетті.. бір кезеңінде жоңғарлар басым болып келсе. Енді осы «Ақтабан шұбырынды. 26. 33. 12. 22. жүз жылдан астам уақытқа созылатын жоңғар-қазақ күресінің (1635. Ал. «Ақтобан шұбырынды» оқиғасы басталар тұста қазақ ұлысында сондай бес жыл бұрынғы. хабаршыларын жүргізді. 1643. Себебі. 32.Қадырғали Жалайырдың «Шежірелер кітабы қазақ хандығы туралы не жазды? Әдебиеттер: 1. Дәрісті бекіту сұрақтары: 1.28. 24. 29. 10. 6. үлкен әлеуетті феодальдық хандық ретінде өзін әбден танытып үлгерген-ді.

аз болса да ұлы жырау шығармаларының бір кішкене үзігінің бізге жеткені жайында. 1994) жинақтарында. Қазтуған XV ғасырда өмір сүрген ноғайлы батыры. ол туралы деректер өте жұтаң. Қ.Қазтуған жыраудың қолбасы батыр болған деген аңыздың шындыққа жақындығы.Сейфуллин. «Қарға бойлы Қазтуған» атты толғау-поэмалары туралы. Оның шығармалары бүгінгі уақытқа толық жеткен жоқ. 1912) жарияланса. ҚАЗТУҒАН ЖЫРАУДЫҢ ӨМІРІ.ДӘРІС 2. сол кезде жеке халық болып қалыптасқан қазақтардың бай әдебиеті. ұлттық тіл тазалығы. 7. тілі бір түркі тектес тайпалардың. Туып өскен жері туралы. 6.шайыр. әрі ірі эпик.Мұрат ақын. «Бес ғасыр жырлайды» (1984). Мағауин.Қазтуғанға дейінгі жыраулардың аты жеткенмен. ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ. М. би әрі ақын-жырауы екені анық. Сыдиықов.Қазтуған жыраудың өмірінен мәлімет. Мұрын жыраулар жырлаған «Қазтуған». 2. шынтуайтқа келгенде. Дербісәлин.алдаспан. . Ленинградтан тұнғыш рет орыс тілінде жарық көрген «Поэты Казахстана» (1978). артынан бір-бірінен бөлініп кеткен түбі бір. Алайда. шығармашылығының зерттелуін толық игерту. Ноғайлы аталып. Қазтуған толғаулары-орта ғасырлық әдебиеттің алтын мұрасы– жыраулықтың тамаша үлгісі екендігі.Қазтуған жырларының маңызы. ақын-жыраулар поэзиясының бастауында тұрған үлкен эпик. кейіннен «Ертедегі әдебиет нұсқалары» (1967). Сүйіншәлиев.Тілепов сияқты белгілі әдебиеттанушы-ғалымдар қалам тербеді. «XV-XVIII ғасырлардағы қазақ поэзиясы» (1982). X.эпик ақын. Дәрістің жоспары: 1. Жыраудың көшпенділер аристократиясынан шыққандығы. баспа бетін көріп келе жатқандары үзінді күйінде ғана ақын мұрасынан азды-көпті мағлұмат береді. Жырау өмірі мен шығармашылығы туралы азды-көпті болсын С. Тірек сөздер: Жырау. Алтын Орда заманындағы ноғайлы-қазақ дәуірі әдебиетінің ірі өкілі Қазтуған жырау. Сол себепті де жоғарыда аталған ғалымдар жырау туралы азды-көпті жазды деуіміз де осыған саяды. Ж. толғауларының жетпегені туралы. суреттеу шеберлігі.Қазтуғанның нәзік лирик. Дәрістің мақсаты: Қазтуған жыраудың өмірін. 4. Қиял байлығы. таза ұлттық рух. «Ұлы арман» (1990). 3. қолда бары. яки қазақ ақындарының басты жырлары» жинағында (Орынбор. «Алдаспан» (1971). көбі мүлде ұмыт қалса. «Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет» хрестоматиясында (1993) басылды. жорық жырауы болғандығы. Ә. 5. «Поэты пяти веков» (Алматы. Қазтуған жыраудың өлеңдері алғаш рет Ғабдолла Мұштақ құрастырған «Шайыр.

шымырқанған тебіреністен туған бұл теңеулер батыр жыраудың туған жерге сағынышын. Мұнар болған күнді ашқан. жыр жолдары арқылы туған жерінен еріксіз үдере көшкен ел көрінісі көз алдымызға келеді. қолбасшысы. қысылтаяң кез туған шақта Қазтуған елін аман сақтап қалу мақсатында жұртты бастап Еділ. «Белгілі биік көк сеңгір» деп басталып. халық мұңын жоқтаған Қазтуғандай жаужүрек батыр. Осы қоштасу өлеңі оның XV ғасырдың екінші жартысында өз қарамағындағы руларды бастап Еділден еріксіз ауып. алаң жұрт». ноғай тайпаларының рубасы. Анамыз біздің Бозтуған Келіншек болып түскен жұрт… – деген. Қазтуғанның Еділ өзенін жағалап. Қабыршақты. шексіз махаббатын білдіріп. Қазтуған жыраудың қонысы «Жайықтың күнбатыс шетіндегі Нарын. әрі атақты батыры болғаны мардымсыз тарихи аңыздар арқылы белгілі. Бозан бойын жайлаған қазақ. Жайықтан Қазақстанның күншығыс жағына ауған деседі. ел бірлігінін қожырай бастауынан болса керек. Атамыз біздің бұ Сүйініш Күйеу болып барған жұрт. «Бұдырайған екі шекелі». Ақтұба. оны аман-есен сақтай алуды перзенттік парыз деп білді. алаң жұрт. Ел қамын ойлап. Салп-салпыншақ анау үш өзен. көсемі. Оның басты себебі – талай құтты қоныс болған туған жердің жайсыз мекенге айналып. . жыраулық жыр жолдарын биікке көтерген шығармалары санаулы ғана. Салуалы менің ордам қонған жер. Қазтуған жырларындағы шоқтығы биік шығарма – оның туған жермен қоштасу жыры.Бұған дейін XIX ғасырдағы көрнекті қазақ ақыны Мұрат Мөңкеұлының «Қазтуған» толғауында айтқандай. Алаң да алаң. Қазтуғанның ақындық қуатын танып. қол бастаған басшы жұртын соңына ерте білді. Қаралау деген жерлер екен» деген жалғыз ғана мәліметке сүйеніп келдік. Жау жағадан алып. адамды елжіретер түйдек-түйдек сөз тізбектері. Қазтуған жырларында оның ақындық ерлігі мен шырқау биігін көрсетер тұс – ол жырды кім шығарғанын нақтылы дәлелдейтін: Бұлт болған айды ашқан. Ақала ордам қонған жұрт. елінің болашағын тереңнен толғанып. бүгінгі ұрпаққа сақталып жеткен үш жырының өзі оның үлкен эпик ақын болғанын дәлелдейді. Қазақ мемлекеті құрамына өткенінен сыр шертеді. Жабағылы жас тайлақ Жардай атан болған жер… Шиыршық атып. «Алаң да алаң. ақындық қиял ұшқырлығы мен өршіл романтикалық шығармашылық шеберлігін дәлелдей түседі.

1969) жинақтарында жарияланып. Қазтуған – ноғайлы дәуірінен тілі де. 1912). «Ноғайлар» атты көлемді ғылыми зерттеуде ноғай әдебиетінің көрнекті өкілі ретінде жырау шығармашылығы арнайы сөз болды. бір сырлы жан екенін аңғартса керек. халықты аузына қаратып. жеке басы бірнеше өнерді меңгерген сегіз қырлы. ділі де. Мұның өзі жыраудың жай ғана қарапайым адам емес. тапқыр да айшықты ой иірімдерін . мақалмәтел үлгісіндегі жыраудың терең толғанысты ой үрдістері қазақ поэзиясына үлкен таусылмас қазына болды. қарақалпақ қазақ т. алаң жұрт» толғауының ноғайлар арасына кең тараған нұсқалары «Ноғай жырлары» (Астрахан. тақпақ. қарақалпақ халықтары әдебиеттанушы ғалымдарының зерттеулерінде Қазтуған жырау өз ұлтының өкілі. түбі де. «Шолпан» (Черкесск. б.б. қазақпен етене бауырлас. халықтардың тарихи кезеңге. салт-дәстүрлері де бір болып келген қазақ. «Бұдырайған екі шекелі…» деп басталатын толғау-өлең – жыраудың өзіне дейінгі ақындық сөз өнерінен алған үлгі-өнеге негізінде өмірге келген жыр. туған әдебиеті тарихындағы көрнекті тұлға ретінде бағаланып. Мәмбетов өз зерттеуінде Қазтуған жырауды қарақалпақ әдебиетінің ірі өкілі ретінде қарастырады. Бұл орайда Қазтуғанның «Алаң да алаң. батырлық жырдың алғашқы нұсқасы. нақыл. сөз тіркестеріндегі ойнақы. Осы толғаудағы «бұдырайған екі шекелі». қара қылды қақ жарғызатын ділмар шешеннің жиынтық бейнесін сыйғыза білген. Жырау өзін таныстыру монологы арқылы шағын толғауға қаймықпас қайсар «мұздай үлкен көбелі» батыр. қарақалпақ ноғай халықтарына ортақ тұлға. ұлттық. Көлемі жағынан аз ғана осы жыр үзіндісінің өзі Қазтуғаннан кейінгі ақындар мен жыраулар шығармашылығына үлкен ықпал етті. «айдаса қойдың көсемі» және т. Өз шығармаларын ауызша шығарып таратқан Қазтуған сияқты дүлдүл жырау өз есімін жырларында ерекше атап өту арқылы авторлығына дау тудырмайтын амалды сол заманда-ақ білдіргендей. дәріптеліп келеді. соны көркемдік ізденіс. уақытқа телінген ауызекі поэзиясының үлгісі деп қарау керек».Мұсылман мен кәуірдің Арасын өтіп бұзып дінді ашқан Сүйінішұлы Қазтуған. батырлардың сөзі үлгісінде туған ноғайлы дәуіріндегі толғау ретіндегі ерлік. Сол себепті де Қазтуғанды бауырлас осы үш ұлттың төл әдебиетінің бастауында тұрған ортақ ақын-жырау ретінде бағаласақ ақылға сыяды. Соңғы жылдары осы мәселеге байланысты. Сол сияқты. тілі де бір ноғай. асқақ теңеулер жырға шырай келтіріп. – деген жолдар арқылы қазақтың ноғайлы дәуіріндегі төл әдебиетінің жаңа белесінің бір қырын аңғартады. Бұл – сол кезде жеке жыраулардың. «қойдың көсемі» іспетті елін соңына ерте білер басшы. қарақалпақ ғалымы К. «Бұдырайған екі шекелі…» толғауы жыраулық поэзиядағы басқа толғаулардан оқшауланып тұратын көркемдік өзгешеліктерімен ерекшеленеді. яғни оған «қазіргі ноғай. «мұздай үлкен көбелі».

30. Бұл жырларда бір ғана жырау атымен сақталып келген жыраулық үрдістегі поэзияның нағыз қаһармандық үні. Бұлар өз дәуірі мен шығарушысы жайында кішкентай болса да елес. 7. 36. Қазтуған Сүйінішұлы Сыпыра жырау негізін салған көнеден келе жатқан толғау жанрының дамуына үлкен үлес қосты.Қазтуғанды біз тек жырау деп қана танимыз ба? 2.35. – деген осы толғаудағы көркем сөз өрнегі кестеленген жыр жолдары – бейнесі ұлғая түскен метафоралардан құралып. поэзия өмірінде сақталған шағын ескерткіш үлгісі тәрізді кейінгі дәуірге жетті. жақсы мекен іздеу мәселелерінің сол алыс замандағы жаңғырығы. 2. 33. Бидайықтың көл жайқаған жалғызы. 26. 19. жауынгер ақынның дала поэзиясына тән өр рухты. Бұлт болған айды ашқан. 12. батырлыққа тән қасиеттер анық сезіліп. үнемі үдей түскен кең үрдісті де күрделі эпитет жасайды. 24. 22. Шығармаларының мазмұндылығы мен әлеуметтік салмағы жағынан алғанда. 25. 9.10. дауылпаз үнді. 32. асқақ қанатты сөздерге толы. 17. негізгі тұспалдар ойы. Ақын шығармалары көлемі жағынан шағын болып келгенімен. 6. 13. ұғым бере алса. көркем тіркестерге бай жырлары қазақ әдебиеті тарихында өшпестей із қалдырды. Мұнар болған күнді ашқан. 27. . жауға қарсы қаймықпас атой салған батырлық лебі басым. сақтап келгені Қазтуған жасаған өлең өрнектерінің өлместігін білдірсе керек.Қазтуғанға артта қалған ұрпақтарынан кімдер жыр арнаған? 3. 15. 29. буырқанған бұла күш иесіне теңеген көркемдік ерекшелікті аңғартады. 5. поэзия эволюциясындағы белгілі бір кезеңнің көркемдік дүниетанымы тарапында нышан таныта алса. 20. Қорыта айтқанда. алан жұрт» деп басталатын толғауы да жыраулық поэзияның көркемдік қуаты жағынан шебер жасалған үлгілерінің бірі. 4. 3. ішкі мазмұнынан ерлік рухы.байқатады. Буыршынның бұта шайнар азуы.Қазтуған жырларының маңызы неде? Әдебиеттер: 1. Қазтуғанның «Алаң да алаң. жыраулық поэзияның айшықты ерекшеліктерімен бедерленеді.28. «Ұстаса қашағанның ұзын құрығы» деген бір жолдың өзі ғана көшпелі дала өмірін көз алдымызға әкеліп. 11. Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. Сонау орта ғасырларда орныққан бұл көркем сөз үлгілері өзінің сол қалпындағы нақышты қасиетін қазіргі қазақ поэзиясына дарытып. «Қазтуған толғаулары қазақ халқының халық боп құрыла бастау тұсындағы жайлы қоныс. 31. өз міндетін артығымен орындағаны болып саналады». 34.

ғасырлар бойы өз халқымен рухани бірге жасап келе жатқан жарқын тұлғалардың бірі – Асан қайғы. кең сахараны шарқ ұрып шарлағанмен. 10. Бұған оның атына байланысты туып. Сондықтан Асан есімі әр кез «қайғы» деген сөзбен қатар аталып. Кейін қазақ ханы Жәнібек маңында болғаны. 4. жұрттың көкейкесті арманын арқалаған ардагер азаматы кейпінде сипатталады. Аңыздарда айтылғандай. ел жадында сақталған қыруар аңыз. ойшыл адамның жиынтық бейнесіне айналып кеткен. Аты аңызға айналып. 2. 8. 7. Дәрістің мақсаты: Жырау Асан мен аңыздағы Асанның ара жігін ажыратып түсіндіру. қойы егіз қоздайтын» шұрайлы жер мен «қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған» мамыражай заманды арман еткенде де. Ата тегі туралы нақты деректердің жоқтығы. Асан туралы аңыздарға қысқаша шолу. сондай-ақ. «Тауарих хамсада» Шыңғыс хан кезіндегі Майқы бидің алтыншы ұрпағы деп келтірілуі. Революцияға дейін негізінен мал шаруашылығымен айналысып. Асан қайғы жеті жыл желмаяға мініп жер шолып. соның бірден-бір жоқшысы деп Асан есімін атайды. 6. Асан қайғы туралы М. аңыз. Тірек сөздер: Жерұйық. ел қамын жеген кемеңгер. Асан қайғының халық арасында әулие ретінде құрмет тұтылуы. ноғайлы. Бұлардың бәрінде дерлік Асан өз халқының бақытты болашағын ойлаған ел мұңшысы.Әуезовтың.б. ғалымдардың пікірлері жайлы. әңгімелер мен жер-қоныс аттары туралы айтылып келген сан қилы сын-сарап бағалары.Уәлихановтың. жырлары толық айғақ. табиғатқа тікелей тәуелді болған елге жұтсыз жайлы қоныс пен шапқыншылығы жоқ еркін тұрмыс. 3. Өзі ұнатқан құтырысы мол Жиделібайсынға (халық қиялындағы аты – «Жерұйық») ел .ДӘРІС 3. Х. Асан толғауларының көркемдік ерекшелігі. Асан қайғының шығармаларының зерттелуі жайлы.шұрайлы жер т. АСАН ҚАЙҒЫ ЖЫРАУДЫҢ ӨМІРІ. Ел-жұрт «адамы жүзге келмей өлмейтін. ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ. Дәрістің жоспары: 1. Ш. байлығы шалқыған бейбіт өмір қашан да асқақ арман еді.б.Сүйінішәлиевтің т. маңызы тәрбиелік орны. замана жайын толғаған әр алуан өлең. елге дәл ойдағыдай іргелі қоныс таба алмайды. Асан қайғы есімінің барша қазақ халқына кеңінен таныс екендігі. Асанның біраз өмірінің Қазанда хандық құрған Алтын Орда әміршілерінің бірі – Ұлұғ Мұхамед тұсында өтуі. 5. 9.

Н.көшіремін деген ең соңғы үміті де өшіп. Аталған автордың «Абдулланома» атты шығармасында Хасен Хожа Нақып деген кісіні Абдолла ханның тұсында мемлекет басқару ісінде биік мансапқа ие болған. Асан қайғыны жоғарыдағы Хафиз Таныш ал-Бухаридің кітабында айтылатын Хасан Хожа Нақыппен тарихи бір кісі еді деп жорамал айтқан автор халық аңыздарындағы «Асанның шын аты Хасен екен. Асан тарихта болған адам. талай-талай хандардың қысылғанда ақыл сұрайтын кемеңгер кеңесшісі. Осы тұста мынандай дерекке назар аударған жөн. қандай өмір кешкен еді. Әйтсе де. Бұл тұста Асан Қайғының өз толғауларында айтылатын мәліметтер мен сол тұстағы кейбір жырларда келтірілген қосалқы дерек-түсініктерді. алайда оның өмірі туралы нақты тарихи деректер сақтала қоймаған. Потанин қорына арналған халық мұралары жинағының ғылыми түсінігінде: «Асан қайғы халық арасында Асан ата аталды. қабыспау тұрғысынан алып бағалауды жөн дер едік. сенімді серіктерінің бірі еді деп көрсетілетіні рас. ақыры күші қайтып қартайған шағында ойлаған арманына жете алмай қаза табады. кімдермен істес. Г. біздің пікірімізше. кейін сол қыздан айрылып қалып. жігері құм болып. Алайда. дегенмен мұның Асан қайғының алғаш Хасен аталғанын білдіретін деректер ғана екені мәлім. Қалай дегенде де ол әрқилы аумалы-төкпелі тарихи дәуірлерді бастан өткеріп. ханның XVI ғасырда қазақ даласына жасаған жорығында оның қолбасшы. Асан туралы сақталған кейбір аңыз. Сондықтан біз бұл жорамалды оның тарихи шындықпен қабысу. ол XV ғасырда жасаған. Асан қайғы қай ортадан шығып. болжағыш та білгір биі болғанға ұқсайды. Осы орайда. әңгімелерді ғана негіз етеміз. ең алдымен. – деп көрсетілген. белсенді саяси қайраткерлерінің бірі болғанын жазады». замандас болып еді деген сұрақтарға жауап беретіндей бізде нақты тарихи деректер жоқтық қасы. дәл Асан қайғы еді деп тұжырып айтуға келе бермейтін сияқты. Абдолла ханның қазақ даласына жасаған сол жорығы XVI ғасырдың аяғында болған оқиға екенін еске алсақ. көп жасаған өмірінде қандай қызмет атқарды. қай дәуірде. Бұл тұста біз білетін тарихи Асанды жоғарыда айтылған Абдолла ханның төңірегінен іздегеннен гөрі. Халық аңыздарында Асан қайғыны қазақтың бірінші ханы Әз-Жәнібектің тұсында өмір сүрген адам еді дейді. бұл мерзім Асан қайғы өмір сүрді дейтін белгілі тарихи кезеңнен (XV ғасыр) тым алшақ жатыр. оны өзбек-қазақ ұлыстары бөлініп шыққан Дешті-Қыпшақ мемлекетінің ханы Әбілқайыр тобындағы Хасан атты билермен байланыстыра қарау шындыққа әлдеқайда жақын келетін сияқты. «Абдулланома» атты кітапта әңгіме болатын Хожа Нақыпты. Хафиз Таныш ибн Мир Мұхаммед ал-Бухари оның (яғни Асан қайғының) сол тұста Сырдария даласындағы. Мақсұт бин Осман Кухистанидің «Тарихи Әбілқайыр-хани» атты кітабында Әбілқайыр ханның оң . соның қайғысынан «Асан қайғы» атаныпты» дейтін әңгіме мен «Хасен мен Ежен хан» атты аңызды негізге алған тәрізді. Аңыздарға қарағанда. ол пері қызына үйленіп.

оны артынан өлеңге айналдырғанын да баяндап береді. түсіндіруге қиын заттар емес. кейінірек қазақ халқының тұңғыш ханы Жәнібектің төңірегінен табылып. Оралды қылған дүбір. әңгімелермен қатар. айтқан екен деп Қошан акам сөйлеуші еді». Әбілқайыр ханның тобынан бөлініп шыққанын. Қошан намында бір дана уа білімді адам болса керек. Бұл «Түгел сөздің түбі бір. Шыңғысханның тұстасы ұлан Майқы бидің алтыншы немересі». ең алдымен. Үлкендердің айтуы солай деймін Тегінде ноғай. Әр сөзінде бір тапқырлық сөз. әлгі айтылған соңғы кісілердің тарихи Асанға бір табан жақындығы ашылып. Автор: «Асан атаның бағзы ахуалы. соның қысылғанда ақыл сұрайтын кемеңгер кеңесшісі болғанын ескерсек. әз) ақын бар еді. Асанның асыл заты туралы Құдабайдың Қошан деген дана және білімді адамнан қара сөз күйінде естіп. жырлардағы қажетті дерек. 1288-1870 хижрие дуалжиғде IV айында бір жайда мәзбүр ақыннан сұрадым. Қ. онысы түсінуге жеңіл. Халидұғлы өз еңбегінде Асан атаның бір кезде Хасен аталғанын әңгімелей келіп. егде тартқан кезінде Керей мен Жәнібек сұлтандарға еріп. қолдағы сан алуан аңыз. Құрбанғали Халидұғлы Асан қайғының шыққан тегін баяндайтын осы өлеңді Құдабай ақынның өз аузынан естіген болып шығады. Ормамбет хан Ордадан шыққан күнде. түп атасы Майқы би» деген көне мәтелдегі Ұлы жүз әйгілі Майқы би болып шығады. қазақ түбіміз бір. Автор өзінің «Асан атаның бір мақалының мағынасы бұл дүр» атты әңгімесінде Асан қайғының «Қилы-қилы заман болар.тізесін басқан салауатты билері мен белгілі әскери басшыларының қатарында Хасан-оғлан-би Шынбай және Хасан-би Ұйғыр деген кісілердің аты құрметпен аталады. Асан қайғының өмір сүрген дәуірі мен сол кездегі тарихи әлеуметтік мәнжайды айтқанда. Асан қайғы қайғырып айтыпты жыр. Бұл орайда Құрбанғали Халидұғлының «Тауарих хамса Шархи» атты кітабында келтірген мына бір деректің орны айрықша. Асан қайғының есейіп. жоғарыдағы Құдабай ақын айтқан өлеңге орай өз ойын білдіреді: «Асан қайғы асылы ноғай еміш. шешендік сөздері үзік-үзігімен қазақ арасында айтылып келеді. бұ язылажақ өлең ила жауап берді: Асанның асыл түбі ноғай деймін. Ертіс. . Бұған қарағанда. оның мақалдарынан білсең сөйле дегенімде. кейбір тарихи өлең. Алтай. Құдабай намында бір ағмы (екі көзі су қараңғы. – дейді. кәриялардың құлағы қанық өздеріне анық дүр. Бұдан тыс ол ел жүрегінде ұялаған Асан сөздерінің мәнмаңызын айта келіп. айқындала түсер еді. – деп көрсетеді. қосалқы мәліметтерді де негіз ете аламыз. қарағай басын шортан шалар» деген сөзінің мәнісін сұраған Абылай ханға Бұхар жыраудың «Ханға жауап айтпасам» деп басталатын әйгілі толғауын келтіре отырып: «Бұл хабар көне адамдардың әрбірінің аузында бар. Қ. Асан қайғы кім дүр. әр тәртібінде бір мағына бар. – деп.

Сарай және Қазан қалаларында билік басында болған әйгілі жырау және философ. Асан қайғы туралы аңыздар мен жыраудың өз жырлары кеңестік дәуірде ғана үздіксіз жарық көріп. Бұлардың ішінен Я. немесе «ноғайлы» атын әлі тастамай жүрген дәуірінен қалған әдебиет нұсқалары». тіпті бір алуан эпостық лиро-эпикалық жырларымыздың «ноғайлы дәуірі» деп аталатын тұста туып қалыптасқаны мәлім. – дейді. Қазтуған. мына жәйтті еске тұтқан жөн. Бұл туралы ұлы ғалымымыз Шоқан Уәлиханов: «Ноғай деген ат жартылай отырықшы елдерден бөліп алу үшін айтылған аты еді. ол Алтын Орда ыдыраған соң. Олай болса. Мыңжани өзінің «Қазақтың қысқаша тарихы» атты еңбегінде Асан қайғыны Алтын Орданың 1445 жылы қайтыс болған ақырғы ханы Ұлығ Мұхаммедтің (Ормамбет) қасындағы ықпалды билерінің бірі. Бұлардың бір алуаны кезінде озық ойлы орыс оқымыстыларының бастыруымен жарық көрсе. осы пікірді Сәкен Сейфуллин де қуаттап: «Ертедегі батырлар әңгіме-жырлары қазақ атанған елдің ноғайлы болған дәуірінен. Бұл істе әйгілі жазушымыз С.Халидұғлының Майқы биді «ұлан» деп көрсетуіне қарағанда. жүйелі түрде зерттеле бастады. – деп түйеді. – деп көрсетсе. енді бір тобы ертедегі қазақ ақын. бұл кезең ноғай мен қазақтың бір-бірінен этникалық жағынан біржолата бөлініп. Сейфуллин жинап бастырған «Қазақ әдебиеті» жинағының алатын орны ерекше. Біздің көптеген аңыздарымыз бен тарихи өлеңдеріміздің. Асан қайғы туралы аңыз. Осындай туыстық нышан-белгілерді екі ел әдебиетіне бірдей ортақ Шәлгез. Доспамбет жырларынан да айқын аңғарамыз. Жұмалиев осыған орай өз ойын: «Мұндағы «ноғайлы» деген сөзді қазақтан бөлек басқа ел деп түсіну керек емес». Бірге жасап өмір кешкен ноғай мен қазақ ордасын Жәнібек билеген кезең қазақ жырларында алтын дәуір тұрғысында саналады». жеке ұлт болып қалыптаса қоймаған кезін аңғартатын сияқты. бұл – біз ілгеріде бөліп атаған Әбілқайыр ханның оң тізесіндегі Хасан-оғлан-би Шынбай тәрізді кісілермен Асан қайғы бір тұлға болуы да мүмкін деген жорамалға негіз бола алатын сияқты. Лютшь хрестоматиясында басылған Асан туралы ертегі мен Құрбанғали Халидұғлының «Тауарих хамса Шархиындағы» жоғарыда келтірілген құнды деректерді жеке бөліп атаған жөн. Ал енді. Шыңжандық тарихшы ғалым Н. Ал. Құдабай ақын айтқан «Асанның асыл түбі ноғай деймін» деген жырдағы сөзге келсек. Қ. бұл игілікті істің XIX ғасырдың екінші жартысынан басталғанын көреміз. бұл атақтың біз жоғарыда атаған Хасан-оғлан-би Шынбайда да жүруі кездейсоқ жәйт емес. Тарихи деректерге қарағанда. Ормамбет ханның қазақ тарихына қатысын кезінде ұлы Шоқан да атап көрсеткен еді. Ноғайды да. өзбекті де – бәрін де ноғай деп атаған. әңгімелер мен әр алуан деректердің жарық көру мәселесіне келсек. Мұнда ең алғаш Асан туралы кейбір құнды деректермен . жазушылары мен тарихшыларының жариялауымен басылып келді. қазақ ханы Әз-Жәнібектің қасында болғандығы мәлім деп жазады.

жер-сулардың аса білгір сарапшы. халқының бақытты болашағын аңсаған кісі ретінде аталып. «Алты атанға қос артып» атты әлеуметтік мәні зор толғаулары жарық көрді. көбінесе.қатар. оның өлеңжырлары кешегі өткен ел өмірінің айқын көрінісі тұрғысында бағаланып келді. көркем сөз иесі – ақын ғана емес. Халидұғлының «Тауарих хамса Шархиында» келтірілген деректермен өзара ұштасып жатса да. мен айтпасам білмейсің» атты ұзақ толғауы мен әр алуан қоныс-жерлерге берген бағасындары «Таң» журналында жарияланса. Автор ел болашағын ойлаған Асан өмірінің соңғы жылдарында Ақ Ордаға келіп. Асан қайғы шығармаларының жиналып. Марғұлан өзінің «Қазақ халқының поэтикалық көне мәдениетінің сақтаушылары туралы» атты мақаласында Асан қайғы мен Бұхарды әйгілі Сыпыра жыраудың бірден-бір мұрагері. Сондай-ақ. ол халық аузындағы «Жеті өзенге шейін ел тоқтамас» деген сөз Асан атадан қалған екен» – деп жазады. хан. Майқы бидің ұрпақтары еді деп көрсетеді. Асан творчествосының арнайы зерттелуі қазақ әдебиетінің тарихына арналған алғашқы кітаптың үлесіне тисе. Әрине. Бұл Шоқан айтқан пікірмен де үндес. оны Әз-Жәнібек ханның замандасы. Бұл материалдар. Жеті өзеннің аталу тарихын әңгімелей келіп. ең алдымен. Аталық. мұның көпшілігі К. Бұлардағы Асан. жарық көрді. одан Жиделібайсын барып қайтыс болған деп көрсетеді. оның Асан қайғының өмірі мен жасаған дәуіріне байланысты айтқан ойлары елеуге тұрарлық. Осы жырларға орай жазған зерттеуінде автор Асан қайғының өмірде болған тарихи тұлға екенін айтып. Осы жылдарда Асанның Әз-Жәнібек ханға айтқан «Әй. Осыған орай Сабыржан Шәкіржанның «Асан қайғы» атты мақаласын бөліп атауға болар еді. Бұларда Асан белгілі бір дәуірде өмір сүріп. зерттелуіне жол салды. Асан қайғы жырлары ең алғаш мектеп оқушыларына арналған әдебиет оқулықтарында басылып. Ол. Ә. Асан өлеңінің шешімін айтқан Бұқар жыраудың белгілі жыры «Жас қазақ» журналында жарық көрді. «қой үстіне бозторғай жұмыртқалайтын» мамыражай заманды аңсаған жұрт қамқоршысы болып сипатталады. Автордың кейбір долбар-жорамалға бейім пікірлерін сын көзбен қарай отырсақта. жалғастырушылары еді . сөз жоқ. оның Әз-Жәнібек ханға айтқан «Қырында киік жайлаған». халықтың ертеңгі болашағын ойлаған асқақ гуманисі тұрғысында да бой көрсетеді. аталған мақала Асан қайғы өмірінің кейбір қырларын дұрыс ашып көрсеткен. Ұлық жыршы. халық әңгімелерінің аңызға айналған басты кейіпкері де. «Қазақ ертегілеріндегі» алғы сөз бен «Қазақ әдебиеті тарихының» соңғы басылымдарында Асан қайғының әдебиеттегі орны мен шығармаларының мән-маңызы ғылыми талдаулар арқылы байсалды бағасын алды. Қорқыт. ол бұл аңыздарда қазақ елі мекендеген қоныс-жай. көшпелі елге ырысы мол құт-береке болатын шұрайлы қоныс іздеп. Сыпыралар негізін салған жыраулық дәстүрдің ізбасар. сыншысы ретінде де.

32. Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. 21. 17. 4.Асан Қайғының жерұйық іздеу себебі не? Әдебиеттер: 1. 3. 31. 34. 24.28. 19. . 9. Асан тарихта болған ба? 2.деп жазып.Асан Қайғы қай ханға. 15. 6. 2. 26. 27.35. 5. 36. не үшін ренжіді? 3. 13. 11. 25. 12. оның Сыпыра жырау секілді кезінде эпикалық жырлар тудыруға да үлес қосқанын атап көрсетеді. 10. 33. 30. 22. 29.

1910 жылы Орынборда шығарған «Шаир. 2.б.1967ж. қазақ. қарақалпақ ноғайға ортақ тұлғалар болып танылған. IIIалкиіз.Доспамбет шығармаларының «Шайыр.Доспамбет туралы аңыз-әңгімелердің В. «образцы народной литературы тюркских племен» еңбектерінде жариялануы туралы тоқталу. Мағауин құрастырған «Алдаспан» (1971). XV-XVI ғасырларда бұл халықтардың ара-жігі соншалықты ашылған жоқ. «Алдаспан».Стамбул. яки қазақ ақындарының басты жырлары» жинағында олардың жырларын жариялады да. Дешті Қыпшақ т. Асан қайғы.ноғайлы дәуіріндегі әдебиет мұраларына біржақты қарап.Доспамбет шығармаларының тілі. түбі бір туысқан. қойы қоралас. осы өңір мен оған жапсарлас Сарыарқаны қазақтар жайлап. ноғайдың әрқайсысына еншілеп келдік. Мұның өзіндік тарихи сыры бар: Еділ мен Жайық арасын ноғайлар мен «қара бөріктілер» (қарақалпақтар). Үш халық ішінде бәріне ортақ ру аттарының кездесуі де осы туыстық төркінінен болар. бұл кейін жыраулар шығармаларының белгілі жазушы-ғалым М. шаһид. Сол себепті де ауылы аралас. төскейде малы бір болған». қарақалпақ. алдында басылған еңбектердегі шығармаларымен салыстыру. шаһар. Дәрістің мақсаты: Доспамбет туралы аңыз әңгімелердің орыстың ұлы ғалымдарына белгілі болғаны жайында. Шалкиіз жырларын «төрде басы.Радлов сияқты ірі ғалымдарға белгілі болғаны.1971ж. 1982 ж. Ал. Доспамбет шығармаларының зерттелуін толық меңгерту. аймадет.«Ертедегі әдебиет нұсқалары». баспадан шыққан «Ноғай уа құмық шиғырлары». Дәрістің жоспары: 1. «Бес ғасыр жырлайды» (1984. Қазтуған. тілі бір. толғауларының маңызына. ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ.оның ірі өкілдерін қазақ. аралас-құралас отырған бауырлас үш халықтың әдебиеті бір арнадан тарады да. шын мәнінде.Османовтың 1883 ж. 4. Сондықтан да алғаш рет көрнекті қазақ ақыны Ғұмар Қараш «Ғабдолла Мұштақ» деген бүркеншік есіммен құрастырып. яки қазақ ақындарының басты жырлары» кітаптарында жарық көруі туралы 3. Тірек сөздер:Азау. тіпті әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрі де бір үш халық арасында Асан қайғы. өзіне арналған жырларына тоқталу. Доспамбет. Жыраулық поэзия туралы сөз қозғағанда. Қазтуған. «Бес ғасыр жырлайды» еңбектерінде басылған Доспамбет шығармаларын. Радловтың 1896 ж. 5. ДОСПАМБЕТ ЖЫРАУДЫҢ ӨМІРІ. «Қазақ хандығы . тілі етене жақын осы халықтардың төл шығармалары дегеннен гөрі ортақ туындылар деп таныған жөн болар еді.М. Доспамбет аттары бірдей таралып.ДӘРІС 4. 1989) жинақтарында.

ноғай.. Өмірәлиев пікірі мен бұл нұсқаларды осы халықтарға ортақ туындылар деп тану қажеттігін айтқан Р. сол замандағы әлеуметтік іс-шаралардың бел ортасында болып. қарақалпақ. атамекен ел үшін «ақ найзаның ұшымен. Қазақ халқының өз атымен өмір сүруі XV ғасырдың орта шені десек. дәлелді пікір айтады. Сондықтан да Аймадет Доспамбеттің бір кісі екенінде еш күмән жоқ. Үш халық құраған «ноғайлы цикліндегі» әдебиетте үшеуінің де еншісі бар. б. Шалкиіз шығармалары ноғай әдебиетінің өкілі ретінде М.дәуіріндегі әдебиет» хрестоматиясында (1993) жарық көруіне негіз болды. Аймадет пен Доспамбеттің бір адам екендігі туралы М. ал К. қарақалпақ және ноғай халықтары бірге өмір сүрген кез жыраулық поэзияның алтын дәуірі болды. ақ білектің күшімен» қан төгіп. Мәмбетов Аймадет пен Доспамбетті екі батыр деп қарастырады. яғни XVI ғасырдың орта тұсында Азов теңізі түбінде өз алдына жеке ел болған Азаулы ноғайлыларының басшысы. т. Сонымен бірге Асан қайғы... Қазтуған. Мағауин: «Бұл оның руының не тайпасының аты болса керек. осы кезден басталатын қазақтың төл әдебиетіне өзіндік үлес қосқан. 1935). Әбубәкір Кердері. Бұл жөнінде қарақалпақ ғалымы К. Османов құрастырған «Ноғай уа құмық шиғырлары» (СПб. ақындар біршама. Мәмбетовтың Нөкісте шыққан «Әмудария» журналында жарияланған мақаласында (1972. «Аймадет» те сондай атаулардың бірі болуға тиіс» деп.» атты зерттеуінде (Черкесск. Әрине. ноғай әдебиетінде Доспамбет Азаулы деген сөз тіркесімен ғана шектеледі. Жәнібеков құрастырған «Ауыл поэзиясы иа де ноғай әдебиеті» (Мақашқала. Ғасырлар қойнауынан үзік күйінде болсын жеткен сондай асыл мұраның бірі – қазақ пен ноғайға да. ондай тайпалардың біраз уақыт өткен соң есімін өзгертуіне тура келеді. Сикалиевтің «Сынап қарап.. қол бастаған батыры немесе Азаулының Аймадет ер Доспамбет ағасы. Сол себепті де бөле-жаратын ештеңе жоқ екенін айта келіп. «Яшав сокпаклары» (Черкесск. өр рухты жырларымен де ел құрметіне бөленген көрнекті ақын-жыраудың бірі – Доспамбет жырау. Қазақта да ру аты-мен қосақтап айтылатын Албан Асан. А. халықтардың ортақ еншілігі бар мұра ретінде қарау керек» деген Қ. өрлігімен де. Қазақ. Сыздықова ойын толық қостаған дұрыс. 1979) жинақтарына еніп. Осы дәуірге тән жыраулар поэзиясы қазақ әдебиетінде кең арнамен дамыды да. А. б. «ақтабан шұбырынды» заманын бастан кешкен халқымыз өлең-жыр өзегін кейінгі ұрпақтарға аман-есен жеткізді. 1883). т. «бұл сипаттас біраз сөз үлгілеріне қазақ. ерлігімен де. № 9) қарақалпақ жыраулары ретінде зерттеледі. сырласып. ата-қоныс жер үшін. Ноғай тайпалары кейде өздерінің билерінің немесе мекен еткен жерлерінің атымен де атала береді екен. ел қорғаны. хас батырлығымен де. Доспамбет – тарихи тұлға. қарақалпаққа да ортақ Доспамбет жырлары. 1975) олар ноғай ақындары ретінде. Жырау өз есіміне Аймадет деген сөзді қосып айтады. . Ноғайлының атақты биі Мамайдың заманында. Доспамбет.

нақтылы зат. Бұл үзіндіде. құбылыс мәнін ашу мақсат етілмеген. ер ақынның бейнесі зерделенген. оның жырларындағы басты қазық – ақынның туған жеріне. құбылысқа айқын ой.Жыраудың бүгінге жеткен мұрасы аз ғана – бар-жоғы 160 жолдың көлемінде. ұйқасы. оның қазір қолда бар шағын толғауларында жырау өмірімен қоштасар алдындағы адам кейпінде өткен дәуренінің мән-мағынасы туралы терең тебіреніп ой қозғайды. Доспамбет жырларында айшықты көркем теңеулер. салыстыру өзгешеліктері жағынан болсын үндесіп. жер үшін айқас. Зырлап аққан қара қан Тыйылмайды жонның уақ тамырдан. образды символдар көп кездеседі. бедерлі бояу. Оның жырларында ел үшін. ынта-сезімі. Осы жыр үзінділерінің өзіне қарап оның шығармаларының тікелей жорық үстінде. сыртқы айтылу түрі. Мысалы: Туған айдай нұрланып. Доспамбет поэзиясына тән үлкен бір ерекшелік – оның өлеңтолғауларындағы айтылған ой қазақ мақал-мәтелдерімен астасып. Арғымаққа оқ тиді Қыл мықынның түбінен. ұрыс майданында туғанына көзіміз жетеді. керісінше. – деген жыр жолдарында көшпенділер дәуіріндегі еліне жан жүрегімен берілген нағыз батыр жыраудың. – деген жолдарда жай ғана салыстыру. жорық кезіндегі қайсар қылықтарымен өршелене жауға ұмтылған ержүрек ерлердің қимыләрекеті көркем бейнеленеді. Доспамбет жырлары – майдан. Бұл қасиетті ұғым жолында туған жерін жаудан қорғау–жырау үшін басты азаматтық парыз. еліне деген ыстық махаббаты. жырға қосады. кейінгі ұрпаққа арнай сөйлеген жыр-аманаты елес береді. Дулыға кидім. Халқымыздың сол замандағы басты . Сақсырым толды қаныма. жаралы жыраудың өлім мен өмір арасында қиналған арпалысты сәттері ерекше әсер қалдырып. маңызды мазмұн беру байқалады. ішкі мағынасы жағынан болсын. ұрыс кезеңінің жылнамасы іспетті. Бұл жырлар – қазақтың қаһармандық поэзиясының нағыз бастапқы қайнар бастаулары. Аймадетке оқ тиді Отыз екі омыртқаның буынынан. Сол себепті де ол жауынгерлік жорық жолдарын тебірене еске алып. Себебі. Жаралы жауынгер-жыраудың көркем бейнеленген шұрайлы тіл арқылы өткен өмірімен қимай қоштасуы. ішкі қайғы мен өкініштің ақтарылып шыққан зарлы мұңы. өрнекті ойлар. Солай болғанмен де. Сақ етер тиді саныма. қоғамдық құбылыс жөнінде нақтылы сөз өрнегімен беріледі. сырлы суреттер. өкінбен. Жырау толғауларында батырдың жорық пен майдандағы басты серігі – ат пен жылқы маңызына ерекше мән берілген.

халықтың рухани күш-қуаты мен мәдени қарым-қабілетінің артуына орай кейінгі ұрпақ бұл өршіл де асқақ сезімге толы жыр жолдарынан біздің адамгершілік қайнар көзіміздің бастаулары мен ерлік рухын. керісінше. 17. ел тағдырымен етене құбылыс ретінде таныған. 10. Орыстың қай ғалымына Доспамбет туралы аңыз әңгімелер белгілі болды? 2. . дәстүрін дамытқан ортасы – қазақ ортасы. көркем сөз құдіретін танып ашады. ер қанаты – жылқыны үстірт сөзбен суреттемейді. Арыстандай екі бұтын алшайтып. қашан да мәңгілік. Доспамбет шығармалары ноғай топырағында туып.Толғауларының маңызы не? Әдебиеттер: 1. 9. Торы төбел ат мініп. 12. ішсе – сусын ретінде қараған. 34. 32. 31. бейбіт күндерді аңсаған темірқазық іспетті. 11. Айналайын Ақ Жайық Ат салмай өтер күн қайда. бізге келіп жетті де. Қай шығарма болсын өз алдына жеке пайда болмайды. Жырау жырлары тарихтың талай аласапыран оқиғаларының арасында адасып жоғалып кетпей.Доспамбеттің толғауларының тақырыбы не жайында? 3. 26. шапса – тұлпар. 33. 5. 21. 13. 2. ішкі толғанысы жағынан алып діңгектер сияқты үлкен әлеуметтік жүк арқалап тұр. өршіл рухты сарыны Ақ Жайық бейнесімен астасып. шығармашылығы мен күрескерлігі өзімен үндес XVIII ғасырдағы әдебиеттің ірі өкілі Ақтамберді мен XIX ғасырдағы өршіл рухты азамат ақын Махамбет поэзиясына және одан кейінгі бүкіл әдебиет дамуына игі әсерін тигізді.28.. 15. 24. жауынгер жырау жырларында Жайық азаттық жолындағы күрес тарихының ұйтқысындай елес береді. Оның толғаулары өзінің мән-маңызы.35.байлығының бірі. – деген жыр жолдары осы ойды айқындай түседі. рухани бастаулардың қуатты көзі бола отырып.. 4. 22. Арғымақ мінген өкінбес. 29. 6. 3. жауынгер жырау мінер арғымақты мінсе – көлік. Доспамбет есімінің қазақ жыраулар поэзиясының көшбасшылары қатарында аталуы да осыған саяды. 30. 25. Доспамбет шығармалары аздығына қарамастан ғұмырлы. Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. қазақ ортасында дамыды. Мұның өзі жыраудың ерлікті дәріптеумен бірге бейбіт өмірді армандағанын білдіреді. Сондықтан да жырау туындылары бүкіл әдебиетіміздің жемісі болып табылады. Қасиетті өзен Жайық бойы ежелден тұнған тарих болса. Той тойлаған өкінбес. – деген жыр жолдарындағы жорықтың асқақ үнді. 36. оны орта тудырады. 19. 27. Жырау шығармаларының кеңінен тарап.

Османов жинағының .Шалкиіз шығармаларының ерте кезде жарық көруі.б. 1883) деген жинақтың ноғай. дәптер иесі Ибрагим Шейхали сияқты. 5. толғау. Бұған дәлел – жырау өлеңдерінің 1874 жылы жазылған «Қазақ өлеңдері мен хиссалары» дейтін көне дәптерде кездесуі.«феномен» екендігін. шығармашылығына тоқталу. құмық жырлары бөліміндегі көптеген өлеңдер Үпі(Уфа) дәптеріндегі шығармаларға өте сәйкес келеді.Жыраулар ішінде оның тұңғыш рет орысшаға аударылуы. Қазтуған. Ноғай. Оның шығармалары қазақ ноғай. Біздің қолымызда бар деректерге қарағанда Шәлгез шығармаларының алғаш қағаз бетіне түсуі XIX ғасырдың екінші жартысы. 3. феномен.Ақын шығармашылығының төңкерістен кейін көп жылдар бойы партиялық талап пен саясаттың назарына іліккендігі. ШӘЛГЕЗ (ШАЛКИІЗ) ЖЫРАУ. ноғай әдебиетінің көне дәуіріне қатысты көптеген жыраулар мұрасы (Доспамбет.) мен «Орақ». 7.Шалкиіздің жыраулар ішінде еңсесі биік. араб торым т. М. Дәрістің жоспары: 1.ДӘРІС 5. афористік толғаулардың көш басшысы.Оның батыр қолбасы болуы жайындағы тарихи әңгімелерге тоқталу. қағбам.Шалкиіздің өмірі. 9. «Мамай». «Әділ сұлтан» сияқты жырлар бар. 4.Өмір сүрген уақытын зерттеуші ғалымдардың әр түрлі топшылаулары. дидактикалық. құмық ауыз әдебиетін тұңғыш жинап бастырушы құмық ақыны Могомед Османов (1840-1904) құрастырып жариялаған «Ноғай уа құмық шиғырлары» (Санкт-Петербург. Дәптердегі жазуларға қарағанда жырларды көшіруші Дәулетмырза да. шыққан шыңы жоғары екендігіне. Османов жинағындағы өлеңдер мен қолжазба дәптердегі жырлардың ұқсастығы ғылым үшін мәнді деректер берері хақ. Шәлгез. 2.б. XV ғасырда өмір сүрген көрнекті жыраулардың бірі – Шәлгез (Шалкиіз). т.Шалкиіз – қазақ әдебиетіндегі философиялық. 8. Бұл дәптерде қазақ.Қазақ әдебиеті тарихындағы оның алатың орны. Шалкиіздің көмейінен күмбірлеген жыр төгілген классикалық дәрежедегі жырау болғандығына тоқталу. 6.оның шығармашылығының зерттелуін толық меңгерту. М. қарақалпақ халықтары арасына кең тараған. Тірек сөздер: Пәлсапа. Дәрістің мақсаты: Шалкиіздің қазақ әдебиетінің тарихындағы өзгеше құбылыс.

Алтынсарин Шәлгездің «Би Темірге айтқаны» («Аспанды бұлт құрсайды») толғауын ағартушылық мақсатына орай өзінше тақырып қойып. Османов пен дәптер иесі құмық ағартушысы Ибрагим Шейхали екеуі де бұл материалды ел арасынан қатар жинады ма? Қалай болғанда да осы дәптердегі мұралар – қазақ. Шәлгез толғауындағы «Аспанды бұлт құрсайды» – Ы. кейбір сөздерін өзгертіп қолданған. сен бармай тапқан кебемсің» болып келеді. Шәлгездің «Аспанды бұлт құрсайды». «Менің иям би Темірдің тұсында» деп басталатын алты өлеңі бар. «Ау. хан ием» деген алғашқы жолын өз жанынан қосқан. «Қатынасы биік көлдерден». Алтынсарин хрестоматиясынан да елеулі орын алғанын көреміз. Алтынсарин хрестоматиясында «Тақсыр.бір арнасы осы дәптер ме? Әлде Дәулетмырза М. Шәлгез жыраудың өнегелік мәні зор өміршең толғаулары ағартушы Ы. жалғас жарияланған. XIX ғасырдың соңғы ширегінде жарық көрсе де. Османов жинағында жарияланған «Аспанды бұлт құрсайды». «Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауларының үзінділері мен «Арық хан». «Боз үстінә от яккан». Радлов кітабындағы «Би Темірді хажы сапарынан тоқтатуға айтқаны» толғауының әңгіме түрі «Шалкіз» және . «Айдынға шүйсең тарлан шүй». салыстырыла берілген. В. хан ием. Распопов аударған орысша мәтіндері 1885 жылы екінші рет басылады. кейбір шумақтарын ғана жариялаған. Аталған дәптерде Шәлгездің «Арық хан…». жеңілдеу тақырып қойып. Н. Аталмыш толғаулардың күні бүгінге дейінгі басылымдарының ішіндегі ең толық нұсқасы – осы жинақтағы мәтіндер. Османов жинаған материалдардан көшірді ме? Немесе М. «Бостаны барды теректің». Алайда. «Қатынасы биік күлләрден». Аталған жинақтағы Шәлгез толғауларының И. Радлов кітабындағы мәтіндері. «Ғизмәт иям би Темір». «Тобылғының берігі». солардың ұғымына қарай толғауға «Бір ханға бір бидің жамандардан қорлық көргенде айтқан сөзі» деген жалпылама. М. мәтінде елеулі алшақтық жоқтың қасы. ноғай әдебиетінің көне дәуірінен көптеген мәлімет беретін қымбат қазына. жас балаларға арналғандықтан. В. Алтынсаринде «Айды бұлт құрсайды» немесе «Сұлтан ием. Араб әрпіндегі қазақша мәтіні мен орысша мәтіні қатар. «Қарабас құспен шалдырып» деп басталатын көлемді толғаулары алғаш рет 1875 жылы «Записки Оренбургского отдела Императорского Русского географического общества» жинағында жарық көрді. қазақ зерттеушілерінің назарына кеш ілінген – Шәлгез жырларының М. «Боз үстіне от жаққан» толғаулары. В. «Әжікам сен Мансұрұлы Токусан». Бұл жинақта би Темірге айтқан екі толғауы («Аспанды бұлт құрсайды». Бір ғасыр бұрын қағаз бетіне түскен бұл мәтіндерде кейінгі басылымдарға қарағанда сол дәуірдің жазу стилі мол сақталған. сен менің бармай тапқан қағбамсың» – Ы. Османов жинағы мен В. «Бар күшіңді сынамай». кейбір кітаптар мен мерзімді баспасөз беттерінде жариялана бастайды. менің бір күнде. «Жақсы да келер бұ көпке» деп басталатын шумақтарын қысқартып. Алтынсарин хрестоматия кәрі құлақ ересек адамдарға емес. Мысалы. «Қарабас құспен шалдырып») бір-тұтас.

жырлардың «қазақшасы» ноғай еліндегілерден толығырақ айтылады» деуінің де қисыны бар. 1903). Радлов жинап бастырған ноғай елінің ескі ел әдебиетіндегі әңгіме.Мұштақ. Сейфуллиннің «Радлов жинап бастырған ноғай елінің ескі ел әдебиетіндегі әңгімелердің. Ғабдолла Мұштақ (Ғұмар Қарашев) Еділ. Ғылыми архивтерге соңғы жылдары ел арасынан жиналған жырлардың өзі осы ғасырдың бас кезінде жарық көрген жинақтардан жаттаған нұсқалар болып келеді. Бұл нұсқалардың құндылығы сол – ноғай. С. «Көксілдер» жинақтарында жариялайды. құмықтар арасына тараған нұсқалары еді.» (Орынбор. Жантурин. Жайық аймағына кең тараған көне жырларды. Бірқатар жыраулар сөзі ел аузынан күні кеше ғана жазылса.. Сейфуллин жазғандай. жырлардың бәрі де қазіргі қазақ атаулы елдің ескі ауыз әдебиетінде бар деуге болады. Шәлгездің «Жақсы үгітте» – «Би Темірге айтқаны». ал Шәлкез шығармаларының ең берісі XX ғасырдың бас кезінде қағаз бетіне түскен. жырауларға қарағанда Шәлгез жырларының бүгінгі ұрпаққа жетуінде бір ерекшелік бар. Шәлгездің ең көлемді.» (Орынбор. Ғ.Беркалыұғлы сияқты қазақ жинаушылары мен бастырушылары арқасында жарық көрген.. 1910-1912) жинақтары болды. Радлов кітабындағы Шәлгез жолдарын ноғайлар арасынан кейінірек жиналған және қазақ еліне тараған нұсқаларымен салыстырғанда біраз сыр аңғаруға болады. «Көксілдер. В. Радловтағы «Шалкіз» әңгімесінде келтірілген «Менің ием Ша-Темір» деп басталатын он тармақтың қазақтар арасынан жазылған нұсқасынан айырмасы аз екендігі байқалады. С. А. тек қана би Темірді Ша-Темір (Шах Темір – Ақсақ Темір) деп жаңсақ жазған. құмық халықтары Шәлгез сынды сөз зергерінің асыл мұрасын сан ғасыр бойы ұмытпай.«Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауының үзінділері («Бәйтеректің иайқалмағы йелден-дір») жырау шығармаларының ноғай. «Шайырда – «Би Темірді хажы сапарынан тоқтатуға айтқаны» толғауының үзіндісі жарияланды. «Би Темірді хажы сапарынан тоқтатуға айтқаны» толғауларының үзінділері. А. «Ақында» – «Шағырмақ бұлт жайтастар». А. 1912). Жайық жағасын қоныс еткен қазақтар арасында молырақ сақталған. елеулі өзгеріссіз сақтауы. . В. «Ақын» (Қазан. Қазан төңкерісіне дейінгі өзге ақын.. ноғайлы дәуіріне жататын жырлар ноғай. Әйтсе де. «Би Темірді хажы сапарынан тоқтатуға айтқаны» толғауларының толық нұсқалары. Қазан төңкерісіне дейінгі дәуірде Шәлгез шығармаларын қазақ даласына кеңірек таратып. таныстырған XX ғасыр басында жарық көрген «Жақсы үгіт» (Қазан. Мұның өзі Шәлгез жырларының ел арасында көне жырды көп білген кәрі құлақ қариялардың мол кезінде. В. «Шайыр. бағзы сөз жүйесі аса көп өзгеріске ұшырамаған күйде қағазға түсіп үлгергенін аңғартады. С. 1910-1912). қазақ бірге жайлаған бағзы Еділ. өзі жастайынан естіп. жаттап өскен Алшын тайпасы Ноғайлы-Қояс руынан шыққан батыр жырау Шәлгез мұраларын Шәңгерей Бөкеев қамқорлығымен «Шайыр». «Көксілдерде» – «Би Темірге айтқаны».. Сейдалин. В. көркемдігі жоғары туындылары да Т. Мысалы.

Ы. зерттеумен айналысып жүрген филология ғылымдарының кандидаты Ашим Сикалиев Шәлгез жырларын газеттерде жариялады. жыраулар мұрасының ғылыми басылымы (1982) жарық көрді. баба жыраулардан жас жыршыға ұласып. Және бұл басылымдардың бір артықшылығы – бұрын әрқилы антологиялар мен архив қазынасындағы Шәлгез жырларын біркелкі жинақтап беруінде. Бұл – екі кітапта да жарияланған « Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауының жекелеген үзінділері еді. О. Б. Абдуллин кітаптары елеулі рөл атқарады. жыраулар мұрасын халық назарына ұсыну жолындағы игі қадамдар еді. не жариялатқан. Беркалыұғлы (1910-1912) еңбектері ерекше атауға лайық.Сейдалин. жыршылардан тірнектеп жинап. екі нұсқаның әрқайсысында екі халықтың өзіндік сөз өрнегіне байланысты туған кейбір өзгерістері де бар. Бұл істер – есімдері көмескі тарта бастаған ақын. сүйтіп халықтық асыл қазыналардың өмірін ұзартқан Ибрагим Шейхали (1874). Мақашқала.А. сондай-ақ. 1-бөлік). Т. Шәлгез шығармалары кеңес жырларында М. жырау. ноғай жазушысы Б. Мысалы. Распопов (1875). 1989). Толық нұсқасы А. И. 1935. 1935) кітаптарында кездеседі. Мақашқала. Шәлгез шығармалары кеңес дәуірінде қазақ тілінде «Ертедегі әдебиет нұсқалары» (1967) хрестоматиясында. Жантурин. кейбір шумақтарын толықтыруда А. топтамаларда жарияланды. «Бес ғасыр жырлайды» (1984. Османов дәстүрін жалғастырып. Н. Алтынсарин (1879). ноғай мектептеріне арналған әдеби оқулықтардың авторы. халықпен бірге өмір сүріп келе жатқан асыл туындыларды тарихқа әйгілеп. Османов (1883). М. Жәнібеков. А. ноғайлар арасындағы кәрі құлақ қариялардан. Бұлар атадан балаға. Ноғай арасында тараған Шәлгез шығармаларының қатарынан бұрыннан қазақ жұртшылығына таныс өлеңдермен бірге жаңа мәтіндерді де кездестіреміз. Мағауин құрастырған «Алдаспан» (1971). Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының М. А. Ноғайлар арасындағы көне әдебиет нұсқаларын жинап. жоғалмас мұраға айналдырған игі еңбек иелері еді.Жоғарыда аталған жинақтарда көне мұраларды қазақ. т. кей ретте өздеріне дейін жеткен жазбалардан көшіріп қағаз бетіне түсірген. Абдуллин (Литературадан хрестоматия. «Поэты Казахстана» (1978) жинақтарында басылды. С. Беркалыұғлының «Ақын» жинағында жарияланған бұл толғаудағы мағынасы дүдәмал сөздерді анықтауда. М. Бекмұхамедов (1908). Негізгі мазмұны бір болғанымен. ақын. фольклорист Абдулгамид Жәнібековтің (Ауыл поэзиясы иа де ноғай ел әдебиеті. Ғ. 1905-1934 жылдарда ноғай ауылдары арасынан «Сөз қазынасы» аталатын төрт томдық әдеби мұра жинаған ноғай оқытушысы. Мұштах (1910). Немесе сол толғаудағы «Жапалақ ұшпас жасыл тау» деп басталатын шумақ қазақша . Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының Әдебиет тарихы бөлімі дайындаған XV-XVIII ғасырлардағы қазақ ақын. «Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауының «Жапырағы жасыл бәйтерек» тирадасының ноғайлар арасындағы нұсқасы «Байтерек» («Япырағы ясыл ала байтерек») аталады. М. б.

Бұл қолжазбада «Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауының 150 жолы ғана беріледі. Мамайдан ажырату амалын қарастырғаны айтылады. «Шағырмақ бұлт жай тастар» аталатын ұзақ толғауының Орталық ғылыми кітапхана қорында бес жазбасы. «Шағырмақ бұлт жай тастар» деп басылатын бұл мәтін А. Қазақстан Республикасы Ғылым академиясының Орталық ғылыми кітапханасы мен М. 5) «Орақ. Васильев транскрипциямен жазған 118 жол қазақша мәтін. В. Бұл толғаныстар ел аузынан жазылған бірқатар қолжазбаларда. 3) «Шалкиіздің Орақ. Негізінен М. орыс әрпінде жазылған мәтін. Васильев бұл толғауды XIX ғасырдың аяғында Ы. Жауды жеңіп келіп. Орақ. 2) «Шалкиіз» («Шағырмак. Мамай оны жаман ат. 6) «Шәлгез». Васильев жазбасында «Шалгездің Жәнібекке айтқаны» аталады. 1961 жылы тапсырған Есқалиев Мұрат. Мамайға ренжіген Шәлгез «Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауын айтқан екен.нұсқасында – 4. Мамайға айтқаны». Шәлгезді Орақ. бүлт жай тастар»)13. Көлемі 229 жол. «Ақын» жинағында Шәлгездің Орақ. Фамилиясы көрсетілмеген. В. Алғашқы төрт жол екі нұсқада да бірдейге жуық. Мамайға Шалгездің айтқаны» («Шағырмақ бұлт жай тастар»). жастай жетім қалып нағашыларының қолында өскені. Радлов. «Өзі ұзақ. Алтынсариннен кейін Торғай облысында халық мектептері инспекторы бола жүріп жазса керек. Әдебиет және өнер институтының қолжазба қорында екі жазбасы сақтаулы: 1) «Песня хану Жанибеку Шалкеза» аталатын. орыс әрпінде жазылған мәтін. 1912) жинағындағы Шәлгездің «Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауынан дәлме-дәл көшірілген. Бұл жазба Арыстанғали Беркалыұғлы бастырған «Ақын» (Қазан. сондықтан «түбі саған пайда бермейді. Беркалыұғлы жинақтарындағы мәтіндерін бірқатар өзгерістермен қайталайды. 1948 жылы Орал облысынан қолжазба қорына жолдаған Бержанов. Орақтың туыстары бақталас-бақастықпен оның ең жақын адамдарын айламен құртуды ойлағаны. Жүмалиев жолдаған көлемі 100 жол. 245 жол. Осындай қаңқу сөздерге иланған Орақ. О. шолақ найзамен жалғыз өзін жауға жібереді. ұмытыппын». өтпес қылыш. Реті. 1941 жылы крлжазба кррына Ғ. А. түрколог А. А. Латын әрпінде жазылған түсінігінен өзге 110 жолдық мәтін. В. 1950 жылы Құсниев Мұрат тапс 7) «Шәлгиз батыр». А. Мамайға айтқаны күйінде беріледі. зарар көресің» деп. 1941 жылы 9 қыркүйекте Ахметов Ғабит тапсырған. – деп жазады Әкеш қария. . Қолжазбада Шәлгездің ноғайлының ұлы биі Мұсаның жиені екені. Османов. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының қолжазбалар қорында Шәлгез шығармаларының бірқатар жазбалары бар. 4) «Шәлгездің термесінен үзінді және оның өмірі туралы түсінік». өте көп еді. ал ноғайшасында – 12 жол. 1949 жылы қолжазба қорына тапсырған Әкеш. В.

В. салындыдағы сандық ішінен көрікті сәбиге кезігуі.224-226сс] мәтіндері.Сондай-ақ. Мамай батырлардың Орда маңындағы уәзірлер сөзіне еріп. сынық қылышпен жауға жұмсауы. Радлов кітабындағы[99. ерекше назар аударарлық елеулі өзгерістері жоқ. қазақ зерттеушілерінің назарына кеш ілінген – Шәлгез жырларының М. одан құтылу үшін жаман ат. олардың ешқайсысы да «Записки. Әдебиет және өнер институтының қолжазба қорында осы толғаудың араб әрпіндегі 86 жолдық бір жазбасы бар. сондай-ақ.. . Тек ғана Ғұбайдолла Зұлқашев мәтінінде ғана емес. Себебі. түсінігі толығырағы. Аталған түсініктер «Ақындағы» деректер негізінде жазылып. Мамайдың өзен үстіндегі салындыға кездесіп. Мәтін түсінігінде Орақ. біз жоғарыда атаған қолжазбалардың бірқатарында.». XIX ғасырдың соңғы ширегінде жарық көрсе де.. «Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауларының үзінділері мен «Арық хан».». салындымен кезіп келіп. оның айтулы батыр болуы. Ахметов Ғабит қолжазбалары. ел аузындағы аңызға айналған деректерді молырақ қамтығаны – Зұлқашев Ғұбайдолла. Мамайға айтқаны» аталады. өсіруі. М. келімсек санауы. «Жақсы үгіт» жинақтарында жарияланған Шәлгездің «Би Темірге айтқаны» («Аспанды бұлт құрсайды») толғауынан тараған.. шолақ найза. Ал. Аталған жазбалардың қай-қайсысы да «Записки. Османов жинағы[90] мен В. «Жақсы үгіт» жинақтарындағы мәтіннен толық емес және айтушылардың аз-кем өлең жолдарын өзінше өзгертіп жырлағаны болмаса. Біз жоғарыда атаған сегіз қолжазбаның қайқайсысы да бірі толығырақ. Мамайға өкпе-ренішін толғап. Әкеш қария. «Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауының бізге жеткен ең толық нұсқасы – «Ақын» жинағындағы мәтіні. Орақ. Османов жинағында жарияланған «Аспанды бұлт құрсайды». бұл жазбаларды мүмкін болғанша өзге әдеби. тарихи деректермен салыстырып қана ғылыми байлам жасауға болады. тап болған сәби есімін «Салгез» қоюы. Ахмеди Есқалиев 1961 жылы тапсырған осы соңғы қолжазба «Шәлгез Құлыншақұлының Темір ханға айтқаны» аталады.. бірақ оны Орда маңындағы бақталастардың күндеп. өз жөніне кеткені баяндалады. «Шағырмаұ бұлт жай тастар» толғауының 1964 жылы осы жолдардың авторы атыраулық жыршы Ғұбайдолла Зұлқашевтан жазып алған 186 жолдың бір жазбасы «Салкез батырдың Орақ. Орталық ғылыми кітапхананың қолжазба қорына 1938 жылы алынған «Шалгез жыраудың Би Темір ханға айтқаны» («Аспанды бұлт құрсайды») аталатын араб әрпімен жазылған 165 жолдық толғауы. «Ақын» жинағында жарияланған мәтін түсінігінде де бұл толғанысты Шәлгез Орақ. Шәлгездің жауды жайратып келіп. оны асырап. Әрине. оны сыртқа тебуіне ренжіп шығарғандығы айтылады. бірі үзінді күйінде осы мәтінді қайталайды. ертелі-кешті ел есінде сақталған әңгімелермен толықтырылған.

Радлов кітабындағы екінші толғау мынадай: Бәйтеректің иайқалмағы йелден-дір. В. Сикалиев жариялаған мәтінге назар аударайық: Япырағы ясыл ала байтерек.В. Кундызлы кырпув борк кийип. В. достылар. Кунадыл мен кийиктин Ойнар ери майдандир.«Қатынасы биік көлдерден». В. Төредердин кишинмеги әлдендир. В. дослар. Ақ киіктің йүгірмесі майдан-дыр. Бұл нұсқалардың құндылығы сол – ноғай. Ата ұлы әр ийгиттин Яу кайтармак сойдандир. Ойнайық. Ийгитлердин сыпайы болмак бойдандир. Бұдан 73 жыл кейін А. Аласадын ишер сувы сайдандир.Радлов . В. құмықтар арасына тараған нұсқалары еді. Қарт терек йапырағы ол береннің белден-дір. күлейік. В. Радловтағы «Шалкіз» әңгімесінде келтірілген «Менің ием Ша-Темір» деп басталатын он тармақтың қазақтар арасынан жазылған нұсқасынан айырмасы аз екендігі байқалады. құмық халықтары Шәлгез сынды сөз зергерінің асыл мұрасын сан ғасыр бойы ұмытпай. Яйкалмағы желдендир. Яхшылардын акыл таппак ойландир. Ал. Ертелі-кешті ноғайлар арасынан жазылған бұл екі мәтіннен бірден байқалатын сыр – бірінің – 6. В. тек қана би Темірді Ша-Темір (Шах Темір – Ақсақ Темір) деп жаңсақ жазған. Ювырмағы аркасында майдандир. Радлов кітабындағы Шәлгез жолдарын ноғайлар арасынан кейінірек жиналған және қазақ еліне тараған нұсқаларымен салыстырғанда біраз сыр аңғаруға болады. «Боз үстіне от жаққан» толғаулары. екіншісінің – 20 жолдан тұратындығы. Төрелердің кешінмесі елден-дір. Ясармағы колдендир. Ялан кылыш байланып. күлейик. В. Радлов кітабындағы «Би Темірді хажы сапарынан тоқтатуға айтқаны» толғауының әңгіме түрі «Шалкіз» және «Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауының үзінділері («Бәйтеректің иайқалмағы йелден-дір») жырау шығармаларының ноғай. Арғымактын ат болары сойдандир. В. Әйтсе де. елеулі өзгеріссіз сақтауы. Ажалымыз алда білер қайдан-дыр. Ажалымыз алла билер қайдандир[100] . Япырағы береннин Түсе қалса белдендир. Ойнайык. Байлардын мактанбагы малдандир.

Алайда. Османов.А. М. «Би Темірді хажы сапарынан тоқтатуға айтқаны» толғауларының үзінділері. ұйқастары ұқсас келеді. жарияланған Арыстанғали Беркалыұғлының «Ақын» (Қазан. Тәңірі өзі біледі.) жинағындағы 8 тармақтан тұратын мәтінге жақын: Жалп-жалп еткен бәйтерек Жайқалмағы желден-дүр. «Ақында»– «Шағырмақ бұлт жайтастар». Себебі. Беркалыұғлы нұсқаларына қарағанда қазақ. «Шайырда–«Би Темірді хажы сапарынан тоқтатуға айтқаны» толғауының үзіндісі жарияланды. Кешу-кешмек сайдан-дүр. ноғай халықтарында сақталған Шәлгез жырларының көп өзгеріске ұшырамағаны байқалады. Жалаңаш барып жауға ти. Қазан төңкерісіне дейінгі дәуірде Шәлгез шығармаларын қазақ даласына кеңірек таратып.В. ат жақсысы мен жігіт жақсысын санамалап.А. жүйесіздігі болғанымен. «сойдандир» сияқты сөздердің қайталанып келуі толғаудың логикалық жүйесінің шашыраңқылығын танытады. «Көксілдерде» – «Би Темірге айтқаны». Османов жинағында кездеседі. В. салыстыра беретін терме. 14-15-бб. Арыстанғали Беркалыұғлы жинағын негізге алып. Демек. 1912). Шалулығы белден-дүр. «Шайыр. Сикалиев мәтінінде түгелдей қамтылады және өлең сөздері. Байлардың мақтанбағы малдан-дүр.мәтініндегі ой А. Ноғайлар арасынан жазылған бұл екі мәтіннің түп төркіні М.В.1910-1912) жинақтары болды.. Төренің кешігуі елден-дүр... В. «Жапырағы жасыл бәйтеректің» түп негізі саналатын М.Радлов.. Османов мәтіні бойынша толықтырылған бұл нұсқа – Шәлгез жыраудың «Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауындағы шумақтардың бірі. «Көксілдер. 1903). А.«Би Темірді хажы сапарынан тоқтатуға айтқаны» толғауларының толық нұсқалары. толғауға тән дәстүрлі суреттеулер кездеседі. 1912. . Радлов кітабынан – 13.В.1910-1912). таныстырған XX ғасыр басында жарық көрген «Жақсы үгіт» (Қазан. Батыр болмақ сойдан-дүр.» (Орынбор. Ажалымыз қайдан-дүр.Сикалиев мәтіндеріне қарағанда логикалық жина–қылығы басым. Сикалиев жариялауынан – 86 жыл бұрын жарық көрген. әрі көркем.Сикалиев мәтін–дерінде айтушылардың аздыкөпті қоспасы. жыр ұйқасында «майдандир». Және бір ерекшелігі – М. А.Радлов. Шәлгездің «Жақсы үгітте»–«Би Темірге айтқаны».»(Орынбор. «Ақын» (Қазан. аталмыш жинақ В. Сонымен қатар айтылған ойды көріктендіре түсетін «құндызлы кырпув борк кийип» дегендей образды жолдар. Османов жинағындағы мәтін қазақтар арасынан жазылып. Ақ киіктің шабар жері майдан-дүр.

Қазан төңкерісіне дейінгі өзге ақын. жаттап өскен Алшын тайпасы Ноғайлы-Қояс руынан шыққан батыр жырау Шәлгез мұраларын Шәңгерей Бөкеев қамқорлығымен «Шайыр». Жантурин. өзі жастайынан естіп. кей ретте өздеріне дейін жеткен жазбалардан көшіріп қағаз бетіне түсірген. ноғай жазушысы Б. Бұлар атадан балаға. ноғай мектептеріне арналған әдеби оқулықтардың авторы. Жоғарыда аталған жинақтарда көне мұраларды қазақ. Ғ. «Көксілдер» жинақтарында жариялайды. А.327б] деуінің де қисыны бар. халықпен бірге өмір сүріп келе жатқан асыл туындыларды тарихқа әйгілеп. Сейдалин. жырлардың бәрі де қазіргі қазақ атаулы елдің ескі ауыз әдебиетінде бар деуге болады. А.Бекмұхамедов (1908). Радлов жинап бастырған ноғай елінің ескі ел әдебиетіндегі әңгіме. жырауларға қарағанда Шәлгез жырларының бүгінгі ұрпаққа жетуінде бір ерекшелік бар. Мақашқала. жырау. Мұштах (1910).М. М. Алтынсарин (1879). Бұл– екі кітапта да жарияланған « Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауының жекелеген үзінділері еді.Толық нұсқасы . не жариялатқан. С. көркемдігі жоғары туындылары да Т.1935)кітаптары–нда кездеседі. 1935. Беркалыұғлы сияқты қазақ жинаушылары мен бастырушылары арқасында жарық көрген.319б]. ноғайлы дәуіріне жататын жырлар ноғай. ақын. Мұштақ. жырлардың «қазақшасы» ноғай еліндегілерден толығырақ айтылады» [22. Османов (1883).А. фольклорист Абдулгамид Жәнібековтің (Ауыл поэзиясы иа де ноғай ел әдебиеті. А. баба жыраулардан жас жыршыға ұласып. Жантурин. бағзы сөз жүйесі аса көп өзгеріске ұшырамаған күйде қағазға түсіп үлгергенін аңғартады. Распопов (1875). қазақ бірге жайлаған бағзы Еділ. Н. Шәлгез шығармалары кеңес жырларында М. А. сондай-ақ. А. С.Беркалыұғлы(1910-1912)еңбектері ерекше атауға лайық. Ғылыми архивтерге соңғы жылдары ел арасынан жиналған жырлардың өзі осы ғасырдың бас кезінде жарық көрген жинақтардан жаттаған нұсқалар болып келеді. Сейфуллин жазғандай[22.Сейдалин. 1905-1934 жылдарда ноғай ауылдары арасынан «Сөз қазынасы» аталатын төрт томдық әдеби мұра жинаған ноғай оқытушысы. жоғалмас мұраға айналдырған игі еңбек иелері еді.Мақашқала. Ғ. Бірқатар жыраулар сөзі ел аузынан күні кеше ғана жазылса. И. Сейфуллиннің «Радлов жинап бастырған ноғай елінің ескі ел әдебиетіндегі әңгімелердің. жыршылардан тірнектеп жинап. Шәлгездің ең көлемді.С. Жайық аймағына кең тараған көне жырларды. Мысалы. С. Ы. сүйтіп халықтық асыл қазыналардың өмірін ұзартқан Ибрагим Шейхали (1874).Османов дәстүрін жалғастырып. Жайық жағасын қоныс еткен қазақтар арасында молырақ сақталған. Мұның өзі Шәлгез жырларының ел арасында көне жырды көп білген кәрі құлақ қариялардың мол кезінде.Абдуллин(Литературадан хрестоматия. Ғабдолла Мұштақ (Ғұмар Қарашев) Еділ. 1бөлік). ал Шәлкез шығармаларының ең берісі XX ғасырдың бас кезінде қағаз бетіне түскен. ноғайлар арасындағы кәрі құлақ қариялардан. Т.

топтамаларда жарияланды. Жәнібеков. 32. ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ . О. 36. 13.35. 33. 11. 27. кейбір шумақтарын толықтыруда А. 4. Шәлгез шығармалары кеңес дәуірінде қазақ тілінде «Ертедегі әдебиет нұсқалары»(1967)хрестоматиясында. 15. 26. ДӘРІС 6. т. Б. неге алып қалды? 3. жыраулар мұрасының ғылыми басылымы (1982) жарық көрді. Шалкиіз қажылық сапардан кімді. ЖИЕМБЕТ ЖЫРАУДЫҢ ӨМІРІ.А. 10. 9. Беркалыұғлының «Ақын» жинағында жарияланған бұл толғаудағы мағынасы дүдәмал сөздерді анықтауда.Шалкиіз шығармасын зерттеген кімдер? Әдебиеттер: 1. 5. 29. 30.28. Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының М. Абдуллин кітаптары елеулі рөл атқарады. «Поэты Казахстана» (1978) жинақтарында басылды.Мағауин құрастыр–ған «Алдаспан» (1971). 1989). 24. жыраулар мұрасын халық назарына ұсыну жолындағы игі қадамдар еді. 21. Шалкиіз шығармалары қай тілге аударылған? 2. 6. «Бес ғасыр жырлайды» (1984. 34. 12. 17. 22. б. Бұл істер – есімдері көмескі тарта бастаған ақын. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының Әдебиет тарихы бөлімі дайындаған XV-XVIII ғасырлардағы қазақ ақын. Және бұл басылымдардың бір артықшылығы – бұрын әрқилы антологиялар мен архив қазынасындағы Шәлгез жырларын біркелкі жинақтап беруінде Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. 2. 25. 19. 3. М. 31.

Осы орайда Асан қайғыны. Ол ұлы ханмен тең сөйлесіп. 5. Осындай асыл сөз иесі–XVII ғасырдың аса көрнекті ақыны. Халқымыздың тарихында өшпес із қалдырған небір майталман ақынжыраулар өздері өмір сүрген кездің жақсылығын да. ескі шежірелерден жырау жайында біраз мәлімет ала аламыз. қарашаның көптігін айтып.Жиембет Бортоғашұлының өмірінен мәлімет. би. кемеліне келтіріп сөз еткен. яғни әскербасы батыры. қарсы екендігне студенттердің көзін өлеңдерін талдау арқылы жеткізу. халық жадында сақталған әңгіме. керек жерінде үзеңгі қағыстыруға дейін баратын сияқты. ірі ойшыл. Халық аңыздарының және көне шежірелердің айтуынша. Жыраудың қай жылы туып. қай жылы өлгендігі жайында нақты деректер жоқ.Жиембет өмір сүрген дәуір сипаты. Алау – XVII ғасырдың бірінші жартысында жасаған тарихқа белгілі адам.. қырағы сардар Жиембет. әділетсіздікке.Жиембеттің тек жырау емес. әрі жорықшы жырауы». Қазтуғанды. Жиембеттің арғы атасы – Ноғайлының қорғаны Алау батыр. ел басқарушы биі қызметін атқаруы.Жиембеттің атын ескі шежірелер қорынан да кездестіруге болатыны. келеңсіз мәселесін де кеңінен толғап. Еңсегей бойлы Ер Есімнің. Тірек сөздер: Еңсегей бойлы ер Есім.ел қорғаған ер екендігін. Жиембет – Есім ханның әскербасы батырларының бірі. шежіре т. Алау батыр. ел қорғаған ер екендігін дәлелдейтіні. Есім . бұл жағдай үлкен жыраудың өзінің өлең-толғауларында да әдемі айтылған. Жыраудың барлық саналы ғұмыры Еңсегей бойлы Ер Есім ханның қасында өтіпті. Кіші жүздегі үлкен тірегі.Бізге жеткен өте аз мұрасының өзі-ақ Жиембеттің халқы үшін қолына найза да алғандығын. бас кеспек болса да тіл кеспек жоқ» деп сөз өнерін соншама биік бағалапты. Тек біздің заманымызға жеткен шығармаларындағы кейбір сәттерден. Кейде тіпті ханның жалғыз. – десе. Бұқар жырауды еске алсақ та жеткілікті.Жиембет туралы біршама деректердің барлығы.б. жырлардан. 9. Мұхтар Мағауин Жиембет жырау шығармаларын «Алдаспан» жинағында жан-жақты талдай келіп: «Бортоғашұлы Жиембет жырау көшпенділердің әскери аристократиясынан шыққан.Дәрістің мақсаты: Бізге жеткен өте аз мұрасының өзі-ақ Жиембеттің халқы үшін қолына найза да алғандығын.Өмірінің ақырығы кездерінде Жиембеттің қуғынға ұшырауы.Жырау шығармашылығының маңызы. әскербасы. 4.. 3.Жиембеттің есімін кеңінен танытқан «Есімге арнаған толғауы екендігі». бас жармаса тас жарады. 2. Халқымыз «тіл бас жарады. 8. 7. 6. Дәрістің жоспары: 1.

кеше Еңсегей бойлы Ер Есім ханға да жолдас болдым. түсіндіру де қиын. Жиембет Асан қайғының сол толғауларының түрі мен мән-мазмұнын дамыта түскен. . Тіпті қыза-қыза ақын ханға дөң айбат та көрсетіп қояды. Олай дейтін себебіміз. Есім хан. азуы алты қарыс ақын ары қарай тарата. сені есірткен Есіл де менің кеңесім! Ес білгеннен. хан алдында қадірқасиетінің қаншалықты екенін өте жақсы білетінін көреміз. не дейсің. – деп. жаужүрек батыр жырау ретінде де танылады. Есім. Жиембеттің жоғарыда сөз еткен «Еңсегей бойлы Ер Есім» толғауы хан мен екеуінің арасындағы келіспеушіліктен туған сияқты. сол салмақты көтеретін жөні бар екенін де тереңнен қозғап айтады. Жиембеттің Есім ханға шалыс келуі бір себептен Асан қайғыдан тамыр тартқан дәстүр жалғастығы сияқты. сен жалғызсың. Есіктегі ебесін. Ит түрткіні көресің. Соншама айбатты. арғы-бергіні толғай. өзінің де қадір-қасиетін терең сезінетінін аңғартып. тармақтата толғайды. Есім хан. Алайда. терең батырады» деген. Жиембет қайда дегенде. Алтай мен Атыраудың арасын қалмақтан босатқан асқан жауынгер ханға Жиембеттің назы оңайға түсті деп айту қиын. сен оның бір түстігіне де жарамайсың. қасқая толғайды: Еңсегей бойлы Ер Есім. жақсыжаманды талғай білетін. Ер Есімнің бағасын бұдан артық жеткізу мүмкін емес сияқты. Өйткені. Ол – Асанның Әз-Жәнібекке айтты дейтін кең толғамы. Бұл жерде Жиембет жай ғана жырау емес. Сонда. ешнәрседен сескенбей. Ал бүкіл қазақ «Еңсегей бойлы Ер Есім» деп ардақтап алақанына салса. ханым. Бір жағынан ханға мен көппін. Ол: Мен жоқ болсам. ханға ауыр салмақ сала отырып. Ақын өзгенің де. жырау: Ертеңгі күн болғанда. хан алдында қаймықпай. данышпан да даңқты ел ағасына биіктен сөйлеу дегеннің қаншама ауыр екенін түсіну де. Не деп жауап бересің?! – деген жыр жолдарынан жыраудың өзінің ел алдында.ханның алдында иілмейтіндей сыңай да танытқан. Қолыңа болдым сүйесін. соншама қайратты. Елің кеңес құрғанда. «көп қорқытады. – депті. Айналып ақыл табарға. сен де артыңды ойла дегендей сыңай танытады. Қолтығыңа болдым демесін –дейді. терең пәлсапалық дүниесі. бірде Бұқар жырау Абылай ханға қатты реніш үстінде: «Сенен бұрын жеті ханды жебеледім.

ханым. көкірекке келген сөзді айтып шығайын». Жиембет ойлайды: сырттан томырайғанша. Дегенімді қылғансың. енді Есім хан Жиембетке де қыр көрсетіп. Жылқыдағы асау тайыңдай.. Біздің естен кеткен жоқ. бетпе-бет. Қайратымды білгенсің. биік парасатын танып білеміз. Есім хан. Енді осы өлеңнің туу себебіне сәл тоқталсақ. өштесе бастайды. Бекіре менен жайындай. Жолбарыс пенен аюдай. көкірегіндегісін жасырмай бетке айту – шынайы ерліктің нағыз кісіліктің ісі екені түсінікті. қайтып көрместей болып. үндемей аңысын аңду.Меніменен. ойнаспа. Беріктігімді сұрасаң. күннен соң. Бұдан Жиембеттің өр мінезін. Менің ерлігімді сұрасаң. Тілеуберді құлың мен емес. Еңсегей бойлы Ер Есім – ақынның інісі Жолымбеттің ерсі қылығына наразы екен. Жыраудың осы өлеңде қолданған теңеу-эпитеттері жарасымды. Ол өзінің ішкі-сыртқы портретін айнытпай салып тұр. ішінде иті өліп жатудан оңбаған тірлік бар ма. Мұның. Менің ер екенімді көргенсің. Көруші едім. Әзілдеп бірге жүргенсің. жөн емес. Ханымды – күнім. Бұл туралы «Жақсы үгітте» былай делінген: «Бұрынғы достық дұшпандыққа душар болды. Ағбытпа.. Бір жағынан Есім ханға жырау ешкімнен сескенбейтін жаужүрек екенін. қазақы пиғыл. қара жер қақ айрылып кетсе де. Зорлығымды сұрасаң. Сіздің естен кеткенмен. қазақы психология. ақиқатын сардита айтқан. Көк аспан қақырап. ол: Мені өлсе құнсыз кетер деймісің. сізді – айымдай. қаумалаған қалың ағайынтуысы мен ақынды аса қадір тұтатын елі-жұртында екені анық. ханым. тіпті тұрысатын жерінде «жолбарыс пенен аюдай» ерлігі бар екенін де ескерте кетеді. ханым. – . Тымырайып кек сақтау. Өрлігімді сұрасаң. – деп толғаған Жиембет жырау өрлігіне сүйсіне түсесің. одан асқан зұлымдық бар ма?! Жырау бұл жолды қаламай. ауыз-ауызбенен айтып. Оны біз жыраудың өз толғауынан білеміз. біржолата ат құйрығын кесіп. Жиембеттің күші. Кешегі өзіңнің ұрып өлтірген Тілеуберді құлыңдай. жоғарыда айтқанымыздай. Қарағай менен қайыңдай.

ханым. Жырау өзінің талай-талай қанды шайқаста көзсіз ерлік көрсеткенін. буырқана. онымен мәжілістес. Ол «мен кісіден көрген ізгілігімді жақсылықпен қайтаратын адаммын. сұхбаттас болмасқа серт бергендей шымырлата. ұмыт болып кеткен ескі «жараның» аузын ашып. бірге тұрғанын да жан-жақты сөз етеді.. Қылығың жоқ ұнаған. құдай тәубасын аузына келтіргендей. ашына жырлайды: Қайрылып қайыр қылуға. Арқаға қарай көшермін. Сұлтандар суға сылаған. Қаз мойынды ханыша.деп. соны ұмыта көрме» дей келіп. әріден қозғап. оны екіншілей көрмеске. Жырау қаншама күш көрсете сөйлегенмен. ары қарай сонау бір алыстағы. жаудың мысының басқан кезін нақты. Тас қалаға жан сақтап. Қайратым қанша қайтса да. шыдаман. . Мұныңа. ханға зіл тастай отырып. қарама. қарашаның қашқан. қолтығына демеу болып. жайшылықта жанына жалау. Тасқан екен мына хан! Тіпті хан басымен «соқыр бурыл байталға» ер-тоқым. ханның сасып. ақын тіпті Есім ханмен сырлас-мұңдас болып бірге жүріп. Қалада тұрып жылаған. Қаланың қасы бүлгенде. шебер суреттейді: Қалмақтың Бөрі ханы келгенде. Есім ханды биік бағалап. Алыста дәурен сүрермін. Соқыр бурыл байталға Сонда бір жайдақ мінгенсің.. оның ерлік істері мен парасатты ел басшысы екенін мойындап тұрғандай. қорықпай-үрікпей салмақты сөз саптайды. Ат құйрығын кесермін. Бұл – бұл ма. сен де бір кездері менен мол сыбаға алып едің. бір туып. Қалай дегенмен де ханның арғы-бергі. одан әрі Жиембет іс-әрекетін тереңдете. Тал шарбаққа мал сақтап. ханым. айыл-тұрмансыз мінгеніне дейін тәптіштеп. Сенсіз де күнім көрермін. Қарамасаң. біте қайнасқанын да тереңнен толғайды. Ат саурысын берермін. жақсы-жаманды жүріс-тұрысы мен көңілге қона бермейтін кейбір қыңыр қылықтарын есіне салып. Хандар қалаға қылаған. Қалмақтың Бөрі ханы келгенде. Алашыма ұран десермін.

27. 3. 34. 25. ДӘРІС 7.Жиембеттің атқарған қызметі қандай болды? 3. 29. 26. 10. 36. шындықты ірікпей-бүкпей. 24. 21. 19. 9. 11. 35. 32. 28. Сонау арғы ғасырлардан бері ұмытылмай ел есінде сақталып келуі де жұрттың көкірегіндегі көкейкесті айта алмай жүрген сөздерін жеткізуінен болса керек. тура қасқая қарап бетке айтуымен қымбат. 12. 17. 5. 33. 31. 6.Есімге арнаған толғауының себебі не болды? Әдебиеттер: 1. 14. МАРҒАСҚА ЖЫРАУДЫҢ ӨМІРІ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫНЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ.Бұл толғау осындай ерекше қасиетімен құнды. 22. Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. 13. 4. 30.Жиембет жыраудың арғы атасы кім болды? 2. . 2.

Дәрістің жоспары: 1. әрі ақылшы жырауы болғанға ұқсайды. жер тәңірсіп т. Есім ханның үлгілі істерін талай тарихшылар жазған да. мына жылы дүниеден өтті деген нақтылы дерек кездеспейді. бірақ ол туралы XVII ғасырдағы Марғасқа толғауы ерекше бағалы екені даусыз. Ол жыр Қазақстан Республикасы Ғылым академиясының Орталық ғылыми кітапханасында (№513) сақтаулы. Ғалым-жазушы М. белдеуінен тұлпары кетпегені. бүтін хандыққа Есім хан жеткен»! деп атаққа шыққан Еңсегей бойлы Ер Есімнің тұсында өмір сүргендігі. немесе ескі шежірелерде мына жылы дүниеге келіп. Марғасқа жыраулар. Алайда. Бұл кезде жасаған қазақ ақын-жырауларынан біздің заманымызға шығармалары жеткені – Жиембет. 3.М. кезінде хатқа түспегендіктен ел жадынан шығып. бүтін хандыққа Есім хан жеткен»! деп атаққа шыққан Еңсегей бойлы Ер Есімнің тұсында өмір сүріпті. Марғасқа жырауды қай жылы туып.Біздің заманымызға жеткен Марғасқа жыраудың «Ей. соның көбісі бізге жетпеген. білегінен қылышы түспегені. ол айбынды ханның әрі батыры. Тірек сөздер: Қатаған. Марғасқа жыраудың өміріне тоқталу. Марғасқа ел аузында «бүтін билікке Төле би жеткен. не көне құжаттарда. не тарихи кітаптарда. өмірінде бел шешіп тыныш ұйықтамағаны жан-жақты айтылыпты. Ғылымда Марғасқа XVII ғасырда өмір сүрді деп айтылады. әрі ақылшы жырау болғандығы жайлы. Жыраудың өз дәуірінде әлденеше ұзақ-ұзақ толғаулары да болған шығар.Марғасқа жырау Есім ханның әрі батыры.қалмаққа қарсы жорық. бұл күнде ұмыт болған. Бір орталыққа бағынған күшті мемлекет құруға тырысқан Есім ханның өз мақсатын орындау жолында жеке ұлыс-тайпалардың хандары мен ірі . Өйткені. Осы аталған еңбекте Ер Есімнің қазақ халқын қырық жыл бойы басқарып. Бұл екеуінің де аты XVII ғасырдың алғашқы жартысында билік құрған хан «Еңсегей бойлы Ер Есіммен» байланыстырылады. қай жылы қайтыс болғаны әлі де белгісіз. Ал.б. шығармашылығының зерттелуі.әмірші.Көпеевтің «Ел аузынан жинаған әдебиет үлгілері» атты қолжазбасындағы Марғасқа жырау туралы айтылғандарға тоқталуы. Қатағанның хан Тұрсын» жырының шығу тарихы. Марғасқаның ел аузында «бүтін билікке Төле би жеткен. осы атақты Ер Есім жайлы Қазанғап Байболов үлкен дастан жазған. 2. өмірін толық меңгерту. шығармашылығын. айтқан да шығар. 4. Мағауин Марғасқа жырау жөнінде былай депті: «XVII ғасыр әдебиетінен қалған нұсқалар өткен дәуірлермен салыстырғанда біршама аз. 5.Дәрістің мақсаты: Марғасқаның бізге жеткен жырларының тақырыбын ашу. Шашышқылы.

мың кісі қосын алып Есім хан күншығысқа бет қойды». Тәшкентті билеуші Тұрсын еді. Бұл шағын өлең небары 13 жол. Шанышқылы руларының ханы. Көп жұртты харап қылады. Самарқандпен жауласуға мен қарсы тұрайын. Мың сарбаз шөл далада жаяу қалады: . Есім ханның Тұрсын хан сілтеген жорықта көп қиындықты басынан кешіргендігі болса керек. Сен күншығысқа қосын қылып аттан. Ызақор. Қаланы алу барысында көп қан төгіледі. екіншіден. Ертіске дейін елсіз. Тұрсын хан мен Есім хан ант етісіп. Мәшһүр Жүсіп бұл ретте былай деп жазады: «Ол күнде Шу мен Сарысу асқан соң. Бұл оқиға Абылғазы баһадүр ханның айтуынша 1627 жылы болған. Бұлар бейғам жатқанда. көліктерін түп көтере қалмақтар айдап кетіпті. жыртылып айрылған аңнан басқа дәнеме жоқ екен. Тұрсын ханның өзін өлтіреді. Қоқан. Тәуелсіз әмірші болғысы келген Тұрсын Есімнің қалмақтарға қарсы жорыққа кетуін пайдаланып қазақ ауылдарын шабады. – деп Тұрсын хан кеңес берген соң. Мәшһүр жазбаларында бұл екі жол сәл өзгеріспен былай делінеді: Қатағанның хан Тұрсын. дұшпанына мейірімсіз Есім жорықтан орала салысымен Тәшкентті шауып алып. Жоғарыда айтқанымыздай. – деп ашына айту себебі де осыдан. Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының осы уақиғаға қатысты қолжазбасында былай делінеді: «Еңсегей бойлы Ер Есім Түркістанда қазақ ханы болып тұрған күнде Ташкентте Тұрсын хан Қатаған деген жұртты билеп тұрды. иесіз қалған елді шауып алады. кейде қантөгіске баруына да тура келеді. Тұрсын ханның сөзінде тұрмауы болса. 1627 жылдар шамасында Тәшкенттің сол кездегі әміршісі Тұрсын ханға байланысты туған. әрі жорықшы жырауы Марғасқаның біздің заманымызға жеткен бір өлеңі осы оқиғаға байланысты туған». Қай кеткенді ант ұрсын. Қатағандарды қырғынға ұшыратады. біріншіден. Есім ханның Ташкентті алуы өте шұғыл. аяғынан шық». Елсіз-күнсіз далада кім жүруші еді деп Есім хандар аттарын қоя беріпті. – Бұл мақал содан былай жұрт аузында қалыпты деседі. «Күнбатыс Бұқар. Ұзамай-ақ кезек Қатағандарға келеді. Марғасқаның: Ей.феодалдарының қарсылығын тойтарып отыруына. Мұның себебі. Тұрсын хан Есім ханды алдап аттандырып жіберіп. Мағауинның бұл деректері Марғасқаның өмір сүрген кезінен біраз мәліметтер береді. Қатағанның ханы Тұрсын Кім арамды ант ұрсын. М. XVII ғасырда өмір сүрген Марғасқаның бізге жеткен жалғыз өлеңі ғана бар. Есімнің жолына кесе-көлденең тұрғандардың бірі – Қатаған. Ұзын аққан Ертістің басынан кір. Есім ханның батырларының бірі. бір-бірімен жау болмасқа бата қылысты.

қонған жерлерінде қолдарындағы шыбықтарын бір жерге жиып. хан ием. Хан он күндік жолды бір күнде жүре алмаса да. . — Онда неге мені байлап тастамадыңдар? — Күшіміз жетпеді. осы қырқымыз да жынданайық. ханның бағытымен артынан жылжып отырады. 40 адамға бір шаһар халқының күші жетпейді. — Бір адамға қырық адамның күшінің жетпегені ме?! — Иә. Ұзақ шайқастан арып-ашып қырық сарбазымен ғана елге жете берген Есім ханға. Аттарын шідер салып қоя берді. жолға шығады. оның бұл сөзі еңсесі түскен сарбаздардың рухын көтереді. Әрі-беріден кейін хан орнынан тұрып: «Маған не болған. осы кезде Есім хан жасағының ішіндегі өткір. сіз жындандыңыз. Міне. — Ендеше. шоралар. – дейді. сөйтіп Ташкентті басып алайық. Есім ханның тобы алыстан көрінген жау жасағын аңдармен шатастырып тағы да алдауға түседі. жолдастарынан сұрайды. Бұл кеңесті оларға кетерінде Есім хан береді-мыс.Мінгені Есім ханның ала белді. У-шусыз Тұрсын ханның ордасын басып алады. «аттандап» айғайға басып. әрі азық-түліксіз он күн бой құлан жортпас қу медиенде ауыр қиыншылықтарды бастарынан өткереді. басып алғанын айтады. Маған еругіе жарайтының бар ма?» – дейді. Көрінген сол қараны кертағы деп. үсті-басымның бәрі шаң ғой». Есім ханның кейінде жаяу қалған сарбаздары қолдарына бір-бір шыбық ұстап. Есім хан ақыры аттарын айдап кеткен жауды қуып жетеді. Бойында Шідертінің қара көрді. – деп. Хан жынданып кетеді. атының үстіне қарғып мінеді де. Мен жортар аттың он күнге баратын жеріне бір күнде барамын. Мұны көрген хан шылбырды жасырынып келіп. білдірмей кесіп жіберіп. байлап тастамақшы болған қырық жігітін қырық жаққа лақтырады. Бір адамға 40 адамның әлі келмесе. Бір кезде тынығайық деп жата кетеді. ол өзінің Көкаласын таба алмай көп іздейді. Қатағанның ханы Тұрсын Кім арамды ант ұрсын. күндіз-түні қостың қасында. — Тақсыр. Бұл жол бойы қанша адамның опат болғанын білу үшін керек екен (өлген сарбаздың шыбығы орнында қалады). бір бет ақын Марғасқа: Ей. Есім хан айтқанындай Ташкентті бір-ақ түнде қолына қаратады. солай болды. Есім хан тұлпарының сырына қанық қалмақтар оның ер-тоқымын алмай. әрі баспанасыз. ертеңгісін әркім өзінің шыбығын алып. Есім хан жасақтарына: «Азаматтар. жолда біреу Тұрсын ханның елді шауып. шылбырын қолдарынан шығармай ұстайды. Алайда. біз бүйтіп жатпайық. өз аттарымен бірге жаудың да аттарын айдап кетеді.

Марғасқаның бізге жеткен қысқа өлеңінде батырлық сарын басым. 19. 17. 33. балпаң-балпаң. 30.Марғасқа жыраудың хан Тұрсынға арналған өлеңінің шығыуына не себеп болды? Әдебиеттер: 1. Осы бір түйіп айтылған өлең жолдарынан ақынның өжеттігі. 5. 10. . 36. Мұндай сөзді айту тек Марғасқа сияқты жүрек жұтқан жыраудың ғана қолынан келген. Алғалы тұр жаныңды. бостандық толғаулары екендігін жеткізу. Дәрістің мақсаты:Ақтамберді жырларының азаттық. 25. 11.Ғалым жазушы Марғасқа туралы қандай пікір айтты? 2. Шашқалы тұр қаныңды[118. 13. Жер тәңірісіп жатырсың! Алтын тақта жатсаң да. – дейді. АҚТАМБЕРДІ ЖЫРАУДЫҢ ӨМІРІ. Жер тәңірісіп жатырсың! Алтын тақта жатсаң да. ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ. 12. ДӘРІС 8. 28. 26.Жазықсыз елді еңіретіп. Жүрек жота т. Ажалы жеткен пақырсың! – деуі кездейсоқ емес еді. 9. Ажалы жеткен пақырсың! Еңсегей бойлы Ер Есім Есігіңде келіп тұр. 2. 15. 35. Марғасқаға дейінгі және одан кейінгі біраз жыраулар жайында осыны айтуға болады. 3. 4. Жалғыз Марғасқа емес. 31. Бүкіл бір шаһардың ханы Тұрсын ханның алдында Марғасқаның қынаптан суырған қылыштай өткірлікпен: Жазықсыз елді еңіретіп. 34. Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. 32.б. 22. халқына деген қамқорлығы айқын көрінеді. 29. Тірек сөздер: Күлдір-күлдір кісінетіп. 24. 27. 21.103б]. 6.

Егер «Алдаспанға» сүйенсек.Ақтамберді толғауларының қайнар көзі-Шалкиіз. халық үшін “күлдір-күлдір кісінетіп. Ақтамберді. беделді болғандығы туралы түсінік. асылы. Ақтамберді жарлылық пен жалғыздықтың тауқыметін көп көргенге ұқсайды.Өте жастай өлең шығаруы. әрі батырлығымен халық арасында өте бетті. шындық туралы шымыр шешендік сөздерді түйдек-түйдегімен тастайды. қылыш ілдім білекке» десе. Абай ауданының Жүрек Жота төбесінің басында екендігінен хабар беру. «Ақындық даңқы жас кезінде шыққанына» қарағанда. батырлыққа шақырған жауынгер екендігіне ерекше назар аудару. еркіндікті. Тұрмыстың қыр-сырын. Жырау ақиқатты айтудан тайсалмайды. Жырау баққа да. Немесе Ақтамберді өлеңдерінің біршамасы басқа жырауларда ауысып жүруі мүмкін. әрі балуан. 4. елдік.Ақтамбердінің жай жырау емес. 7. от басы. тарихи оқиғалардың бел ортасында жүріп азаттықты. шиыршық атқан .Ақтамберді елін. піскен ойын шашыратпай. өмірінің тең жарымының көбісі басқыншылармен күресте еткен кісі. әрі төгілмелі жырау болғандығы туралы мәлімет. Көңіліне түйгенін. 6.Жырау ұрпақтарының айтқан деректері. Ауыз толтырып айтар байлығы болмағанын өзі жасырмайды. Ерте есеюіне сол кездегі жаугершілік заманның да әсері екеніне кеңірек тоқталу. аты әр жерде айтылғанымен. XV-XVIII ғасырлар поэзиясында ондай жағдайлар кездеседі. 2. бізге мұрасы молырақ жетсе керек еді. 5. күрес шындығынан алынған тартымды тирадалар. Ақтамберді қазақтың көне жыраулық эпосының белді өкілдерінің бірі. жерлік мәселелерін жырларында жақсы көрсетеді. әрі “Тауарих хамса” бойынша Ақтамбердінің атақты Қаракерей Қабанбаймен бірге Найманның бір көсемі. Доспанбет сияқты өзінен бұрынғы аталар мұрасының заңды жалғасы. қысқа нақлият сөздерінің шебері болса керек. жырау жорық-жортуылдарға мүлдем ілесіпті. Егер ол «он екіде аттанып.Ақтамбердінің бейіті Семей облысы. ерлікке. адалдыққа. көне қазақ поэзиясы екендігіне түсінік беру. күреңді мінгені”.Дәрістің жоспары: 1. арнайы зерттелмеген авторлар санатында. Ақтамберді жаугершілік заманның әрқилы кезеңдерін басынан көп өткерген. әскербасы батыры. әзірше қолда бары шағындау. Өмірін түсіндіру барысында өлеңдерін дәлел ретінде пайдалану. Бәрі де сол тұстың ауыр тұрмысынан. яғни 1675-1768 жылдарда дәуір кешкен. 93 жыл өмір сүріпті. көкірек көзі халың даналығымен суарылған. 3. халықын жаудан қорғаушы. әділетке жүгінеді. Қолдағы қазынасына қарағанда. жортуыл жыршысы. таққа да таласпайды. адамдыққа.

Қол қашырар ма екенбіз. күн дауын шешуде зор рөль атқарған. трибун кездеспейді. Тақпақ-термелерінде ішіне сыймаған ойлары жатыр. отырықшылдықты ойлауына қарағанда. Жырау жырлары қарапайым қауымның ой. Әзілмен. келелі кеңеспен жыраулар ел. Мәселен. Ақтамберді творчествосында басқа тұстастарына қарағанда «меннің» көріне бастауы анықтау секілді. өрісін айқындайды. жеңі жез. романтикасы барын Ақтамбердінің афоризмдерінен байқау қиынға түспейді. арманын. соны сыртқа шығарған. Күреңді мінер ме екенбіз. Кезінде Ақтам6ерді толғауы да осал қызмет істемеген. Ол өзінің ғұмырнамасын жырларына толық түрінде болмаса да ептеп түсіре берген. Ақтамберді сияқты көреген жырау атамекенді тар мағынада түсінбесе керек. біраз алысты қиялмен болжаған адам. Исі қазақтың тұтастығын. Қоңыр салқын төске алып. Күрек тісін ақситып. көңілі қалғанын. жағымпазданып тәуір көрінемін деу онда жоқ. кіріспе. «Көшпенді ақындардың өлеңдерінде өзара ұқсас бастау. қолымызға әлі қомақты дүниелері түсе қойған жоқ. ірілеу боп келсе толғауға түсіп кетіп. Сұлуды сүйер ме екенбіз. Күдеріден бау тағып. ерлікті. Жалған айтып. Қынжыла толғанып шығарғандары ошақ басы емес. Ақтамбердінің бүкіл шығармасынан жауынгерлікке. күйінгенін. Өзінің жырларында ол батырлардың ересен ерліктерін асқақ береді. Ал тап берген жауға қарсы жігерлендіруге. ерлікке үндеу. дала заңын өздерінше жасауға тырысқан.күйінде айтып кете берген. Жағасы алтын. сынау-мінеумен. риторикалық сауалдар. Бірақ. мінезін. Эпикалық кең тынысты туындылары да болуы мүмкін. іргесінің ыдырамауын ойлаған көсем шешендердің бірі. Күмбір-күмбір кісінетіп. ерлікке шақырады. ат үстінде түн қатуға әзір. айтыспен. Ақын өзінің замандас жас ұрпағын табандылыққа. алға ұмтылдыруға келгенде одан өткір үгітші. Сырттан сауыт киген соң. жауға батыл аттану және оның алдында тізе бүкпеуге үндеу сарыны ерекше естіледі. Қоңыраулы найза қолға алып. алыс арманын айтады. Кіреуке тон киер ме екенбіз. «Ақтамберді жырау (1675-1768) эпикалық жанрдың ақыны болған. Бала-шағасын ұмытуға. Шығыршығы торғай көз Сауыт киер ме екенбіз. жер. . Көшпенді тіршіліктің де өзінше бір қуаты. елдікті аңсаған зиялы зергердің келбетін танытады.

Қабанбай. өз пайдасы үшін қарапайым халық өкілдерін құрбандыққа шалатын әділетсіздерін жыраулар аяусыз мінеп-шенеген. Даугерден сөзді әуелі Ақтамберді жырау бастап: Уа. Бекіре менен жайындай. Жырау – өз уақытының көрегені. жесірін даулайды. Меніменен. Ерлігімен де. 1728-1730 жылдары жорықтарға батырлар да. Ақбөкен келіп жығылар. Өрлігімді сұрасаң.лепті көтермелер. Алдын қазып орласа. Қара бұлт торласа. оларға арнау. Менің ерлігімді сұрасаң. қарт Бөгембай. ел арасында жүрген шығармалары бар шығар. дәстүрлі теңеу. Құяр жауын аспаннан. Тарихи деректердің ар жағында не нәрселер жатқанын біз кейде бажайлап біле бермейміз. Соған қарағанда Ақтамбердінің әлі қолымызға түсе қоймаған. Сыртқы жауға шапқанда бірігіп кететін де. сөзімен де Орта жүзді аузына қаратқан жыраудың ер үстінде өткізген жорық күндерін тізіп айта бермеуі де мүмкін. Ғалымжан Мұқатовтың айтуынша: «Найманнан Қабанбай батыр мен Ақтамберді жырау жүз кісімен келіп. Жылқыдағы асау тайыңдай. Жаугершілік заманда өмір сүріп. – деп. т. ханым. Зорлығымды сұрасаң. Бөгембай. . Олар тақта отырған хандардан тайсалмаған. Жолбарыс пенен аюдай. жыраулар да белсене қатысқан. ел батырларымен үзеңгілес бола жүріп. ішкі жағдайдағы жесір дауында. Қарағай мен қайыңдай. Хандардың ішіндегі қаныпезер. Жігітті жігіт қорласа. Бәлекет елде көбейер. Өзге жырауларға қарағанда Ақтамбердіде қаратпа тіркеспен басталатын өлеңдер жоқтың қасы. ел тонағыш. Беріктігімді сұрасаң. ерінің құнын. Пенденің бағы ашылмас. ойнаспа. Жиембет пен Марғасқада болған батылдық Ақтамбердіде болмады деп айта алмаймыз. ер құнының тұсында өзара шыж-быждасып та қалған. толғау айтпауы қалай деген сауал туады. батырларды Ақтамберді білмеді деп және айта алмаймыз.б. салыстырулар қиялының көріне бастауы бой көрсетеді». Әніки. Ақтамберді сол кезде елудің о жақ бұ жағындағы жігіт екен. Еңсегей бойлы Ер Есімге тап берген Жиембет жырау Бортоғашұлының жүрегінің түгі бар шығар деп ойлап қаласыз.

елден қуат алады. Ақтамберді өлеңдері жыраулардың ауыз әдебиетінен бөлініп. Халқына қымбат жыр сыйлаған жүйріктердің қашанда бағасы өлшеусіз болмақ. Ақтамбердіден қалған мұра әзірше 300 жолдан аспайды. Қанды көбік жұтқызып. Бақыт басқа орнаса. тебірене тоқтау айтады». Өз уақытының қашанда озық ойлы кісісі болу жеңіл міндет емес. мұңын да. адамдарға бір табан жақын. «Ел күйінгенде күйінген батыр. мол армандағанын. Жайратамыз осы кеш! – дейді сұстанып. объект жағынан Ақтамбердінің басқа жырауларға ұқсайтын да. сырын да тыңдаушысынан жасырмайды. Халық даналығын көркейтіп одан әрі жетілдіруші. ел сүйінгенде сүйінген батыр. тақырып. Екі жақ пәтуаласады. Жуылмай қастың қанымен. сөз өнерін жаңа ерге апарушы ретінде көрінеді. Намысқа тиген кір кетпес.Маңдайы қалың сорласа. Шабыссаң. Түр. қолдың қысқалығынан жапа-зәбір шеккенін шығармаларынан танимыз. Ақтамберді жырау табиғатқа. кәне. Ұрын келген ер қайда? Жесірім қайда тіл өтпес? Жендетті көрсет көзіме. жерден. Соғыс алаңы мен сөз майданында қатар көзге түсу екінін. Қарысқан жау бүлк етпес. қиындық пен ауыртпалықтың момын халықтың иығына түскеніне күйінеді. ұқсамайтын да жақтары бар. Желіккен басты кім кеспес! Еліңді жүндей түткізіп. жеке отау тіге бастағандығына дәлел. Дарабоздай қолбасы Абыройын кірлетпес. Дұшпан қорлап не қылмақ. орақ ауызды шешен. Алғыр. Ақтамберділердің өзі де. бірінің қолынан келе бермейді. Сонда Қанжығалы атынан Үмбетей жырау буырқанып. ақыншы. Ақтамберді мұндай ел ішіндегі бітімдерге аз араласпаған болуға керек. жырау қарапайым халық тұрмысын бейнелеуге көбірек бұрылған. кеңесші болғанын көрсететін ерекше көрініс. Әлгі есіңізде болар. Шарықтап аспанға да шығып кетпейді. ерегісте мыңға татыр» демекші. . тіршілікке көңілі толмай. шыдап көр. ерлік пен өжеттігін және жасырмайды. Қынаптан қылыш суырмай. сөзі де мыңға татитыны рас. Ерліктің қалың ортасында жүрсе де. Жау емессің күш жетпес. жалғыздықтан. Бұл да жыраудың өсиетші. бастан кешкен ғұмырлық тәжірибесін қорытады.

немесе «Атадан жалғыз туғанның» халі қандай. жал-құйрықсыз жалғыздар» екенін анықтайды. Ақтамберді ерлікті де. «Сөзі көпке өтпесе. Ғибрат.«Атадан алтау туғанның» жүрегі қалай. Ақтамберді жырау сол жайды жақсы ұғындырады. кемтар қауым даналығын суреттеу. нақылдары жарасымды. Жыраудың халық үшін қадірі сонда жатса керек. Олай дейтініміз. іштегі дертін сыртқа. әдетте. Ақылды да жадағай. «Халық әдебиетіндегі адамгершілік пен ерлік. Қолымызда бар шағын шығармаларының денін Ақтамберді жасының ұлғайған кезінде шығарған шығар деген пікірге тірелеміз. ер ақсайды жақыннан» десе. Ол дәстүрдің өмірлік орнығуын. Жырау толғаулары өміріне. шебер күйде. әшекейлеп. жырауға желпініп. жыраулар мұрасынан айқын көреміз». өзара тұтас бір туындының келбетін береді. өз басынан кешкенін қорытып береді. оны қорлауға қарсы шығады. астарлап жатпайды. берекелі бейбіт өмірді іздеу идеялары – халықтық абзал дәстүрдің құлан иек атқан таңы. қияға сілтерге қажет. білгенін. түйгенін жырау зерделі насихатпен. қалыптасу кезеңін XV-XIX ғасырлардағы тарихи жырлар мен ақын. Суырып салмаға да (импровизация) іштей дайындық қажет. алуан ойларға батады. Жетім менен жесірді ішіп-жеп. саралап қана шығарады. Тұрмыс. халық шешендігінен үйренеді. Сол адамгершілік пен ерлікті. өз уайымының шеңберінде қалып қоймай. білгеннің бәрін тізе бермейді. туу шағы болатын. аталық өре тұрғысынан толғап екшеп. көрген. не табиғатты суреттеуден. ондай әзірлікті жырау ауыз әдебиетінен алады. жалаң айтпай. не жыр арнаған адамның өмірбаянынан баяндаудан бастап кетеді. ащы шындықты . қарапайым тұрмысына жақын тұрады. Түбінде жақсылықтың жеңетіндігіне сенеді. салыстыру арқылы әдемі. Діттеген жеріне жетіп тоқтағанша жырау көркем сөзді барынша төгіп салады. Негізінен дидактикалық сипатын сақтайды. «Кәрі ақсайды ақылдан. шешендік өнерді де жастайынан аңсаған адам. көңілге қонатын сөзбен табиғи жеткізеді. келсе адамдық жаса. Жырау көрген. Ол өмір туралы көп толғайды. Ақтамбердінің «Күмбір-күмбір кісінетіп» дейтін атақты толғауы сондай бір көркем шабыттың келісті көріністі сияқты. Одан кейін мүдірместен жүйріктей сілтеп кетеді. ел қорғау. сенімді сезіледі. пендешілікке барма дейді. тіршілік күйі туралы түйіндері жеке болып келгенмен. Тегі. Мұндай әдіс. Тақырыптың ішіне кірместен бұрын бес-алты ауыз. жай-күйіне. елдікті жырлаған жыраулардың бірі Ақтамберді толғаулары мен төрттағандарында осы ізгі бағытты берік ұстанған. Сондықтан да Ақтамберді афоризмдері иланымды. қанатын қомдап. айшықтай ой тастайды. еркін. Ауыз әдебиетінің озақ үлгілерінен өнеге алғанын жыраудың көркем тілі айтып танытады. сол кездегі кедей қауымның ауыр тұрмысына ортақтастырып шығарады. Бір құбылысты екінші бір құбылысқа теңестіру. Осындай жақсы үйренудің нышандарын Ақтамберді поэзиясынан көреміз. көкірегіне түйгенін салмақтап. не одан да көп кіріспе жасайды.

аңғарамыз. «Жауласарға жау емес, дауласарға дау емес, жақынға қылман
зорлықты» десе, адам қарым-қатынастарының күрделі, астарлы екенін шебер
тілмен түйеді.
Жыраудың тұжырым-түсініктері өз ортасының қоғамдық түсініктерінен,
әдет-ғұрпынан, салт-санасынан хабар береді. Ақтамберді айтпағын аса
жұмбақтамай, ашық үнмен, қанық бояулармен береді. Ләззаттан гөрі, тұрмыстан
жеген опығының молдығын жасырмайды. Жинақы, жұмыр шумақтарға терең ой
сыйғызып жібереді. Ру мәселесіне емес, рухқа көңіл бөледі. Топшыларын
өрнекті, таза тілмен жеткізе біледі.
Дәрісті бекіту сұрақтары:
1. Ақтамберді толғауларының қайнар көзі кімдер?
2. Ақтамбердінің зираты қайда?
3. Ақтамбердінің Қаракерей Қабанбайға қандай қатысы бар ?
Әдебиеттер: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 9, 10, 11, 12, 13, 15, 17, 19, 21, 22, 24, 25, 26, 27,
28, 29, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 36.

ДӘРІС 9. ТӘТІҚАРА АҚЫННЫҢ ӨМІРІ, ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ.
Дәрістің мақсаты: Бізге жеткен жырлары аз болса да тіл байлығы

өткірлігімен әдебиетімізде өз орнын алатындығын
дәлелдеп, өмірін, шығармашылығын меңгерту.
Тірек сөздер: Кебеже қарын,кең құрсақ,жортуыл кернейшісі,болат найза
т.б.
Дәрістің жоспары:
1.Тәтіқараның азаттық үшін күрес ұраншысы,басқыншыларға қарсы
халықты ұрысқа шақырушы жауынгер ақын, “жортуыл кернейшісі”
екендігі.
2.Оның өз заманының ең көрнекті, ең қуатты, ең алдыңғы қатарлы
жыршысы, яғни ақыны болғандығы.
3.Ұлы Шоқанның Тәтіқара жырларына назар аударуы.
4.Ақын өмірінен мәлімет.
5.Ақын есімінің әсіресе 1756 жылы қазақ жеріне басқыншылықпен кірген
Цин үкіметіне қарсы күресте ерекше танылуы.
6.Абылайдың жауынгершілікке аттанғанда жанынан тастамайтын сенімді
серігі, оның сарбасшысына дем берушісі болғандығы.
7.Тәтіқара жайында таралған әр түрлі аңыздарға шолу.
8.Шығармашылығына талдау: «Қамыстың басы майда, түбі сайда ».
Өлеңнің шығу тарихына назар аудару).
Абылай сарбаздарына қауып төнгенде, жігер беру, намыс қайрау
мақсатында туғандығы.
- Абылай заманындағы әр батырға сипаттама, баға беруі.
Тәтіқара– XVIII ғасырдағы қазақ ақын-жырауларының көрнектілерінің бірі.
Абылай бастаған сарбаздардың айтулы жырауы. Жалаң қылыштай өткір
мінезімен, табан астында суырып салма шапшаң айтқыштығымен
жорықтастары алдында үлкен беделге ие болған. Аспаннан бұрқаған қара
дауылдай, жерден шыққан қара пәледей жау төнгенде, яғни жасақтардың барар
жер, басар тауы қалмай тығырыққа тірелгенде көптің көш бастайтын серкесі
іспеттес. Сол себепті де ол:
Алдыңнан – су, артыңнан жау қысқанда,
Ер жігіттің ерлігі осындайда! –
деп, тосылып тұрған сарбаздарға ұран тастайды. Кескілескен бір ұрыста
жыраудың осы ұлағатты сөзінен кейін қара түнек бұлттың ішінен күн жарқ ете
түскендей жасақтар арындап тасып жатқан судан аман өтіпті деседі.
«Тыңдаусыз болса сөз жетім, іздеусіз болса қыз жетім» дейтін
бабаларымыздың ердің құнын екі ауыз сөзбен шешетін есті сөзге тоқтамаған
кезі кемде-кем. Өз өмірінің көбін шапқын-сүргінде өткізген қазақ халқы елін
жаудың ызғарынан, жерін жаттың атының тұяғынан қорғаштап-ақ баққан ғой.
Ол үшін ақау шықпас ауыз бірліктің, мызғымас жігердің қажет екенін өмірдің

өзі көрсеткен. Осы орайда сүттей ұйыған татулыққа кім шақырмақ, төмен
түскен еңсені кім көтермек? Мұндай кезеңде жыраудың орны өзгеше. Жырау –
халықтың қорғаны, ол ең алдымен өзін емес, өзгені ойлаған. Екінші сөзбен
айтсақ:
Алдаспан ауыр қылыш суырған,
Ажалға қарсы жүгірген, –
дегендей ел-жұртының қылышы, семсері.
Ел аузындағы деректерге сүйенсек, оның ішінде шежіре қарттардың
айтқанына құлақ ассақ, Тәтіқара Сарыкөл маңайындағы Уақ руынан шыққан,
Уақ ішінде Қалмақ деген атадан, Ақынның туып-өскен жері – қазіргі Қостанай
облысының Урицкий ауданы.
Тәтіқараның саналы өмірінің бәрі дерліктей Абылай ханның төңі-регінде
өткен. Оның себебі, жұрттың бәріне билігін мол жүргізу үшін Абылай өз
маңына ақын, жырау, шешен, батырларды топ-топ ұстаған.
Тәтіқара жыраудың «Қамыстың басы майда» атты толғауы мен Ер Шобан
жыраудың толғауы сырттай бір-біріне ұқсас. Екеуінде де көптеген батырлардың
аттары аталып дәріптеледі. Оқиғаның шығу төркіні де екеуінде бір негіздес.
Екеуі де жан қысылғанда айтылған мадақ.
Тәтіқара жырында аталатын батырлардың өмірде болған адамдар екені
тарихтан белгілі. Айталық:
Қамыстың басы майда, түбі сайда,
Жәнібек Шақшақұлы болат найза, –
дегендегі Арғын ішіндегі Шақшақ деген кіші атадан шыққан Жәнібек батыр
Абылай ханға асқан ержүректілігімен, қара қылды қақ жарып кесіп айтатын
әділдігімен, ұсақ-түйекке мән бермейтін еркек мінезді тәкаппарлығымен ұнаған.
Ш. Уәлиханов батырдың бір көрінісін былайша суреттейді: «Үнсіз темекі
тартып отырған батырға жас жігіт батыл жақындап келіп:
– Жәнібек батыр, темекіңізден мархабат етіңіз, – дейді. Жәнібек жас
батырды елемеген кейіппен темекісін өзінің қалтасына салып қояды. Аздан соң
қайтадан ұрыс басталып кетеді. Сарбаздар бірі садақпен, бірі айбалтамен, бірі
шоқпармен ханның төңірегіне жинала бастайды. «Алғы шепке шығатын кім
бар?» деп Жәнібек батыр жар салады. Сонда өзінен темекі сұраған жас жігіт
Байғазы бірінші болып саптан алға шығады. Он мың сарбазы бар қалмақтар жан
қояр емес, түтіп жеп жылжып келеді. Ақыры қазақтар тым-тырақай қаша
жөнеледі. Қалмақ басқыншыларының алдында еңгезердей ірі қалмақ бірнеше
қазақты аттарынан аударып тастап, жайпап келе жатады. Сонда Жәнібек
ақырып: «Біздің қазақтардан мына бір есерсоқтың басын шауып түсіретін бір
еркек кіндікті тумаған ба?» – дейді. Бұл сөзді естіген соң қатты намыстанған
Байғозы жаңағы атан түйедей қалмақты садағымен ат үстінен қалпақтай
ұшырып түсіреді. Қазақтар бұл уақиғаға қатты рухтанып кетіп, кері соғады да,
жеңіске жетеді. Байғозының ерлігіне сүйінген Жәнібек оған шақшасын
ұсынады. Байғозы Жәнібек батырға жақындап келіп: «Батыр, темекіні тартатын

Өзге батыр қайтса да. Абылай ханның бірде «Өз батырларыңыздың ішінде қайсысы сіздің жүрегіңізге жақын?». ал ақылы мен ерлігі жағынан Уақ Баян бәрінен жоғары тұр». Ер Абылай қорыққан жоқ. ерлігі және мінезі жағынан Бәсентин Малайсары. – деп сұрағанда. Жігіттік. Жау жағадан алғанда... Менің батырларымның ішінен байлығы. бір қайтпайтын Сары менен Баянды айт Уақтағы. Біз төменде тағы алғыр батырлармен жүздесеміз. кейінгісі өз аулында отырып жаудың зәресін алды. ал ерлігі жайындағы әңгімелер өз алдына бір қыруар. XVIII ғасырдың 20-30 жылдарында болған жоңғар мен қазақ жасақтарының арасындағы шапқыншылықта қазақ сарбаздарын басқарушы қолбасшы.Көп қытайдың жылқысы Тұрымтайдай құнысты. Ағашта биікті айтсаң қарағайды айт. ол: «Ілгеріде өткен азаматтардың ішінен нағыз таңдануға тұрарлығы екеу-ақ. Тәтіқара толғауындағы бір топ сарбазды өз басшылығына алған Жәнібек батыр тек ерлігімен ғана емес. жұртына қандай қадірменді адам болғаны жөнінде мәліметтер өте мол. қалмақпен бір қатты ұрыста Баян батыр өзінің бауыры Сарымен бірге қайтыс болады. Осы толғаудан бізге жеткен шағын үзінді Шоқан аудармасының дәлдігін көрсетумен бірге. Ол бар өмірін елі-жұрты үшін сарп қылған аяулы азамат. айқындай түседі: . Қалданның қолынан тоқсан тұтқынын қайтарып алған Қаракесек Қазыбек пен тұтқындарға үйде отырып бостандық алып берген Уақ Деріпсәлі. Баянды кейде Сары. Алғашқысы Қалданға өзі барып сұрап қайтарып алған болса. Баян деп қосарлап атайды. Бөгембай батыр – қазақ тарихындағы өте ірі тұлға. Деріпсәлі. Найзасының ұшына жау мінгізген Еменәлі Керейде Ер Жабайды айт. тағы да бірнеше қырағы батырларын қосатынын ескерткен. Бұл жырды кезінде Шоқан Уәлиханов орысшаға қара сөзбен аударған. Осыдан бастап Тарақты Байғозының атын жұрттың бәрі біледі». Біз оның бәріне тоқтап жатпаймыз. . аңыздар мол тараған. Ит етектен алғанда. өзінің үлкен адамдығымен. Бөгембайдың өз тұсында халқына қандай игілікті еңбек еткені.кез енді келді». ерлікті айтсаң Бөгембайды айт. Тәтіқара жыраудың тағы бір өлеңі Қытай мен Абылай сарбаздарының арасында болған шабуылды сипаттайды. – дейді. зор беделімен де ірі тұлға. – дей келіп. екеуінің негізінде шындық оқиға болғанын анықтай. оның себебі. Маңдайды айт Қыпшақтағы. Ел ішінде ол жайында дастан. олар мыналар: Бөкейді айт Сағыр менен Дулаттағы.

шегінуге мәжбүр болады. .жырлап қоя береді. екеуінде де шегінуге мәжбүр болады. Онда өлеңнің кімдікі екендігі айтылмаған. Абылай екі рет ұрысып. Соның өзінде жыраудың өзіндік сөз нақышын аңғару қиын емес. пәрменділігі ретінде атауымызға болады. «Кебеже қарын. олардың әрқайсысына лайық қимыл-әрекетімен дәл бейнелейді. Осы кішкене үзіндіден ұрыс даласының көп шындығы нақты елес береді. Оқ жіберіп ұрысты». Ер Абылай қорыққан жоқ. Дегбір қалмас сасқанда. Ұрыс даласын. бір жағынан жұрттың рухын көтеру үшін табан астында суырып салып. Ит етектен алғанда. нақ ортасында болған майдан көрінісін оның барша кейіпкерлерімен. Мұны жырау сөзінің құдіреттілігі. Бұрылып жауды шанышқанда. Жырдың тағы бір үзігін Мәшһүр –Жүсіп қолжазбаларының арасынан ұшыратамыз. күші басым қытай әскерлерімен табан тіреп ұрыса алмай.Жауынгерлердің еңсесі түсіп кеткенін көрген Тәтіқара бір жағы күйінішпен. Әншейін еңкейе бере жылысты. кең құрсақ Артық туған Абылай Көтере көр бұл істі: Көп қытайдың жылқысы Тұрымтайдай құнысты. Яғни Тәтіқара шығармасы 1756 жылы туған. Осы ұрыста Абылай бастаған қазақтар саны көп. ақын өзі көрген. Ақыр қалмақ қашқанда. батырлар қимылын ақын батырлар жырындағы белгілі дәстүр негізінде бейнеледі. Баяндай ерді көрмессің. «Ақыл қалмас қашқанда. Бұл – ақынның өмір сүрген уақытын дәлірек білуде үлкен мәні бар дерек. Бәсентин Сырымбет Оқ жіберіп ұрысты. күштілігі. Осының қарсаңында ғана ойрат империясын оп–оңай бағындырып алған қытайлар1756 жылы қазақ жеріне енеді. Айтылмыш жырдың түп нұсқасы біздің заманымызға жекелеген үзінділер түрінде жеткен. Жау жағадан алғанда. Дегбір қалмас сасқанда. Бәсентиін Олжабай Оны да мен ер көрдім.Әншейін еңкейе бере жылысты.

оның осы жұрттың өзі хан көтергендігін айта келіп ақын: «Үш жүздің баласы Ақылдасып. Бұл тұрғыдан алғанда. біздің заманымызға жеткендері де. жолдасып. бетті ақын болған. елге жігер берген ұран іспеттес болғандығымен құнды. Әрине. әділдікті көзіне айтқан турашыл. – Үш жүздің баласын Бір баласындай көрмеді. Сол көптің атынан Тәтіқара сөйлейді. Тәтіқараның біздің дәуірімізге жеткен шығармалары.–өз міндетін атқарды деп айта аламыз. жалпыға бірдей. Жаугершілік заманда өлім. Ат құйрығын сүзіңдер Аллалап атқа мініңдер. от–жалында туғандығымен. Алайда осының өзі–ақ Тәтіқараның үнемі тура басуға тырысып отырған адам екендігінің айғағы іспеттес. Бұл турасында М.87-90бб] Тәтқара Абылаймен бірге жаугершілікте жүріп. талғап алмайды. оның әрі ақыны. сол сапарда қаза тауыпты. оның үлкен сөз зергері болғандығын көрсетпейді. Жұртшылық санасындағы . Бұл– жалғыз Тәтіқараның емес.жұрттың да қытығына тиеді. Сол жорықта жалғыз Абылайдың ұлы ғана өлген жоқ.Тәтіқара – қарабайыр көп ақынның бірі. Тәтіқара «бас кеспек болса да тіл кеспек жоқ» деген көне мақалдың жөнімен реті келгенде тартынбайтын. әрі батыры болған. –дейді. Баласының өлімі жанына батқан хан бас көтермей жатып алады. Әрине. Қалмаққа жорыққа аттанған батырларға еріп Абылайдың тұңғыш ұлы бала жігіт Жанбай да кеткен екен. жоғарыдағы сөздерді айтқызған ақынның батылдығы ғана емес. жоғарыда да айттық. Тәтіқараға қатысты бізге белгілі мәліметтер осындай.Баяндай ерді көрмессің. қаза –әдепкі құбылыс. тәуелсіздік жолындағы күрестің қиын кезеңінде жұрттың рухын көтерген. Бұрылып жауды шанышқанда». Хан көтеріп еді. қазақтың өткендегі талай талантты ақынның трагедиясы. Тәтіқара ақынның аты аталмай қалмайды. Хан талау қылып алыңдар».Бұған мысал ретінде ел аузында қалған мына бір әңгімені келтірейік. Ол таңдап. талай жас қыршынынан қиылды.сол себепті ел билеп отырған әмірші тек өз қара басының ғана қайғы –зарын шегуі – кейбір шонжарлардың да. Бұл тұрғыдан алғанда Тәтіқара жырларының жоғалғандары да. Мағауин: «XVIII ғасыр әдебиеті жайында сөз болса.импровизатор ақын туғызған жырлардың дені сақталмаған. – артында «тәңірісі» тұр.Алайда Тәтіқара шығармалары өзінің қарбалас шақтарда. Абылайдың кеше ғана «Түркістаннан келген ұл» екендігін. [174. Мұндағы бір назар аударарлық жай – үнемі хан қасында болған Тәтіқараның бұл жолы оған қарсы топты жақтауы.

27. ДӘРІС 10. 19. 10. өз отандастарын қайтпай ұрысуға шақырушы жауынгер ақын. ҮМБЕТЕЙ ЖЫРАУДЫҢ ӨМІРІ. Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. 33. 25. 17. 21.28. 9. «Көше тоқыраулы судың бойынан» деген өлеңді кімге арнап шығарған? Әдебиеттер: 1. 2. 4.35.Алғаш Тәтіқара жырына кім көңіл аударды? 2. 24. 3. . 32. – деп. ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ. жортуыл кернейшісі».Тәтіқараның шыққан тегі кім? 3. Тәтіқараның тарихи рөлін байыпты бағалаған.Тәтіқара қазақ халқының тарихындағы қиын кезеңдердің біріндегі сырт жауларға қарсы күрестің ұраншысы. 22. 31. 29. 34. 6. 36. 11. 12. 13.

(XIX г. Байтоқ. Үмбетейге әкесінің әсері. өз тұсындағы дабыралы ерлер жайлы тарихи поэмалар жасау ісіне белсене араласқан». Сондай-ақ. батырлығы да. Үмбетейдің өмірі туралы болжамдар.. Өйткені. Әдебиет зерттеушісі М. 7. ғалымдар жазғандай. Тірек сөздер:Жауқашарға. Оған белгілі дәстүрді жалғастырушы ретінде қараймыз. халықтың сөз өнерін ерекше меңгеруі.) алсақ. Қаһармандық жырларды. 10. Үмбетей жырларының аса көркем келуі. оның жыраулық атын ерекше елге танытқан атақты батырлар туралы толғаған жырлары жайында. Дәрістің жоспары: 1. 3. Бәкеге. 6. бір кезеңде өмір сүрсе де.Дәрістің мақсаты:Үмбетей шығармаларының халқымыздың Тарихында ерекше орын алатын батырлар туралы бізге мәнді хабар беретіні маңызды екендігін түсіндіру. Бекболат биге.б. т. б. Абылайды да ерекше дәріптеуі. Мағауиннің айтуынша: «. ақындығы да қатар жүрген кісі. олардың дүние тану. Небары жеті-сегіз толғау. Әркім өмір құбылысын өз ортасы арқылы. халық әдебиетінің әсері.). Үмбетайдың Абылай заманындағы ел қорғаған халық батырлары туралы мадақ толғауларды шығарушылардың басы болғандығы. Жыраудың Бұқармен дос-жаран болуы. халқының бай музыкасын да жетік білуі. Бөгембай өліміне т. Үмбетей (XVIII ғ. өмірге көзқарастары әр басқа. сөз өнеріне еліктеп өсуі. шешендік сөздерді. Үмбетей – бері де өмір сүрген ақын. өлең жолдарының көбіне үш буыннан тұруы Тілеуұлы Үмбетейдің жырау ретінде артына қалдырған мұрасы аса көп емес. Үмбетей жырларының басты ерекшелігі философиялық-дидактикалық мәнінде екендігі. Бұнда бір мәніс жатыр. Әсіресе. 9. өз табының көзқарасынан танымақ». ХVIII ғасырдың 70-жылдарында шығарған Бөгенбай атына байланысты толғаулары жырау есімін әдебиетімізге мәңгі қалдырғаны туралы сөз қозғау. құрметтеуі. Жанкісі. Алмашты. «Шығармалары өз аттарымен біздің дәуірімізге дейін сақталып келген әдебиет өкілдері: Бұқар. Үмбетей есімі Бөгембай батырмен қатар аталады. Жанұзақ. бұлардың бәрі бір таптың ақындары емес. 8. 4. Шернияз. Дулат. Әзір қолда бар шығармалары шағын. 5. бәрі бір дәуір. Шығармасының дені арнаудан тұрады.. Академик Қажым Жұмалиев Үмбетейді Бұқардан кейін атапты. 2. Бар қазынасына байыптап қарағанда батыржыраулығы ерекше көзге түсіп тұрады XVIII ғасырда өмір сүрген дуалы ауыздың бірі – Үмбетей Тілеуұлы әскери жорықтарға қатысқан.жасынан ән-жыр. Арнау .

Сонда Үмбетей әлгі әділетсіздікті әшкерелеп. Оны Бәкеге арнаған жолдарынан байқаймыз. Үмбетейлермен аталас Жауқашар деген адамның бірінен-бірі өткен бұзық. Сол дәуірдегі жыраулардың бір қасиеті – ойларынан ешнәрсе шығармаған. Жиембет. Тәтіқара мен Бұқардың арасындағы орынды толтырып. ақылды кісі болып елестейді. оның жеке-дара ақындар. Қазақ әдебиеті жанрларының тарихын еске алғанда. Смирнова «XVIII ғасырдағы қазақ жыраулары» деген мақаласында. қайталаулар ұшырайды. Бөгембай өлімін Абылай ханға естірткен жыраудың үлкен эпикалық сарынға икемі барлығын байқаймыз. Үмбетей жырларының қолда барының дені толғау. халық даналығына сүйенеді. Үмбетейдің шығармаларында толық мәтіні кездесуі некен-саяқ Арасынан бірдеңелер қалып отырғанға ұқсайды. Ақтамберді. онда басқалардан ауысып жүрген дүние көрінбейді. Бұл өлең 1968 жылы қарт журналист Ғалымжан Мұқатовтан жазып алынған. Екі атаның арасында дау туады. Ал. Бұған «Бәкеге». Өлеңдері шешендік сөздерге жақын тұрады. бұл шындықтан туған шымыр жолдар болса керек. «Бұқарға» дейтін Үмбетей айтқан бірқатар толғаулар куә. Жырау мақалдап. жыраулар мұрасында көріне бастағанын айта кету керек. мәтелдеп сөйлейді. Үмбетейдің поэзиясында жеке-даралық творчествоның белгілері айқындау көріне бастаған. үйірге салып жүрген бураларын әкеп сойып алады. бұлар феодалдық ақсүйектерден шыққан». Үмбетей жыраулық поэзияның толысқан тұсына тап келген кісі. өзі өмір сүрген ортаның ғана жағдайын жырға тиек еткен. ел тонауға аттанып» жүрген тоғыз тентекті сынға алады. толғаулар десек қателеспейміз. Үмбетей шығармалары халық поэзиясының қасиетін бойына жақсы сіңірген. Ғалымжанның кімнен. Бәке деген кісі Жауқашардың тоғызына ара түседі. оларға араша түскен Бәкеге «не бетіңмен қорғайсың . сойқанды тоғыз ұлы болады. Марқасқа. Аңыздарға және кейбір архив құжаттарына қарағанда. Тәтіқара. Бұқар жыраулардың толғаулары толғаудың әлеуметтік келбетінің кемелденген кезеңіне келетіндігін өз еңбегінде академик Әлкей Марғұлан көрсеткен. XV-XVIII ғасырлар арасындағы қазақ поэзиясының дені арнау. тарихта болған батырлардың ерлігін паш еткен Үмбетей толғаулары санаулы ақ. «Ауызша дәстүр XVIII ғасырда өмір сүрген үш жыраудың – Бұқардың. алдымен ауызға түсетін жанр толғау екендігін. қашан алғаны белгісіз. Әрине. С. – деп жазады ғалым Н. Үмбетейдің. оны анық объектісі бар арнау өлеңдерінен аңғаруға болады. Жырау «тоқымы кеппей топтанып. Бір жолы бұлар өздерімен ағайын көрші ауылға барымтаға шығып. «Алдаспан» жинағында айтылғандай. Үмбетей. Белгілі фольклорист Үмбетейді Бұқардан кейін бекерге атап отырған жоқ сияқты. Жалпы. «Бәкеге» атты өлеңін айтыпты. Айтқандарына қарағанда әділетті. Тәтіқараның есімдерін сақтаған. қайдан. бәрі өзінікіндей оқылады.жырларымен аты шыққан.

Қарсы алмасаң мейманды. Үмбетей жырларында фәлсафа айтып келіп. әй. Өзі жорықта жүрсе де от басының тірлігін. – дейді жырау «Бұқарға» атты арнауында. Жауқашарға» деген өлеңі «Бәкеге» арнауының жалғасындай.. Түйенің биенің. озбырларды әділеттілікке. Ол кезде өлеңге тақырып қоймаған.. Жақсы ұл мен жаман ұлдың айырмашылығын анықтайды. жаманның қандай болатындығын нақты сөздермен келтіріп. Еліңе жақсы жігіт атанбассың. Ол баладан көрген базарын да. тұрмыс философиясын тартымды бейнелейді. . мұсылмандықтан адамды жақсартатын біраз нәрселер іздеген болуға керек. Балалық. жастық. Есіктегі құлмен тең. көптен шыққан батырлардың ақылшысы. есікке Жүгіре шық. Қолға ұстаған қобызың. әрі ақынның ғана аузынан шығатын сөздер. . . Шағын қазынасының өзінен көргені. жалпы екеуі біртұтас дүние болуы мүмкін. Ұл он бестен асқан соң. деуге бата алмассың. Мұнда да ұлдың жақсы. Жыраудың «Дін пұсырман баласы адамдықтан жерімес» деуіне қарағанда.Жауқашардың тоғызын» деп. Осы шумақтан Үмбетейдің отбасылық институтқа қандай талаптармен қарағандығын сеземіз. жаманы сын таразысына түседі. кеңесшісі болған кісі. адамның. бірлігін тілеген кісінің келбетін елестеді жырау. білгені мол мейірімді адамның келбеті елестейді. азарын да жасырмайтын сияқты. Бұл – әрі батыр. Үйіңдегі ұлың жаман болса. адамдыққа шақырады. Қарау болса. Тіл алмаса доңызың. кешікпе.Кісіні көрсең. жаман болса. Қаңтардағы мұзбен тең. Әйелдің нашарын «Арқаңа артқан тұзбен тең» дейді.. келесі ғасырға жеткізген. мәселені әйел жайындағы түйінмен тәмамдайды. Ұл он беске келгенше. жырау мезгілсіз келген қонақа да қуанады. аса алмассың. Қойныңдағы қатынын.. Өзіне сауал қояды да. айтқан жерден халықтың өзі қағып алып. – деген Үмбетейдің бұл шумағындағы ойлар Бұқардың: Жабыдан айғыр салсаңыз. жауабын өзі береді. Мейманға отың басы болса суық. кәрілік жыраулардың тұрақты тақырыптарының бірінен саналады.Бәйбішең аю болса. Үмбетей сөздеріне қарағанда көпшіліктің. – деп. Кесір болар несіпке.

сыйлай тұра. – деп. Әдетте. Бір батырының құнын қуа келіпті. Келтесінен қайырсам. Қанымен қастың жуылмай. Ақтамбердінің екпіні жаман. Ақтамбердінің айбынын басады. Жаман қатын алсаңыз. Мен өгіз терісі – талыспын[134. ар жағында бір жәйттің бар екені анық. Сөз түбіне жетермін. «Қаһарман қылыш ала алмаған қамалды қанатты сөз алады» деген сөз өмірлік тәжірибеден туған. кәне. Әңгімеге кетермін. Топқа кірер ұл тумас. жесір дауы ма. жыраулар кесімді пікір айту үшін сол тақырыптың өзіне тура кіріспей. Тоқтататын сөз шықпаса. Азуы кере қарыспын. Үмбетейде де жүрек бар. Осы арқылы шешендік сөздің салмағын. – деуінде біраз мән жатыр. Сырт тазасы не керек. тура жауабын беруден тайсалмайды.13б]. өрісін байқатып қояды. Ақтамберді» деп басталатын он үш жол өлеңі де өмірге өздігінен келмегенге ұқсайды.Жауға мінер ат тумас. Тазарт әуелі ішіңді. Жырау сөзі алмас қылыштан да қуаттырақ. Қайрама онша тісіңді. Қырысқан жау бүлк етпес. – деген жолдарымен үндесіп келеді. Суытпа босқа түсіңді. көтеріңкі кіріспе жасап алады. Мысалы: Мен пайғамбардан бастасам. орағытып. Намысқа тиген кір кетпес. шыдап көр. Шабыссың. Үмбетейдің «Ей. Мен арғын дейтін арыспын. Үмбетейдің эпикалық күшінің барлығын байқататын өлеңнің бірі – «Бекболат биге» арнағаны. Ақырып жеткен Ақтамберді жырау Үмбетейге тіл тигізе сөйлейді. үндемей қалатын кісі емес. . Екі жырау да қарсы келгенде қандыра жауап қайтармаса көңілдері көншімейді. тұспалдап. мерт етуі мүмкін. Тура жауаптан тайсалу керек пе. Іс шындыққа тақалғанда Үмбетей. Сен бұзау терісі – шөншіксің.14б]. Қынаптан қылыш суырмай. Үмбетей Ақтамберді жырауды жақсы біле. Едігеден бастасам. әйтеуір. Құн дауы ма. Ертегіге кетермін. Жау емессің күш жетпес[134. өткір естіледі. жоқ.

Ерікті. тілек жырланып отырған объектіге ауады. Батырдың батырлық қимылын тануда да. бейнелеуде де батырлар жырында қалыптасқан негізгі өлшемдер мен көркемдік тәсілдерге сүйенеді. «күндіз . Толғауда жоқтау. Динамикалық қимыл әрекетке толы экспрессивті жолдар Бөгембайдың басқыншыларға қарсы халық күресінің тарихында алатын орнын ойып алып көрсетеді. қайталанып келеді.47б]. Бұқар толғауы сияқты мұнда да Бөгембай ел қорғаны – батыр ретінде көрінеді. қараға да қарамайды. Жырау Абылай ханның басынан «талай істер» өткенін. одан да биігірек тұрған көркем поэтикалық ескерткіш. Үмбетей аты аталғанда. таудан құлаған сарқырама су үніндей әсерлі естіледі. Асан қайғыдан.б. әр жолында өрнекті сипат бар. мүдіру жоқ. Ақын оның жоңғарлармен айқасуындағы ерліктерін жырлайды. Бұқар мен Үмбетейдің Бөгембайға арнаған жоқтауы – дәл мағынасындағы жоқтау емес. автордың кейіпкерге қатысынан көрінеді» [38. осы туындылар алдымен ауызға ілінеді. бас иземеске амалыңыз қайсы. Толғау еркін. «Үргеніштен мұнда келгенін». төкпелі сарыннан туған. бар ықылас. т. қайтпас батырдың өр бейнесін көргендей боласың. суреттейді. қалған асыл сөз мұрасын ілгері апарушылардың бірі. қиялдағы батыр бейнесін жасау талабы да байқалмайды. шын мәнінде. «Баласын мақтар бас жаман. Қара қылды қақ жарып айтады. «Бөгембай батырдың өліміне Абылай ханға естірту» атты шығармаларында ханнан гөрі қауым мен батырдың бейнесі молырақ сипатталады. суреттеледі. бір тыныстан туған тұтас туынды. өмірде болған адамның ісі оны тікелей көрген адамның көзімен өлшеніп бағаланады. батырға өлеңмен берік ескерткіш жасалған. Сөйте тұра осы екі толғауға тән. Батырдың өлімін естірту арқылы өмірді жырлайды. «Үмбетейдің батыр Бөгембайдың өліміне арналған жоқтауы белгілі. «Бөгембайдың ерлігін жырау өзінің алдындағы сарқылмас сөз өнері – ауыз әдебиеті дәстүрлері негізінде суреттейді. Насихат сөздерінде. Үмбетей – Сыпыра жыраудан. Жырау Бөгембай сияқты батырлардың Абылай тұсында өмір сүруін Абылайға «Тәңірім берген үлкен сый» деп бағалайды. Әр шумақ. Үмбетейдің «Бөгембай батыр өлімін Абылай ханға естіртуі» де осы деңгейдегі толғау. ортақ сипат – адамдық жылылық пен сыршылдық. Бөгембай образы жыраулар творчествосынан көрнекті орын алады. Алыстағы дұшпаннан аңдып жүрген дос жаман» десе мойындамасқа. Соның нәтижесінде толғаудан елін жаудан қорғаған қайсар ер. Керісінше.196-197сс]. Қазтуғаннан. Бұл кейіпкер басынан емес. аралас ұйқасты 7-8 буынды жыр түріндегі бүтін тираданың тұла бойында бір тармақ үнемі үстемеленіп. мұнда. Үмбетейдің Бөгембай жөніндегі жоқтауы халық қорғанының тамаша образы» [135. «Бөгембай өліміне». Мұнда «автордың» өзі мүлдем сырт қалады да.Бұқарлар ханға да. Соңғы толғаудың айтушылардан түгел жеткені сезіледі. әсіресе. Соған қарамастан асыра әсірелеу де. қатынын мақтар қас жаман.

Абылай» деп бір түйіп тастайды. сәлемін. Бұқардың 113 жасын 1668-ге қосыңыз. ердің ерін ел ұмытпайтындығын. – дей келіп. «еш малшыға қосылмай. Уақиғаның ізі суымай тұрғанда. елдің жай-күйін ойлаған. жеткіздім» деген жолдары соған айғақ. міне. Ғ. адамдық жасауға шақырған жырау бейнесі алыстаған сайын ұрпағы үшін тұлғалана түспек. Жоқтаудың оқушыға қатты әсер ететін тағы бір себебі: жырау Бөгембай аттанарда қасында болыпты. сенің тұсыңда Сол бесеуі болыпты-ай! Кейі батыр. Үмбетей толғауды ыстық қалпында төгіп салған. құрдас екен. Абылай. Енді бірер сөз жырау жасы мен қиссасы туралы. Тәңірім берген сондай сый. Абылай! Қаласың әлі-ақ сен былай» деп. еркін. Шабытының шылбырын босатпаған. кейі би. Содан барып кесек. Бұл күмәнсіз факт». Ерлік стихиясы жырау жанына жақын тақырып болғандықтан. сонда Үмбетей. Қаздауысты Қазыбек.түйе баққанын». Қайтыс боп үш жыл бұрын құса дерттен. Аруағыңа болысқан. барынша тебірене жырлағаны байқалады. Абылай?! – деп және бір желіні тартады да. халық батырларын мадақтайды. жұмыр жыр дөңгеленіп түсе қалған. қара жерге отырмайтынын» айта келіп: «Ұмыттың ба соны. патриот ақынның халық қамын ойлағандығын. келесі түйінге жақындайды. хан тағының тағдыры қысқа екендігін батыл ескертеді.. Қазір қолымызда Үмбетейдің өмірін айқындап көрсететін 1500 жол материал бар». . «Біз Үмбетей мұрасына бала күнімізден қанықпыз. Үмбетейдің Бөгембайға арнаған толғауының орны бөлек. Ақмолада тұратын журналист. жауынгер. Қудауысты Құттыбай. «.. ал бұдан 3 жасты алып тастаңыз. батырлықты кемеліне келтіре жырлағандығын сеземіз. Әділ билік қылысқан. осы 1778 жылы.Мұқатов жыраудың туған жылын анықтауға кіріседі. әдебиетші Ғалымжан Мұқатов мұндай үзілді-кесілді фактіні келтіргенде Бөгембай батырдың немересі Бапан бидің қыпшақ Байсерке абызға айтыпты дейтін мына бір шумақ өлеңіне сүйеніп отыр: Үмбетей Бұқармен дос. Қашпаған қандай ұрыстан Керейде батыр Жәнібек. Қаракерей Қабанбай. 1781 болады. «Дүние кезек. міне. «Батырды қолдан өткіздім. Қанжығалы Бөгембай.Бұқар мен Үмбетей 1668 жылдың төлі дейік. Басқа еңбектерін былай қойғанда. яғни 110 жасында дүние салған. Ұмыттыңба соны. 1778 болады.

Оның сөзіне қарағанда. – дейді. Мұқатов Үмбетейдің шөбересі Атқыбай жайына да тоқталып. Қиссаны онан бұрын Бапан айтқан. Қиссаны аузымен жұртқа жайған. Үмбетей кедейліктің тауқыметін көп тартып. Ғ.Қазір оны Шоқан шығармалары – ның профессор Н. қарт Бөгембайға әрі серік. бертін келе жырау атанып. үйрендің сен мұны қайдан? – Дегенде ол ұқтым деді Атқыбайдан. бұл шығарманың екі-үштей нұсқасы қағазға түсіпті. жыршы Жылыбаев Жұмағұл марқұмның айтуынан 1953 жылы жазып алыпты. бұл бір шумақ өлеңмен жыраудың қай жылдың төлі екенін бірден айқындау оңай емес. анығын. Ғ. Мұқатовтың айтуы бойынша. «Жантай батыр» қиссасын Шоқаның әкесі Шыңғыс білген. – . Және бір назар аударатын факт–Үмбетей Жантай батыр туралы қиссадастанын ұлғайған кезінде шығарса керек дейді. тіпті беріде туған қосымша шығар-ау деген күмән көмекейге тіреледі.М. Атқыбай жыраудан бұрын қиссаны Бөгембай батырдың немересі Бапан би айтыпты деген сөз бар. Жұмағұл Төлештен үйренген. бұл нұсқаларды өзара салыстырып. Текстологиялық салыстырулар қажет. «Ғалым-саяхатшы Шоқан кейін архивтерді ақтарып жүріп. аңыз-әңгіме солай айтады деп. Ол ойымызды әсіресе соңғы екі жол шегелей түседі. әрі жыршысы болады. Әрине. Жұмағұлдың «Қиссаны таратушыдан бірер сөз» деген қосымша анықтама өлеңінде: Төлеш-ау. ол жырлаған «Жантай батырдың» мән-жайын түсіндіреді. Кей жерін кейінгілер көп ұлғайтқан[134.Қиссада Жантай бастаған батырлар тобының әрекеті мен халықтың сол тұстағы ауыр тұрмысы баса көрсетілген.Мұқатов 10-шы дәптердегі «Жантай батыр» қиссахиқаясын жерлесі. Аңыз дәл айтпайды. Бапан би өз тұсында бопты жайсаң.109б]. Өйтпейінше.Жыраудың жыры елін сусындатып. Бір қызығы. жобалайды.6-7бб]. Қазақта белгі ғой тілдің майы. өз еңбегімен күн кешеді. Аңыздың аты қанша дегенмен аңыз. Хан мен жырау бірбірінен қашықтайды. Жұрағаттарын «Ақмола облысының «Ленин» совхозына қарасты Шөкей селосынан көрдік» дейді зерттеуші. Ғ. Мынау жалғыз шумақ өлеңге ой көзімен қарасақ Байсерке абыздың тұсында емес. әкесінің полковник Ладыжинскийге тапсырған қолжазбаларынан «Жантай батырды» да кездестірген. Жырау сарай маңынан кетеді. асыл нұсқасын ажырату келер күндердің міндетіне кірмек. Ұрпақтың ұрпағына ұзап кеткен. Атқыбай – Үмбетейдің шөбересі. тоқетер пікір айту асығыстыққа апарып соқтырады. Мұнда Үмбетей Абылай ханға тие сөйлейді. Әрине.Веселовскийдің редакциялауымен 1904 жылы жарық көрген жинағының 312-318-320-беттерінен оқуыңызға болады» [134.

ауыз бірлікті жырлайды. Қисса авторы жаугершілік замандағы халық бірлігін. ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ. 28. Атан. той жасап. Батырлар тобы «Жауды аяған жаралы боп қалатұғын» деп ескертеді ханға. Бұл шығарма жазбаша әдебиеттің жемісі болар деп ойлаймыз. 3. 26. . Соны пайдаланып қалмақтар Абылайдың баласы Қасымды арнайы қонаққа шақырады. Ендігі бір мәселе «Жантай батыр» қиссасын Үмбетей шығарып па деген сауалдың айналасынан шығады. Өкінішке қарай.Үмбетей жырларының басты ерекшелігі неде? 2. 5. Қалмақ ханы Айныш атты айтулы сұлу қызын Қасымға беріп. атамекенді босату керек дейді. Бөгембай. Негізгі кейіпкерлері – Қабанбай. 22. 29. 6. Соғыста қазақ қолы орасан шығынға ұшырайды. 10. 2. Он бір буынмен келісті жазылған.Үмбетей толғауларында Абылай бейнесі қалай сипатталған? Әдебиеттер: 1.35. 27. Стиліне қарағанда авторы басқа адам сияқты. Хан тыңдамайды. 19. тарту-таралғысымен қазақтарды қайтарады. Бұлардан басқа Жантайдың немере інісі Үйсімбай. Жырау бар ақындық қиялын жұмсап. қалмақты қазақ жерінен қуып. Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. 30. Еріп барған кісілердің ішінде Үмбетей жырау да болыпты. 12. Бөгембай бастаған қол «он мың үй торғауытпен» соғысады. өршіл пафоспен азаматтық тақырыпты биікке көтереді. 13. Досай батырлар бар. Қарсы жақтың қулық-әдісін түсінген Жантай батыр хан баласы Қасымға қарсы шығып. 9. көлемді шығармаға айналған. Қиссаға жазбаша әдебиеттің әсері бар-ау деп қалдық. 17. ЗЕРТТЕЛУІ. 36. «Бөгембай өліміне» өлеңінің шығу тарихы қалай? 3. Көптеген батырлар қаза табады. Жантай батырлар. 24. 31. БҰҚАР ЖЫРАУДЫҢ ӨМІРІ. Алғашында жеңеді. патриотизмін. Бұдан шығатын қорытынды: «Жантай батыр» қиссасы бізге жеткенше біраз қосымшалармен ұлғайып. Ол Абылай ханды алдап түсіреді. Қазақтар біліп қойғасын қалмақтар Уса-Серен дейтінді бітімге жібереді. артынан жау жағы алдап тыныс алып Қытай қашады. 4. 25. 11. 34. оны тыңдамайды. Шығармада өз жерін жаудан азат ету мақсатында қазақтардың жүргізген күресі көрсетіледі. 32. Бұлардың портреті жеке-жеке беріледі. ДӘРІС 11.деген сөз бар. солардың іс-әрекеттері. 21. 33.

Бұқар поэзиясының көтерген тақырып жағынан әр алуандығы. Абылай да тәуелсіздік үшін жан сала күрескен халық мүддесін терең түсініп.өз ортасы. өз тәуелсіздігін қорғап қалу. Аюбтың сабыры.Дәрістің мақсаты. Абылай ханға қызмет көрсетуі. С. күрделі мәселелерге жауап іздеп.Қ. Халық өмірінің алмағайыпаласапыран.Бұқар шығармашылығының зерттелінуі: түгел жазамын дегенге: Нұхтың өмірі.Абылайдың алдында беделді. 2.б зерттеулері жайынан мәлімет. сөйтіп. артына өшпес мұра қалдырған көрнекті жыраулардың бірі – Бұқар Қалқаманұлы. бір жеңнен қол шығарып» басқыншы жаудың бетін қайтарып.Потаниннің Бұқардың біраз өлендерін жинастыруы. қолбасшы-көсемнің қажеттігін ерте түсінді. Жырау. в)“Тауарих хамсада”. Әдебиет тарихынан елеулі орын алып. 6. б)Г.оның әлеуметтік саяси келбетінің айнасы екендігін ашу.Мұқанов.б.Шығармашылығы өз заманының . 8. Қ. жыраудың туған халқының бірлігі мен болашағын ойлау мақсатындағы ерлікке парапар іс-әрекеттерін аңғартады. Тарихта «Ақтабан шұбырынды. осындай жауапты сәтте шоғырланбай шашырап жатқан халықтың басын тас түйін біріктіру арқылы қанқұйлы жауға тойтарыс беру ісін ұйымдастыра алатын аса алғыр. . т. Оның жыр-толғауларының үнемі әлеуметтік өткір мазмұнға құрылып отыруының басты себебі де осыдан. түптеп келгенде. “Таң” журналында кейбір өлеңдерінің шығуы. ә)Шоқанның Бұқардың Абылай туралы екі өлеңін орысшалап хатқа түсіруі. соның бірден-бір жоқшы-жыршысы бола білді. өзін бірыңғай сол күрес жолына арнады. Қоржас.Мағауин. тарихта қалу-қалмауы екіталай кезеңінде тұрмыс кешкен жырау өз толғауларында сол тұстағы көкейтесті.Бұқар шығармашылығын жинастырған атақты Мәшһүр Жүсіп жайында сөз қозғау. қабырғалы биі болуы. 5. 7. 4. осы ұлы мақсатқа орай ол әйгілі Орта жүз ханы Абылайға зор сеніммен қарады. Дәрістің жоспары: 1.Бұқардың Тәуке ханға. солардың өшпес әдеби бейнесін жасауға күш салды. 3.Бұқар поэзиясының қазақ әдебиетінің алтын қорынан алатын орны. Абылай хан т. Төртуыл. Алқакөл сұлама» атанған аумалы-төкпелі заманға душар болған ел-жұртқа «бір жағадан бас.Бұқардың ХVIII ғасырдағы қазақ әдебиетінің ең көрнекті өкілі болғандығы. Тәуке хан. Тірек сөздер: Арғын.Жұмалиев. Аполатонның ақылы керек” деген сөзі. Осының бәрі. Мұндай ақылы мен айласы астасқан кемеңгер басшының үлгілі істері мен оның төңірегіндегі белгілі батырларының жанқиярлық ерліктерін жырау үнемі асқақ жырлап. немесе жау табанында бір жола жаншылып құрып біту мәселесі көлденең тұрды.Мұхаметханов пен М. ең алдымен.

1685 жылы туып. Артық. негізінен. одан – Мейрамсопы. зиратының басында отырып Үмбетей жыраудың жырлағаны» деген жаңадан табылған толғауы бойынша ой қорытып. яғни 1777 жылы қайтыс болған деп тұжырымдалады. Абылай өлімінен (1781 ж. әркім әр түрлі пікір-болжамдар ұсынып келеді. «Мұраттас» орталығы бастырған жинақ). одан – Сүйіндік.Бұқар жыраудың ұзақ жасаған жасындағы өмірлік деректері бізде көп сақтала бермеген. Бұқар жырауды 92 жасында қайтыс болды деген пікір ұсынады. № 31. Автор Бұқардың замандасы Үмбетей жыраудың «Бұқардың асында. одан – Қара (Қарақожа). Сонда жырау. Бұған жыраудың бұрыннан мәлім жыр.). өлген жылдары бір ізге түспей. ақылшы-кеңесшісі ретінде өткені мәлім. кейін 11 буынды өлең өлшемімен жазылғанына күдіктенбесек. Рымбет. Бұл орайда Қ. Ал енді. Бегім. әлі күнге дейін жыраудың туған. Қалқаманнан –Бұқар жырау. одан – Дайырқожа (Ақжол). жоғарыда айтылған екі болжам-тұжырымнан тіпті өзгеше. Абылай». яғни алғашқы кездегі 94 жаста қайтыс болды деген дәйектемеге біршама ұқсас пікірді кезінде Қ. Ал. Сүйіншәлиев пен М. Бегімбет. Сейдімбеков жариялаған кейінгі нұсқа да енді. одан – Қаржас. 1781 жылы 113 жасында өлген дейді. одан – Алтынторы. ертеректе А. 1787 жылы 94 жасында қайтыс болды деп көрсеткен еді. Бұқар жыраудың өмірі мен шығармаларын қалың көпшілікке насихаттау мақсатында бір топ мерекелік мақалалар мен бір кіші-гірім зерттеу кітапша жарық көрді. Алтынторыдан – Мәмбетәлі. Абылай. осы . 32. Тек саналы ғұмырының бәрі түгелдей дерлік Абылай ханның қасында. Жолымбеттен – Қойсары. Алайда. 1993 жылы жыраудың туғанына 325 жыл толған мерекелі тойында оның басына үлкен күмбез орнатылып. Абылайдан кейін өлген деген тұжырымына орай Бұқарды 1668 жылы туып. Құлыке. соның оң тізесін басқан қабырғалы да сәуегей биі. Сондай-ақ. Мағауин жыраудың Тәуке хан тұсында жасап. Жолымбет – Келімбет. Қалқаман. толғауларынан тыс. Назар. бұл кісінің айтуынша. 1982 ж. Жұмалиев өзінің қазақ әдебиеті тарихының екінші томындағы Бұқар туралы жазған тарауында жырауды 1693 жылы туып. Бұқар жырау қазіргі Қарағанды облысына қарайтын (бұрынғы Баянауыл) Ульянов ауданының Далба тауы бойында дүниеге келіп. екіншісі – Қазақстан Республикасы Ғылым академиясының М. бұлардың көбі сол Бұқар жырау дүниеге келген атамекенді қоныс етіп отыр. сол мекенде қайтыс болады. Мұхаметханов ұсынған болатынды («Қазақ әдебиеті» газеті. Бұл мерзім Абылай хан қайтыс болған жылға тұстас келеді. X. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты дайындап.) 4 жыл бұрын. Сол Үмбетей айтты деген бір жырдың алғаш 7-8. Бұқар жыраудың асыл тегі туралы қолда бар деректер мынадай: Арғыннан – Қодан. Өз өлеңдерінде келтірілген деректерге қарасақ жыраудың жоқшылықтың зардабын көп тартқан адам болғаны көрінеді. сол жылы тұңғыш рет жырау жырларының жеке жинағы екі рет басылды (бірі – «Жалын» баспасынан шыққан «Әй. Қарағанды қаласында осы мерекеге арнап ғылыми-теориялық конференция өткізілді. Бұқардың да үрім-бұтақтары аз емес. О.

басыңды кесемін деп. Мені шошытып түбіме жеттің. бір жүйеге келтіру қажет. әбден қалжырап. Мұхамедханов сол Үмбетей жырында айтылған деректерге сүйене отырып. Бұқар жыраудың 92-95 жас аралығында қайтыс болғаны шындыққа сай келетін тәрізді. Абылай Бұқар жыраудың бір ісіне қатты ренжіп. оның туған жерін Бұхар маңындағы Жиделібайсын. Журналда басылған жыраудың екі жыры біздегі сол аттас өзге толғауларға өте ұқсас. Қалай дегенде де. Бұқар жыраудың Абылайға айтқан бір жырында: Менің жасым тоқсан үш. – . Сондықтан осы айтылған жылдардың біріне үзілді-кесілді тоқтап. Бұған себеп: Бұқардың әкесі Қалқаман батыр қалмақ шабуылынан ығысып. – деп толғайтыны бар. Шыбын жаннан тәтті болды. – дейтінін де білеміз. Тоқсан үште қария Енді саған табылмас. дәйектілігін айтқан жөн. «Балқаштағы атақты Шашубай ақынның айтуымен» деген ескертпе жасаған. Әдебиетші Қ. Бұған жариялаушы «Кәріқұлақ» деп қол қойып. Кел десең келдім. сол төңірекке барған делінеді. Кет дегендей мені сөйлетпей не еттім? Бір ауыз сөз сұрамай. Мұнан да былай сөйлеуім Маған да болар ауыр күш. жырау 95 жасқа да келіп. – дейтіні және тағы бірде: Күнінде мендей жырлайтын. қор болып отырған кезін жырға қосқан сияқты. Жарлығыңды қайтармай. шұғыл шақыртыпты деседі. Бұдан тыс Бұқардың: Тоқсан бес деген тор екен. Ендігі бір-екі ауыз сөз Бұқардың туған жері туралы.. Бұған қарасақ. Мұндағы берілген түсінікке қарағанда.ойдың көңілге қонатынын. бірақ айырмашылығы да аз емес. Бұқар жыраудың Абылай ханның қасында отыратын кеңесші-жырауы болып қалай келгені туралы бір қызықты дерек «Әдебиет майданы» журналының 1935 жылғы № 1-2 сандарында жыраудың «Бұл кісі жылқыменен бір ат берсін» деген жырымен қоса түсінік ретінде келтірілген. Қазақтың бала атын туған жеріне қарай қоятын көне дәстүрін ескерсек. Суыт хабарды естіген жырау хан жарлығымен Абылай хан ордасына келіп жыр толғапты. Жіберген уәзіріңізге екі жауап айта алмай.. кет десең кеттім. Шақырған соң келдім. Хан жарлығы қатты болды. «басын аламын» деп уәзірін жіберіп. Дүйім жанның қоры екен. ханым. Елібай деп көрсетеді. бұған да шәк келтірудің жөні жоқ сияқты.

«Ай не болар күннен соң». «Керей. өзін қасында жүретін жырауы етіп алыпты делінеді. Дұшпаныңды кеміттің. Мұнда жыраудың «Бірінші тілек тілеңіз». Потанин. Бұған оның үлкенді-кішілі 49 толғауы енді. қара ауыз. «Әй. Бұқар шығармалары XX ғасырдың 20-30-жылдарынан бастап жиналып. оның бір кезде Түркістанда жетім болып жүргенін. сен он бір жасыңда» атты толғауларын бастырғаны мәлім. Бұқар «Маған хан Абылай жақсы бір ат берсін» деген әйгілі жырын толғаса керек. айтылу тарихын да қызықты етіп жазып қалдырған болатынды. Салған сайын үдедің. Бұқар туындылары алғаш рет толыққа жуық көлемде «Алдаспан» жинағында басылды. «Атам болған жиырма бес». Алатаудан асырдың. «Жал. сондай-ақ. Уәлиханов. Бұқар шығармаларын жариялауда С. ең алдымен. Н. Сейфуллин үлкен еңбек етіп. тілімді алмасаң». «Керей. Қалмақты қашырдың.дей келіп. солардың ғылым үшін қажетті туу. құйрығы қаба деп». «Таң» журналында басылған жырларды айта аламыз. «Құбылып шыққан бәйшешек». оның Ш. Березин қорында сақталып. «Ақсаңнан биік тау болмас». Алайда. «Ей. Алғашқы жариялануы дегенде. астына тақ қонғанын айтады. ең алдымен. И. кейбір үлгілерінің солардың жариялануымен басылғанын. сонда Абылай райынан қайтып: «Мынаған бір үйір қысырақ айдап әкеп беріңдер». қайда барасың?». Сол себепті Бұқар шығармаларын сөз еткенде. зерттеліп келеді. Қазаққа жер кеңейттің. Абылай. қайда барасың?». Көпеев жырау туындыларын ертеректе көне көз қариялардан қағаз бетіне түсірумен қатар. енді Бұқар жырларының ең бастапқы жариялану мәселесіне келсек. Абылай. біз. Н. Содан хан қара көз. белгілі фольклорист Мәшһүр Жүсіп Көпеев есімін атауға тиіспіз. «Қалданменен ұрысып ». «Абылай ханның қасында». «Ханға жауап айтпасам» атты бір топ өлеңдері жарык көрді. енді басына бақ. Бұқар шығармаларының бізге жеткен асыл үлгілерін айтқанда. Бұдан соң жыраудың бір алуан жырлары әр түрлі хрестоматиялар мен жинақтарда. біз сол М. Г. Алыстан тоят тіледің. Абылай». бір-екі толғауының Құрбанғали Халидұғлының «Тауарих хамса Шархи» атты . – дегенде. Ал. «Айналасын жер тұтқан». – депті. М. «Ал. «Қазақтың ескі әдебиет нұсқалары» атты жинағына жыраудың «Ай не болар күннен соң». мерзімді баспасөз беттерінде жарияланып келді. Құдайдың сүйікті ұлы едің. Ең соңында жырау ханға: Алтын тұғыр үстінде Ақ сұңқардай түледің. «Асқар таудың өлгені».Көпеев жазбаларын түпнұсқа ретінде негізге алуға тиіспіз. қояндай боз атын беріп.

дәуірінің тарихи сырын ашады». мұнымен бірге XVIII ғасырда жасаған ақындардың ішінде жырлары бірден-бір өз атымен сақталып қалған жырау екенін баса көрсетіп.. Бұқар жырау туындыларының дұрыс бағаланып.. Олжа. дұрыс бағыт ұстағанын айтты. бағалауда әр тұста әр алуан пікір таластары болып келді. Әуезов басқарып өткізген 1959 жылғы әдеби-теориялық конференция көп әсер етті. оның әдебиет тарихындағы орнын ашып белгілеу ісі М. Бұқар сонда үлкен. жырлары сол кездегі саяси-әлеуметтік тұрмыстың нақты көрінісінен туған деп атап көрсетеді. әдебиеттегі өз орнын алды. Бұл жағынан қарағанда Бұқар. Бұны бір ғана Бұқар емес. әдебиеттегі орнын белгілеп. енді бір топ әдебиетшілер жыраудың үстем тап жыршысы бола тұрса да. – дейді. Соның нәтижесінде Бұқар жырау да біршама дұрыс бағаланып. Тек зерттеуші заман ағымына сай мәселеге таптық тұрғыдан келуге мәжбүр болған. тарихи уақиғаның мазмұн бағасын сөз қылады. міндеті – «не болса сол көңілі ашар». Орта жүз ханы Абылай болса. сол кезеңдегі әлеуметтік шындықты тап басып сипаттай алады деп жазады. дәуір болжалын. Қ. Көбінесе әрі жырау. ханым-ай»). өз туындыларымен сол тұстағы ірі саясиәлеуметтік мәселелерге үн қосып.кітабында жарық көргенін айта аламыз («Ханға жауап айтпасам». мезгіл. – дейді. өзі сырттай Орда ақынына ұқсағанмен. жалпы жыраулық поэзияның табиғатын ашуға жол салатын ғылыми ұстамды пікір деп айта аламыз. соның орталық елі. Ол: «Бұқар жыраудың шығармаларында азаматтық. табыс. «әлдене» дерлік сөзді айту емес. Ал. абыройды ханмен қатар үлеседі. Ә. Әуезов зерттеулерінен басталады. Кейбір зерттеушілер оған «Сарай ақыны». әрі би болады. саяси мотив терең. Өзі хан қасына жуан рудың – Арғынның қосқан «табан шөңгел биі» болуға лайық. Марғұлан Бұқар жырауды Абылай ханның белгілі жыршысы. С. ірі мәселенің тұсында ғана айтады. қырағы саясаттың толғаушысы боп. оны XVIII ғасырдағы авторлығы сақталған тарихи әдебиеттің басы деп бағалай келіп. Сол сөздері жыраудың таптық-қоғамдық мазмұнын көрсетіп. кейінгі қазақ ақындарының бірден- . Жұмалиев қазақ әдебиетінің орта мектептерге арналған оқулықтарынан бастап.. ол өзінің дидактикалық толғаулары арқылы өмірге ескілік мұнарасынан қараса да.. оны сол дәуірдегі әдебиеттің басы деген тұжырым жасады. әлеуметтік маңызы зор. «Қайғысыз ұйқы ұйықтатқан. жуан бел руы – Арғын ішінен шыққан анық үстем тап адамы болады. Ол өзінің XIX ғасыр мен XX ғасыр басындағы әдебиетке арналған ертеректегі оқу кітабында Бұқар туралы «Жыраудың мақсаты. феодалдық салт-сана мен Абылай ханның жыршысы деп теріс бағаласа. Ол заман сыны. Ол Абылайдың мақтаушысы ғана емес. Бұқар творчествосын танып-білуде. Бұған белгілі жазушы-ғалым М. сыншысы да». әрбір сөзін ірі-ірі уақиғалардың. «Орда ақыны» деген ат қойып. қазақ әдебиетінің алты томдық тарихына жазған Бұқар туралы монографиялық тарауларында да. Мұқанов Бұқар шығармаларының көпшілігі Абылай ханға арналып айтылғандықтан.

11. 24. 5. Б. Дәрістің мақсаты: Көтештің қолма қол өлеңдер шығаратын жүйрік ақын. ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ. 29. 25. Кенжебаев еңбектерінен де ұшыратамыз.Бұқардың Абылай туралы екі өлеңін кім орысшалап хатқа түсірді? 2. ДӘРІС 12. Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. Ысмайылов. 27. сондай-ақ.35. 32.Бұқар жыраудың өлеңдерін кім жинастырды? 3. 6. 21. 13.әрі таза қазақ түсінігіндегі ақын екендігін . Осындай бағаны Е. КӨТЕШ АҚЫННЫҢ ӨМІРІ. Белгілі фольклорист Н. 22. 34.28. 36. 17. 10. 30. 3. 15. Смирнова Бұқар творчествосына арналған көлемді зерттеулерінде оның импровизаторлық өнерінің ерен қуаты мен демократиялық тенденциясының нығая түсу ерекшеліктеріне. 26. соңғы шығармаларында халықтық ұғымның әлеуметтік терең сипатқа ие болып отыру жәйтіне айрықша мән береді. 12. 31.Бұқар шығармашылығын зерттеген кімдер? Әдебиеттер: 1. С. 2.бір көшбасшы ұстазы деп бағалайды. 4. 33. 19. 9.

Өз заманында арқалы ақындардың бірі болған Көтеш(1745-1818) –қазіргі Павлодар обылысын.дәлелдеу. әсіресе Абылай хан алдында көзге түсуі.аңыз. Дәрістің жоспары: 1. алауыздық желігімен Абылайға қарсы бас көтерген Мейрам руының намысын жыртқан өлең арқылы шығады. Көтеш шығармашылығы туралы профессор Ысмайыловтың пікірі. Сонда ешкімге белгісіз бала жігіт Көтеш сөзге көлденеңнен араласып. Өлім.кедейлікке налу сарындары–өз кезі үшін жаңалықты құбылыс еді. Болашақ ақын бала кезінен–ақ атағы шығып. Сондай-ақ бізге жеткен өлендері туралы әңгіме аңыздар. Көтештің суырып-салма ақын екендігі. Есіл ер жазығы жоқ неге өлтірдің!? Хан басың қарашыңмен даулы болып. бағасы. Шығармашылығын талдау. ақын ажалы жолбарыс ұрылардан келеді. 7.Өнерін саудаға салмаған Көтеш қартайған шағында ен далада кісі қолынан өледі. Көтештің өмірінен мәлімет. қарашыларымен арасында үлкен дау шығады. Оның алғаш көзге түсуі – Абылай хан алдында. . Мәшһүр Жүсіптің бұл жұмыстағы атқаратын істері. 3.Баянауыл аймағында туып өскен. арғын ішіндегі Сүйіндіктен тарайтын Сексен ауылынан. 6. Көтеш шығармларының жинақталуы.Қартайғанда қатының дұшпан болды т.б. ауызға іліне бастайды. ал енді бір деректер қазаға ақын сынын кек тұтқан әлдебір сараң бай себеп болды деп көрсетеді. 8.Ақын туындыларынан ұшығы көрінетін тағдырға наразылық.Алғаш рет он жеті жасында. өз руы атынан ханнан өлген кісісі үшін құн төлеуді.Жарлы шаңырақта туған және өмір бойы жоқшылықтан құтыла алмаған Көтеш шығармаларындағы басты сарын–кедейшілік тақсыретін жыр ету. Тірек сөздер: Күрелкінің бауыры күнде дауыл. бірде Абылай құныкер болып. 4. Ботақанды сен өлтірдің. Енді Көтештің шығармаларының зерттелуіне келетін болсақ Көтеш өлеңдерін жиыстырған Мәшһүр–Жүсіптің айтуынша. 2. Бала кезінен ақын ретінде елге атының кең жайылуы. ХVIII ғасырдағы қазақ әдебиетіндегі алатын орыны. өмірінің соңғы кезеңі туралы деректер. ал тұтқында отырған адамын босатуды талап етіп былдай дейді: «Абылай.Бір деректердің айтуынша.тұрмыста ұшырасатын әділетсіздіктерді әшкерлеу болды. 5. Сүйегі арғыннан.

Мейрамға не еді сенің жапқан жалаң? Жанайды дәл бүгін күн босатпасаң. Сөз себептен.. Ханға қарсы аттанғандарды бастаушы оның ұлы Бекболат би болады. Болады ертең жесір қатын– балаң!» Арғыннан тараған бес Мейрамнан ру намысын жоқтап. билігі де. енді өзін өлтіргелі жатқанда қарт ақынның : .. Бұл қақтығыс та соның бірі болмасына кім кепіл. Байдан бақыт таярда. толықтыра түседі. Қараша жұртпен қас болар. Халық жадында Көтеш жайында сақталған әңгімелердің бір алуаны–оның қазасы төңірегінде. Абылай ұрысуға шыдамайды. Яғни айтылмыш оқиға 60–ншы жылдардың екінші жартысында болғандығы аңғарылады. . оған қоса көп айып төлейді.. үш мыңдай адам атқа қонған екен. әскери қуаты да күшейген кезден (1771ж. ел аралап жүрген кезінде жапан түзде төрт ұрыға кез болады.. Ұрылар аударып атын алып. Дәулетіне мас болар. осы бетпе-беттен басталған шығар. салдардан барып туындайды. Көтеш өлең айтып. Енді бір деректерде басқа сан айтылады. күйіп кетті салған қалаң. Мәшһүр–Жүсіп баяндаған оқиғадағы бізге қажетті тағы бір дерек– бұл кезде Қаз дауысты Қазыбектің жоқтығы. Ел аузындағы әңгімелерге қарағанда Көтеш 73 жасында дүние салыпты.Болады ертең жесір қатын-балаң! – деуінде үлкен сілкіністің ізі бар. өлген кісісінің құнын. жоғарыдағы деректерге сүйеніп Көтеш ақын 1745 жылдар шамасында туған деп айта аламыз. бірақ олардан да ақынның қартайыңқыраған кезінде өлгендігі көрінеді.. кім білсін. – деп.Үстіне ақ орданың қол келтірдің! Абылай.. Көтештің ақындық алғашқы адымы. Нағыз ақынның ары әділет қысым көре бастағанда шындық туын көтеріп шыға келеді. Сонымен. Сөз жоқ айтылмыш дау Абылайдың ресми түрде үш алашқа әмірші деп жарияланып. Абылайдың айыбын бетіне басып айтуы жүрек жұтқандық әрекеті. Ханнан бақыт таярда. Көтештің өмір сүрген дәуірін анықтауға себі тиерлік осы оқиғаның қай жылдары болғанын дөп басып айта қою қиын. Он жеті жасар Көтештің араға киіп кетіп... Ал Қазыбектің 1763 жылдар шамасында 97 жасында дүниеден өткені белгілі. Қайқы қылышқа тоқтамаған ханның жүзін қайратты сөз қайтаратын кездері болған. замандасы Шал ақын Көтешті кемелдендіріп.) көп бұрын шыққан.

Е. – деген бір ауыз өлең айтуға шамасы келіпті. өлімші қылып сабап. Қазақ ақындары кез келген тақырыпқа. Елінен шыққан іздеушілер Көтешті кімдер өлтіргенін осы өлең бойынша табады. Кейін сексен елі Көтешке іздеу салады. Тілге келмей біреуі балталады. өлең шығарғыштық қабілетіне таңырқайды. тыңнан өлең шығарып айта білмегенді күшті ақын деп танымайтын». Көтештің руы ақындарының өлімі үшін құн даулап алыпты. Бірде жаңа жұртқа қонғанда. Кінәсі жоқ Көтешті тонап алып. сол арқылы айыпкерлерді табады.. Құн даулап. Мен айтамын көзіммен көргенімді. Көтеш айтысқа түсіп жүрген кезінде бір руды. оның басты адамдарын қатты сөгіп жамандаған екен. Ал профессор Е. өнері жүз жылқы деп екі жүз жылқы алыпты. Көтештің өлімі хақындағы әңгімелер бір–ақ нәрсеге саяды. байлатып қойыпты. сол елдің байларының бірі ақынды ұстатып алып. кел.Көтеш – таза қазақ түсінігіндегі ақын және күшті ақын. Көтештің бізге жеткен өлеңдері түгелдей экспромтпен(дайын. төрт жігіт.» дейді. Балтасы тиген жері қанталады.әзір) айтылған шығармалар. азғана қойы түнде қотанда жатпай. Ақынның байлаулы тұрғанда айтқан өлеңі былай басталады екен: «Алдымнан алты пұшық анталады. Осы тұрғыдан алғанда. Іздеушілер бір ауылда балалардың осы өлеңді айтып жүргенін естіп. . Көтештің қазасы осы жолы болған екен. ей. Кейін сол жаққа бара қалғанда. ол– ақынның кісі қолынан өлуі. ердің өз басы жүз жылқы.Сонда Көтеш қойларына арнап былай жырлайды: «Қойым–ау. ел болғайсың. ешқандай алдын ала дайындықсыз. қолма–қол өлең–жыр айту – жүйрік ақынның бір белгісі. Осы аурудан сірә жан қалмас білем. Көтеш – кез келген нәрсені өлеңге айналдыра алатын ақын және күй талғамайтын жүйрік. –деп жазады.«Жолыңды айт. табан аузында өлең шығарып айта береді дейді ол.қойсаңшы өргеніңді.Алекторов өзінің бір мақаласында импровизаторлар жайында айта келіп. олардың ақындық қуатына.Ысмайылов: «Әр түрлі тақырыпқа бөгелместен. Қазақ ақындарының ежелгі салтында жылдам. Төртеуің көк байталға тең болғайсың. өре береді. Құйрығыңды бір ит–құс алып кетсе. бөгетсіз. Көтеш –импровизатор. Халқымыздың әдеби мұралары жайында құнды еңбектер қалдырған А. Сонымен. Енді бір әңгіменің айтуынша. Айдабол мен Күлікке жем болғайсың» .

Келін деген даяр тұр тажалымыз». Баламызға жалынсақ жан сақтар ек.өмірге наразылық сарындарының кейбір нышандары байқалады. Көтеш қартайған шағында аурулы болады. Ат болса. Шолақ байтал қақбасқа аз ба дейді. Бала–бала деуменен мазалымыз. Жарлылық және сырқат салдарынан ақынның кейде елмен бірге көшіп жүре алмай.Сен онан ала алмассың бергеніңді» дейді. – дейді жетімсіздіктің зарын шеккен қарт ақын. . Алайда тұрмыс талқысының қатаңдығына қарамастан ол ешқашан мал үшін жағын жалдап. Бұл– Көтештің арлы ақын болғандығын көрсетеді. Сонда ашынған Көтеш оған да өлеңмен жауап қайырады. өз алдына бір бөлек жүріп отырады екен. қарасақалдары мәслихат құрысып. Алайда бойда қуат. көш алдына шығып аяңдай берейік». Жоғарыда келтірілген өлеңнен Көтештің шаруасы шағын адам болғандығы көрінеді. Қартайғанда қатының қазба дейді. жүректе от бар күн артта қалғандығын мойындап. қарт ақынға асау байтал қалады. бас жарай ма? Кәрілік. өлімге бет бұрады. Баласымен бірігіп қысқан болды. тіленшіленбеген. Ел әңгімелеріне қарағанда ақын өмір бойы кедейшіліктің тақсіретін тартып өтіпті. Бірде ел көшкенде жуас атты келін мініп. Әйелі қазымыр. Көтештің бұл кездегі өлеңдерінен өзінің қолының қысқалығына налу. қыстауда қалып қоятын кездері де болған. мұның бәрін жақтырмайсың. қарта. Келін деген бір пәле тағы шығып. «Сексен ерікке қоймадың–ау қалжыратып. жал. айғыр болса солар мініп. жүр. Ұсақ турап ет берсең балбыратып» . Баладан болар білем ажалымыз. Келін менен балаға жазба дейді. «Кәрілік. келіні шайпау болып. жылы-жұмсақ ас жарай ма. Қайтіп өлең айтармын алжып жатып.– дегенде асаудан именіп келе жатқан Көтеш қорланып былай дейді: «Қартайғанда қатының дұшпан болды. Ол заманда көш жөнекей ауылдың ақсақал. Көтеш қартайған кезінде от басының қызығын көре алмапты. тілін беземеген. Сексен түгіл тоқсанға болмас едім. біреуі тыстан болды. Бұл сөздерді естіген шайпау келін атасын тағы қианаттайды. жая. Біреуі іштен. Қазы. Бір құрдасы келіп: «Ақын.

Бұқар туындыларындағы асыл ойларды одан әрмен жалғастырып. Ал сақталғандары – негізінен бірер ауыздан ғана келетін қақпа сөздер. біреу бай. оның замандасы. Шал да мұсылманша сауатты болғанға ұқсайды. Дегенмен. Алайда Көтештің айтыстарының дені сақталмаған. қалаған тас жарай ма?!» Өлеңге бөгелмейтін тапқыр Көтеш өз заманында талай айтыстарға да түсіп жүрген. белгілі бір желіге тізіп береді. Бұныкі басқа ақындардың шығармаларына да еніп кетуі кәдік. яғни нені айтса да нақтыландырады. күндемеңіз. айналасымен қалай қарым-қатынаста болғаны өздерінің өлеңдерінен ап-анық көрінеді. тегінде. Екеуі де алдыңғы сапта өткен Шәлгез. Ел арасында іздестірсе әлі де табылып қалуы мүмкін. жастықты айту жағына жақын әкеледі. әрі арналы бола түспек. батыр ақындарда кездесетін төкпелі. – деуіне қарағанда. Біреу жарлы. Көтеш ақынның: Ай қараңғы. нақылдары көбіне бірыңғай қара өлеңмен келген. Үмбетей. нені армандағаны. әлденені іркіп қалған секілді боп көрінеді. екі замандас ақынның кешкен ғұмыр. Өлеңдеріне қарағанда Көтеш аса діндар адам болмағанға ұқсайды. Екеуі де өлеңмен өз өмірбаянын жасап кетті.Үйген топырақ. Өйткені. тіршілігі. жырауларының шығармаларының ара жіктері. дін жөнінде өзіндік түсінік-пайымы болған тәрізді. Өлеңдеріне қарағанда Көтеш те. сызудан хабары болған-ау деген ой келеді. Ақтамберді. кәрілікті. мың жолға жуық әдеби мұра қалдырғаннан кейін Шал туралы сөз әрі ауқымды. Ұялы бәйтеректей алыстан тұлғаланады. түн демеңіз. Бұл келешектің ісі болмақ. шұбыртпалы. Көтештің қолда бар өлең. ащы юмор ол кісінің өмірден көп қорлық көргендігін баяндайды. Көтеш ақынның баспа жүзін көрген шығармалары онша көп емес. алма-кезектесіп айтылатын жыр жолдары Көтеш пен Шалда сирек жолығады. Тәтіқара. Ата тілін сыйлаған адал ұлды Хат оқыған молдадан кем демеңіз. айтайын дегенін әрдайым қысқа сөзбен сездіріп. Кейде қораштау көрінетін Көтештің төрттағандарын Шалдың шымыр да шырайлы жолдары толықтыра түседі. текстологиялық табиғаты әлі анық ажыратылып. Алдыңғы өткен жауынгер. Қайтсе де Көтеш те. Кедейшілікті. әріптесі Шал да айтуға келгенде алға адам салмаған саңлақ жүйріктер тобына жататыны хақ. нені ойлап. . ұйқасы. Тарихи деректер тапшы болғанына қарамастан. Шал мен екеуі бізге белгілі айтыс ақындарының ішіндегі ең көнелері. жан-жақты өрісті етіп жібереді. күн бұлт. Көтештің. мазмұн жинақылығы соны меңзейді. Бұл әлі анықтай түсетін мәселе ғой. Өлеңдерінің құрылысы. Әйтсе де. Әлде бұл ой ақын шығармаларының бізге толық күйде жеткендігінен шығар. зерттелген жоқ. XV-XVIII ғасырлардағы қазақ ақын. өлеңінің түрлілігі жағынан Шал басымырақ. Көтеш өлеңдеріндегі зілді ирония. шешеннің жазу.

29.ақыл-нақыл. Дәрістің жоспары: . Дәрістің мақсаты: Шалдың негізгі жырлаған тақырыбы –адам өмірі. 31. жүгіргенінен сүрінгені. мадақтаудан бұлардың құлашы аулақ жатыр. 4. 10. 27. құрметінен гөрі көрген қорлығы басым боп келеді. Өйткені. дін екендігін түсіндіру.Ысмайылов қандай пікір айтты? 2 . 28. 11. 21. «фәни мен бақи». 25. 19. 2. 24. жемісі» Дәрісті бекіту сұрақтары: 1.кәрілік т.бақи. 6. ол да өз заманының айнасы. Көтеш туралы профессор Е.б. Көтештің хандық дәуір әдебиетінен алатын орны қандай? 3. 13. 12. 22.17. фәни. өмірінің мәні. Тірек сөздер: Дін. 26. ДӘРІС 13. ерлікті жырлаған ақындардан екеуі де оқшауырақ тұрады. ұзынтұра фәлсафадан.Батырлықты. Көтеш шығармашылығының зерттелуі жайлы не білесіздер? Әдебиеттер: 1. 32. үлгі. 5. Ысқақ Дүйсенбаев айтқандай: «Ақын-жырау дегеніміз – көңіліне келгенін айта салатын еркін жүрген бір пенде емес. 36. 3. ШАЛ АҚЫННЫҢ ӨМІРІ. 33. Сүйінішінен күйініші.ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ.

1. Шал ақынның өмірінен мәлімет,шыққан ортасы, Анасының Үйсін Төле
бидің қызы екендігі.
2. Шал ақын Шоқан Уалихановтың айтуы, бағалауы бойынша “Қазақ
халқын құраған рулар жайлы тамаша эпос жасаған адам”.
3. Шалдың -өз дәуірінең даналығын бойына сіңірген кең тынысты, қуатты
ақын болғандығы.
4. Шалдың ұрпақтарының бірі белгілі ақын Нұржан Наушабаев екендігі.
5. Шалдың 15 жастан “ақын” ретінде аты шығуы.
6. Шалдың хат тануы, оған “Мен өзім талай сөзді хатпен жазған” деген
өлеңнің дәлел болуы.
7. Шал импровизатор, төкпен ақын. Жырлаған негізгі тақырыбы-адам
өмірі, өмірінің мәні, “фәни мен бақи”, дін екендігі.
8. Шал шығармашылығында өзіндік мәні көрінген лирикалық поэзиясының
да кезігуі.
Шал ақын – XV-XVIII ғасырлар әдебиетіндегі ең көрнекті тұлғаның бірі.
Тұңғыш рет «Он бес деген жасым-ай» атты толғауы «Жаңа әдебиет»
журналында (1958, № 5) жарық көрген. Егер ақынды 1831 жылы дүниеден
кеткен деп есептесек, бір ғасырдан соң өлеңі баспа бетіне жетіпті.
Екінші дерек 1958 жылы Ғалым Малдыбаевтың «Қазақ әдебиеті» (№ 48)
газетінде жарияланған «Шал ақын кім?» деген мақаласымен ашылды. Шалдың
арғы тегінен, өмірбаянынан мәліметтер берілді. Бұрын кейбір оқулықтарда,
зерттеулерде аты ғана аталып жүретін Шал жөнінде мақала авторы біраз қысқа
хабарлар айтып, кейінгі зерттеушілердің алдына жобалы қазық сала кетеді.
Желіге тартқандай сегіз өлеңін іріктеп, оқушының алдына жайып салады. Әр
түрлі тақырыпты қозғайтын осы сегіз өлеңнің өзі Шалдың шымыр, шешен кісі
екендігін дәлелдегендей еді.
Ғ. Малдыбаев кәріқұлақ қариялардың айтуы бойынша ақынның қай
жылдың төлі екендігін анықтайды. Және 15 жасынан бастап-ақ өлеңмен
әуестене бастағанын ескертеді. Сынау, мінеуге, өсиет сөздерге жиірек барғанын
айтады. Ғалым ақсақал айтқан алғашқы деректер «XVIII – XIX ғасырлардағы
қазақ ақындарының шығармалары» (Алматы, 1962) деп аталатын кітаптың
жекелеген авторларға түсінік беретін тұсында (389-390-66.) қайталанады. Егер
«Қазақ әдебиеті» газетінің 1958 жылғы 28 қараша күнгі №48 санында Шалдың
18 шумақ немесе 70 жолдай жыры басылса, қазақ ақындары шығармаларының
жинағында 11 өлеңі, яғни 600 жолдай өлең жарияланды.
Осы жинақтың «Кіріспесінде» Қазақ ССР Ғылым академиясының
корреспондент мүшесі Ы. Дүйсенбаев Бұқар жыраудың әдебиеттегі лайықты
орнын айта келіп: «Бұқар, Тәтіқара, Ақтамберді, Шал ақындар қазақ әдебиетінің
жаңа кезеңін бастайды, жеке ақындар творчествосы туады. Сөз жоқ, бұл
ақындардың шығармалары әр алуан, кей сәтте біріне-бірі қайшы да келіп
отырады. Біз бұл жерде әдебиетімізде болған жаңа құбылысты, ауыз

әдебиетінен басқа, белгілі авторлары бар жаңа әдеби үлгілер пайда бола
бастағанын, кейін осыдан барып жазба әдебиетіміздің негізгі қаланғанын
ескертпекпіз», – деп, әрі күрделі, әрі құнды да қызық пікірмен ой тастап кетеді.
Міне, бұл секілді ескертпелер Шал жөніндегі кейін туған шағын мақалаларға
мұрындық болған сияқты.
Бұл кітапқа енгізілген 11 өлеңнің өзі Бұқар мен Дулаттың арасында Шал
секілді сері ақынның тұрғандығын айқындай түседі. 1965 жылы «Жазушы»
баспасынан шыққан «Үш ғасыр жырлайды» кітабына, марқұм Ғали Әбетовтың
көрсеткеніндей, «35 өлеңі оқушылар қауымына ұсынылды, жалпы көлемі – 441
жол». Жинақтың Ысқақ Дүйсенбаев жазған «Алғы сөзінде» Бұқар жырау
Қалқаманұлынан кейін Шал Құлекеұлының аты аталып, поэзиясына баға
беріледі. «...Қарт ақын ізгілікке сенеді, адамның жарқын жақтарын жырлауды
көксейді» деп, Шал мұрасының негізгі тақырыптарына назар аудартады.
1967 жылы шыққан «Ертедегі әдебиет нұсқаларын» құрастырушылар
Шалдың афористік поэмасын Қожа Ахмет Иассауи философиясымен
салыстырады. Осы кітаптың Шал туралы бір сөзінде «Шал өлеңді жазып та
шығаратын болған. Бірақ, ол ең алдымен импровизатор ақын еді» делінген.
Ақынның өлеңді жазып шығаруы жайында әлі күнге нақтылы деректер жоқтың
қасы. Ал, импровизатор екендігіне ешкімнің таласы болмаса керек. Сосын
«Шал мұрасынан біздің заманымызға жеткені – мың жарым жол шамасындағы
өлең мен бірнеше ғақлия қара сөздер» дейді. Біздіңше, Шалда қалыптасқан
ғақлия жоқ, бұл жайлы да үзілді-кесілді пікір айта қою қиын.
Филология ғылымының кандидаты Мұхтар Мағауин «Қобыз сарыны»
монографиясында Шал поэзиясына арнайы тоқталып, талдау жасайды. Бас
жағында Шалдың туған жылын 12 жылға кері шегеріп, яғни 1748-1819 жылдар
аралығында өмір сүрген деп есептейді. Ғалым Малдыбаевтың айтуынша, «Шал
1760 жылдың төлі сияқты». М.Мағауин Шоқан пікіріне сүйенеді. Шоқан
Шалдың эпикалық дүниелер құрастырғанын ескертеді. Ендеше, сол Шал
жинақтаған аңыздардан ең болмаса үзінді, жұқана қалмауы қалай, әлде
Шоқанның айтып отырғаны басқа Шал ма? Біріншіден, туған жылына келетін
болсақ, Ғ. Малдыбаев көрсеткен 1760 жыл шындыққа бір табан жақын тұр.
Өйткені, ол Шалды әлі ұмыта қоймаған кәріқұлақ қарттардың дерегіне сүйеніп
беріп отыр.
Егер Шалды 1748 жылғы деп шегерсек, одан біздің ұтарымыз шамалы,
оның үстіне бізде нақтылы деректер жоқ сондықтан алғашқы дерекке тоқтаған
абзал деп ойлаймыз.
Ысқақ Дүйсенбаевтың «Ғасырлар сыры» кітабында «Әдетте, біз әдеби
шығарманың қасиеттері мен ерекшеліктеріне басымырақ көңіл бөлудің орнына,
қалайда сол ақын-жыраулардың өздерімен көбірек шұғылданып, оларды талай
саққа жүгіртумен әурелендік» деген жанды пікір бар. Расында да, біз Абайдың
алдында өткен бірқатар ақындардың шыққан тегін, үрім-бұтағын тәуір білеміз

де, поэзиясына келгенде жадағай сырғытып өте шығамыз. Сонда олар егіздің
сыңарындай бір-бірінен айнымай шыға келеді.
Ақындық мұра сол өзін шығарған ортаға тығыз байланысты. «Литература
вся целиком, как целое и в своих отдельных частях, зависит от
действительности. Она зависит от нее, получая от действительности и
воздействуя на нее; зависит в своих внешних отношениях и внутренних, зависит
содержанием и формой. При этом типы зависимости весьма разнообразны», –
деп академик Д.С.Лихачев бекерге айтпаған.
XV–XVIII ғасырлардағы қазақ ақындары шығармаларының өздері өмір
сүрген қоғамдық ортамен байланысты болмаса, соншалықты шыншыл, сыншыл
терең поэзия тумаған болар еді. Мазмұн мен түрдің бірлігі де содан.
Шал шығармалары туралы да соны айтуға тура келеді. Шал өлеңдерінің
қоғамдағы теңсіздік, заман, адам жайы анық көрініп тұрады, бірақ біз әлі
атығайлық айтқыш қарттың батыр әкелеріне, өлеңдеріне сырттай тамсанып,
іштей сыналап ене алмай жүрміз. Мен марқұм Ғали Әбетовтың «Шал ақын
жайындағы жаңа деректер» деген мақаласын ден қоя оқыдым. Автор біраз
материалдарды қараған екен. Әйтсе де, әңгіменің дені Күлеке батыр жөнінде де,
соңғы бір-екі беті Шал өлеңдеріне арналады. Күлекенің батырлығын,
батылдығын аша түсетін фактілерге қаныға түсеміз де, енді Шалдың өзі
хақында азырқанып қаламыз.
Оның үстіне Шал толғауларына әлі толық текстологиялық талдау, барлау
жасалған жоқ. Ол дәуірде өмір сүрген ақын-жыраулардың шығармалары кейде
біріне-бірі атастырылып, араласатын жағдайы бар. Бұқардікі Шалға, Шалдікі
Көтешке ауысып кетіп жүреді. Бәрін бір ізге түсіретін уақыт жеткен сияқты.
Әсіресе, ғұмыр, адамның жасы, тіршілік мәнін қозғайтын жырлар тұсында
бұлар өзара үндесіп, кейде жолма-жол қайталанып кетеді. «Бұл дүниенің
мысалы», «Он бес деген жас қайда», «Асқар таудың өлгені», т.б. өлеңдер
бірнеше нұсқамен әрқайсысында кездеседі. Кейде мұндай ұқсастық
айтушылардан да, жинаушылардан кетуі мүмкін. Дегенмен аражігін ажыратқан
ақын-жыраулар мұрасын араластырмаған абзал.
Шоқанның Шал жайындағы айтқан сөзіне орай екі пікір айтылып келеді.
Ең алдымен, Шоқанның өзіне сөз берейік: «Из преданий о происхождении
киргиз замечателен джир ахуна из племени аргын, из рода атыгай и поколения
Худайберди и отделения его Баймбет-Чала, современника прадеда моего, хана
Аблая. Знающих эту эпопею теперь очень мало, по крайней мере, я до сих пор
не имел случая ее слышать». Сонымен, Шал эпикалық генеалогия жасаған екен,
әлі қолға ешнәрсе түскен жоқ деген сөзді М.Мағауин, Ғ.Әбетов қоштайды да,
зерттеуші Қ.Өмірәлиев мүлдем кереғар ой білдіреді. Үшінші оппонент: «Шал
ақынның өлеңдері деп жүрген өлеңдер Шоқан айтқан XVIII ғасырда жасаған
Шал ақынның өлеңдері емес, XIX ғасырдың орта тұсы мен XIX ғасырдың
екінші жартысында жасаған өзге бір Шал аттас ақыннын өлеңі» дейді.

Ғ. Өйткені. бірқатар тақпақ толғауларына кітабилықтың әсері тиген секілді. Шалдан авторлық мәтін қалмағандықтан. толық сеніммен айта қою қиын. Яғни өлең қашан. Бір жөндеу екінші жөндеулерге апарады да. Әр сөзіне мұқият қарамасақ. Шоқанның айтып отырған Шалы Күлекенің Шалынан әріде өткен сияқты. поэзияға «Мен өгіз терісі талыспын». Бұқар мен Шал өлеңдері осы тұрғыдан алғанда өздері дәуір кешкен заманның қайшылықты көрінісін айнытпай бере білді. дегенмен өлеңдерінің импровизаторлықтан туғандығы аңғарылады. Шалдың қайтқанына бір ғасырдан аса уақыт болғанда «Он бес деген жасым-ай» өлеңі тұңғыш баспа бетін көреді. Халық бірден-бірге жеткізеді. ойда кейбір дүдәмалдықтар пайда болады. Шалдың ептеген мұсылмандық сауаты болуы мүмкін. . Мұндай нәрселер айтушы мен жазып алушының бір принципте болмағандығынан туады. Екіншілері кейде мәтінін жөндеп. 100 жыл бойы өлеңдері халық аузынан түспейді. кейбір жолдарын жеткізушілер қосып та жібереді. Содан өлең өзінің негізгі нұсқасынан алыстай береді. Дені баспа бетінде жарияланды. халыққа жақын. халық көкірегінде жатталып қалуының арқасында жетіп отыр. құрмет көрген жанмын». шын мәтіннің шырайына көлеңке түсіре береді. «әттеген-айларға» ұрынамыз. біздің білеріміз әдебиет тарихында бір-ақ Шал бар. орындары ауысып кеткендері де жоқ емес. мен едім» деген тіркестер енгізе бастады. Малдыбаев: «Шал оқымаған адам» десе. Ғ. ақын айтты деп. Төкпе. Шал ақыннан бізге қалған мұра 1000 жолға жуық. Ол – Шал ақын Құлекеұлы. стилі. ауыздан-ауызға көшіп отырғандықтан. «Мен. кімнен. Шоқан таратып айтпайды. ауыз әдебиетінен бөлініп шықты. жыраулар фольклордан іргені үзілдікесілді ажыратып алмағанмен. Бірақ. «Әр жерде қадыр. Шалдың термелерін ілкі жариялаушылардың бірі Ғалым Малдыбаев «паспортизацияға» мән бермейді. ұйқасты сөзді үлкен күшке айналдырды. Сөйтіп. қол тигізеді. Бұлар өлеңге қоғамдық сипат беріп. тақырыбы енді. Әдебиет тарихында екі Шалдың болуы да шындыққа сыйыспайтын нәрсе емес. Бізге Шал қазынасы хат арқылы емес.Әбетовтың есептеуінше 1348 тармақ). Жеке ақын.Сонда тарихта екі Шал болғандай көрінеді.ең көбі «Алдаспанда» (Р. шешен тілді. қай уақытта. орақ ауызды кісі болғанға ұқсайды. Ақынның өлеңдерін кейінгі жазып тапсырушыларға да осыны айтқымыз бар. мен едім. Әбетов: «Шал суырып салма тәсілін ұстаған импровизатор ақын болғанымен. Шалдың өлеңдері дәл өзі айтқандай қалпында сақталып бізге жеткен деп. Бұқар мен Шал поэзиясы жеке ақындар творчествосының басталғандығының куәсі. Әдебиетке автордың өзіндік көзқарасы. қай жерден алынды деген мәселелерге ой көзін жүгіртіп отырғанда көп ілгері басқан болар едік. оның өз өлеңдерін хатқа түсірерлік сауаты да болған» деген сөз қосады. хан мүддесінен қашық поэзия жасады.

«Тоқсан деген жасыңыз. Басына мұнша көтерген Жұртыңа жаулық сағынба. осылай ауыс-түйіс болып. Ажалдан басқа жоқ екен» дегенде Бұқардың үні басым естіледі. өзгертулер жоқ. Өтіңменен жарылма. Мәтіндерде ауытқулар.Шалдың Абылайдың үлкен баласы Уәлиханға айтты деген атақты «Қонақ кәдесінде» «Таң атты жаланаяқ тоқты арқалап» деген жол бар. «Таң атты» сөзі анықтау емес. Қайсысы дұрыс. енді соған оралайық. . Бұқарда «Жиырма деген жасыңыз» деп басталып. Дүйсенбаевтың алғы сөзімен шыққан «XVIII-XIX ғасырлардағы қазақ ақындарының шығармалары» жинағында түгелімен «Қазақ әдебиетінде» (1958. Әрине. жырауға бір телініп жүрген туындыларды реттеу текстологияның міндеті болмақ. «Алдаспанда» «Жалаң аяқ. Шалдың қазынасы одан кеміп кетпейді. Шалда – 19. Тоқсан үште қария Енді де саған табылмас. тоқсанмен тоқтайды. жалаң бас» болып келеді. «Менің жасым – тоқсан үш. Бұл өлең Бұқарда да бар екені анық. Ендеше. Бірінші жолды дұрысқа баласақ. Тек қана Шалдың әкесі Құлеке батыр қайтқанда айтқан жоқтау өлеңінің аяғына «Кедейлік. Абылайға Бұқардың: Өкпеңменен қабынба. № 48. Мінеки. кәрілікті жетелеп» десе. «XVIII-XIX ғасырлардағы қазақ ақындарының шығармаларын–дағы» Шалдың өлеңдері «Он бес деген жасым-аймен» ашылады. арасына жұлдызша қойылуы керек еді.Малдыбаевта және «XVIII-XIX ғасырлардағы қазақ ақындарының шығармаларында» осылай да. «Жетпіс келді тебелеп. Бұқарда – 14 жол. ал Бұқар жырау тоқсаннан өтіп қайтты. «Үш ғасырда». Менің топшылауымша осы өлең түгелімен Бұқардікі. Күнінде мендей жырлайтын. Мазмұны бір. бұл нақылды Бұқарға басыбайлы неге бермейміз.Ғ. 1965 жылы жарық көрген «Үш ғасыр жырлайды» кітабы Шалды толықтыра түседі. Олай дейтінім: Шал дүниеден 71 жасында. 1962 жылы Ы. Бұл да жеке әңгімелеуге тұратын маңызды тақырып. Он бес пен тоқсанның арасына баға беріледі. тек кейбір жолдарында ғана айырмашылық бар. 28 қараша) басылған Шал ақынның өлеңдері алынған. Шалдың өлеңдері осы уақытқа дейін шыққан жинақтардың қайсысында қалай жарияланып келді. әр ақын. Бұқарға жарасып тұр. қайсысына жүгінеміз. Шалға сыяды. Айқын Нұрқатовтың 1949 жылы Молдағұл Мырзабековтен жазып алған материалдарында «жалаң аяқ. Кәрілік туралы философиясы да жетеді. мұнан былай сөйлеуім маған да болар ауыр күш» десе. Ал. Әлде «Таң ата» десе ше? Ал. жабыстың ғой бала жаста» деген бір шумақ өлеңі тіркеліп кетіпті. жалаң бас қой арқалап» боп кетеді. – деуінде мән жатыр. Енді біраз жайды салыстыру арқылы бағдарлаған дұрыс.

Кейбір жолдарына құрастырушының да қолы тиіп кеткені байқалады. табақтас болған кісім. «уассамахи уәл арузи» секілді сөздер кездеседі. Дегенмен. «білгіш». Ал. жаяу қайттық» деген бір шумақ нақыл да Шалға тән тартымдылық. өлең тармақтарының тамырын басып. Кәріліктің келгенін біледі ішім.Екінші «Қыздар туралы»төрт шумақтың аяқ жағы «Қорқақ емей немене. өлеңдерінде «шын дүнияны». Шалдан түпнұсқа қалмаған соң ақын былай айтып еді ғой дейтін бізде дәлел де жоқ. Бұлардың он бірін М.. Әрине. Жоғарыда аталған екі кітапта Шалдың туған. кейбір өлеңдерін 1949 жылы Молдағұл Мырзабековтен жазып алған Айқын Нұрқатов та осы ойды қуаттайды. өлген жылы Ғалым Малдыбаевтың дерегі бойынша 1760-1831 жылдар деп берілсе. Мысалы. Бұлар Қошанның қоспалары емес пе екен деген пікір туады. Бірақ мұнда да алшақтықтар кездеседі. Малдыбаев мәліметтері шындыққа жақын тұр. Мұнда «. Осы кітаптағы «Кез келсе сөйле дейді шешендерім» өлеңі көңілге дүдәмал туғызады.қазіргі Көкшетау облысының территориясындағы Азат темір жол станциясының маңында дүниеге келеді» деген сөз бар. «Сөйлеп қал. өз жанынан қосқандай көрінеді. Сүйіктісін сүйірлеп кесіп жейді Дастархандас. Ғ. Соған сүйенген дұрыс сияқты. «Ескі әдебиет нұсқаларына» Шалдың 12 өлеңі енгізілген. 1967 жылы «Мектеп» баспасы шығарған «Ертедегі әдебиет нұсқаларында» 1748-1819 жылдар деп көрсетілген. Кейде айтушылардың өз тарапынан «өңдеулер» енгізетіндері де табылады. Әлбетте. айтушы Шалдың айтқандарын дәлмедәл жеткізген деуге болмайды. «дүниеге жалаңаш кеп. Шалдың қалыптасқан шымыр стиліне қарап. Қошан Жантілеуовке де біреу жеткізеді ғой. «уассамахи дастан болар». сөйле.. Және «ғалым». . тереңдік байқатпайды.Малдыбаев «Шал ақынның туып-өскен жері қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы Октябрь ауданы Қаратал деген ауыл» дейді. Айтушы бұл өлеңнің белді. Шал ақынның өмірін.– деген төрт жол «Алдаспанда»: Қасыр-құсыр шайнайтын қайран тісім. Айқын Нұрқатов жазып берген нұсқасы күштілеу шыққан. Онша көп діни сөздерді сөзінің арасына қыстыра бермегені белгілі және сөз қайталай бермеген. Біздіңше. «есерлерім» дейтін сөздерді Шал аузынан шықты деу қиын. Шал шығармаларының молырақ орын алғаны 1971 жылы «Жазушы» баспасында басылған «Алдаспан» жинағы. қашқан кісі» боп кете береді. тілім». Айқын Нұрқатов 1949 жылы жазып алған «Кәрілік туралыда»: Қатты-құттыға өтпейді қайран тісім. берік жолдарын жадынан шығарып алып. Сосын. Айталық. «бұ дүнияны». Тіс кеткен соң кетті ғой менің күшім. байқау қиын емес. «Арыс келді» де қайталаулардан тұрады. Мағауин 1964 жылы Шалдың жерлесі Қошан Жантілеуовтен жазып алады. Шал дінге құлап берілген кісі емес.

Ата менен анаңды құрметтесең. Алыс сапар жол дейді барған кісі. өзі жейді. Қолжазбада: Мекке менен Медине – жолдың ұшы. . Алыс сапар дейді ғой барған кісі. «Алдаспанда» (209-6): Мекке менен Медине – жолдың ұшы. Малдыбаевты қайталайды. 230-6. жаманды жақын көрме. Мекке менен Медине үйдің іші. анық тауып айтады. ажарлы табысқа жетелейді. Ғалым Малдыбаевта қалай екенін қаралық: Мекке менен Медине – жолдың ұшы. Жаманды жақын дегенмен бола ма. Қайсысы дұрыс деген сұрақ туады. Мекеңнен де нұрлы ғой үйдің іші. Қолжазбадан және бір мысал келтірейік: Жақсыны алыс деп жатқа санама. Мағауин соңғысын 1964 жылы Қошан Жантілеуовтен алған. «Жақсымын» деп момынның малын жесе. Иман таба алар ма барған кісі? Ата-ананы. тілі жағынан Шалдың қолтаңбасын танытады. Тізе берсек мұндай мысалдар жеткілікті. шабыт дипазонының кеңдігі айшықты. мейманды құрметтесең. Шал поэтикалық сөздің дәмін. Жақсы болсаң кісі хақын жеме. Біріншісі көркемдігі. Жолдарында айырмашылық бар.Кесек-кесек турайды. Әлгі балталаса берілмес берік ұйқас осы Құлекеұлында. Атамекен. Екі дүниеде кісі хақын жеген оңа ма? Ғалым Малдыбаевта: Жақсыны – алыс. Шығармаларының дені он бір буынмен жазылған. Біздіңше. тамырын дәл. Кейінгі екеуіне қол тигені көрініп тұр. шыншылдығы. Оны да ескеру керек. Қазақтың он бір буынды қара өлеңінің құдіретін Абайдан бұрын танытқан қарт шеберлердің бірі осы Шал.). Осыларды бір ізге түсірген жөн-ау келешекте. М. Жан ашиды деп сенген жақын кісім. Мекке болып табылар үйдің іші. анасын күткен жанға. 1949 жылы жазып алынған Айқын Нұрқатов қолжазбасына тоқтаған ыңғайлы. «Алдаспан» түгелімен Ғ. «Мекке менен Медине жолдың ұшы» деп басталатын жалғыз төрт-таған барлық жерде бірдей емес. – деп берілген (Алдаспан. жеті-сегіз буын аракідік ұшырайды. Жаман адам сол болар «мақұл» деме. алайда «момынның» дегеннің орнына «біреудің» деп берген. Жақсы атансаң басқаның хақын жеме.

тапқыр теңеулеріне тәнті боласыз. келісті өрнек құрайды. «тасқа». кең тынысты болып келген. Ашу-пышақ болғанда. тұспалдауы. Теңеу. Пенделер үміт етер болған сайын. Айталық. «жеңуді біледі» деген зат есім мен етістіктің тіркестері өзара ұйқасады да. – дегенде «басқа». метафора. Сабырсыздықтан. Бір мысал келтіре кетелік: Басеке. ұзынды нақылдарына бірқатар жүк артты. «насқа» сөздері «бітер» етістігімен біте қайнасып. дербес сипаты бар. көргенін. Кейбір шумақтары шешендік сөздердің жүйесіне жақындайды. үнділігі жағынан әбден келісті. . Сосын кейбір шумақтар Шалдікі болмауы мүмкін. ақыл-таяқ. оның немен аяқталатынын жазбай танисыз. өзінің бірнеше түрлері. «Жігіттің мұрты кебер мақтанарда» десе. Шал болса сол халықтық поэзияның қолтығынан шыққан адам. түйгенін айтқаны басқалар үшін рухани азық еді. Өзі сезіп білгенін. мал жануар басқа бітер. кескін-келбет тұтас көрініс береді. Кісі мінезіндегі олқы жайларды жіті байқап қалып. Сол таяқ кемімей ме жонған сайын. әсерлі шумақтан ғибадаты кең ой түйесіз. Кейде «шөлді біледі». Кәрінің өлімін соққан дауылдың тынғанына теңесе. Ақын ақылдың көзімен көп нәрсені ашып көрсетеді.«Өйткені. енді бірқатары кәдімгі ақ өлеңмен айтылғандай әсер етеді. әуезділік. Мәнерлі. соның нәтижесінде аса кең тараған өлшем». Ақыннан жазба нұсқа қалмағаннан кейін оны жамап-жасқаушылар. Ақ пен қараның бітіспес күресінің арасында жүріп Шал өзінің шығармашылық нысанасынан ауытқымаған. Шалдың поэзиясы он бір буындық өлшемнің мүмкіндігін мол пайдаланған. не кейінгі қоспалар сияқты. он бір буынды өлең өлшемінде бұрыннан белгілі өлшемге қосымша кіргізу. өзгеріс енгізу арқылы пайда болған кейбір өрнектегідей жасандылық жоқ. өз байламын ұсынады. жастың өлімі сынған бәйтерекпен парапар дейді. әуезді ұйқас жасаған. Қай кезде де өңін жоғалтпас Шал ақынның фәлсафалық тұжырымдары мен ұтымды ұйқасын былай қойғанда. Редифтік рифмалардың ұшырасатындығын да айта кеткен жөн. «Көкала көл. Қына шөп секілді ол тасқа бітер. Кейде тармақтың аяғы өзара ұйқасады. санасыздықтан сақтандырады. Қысқалы. Кейінгі айтушылары. нар қамыс». варианттары бар. Ай нұрланар аспанда толған сайын. «елді біледі». символ секілді бейнелеу құралдары да соны паш етеді. Үйіңнен ит жаланып шықпайтұғын Өзіңдей жатып ішер насқа бітер. «Таудың көркі – тас» деген баламаларды Шалдан естідік. ырғақтық құрылыс-өрнегі мейлінше ширақ және жатық. «Күні суық болғансын түні қайтсін» дегендер халықтікі. көшірушілері ұйқасқа икемдеуі мүмкін. Ол – бөлекше. Өмір тәжірибесін оймақтай сөзбен тізеді. «Бұл өлім қайда жоқ». Бір жолдың өзінде мінез. «жөндеушілер» табылып қалады.

31. 25. құбылыс туралы дәл. Өсек басты болады Қыздың жасқа толғаны. тізгін тарттырғаны белгілі. 5. 12. 35. – Ағайын ала болғаны. 19. 28. анық айта білген. алакөз болған қатерлі хандарды осындай сөздермен ауыздықтап. Жан шошырлық жаман іс. ЖЫРАУЛЫҚ ПОЭЗИЯСЫНЫҢ ДАМУ ЖОЛДАРЫ. 2. 21. 10. 11. 26. ДӘРІС 14. 30. Неден сақтанып. бар болса кімдер? Әдебиеттер: 1. 24. – Басына салған ойраны. Жердің салмақты тұсынан ойып алған кен іспеттес. жыраулар алауыз. Қаққан қазықтай сөздерін орнынан жылжыту қиын. 3. 9. 29. 32. Жігіттің өзім білем дегені.17. Шал ақынның кемеңгерлілікке иек артар сөздері қай дәуірге де қызмет ететіндігіне дәлел болса керек. неден аянбау керектігін айнаға түсіргендей айнытпай береді.Шал белгілі бір зат. Рухани тәжірибе көпке ортақ. Ісін көпке бергені. .Шалдың қазіргі кезде ұрпақтары бар ма.Шал «Қазақ халқын құраған рулар жайлы тамаша эпос жасаған адам» деген пікірді кім айтқан? 2. 13. 27. Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. 34. 6. 4. Мұның өзі. Енді біз мемлекеттер алакөз болмаса деп тілейміз. Қазіргі өркениетке де бұл керекті ой.Шал неше жасынан өлең шығарған? 3. – Тастан соққан қорғаны. 22. Ертедегі жыршы.

Қазақ жырауларының сан ғасырлық шығармашылығын негізінен үш кезеңге бөліп қарастырған жөн сияқты. халық тағдыры. кемелденген кезеңіндегі өкілдері: Үмбетей. Жиембет.Жыраулармен қоса ХVIII ғасырдағы ақындар поэзиясы туралы. Бұған XVII-XVIII ғасырлар жатады. аса бір жауапты. Жыраулар толғаған суырып салма жырлар философиялық ойға құрылған тұжырымдарымен де.Жырау толғауларын бізге жеткізуші ақындар туралы да сөз қозғау. күрделі де қиын тұсында айтылып таралғанын аңғарамыз. . Бірінші топқа жыраулық дәстүрдің негізін қалаған алғашқы өкілдері: Қорқыт. толғау. жеткендерінең өзіде текстологиялық жағынан әлі де дәлелдей түсуді.Олардың туындыларын зерттеуші ғалымдар жайында әңгімелеу. 2. Көне дәуірлерден бері фольклорлық туындылармен өзектесе. Мұның кезеңі XV-XVI ғасырлар. Сыпыра жыраулар жатады. көне дәуірлерде туып қалыптасқан поэзиялық шығарманың бір түрі. болашағы жүйелі сөз болады. дамыған ұлт әдебиетінің ғажап көркемдік құбылысы екендігін түсіндіру. 4. жеке адам бейнелерін жасаған салиқалы да тартымды мазмұнымен де дараланады.Дәрістің мақсаты: Жыраулық поэзияның ғасырлар бойы қалыптасып. жарыса дамып келген бұл сала халқымыз бастан кешкен тарихи оқиғалардың көркем шежіресі іспеттес ел тұрмысының сан алуан қырларын қамтып бейнелеуге әр кез елеулі үлес қосып отырған. жер. Ақтамберді.Жыраулар шығармашылығының көбінің бізге жетпегені. (Кетбұға). «толғап айту» деген сөзінен алынып. Қазтуған. этика. Толғау қазақтың «жыр толғау». 5.б. жеке термин ретінде әдебиетімізде кейінгі кеңестік дәуірде ғана қалыптасты. Дәрістің жоспары: 1. аша түсуді керек ететін тұстары бар екендігін түсіндіру. мораль тақырыптар екендігі. Тірек сөздер: Жырау. жыршы. Осы ерекшелік мұны эпикалық жырларға көп ұқсатады. Аталық. Әдебиетімізде өзінің жанрлық белгі-сипаттары арқылы ертеден-ақ жеке сала болып дамыған ақындық және жыраулық поэзияның алатын орны ерекше. Жыраулықтың қалыптасу кезеңін белгілейтін екінші топқа Асан қайғы. Шәлгез. Бұл дәуір XI-XIV ғасырларды қамтиды. Бізге жеткен толғаулардың халық. Доспамбет шығармалары кіреді. Сондықтан бұл кезеңдердің ерекшеліктерін ашып әңгімелеуді. Үшінші топты жыраулықтың әбден толысып. жыр. жыраулық поэзияның бірден-бір көрінісі – толғау жанрының қалыптасуынан бастау қажет дер едік.Поэзияның көрнекті өкілдері Шал мен Көтеш ақын жырларының негізгі сарыны-дін. үндес. ең алдымен. Бұқар жыраулар құрайды. Тәтіқара. Толғаулар өзінің табиғи сипатымен жүйелі оқиғасы бар жырға тонның ішкі бауындай жақын. шешендік оралымдар т. өмірінің. Мұнда ел. 3. Толғау– әдебиетімізде өзіндік ерекшеліктерімен көрініп.

Өкінішке орай.Қазақ поэзиясы тарихына көз салсақ. ақындық толғау. Бұған әр тұста әр алуан жыраулар өз әлінше үлес қосып отырған. Қорқыт атаның жырлары белгісіз бір себептермен бізге жетпей. Бұл хиқаяны өзі шығарып. оның орнына сол туралы тек үзік-үзік аңыздар мен әпсаналар ғана сақталып қалған. Қазақ жырлары мен ноғай ертегілеріндегі Сыпыра бейнесі бір-біріне табиғи өте ұқсас. кемеңгер ақылшысы ретінде сипатталады.б. сәуегей кісі болып суреттеледі.) бар екенін білеміз. қара да ақыл таппай қысылып тығырыққа тірелгенде. әйгілі «Қорқыт ата кітабында» әрбір келелі оқиғаларды баяндау алдында үнемі Қорқыт атынан бірде Дерсе. суырып салмалық дәстүрдің жаңа сипатты бір арнасын құрайды. Бұлардан Сыпыра жырау жырларының табиғаты біршама өзгешелеу. ең алдымен. Хан да. Ұлық жыршы. яки Аталық жыраудың (XIII ғ. Бұл әдебиетіміздегі даралық творчествоның ең әуелде тек поэзияда. көпті көрген дана. Осы Ұлық жыршы «Оғызнаме» дастанында да Оғыз қағанға жыр толғап. тоғыз ханды түзеткен» Сыпыра туралы тарихи деректер жоқтың қасы. Мұның бәрінде де Сыпыра Алтын Орданың белгілі ханы Тоқтамыстың қасындағы көреген биі. жырларда тұрақтанып қалыптасқанын айқын аңғартады. Дегенмен. Тіпті бұдан ілгері. өзі жырлады» деп үнемі қайталанып келетін жолдардың өзінен-ақ оның жырды суырып салып айтқан «Көмекей әулие» – жырау болғаны айқын аңғарылады. алдын болжағыш абыз.) мен ертегілерде («Құбығұл». толғау жанрының ең алғашқы өкілдерінің бірі деп. Бір кезде толғау түрінде айтылған бұл жырлар кейін қара сөзге айналған тәрізді. жыр толғады. енді бірде Баяндүр ханға арналып айтылатын сөздердегі «Қорқыт атам сөз сөйлеп. болашақты болжайтын керемет толғаулар айтады. Осы баяндаулар өзінің арнау үлгісінде келуі мен ұлағатты мазмұны арқылы да қалыпты жыраулар поэзиясына жақын тұр. Рас. толғауы да белгілі бір себептерге орай эпикалық жырлар («Ер Тарғын». Әрбір әдеби туындылардың алғаш пайда болуы мен қалыптаса дамуы соның авторларының аренаға шығуымен тікелей байланысты десек. Сыпыра жырау туралы айтқанда. Алайда. Соның нәтижесінде бұл жанр дәуір талабына сәйкес қалыпты фольклорлық үлгілерден біртіндеп оқшауланып. оның «Жошы хан өлгенде әкесінің айтқаны» деген жалғыз жоқтау жыры мәлім. Сыпыра жырауды атай аламыз. көпті көрген көне Сыпырадан кеңес сұрайды. Бұларда ол ел-жұртқа қадірлі ақыл иесі. т. аузында отыз тісі жоқ» сиықсыз да ұсқынсыз қарт болып сипатталады. Сыпыра жыраудың аты да. т. «өзінің 180 жасаған өмірінде тоғыз ханды қолынан өткізіп.б. Сол аңыз-ертегілер мен батырлық жырларда жиі аталып. Шоқан Уәлиханов айтқандай: «Өзгелерге жыр жырлау өнерін үйреткен бірінші жыршы – Қорқыт» та бар. көп жасағаннан «адам көрер түсі жоқ. яки Аталық жырауға (кейде Кетбұға деп те аталады) келсек. Ал.) ғана ұшырасады. толғаудың дербес жанр ретінде қалыптасуы ұзақ ғасырларға ұласқанын көреміз. оның ішінде жыраулық. . оған дейін де кейбір деректерге қарағанда Ұлық жыршы. көп жасап.

ел қамына арналған сөздер болады». сөз тапқыш. Бұған дәлел ретінде көне дәуірдегі Қорқыт пен Дерсе. қарым-қатынастарын атай аламыз. бертінгі Сыпыра мен Тоқтамыс. Заман талабына сәйкес жыраулар қашанда хан қасынан табылып отырған десек. яки Баяндүр хан. оны «XV-XVIII ғасырлардағы көптеген қазақ ақындарының көшбасшысы және ноғай-қазақ эпостарын («Ноғайлы жыры») бірден-бір жасаушы кісі». Ұлық жыршы мен Шыңғыс ханнан бастап. – деп көрсеткен еді. болжағыштық. Бұлардың саяси салмағы зор болғандықтан. – деп М. саны көп рулардан шығуы да. Ер Шобандар сол өздерінен бұрынғы қалыпты дәстүрді жалғастырып дамытуға үлкен үлес қосты. судырлаған ақыннан алатын. тағы бірде Тоқтамыс ханға қарсы көтерілген халық толқуын кемеңгерлікпен тоқтатушы данышпан ретінде көзге түседі. кеңес сұрар ақылгөй жыршысы. көреген сәуегейлігімен де қалыпты жырау болып танылады. ең алдымен. сыртқы құрылыс-түзілімі жағынан да түлеп . жыраулар. Соның нәтижесінде толғау жанры өзге жырлардан табиғаты бөлек жыраулар поэзиясының дәстүрлі де өнімді бір түріне айналады. көпке айтқан сөздерінің бәрі ел мұңына. Доспамбет. Ұлық жыршы мен Оғыз қаған.Марғұлан еңбектерін негізге алған жөн. өтімді болу керек. оқтай жұмыр. Ол әр алуан жырларда ең әуелі Тоқтамыс хан мен Ер Тарғын батырды татуластырушы. өткір деген суырылған шешеннен. Қазақ тағы «Әр ханның тұсында бір сұрқылтай» деген мәтелдің шығу төркіні де осы айтылған оймен терең сабақтас. данакемеңгерлік қасиеттері арқылы әр кезеңде белгілі бір ханның қысылғанда. жыраулардың әлгіндей өз бастарындағы артық қасиеттерінен тыс. бұған Сыпыра жырау өмірі де айқын дәлел. соның ішінде Сыпыраның ролін өте жоғары бағалай отырып. Қазтуған. Толғаудың қалыптасу кезеңінің ірі өкілдері болып саналатын Асан қайғы. Шәлгез. Бұлар қазақтың жоғарғы табынан шығып. Көлденең кісі мін таба алмайтындай. салауатты биі болғанын көреміз. Толғау бұл кезеңде өзінің тақырыбының ауқымдылығы мен мазмұнының байлығы жағынан ғана емес. тіпті өзінің ел тағдыры шешілетін ауыр кезеңдерде қол бастайтын әскербасы – батыр болуы да хан қасынан табылуға мәжбүр еткен. аузынан шыққан сөз де олқы болмауға тиіс. өзінің көріпкел. Сөз болып отырған Сыпыра тұлғасы үнемі біздегі батырлар жыры мен ертегілердің басты қаһарманы ретінде суреттелу арқылы өзінің жыр толғау мәнерімен де. Жиембет пен Есім. Ол кісі дала эпостарын жасаудағы жалпы жыраулардың. Бұқар менен Абылай хандардың іс-әрекет. Асан қайғы мен Жәнібек. Олардың хан қаһарынан қаймықпай қашан да батыл сөйлеп. шындықты тайсалмай бетке басып айтуы да осыдан. Бұл туралы кезінде: «Әрбір хан өз қасында ақылшы болатын биді таңдағанда. Шәлгез бен. Бұған ақындар өмірі де айғақ бола алады. енді бірде Едіге мен Тоқтамыс арасындағы кек-жанжалды басушы.ең алдымен. ел меңгеру жолындағы саясат адамдары болғандықтан. Би Темір. қоржындай ауыр. азулы жуан. білікті ғалым Ә. көбінесе. Сөйтіп. Әуезов айтқандай.

осы жәйт Асан қайғының «Мұнан соң қилы-қилы заман болар» атты толғауының тууына себеп болғаны мәлім. «қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған» дәуірді аңсау сол кездегі заман талабынан туған түйінді мәселе еді. қорғап қалар күштің сол тұста болмағаны жұртқа мәлім. өмірлік қорытынды. Бұл Асан ата болжаған мәселенің немен тынғанын біздер көріп. халықты толғантқан күрделі мәселелерді жырлау дәрежесіне көтерілді. Батыстан төнген зор қауіптің болар зардабын Асан қайғы жұрттан бұрын болжап. Бұған Асан қайғы өмір сүрген кезеңнің қат-қабат қиындығы мен күрделілігі де елеулі әсер етті. «ішкенге мас. Шәлгез). Асан қайғы құтты қонысқа жаяулап келіп. арнау. Осы мәселелерге сәйкес ол «Әй. бауыздамай қаныңды ішетін» зұлым отаршылдарды шортан бейнесінде сипаттап. Керей мен Жәнібек бастаған елдің көшіп. мастанудың жақсылыққа алып келмейтінін ескертеді. түйінді толғам. ит етектен» дегендей. «Қырында киік жайлаған». Шу бойында жеке хандық құруының өзі өте маңызды мәселе еді. ханның мін-кемшіліктерін бетіне айтады. Жыраудың «Алты атанға қос артып. көбінесе. терең түсінді. тынбай алты жыл қоныс қарауы» да сол болашақ бодандықтың алдын алу болатынды. әлеуметтік мазмұн сарапталады (Асан қайғы. дұшпандық) сөз еткенде. одан құтылудың жолы тек Жиделібайсынға көшу екенін тектентекке айтпаса керек. дидактикалық. «өлтірмей жаныңды алатын. Сол жұмбақтың байламды шешімін кезінде Бұқар жырау да Абылай хан сұрағына орай тап басып шешіп берген еді. Осыған орай сол толғаулардың бір алуанында айтушының оқиғаға қарымқатынасын білдіретін көңіл-күйі мен сезім-талғамы басым болып отырса (Қазтуған. Міне. жегенге тоқ» Жәнібек ханды жырау өлтіре сынайды. сансыз шығынмен халқымыз бұл күндері . бармақ шайнап бастан кешіріп отырмыз. Осыған орай жыраулардың өз тұсындағы өмір көріністерін көркем бейнелеудегі әдіс-тәсілдері де өзгерді. өркен жаю кезеңі жырлары өз атымен келіп жеткен Асан қайғы творчествосынан басталады. ел бірлігі мен іргелі қоныс жайына арнайы тоқталады. болашаққа зор үміт артып. Көп қырғын. хан. Жырау осы көшіқонға қарсы болса да. мұның әсте болмай қоймайынын.) ел басқару ісіне жиі араласып отырады. Бұл тұста толғаудың әлеуметтік.толысып. қоғамдық мәні артып. қазақтың алғашқы ханы Жәнібектің (XV ғ. Жайлы мекен. «Жау жағадан алғанда. Толғау жанрының қалыптасып. Доспамбет жырлары). ойдың ұтымдылығы мен тиімділігін еселеп арттыруға мән берді. Бұған қарсы тұрар. Бейғамдықпен мен-менсінудің. ізгілік. жақсы қоныс. қалмақ басқыншылығы да қазақ еліне оңайға түскен жоқ. мен айтпасам білмейсің». адамгершілік қатынастарды (жақсы мен жаман. енді бір тобында мақал-мәтел іспеттес. «Алты атанға қос артып» атты толғауларын тудырып. Олар адам мен адам арасындағы әр алуан имандылық. өмірде бар танымал құбылыстарды әдейі салғастыра алып. достық. Осыны ойламай. дидактика үлгісіндегі жырлармен толыса түсті.

әрі ұтымды етіп жеткізу үшін. сезімдер үлкен серпінмен сипатталады. Ал. әдеби дамудың әр қилы даму көріністері секілді мұның да жаңа. күрделі сипаттармен толысып. Толғамы терең күрделі ойды мейлінше ұшқырлап әрі дәл. «қашағанның ұзын құрығы. Сондықтан осы ерекшелік Асан қайғы толғауларында өмірлік құбылыс пен адамдар арасындағы қатынасты бейнелеудің тұрақты тәсіліне айналды. ер жеткен оттай ыстық ата-мекенін сыртқы жаудан қорғаудан артық мақсат жоқ деп санап. Жыраулар. Жырау өзі есейіп. өскен ел. кіндік кескен атамекен мен туған елге деген махаббат. өз басынан кешкен әр алуан ерлік пен қиыншылық сәттерді өзара салыстыру арқылы ой екшегенде. кешегі мен бүгінгі өмірді. Доспамбет толғауларында осы сүйіспендік сарын бастан кешкен өз өмірін еске түсіру түрінде келіп. бұларда кір жуып. «буыршынның бұта шайнар азуы. өз жерін беріле сүюдің әдемі үлгісі деуге тұрарлықтай асқақ жыр. Қазтуған өзінің «Алаң да алаң. Айталық. олардың ел мен жерге деген әлгіндей сүйіспеншілігі де нақтылық мәнге ие болып отырады. кейде бәсендете айту ара-тұра Шәлгез (Шалкиіз) жырларынан да . Сөз болып отырған кезеңдегі жыраулар тобынан Қазтуған мен Доспамбет шығармаларын алып қарасақ. Мұндай құбылыс біздің әдебиетімізде бұрын-соңды ұшыраса қоймаған жәйт. кемелдену кезеңдері болатыны даусыз. Қазтуған жырау «мұздай үлкен көбелі екі шекесін» айтумен шектеліп қалмай. көбінесе. бидайықтың көл жайқаған жалғызы» екеніне дейін қалдырмай тәптіштеп суреттейді. Бұл – өз елін. Мұндай өзінің елден ерек қасиеттерін кейде көтеріп. Айталық. Көбінесе мұндай жинақтаулар жырау көздеген белгілі бір мақсатқа орай дәлелдеуге жатпайтындай ұлағатты шындық ретінде де ұсынылады. «айдаса қойдың көсемі. күнделікті өмірде жиі ұшырасатын танымал көрініс-құбылыстарды өзара салыстыру арқылы өз ойын орағыта жұмбақтап бейнелейтін болған. отаншылдық. өзінің «сұлтандайын жүрісті». сол қауіптің ызғарынан әлі де біржола құтылып кеткен жоқ. Рас. Мұның әдемі үлгілерін тұрмыс-салт жырлары мен лиро-эпикалық дастандардан да ұшыратамыз. Алайда. бірі келін болып түскен құтты қонысы – айдынды Еділін еске алып тебірене толғайды. алаң жұрт» атты белгілі толғауында атасы Сүйініш пен анасы Бозтуғанның бірі күйеу. көбінесе. Доспамбет толғауларындағы секілді асқақ әуен. керісінше. Асан творчествосында. қалайылаған қасты орданың сырығы». туған жерге деген ыстық махаббатпен өріледі. Асан қайғы жырларынан жалпы жыраулар поэзиясына тән белгісипаттардың мол ұшырасуы да заңды. бүкіл күреске толы өмір жолын еске ала жырлайды. айқын мұратты сипаттау кейде жыраудың өз бейнесін өзі жасау талабымен ұштасып отырады. Өзінен бұрынғы жырауларда бұл жалпылық мәннен жекелікке ауысып отыратын болса. жыраулар. үлгілі де өсиетті нақты көріністерден үлкен жинақтауларға ойысатынын көреміз. адамның сезім күйін табиғат көріністерімен ұштастыра сипаттау әдебиетімізде бұрыннан бар.тәуелсіздікке ие болып отырса да. сөйлесе қызыл тілдің шешені».

ұшырасады. Ол – әдебиетімізде енді ғана туып, орныға бастаған толғау
жанрының өркендеп дамуына ерекше үлес қосқан жырау.
Дәрісті бекіту сұрақтары:
1. Жыраулық поэзияның алғашқы өкілдері кімдер еді?
2. Қазақ сөз маржанын жинаушы Ш.Уәлиханов қандай пікір айтты?
3. Қазақ жырауларының сан ғасырлық шығармашылығын неше кезеңге
бөлеміз?
Әдебиеттер: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 9, 10, 11, 12, 13, 17,22, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30,
31, 32, 34, 35, 36.

ДӘРІС 15. АҚЫН ЖӘНЕ ЖЫРАУ.

Дәрістің мақсаты: Жыраулардың ақын, жыршылардан ерекшелігі неде
деген мәселелер айналасында әдеби теориялық ұғым
беру.
Тірек сөздер:Жырау, жыршы, ақын, эпос, жыр, толғау, толғаныс, толғану
т.б
Дәрістің жоспары:
1.Жыраулардың ақындардан өзіндік ерекшелігін түсіндіру.
2.Жырау деген кім , жыраулық өнер туралы түсінік беру.
3.Толғап-толғап сөйлеу, ғажайып шешендікке құрылған философиялықдидиактикалық толғаулар, даналық афоризімдер мен терең ойлы ақылнақыл, мақал-мәтелге құрылған сұлу да айшықты жыр жолдары
жыраулардың негізгі белгілері екеніне тоқталу.
4.Садақ оғынан да ұшқыр жырау сөздерінен небір хандар мен дұшпандарын тұқыртуы, олардың керегінде халық үшін қолына найзасын алуы,
дана кеудесінен сөз боранын боратып, ірі қоғам қайраткерлері,қабырғалы
би болғандықтары жайында сыр шерту.
5.”Қазақ” деген аты бар дербес әдебиетіміздің алдыңғы лебі-бүкіл түркі
халқына аты ерекше тараған дала ”абызы” сөз әулиесі-Асан Қайғы
жайынан мәлімет беру.
6.Жорық жыршысы,ірі эпик,әрі нәзік лирик Қазтуған жырау туралы
әңгімелей отырып, әсіресе оның ұлттық әшекейі анық,терең суреттеу
тәсілдері өте шебер жырлары-шындығында да дала поэзиясының,
жыраулықтың биік шыңы екеніне тоқталу.
Ақындық және жыраулық поэзияның өзіндік сипат-белгілерін бұлардың
өмір шындығын суреттеудегі көркемдік тәсілдері мен белгілі бір тарихи кезеңде
аренаға шыққан авторларының нақтылығынан, ғасырлар бойы өзара үзілмей
келе жатқан дәстүр жалғастығын танытатын стильдік ерекшеліктерінен де
көреміз. Дәл осы аталған поэзияның жазба әдебиетіміздің негізін қалаған ұлы
Абайға дейін де, одан кейін де қалыпты үлгілерден табиғаты өзгеше, жеке бір
өнімді арна болып дамып келгені де мәлім. Белгілі бір дәуір талабына орай ұлы
Абай бір кезде:
Шортанбай, Дулат пенен Бұқар жырау,
Өлеңі бірі – жамау, бірі – құрау.
Әттең, дүние-ай, сөз таныр кісі болса,
Кемшілігі әр жерде-ақ көрініп тұр-ау, –
деп, өзіне дейінгі бір топ ел ішінде аты белгілі ақын, жырауларды қатты сынға
алса да, олардың шығармаларын оқып білмеді, үйренбеді, яки бәрін бірдей
жалғыз шумақпен мансұқ, етті деудің өзі қазіргі әдебиет тарихы деңгейінен
қарағанда әрі орынсыз, әрі артық айтқандық болар еді.
Бірыңғай импровизация дәстүрінде туып, егіз бір арнадан нәр алып келген
сол ақындық поэзия мен жыраулық толғаулардың жырлайтын тақырыбы мен

жанрлық ішкі мүмкіндіктерінде де өзіндік елеулі өзгешеліктері бар. Ақындық
поэзияда тақырып ауқымының кеңдігіне қоса, сезімге құрылған лирикалық
сипат басым болып отырса, жыраулық толғауларда әлеуметтік өмірдің әр алуан
көріністері мен заман жағдайын сипаттайтындай ой-болжам, асқақ эпикалық
үнге көбірек мән беріледі. Осы ерекшеліктерді М.О.Әуезов кезінде дәл басып
танып: «Жырау демек, ақын деу емес. Жыраудың ақын атаулыдан, жыршыдан
бөлек өз жанры бар. Бұның сөз үлгісі, шығармасы – толғау. Жыраудың мақсаты,
міндеті – «не болса сол көңіл ашар», «әлдене» дерлік сөзді айту емес. Ол заман
сыны, мезгіл, дәуір болжалын, тарихи оқиғаның мазмұн бағасын сөз қылады.
Көбінесе әрі жырау, әрі би болады» — деп бағаласа, ақындық дарынның
ерекшелігін Е. Ысмайылов: «Ақын өмірдегі құбылысты, тарихи оқиғаны өзінің
ой-өрісі дәрежесінде таниды. Ақынның сезінуі, ол сезгенін қабылдауы шапшаң,
ол тез көріп, тез әсер ала біледі, алған әсерін ұғып, есіне сақтауы да күшті,
тұрақты. Ақын естігенінен гөрі, көзі көргенін тез сезіп, жылдам жырлап кетеді»,
– деп жазады.
Ақындық және жыраулық поэзияның табиғи өзгешеліктері мен оның
фольклорлық туындыларға қатысы, жазба әдебиетпен байланысы алғашқы
зерттеулерде жалпы әдеби процесті ашу және әдебиет тарихын қай ақын,
жыраудан бастау керек деген сол кездегі аса маңызды мәселелерге орай сөз
болып келді. Бұл проблема қазақ әдебиеті тарихына арналған көп томдық
еңбектер мен кейбір теориялық мәселелерге арналған жеке монографияларда да,
белгілі бір ақын, жыраулардың өмірі мен творчествосына арналған ғылыми
мақалалар мен орта мектеп оқулықтарында да үзбей әңгімеленді. Алайда, бізде
соңғы кезеңге дейін осы мәселеге арналған күрделі еңбектер болмай келді. Бұл
тұста, ең алдымен, М. Мағауиннің «Қобыз сарыны» атты кітабы мен
Қ.Сыдиықовтың «Ақын, жыраулар», Е. Тұрсыновтың «Қазақ ауыз әдебиетін
жасаушылардың байырғы өкілдері» деген зерттеулерін, Ә.Дербісәлиннің
«Дәстүр және жалғастық» атты монографиясы мен «Ерте дәуірдегі қазақ
әдебиеті» атты коллективтік еңбекті бөліп атауға болар еді.
М. Мағауин аталған зерттеуінде XV-XVIII ғасырларда жасаған ақын,
жыраулар творчествосын алғаш рет жеке алып арнайы қарастырумен қатар, сол
кітаптың «Ақын және жырау» деген соңғы тарауында бұл күрделі мәселені жыр
құрылысы (ұйқас, ырғақ, бунақ, тармақ, т.б.) ерекшеліктері тұрғысынан да
байыпты ашып талдайды. Ал, Е.Тұрсыновтың жоғарыда айтылған еңбегінде
қазақ ауыз әдебиеті үлгілерін сақтап таратушы, жасаушы ақын, жырау, сал, сері,
сыншылардың шығу тегі, типтік ерекшеліктері мен түп тамыры әлеуметтік,
қоғамдық аспектіде қарастырылса, Қ.Сыдиықов өз зерттеуінде жыраулық
дәстүрдің жалғасу жолдарына, оның бүгінгі дәуірдегі сипат, ерекшеліктеріне
зер салады.
«Жырау» деген термин өзіміздегі «жырлау», «жыр айту», «жырламақ»
сөзінен келіп шыққан. Мұның түп төркіні байырғы «жыр», «жыршы» деген
ұғымдармен өзара астасып жатыр. Бұл пікірді ұлы ойшыл ғалым Ш. Уәлиханов

Сүйіншәлиев. Уәлиханов пен В. насихат мағыналы болып келеді және мысал сипаттас әсерлі болады. – деп жазады. Мысалы.З.Айымбетов зерттеулерінде де түгелдей мақұлданған. Ал. Сөйтіп. мазмұн құрылысындағы айырмашылық белгілерін алғаш танып әңгімелеген кісінің бірі – Құрбанғали Халидұғлы. Тұрсынов. «жыршы» деген ұғымдар әдебиетімізде ерте кезеңдерде-ақ.Бердібаев. М. бұны. ал жыр поэма қаһарманы мен басты кейіпкерлерді сөйлету қажеттігі туған кезде ғана қолданылады». Ә.Мұқанов.Будагов еңбектерімен қатар.Радлов. жыршылардың сөзі мадақ. Е.Әуезов. Бұқар жыршының жыры (поэзиясы).Марғұлан.В. әсіресе. сондағы аллитерация. С. Н. көнені жырлаушы. Ол ақын мен жыршыны өлеңшілердей емес. Бұлар да ақынға тең түседі. Сонымен бірге өлеңнің алғашқы екі жолы түпкі мағынасына сай келе бермей. акростих және ішкі ұйқастар мен көне мәтелдерден айқын аңғаруға болады». Бір жәйт: батырдың өмірі мен ерліктеріне қатысты оқығанын. ол қазақ жырының көнелік сипатын әңгімелегенде: «Қайсыбір жырларда көне түрік ұйқастарының заңдылық іздері сайрап жатыр. Дала жырларының бәрі де қобызда сүйемелдеу арқылы орындалады. Асан атаның мақал сөздері және Абылай хан қайтыс болғандағы Бұқардың көңіл айтуы да жырға жатады. X. Н. жырдың барлық жолы арналған тақырыптан ауытқымайды». Қазақтағы жыр мен өлеңнің түр.Ысмайылов. «жыр». ал жырауды – жыршы. Ш. ал.Ахметов. «Жырау» сөзі де осы ұғыммен терең астасып жатыр. жыр болса. Р. қайғылы жыр. алдын болжаушы (предсказатель) деп түсіндіреді. Сондай-ақ. – деп жазды. Ал. Л.Зарифов. .Ысмайылов.Дербісәлин. жыр мен жыраудың импровизация тарихында ең көне тип екендігі Ш. одан гөрі қисынға құрылған (қиыннан қиысқан) үш сөзден тұрады. Екінші айырмасы: ақындардың өлеңі жай мағыналы болып.және В.В. Шығармаларында айырмашылық бар.Уәлиханов кезінде жырдың белгілі бір әуенмен қобыз сүйемелдеуі арқылы орындалып. қисын үшін де алынады. Бұған өз жанынан шығарып айтуға мүмкіндігі бар әр алуан суырып салма ақындар жатқызылып келген.Келімбетов. В. туып қалыптасқан. бәрі қара сөзбен баяндалады. батырлардың ерлік істерін дәріптеуге құрылатынын айта келіп: «Жыр дегеніміз – рапсодия.С. X. Осы күнгі Құдабай ақынның айтып жүргені «өлең» делінеді. З.Радлов жырды шумақа бөлінбейтін импровизация.Смирнова. – дейді. Рас. «Жырламақ» етістігінің өзі белгілі бір әнәуенмен жырлау мағынасын білдіреді. Бұлардан Е. Жырдың мазмұны ертеде өткен батырдың өмірі мен ерлік істері туралы болып келеді.Марғұлан. Осыған ұқсас тұжырымдар өзге туыстас елдер әдебиетшілерінде де бар. олардың бір жолы төрт немесе одан да көп сөзден тұрады. Ә. Радловтан бастап В. Қ. В. өз жанынан шығарып айтатын дарын қасиеті бар деп санап: «Ақындардың бір бөлімін «жыршы» дейді.Жирмунский. Е. жоқтау деп жіктеп. Ақын шығармасын «өлең» дейді. бүгінгі әдебиет зерттеушілері де бірауыздан қуаттайды. Ә.

жақсылық пен жамандық жайында ойлар.Марғұланның көрсетуінше.Тәжібаевтың: «Жырау – сөз жоқ ақын. Олар өз жырларын қазақ халқының көне поэтикалық үлгісі – толғау арқылы айтып таратқан. жұрт қадірлейтін жырау атану мүмкін емес.Марғүлан: «Жырау ру басы ақсақал. болжаулар. Мұны эпостық кейіпкерге айналған Сыпыра бейнесінен анық аңғарамыз. көбінесе. Дегенмен. тебірене жыр толғайтын болған. кеңес сұрайтын болған. Жыраулар импровизация дәстүрінің бірден-бір негізін қалаушылары ғана емес. қоғамдық өмірдің барысын. – деп. Ел құрметіне бөленген жырауларға жұрт болашағына қауіп төніп. өз шешімін әлі де толық таба қойған жоқ. ұсақ салт жырлары жәй айтушылардан басталса. Болашақты барлап болжам айту – көреген де білгір жыраулардың поэтикалық өнерінің басты тәсілі болып саналған». алдын болжағыш. жыршысы ретінде өте қажетті тұстарда ғана болмаса. көрегендік қасиеттерін де баса көрсетеді. жыраулар эпикалық жырды бірден-бір жасаушылар болумен қатар. жыраулар творчествосының өзіндік белгілері қандай. осы оқиғаның немен тынарын болжап. сол жанрдың ғасырлар бойы жалғаса дамып.Қоңыратбаев әрі қарай жалғастырып: «Ертегі. эпос профессионал жыраулардың үлесінде болған».З. заман-дәуір.Ахметов жыраудың әлеуметтік қызметін эпостық жырлармен байланыстыра қарап: «Жыраулар творчествосының жанрлық ерекшеліктері өзгеше. Сонда ғана жыраулар халыққа күш-жігер беріп. Бұл айтылған пікірлердің жыраулық поэзияның табиғатын ашып танудағы мәні айрықша. Бертін келе бұл ұғым өзгерген. жыраулық дәстүрді әдебиетте орны бөлек.Ысмайылов жыраулардың қоғамдық рөлін аса жоғары бағалай келіп: «Жыраулар өмірдің ұсақ мәселесіне аз араласып. білгір. мұның жанрлық белгілері қандай деген тәрізді аса күрделі мәселелер әлі күнге дейін арнайы қарастырылып. жаңа мағынасында қолданыла бастады». «Жырау» сөзінің көне мағынасы эпостарда ғана сақталып қалған. . Осы тұста Ә. қағидалы сөздер айтып отырған». Ақындығы күшті жыраулардың жалынды жырлары үнемі жаңғырып. бұлар табиғаты жағынан әдеби түрдің қайсысына жатады. – дейді.Ахметов сияқты әдебиетшілер жыраулардың эпикалық жыр тудырудағы рөлімен қатар. Е. Ә. – деп жазады. өткен мен келешек. болашақты болжап айтатын жеке профессионалдық топтың да ірі өкілдері. З. Ақын болмай. халықтың көкейкесті арманының мұңшысы. – дейді. адамгершілік. кейінгі ұрпаққа сиқын бұзбай көрікті күйінде жетіп отырады. жеке сала ретінде алып қарастырады. суырып салып жыр тудыра бермеген. Ал. – деп ой түйсе. Бұл пікірді Ә. тұрақтап ірге тебуіне де айтарлықтай еңбек сіңіріп келді. Біз осыған орай жыраулық поэзияның Абай іргесін қалаған жазба әдебиетке келіп жалғасудағы тарихи үлесін елеулі деп айта аламыз. Ал. қалың бұқара жол таба алмай тығырыққа тығылған екіталай ауыр сағаттарда ғана ақыл салып. Ал. жыраулық – ертеден келе жатқан халық поэзиясының үлкен бір дәстүрлі саласы». Ә.

15. «Жырау» деген сөздің түп төркіні қайдан шыққан? 3. 26. 11. 33. 19. 6. алғашқы ширегіндегі қазақ жеріндегі тарихи оқиғалар. 12. ТӘЖІРИБЕЛІК САБАҚТАРДЫҢ ҚЫСҚАША СИПАТТАМАСЫ. 22. 34. 28. 1. 5. 9.Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. 29. Тәжірибелік сабақ: ХYIII ғ.Жыраулар деген кімдер? 2 . 31. 35. 4. 27. 32. 10. 2. 25.Ақын мен жыраудың айырмашылығы неде? Әдебиеттер: 1. 17. 13. Сабақтың мақсаты: Тақырыпты студенттер қандай дәрежеде . 30. 3. 24.

11. 24. әсіресе оның ұлттық әшекейі анық. 4. 27. 9. 2. 32. 4. 22. Сабақ жоспары: 1. толғауларының жетпегені туралы. 3. 35. 26.Тәжрибелік сабақ: Қазтуған жыраудың шығармашылығының зерттелуі.10.с. 34.Қазтуғанға дейінгі жыраулардың аты жеткенмен. оның айбынды ұйымдастырушылары. мазмұн.бағалау. 36. 2. 33. «Қарға бойлы Қазтуған» атты толғау-поэмалар туралы. аз болса да ұлы жырау шығармаларының бір кішкене үзігінің бізге жеткені жайында. (Мысалы: дін.Жыраудың көшпенділер аристократиясынан шыққандығы. Әдебиетіміздің жанр. 6. 25. Сабақтың мақсаты: Қазтуған жыраудың шығармашылығының зерттелуін студенттер қандай дәрежеде меңгергенін тексеріп. терең суреттеу тәсілдері өте шебер жырлары–шындығында да дала поэзиясының. Мұрын жыраулар жырлаған «Қазтуған». имандылық. Қиял байлығы. 17. 5. өмір мен өлім. философиялық-дидактикалық үлгідегі жыраулар туындыларының көбеюі. ұлттық тіл .ірі эпик. 28. биік рух. 30.Қазтуған жыраудың қолбасы батыр болған деген аңыздың шындыққа жақындығы.жыраулықтың биік шыңы екеніне тоқталу. алқакөл сұламаның басталуы 2. ізгілік.) Әдістемелік нұсқау: Әдебиетте ғақлия толғаныстар. 12. 19.Жоңғар басқыншылығы. 2. Сабақ жоспары: 1. 7. Әдістемелік нұсқау: Жорық жыршысы.с. Мұрат ақын. 20. патриоттық рухтың өрістеуі. 13. Әдебиеттер: 1.меңгергеніне қарай бағалау. т. таза ұлттық рух. 4. 5.Қазтуғанды артындағы ұрпақтарының қадірлейтіні сонша. афористік. 31. адамгершілік. оған қарсы күрес.әрі нәзік лирик Қазтуған жырау туралы әңгімелей отырып. 3. Туып өскен жері туралы. отаншылдық. яғни жыраулар шығармашылығында күрес сарыны. түр жағынан баюы. этика.Осы кезде әдеби өмірдің де жандана түсуі. 3. Қазтуған жырларының маңызы. 15. Ақтабан шұбырынды. деректер. Ол туралы тарихи зерттеу.Әдебиеттің тақырыптық жағынан да тереңдеуі. суреттеу шеберлігі. 29. мораль. нақыл.

Әдістемелік нұсқау: «Тауарих хамсада» Шыңғыс хан кезіндегі Майқы бидің алтыншы ұрпағы деп келтірілуі.оның зерттелуін. 36. 3. 27. 17. 31. 15. Ш. 15. 6. 5. 22. Х. 5. 17. әсіресе. 34. 21. 34. Кейін қазақ ханы Жәнібек маңында болғаны Асан қайғы туралы М.Сүйінішәлиевтің т. толғауларының маңызын қандай дәрежеде меңгергенін тексеріп бағалау . «Ежен хан мен Асан».Асан қайғы есімінің барша қазақ халқына кеңінен таныс екендігі. Әдебиеттер: 1. Әдебиеттер: 1.Асан қайғының халық арасында әулие ретінде құрмет тұтылуы. 24. 31. ғалымдардың пікірлері жайлы. маңызы тәрбиелік орны. Тәжірибелік сабақ:Доспамбет шығармашылығының зерттелуі. 26. 27. 6. Асанның біраз өмірінің Қазанда хандық құрған Алтын Орда әміршілерінің бірі – Ұлұғ Мұхамед тұсында өтуі. 32. . «Жер үйектің» халық арасында кеңінен таралуы. 28. Дәрістің мақсаты:Доспамбет шығармашылығының зерттелуін. 4. толғауларының маңызы.28. 11. шығармашылығы. 4. 4. «Жер үйек». 2.10.Әуезовтың. 29. Сабақ жоспары: 1. 25.б. Қазтуған толғаулары-орта ғасырлық әдебиеттің алтын мұрасы-жыраулықтың тамаша үлгісі екендігі. 10. 12.Уәлихановтың. 4. 35. 6. 9. 33. 12. 22. 7. жырау Асанмен аңыздағы Асанның ара жігін қандай дәрежеде меңгергеніне қарай бағалау. 25.Асан толғауларының көркемдік ерекшелігі.Асан қайғының шығармаларының зерттелуі жайлы 3. 26. 29. 2. 33. 30. 19. 2. Асан туралы аңыздарға тоқталу. 30. 36. 13.Ата тегі туралы нақты деректердің жоқтығы. 24. 9. 35. 13. 5.Тәжірибелік сабақ: Асан қайғы жыраудың өмірі. 3. 3. 19. 20.Асан туралы аңыздарға қысқаша шолу. Сабақтың мақсаты: Студенттер Асан Қайғы жыраудың шығармаларын.тазалығы. 32. 11.

36. 13.Доспамбет шығармаларының тілі. 22.Шалкиіз поэзиясындағы сырлы.М.Бекмұхамедовтың Қазан қаласынан шыққан «Жақсыүгіт».Доспамбет жыраудың өмірі.Толғауларының поэтикалық тілі. 15. дидактикалық.Тәжірибелік сабақ: Шалкиіз өмірі. 21. 1967 ж.Сабақ жоспары: 1. 2.Өмір сүрген уақытын зерттеуші ғалымдардың әр түрлі топшылаулары. 24. 17. 1971 ж. 8. 3. 10. 6. Радловтың 1896 ж. 5. Әдебиеттер: 1. шығармашылығына тоқталу. 29.Доспамбет туралы аңыз-әңгімелердің хикаяларының. 19. 11. Сабақ жоспары: 1. 5 . дана афоризмдер мен көркем поэтикалық тіл. отаншылдық сарын. 27. яки қазақ ақындарының басты жырлары» кітаптарында жарық көруі. «Ертедегі әдебиет нұсқалары». 6. Орынборда жарияланған «Шайыр. 33. 4. зерттелуі. ерлік рух. 34. 35.Шалкиіз-қазақ әдебиетіндегі философиялық. 9.Османовтың 1883 ж. 2. 31. М. 3. өзіне арналған жырларына тоқталу. 7. 5. 25. 30. Ғабдолла Мұштақтың (Ғұмар Қарашев) 1912 ж. 26. «Бес ғасыр жырлайды» еңбектерінде басылған Доспамбет шығармаларын. шығармашылығы. 5.Шалкиіздің өмірі. 12. 3. шығармашылығының жиналып. 4.1982 ж. «Алдаспан». Әдістемелік нұсқау:Доспамбет шығармалары деп есептеп жүрген туындылардың негізінен 1908 ж. 28. шығармаларына әдеби талдау» Сабақтың мақсаты: Шалкиіздің шығармаларының жиналып зерттелуін студенттер қандай дәрежеде меңгергендігін тексеріп бағалау. алдында басылған еңбектердегі шығармаларымен салыстыру.Шалкиіз поэзиясындағы жауынгерлік. баспадан шыққан «Ноғай уа құмық шиғырлары». 32. толғауларының маңызына. 4. 2. афористік толғаулардың көш басшысы.Жыраулар ішінде оның тұңғыш рет орысшаға аударылуы (төңкеріске дейінгі оқиғалар). «образцы народной литературы тюркских племен» еңбектерінде жариялануы туралы тоқталу.Оның батыр қолбасы болуы жайындағы тарихи әңгімелерге тоқталуы.Шалкиіз-«шын мәнісіндегі жыраулық поэзияны жасаушы». Радлов сияқты ірі ғалымдарға белгілі болғаны. .

Жиембеттің елге есімін кеңінен танытқан «Есімге арнаған толғауы екендігі».Жиембет жыраудың өмірі. ханға қарсы ащы дауысы. әскери ақсүйек отбасында дүниеге келуі. 17. 34. 2.Жиембет өмір сүрген дәуір сипаты.35. 28. ел екендігі дәлелдейтіні. Шалкиіздің жыраулар ішінде еңсесі биік.) жарық көруі. пірі –көмейінен күмбірлеген жыр төгілген классикалық дәрежедегі жырау болғандығына тоқталу. 7. Әдістемелік нұсқау:Жиембет Бортоғашұлының Алшын руынан шығуы. 29. 22.Қазақ әдебиеті тарихындағы оның алатын орны.Қазақтардың ойраттарға қарсы күресі 5. 6. Еңсегей бойлы Ер Есімнің. батырлығы. 15. 31. 33. Сабақ жоспары: 1. 25. 36. шыққан шыңы жоғары екендігіне. 3. 5.Өмірінің ақырығы кездерінде Жиембеттің қуғынға ұшырауы. Әдістемелік нұсқау:Шалкиіз шығармаларының В. 32. Арғы атасыНоғайлыдан шыққан Алау батыр болғандығы. шығармашылығы. Ақын шығармашылығының төңкерістен кейін көп жылдар бойы партиялық талап пен саясаттың назарына іліккендігі. 26. дала данасы. 27. яғни әскербасы батыры. 3. Жиембет туралы біршама деректердің барлығы. 19. 21. 4. 11. дағыстандық Мұхамед Османовтың кітабында ерте кезде (1883 ж. 8. Шешендігі. 6.Бізге жеткен өте аз мұрасының өзі-ақ Жиембеттің халқы үшін қолына найза да алғандығын. 6.Радловтың. Сондай-ақ Жиембеттің атын ескі шежірелер қорынан да кездестіруге болатыны. Сабақтың мақсаты: Жиембет шығармаларының жиналып зерттелуін студенттер қандай дәрежеде меңгергендігін тексеріп бағалау. 2. сахара жұлдызы. ел басқарушы биі қызметін атқаруы. зерттелуі. 12. Тәжірибелік сабақ: Жиембет шығармаларының жиналып. 10. әділдігімен халқының әулиелерінің біріне айналған Сырым батырдың ұраны атасы Жиембет болғандығы. Жиембеттің тек жырау емес. өткір үні.Әділетсіздікке. 30. 13. 9.Шығармашылығының маңызы. 24. 4. сөз құдіреті. Кіші жүздегі үлкен тірегі. Ол туралы әр түрлі .9. Әдебиеттер: 1.

толғауларына әдеби талдау. 3.Толғауларына әдеби талдау. 6. 27. 30. Сондай-ақ. 28.әңгімелер. 5. . 14. 36. 24. 19. 33. 32.толғауларын студенттер қандай дәрежеде меңгергендігін тексеріп бағалау. Әдебиеттер: 1. 4. 10. Сабақ жоспары: 1. 9. шығармашылығының зерттелуі. деректер. 10. 27. 15. 13. 21. 3. 28. «Басы саудың түгел-дүр» толғауының Жиембеттің өз елі. 24. 32.Марғасқа жыраудың өміріне тоқталу. 21. 26.35. Әдебиеттер: 1. 31. 5. 17.Марғасқа жырау Есім ханның әрі батыры.35. Сабақтың мақсаты:Ақтамберді шығармаларын. 26. 30. 22. зерттелуі. 12. 12. Тәжірибелік сабақ: Марғасқа жыраудың өмірінен мәлімет. 29. 6.Көпеевтің «Ел аузынан жинаған әдебиет үлгілері» атты қолжазбасындағы Марғасқа жырау туралы айтылғандарға тоқталуы. 36. 9. 22. 34. Сабақтың мақсаты:Марғасқа жыраудың шығармаларының жиналып зерттелуін. 4. 2. 29. 19. Әдістемелік нұсқау:Марғасқаның ел аузында «бүтін билікке Төле би жеткен. 8. 13. 33.М. 11.Біздің заманымызға жеткен Марғасқа жыраудың «Ей. «Қол аяғым бұғауда» өлеңінің жыраудың хандардан көрген зәбірін дәлелдейтіні. әрі ақылшы жырау болғандығы жайлы. бүтін хандыққа Есім хан жеткен»! – деп атаққа шыққан Еңсегей бойлы Ер Есімнің тұсында өмір сүргендігі. 7. 34. 25. 2. 11. 31. 4. шығармаларының жиналып зерттелуін студенттер қандай дәрежеде меңгергендігін тексеріп бағалау. 3. жерінен қуылғандығын дәлелдейтіні. 5. 17. Тәжірибелік сабақ: Ақтамберді жыраудың шығармаларының жиналып. 2. Қатағанның хан Тұрсын» жырының шығу тарихы. 25.

Сабақ жоспары: 1. 30. әрі төгілмелі жырау болғандығы туралы мәлімет. 17.Ақтамберді жыраудың шығармаларының жиналып. солардың айтқан деректері. 11.Ақтамберді толғауларының қайнар көзі-Шалкиіз. 26. Орташа. 27. 5. 4. 12. әскербасы батыры. 32. 6. көне қазақ поэзиясы тоқталу. 15. жортуыл жыршысы.Ақтамберді елін. (Орта Азия хандықтары. 31. Ерте есеюіне сол кездегі жаугершілік заманның да әсері екеніне кеңірек тоқталу. Өте жастай өлең шығаруы. қалмақтармен соғыстар. 6. Жыраудың 93 жасында қайтыс болуынан мәлімет. 24. 5.Өмірін түсіндіру барысында өлеңдерін дәлел ретінде пайдалану.28. 25. 4. халық үшін “күлдір-күлдір кісінетіп. 21. 9. 10. Сабақтың мақсаты: Тәтіқара ақынның шығармаларын. 34.) тарихи оқиғалардың бел ортасында жүріп азаттықты.Ақтамбердінің бейіті Семей облысы. 2. күреңді мінгені”. 3. 13.Ақтамбердінің жай жырау емес. 3.35. Доспамбет сияқты өзінен бұрынғы аталар мұрасының заңды жалғасы. Абай ауданының Жүрек Жота төбесінің басында екендігінен хабар беру. 9. зерттелуі. батырлыққа шақырған жауынгер екендігіне ерекше назар аудар. 22. 2. кедей ортада туып өсуі. . 29. 36. еркіндікті. 19. әрі балуан. әрі “Тауарих хамса” бойынша Ақтамберді Сарыұлының атақты Қаракерей Қабанбаймен бірге Найманның бір көсемі. ерлікке. Тәжірибелік сабақ:Тәтіқара ақынның шығармашылығының жиналып. зерттелуі. халықын жаудан қорғаушы жырау. Әдістемелік нұсқау:Жырау ұрпақтары қазір де Семей облысында тұратындығы. Әдебиеттер: 1. 33. беделді болғандығы туралы түсінік. әрі батырлығымен халық арасында өте бетті. шығармаларының жиналып зерттелуін студенттер қандай дәрежеде меңгергендігін тексеріп бағалау.

шығармашылығының зерттелуі.35. Өлеңнің шығу тарихына назар аудар.Абылай заманындағы әр батырға сипаттама. 17. 2. түбі сайда”. 25.Сабақ жоспары: 1.Тәтіқараның азаттық үшін күрес ұраншысы. 32. 13. 9. 10. ең алдыңғы қатарлы жыршысы. асыра ұлғайта мақтау. Тәжірибелік сабақ: Үмбетей жыраудың өмірі. Сабақтың мақсаты: Үмбетей жыраудың шығармаларын. яғни ақыны болғандығы.28. 4. 22. оның сарбазшысына дем берушісі болғандығы. 12. Әдістемелік нұсқау: Ақын есімінің әсіресе 1756 жылы қазақ жеріне басқыншылықпен кірген Цин үкметіне қарсы күрестеерекше танылуы.Ақындығымен қоса ер жүректілігі. 24.Оның өз заманының ең көрнекті.Тәтіқара жайында таралған әр түрлі аңыздарға шолу. 3. б)дәріптеу. 4. 31. 10. Шыққан тегі: Уақ ішіндегі Қалмақ болғандығы туралы әңгімелеу. 5. 7. басқыншыларға қарсы халықты ұрысқа шақырушы жауынгер ақын. 36. 6.Ұлы Шоқанның Тәтіқара жырларына назар аударуы. ең қуатты. 6. жігер беру. қайсар болғандығы. Абылай сарбаздарына қауып төнгенде. 19. 3. “жортуыл кернейшісі” екендігі. шығармаларының жиналып зерттелуін студенттер .Аблайдың жауынгершілікке аттанғанда жанынын тастамайтын сенімді серігі. бірбет. 2. баға беруі. 29. 11.27. намыс қайрау мақсатында туғандығы. ә)Ер Жабай – «Найзасының ұшына жау мінгізген». 33. 34. Шығармашылығына талдау: “Қамыстың басы майда. а )Жәнібек – «болат найза». 21. Әдебиеттер: 1.

халықтың сөз өнерін ерекше меңгеруі. 6. 17. 36. 31. 33. шығармашылығы.Үмбетейге әкесінің әсері. 9.Үмбетей жырларының аса көркем келуі. 34. халық әдебиетінің әсері.Үмбетейдің Абылай заманындағы ел қорғаған халық батырлары туралы мадақ толғауларды шығарушылардың басы болғандығы. 26. 21. 19.Абылайды да ерекше дәріптеуі. Тәжірибелік сабақ: Бұқар жыраудың өмірі. 4. Сабақ жоспары: . 3. 5. 24. 13. абыз іспеттес болуы. Қаһармандық жырларды. Сабақтың мақсаты: Бұқар жыраудың шығармаларын. Әдістемелік нұсқау: Үмбетейдің жырлаулық атын ерекше елге танытқан атақты батырлар туралы толғаған жырлары жайында. қобызы болуы. Әдебиеттер: 1. 6. 12. 28. 2. 22. 25. 7. Әсіресе. Бұқардың қатынына байланысты айтқан жыры сақталған. 29. 32. 5.. 11. ХVIII ғасырдың 70 жылдарында шығарған Бөгенбай атына байланысты толғаулары жырау есімін әдебиетімізге мәңгі қалдырғаны туралы сөз қозғалуы. 27. құрметтеуі.қандай дәрежеде меңгергендігін тексеріп бағалау.Үмбетей жырларының басты ерекшелігі философиялық-дидактикалық мәнінде екендігі. 4. сөз өнеріне еліктеп өсуі.Үмбетейдің 1706-1778 жылдар шамасында өмір сүруі туралы болжамдар. 11. Сабақ жоспары: 1. 3. Әкесі Тілеудің шежіре.Жыраудың Бұқармен дос-жаран болуы. 10. шешендік сөздерді. өлең жолдарының көбіне үш буыннан тұруы. ғалымдар жазғандай. 2. халқының бай музыкасын да жетік білуі. 30.жасынан ән-жыр. 35. шығармаларының жиналып зерттелуін студенттер қандай дәрежеде меңгергендігін тексеріп бағалау.

2. шығармаларының жиналып зерттелуін студенттер қандай дәрежеде меңгергендігін тексеріп бағалау. 34. 5.Бұқардың 18ғасырдағы қазақ әдебиетінің ең көрнекті өкілі болғандығы. 25. тек жырлай береді” екен деген аңыздар. 12.Бұқардың Тәуке ханға. Бұқардың ел бірлігі.Потаниннің Бұқардың біраз өлендерін жинастыруы. Аюбтың сабыры. 32.35. Оның жырау шығармашылығына әсері. 17.Ата тегі Арғын.Жұмалиев. 31. 36. Әдебиеттер: 1. 33. поэтикалық тілімен. 6.Мұхаметханов пен М. 21.Бұқар шығармашылығын жинастырған атақты Мәшһүр Жүсіп жайында сөз қозғау. Халық поэзиясының тұнығын жинап. 6. даналық ақылойы. оның ішінде Төртуыл. Қоржас екендігі. 11. 29.1.Шоқанның Бұқардың Абылай туралы екі өлеңін орысшалап хатқа түсіруі. Абылайдың алдында беделді.Бұқар өмір сүрген мерзім тынысы. “Таң” журналында кейбір өлеңдерінің шығуы. халқы алдында үлкен қызмет атқаруы. 4. 27. 5. патшаның отарлау істерін ерте түсінуі. 22.Мұқанов. оған қарсы болуы. 24.б зерттеулері жайынан мәлімет. татулығын жырлай отырып. Аполатонның ақылы керек” деген сөзі.28. 3. 1668-1781 жылдары өмір сүрген деген болжам. өзінен кейінгі басталар жаңа поэзиясының да кейбір белгілерінің негізін салуы.Бұқар шығармашылығының зерттелінуі. Бұқар поэзиясының философиялық тереңдігі. қабырғалы биі болуы. С. тіпті “Еуропалық лирикаға” жақындау өлең жолдарымен қазақ әдебиетінің алтын қорынан алатын орны. 10. Қ. “көмекей әулие атануы”. . Қ.Мағауин. Сабақтың мақсаты: Көтеш ақынның шығармаларын. 13. 15. т. Қоғамдық мәселелерге атсалысуы. Тәжірибелік сабақ: Көтеш ақынның өмірі. Әдістемелік нұсқау: Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің еңбегі. Оның Бұқар туралы “Бұл кісінің сөзін түгел жазамын дегенге: Нұхтың өмірі. 12. шығармашылығы. Бұқар поэзиясының көтерген тақырып жағынаң әр алуандығы. 9. тарихи оқиғалар. “Тауарих хамсада”. ақындық интуиция. Абылай ханға қызмет көрсетуі. бойына сіңіре отырып. 2. афористік мәні. 30. аумалы-төкпелі заманда ел бірлігін жырлап. Г. даналық. 3.“Бұқар қара сөз білмейді. 19. 26. 4.

13. 7. әрі таза қазақ түсінігіндегі ақын. 32. 22. 5. 33. 29. 8.) Көтештің қолмақол өлеңдер шығаратын жүйрік ақын.Ол туралы халық арасындағы аңыз (“Абылай. 21. Тәжірибелік сабақ: Шал ақын өмірі. 10.Сабақ жоспары: 1.әсіресе Абылай хан алдында көзге түсуі. Сабақтың мақсаты: Шал ақынның шығармаларын. шығармашылығы. 2.28. өмірінің соңғы кезеңі туралы деректер. 4. 36. оның ішінде Сүйіндіктен тарайтыны. 19. бағасы. 6.17.Сондай-ақ бізге жеткен өлендері туралы әңгіме-аңыздар. 4. 3. 9. 3. 26.Бала кезінен ақын ретінде елге атының кең жайылуы. шығармаларының жиналып зерттелуін студенттер қандай дәрежеде меңгергендігін тексеріп бағалау. ХVIII ғасырдағы қазақ әдебиетіндегі алатын орыны. . 13. Ботақанды сен өлтірдің” деген өлеңге қараңыз). 5.Көтештің суырып-салма ақын екендігі.Көтештің өзі шыққан тегінең де кедей. 24.Көтеш шығармаларының жинақталуы. күшті ақын екендігі. 27.Шығармашылығын талдау. 12. Әдістемелік нұсқау:Мәшһүр Жүсіптің Көтеш шығармаларының жинақталуында атқарған істері (Мәшһүр Жүсіп туралы әңгімелей кету. Өлім. Көтеш шығармашылығы туралы профессор Ысмайыловтың пікірі. 25. 2. 11. 6.Көтештің Арғын. 31. өзінің де кедей болғандығы жөніндегі деректер. “Көтеш-кез келген нәрсені өлеңге айналдыра алатын ақын және күй талғамайтын жүйрік” – деді Әдебиеттер: 1.

Орыс үкіметімен достық қарым-қатынасы. Әдебиеттер: 1. 2. Орынбор губернаторының А. 25. 34. төкпен ақын. Шал шығармашылығында өзіндік мәні көрінген лирикалық поэзисының да кезігуі. 21. 3.Давыдовқа берген жарлығыда Құлекеңнің беделді батыр екендігін. 19. 24. 5. 26. 13. өлеңдеріндегі ақылнақыл. қуатты ақын болғандығы”. Сабақтың мақсаты:Жыраулық поэзияның ғасырлар бойы қалыптасып. 4. 12. Сергеев ауданында тұратындығы. 14 . 3. 2.Сабақ жоспары: 1. Сондай-ақ. 9. 5. жамандықты жерлеуі.35.Ақын шыққан орта: Анасының Үйсін Төле бидің қызы екендігі. 4. бағалау. “Шал мен кемпір” тоқтал. 22. 6. 10. дамыған ұлт әдебиетінің ғажап көркемдік құбылысы екендігін студенттер қандай дәрежеде меңгергендігін тексеріп. Құлекеңнің ұрпақтары қазір де Солтүстік Қазақстанда. 29. 7. бағалауы бойынша “Қазақ халқын құраған рулар жайлы тамаша эпос жасаған адам”. 32.28. Шалдың ұрпақтарының бірі белгілі ақын Нұржан Наушабаев екендігі. 27. 6. Шалдың Шоқан Уалихановтың айтуы. Ғалымдар болжауы бойынша оның 1748-1819 жылдары өмір сүргендігі туралы деректер. 30. “Жігіт пен Шал”.17. “Шалдың – өз дәуірінің даналығын бойына сіңірген кең тынысты. “Шал мен қыз”. .Тәжірибелік сабақ:Жыраулық поэзияның даму жолдары. Шалдың 15 жастан “ақын” ретінде аты шығуы. оған жақсы қарым-қатынас жасау керектігін ескертілуі. үлгі айтудың басымдылығы. Шал импровизатор. 31. Әдістемелік нұсқау: Шалдың қақтығыс өлендері (айтыс үлгісі). оның жақсылықты ту етіп көтеруі. 11.

Кенжебаев. Радлов (“Образцы народной литературы северных тюркских племен”) “Тауарих хамса” кітабының авторы Құрманғали Хамитұлы. 4. 24. Сабақтың мақсаты:Жыраулардың ақын. 5.Жырау толғауларын бізге жеткізуші ақындар туралы да сөз қозғау.35. В. 6.б туралы да хабардар ету. 5. 29. Ысмайлов. жеке адамдарға арналған өткір эпиграммаларының әдебиетіміздегі орнына тоқталу. 12. бағалау. Қ. 11. М. 26. Е. Тәжірибелік сабақ: Ақын және жырау. дүние туралы философиялық-дидактикалық үлгідегі туындылары.Өмір. 25. 31. 3. мораль тақырыптар екендігі.Жыраулармен қоса ХVIII ғасырдағы ақындар поэзиясы туралы да сөз қозғау. .Жыраулар шығармашылығын сөз еткенде олардың көптеген толғауларының бізге жетпегені.32. 36. 6. анықтауды керек ететінін әңгімелеу. 9. Әдебиеттер: 1. Б. 2. 4. М.Марғұлан. аша түсуді керек ететін тұстары бар екендігін түсіндіру. 27. 15. т. Әдістемелік нұсқау: Олардың туындыларын зерттеуші ғалымдар жайында әңгімелеу. Мысалы: Шоқанның айтқандарынан бастап. жыршылардан ерекшелігі неде. 34. 17.Жұмалив.толғаулардың мәні не деген мәселелерді туденттер қандай дәрежеде меңгергендігін тексеріп. 10. Ә.Әуезов.Мағауин. жеткендерінің өзі де текстологиялық жағынан әлі де дәлелдей түсуді. 13. 30.22.Жыраулар шығармашылығы әлі де зерттеуді. 3.Сабақ жоспары: 1. этика.28.Поэзияның көрнекті өкілдері Шал мен Көтеш ақын жырларының негізгі сарыны-дін. 2.

Жыраулардың ақындардан өзіндік ерекшелігін түсіндіру.Дербес әдебиетіміздің алдыңғы лебі-бүкіл түркі халқына аты ерекше тараған дала . ірі қоғам қайраткерлері. 12. 10. дана кеудесінен сөз боранын боратып. 31. 32. 29. 17. 26.35. 2. 34. 3. «абызы. даналық афоризімдер мен терең ойлы ақыл-нақыл. 24. қабырғалы би болғандықтары жайында сыр шерту. мақалмәтелге құрылған сұлу да айшықты жыр жолдары. 15. Әдістемелік нұсқау:Толғап-толғап сөйлеу. 13. жыраулықтың биік шыңы екеніне тоқталу. ірі эпик. олардың керегінде халық үшін қолына найзасын алуы.» өз заманының терең ойшылы Асан Қайғы.Сабақ жоспары: 1. 3. 11. ғажайып шешендікке құрылған философиялық-дидиактикалық толғаулар. 27. әрі нәзік лирик Қазтуғанның өте шебер жырлары дала поэзиясының. . 2. 22. 4. Әдебиеттер: 1. 25. «әулиесі.» сөз . 5.Жырау деген кім. импровизацияның “ат басындай алтыны” мәңгіге жылтырап жатқан ұлы мұра-жыраулардың негізгі белгілер екеніне тоқталу. 33. 19.Жорық жыршысы. 6.28. 30. жыраулық өнер туралы түсінік беру. 4. 9. Садақ оғынан да ұшқыр жырау сөздерінең небір хандар мен дұшпандарын тұқыртуы.

. Өздік жұмысының мақсаты:Студенттерді мақала жазуға баулу.Жыраулар толғауларындағы архайзм../текстологиялық талдау/ Өздік жұмысының мақсаты:Өздік жұмыстарында түсіндірмелі сөздіктерді. …………………….. . эстетиканың.. көне соқпақтардан бөлек.«.. /толғау эссе жазу/ Өздік жұмысының мақсаты: Студенттерді шығарма.. 2. әдеттен.публицистиканың.«Халқымыздың ұлы ұландары» жыраулар шығармашылығында.тың болжамдар мен түйіндеулерге құрылатын философияның.Қоғамдық. тарихи көнерген мағынасы түсініксіз сөздер. ……………………... Әдістемелік нұсқау: Студент кез келген бір жырауға өз атынан .....әдеби сынның.. Ақре тау 4. Үлгі: Түсініксіз сөздер 1...осы эссе деген термин сөзге сүйене отырып шығарма-эссе жазу керек. іргесінің нығаюына қосқан үлестеріне тоқталу. 4.әрі дағдыдан...СОБӨЖ. 3.СТУДЕНТТЕРДІҢ ОҚЫТУШЫНЫҢ БАСШЫЛЫҒЫМЕН ОРЫНДАЙТЫН ЖҰМЫС ШЕҢБЕРІНДЕГІ ТАПСЫРМАЛАР. СОБӨЖ. Өз малын кізнеген Түсіндірмесі 1..... қалыптасқан тұжырымдарға жаңа қырынан қарап. 3... Әдістемелік нұсқау: 1. «Жырау және тарих» ғылыми сипатттағы мақала әзірлеу.... 3.. Мұсылманның баласы 2. 1... Пұсырман баласы 2.Жыраулардың қазақ хандығының дамып. . көркем әдебиеттің жанры.эссе жазуға баулу..СОБӨЖ. Жауабы жамшыдай 3. фразеологиялық сөздіктерді пайдаландыру барысында қазақ тіл білімінен алған білімдерін тереңдете түсу. саяси қызметтердің әдебиет тарихынан алатын орындарын сөз ету.... Эссе-тұрақталған.Жыраулардың тарихтан алатын орны қандай 2.өзінше толғап.

.т.. Сен –Сұңқарсың . Жыраулар поэзиясында кездесетін образдарға тән нышан – элементтерге.Ысқақов. романтикалық образдарға тән нышан – элементтер көптеп кездеседі.с.Жыраулар поэзиясында кездесетін метонимия мен синекдоханы тауып салыстыру.Жұмалиев айтқан бес түрлі жолмен жасалатын метафора түрлерін жыраулар поэзиясынан табу. Үлгі: Мысалы: Арабы торым өзіңсің.Құралұлы.1997. СОБӨЖ. Құрастырған А.. \картотека\ Өздік жұмысының мақсаты:Студенттер өздерінің әдебиет теориясынан алған білімдерін шыңдай түсу үшін қажет.. Мысалы: Асанның «Ай. 3.1968. жыраулардың бейнелеу әдістерінде юморлық. Алматы: Ғылым. Қ. СОБӨЖ.. \картотека\ Өздік жұмысының мақсаты: Студенттер өздерінің әдебиет теориясынан алған білімдерін шыңдай түсу үшін қажет. А. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. Алматы: Ғылым. Алдаспаным өзіңсің. сатиралық.. Сен –Сұлтансың .метафора. 5. Абай тілі сөздігі. Сен –Алтынсың . « Жыраулар поэзиясында кездесетін троптың түрлерін теру. хан.1-10том.Қазақ дәстүрлі мәдениетінің энциклопедиялық сөздігі. . Бұлардың бәрі . 3.с. Әдістемелік нұсқау: 1. 2. трагедиялық. Бас редакторы. 4 .Жыраулар поэзиясында кездесетін теңеулердің жасалу жолдарына көңіл аударыңыз. мен айтпасам білмейсің». Әдістемелік нұсқау: Ақын.геройлық. А.1974-1986. 2. Бұқардың «Атаңды білмес құл едің» деп басталатын шумақтарында сатиралық образ детальдары елес береді соған көңіл аударыңыз.Әдістемелік нұсқау: 1..

» т. достарыңмен санаспа».Жыраулар поэзиясын батырлар жырымен салыстыр. Үлгі: 1. Мысалы. “Күлдір де күлдір / кісінетіп / /9/а Күреңді /мінер ме/ екенбіз. Есті көрсең кем деме. 2.с Ескерту: Аманат хатта – жыраулардың өз толғауларынан мысалдар көп алынулары керек. халқына қызмет етуінде болмақ./б/а Аш күзендей /бүгілтіп.6. Сондықтан «Ғылымым жұрттан асты деп. «Уа./7/а Жолбарыстай /шұбарды /7/в Таңдап /мінер ме/ екенбіз? /8/б . \хат үлгісіндегі толғау-эссе\ Өздік жұмысының мақсаты: Студенттердің тіл байлығын дамыта түсу. 7.Ақтамберді жырау. бейбітшілік жер жүзіне ең керекті дүниелер. шыққан тауы атақ – даңқы емес. Жайық бол. ең алдымен адамгершілігі.» Адам күні адаммен – достық.СОБӨЖ.. Сондықтан да «Еділ бол да./9/б Күдеріден /бау тағып /7/ а Ақ кіреуке /киер ме екенбіз? /10/б Ор қояндай /жүгінтіп. Әдістемелік нұсқау: 1. Өздік жұмысының мақсаты:Жыраулар поэзиясының ақын поэзиясынан айырмашылығын. өзіне тән ерекшелігін дәлелдету. жас ұрпақ. 8...Жыраулар поэзиясы және батырлар жыры/реферат13-15 бет/ Өздік жұмысының мақсаты: Ауыз әдебиетімен хандық дәуір әдебиетінің арасындағы байланысқа студент назарын аудару.СОБӨЖ. Жыраулар атынан болашақ ұрпаққа хат-аманат жазу.. Бәрі тұйғын табылмас». «Артық үшін айтысып.Жыраулар поэзиясымен батырлар жырының арсындағы үндестікке назар аудар. Адамның адамдығы мінген тағы. кеңессіз сөз бастама.Ақтамберді мен Шалкиіз жыраулардың шығармаларын ақындар поэзиясымен салыстыру. СОБӨЖ... Әдістемелік нұсқау:Асанның хаты.\әдеби талдау\. ешкіменнен ұрыспа.с.

оның шығармашылық ерекшеліктеріне назар аудар. 10. Әдістемелік нұсқау: 1. Әдістемелік нұсқау: 1. «Бұқарға». 9. а/11 Әдістемелік нұсқау: 1.әр түрлі болып келеді.\ Өздік жұмысының мақсаты: Студенттерді өз бетімен ізденуге жол ашу.Міне осы арнау өлеңдерін қашан. б/12/ Өзім сұңқар. \реферат. рифманың өзіндік ерекшелігін сарала. әдебиеттегі орнына тоқтал. қандай жағдайда. «Бәкеге».Ұйқас түрлері.с.шығарма-эссе\ Өздік жұмысының мақсаты: Студенттерді жазу жұмыстарына төселдіру.Жыраулар поэзиясының ақын поэзиясынан айырмашылығы. 2. «Бекболат биге». ғылыми материалдармен жұмыс жасауға баулу.Шумақ пен буын саны жырауларда өзгеріп отырады. өзіне тән ерекшеліктерін дәлелде.Біржан сал Баласы Қожағұлдың Біржан салмын.Үмбетейдің жеке адамдарға арнау жырларына қарап отырып жазу \. «Жыраулар сөзі тарих шежіресі».Жыраудың адам психологиясы .т. Мысалы Үмбетейдің «Жауқашарға». СОБӨЖ.с. 2.мінезін ашып көрсетудегі шеберлігіне назар аудару керек. «Қабанбайға». «Жырау»деген кім. а/11/ Адамға зияным жоқ жүрген жанмын. 3.СОБӨЖ.Басқа жырауларда арнау өлеңдер бар ма екен? Бар болса солармен салыстыру. арнау өлеңдері бар. «Ақтамберді». өзім сал кімге зармын. 2.тармақтарында жүйе көбіне сақталмайды соған көңіл аударыңыз. . а/11/ Қасыңа мені сендер неге алмайсың.Жыраулар поэзиясының тарихтағы орны. неге шығарғанына тоқталу. 3.

Ойыңды нақты мысалдар мен дәлелде.Бұқар ел бірлігінің жыршысы екендігі. Әдістемелік нұсқау: 1. 2.11. ғылыми жұмысқа жетелеу. «Бес ғасыр жырлайды I том) Күдеріден бау тағып. күдір кісінетіп. 6. СОБӨЖ. Күмбір. Үлгі: Ақтамберді. Бұқар толғауларындағы Абылай мен тарихи Абылай (тарих және көркемдік шындық). халықты Абылайдың саясатын қолдауға шақыруы.Жыраулар тоғауларына зер сала отырып. «Күдір де. Күреңді мінер ме екенбіз ». 12.Өзіңше қалай ойлайсың.Сол заман үшін Бұқар шығармашылығының маңызы.Бұқар шығармашылығының мәні – ел бірлігі. достықты үндеуі. 2.Абылай ханның халық тарихынан алатын орны. 64 бет.Абылай портреті Бұқар шығармаларында қалай ашылғандығына назар аудар.бет. /реферат/ Өздік жұмысының мақсаты:Дәріс. 5.қайталанып келетін өлең жолдарын табу. Доспамбет.Тапқан қайталаулардың ең алғашқы негізі қай жыраудікі дер едің? 4. күмбір кісінетіп. Әдістемелік нұсқау: 1. «Күдеріден бау тағып Кіреуке киер ме екенбіз?»33 б.«Жыраулар поэзиясын салыстыру»/картотека. 4. Ақ кіреуке киер ме екенбіз. Күреңді мінер күн қайда?” (61. . студенттердің қабілетін дамытып.Абылай ханның сол заманның жырауы Бұқар шығармашылығына әсері. СОБӨЖ. 3. жырауларда қайталау неге кезігеді? 3.\ Өздік жұмысының мақсаты: Теориядан алған білімдерін шыңдай түсу.семинар сабақтардың ғылыми мәнін арттыру.

Әдістемелік нұсқау: 1. замандастарының ойлары.Шалкиіз. Әдістемелік нұсқау: 1.Жыраулар мұрасының қазақ халқының елдік тарихындағы ролі.13. Қазтуған жыраулардың шығармаларындағы архаизмдер.пәлсапалық толғаныстарды қай ақын қалай қолданған салыстырып талда. /талдау/. «Жыраулар мұрасы және қазақ халқының елдік тарихы» /реферат 13-15 бет көлемінде/ Өздік жұмысының мақсаты: Ғылыми материалдармен жұмыс жасауға төселдіру. Өздік жұмысының мақсаты: Шығарманы әдеби талдауға баулу. Тәтіқара ақындардың шығармаларын. 3. СОБӨЖ.СОБӨЖ. Ерте кездерде өмір көріністерін бейнелеуге қызмет еткен. бағасы. Мысалы: Шалкиіздегі «әбсінде ғалым жиылып». 3. Әдістемелік нұсқау: 15-18ғасырлардағы ақын жыраулар тілінде ерекше көзге түсетін сала – архаизмдер. Көтеш.Шешендік оралымдар. Доспамбетте»кірмембес ауыр қол». 15.Ақындар толғауларының ерекшелігіне. \картотека\ Өздік жұмысының мақсаты:Жыраулар поэзиясындағы кездесетін көнерген сөздердің мағынасын ажырата білу.Жыраулар шығармашылығына тән ақыл –нақыл. Шал. «сақсырым толды қаныма» т.б. Доспамбет. «ашалай шалың ақталап»деген тіркестер кездессе. айтқандарынан үзінділер келтір.өнеге өсиеттің молдығына назар аудару. . көркемдік әлемі.ал бұл күндері көне сөз «архаизм» қатарына жататын сөздер. тіркестердің кездесуі. 2.Жыраулар шығармашылығы – өз заманының тарихи шежіресі екендігіне тоқтал. СОБӨЖ. 4. маңызы не екеніне тоқталу.Сондай-ақ.олар туралы ғалымдар пікірі. 14.

Өлең жаттау – Орфоэфиялық нормаға сай мәнерлеп. 2000ж. әдетсалтының әр түрлі кейіпкерлер арқылы ашылуына назар аудар. заман-ай (2 томдық) А.СТУДЕНТТЕРДІҢ ӨЗ БЕТІМЕН ОРЫНДАЙТЫН ЖҰМЫСЫ ШЕҢБЕРІНДЕГІ ТАПСЫРМАЛАР. 1. болған уақиғаларға сол заманда өмір сүрген тұлғалардың арқау болатындығына назарыларын аудару. Мұхтар Мағауиннің «Аласапыран» романының «Қазақ даласы. 2005 6. оқиға желісінің ХVІ ғасыр аяғы мен ХVІІ ғасырдың бас кезіндегі Қазақ ордасы мен Ресей арасындағы қарым-қатынасқа құрылуы. 1991ж. . 2. Бес ғасыр жырлайды А.1972 3.өзге ұлттардың саясаты. 1 том. Ібір–Сібір жұрты» бөлімдері. Ай. заман-ай. Жинақ-А. А. Өздік жұмысының мақсаты: Мәнерлеп оқуға үйрету. 1991 ж. нақышына келтіріп жатқа айту талап етіледі. Өздік жұмысының мақсаты: Студенттердің –тарихи тақырыпқа арналған шығармадағы көркемдік көрініске. \ауызша\ Әдістемелік нұсқау: Диалогияда осыдан бес ғасыр бұрынғы тарихи оқиғалардың қамтылуы. II.. Еңсегей бойлы ер Есім. Ақберен. Қазақ энциклопедиясы. тек қазақ қана емес. тарихи шындыққа қоғамдық өмірдегі нақтылы құбылыстарға. 1984ж. А. тыныс-тіршілігі.. Тарихи романдарды оқу. 4. Жалын.. Алқаласа әлеумет.. «2000 жылдық дала жыры». 5. Қазанғап Байболұлы. I. СӨЖ.. Әдістемелік нұсқау: 1.. Жазушы. Диалогияның диапозон кеңдігі.

Адырнасы шайы жібек оққа кірісті. Билер отты би соңы. Сенікі жөн болса да Атың шықпас дұрысқа. Мінезі жаман адамға Енді қайтіп жуыспа. Ердің құны болса да. Бұлұт болған айды ашқан. Мұнар болған күнді ашқан.СӨЖ. Бидайықтың көл жайқаған жалғызы. Тәуір көрер кісіңмен Жалған айтып суыспа. . Мұздай үлкен көбелі. Асан қайғының «Еділ бол да. Өлетұғын тай үшін. Аса кеш те қоя бер. Қол қусырып барған соң. Би ұлының кенжесі. Сөйлесе қызыл тілдің шешені. Ерегесіп ұрыспа. Қалайлаған қасты орданың сырығы. Қазтуған жыраудың «Мадақ жыры» өлеңін жаттау. Алдыңа келіп қалған соң. Жаныңды аяп тұрыспа. Көшетұғын сай үшін. Ақың болса біреуде Айыбын тап та ала бер. Қары ұнымы сұлтандайын жүрісті. Буыршынның бұта шайнар азуы. Жайық бол. Жайық бол» өлеңін жаттау. Айдаса қойдың көсемі. Ұстаса қашағанның ұзын құрығы. Желке терің құрысып. Жолдасыңа жау тисе. Бұдырайған екі шекелі. Ешкімменен ұрыспа.2.СӨЖ. Еділ бол да. Мұсылман мен кәуірдің Арасын өтіп бұзып дінді ашқан Сүйінішұлы Қазтуған!!! 3. Бұрынғыны қуыспа.

Оқ қылқандай шаншылса. Жұпарын қардай боратып. Арулар құшқан өкінбес. Аббар көшіп. Найзасына жалау байлаған. Аққан судай төгілсе. артынан Түсіп кетсең қайтесің Түбі терең қуысқа!. Ашу-дұспан. Арғымақ мінген өкінбес. Желіп шықты көк тауға. Қоғалы көлдер. Онда тұрып Биғазы сөйлейді: Арқыраған ат мінген. қом сулар Қоныстар қонған өкінбес. Екі арыстап жау шапса. Қан жусандай егілсе. қом сулар» толғауы. ..Әркімменен ұрыспа. Көбелер киген өкінбес.. Арыстандай екі бұтын алшайтып. Құрама шапшақ көп қымыз Құйып ішкен өкінбес. Шалкиіз жыраудың «Ер Шобан» өлеңі. Қайтқанын намыс көргенге ұқсайды. Қабардының Биғазы Жүйрігіне шыдамай. Той тойлаған өкінбес. СӨЖ. «Қайт!Қайт!» деймін. Доспамбет жыраудың «Қоғалы көлдер. Жау алдына бет қонған Естерек ұлы Ер Шобан. шет қонған. СӨЖ. қайтпайды. Ноғайлының Ер Шобан деген батыры біраз жолдастарымен Қабардыдан Биғазы дегеннің екі жүздей жылқысын айдап қайтыпты-ау… Арттарынан көп кісімен Биғазы қуып келгенде Ер Шобан айтады: Саф арғымақ сайлаған. Бетегелі Сарыарқаның бойында Соғысып өлген өкінбес! 5. Торы төбел ат мініп. Кілең бұздай кілшейтіп. 4.

Жаурынына қанды көбе сыймаған. Түменді бұзған ер де бар. Қой дегенде бір шапқан Құястан жап-жас қана Жұмай бар. Алдаспан ауыр қылыш байлаған. Алдаспан ауыр қылыш суырған. тырысқан. Суырылып шабар батыр бар. Сыпайшылық бұ-ды деп Ала білек оқ салған. Ойнай тұра күлдірген. Балаңқылар батпаған Байсасы тудай Мәмбет бар. Бастай қуып шалдырған. Ісірібі тоқтастан Артық туған мажардан Батыр Қоян және бар. . Суын түсті жүйрік бар. Ашып айтшы сен маған! Шобан айтады: Жиынымның ішінде Түрлі-түрлі бай да бар. Байрақты жүре алдырған. Алқалаған ауыр қолдар тоқтарға Арыстанбек ұлы Сұлтан бар.Жиыныңның ішінде Кімдер бар да кімдер жоқ. Арғымақ атың аласы. Ақ табан ару торы ат жайлаған.. Қас игінің баласы. Ажалға қарсы жүгірген Бұ жиынның ішінде Исалының ұлы Жылым бар. Жағасына адам қолы тимеген Үйсіннен Бозторғай ұлы Баубек бар. Алып жерге саларға. Ол тырысқан. Ал дегенде аларға. Күнінде мың кісімен ұрысқан.

Мақтауына адам тауып жетпеген Бұ жиынның ішінде Ер Жақсымбет аға бар. Қан жұқпас қайқы қара болат өтпеген. Қабырғадан бүтін шыққан сүбедей. Қабағын қара сусар бөрік басқан. Қалжуырдай шаншылған. Аударылмас қара кемедей. Биғазы қайтып жүре беріпті. Жаурының күшіген жүнді оқ шанышқан. Дұшпанның тобын тоздырған. . Жұрт үшін қарауылға көп тұрған Сексен сегіз аңдыған. Еңсесін түбекменнен жауыртқан. Хандар шыққан төбедей.Жауды көрсе бүлдірген. Хан ұлы төредей. «Ер болсаң бопсаға шыда» деген осы да. Атқан оғын оздырған. Еңкейгенін жазбаған. Бәрін айт та бірін айт. Тоқал торы ат жайлаған. Би ұлы шорадай. Тобығына тондық ала байлаған. Он екі құрсау жез айыр Қара мылтық жұмсаған Бұ жиынның ішінде Қара найман Жақан бар. Мұншама батырға қылар амал-айла болмас деп. Қандыауызға сырлап салған жебедей. Бір ойында алпыс ала балта сындырған Айсаның ару ұлы Қолай бар. Дұрысында Шобанның қасында әлгі батырлардың ешқайсысы да жоқ екен.

Садаққа салған бұлыңдай. Мен өлсе құнсыз кетер деме сен Кешегі өзіңнің ұрып өлтірген Тілеуберді құлыңдай! Тілеуберді құлың мен емес. Менің ер екенімді көргенсің. Меніңменен ханым ойнаспа. Әуелден бірге жүргенсің. Ит түрткіні көресің. Сонда ханым не десін. Айналып ақыл табарға Есіктегі ебесін. Періктігімді сұрасаң. Жолбарыс пенен аюдай. Мұның. . Есім хан. Жылқыдағы асау тайыңдай. сені есірткен Есіл де менім кеңесім. Зорлығымды сұрасаң.6. Мен жоқ болсам.. Ертеңгі күн болғанда. ханым. жөн емес. Қолтығыңа болдым демесін. Қолыңа болдым сүйесін. Ханымды күнім. сізді айымдай. Еңсегей бойлы ер Есім. Көруші едім. СӨЖ. Өрлігімді сұрасаң. Жиембет жыраудың «Еңсегей бойлы ер Есім» өлеңі. Істетпеске қойған тіліңдей. Есімде менің сүймеуің. Есім хан. Бекіре менен жайындай. Менің ерлігімді сұрасаң . Жиембет қайда дегенде Не деп жауап бересің?. Есім. Елің кеңес құрғанда. Ес білгенден. Есім хан. Сырым саған түзу-ді. Қарағай менен қайыңдай. Жүруші едім араңда Өзіңнің інің менен ұлыңдай. Жұмыскерің мен едім Сатып алған құлыңдай.

Хан емессің. шыдаман! Арқаға қарай көшермін. Сіздің естен кеткенмен Біздің естен кеткен жоқ: Қалмақтың Бөрі ханы келгенде. Марғасқа жыраудың «Ей. Қаз мойынды ханыша Қалада тұрып жылаған… Тал шарбаққа мал сақтап. Кім арамды ант ұрсын. Қатағанның хан Тұрсын. ханым. Ағбытқа. қасқырсың. күннен соң. ханым. Соқыр бурыл байталға Сонда бір жайдақ мінгенсің… Қалмақтың Бөрі ханы келгенде. қарама. Тас қалаға жан сақтап. Сенсіз де күнімді көрермін! 7. Алыста дәурен сүрермін. ханым. Жазықсыз елді еңіретіп. Тасқан екен мына хан! Қайрылып хайыр қылғуға Қылғаның жоқ ұнаған. Сұлтандар суға сылаған. Алтын тақта жатсаң да Ажалы жеткен пақырсың! Еңсегей бойлы Ер Есім Есігіңде келіп тұр: Алғалы тұр жаныңды. Қаланың қасы бүлгенде. Жер тәңірсіп жатырсың. Ей. СӨЖ.Дегенімді қылғансың. Қатағанның хан Тұрсын» өлеңі. Хандар қалаға қылаған. Алашыма ұран десермін. Ат құйрығын кесермін. Ат саурысын берермін. Қайратымды білгенсің. Мұныңа. Шашқалы тұр қаныңды! . Қайратым қанша қайтса да. Қарамасаң. Қара албасты басқырсың.

8. СӨЖ. Ақтамберді жыраудың «Күлдір-күлдір кісінетіп» толғауы.
Күлдір де күлдір кісінетіп,
Күреңді мінер ме екеміз,
Күдеріден бау тағып,
Ақ кіреуке киер ме екеміз!
Жағасы алтын, жеңі жез,
Шығыршығы торғай көз
Сауыт киер ме екеміз!
Ор қояндай жүгінтіп,
Аш күзендей бүгілтіп,
Жолбарыстай шұбарды
Таңдап мінер ме екеміз!
Сол шұбарға мінген соң,
Қоңыраулы найза қолға алып,
Қоңыр салқын төске алып,
Қол төңкерер ме екеміз.
Жалаулы найза жанға алып,
Жау қашырар ме екеміз!
Тобыршықты әндіген
Толтыра тартар ма екеміз.
Тобылғы түбі құралай,
Бытыратып атар ма екеміз!
Жарлауға біткен жапырақ –
Жамылсақ тоңар ме екеміз.
Жазыққа біткен бүлдірген –
Сұңғысақ тояр ме екеміз!
Тобылғы сапты қамшы алып,
Тұмар мойын ат мініп,
Қоныс та қарар ма екеміз!
Ел жазылып жайлауда
Мұртымыз өрге шаншылып,
Бұрын да сөйлер ме екеміз!

9. СӨЖ. Тәтіқара жыраудың «Қамыстың басы майда, түбі сайда» өлеңі.
Қамыстың басы майда, түбі сайда,
Жәнібек Шақшақұлы –болат найза!
Алдыңнан су, артыңнан жау қысқанда,
Ер жігіттің ерлігі осындайда.
Бөкейді айт сағыр менен дулаттағы,
Деріпсәлі, Маңдайды айт қыпшақтағы!
Өзге батыр қайтса да, бір қайтпайтын
Сары менен Баянды айт уақтағы!
Ағашта, биікті айтсаң, қарағайды айт,
Жігіттік, ерлікті айтсаң, Бөгембайды айт,
Найзасының ұшына жау мінгізген–
Еменәлі Керейде ер Жабайды айт !

10. СӨЖ. Үмбетей жыраудың «Бекболат биге» өлеңін жаттау.
Мен пайғамбардан бастасам,
Әңгімеге кетемін.
Едігеден бастасам,
Ертегіге кетермін.
Келтесінен қайырсам,
Сөз түбіне жетермін.
Енді сізге не дермін:
Бай болмаған бай болса,
Жайламаған сай қоймас.
Би болмаған би болса ,
Айтылмаған сөз қоймас,
Хан болмаған хан болса ,
Қанамаған ел қоймас.
Баласын мақтар бас жаман,
Қатынын мақтар қас жаман.
Алыстағы дұшпаннан,
Аңдып жүрген дос жаман.
Бір бие бітпей бие болмас,
Бір түйе бітпей түйе болмас,
Өз малын кізнеген,
Кісі малын іздеген,
Түбінде өз малына ие болмас!

11. СӨЖ. Бұқар жыраудың «Бірінші тілек тілеңіз» толғауы./11 тілек/
Бірінші тілек тілеңіз,
Бір аллаға жазбасқа.
Екінші тілек тілеңіз,
Ер шұғыл пасық залымның
Тіліне еріп азбасқа.
Үшінші тілек тілеңіз,
Үшкілсіз көйлек кимеске,
Төртінші тілек тілеңіз,
Төрде төсек тартып жатпасқа.
Бесінші тілек тілеңіз,
Бес уақытта бес намаз
Біреуі қаза қалмасқа.
Алтыншы тілек тілеңіз,
Алпыс басты ақ орда,
Ардақтаған аяулың
Күнінде біреуге
Тегіннен-тегін олжа болмасқа.
Жетінші тілек тілеңіз,
Желкілдеген ту келіп,
Жер қайысқан қол келіп,
Сонан сасып тұрмасқа.
Сегізінші тілек тілеңіз,
Сегіз қиыр шар тарап
Жер тұлданып тұрмасқа.
Тоғызыншы тілек тіліңіз,
Төреңіз тақтан таймасқа,
Тоқсандағы қарт бабаң
Топқа жаяу бармасқа.
Оныншы тілек тілеңіз,
Он ай сені көтерген,
Омыртқасы үзілген,
Аязды күнде айналған,
Бұлтты күнде толғанған,
Тар құрсағын кеңіткен,
Тас емшегін жібіткен,
Анаң бір аңырап қалмасқа.
Он бірінші тілек тілеңіз,
Он бармағы қыналы,
Омырауы жұпарлы,
Исі жұпар аңқыған,
Даусы қудай саңқыған,

Көтеш ақынның «Күрелгінің бауыры күнде дауыл» өлеңін жаттау. Жігіттер. Ет дегенде қалмапты тайлы-таяқ. Күркелінің бауыры күнде дауыл. Жігіттер. Құлқыменен сүйдірген. Не қыламын бұл малды жаннан аяп. . СӨЖ. Рай құл ма?! 13. Өлімнен құтылмассың қашсаң-дағы. ғибадат қыл маған нансаң. Райымбек би болса. Жас өлсе бәйтерегің сыңғандай-ақ. Ажал деген көзді ашып-жұмғандай-ақ. 12. Райымбекті сен де еш қоя алмайсың. Атадан арыстан туып ассаң-дағы. Қырық жыл қашқан ажалдан Қорқыт та өлген. Намаз оқы алланы ойыңа алсаң. Ардақтап жүрген бикешің Жылай да жесір қалмасқа. жас кезінде тәубаға кел. Түбінде сөз сенікі өлмей қалсаң. Көтеш қалды жұртында жалғыз ауыл. Алладан шыныменен жарлық келсе. Кәрі өлсе соққан дауыл тынғандай-ақ. Бір жанымның қамы үшін жүрдім саяқ. Арғы атамды сұрасаң Сексен жүмле Райымбек Сексеннен туған ұл ма.Назыменен күйдірген. Ауырып жатқан күнімде бір қайрылмай. Ауырып жатқан көңілімді бір сұрамай. Жұлдыз да жерге түсер аспандағы. Шал ақынның «Өлімнен құтылмассың қашсаңдағы» өлеңін жаттау.СӨЖ. Шын Сексеннің баласы қара бауыр.

Мұхтар Мағауиннің «Аласапыран» романының «Орыс елі. СӨЖ.Тарихи және көркем шындық. оның «Аласапыран» романындағы көрінісі. СӨЖ.оның бойындағы ұлттық рух. Хан– Кериен» бөлімдері.14. \ауызша\. психологиялық иірімдер мен философиялық түйіндерді саралау. Мұхтар Мағауиннің «Аласапыран» романының «Бұлғақ» бөлімі. Ораз Мұхаммедтің қандай қасиеттері ұнайды? Қандай қасиеттеріне сын айтар едіңдер? Ораз Мұхаммедтің «Біз қазақпыз» деген сөзінің роман идеясын көрсетудегі орнын саралау. эпизодтарына. 15. Романдағы Ораз Мұхаммед. \ауызша\. Әдістемелік нұсқау: Романның негізгі оқиғаларына. Әдістемелік нұсқау: ХVІ-ХVІІ ғасырдағы Қазақстан. ұлттық сана сезімге назар аудару. .

Доспамбет жырау толғауларындағы дәуір көрінісі. 33. 26. 37. 23. Асан қайғының «Еділ бол да Жайық бол» толғауына әдеби талдау. Шалкиіз жыраудың Би Темірге арналған толғаулары. Асан қайғы жыраудың өмірі мен шығармашылығы. Шал ақын мұрасы. ХҮ-ХҮІІІ ғасырдағы тарихи жағдай. Сыпыра жыраулардың толғаулары. Бұқар жыраудың бір толғауына әдеби талдау. 5. Жыраулар мұрасының көркемдік ерекшелігі. . 9. 12. Ақын мен Жыраудың айырмашылығы. 6. Асан қайғы өмір сүрген дәуір. Тәтіқара ақын шығармашылығы 11. 22. Қазтуғанның мадақ жырына әдеби талдау. Үмбетей жыраудың Бөгенбай батырға арналған толғаулары. Бұқар жыраудың «Тілек» толғауын жатқа айтыңыз. 8. 35. Жиембет жыраудың «Еңсегей бойлы Ер Есім» толғауын жатқа айтыңыз. Шалкиіз есіміне байланысты пікірлер. Жыраулар мұрасы және қазақ халқының елдік тарихы. 34. 15. 25. Үмбетей жырау Тілеуұлы. Шалкиіз жыраудың философиялық ой-толғамдары. Жыраулар мұрасының көркемдік ерекшелігі. 27. Кет-бұға. 2. 18. 13. 21. 29. Жиембет жыраудың өмірі мен шығармашылығы. 30. 36.Курс бойынша емтихан сұрақтары: 1. 28. Бұхар жыраудың Абылай ханға арнаған толғаулары. 7. Бұқар өмір сүрген кезең және шығармашылығы. Жыраулар поэзиясындағы қайталау құбылысы. 14. Шал ақын Құлекеұлы. Шалкиіз поэзиясының ерекшелігі. 20. ХҮ-ХҮІІ ғасырлардағы тарихи жағдай. 16. 17. Марғасқа жыраудың басты тақырыбы. Марғасқа жырау. 31. 32. 4. Қазтуған жыраудың өмірі мен шығармашылығы. Көтеш ақын мұрасы. Бұқар жырау шығармаларындағы ел бірлігі. 38. 10. 19. Адамның жас ерекшелігін жырлаған жыраулар (мысал келтіріңіз). Ақтамберді жыраудың шығармашылығы. Сыпыра жырау. 24. Шал ақын мұрасы 3. Үмбетей жыраудың шығармашылығы.

43. Жыраулар поэзиясының теңеу құбылысына мысал келтіріңіз. 54. Шалкиіздің бір толғауын жатқа айтыңыз. 55. 51. 52. Асан Қайғы туралы ақиқат пен аңыз. Бұқар жырау толғауларындағы Абылай хан бейнесі. Доспамбет жырау. «Бұқарға». Марғасқа жыраудың өмірі мен шығармашылығы. 46. Үмбетей жыраудың даңқын шығарған жырлары. 41. 40. 42. Ақтамберді толғауларының әлеуметтік мәні. Жыраулар поэзиясының көркемдік ерекшелігі. Шалкиіз жыраудың өмірі мен шығармашылығы. 48. 47. 50. 53. Қазтуған жыраудың «Алаң да алаң. Бұқар жырау толғауларындағы Абылай хан бейнесі. 57. . Көтеш ақын толғаулары. Үмбетейдің «Бәкеге». ХҮІІІ ғасырдағы қазақ әдебиетінің өзіндік ерекшеліктері. көркемдігі. «Жауқашарға» деген арнауларының шығу тарихы. ХҮІІІ ғасырдағы қазақ әдебиетінің өзіндік ерекшелігі. 60. Жыраулар поэзиясындағы қайталау құбылысы. алаң жұрт» толғауына әдеби талдау. 49. Марғасқа жыраудың бір толғауын жатқа айтыңыз.39. 56. 45. 44. 58. Доспамбет жырау толғауларындағы дәуір көрінісі. Доспамбет жыраудың өмірі мен шығармашылығы. сөз нақыштары. Жиембет қай ханның тұсында өмір сүрді және сол ханға шығарылған толғаулары. Бұқар жырау шығармашылығындағы ел бірлігі. 59.

Көтеш.Серке.Дала. Марғасқа. С.Көктем.Бұқар. әрі нәзік лирик кім? А.СТУДЕНТТЕРДІҢ ӨЗІН-ӨЗІ ТЕКСЕРУГЕ АРНАЛҒАН ТЕСТ СҰРАҚТАРЫ.Шал ақын. Ақтамберді.“Қаратаудың басынан көш келеді” әні қандай оқиғаға байланысты шығарылған? А. А. І-нұсқа. Е. В. Е.Ашаршылыққа байланысты. Е. . асқар.Абылайдың ұлы бейнесін ұрпаққа жеткізуші жырау.Шалкиз жыраудың “Асқар. 3.Жазықсыз қудалауға қатысты. 1. Е.Монғол шапқыншылығы.Көтеш. В. В. В. 2.Жорық жыршысы. ірі эпик.Қазтуған. асқар тау” толғауы қай жинаққа енген? А.Шалкиіз. Асан қайғы.Қазтуған. Д.Ұлт азаттық көтеріліске байланысты. С. Д. С. А.Марғасқа. С. Д. Д.Жоңғар шапқыншылығы.Жиембет. 5. 4.Доспамбет.Асау тұлпар.Асан қайғы.Алдаспан. С. Бұқар. Д. В. Е.“Тауарих хамса” кітабында Шыңғыс хан кезіндегі Майқы бидің алтыншы ұрпағы деп келтірілетін жырау.

В.деп сұрақ қоя отырып. Радлов. 8. С. Бұқар.баста береке болмайтұғын. Е. Үмбетей. А.өзі жауап беретін жырау. Доспамбет. Бұқар. С. Сүйіншәлиев. А. Асан қайғы. Асан қайғы.деп кім айтты? А.Бақша сарайда болған жырау. 10. Д. Е. В. Тәтіқара. В. Марғасқа. 11.“Екі басса бір базар. В. Бұқар.6.Шешесі ноғайлының ұлы биі Мұсаның қызы болған жырау. Д.Бүкіл Дешті қыпшақты аралаған. С. Шалкиіз. малда береке болмайтұғын. Жиембет. Е. Шал ақын. мазары жақын көбеймес” . А. С.Стамбул. базары жақын байымас. Д. Шалкиіз. А. Д.“Бұл заманда не ғаріп”. Уәлиханов. В.кейін қазақ ханы Жәнібек маңында болған жырау. Д. Е. В. А. Қазтуған. екі басса бір мазар. Доспамбет. Үмбетей. Әуезов. Асан қайғы. Е. С. Марғасқа.Асан қайғы жыраудың зираты Ыстықкөл маңында деп жазған ғалым. 7. Қазтуған. Асан қайғы. .Алтын орда әміршісі-Ұлығ Мұхамед тұсында болған. Ақтамберді. С. 9. Мағауин. Доспамбет. Асан қайғы.

Көтеш. 12. 17.Уәлиханов “Қазақ халқын құраған рулар жайлы тамаша эпос жасаған адам” – деп баға берген ақын.Бөгембай өлімін Абылай ханға естірткен жырау. В. А. Ақтамберді. А. Доспанбет.Алтын руынан шыққан. . Қазтуған. С. А. В.Цин үкіметіне қарсы күресте ерекше танылған ақын. Үмбетей. 14.Ш. Марғасқа. Жиембет. Д.әскербасы батыры.әрі төгілмелі жырауы болған жырау. Е.Д. Д. Марғасқа. Көтеш. Қазтуған. Е. 13. Шалкиіз.арғы атасы-Ноғайлыдан шыққан Алау батыр болған жырау. Е. В. А. А. Ақтамберді. Асан қайғы. Шалкиіз. Е.Арғын ішінде Сүйіндіктен тарайтын ақын. Е. В. С. 16. Жиембет. “Тауарих хамса” кітабында Қаракерей Қабанбаймен бірге Найманның бір көсемі. С. С.әскери ақсүйек отбасында дүниеге келген. Д. Е. Бұқар. 15. Шал. Бұқар. В. Д. Қазтуған. Шал ақын. Жиембет. Ақтамберді. Шалкиіз. Д. Көтеш. Ақтамберді. Тәтіқара. С. Үмбетей.

Е. Доспамбет. Марғасқа. Үмбетей.Мәшһүр Жүсіп Көпеев шығармаларын жинастырған жырау. С. Қазтуған. С. Жұмалиев. 18. Доспамбет жырау. Д. Д. Жиембет. Ақтамберді. Д. 21. В. “15-18 ғасырлардағы ақын. Е. 20. Кім арамды ант . Уәлиханов. Бұқар. Х.Ей. В. жыраулар мұрасынан да бес түрлі жолмен жасалатын метафора түрлерін түгел кезіктіреміз” –деп қай ғалым өз зерттеу еңбегінде айтқан? А. Мұрат Мөңкеұлы. В. Бұқар. М.тұрсын – деп басталатын өлең жолдары қай жыраудікі? А. М. Шалкиіз. В. В. Сүйінішәлиев.18 ғасырдағы қазақ әдебиетінің ең көрнекті өкілі болған жырау. Е. 22. . С. Мағауин. Бұқар. Бұқар жырау. Е. С. Е. Марғасқа жырау. 19. Бұқар жырау. Үмбетей жырау.Қазтуған толғауының авторы. Д. Бұқар. Дулат Бабатайұлы. Жиембет жырау. А. Мұрың жырау.А. Әуезов. Ақтамберді. Д. А. Д. Қазтуған жырау. Қатағанның хан Тұрсын. Доспамбет. В. С. С. Қ. Ш. А. Ақтамберді.

Қазтуған. жемісі » . В. А. В. Көтеш. В. Д. Жиембет. 23. «Қарға бойлы Қазтуған » атты шағын дастанның авторы. Е. С. 27. Ақтамберді жырау. 26. Е. ол да өз заманының айнасы. Доспамбет. 25.Абылайдың жаугершілікке аттанғанда жанынан тастамайтын сенімді серігі кім еді? А. Ақтамберді. С. «Ақын –жырау дегеніміз – көңіліне келгенін айта салатын еркін жүрген бір пенде емес. Мұхтар Әуезов. Ысқақ Дүйсенбаев. жорықшы ақын.Белгілі ақын Нұржан Наушабаев қай ақынның ұрпағы? А. Шал. Доспамбет жырау. Марғасқа жырау. В. Д. В. Бұқар. Үмбетей.Е. Ханғали Сүйіншіәлиев. Үмбетей.Жауынгер жырау. Бұқар жырау. А. Мұхтар Мағауин. Д. 28. Мұрын жырау. В. Доспамбет. Д. Марғасқа. Е. 24.деген пікірді айтқан кім? А. С. Д. Е. Көтеш. Тәтіқара. әрі батыр болған кім? А. .Бұқар жыраумен дос – жаран болған жырау. С. Жиембет. Қажым Жұмалиев. Е. Марғасқа. С. Қазтуған. Жиембет. Марғасқа.

Үмбетей. Шалкиіз. Е. «Жағалбай деген ел болар» . Мұрат. Шалкиіз. Д.деп пікір айтып баға берген ақын. 30. Шал.Профессор Ысмайылов «Ол кез келген нәрсені өлеңге айналдыра алатын ақын және күй талғамайтын жүйрік » . Д. А. . Е. Мұрат. Ақтамберді. Марғасқа. Жиембет. А. Дулат. Қазтуған. Д. Бұқар.деген өлең авторы. В. Көтеш. С. С. 29. Е. В.С.

Баянауылды. 1668 – 1781 жылдары өмір сүрген жырау. Таразды. С. 1.деп қай жырау туралы айтылған? А. Асан Қайғы. Үмбетей. В.ІІ-нұсқа. алмасы бар жүректей » деп қай жерді сипаттаған? А. «Тауарих хамса» кітабында «ойраттармен күрес дәуірінде қазақ қолынының басында жүрген ерлердің бірі. Үмбетей жырау. Е.Еңсегей бойлы Ер Есімнің. бүлдіргені бүйректей. Үш Алматыны. Қазтуған жырау. 2. Қаржас. Қазтуған. Марғасқа жырау. Қазтуған. әскер басы батыры » . Марғасқа. Д. Үмбетей. 4. оның ішінде Төртуыл. Е. Д. Бұқар. 5. В. Шалкиіз. әскер басы. В. Шыңғыстауды. Жиембет. Асан Қайғы.Ата тегі Арғын. Найманның ру басы көсемі.Асан қайғы жырау «Сарымсағы сабаудай. Бұқар жырау.Өз өмірінің басым көпшілігін Ноғай ордасының әміршісі Темір бидің төңірегінде өткізген жырау. С. А. Д. ел басқарушы биі. Шымкенті. кіші жүздегі үлкен тірегі. 3. Д. В. Д. Марғасқа. С. Мұрын жырау. А. С. Жиембет. . С. Жиембет. В. Е. Ақтамберді. А. Е.

деп қай жырау туралы айтқан. Доспамбет. Жиембет. Е. Мұрат. Асан Қайғы.1523 ж. Көтеш. В. Марғасқа.Әрбір аңыз әңгіменің негізінде тарихта болған адамның шын кескінінің түбегейлі ерекшеліктері жүреді» . С. А. Д.. Бұқар. Д.Е.М. С. Бұқар. Е.Радлов. Шал. В. Д. 7. Марғасқа. Г. Шалкиіз. Д. Шалкиіз. Д. 10.Алекторов.Астрахань түбінде қаза тапқан жырау.Потанин. Дулат. 8.. С. Бұқар.Готовицкий. В. Мағауин «Жортуыл жыршы.Клеменц. А.В. Жиембет.15 жасында «ақын» ретінде шыққан ақын. С.Мұхтар Әуезов «аңыз әңгіменің тарихтық адамды біржола өзіне ұқсамаған кейіпке түсіріп әкететіні болмайды. Қазтуған. Доспамбет. С. Е. А.деп кім жазды? А.Олардың әдебиеті байлығымен де мазмұндылығымен де ерекше көзге түседі» . Ақтамберді. Үмбетей. В. әулетті жырау » деп кімді айтқан? А. «Рухани жағынан алғанда қазақтар бойына үлкен қабылет дарыған халықтардың қатарына жатады. В. . А. В. Е. Д. 6.Е. Доспамбет. Е. М. 9. Марабай.

Ақтамберді. Радловтың. “Көмекей әулие атанған”. Мұрат. “қара сөз білмейді. А. Шал.Тәуке ханға. . тек жырлай береді” деген аңыздар қай жырау туралы айтылған? А. Үмбетей. А.қарт Бөгембай өлеңі қай жыраудікі? А. Д. 16. Шал.Уа . 14. Көтеш. 15.11. Д. С. Е. Доспамбет. “Ерлер жортар мал үшін”. С. Е. Абылайдың алдында беделді. дағыстандық мұхамед Османовтың кітабында ерте кезде (1883жылы) жарық көрген жырау. Ақтамберді. Д. Мұрат. Бұқар. А. Ақтамберді. Марғасқа.“Өрісінде мал өсер”. Марғасқа. Жиембет. Шал. В. Абылай ханға қызмет көрсеткен.“Ерлер мінер ат үшін”. Д. Бұқар. Е. С. 13. Е. “фәни мен бақи”. Шалкиіз. В. өмірінің мәні. дін туралы болған ақын. Қазтуған. С.Шығармалары В. Тәтіқара. В.Жырлаған негізгі тақырыбы – адам өмірі. Мал бітпесе немене деген өлең жолдары кімдікі? А. Жиембет. В. Көтеш. Е. Шалкиіз. Д. Бұқар. С. Үмбетей. 12. Тәтіқара. қабырғалы би болған жырау. Бұқар. В.

И.Е. сондықтан олардың поэзиясы дамудың жоғарғы сатысына жеткен”.деп жазды.Мағауин. Е. Г. Қазтуған. П.Жұмалиев.В. 18. Д. Е.Орыстың қай оқымыстысы “Жасандылық пен жылтырақтықтан ада қазақ өлеңдері өзінің жоғары көркемдігімен. 20. Х.Готовицкий. В. Д. 170.Потанин.Н.Алекторов.И. “Асан Қайғы жайындағы әңгіменің екінші.сонымен қатар. Асан Қайғы. 160. В. Е. С. Ш.Уәлиханов.қарапайымдығымен.Брем. В.Алектров.Н. Д.шыншылдығымен бізді таң қалдырады”.Әуезов. Д. В. М.Ол аңыздағы Асан-халық мүддесімен қабысатын Асан емес.Радлов.В. 21.Е. хан сарайының ақылшы сыншысы. А. С.Пашино. С. бөтен саналы түрлері тағы бар.. А. Е. Қ. Е.Сүйінішәлиев. С. “Қазақтар нақысты сөйлеуді бар өнердің алды деп біледі.. М. 150. .”-деп басталатын қай ғалымның сөзі? А. М.-деген орыстың қай ғалымы? А. 17. С. 155.Радлов.Березин. В..халыққа жат. В. 19. санашылы болған Асан.Доспамбет жыраудың бізге жеткен мұрасының көлемі неше жол? А. Д.Абат батыр қай жыраудың ұлы А. Қазтуған.Брем. В. А. Доспамбет. А. Бұқар. 165. А. Үмбетей.

С. Е.И. Марғасқа. 23.Османов. В. Д. В.Пашино. Доспамбет.Клеменц. жыр – қазақтардың жан серігі. С. 22. В. Д.Брем. С. А.Шалкиіз толғауларын орысшаға аударған кім? А.И. Е. В. Д. Асан Қайғы. А.Распопов.Н.В. Г. көмейінен күмбірлеген жыр төгілген классикалық дәрежедегі жырау. сөз құдіреті.Сахара жұлдызы. таза қазақ поэзиясы –үлкен творчестволық күштің жемісі” . В. Үмбетей.Готовицкий.Радлов. И. Үмбетей. М. 26.Сикалиев. А. Е.Н. .Потанин.Радлов. Г. М. С. А.деген кім? А. Е. Шалкиіз. Е. И. дала данасы. 24. 25. С. .Потанин. . В. “Пәк. А. П. Д. С.деп орыстың қай оқымыстысы айтқан? А. Асан Қайғы. “Өлең. Е. Жай қарапайым адамдардың өзі суырып салып айтуға бейім тұрады”. Жиембет. Ақтамберді.Жыраулар ішінде шығармасы тұңғыш орысшаға аударылған жырау. Шалкиіз. В. Ақтамберді.Н. Д. Марғасқа.Алекторов. А. Д.В. Д.Брем.Березин. П.Е.Пашино. Жиембет.Н.

Жырау сонау көне замандардың өзінде. Қазтуған. Асан Қайғы. Потанин біраз өлендерін жинастырған жырау. А. Мұхтар Әуезов. С.Шоқан Уәлиханов Абылай туралы екі өлеңін орысшалап хатқа түсірген жырау. В. Марғасқа. Бұқар. Жиембет. 28. 29. . В. Мұхтар Мағауин.Г. В. Шал. Жиембет. А. Д. ақын ретінде танылған сияқты –деп түсіндірген қай ғалым? А. А. Д. ең алдымен. Д. Е. Ер Есім » өлеңінің авторы. С. «Еңсегей бойлы. Ақтамберді. Д. Шоқан Уәлиханов. Е. Доспамбет. Бұқар. С. Әлкей Марғұлан. С. В.27. Үмбетей. 30. Шалкиіз. Е. Қазтуған Е. Мұрын. Махмұт Қашғари. Асан қайғы.

Бұқар.Қабдолов.Доспамбет шығармасы қай жылы Мақаш Бекмұхамедовтың Қазан қаласынан шыққан «Жақсы үгіт» жинағына басылды А . тоқсандағы шалмен тең» . Қасым Аманжолов. Мұрын жырау да өздері жырлап берген батырлар жыры алты – жеті атаға дейін жыраудан үйреніп таралғандығын және желілі жырларды ақындардан емес. Шәлгез. А. «Қазақтың белгілі батырлар жырын ең әуелі Жиен. 5. В. 3. В. Сыпыра жыраулар сынды жыраулар шығарып таратса керек. Д. А. Тәтіқарта. Жамбыл Жабаев. Сәкен Сейфуллин. Нүрпейіс Байғанин де.Абылай заманындағы әр батырға сипаттама. С. 1907 ж. М. Е. . Шал. С. жыраулардан үйренгендігін айтады ». В. Е. С. Жұмағали Сайын. Д. Исмаилов.1900 ж. Е. Шалкиіз. М. 1902 ж. 2.Қашғари. З. Мұрат. Әуезов. С. Көтеш. В. С. Д. алдыңдағы сары балмен тең» -деген өлең жолдары қай ақындікі А. Тәтіқара. Д. 1905 ж. «Жақсы ағаңыз бар болса.ІІІ-нұсқа. баға берген ақын а) Жәнібек «болат найза» ә) Ер Жабай «найзасынын ұшына жау мінгізген ». 4. Көтеш. М. 1908 ж. Шал. «Жетесі жаман жігіттер. В.Мағауин.1948 жылы шығарылған «Асан Қайғы»-деген ұзақ поэманың авторы кім А. деген профессор. 1. Ілияс Ысқақов Е. Е. Д.

6. С.Е. Бұқар. 9. Қазтуған. В. Семейде. Шалкиіз. Ақтамберді. бірі – жең болған. «Бірі – етек. яки қазақ ақындарының басты жырлары» деген кітабында басылды. Батырға. Бұқар.Ысмайлов – «Ол ақын ғана емес . Ханға. 10. Жастарға.М. Орынборда. Алау батыр17ғасырдың бірінші жартысында жасаған тарихқа белгілі адам». С.дегенде қай жырау туралы айтып отыр А. Биге.Доспамбет шығармалары 1912 жылы Ғабдолла Мұштақтың Ғұмар Қарашев «Шайыр. Қазанда. Қызылжарда. Марғасқа. Асан Қайғы. Д. 7.Е. Орта жүздей кісің жоқ» – деген үзінді қай жыраудікі А. ішкі . Е. С. В. Шалкиіз. Жиембет. Сол кітап қай қалада басылып шыққан А.Мағауин «Алдаспан» жинағында «Көшпенділердің әскери аристократиясынан шыққан. В. Ташкентте.аймағын көздей көрмейсің» -деп кімге айтты А.Абылайдың қолшоқпар бітімші биі. Марғасқа. 8. Халық аңыздарында және көне шежірелердің айтуынша –арғы атасы Ноғайлының қорғаны Алау батыр. Д. Ежелден саған ел болған. Халыққа. В. Д. ол 18ғасырдағы қазақ елінің жоңғарға қарсы күресін дұрыс жырлағанымен. Д. Е. Е. «Шабылып жатқан халқың бар. С. Е. Үмбетей.

Ақтамберді. Досай. Д. Доспамбет. Бұқар. Асанның сөздері қай ханға қаратыла айтылған? А. . Шалкиіз. Марғасқа. Е. Темір. 15. Д. Есім хан. С. Қазтуған. Е. Абылай хан.Қоғалы көлдер.Қай ханның есімі Жиембет жыраудың шығармаларында көп кездеседі? А. Шалкиіз. 12. Ысмайыл.қоғамдық мәселеде үстем тап жыршысы болды» -деген пікірде қай жырау туралы айтқан А. Е. Д.. С.. 11. хан мен айтпасам білмейсің.жігіт мойнын қыз кесер. 13. В. Айтқаныма көнбейсің. Әбілқайыр. «Түйе мойнын тұз кесер. С. Абылай. В. Доспамбет. Тәуке хан. Д.Шалкиіз жырау қай биге толғау шығарған? А. В. Бұқар.жылқының мойнын сол кесер» деген өлең жолдарының авторы. Д. С. Жүсіп. Мұса. А. қом сулар Қоныстар қонған өкінбес – деген өлең жолдары қай жыраудікі? А. Қасым хан. С. 14. Жәңгір хан. Асанқайғы. Доспамбет. В. Е. В.». Бұқар. Жиембет. Үмбетей. Ақтамберді. Е. Сартылдаған сары аяз . В. «Ай.

С. А. Д. С. Доспамбет. Марғасқа. Д. С. Бұқар.С. Шалкиіз. 17. 18. Е. Асан Қайғы. . Көтеш. «Байлаулы тұрған құр аттай» -деген өлең жолдары кімдікі? А. С. Жәнібек. Д.Мұштақ. Доспамбет. Тәтіқара. В. 16. Д.Шейхали. Шал. Доспамбеттің кейбір туындылары 1883жылы «Ноғай уа құмақ шиғырлары» деген кімнің еңбегінде басылды? А. қайғыдан бас көтере алмай жатқан Абылайға арнап «Көше тоқыраулы судың бойынан» өлеңін шығарған ақын.Абылайдың үлкен ұлы Жанбай қайтыс болғанда.Би Темірді хажы сапарынан тоқтатқан жырау. Шал ақын. С.С. М. Бұқар. В. Тәтіқара. Е.Жантурин. Д. В. Марғасқа. Д. Жиембет. «Жарға ойнаған лақтай» .Османов. 20. 19. С. И. В. Көтеш.А. Асан Қайғы. Шалкиіз.Беркалыұғылы. Бұқар. А. Е. Е. Тәуке. В. А. Е. Есім. Ғ. Жиембет.Сейфуллин «Абылай ханның заманында ханның бірінші жыршысышешен ақылшысы болған» деген пікірді қай жырауға айтқан? А. «Таудан аққан бұлақтай» .

ақыл береді. П. іс бітірмес жамандар.Е. Еміне кірер күн қайда? А. Шалкиіз. Доспамбет. А. менен қалған Еділ жұрт » деген өлен жолдары қай жыраудікі. В. И. . Үмбетей..Алекторов. С. 25. – деген пікір кімдікі? А.Е.Сүйінішәлиев «. Бұқар. қайырлы болсын сіздерге. В. Ат салмай өтер күн қайда Еңсесі биік боз орда.Х. табан аузында кез келген тақырыпқа өлең шығара алатын адам». В.И. Марғасқа. жүз болса да бірмен тең» қай ақынның сөзі? А. Е. Шалкиіз. 21. Абылайдың сыртқы саясатына араласып. Асан Қайғы. С. М. Шал. Қазтуған.хандық құрлысты нығайту мақсатын көздейді. В.Готовицкий. 23. С. «Мен салмадым. А. Жиембет. Үмбетай. Мұрат. сен салдың. Д. 22. С. «Ақылы жоқ надандар. Көтеш. Е. В. Д.Айналайын Ақ Жайық.Н. аңғарымпаз да тапқыр. Е. В. Шалкиіз. Д.Безверхов. Доспамбет.. Бұқар. Д. Тәтіқара. Бірақ оның кейбір ісіне наразылық та білдіреді» – деп қай жырау туралы айтып отыр? А. Е.Радлов. Асан Қаиғы.Пошино. «Қазақтардың түсінігінше ақын дегеніміз – бойына ерекше қабылет дарыған. 24.

Кітапқа қарттың сөзі жақын деген » тармақтар қай ақындікі. Марғасқа Е. Шалкиіз. Радловтың 1896 жылы «Образцы народной литературы тюркских племен » атанатын еңбегінің нешінші томында Доспамбет шығармасы басылды? А. 26. Е. В. Шал. Шәңгерей Бөкеев қамқорлғыме «Шайыр».. «Шежірелі қартың болса хатын деген. Д.нші.Б.В. өз пікірін еркін айтып. Доспамбет.нші.нші.нші.. Марғасқа. С.нші. Бұқар.хан алдында тайсалмай сөз сөйлеп. . Мұрат. Д. Марғасқа. Е. В. Үмбетей. өз дәуірінің Асан қайғысы » деп – қай жырауды айтқан? А. С. 7. 27. ел атынан хан пиғылына қарсы шыққан » – деп қай жырауды айтып отыр. 2. В. Қазтуған.С. Е. Қазтуған. Қазтуған. Тәтіқара. 5. Бұқар. Д. 29. С. С. 30.В. 28. Көтеш. Е. Ш. Асан Қайғы. Д. «Көксілдер»жинақтарында қай жыраудың мұрасы жарияланды? А. Кенжебаев «Шығармашылықтары тақырыбы мен мазмұны жағынан Асан Қайғының үлгілі шәкірті. Д. Шалкиіз. 4. Доспамбет В. А. Үмбетей. 1. Уәлиханов «. А.

С. Қазтуған. Е. Атамбері.В. Асан қайғы. Д. . Доспамбет.

С. А. А. А. 3 А. А. Е. В. В. Д. В. Д. Е. С. А. Д. А. В. Е. А. Е. С. С. А. В. Д. Д. Д. Е. А. А. В. А. Е Е. А. С. В. Е. С. С. Д. В. С. Д. А. . С. А. С.Жауаптар № 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 1 В. В. А. А. Д. В. С. А. Д. А. В. В. В. Д. В. С. С. А. Д. В. Е.. В. С. Е. В. Е. Д. В. В. Е. А. Д. В. Е. Е. С. Д. С. 2 А. В. Е.

Әдебиет тарихы. А. 1991ж. Бердібаев Р.. Қасымжанов А.М. 21. А.1991 6.Ақберен.Мағауин «Аласапыран» романы 17. Алтын сандық.. 25. Қазақтың ескі әдебиет нұсқалары.Оқулық.Тілепов «Елім деп еңіреген ерлер жыры» 12. А.М. 1993 ж.Қазанғап Байболұлы Еңсегей бойлы ер Есім А. Доспамбет. 28.Абылқасымов Б. Мұқанов С.-А. Қазақ әдебиеті-А. Ай.. “Мектеп” баспасы 2003 ж. Бұқар/ 16. Шалгез. 8. 1996 ж.Әдеби мұра және оны зерттеу. Алқаласа әлеумет.Сүйіншәлиев Х. Ұлы даланың зиялылары. 35. Зар заман.. А.-А.1991 5. 2000 14.М. 1931 ж.-А.ХҮІІІ-ХІХ ғ.1993 3.Мағауин Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет (ХҮ-ХҮІІІ ғ. 2005 15. 1989 ж. Радлов В... 37.1961 10. 1976 ж. А. А. 18 – 19 ғасырлардағы қазақ әдеби тілінің жазба нұсқалары.) Оқулық. 31.ғ. Ахметов З. 26. А. 27. 4. А. Ғасырлар мұрасы. Бердібаев Р. 1961 4...Сүйіншәлиев Х. 34. Қыраубаева А. 30. Ақын – жыраулар поэзиясының бейнелілігі. 10. Жыршылық дәстүр. Кәусәр бұлақ. (ХҮІІІ-ХІХ ғ. А.1984 8.1972 11.15 – 18 ғасырлар ақын – жыраулар поэзиясындағы педагогикалық ой . 2. А. Қазақ әдебиеті.Хрестоматия. 1991 ж. А.1993 9. 1991 ж. Өміралиев Қ. 36. 19. А.Әуезов М. А. Бітібаева Қ. 1 том Жазушы 1984 13... Әр жылдар ойлары. Қазақтың тегі туралы.Қазақтың 18 – 19 ғасырларындағы әдебиет тарихынан очерктер. 1987 ж. Абай энцклопедиясы... А. А. 1957 22. А.Мағауиннің 13 томдық шығармалар жинағының 3.. 1993 ж. 1980 ж. .ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 1. «2000 жылдық дала жыры» Қазақ энциклопедиясы.. Қалиев С.Бес ғасыр жырлайды А..Ж..)3 кітап. Әдебиетті тереңдетіп оқыту.. Әуезов М. 1988 ж. 33. 24.1995 ж. Асан қайғы. 1959 ж. Жұмалиев Қ. 11 томдары 18.-А...Жинақ.пікірлер..1971ж. Әбілқасымов Б.Жинақ-А. Негімов С. 29.Жанр толгау в каз... устной поэзии. Өлең сөздің теориясы.. 20. 18 – 19 ғасырлардағы қазақ әдебиеті.. Жалын...-А.. 1967 ж. заман – ай..Дала даналары. 23.. 15 – 19 ғасырлардағы қазақ поэзиясының тілі. 1973 ж. А. А.. заман – ай (2 томдық) А. Сейфуллин С.Абылай хан (Тарихи жырлар)-А. 32. 1988 ж. А.Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет.Алдаспан. А. 2001 «Қазақстан даму институты» /Қазтуған... Ақынжанов М. 1942 ж. 7.

........43 9 дәріс Тәтіқара ақынның өмірі....................................Тәжірибелік сабақ Тәтіқара ақынның өмірі.........................................96 4....................................... шығармашылығы.............. «Халқымыздың ұлы ұландары» жыраулар шығармашылығында................................................. ........................... Тәжірибелік сабақ Ақтамберді жыраудың өмірі........38 8дәріс Ақтамберді жыраудың өмірі............ ..........97 6..24 6 дәріс Жиембет жыраудың өмірі.................95 2.......... шығармашылығы..............98 7.......................... шығармашылығы..........................33 7дәріс Марғасқа жыраудың өмірі...100 9.... ...... шығармашылығы..........105 14.................108 1 СОБӨЖ.69 13дәріс Шал ақын өмірі..................... ..............................106 15.... шығармашылығы.104 13........................ шығармашылығы.........108 2 СОБӨЖ......Тәжірибелік сабақ Бұқар жыраудың өмірі.............................................................. 49 10 дәріс Үмбетей жыраудың өмірі.......Тәжірибелік сабақ Марғасқа жыраудың өмірі.................................4 Дәрістердің қысқаша сипаттамасы.....................................95 3....55 11 дәріс Бұқар жыраудың өмірі.......... шығармашылығы..................................Тәжірибелік сабақ 18-ші ғасырдың алғашқы ширегіндегі қазақ жеріндегі тарихи оқиғалар..................................Тәжірибелік сабақ Көтеш ақынның өмірі...............99 8.................................97 5. 90 Тәжірибелік сабақтардың қысқаша сипаттамасы...6 1дәріс 18-ші ғасырдың алғашқы ширегіндегі қазақ жеріндегі тарихи оқиғалар................. шығармашылығы........шығармашылығы..............МАЗМҰНЫ Алғы сөз..............95 1.............................................................................. ..........63 12 дәріс Көтеш ақынның өмірі.. шығармашылығы .Тәжірибелік сабақ Шалкиіз Тіленшіұлының өмірі................... шығармашылығы... шығармашылығы..................................103 12........................... шығармашылығы..........10 3 дәріс Асан қайғы жыраудың өмірі.............. шығармашылығы.............101 10..6 2дәріс Қазтуған жыраудың өмірі..... Тәжірибелік сабақ Доспамбет жыраудың өмірі............................................... Тәжірибелік сабақ Асан қайғы жыраудың өмірі.............................Тәжірибелік сабақ Ақын және жырау...... шығармашылығы.................................... шығармашылығы......3 Глоссарий ................. 20 5 дәріс Шалкиіз Тіленшіұлының өмірі.............................................. шығармашылығы................. шығармашылығы........ ...................14 4 дәріс Доспамбет жыраудың өмірі...................... Тәжірибелік сабақ Шал ақын өмірі.............. Тәжірибелік сабақ Жыраулар поэзиясының даму жолдары....... шығармашылығы.......................... Тәжірибелік сабақ Жиембет жыраудың өмірі................................ шығармашылығы................. шығармашылығы.................... шығармашылығы........ «Жырау және тарих».. .............Тәжірибелік сабақ Үмбетей жыраудың өмірі.......... Тәжірибелік сабақ Қазтуған жыраудың өмірі.....................................84 15 дәріс Ақын және жырау.......................................... шығармашылығы................75 14 дәріс Жыраулар поэзиясының даму жолдары................102 11.............................. 107 СОБӨЖ бойынша сабақтарға әдістемелік нұсқау...................... шығармашылығы................108 ...............................................

...................110 9 СОБӨЖ......................... Марғасқа жыраудың «Ей.. Доспамбет жыраудың «Қоғалы көлдер...................... Мұхтар Мағауиннің «Аласапран» романының 2-нші бөлімі..125 15 СӨЖ................................................................... Жыраулар поэзиясы және батырлар жыры....................111 10 СОБӨЖ...................................... Жыраулар сөзі тарих шежіресі..............125 Курс бойынша емтихан сұрақтары.. Бұқар жыраудың «Бірінші тілек тілеңіз» толғауы..................................................... 122 10 СӨЖ.. 111 11СОБӨЖ...124 14 СӨЖ......112 13 СОБӨЖ............ Жыраулар поэзиясында кездесетін метафоралар.................................................... тарихи көнерген мағынасы түсініксіз сөздер. Доспамбет... Қатағанның хан Тұрсын» өлеңі...............................110 8 СОБӨЖ............................148 ..116 6 СӨЖ......114 2СӨЖ....123 12 СӨЖ................Жыраулар мұрасы және қазақ халқының елдік тарихы................................126 Тест сұрақтары.... 122 11 СӨЖ.... Үмбетейдің жеке адамдарға арнау жырлары.........................................................................................................116 5 СӨЖ...................................... Жиембет жыраудың «Еңсегей бойлы ер Есім» өлеңі.................124 13 СӨЖ..................... Көтеш ақынның «Күрелгінің бауыры күнде дауыл» өлеңі............ қом сулар» толғауы.......114 1 СӨЖ...... Тәтіқара жыраудың «Қамыстың басы майда....3 СОБӨЖ........ Бұқар толғаулары ндағы Абылай мен тарихи Абылай ................ М................................................................................115 3 СӨЖ............................... Ақтамберді мен Шалкиіз жыраулардың шығармалары................. Шалкиіз жыраудың «Ер Шобан» өлеңі...................147 Әдебиеттер тізімі...................Мағауиннің «Аласапран» романының 1-нші бөлімі.............................. түбі сайда» өлеңі..... Жайық бол» өлеңі.....................115 4 СӨЖ....................109 6 СОБӨЖ...... Шалкиіз.................. Мұхтар Мағауиннің «Аласапран» романының 3-нші бөлімі.....120 8 СӨЖ........ 112 12 СОБӨЖ.. Жыраулар толғауларындағы архайзім......................................... Шал................ 110 7 СОБӨЖ. Көтеш....................................................... Асан қайғының «Еділ бол да............................Тәтіқара ақындардың шығармалары.... Шал ақынның «Өлімнен құтылмассың қашсаңдағы» өлеңі.......113 15 СОБӨЖ.. 109 5СОБӨЖ.......................................................................... Қазтуған жыраудың «Мадақ жыры» өлеңі........................... Жыраулар поэзиясын салыстыру...113 14 СОБӨЖ............. Қазтуған жыраулардың шығармаларындағы архаизмдер....................................128 Тест жауаптары.................. Үмбетей жыраудың «Бекболат биге» өлеңі.........................108 4 СОБӨЖ................................................ Жыраулар атынан болашақ ұрпаққа хат-аманат..........Жыраулар поэзиясында кездесетін образдарға тән нышан– элементтер........................................121 9 СӨЖ..................................................... Ақтамберді жыраудың «Күлдір-күлдір кісінетіп» толғауы.........119 7 СӨЖ..113 СӨЖ тапсырмалары...

Е.08. Есептік баспа табағы 28. Басуға 08. жіберілді. Қашаған көшесі. Қағазы офсеттік. телефон: 56 14 47 Теруге 08.08 ж.08 ж. 1. Таралымы 1000.09.0. Шартты баспа табағы 27. Тапсырма №10 . жіберілді Пішімі 60х84 1/16.0.ХАНДЫҚ ДӘУІР ӘДЕБИЕТІ (оқу құралы) Семей қаласы.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful