ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

СЕМЕЙ МЕМЛЕКЕТТІК ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ИНСТИТУТЫ
ШӘКӘРІМТАНУ ҒЫЛЫМИ-ЗЕРТТЕУ ОРТАЛЫҒЫ

Айман Тоқсамбаева

ХАНДЫҚ ДӘУІР
ӘДЕБИЕТІ
(оқу құралы)

Семей-2008

ББК 83.3 Каз
Т – 52

Құрастырушы – Айман Омарқанқызы Тоқсамбаева, филология
ғылымдарының кандидаты

Пікір жазған – Арап Сіләмұлы Еспенбетов, филология ғылымдарының
докторы, профессор
Айман Советқызы Ақтанова, филология ғылымдарының кандидаты

Тоқсамбаева А.
Т-52 Хандық дәуір әдебиеті: Оқу құрал. – Семей,2008. –136бет.
ISBN 9965–00 –402–1

«Хандық дәуір әдебиеті» атты оқу әдістемелік құралда мерзімді баспасөзде
жарық көрген ғылыми дәйектемелер мен деректердің пайдаланылуы да
студенттердің берілген тапсырмаларды өз бетімен игерулеріне ықпал етеді.
Зерттеуші ғалымдар еңбектеріндегі деректерге қосымша берілетін мұндай
материалдар студент білімінің сапалық деңгейінің өсуіне де, материалдарды
сыни көзқараспен қарап игеруіне де септігін тигізеді.

ББК 83.3 Каз

Х

4603000000
00(05) –08

ISBN 9965–00 –402–1

© Тоқсамбаева А.О., 2008

АЛҒЫСӨЗ
Оқу әдістемелік құрал алғашқы рет ұсынылып отыр. Хандық дәуір
әдебиетінен оқылатын дәрістердің қысқаша сипаттамасы, тәжірибелік сабақ
кезінде қандай сұрақтар қамтылуы керек, студент нені және қандай оқу
құралдарын, қосымша әдебиеттерді
басшылыққа алу керектігі толық
қамтылып, сілтемелер берілген. Тәжірибелік сабақтардың, СОБӨЖ, СӨЖ
тапсырмалары, сұрақтары, тест материалдары да тақырыптардың мазмұнын
ашу мақсатын көздей құрылған.
Оқу әдістемелік құралда хандық дәуірдегі ақын-жыраулардың өмірі мен
шығармашылығы, оларды зерттеген ғалымдардың еңбектері туралы нақтылы
мәлімет берілген.
Оқу әдістемелік құралда қамтылған материалдар, тарихи романдардағы
нақтылы деректер студент білімін өз бәтімен толықтыруына мол мүмкіндік
береді. Сондай-ақ, әдебиеттану пәнінен алған білімдерін тереңдету мақсатында
әдеби-теориялық ұғымдарға байланысты картотекалық материалдарды теру
барысында студент білімін өз бетімен тереңдетуге мүмкіндік алады.
Студенттердің өздік жұмысын орындау барысында әдебиет теориясынан
алған білімдерін шыңдай түсу көзделген.Сонымен қатар жыраулардың
ерекшеліктері мен шеберліктерін таныту мақсатында әр жыраудан бір-бір өлең
жаттау, әдеби талдау жасау арқылы студенттердің таным белсенділігін арттару
мәселелеріне ерекше көңіл аударылды.
«Хандық дәуір әдебиеті» атты
оқу әдістемелік
құралда мерзімді
баспасөзде жарық көрген ғылыми дәйектемелер мен деректердің пайдаланылуы
да студенттердің берілген тапсырмаларды өз бетімен игерулеріне ықпал етеді.
Зерттеуші ғалымдар еңбектеріндегі деректерге қосымша берілетін мұндай
материалдар студент білімінің сапалық деңгейінің өсуіне де, материалдарды
сыни көзқараспен қарап игеруіне де септігін тигізеді.
Әдістемелік құралда жыраулар поэзиясын талдау үшін қажетті теориялық
сұрақтар және талдау үлгілері, анықтамалар мен түсініктер берілген.

15. ғашықтық. Поэма – оқиғаның өлеңмен баяндалып айтылатын. Жырау – ауыз әдебиетінің ежелгі өкілдерінің бірі. сол шығарманың кімге. ертегі. сюжетсіз поэма. Шумақ– өлең-жырларда. 18. 16. Арнау өлең – белгілі бір адам бейнесін. қандай уақиға байланысты екенін көрсететін. айырықша тапқырлық танытатын нақыл сөз. халықтың көркемдік дәстүрлерін қалыптастырып.ақын. Толғау – күрделі. орындаушы мағынасында. 19. көлемді лирикалық туынды.сипатын суреттеп мақтап жазу дербес поэзиялық туынды.» 17. көлемді поэзиялық шығарма. Шешендік сөз – қазақ ауыз әдебиетінің жаныры. 8. жырлап айтатын уақиға. батырлар жыры деген мағынаны береді. 11. Жыршы – ауыз әдебиетінің дәстүрін сақтаушы.күш пайда болып. 5. 20. жалғастыратын сөз шебері.ГЛОССАРИИ 1. мін . Дастан – парсы сөзі – тарихи әңгіме.дастандарды ауызша немесе жазбаша айтып шығаратын өнер иесі. Ақын . өлең жыр түріндегі шығарма. 6. дастан-поэмаларда өлең тармақтарының жолдарының белгілі ретпен топтасуы. 12.зор жігер. Жылнама – тарихи жыл – жылға бөліп баяндау түрі.әдеби шығарма басында берілетін. ақыл–кеңес сарыны басым келетін өлең. өлеңмен жазылған ертегі – хикаялары. 3. 13. 4. рухтануы. 10. Шайыр– «арабша ир». көбінесе өлең түрінде келетін автор сөзі. дастандары.поэзиялық туынды. 14. біреуді қошеметтеу сипатындағы мадақ өлеңдер. Поэзия – көркем әдебиеттің ертеден қалыптасқан үлкен бір саласы. өлең. Арнау . қоғамдық мәелелерді қозғайтын толғау – жырлап айтушы. ғибраттылық мәні. Ұйқас – өлең-жырларда тармақтың «өлең жолы» соңындағы бірнеше буынның келесі тармақтағы сәйкес буындармен үйлесуі «дыбыс үндестігі. 2. Түйдек (тирада)– қазақ поэзиясында жырда қолданылатын тармақтарды топтастырудың еркін түрі. 7. батырлық. жырлар айтып таратушы. 9. жыр . Қиса – қазақ әдебиетіндегі кітаби ақындардың Шығыс әдебиеті үлгісіндегі сюжеттік шығармалары. Насихат өлең – уағыздар. . өнегелі ой-тұжырымы бар. кейде жыр – толғау түрінде келетін көлемді шығарма. тарихи. Мадақ өлең – салтанатты оқиғаларды жырлауға арналған. Жыр – қазақ халық поэзиясының бір түрі. Шабыт – өнер адамының шығармашылық қуатының шегіне жетіп тасқындауы.

Эссе –тұрақталған. әдеттен. публицистиканың. эстетиканың.21. әдеби сынның. әрі дағдыдан. . өзінше толғап. қалыптасқан тұжырымдарға жаңа қырынан қарап. тың болжамдар мен түйіндеулерге құрылатын философияның. көркем әдебиеттің жанры. көне соқпақтардан бөлек.

«Ақтабан шұбырынды. мұның ХVХVII ғасырларындағы жыраулардың жеке басының өмірін. 2. . сүйкімді қылықтарын аңызға айналдырған. Әйтсе де солардың өзінен де ақиқатты айқындауға көмектесетін біраз жайлар табылып жатады. заман өзгере. Дәрістің жоспары: 1. онымен жақсылы-жаманды қатынаста болған екінші бір ірі тұлғалардың есімі мен ісі өзгертіліп. жылдар өте келе әлгіндей тарихи тұлғаларға тұтастардың естелігі ескіріп. Жыраулар мұрасы мен кейінгі ХVIII-ХIХ ғасырлардағы көркемсөз өкілдерінің шығармашылықтарының өзгешеліктеріне тоқталу. Қазақ әдебиетінің ерте дәуірінде. Рас. Елінің серкесіне. Әсіресе. Ерлік мінездерін. ХV-ХIХ ғасырлардағы қай жырауды алсаңыз да олардың елі үшін жанын отқа тоспайтыны кем де кем.Ал. 6. яки қазақ хандығының құрылуы және қалыптасуы тұсында өмір сүрген жыраулар мұрасы мен кейінгі ХVIII-ХIХ ғасырлардағы көркемсөз өкілдерінің шығармашылық бет-бейнесінде біраз өзгешеліктер бар. көмескіленудің салдарынан оқиғаның құрылымы. сондай адамдар жайлы тараған аңыздың өзінің біразында шындықтың табы. шығармаларында бейнеленетін тарихи шындықты анықтауда көп септігі тиетіндігін баса айту орынды болмақ. Бұлардың көпшілігі халқының қамына бола ханмен де қармен де айқасудан тайынбаған. кейде танымастай қалыпқа түсетін де таң емес. алқакөл. 3. жоңғар басқыншылығы. Ұқсастықтар да аз емес. болған оқиғалардың ізі ататындығына таңдануға болмайды. көтермелеп көрсетуден сырт қалмайды. 5.сұлама.Тарихи зерттеулердің айтуы бойынша халықтың сауат ашуы қандай жағдайда болды? 4. Солары үшін оларды елі де риясыз сүйе білген. әсірелей. шындықтан өретіні қақ. Дәрістің мақсаты: Қазақ халқының 15-18 ші ғасырлар шегіндегі тарихиәлеуметтік жағдайын таныстыру. «Қаратаудың басынан көш келеді» дейтін сөздермен басталатын «Елімай» әніне қатысты әңгіме. көсеміне балаған. Хандық үшін күрестің шиеленісуі. халық өзінің қалаулылары жайлы аңыздың өзегін өтіріктен емес. Батыр тұтқан.аңыз ұлғайып айтудан.Қадырғали Жалайырдың «Шежірелер кітабы» жайында айту. Тірек сөздер:Ақтабан шұбырынды.Дәрістердің қысқаша сипаттамасы ДӘРІС 1. Өйткені. Алқакөл сұлама» оқиғасының әдебиетте бейнеленуі. ХVIII ҒАСЫРДЫҢ АЛҒАШҚЫ ШИРЕГІНДЕГІ ҚАЗАҚ ЖЕРІНДЕГІ ТАРИХИ ОҚИҒАЛАР. Бірақ. көріпкел санаған. Өйткені.

олар жұмыр басты пенде ретінде де. Әрине. Марғасқа мен Жиембетті өзара бір-бірімен салыстыруға болмайды. Ал. ХVIII ғасыр жырауларының өз атымен кейінге жеткен ондай шығармалары жоқ.Сондай-ақ. әрқилы көлемде бүгінге жеткен Бөгенбай. Нысанбай жыраулардың шығармалары тек. сол дәуірдегі қазақ жұртының поэзиялық дәстүрінен толғау жанры шығып қалған деген пікір тумайды. сол ғасырдағы жорық жыршысы Махамбет ақынның барша туындысы тек толғаулардан ғана тұрады. олардың өмір сүрген дәуірлері тек мезгіл жағынан ғана әртүрлі емес. тарихи сәт пен тағдырға қарай шығармашылық мінез. ХIХ ғасырда тірлік кешкен Байтақ. солардың әуенін өздеріне жеткізуге себепкер болған Бұқар. екіншісінде сұйық деп әңгімені сұйылту орынсыз болар еді. ХVIII ғасырда. Олай болса бұлардың бірінде тарихи оқиға. оларға қарағанда күні кеше өмір кешкен сияқты ХV-ХIХ ғасырлардағы сөз зергелеріне де тікелей байланысты. авторлығы жоғалып. ел басынан өткен елеулі кезең көрінісі қою. оны шамасы келгенінше кейінгі жыршы. Және бұл мәселе тек ХV-ХVII ғасырлардағы жыраулар мұрасына ғана қатынасты емес. жыраулары өзінше жырлай беретін халық эпосына қарағанда авторлы туындының жолы ауыр болмақ. Қабанбай. Шәлгез бен Доспамбетті. тарихи қаһарман ретінде де. Әйтпесе. Тіпті олардың бәрін есептемегенде бұл жанр бүгінгі күнге дейін өмір сүріп келіп. онан арғы дәуірдегі жыраулардың көлемді туындыларының кейінгіге өз атымен жетпеуінің бір себебі осында деп білеміз. Өйткені. ХIХ ғасырдағы Мұсабай. ХIХ ғасырдың өкілдері Мұсабай мен Нысанбай жыраулар көбінесе үлкен эпостық үлгідегі тарихи жырлар пішімімен жырласа. Әйтсе де бұған қарап біз жыраулар мұрасындағы өзгешеліктер мен ұқсастық.б туралы дастандардың ең болмағанда . Өйткені. ХV-ХVII ғасырлардағы әріптестерінен ғана емес. бұдан ХIХ ғасырдағы жыраулар творчестовосынан. қазіргі заман ақындарының творчествосынан кеңінен орын алғаны баршаға аян. Мәселен. оның ар жағында өмір сүрген жыраулардың көлемді үлкен шығармалары болған ба. жыраулық талант-дарыны жағынан әртүрлі сипаттағы сөз өнерінің өкілдері болды. Мәселен. Олжабай. әралуан тарихи сәттерді басынан кешіріп. Сондай-ақ. Олар өздерінің көкейіндегі ойларын толғаумен паш еткен. аузына елі қараған жырау ретінде де әртүрлі тағдырды. үндестік туралы әңгімені осымен доғармайтынымыз аян. кейінгі дәуірдің ақын. жыраулар өзгертіп айта бермесе керек. т. Ал. өмір кешкен адамдар. шығармашылық тұлға ретінде де Асанқайғы мен Қазтуғанды. бұл авторлардың өз тұстарындағы қоғамдық салмақтары да әрқилы. Үмбетей секілді жыраулар мұрасынан да бірсыпыра өзгешеленеді. Мәселен. Сол себепті олар өздерінің тұтынған мақсаты.Әрине. егер болса неге кейінгі дәуірге жетпеген деген мәселеге келсек. Жанұзақ секілді Жәңгір төңірегінде болған жыраулар өздерінің мадақ жырларын тек толғаумен ғана жеткізген. бұл авторлар шығармаларының жанрлық тұрқы да өзгеше болды. Өйткені. Міне. пенделік һәм азаматтық іс-әрекет көрініс таппақ. ХVIII ғасыр. тегінде оның негізгі себептерін ауызша үрдістегі әдебиеттің ішкі мүмкіндеріктерінен іздеген жөн.

эпостық дәстүрдің қазақ топырағында өмір сүріп келе жатқанына қаншама заман өтті?! Ал. әу баста осы дастанның кейбір бөлігі Бұқар қолынан шықпады ма екен деген ойға да жетелейді. Үйсіннен жүз кісі.. Алшыннан жүз кісі айттым. Бұл жан тәсілім еткелі жатқанда Абылайға «Үш жүзден үш кісі құрбан қылсам. -живет в сознании »-дейтін үлкен ғибратты сөзі бар. Өйткені. Демек. халықтың елдік тарихында бұл ғасырдың алар орны айырықша. немесе сол тектес жырау аузымен айтылған ұзақ сонар жырлардан бастау алып жатуы әбден мүмкін. Мәселен.бірі болмаса бірінің әу баста Бұқар. қашқан жауды құтқармас жүйрік пыраққа теңей кеп. ХVIII ғасырдың қазақ ұлыстары үшін жан жадыратар қуанышты оқиғалармен басталмағаны мәлім. солардан тағлым алмағандығына. Шындығында да бір сөз етіп отырған ХVIII ғасырдағы. что все пережитое человечеством . еңбегін сарп ететін жандардың өзі тектес пенделер екендігіне әбден көзі жетті. соның басы өзім болайын деп жылайтын эпизоды бар.. не исчезает без следов в пучине времени. Белинскийдің: «закон развития человечество таков. құрбандыққа Арғыннан жүз кісі. Керейден жүз кісі. күні кеше жорықтас болған азаматтарды оқ өтпес қиял-ғажайып адамдар етіп көрсетер еді деп айта алмаймыз. біз бұл арқылы ескі эпостық канондарды Бұқар. өздері ерліктерінің куәсі болған батырлар жайлы дастан шығармағанына кепілдік беру қиын. Осы халықпен қандас Еділ қалмақтары ата қоныстарына қайтқан тұста олармен де айқасып бақты. Осы зілзаланы қазақтың басына түсірген. оның хәлсіз жатқанына қамығып. бұл дәуірде өмір сүрген жыраулардың халықтың тарих бетінен жоғалып кетпеуі үшін отқа түсетін. Орыс әдебиетінің ұлы сыншысы В. Әрине. олар батырлар ерлігін бастан етіп жырлағанда да өз аттарымен сақталған толғауларындағыдай кәдімгі ет пен сүйектен жаралған адам етіп кейіптері хақ. Г. Небір сұрапыл оқиғалардың өздері куәгері болды. ХVIII ғасыр жырауларының сол өздеріне дейінгі эпосты кейінгіге жеткізуші буын бола отырып. сол замандағы Орталық Азиядағы айбарлы мемлекетжоңғарлармен ширек ғасырдан астам уақыт бойы табан тіресе күресе отырып. немесе онымен тұстас жыраулар сол ежелгі қалыпта пайдаланар еді. оның тарих аренасынан біржола шығып қалған тұсының куәгері болды. Өйткені. ішінде жүрді. оның бер жағындағы талай үлкен оқиғалардың көріністері халықымыздың есінде естелік болып өмір кешкен. қазақ қауымы атышулы «Ақтабан шұбырынды» сынды қайғылы оқиғаны басынан өткерді. Әйтсе де. Өйткені. сонда қалар ма екен жаның-ай » дейтін Бұқардың өз атымен сақталған жырын еске түсіріп қана қоймайды. . Бұл тұрғында жыраулық поэзия сол үлкен оқиғалардың нақтылы көрінісін көркем жырмен өрнектегенімен ерекше назар аудартады. «Қабанбай батыр» туралы жырда әл үстінде жатқан батырдың көңілін сұрай келген Бұқар жыраудың Қабанбайды мың жылқыны жауып жіберіп суарар қайнар бұлаққа. Исчезавшее в действительности.

Өйткені. 12. Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. яки сексен мың әскері бар Тәуке хан кезіндегі (1680-1718) айбындылық жол болатын. 13. екі айқас та жоңғарлықтардың әбден күйрегендігін көрсетті. 1713-1714) бір тұсында қазақтар. 30. 1698. дос табуды мақсат тұтты. 1651. Ал. 32. 1717 жылғы Аякөз өзені бойындағы. Енді осы «Ақтабан шұбырынды. 11. 33. 1643. .Қадырғали Жалайырдың «Шежірелер кітабы қазақ хандығы туралы не жазды? Әдебиеттер: 1. кек қайтару шайқастары болып қана қалған жоқ.Ал. «Ақтобан шұбырынды» оқиғасы басталар тұста қазақ ұлысында сондай бес жыл бұрынғы.Хандық үшін күрес қай жылы шиеленісе түсті ? 2.28. Россия. 21. 1711-1712. 3. 25. үлкен әлеуетті феодальдық хандық ретінде өзін әбден танытып үлгерген-ді. Және соның ақыры ізсіз кеткен жоқ. Бұл күрес жолында қазақ халқы өзге бір әлеуетті ел тарапынан өзіне сүйенер тірек. 1652. Өйткені. хабаршыларын жүргізді. 17. Алқакөл сұлама» оқиғасы әдебиетте қалай бейнеленді? Сол оқиға қарсаңындағы және одан кейінгі кезеңдегі қазақ ұлысы мен оның төңірегіндегі халықтардың тарихи-әлуметтік жағдайы қандай еді?. 31. Қытай секілді іргелі елдермен араға елшілерін. Қазақ жұрты Ресей елінің боданы болды.. 9. 29. 6. жүз жылдан астам уақытқа созылатын жоңғар-қазақ күресінің (1635. 26. 27. 4. 24. Себебі. 1718 жылғы Түркістан маңындағы қазақ жасақтарының жоңғар қолынан күйрей жеңілуі қазақ билеушілерін ойландырарлықтай жай еді. бір кезеңінде жоңғарлар басым болып келсе. қазақ жеріне 1723 жылғы зобалаңды әкелуші Цэван-Рабдан хонтайшы (1697-1727) билеген жоңғар хандығы сол кездегі көшпенді елдер ішіндегі ең агрессияшыл. 34. 36. 15. 10.35. 19. қазақ ұлыстарының жоңғарларға қарсы азаттық үшін күрес-атышулы «Ақтабан шұбырынды» сынды қасіретті оқиғаның жалғасы. 22. осы оқиғалардың барлығы бір-бірімен тығыз байланысты жайлар еді. 2. 5.Тарихи зерттеулердің айтуы бойынша халықтың сауат ашуы қандай жағдайда болды? 3.

сол кезде жеке халық болып қалыптасқан қазақтардың бай әдебиеті. кейіннен «Ертедегі әдебиет нұсқалары» (1967). әрі ірі эпик. артынан бір-бірінен бөлініп кеткен түбі бір. «Бес ғасыр жырлайды» (1984). толғауларының жетпегені туралы. шынтуайтқа келгенде. қолда бары.алдаспан. суреттеу шеберлігі. ҚАЗТУҒАН ЖЫРАУДЫҢ ӨМІРІ. Ж. «Ұлы арман» (1990).эпик ақын. Оның шығармалары бүгінгі уақытқа толық жеткен жоқ. Тірек сөздер: Жырау.Сейфуллин. Қиял байлығы. 5.шайыр. жорық жырауы болғандығы.Қазтуғанның нәзік лирик. Сыдиықов. Сүйіншәлиев.Қазтуған жырларының маңызы. . Ленинградтан тұнғыш рет орыс тілінде жарық көрген «Поэты Казахстана» (1978). 6. 2. Қазтуған толғаулары-орта ғасырлық әдебиеттің алтын мұрасы– жыраулықтың тамаша үлгісі екендігі. көбі мүлде ұмыт қалса. тілі бір түркі тектес тайпалардың. Алайда. Мағауин. Жырау өмірі мен шығармашылығы туралы азды-көпті болсын С. баспа бетін көріп келе жатқандары үзінді күйінде ғана ақын мұрасынан азды-көпті мағлұмат береді. Туып өскен жері туралы. 3. Дербісәлин. Қазтуған XV ғасырда өмір сүрген ноғайлы батыры. Сол себепті де жоғарыда аталған ғалымдар жырау туралы азды-көпті жазды деуіміз де осыған саяды. Жыраудың көшпенділер аристократиясынан шыққандығы. X. «Поэты пяти веков» (Алматы.Тілепов сияқты белгілі әдебиеттанушы-ғалымдар қалам тербеді. Дәрістің жоспары: 1.Қазтуған жыраудың өмірінен мәлімет. «Алдаспан» (1971). 4. таза ұлттық рух. шығармашылығының зерттелуін толық игерту.Мұрат ақын. Ноғайлы аталып. Дәрістің мақсаты: Қазтуған жыраудың өмірін. ақын-жыраулар поэзиясының бастауында тұрған үлкен эпик. «Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет» хрестоматиясында (1993) басылды. ол туралы деректер өте жұтаң.Қазтуғанға дейінгі жыраулардың аты жеткенмен.Қазтуған жыраудың қолбасы батыр болған деген аңыздың шындыққа жақындығы. «Қарға бойлы Қазтуған» атты толғау-поэмалары туралы. 1994) жинақтарында. би әрі ақын-жырауы екені анық. «XV-XVIII ғасырлардағы қазақ поэзиясы» (1982). Мұрын жыраулар жырлаған «Қазтуған». ұлттық тіл тазалығы. 7. Ә.ДӘРІС 2. ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ. 1912) жарияланса. М. яки қазақ ақындарының басты жырлары» жинағында (Орынбор. Қ. Қазтуған жыраудың өлеңдері алғаш рет Ғабдолла Мұштақ құрастырған «Шайыр. Алтын Орда заманындағы ноғайлы-қазақ дәуірі әдебиетінің ірі өкілі Қазтуған жырау. аз болса да ұлы жырау шығармаларының бір кішкене үзігінің бізге жеткені жайында.

Қазтуған жырларындағы шоқтығы биік шығарма – оның туған жермен қоштасу жыры. қысылтаяң кез туған шақта Қазтуған елін аман сақтап қалу мақсатында жұртты бастап Еділ. шымырқанған тебіреністен туған бұл теңеулер батыр жыраудың туған жерге сағынышын. . шексіз махаббатын білдіріп. Жабағылы жас тайлақ Жардай атан болған жер… Шиыршық атып. ел бірлігінін қожырай бастауынан болса керек. Қазтуған жыраудың қонысы «Жайықтың күнбатыс шетіндегі Нарын. ақындық қиял ұшқырлығы мен өршіл романтикалық шығармашылық шеберлігін дәлелдей түседі. Бозан бойын жайлаған қазақ. алаң жұрт». Салуалы менің ордам қонған жер. қол бастаған басшы жұртын соңына ерте білді. Атамыз біздің бұ Сүйініш Күйеу болып барған жұрт. Осы қоштасу өлеңі оның XV ғасырдың екінші жартысында өз қарамағындағы руларды бастап Еділден еріксіз ауып. Ақала ордам қонған жұрт. Жау жағадан алып.Бұған дейін XIX ғасырдағы көрнекті қазақ ақыны Мұрат Мөңкеұлының «Қазтуған» толғауында айтқандай. көсемі. алаң жұрт. Ақтұба. адамды елжіретер түйдек-түйдек сөз тізбектері. әрі атақты батыры болғаны мардымсыз тарихи аңыздар арқылы белгілі. Қазтуғанның Еділ өзенін жағалап. жыраулық жыр жолдарын биікке көтерген шығармалары санаулы ғана. Мұнар болған күнді ашқан. халық мұңын жоқтаған Қазтуғандай жаужүрек батыр. Қазтуғанның ақындық қуатын танып. «Алаң да алаң. Салп-салпыншақ анау үш өзен. Қазтуған жырларында оның ақындық ерлігі мен шырқау биігін көрсетер тұс – ол жырды кім шығарғанын нақтылы дәлелдейтін: Бұлт болған айды ашқан. Анамыз біздің Бозтуған Келіншек болып түскен жұрт… – деген. «Бұдырайған екі шекелі». Жайықтан Қазақстанның күншығыс жағына ауған деседі. оны аман-есен сақтай алуды перзенттік парыз деп білді. Оның басты себебі – талай құтты қоныс болған туған жердің жайсыз мекенге айналып. елінің болашағын тереңнен толғанып. бүгінгі ұрпаққа сақталып жеткен үш жырының өзі оның үлкен эпик ақын болғанын дәлелдейді. ноғай тайпаларының рубасы. жыр жолдары арқылы туған жерінен еріксіз үдере көшкен ел көрінісі көз алдымызға келеді. Қаралау деген жерлер екен» деген жалғыз ғана мәліметке сүйеніп келдік. Қазақ мемлекеті құрамына өткенінен сыр шертеді. «Белгілі биік көк сеңгір» деп басталып. Ел қамын ойлап. қолбасшысы. Қабыршақты. Алаң да алаң.

қарақалпақ ғалымы К. жеке басы бірнеше өнерді меңгерген сегіз қырлы. – деген жолдар арқылы қазақтың ноғайлы дәуіріндегі төл әдебиетінің жаңа белесінің бір қырын аңғартады. түбі де. Сол себепті де Қазтуғанды бауырлас осы үш ұлттың төл әдебиетінің бастауында тұрған ортақ ақын-жырау ретінде бағаласақ ақылға сыяды. уақытқа телінген ауызекі поэзиясының үлгісі деп қарау керек». яғни оған «қазіргі ноғай. Бұл – сол кезде жеке жыраулардың. б. қарақалпақ ноғай халықтарына ортақ тұлға. алаң жұрт» толғауының ноғайлар арасына кең тараған нұсқалары «Ноғай жырлары» (Астрахан. Осы толғаудағы «бұдырайған екі шекелі». «Шолпан» (Черкесск. Сол сияқты. қарақалпақ қазақ т. Көлемі жағынан аз ғана осы жыр үзіндісінің өзі Қазтуғаннан кейінгі ақындар мен жыраулар шығармашылығына үлкен ықпал етті. «қойдың көсемі» іспетті елін соңына ерте білер басшы. сөз тіркестеріндегі ойнақы. «айдаса қойдың көсемі» және т. халықтардың тарихи кезеңге. тілі де бір ноғай. Мәмбетов өз зерттеуінде Қазтуған жырауды қарақалпақ әдебиетінің ірі өкілі ретінде қарастырады. «мұздай үлкен көбелі». Жырау өзін таныстыру монологы арқылы шағын толғауға қаймықпас қайсар «мұздай үлкен көбелі» батыр. батырлық жырдың алғашқы нұсқасы. батырлардың сөзі үлгісінде туған ноғайлы дәуіріндегі толғау ретіндегі ерлік. «Ноғайлар» атты көлемді ғылыми зерттеуде ноғай әдебиетінің көрнекті өкілі ретінде жырау шығармашылығы арнайы сөз болды. Соңғы жылдары осы мәселеге байланысты. қара қылды қақ жарғызатын ділмар шешеннің жиынтық бейнесін сыйғыза білген. 1969) жинақтарында жарияланып. «Бұдырайған екі шекелі…» толғауы жыраулық поэзиядағы басқа толғаулардан оқшауланып тұратын көркемдік өзгешеліктерімен ерекшеленеді. тапқыр да айшықты ой иірімдерін . Бұл орайда Қазтуғанның «Алаң да алаң. қарақалпақ халықтары әдебиеттанушы ғалымдарының зерттеулерінде Қазтуған жырау өз ұлтының өкілі. Өз шығармаларын ауызша шығарып таратқан Қазтуған сияқты дүлдүл жырау өз есімін жырларында ерекше атап өту арқылы авторлығына дау тудырмайтын амалды сол заманда-ақ білдіргендей. халықты аузына қаратып. тақпақ. соны көркемдік ізденіс. қазақпен етене бауырлас. туған әдебиеті тарихындағы көрнекті тұлға ретінде бағаланып. салт-дәстүрлері де бір болып келген қазақ.б. ділі де. нақыл. бір сырлы жан екенін аңғартса керек. ұлттық. дәріптеліп келеді.Мұсылман мен кәуірдің Арасын өтіп бұзып дінді ашқан Сүйінішұлы Қазтуған. асқақ теңеулер жырға шырай келтіріп. 1912). «Бұдырайған екі шекелі…» деп басталатын толғау-өлең – жыраудың өзіне дейінгі ақындық сөз өнерінен алған үлгі-өнеге негізінде өмірге келген жыр. Қазтуған – ноғайлы дәуірінен тілі де. мақалмәтел үлгісіндегі жыраудың терең толғанысты ой үрдістері қазақ поэзиясына үлкен таусылмас қазына болды. Мұның өзі жыраудың жай ғана қарапайым адам емес.

7. жақсы мекен іздеу мәселелерінің сол алыс замандағы жаңғырығы. 30. 4.28. поэзия эволюциясындағы белгілі бір кезеңнің көркемдік дүниетанымы тарапында нышан таныта алса. 32. . 27. 5.байқатады.Қазтуғанға артта қалған ұрпақтарынан кімдер жыр арнаған? 3. поэзия өмірінде сақталған шағын ескерткіш үлгісі тәрізді кейінгі дәуірге жетті. жыраулық поэзияның айшықты ерекшеліктерімен бедерленеді. Сонау орта ғасырларда орныққан бұл көркем сөз үлгілері өзінің сол қалпындағы нақышты қасиетін қазіргі қазақ поэзиясына дарытып. 20. 15. Бұлар өз дәуірі мен шығарушысы жайында кішкентай болса да елес. Қорыта айтқанда. Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. 31. ішкі мазмұнынан ерлік рухы. Буыршынның бұта шайнар азуы. 24. «Қазтуған толғаулары қазақ халқының халық боп құрыла бастау тұсындағы жайлы қоныс. 3. сақтап келгені Қазтуған жасаған өлең өрнектерінің өлместігін білдірсе керек. асқақ қанатты сөздерге толы. 13. 36. 29. алан жұрт» деп басталатын толғауы да жыраулық поэзияның көркемдік қуаты жағынан шебер жасалған үлгілерінің бірі. өз міндетін артығымен орындағаны болып саналады». 2. 19. ұғым бере алса. «Ұстаса қашағанның ұзын құрығы» деген бір жолдың өзі ғана көшпелі дала өмірін көз алдымызға әкеліп. 11. Қазтуған Сүйінішұлы Сыпыра жырау негізін салған көнеден келе жатқан толғау жанрының дамуына үлкен үлес қосты. Ақын шығармалары көлемі жағынан шағын болып келгенімен.Қазтуған жырларының маңызы неде? Әдебиеттер: 1. буырқанған бұла күш иесіне теңеген көркемдік ерекшелікті аңғартады. Бұл жырларда бір ғана жырау атымен сақталып келген жыраулық үрдістегі поэзияның нағыз қаһармандық үні.Қазтуғанды біз тек жырау деп қана танимыз ба? 2. Қазтуғанның «Алаң да алаң. негізгі тұспалдар ойы. жауға қарсы қаймықпас атой салған батырлық лебі басым. Бұлт болған айды ашқан. 25. көркем тіркестерге бай жырлары қазақ әдебиеті тарихында өшпестей із қалдырды. Мұнар болған күнді ашқан. Шығармаларының мазмұндылығы мен әлеуметтік салмағы жағынан алғанда.10. 6. – деген осы толғаудағы көркем сөз өрнегі кестеленген жыр жолдары – бейнесі ұлғая түскен метафоралардан құралып. 9. 12. 26. жауынгер ақынның дала поэзиясына тән өр рухты. 33. батырлыққа тән қасиеттер анық сезіліп. 22. үнемі үдей түскен кең үрдісті де күрделі эпитет жасайды. дауылпаз үнді. 34. Бидайықтың көл жайқаған жалғызы.35. 17.

б. Дәрістің жоспары: 1. Ш. 8. Кейін қазақ ханы Жәнібек маңында болғаны. 6. соның бірден-бір жоқшысы деп Асан есімін атайды.Уәлихановтың. Асан қайғы туралы М. Асан қайғының халық арасында әулие ретінде құрмет тұтылуы. ойшыл адамның жиынтық бейнесіне айналып кеткен. елге дәл ойдағыдай іргелі қоныс таба алмайды. жырлары толық айғақ. Х. Ел-жұрт «адамы жүзге келмей өлмейтін. 3. 10. Асан толғауларының көркемдік ерекшелігі. замана жайын толғаған әр алуан өлең.ДӘРІС 3. жұрттың көкейкесті арманын арқалаған ардагер азаматы кейпінде сипатталады. 7. 2.шұрайлы жер т. Өзі ұнатқан құтырысы мол Жиделібайсынға (халық қиялындағы аты – «Жерұйық») ел . Асан қайғы есімінің барша қазақ халқына кеңінен таныс екендігі. АСАН ҚАЙҒЫ ЖЫРАУДЫҢ ӨМІРІ. Аты аңызға айналып. Асан туралы аңыздарға қысқаша шолу. Аңыздарда айтылғандай. қойы егіз қоздайтын» шұрайлы жер мен «қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған» мамыражай заманды арман еткенде де. Дәрістің мақсаты: Жырау Асан мен аңыздағы Асанның ара жігін ажыратып түсіндіру. кең сахараны шарқ ұрып шарлағанмен. Революцияға дейін негізінен мал шаруашылығымен айналысып. табиғатқа тікелей тәуелді болған елге жұтсыз жайлы қоныс пен шапқыншылығы жоқ еркін тұрмыс. маңызы тәрбиелік орны. 9. Сондықтан Асан есімі әр кез «қайғы» деген сөзбен қатар аталып. ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ. ел жадында сақталған қыруар аңыз. ноғайлы.б. сондай-ақ. ел қамын жеген кемеңгер. аңыз. ғалымдардың пікірлері жайлы. Тірек сөздер: Жерұйық. Ата тегі туралы нақты деректердің жоқтығы. «Тауарих хамсада» Шыңғыс хан кезіндегі Майқы бидің алтыншы ұрпағы деп келтірілуі. Бұлардың бәрінде дерлік Асан өз халқының бақытты болашағын ойлаған ел мұңшысы. Асан қайғы жеті жыл желмаяға мініп жер шолып. байлығы шалқыған бейбіт өмір қашан да асқақ арман еді. 5. әңгімелер мен жер-қоныс аттары туралы айтылып келген сан қилы сын-сарап бағалары.Әуезовтың. Бұған оның атына байланысты туып. Асан қайғының шығармаларының зерттелуі жайлы. Асанның біраз өмірінің Қазанда хандық құрған Алтын Орда әміршілерінің бірі – Ұлұғ Мұхамед тұсында өтуі. ғасырлар бойы өз халқымен рухани бірге жасап келе жатқан жарқын тұлғалардың бірі – Асан қайғы. 4.Сүйінішәлиевтің т.

Алайда. бұл мерзім Асан қайғы өмір сүрді дейтін белгілі тарихи кезеңнен (XV ғасыр) тым алшақ жатыр. біздің пікірімізше. – деп көрсетілген. Г. замандас болып еді деген сұрақтарға жауап беретіндей бізде нақты тарихи деректер жоқтық қасы. «Абдулланома» атты кітапта әңгіме болатын Хожа Нақыпты. Асан қайғы қай ортадан шығып. белсенді саяси қайраткерлерінің бірі болғанын жазады». Потанин қорына арналған халық мұралары жинағының ғылыми түсінігінде: «Асан қайғы халық арасында Асан ата аталды. Асан қайғыны жоғарыдағы Хафиз Таныш ал-Бухаридің кітабында айтылатын Хасан Хожа Нақыппен тарихи бір кісі еді деп жорамал айтқан автор халық аңыздарындағы «Асанның шын аты Хасен екен. көп жасаған өмірінде қандай қызмет атқарды. Әйтсе де. Бұл тұста біз білетін тарихи Асанды жоғарыда айтылған Абдолла ханның төңірегінен іздегеннен гөрі. қай дәуірде. Халық аңыздарында Асан қайғыны қазақтың бірінші ханы Әз-Жәнібектің тұсында өмір сүрген адам еді дейді. Н.көшіремін деген ең соңғы үміті де өшіп. дегенмен мұның Асан қайғының алғаш Хасен аталғанын білдіретін деректер ғана екені мәлім. оны өзбек-қазақ ұлыстары бөлініп шыққан Дешті-Қыпшақ мемлекетінің ханы Әбілқайыр тобындағы Хасан атты билермен байланыстыра қарау шындыққа әлдеқайда жақын келетін сияқты. Бұл тұста Асан Қайғының өз толғауларында айтылатын мәліметтер мен сол тұстағы кейбір жырларда келтірілген қосалқы дерек-түсініктерді. Асан туралы сақталған кейбір аңыз. қандай өмір кешкен еді. Мақсұт бин Осман Кухистанидің «Тарихи Әбілқайыр-хани» атты кітабында Әбілқайыр ханның оң . болжағыш та білгір биі болғанға ұқсайды. ол пері қызына үйленіп. қабыспау тұрғысынан алып бағалауды жөн дер едік. кейін сол қыздан айрылып қалып. Осы тұста мынандай дерекке назар аударған жөн. сенімді серіктерінің бірі еді деп көрсетілетіні рас. ханның XVI ғасырда қазақ даласына жасаған жорығында оның қолбасшы. Хафиз Таныш ибн Мир Мұхаммед ал-Бухари оның (яғни Асан қайғының) сол тұста Сырдария даласындағы. алайда оның өмірі туралы нақты тарихи деректер сақтала қоймаған. ақыры күші қайтып қартайған шағында ойлаған арманына жете алмай қаза табады. Осы орайда. Қалай дегенде де ол әрқилы аумалы-төкпелі тарихи дәуірлерді бастан өткеріп. ең алдымен. Аталған автордың «Абдулланома» атты шығармасында Хасен Хожа Нақып деген кісіні Абдолла ханның тұсында мемлекет басқару ісінде биік мансапқа ие болған. кімдермен істес. Аңыздарға қарағанда. жігері құм болып. ол XV ғасырда жасаған. Сондықтан біз бұл жорамалды оның тарихи шындықпен қабысу. Асан тарихта болған адам. дәл Асан қайғы еді деп тұжырып айтуға келе бермейтін сияқты. әңгімелерді ғана негіз етеміз. талай-талай хандардың қысылғанда ақыл сұрайтын кемеңгер кеңесшісі. соның қайғысынан «Асан қайғы» атаныпты» дейтін әңгіме мен «Хасен мен Ежен хан» атты аңызды негізге алған тәрізді. Абдолла ханның қазақ даласына жасаған сол жорығы XVI ғасырдың аяғында болған оқиға екенін еске алсақ.

Асан қайғы қайғырып айтыпты жыр. Құдабай намында бір ағмы (екі көзі су қараңғы. әр тәртібінде бір мағына бар. Үлкендердің айтуы солай деймін Тегінде ноғай. ең алдымен. Бұл «Түгел сөздің түбі бір. Қ. Қошан намында бір дана уа білімді адам болса керек.тізесін басқан салауатты билері мен белгілі әскери басшыларының қатарында Хасан-оғлан-би Шынбай және Хасан-би Ұйғыр деген кісілердің аты құрметпен аталады. Шыңғысханның тұстасы ұлан Майқы бидің алтыншы немересі». оның мақалдарынан білсең сөйле дегенімде. Бұдан тыс ол ел жүрегінде ұялаған Асан сөздерінің мәнмаңызын айта келіп. Асанның асыл заты туралы Құдабайдың Қошан деген дана және білімді адамнан қара сөз күйінде естіп. қолдағы сан алуан аңыз. айқындала түсер еді. . қазақ түбіміз бір. әңгімелермен қатар. онысы түсінуге жеңіл. Әр сөзінде бір тапқырлық сөз. егде тартқан кезінде Керей мен Жәнібек сұлтандарға еріп. Бұл орайда Құрбанғали Халидұғлының «Тауарих хамса Шархи» атты кітабында келтірген мына бір деректің орны айрықша. Әбілқайыр ханның тобынан бөлініп шыққанын. қосалқы мәліметтерді де негіз ете аламыз. оны артынан өлеңге айналдырғанын да баяндап береді. Алтай. Оралды қылған дүбір. Автор өзінің «Асан атаның бір мақалының мағынасы бұл дүр» атты әңгімесінде Асан қайғының «Қилы-қилы заман болар. Асан қайғының есейіп. кәриялардың құлағы қанық өздеріне анық дүр. айтқан екен деп Қошан акам сөйлеуші еді». Ертіс. Құрбанғали Халидұғлы Асан қайғының шыққан тегін баяндайтын осы өлеңді Құдабай ақынның өз аузынан естіген болып шығады. қарағай басын шортан шалар» деген сөзінің мәнісін сұраған Абылай ханға Бұхар жыраудың «Ханға жауап айтпасам» деп басталатын әйгілі толғауын келтіре отырып: «Бұл хабар көне адамдардың әрбірінің аузында бар. Ормамбет хан Ордадан шыққан күнде. Халидұғлы өз еңбегінде Асан атаның бір кезде Хасен аталғанын әңгімелей келіп. түсіндіруге қиын заттар емес. – дейді. Асан қайғының өмір сүрген дәуірі мен сол кездегі тарихи әлеуметтік мәнжайды айтқанда. 1288-1870 хижрие дуалжиғде IV айында бір жайда мәзбүр ақыннан сұрадым. Автор: «Асан атаның бағзы ахуалы. – деп көрсетеді. Бұған қарағанда. шешендік сөздері үзік-үзігімен қазақ арасында айтылып келеді. соның қысылғанда ақыл сұрайтын кемеңгер кеңесшісі болғанын ескерсек. кейбір тарихи өлең. түп атасы Майқы би» деген көне мәтелдегі Ұлы жүз әйгілі Майқы би болып шығады. – деп. жырлардағы қажетті дерек. кейінірек қазақ халқының тұңғыш ханы Жәнібектің төңірегінен табылып. әз) ақын бар еді. Қ. Асан қайғы кім дүр. әлгі айтылған соңғы кісілердің тарихи Асанға бір табан жақындығы ашылып. жоғарыдағы Құдабай ақын айтқан өлеңге орай өз ойын білдіреді: «Асан қайғы асылы ноғай еміш. бұ язылажақ өлең ила жауап берді: Асанның асыл түбі ноғай деймін.

енді бір тобы ертедегі қазақ ақын. Ормамбет ханның қазақ тарихына қатысын кезінде ұлы Шоқан да атап көрсеткен еді. Бұл туралы ұлы ғалымымыз Шоқан Уәлиханов: «Ноғай деген ат жартылай отырықшы елдерден бөліп алу үшін айтылған аты еді.Халидұғлының Майқы биді «ұлан» деп көрсетуіне қарағанда. жазушылары мен тарихшыларының жариялауымен басылып келді. Мыңжани өзінің «Қазақтың қысқаша тарихы» атты еңбегінде Асан қайғыны Алтын Орданың 1445 жылы қайтыс болған ақырғы ханы Ұлығ Мұхаммедтің (Ормамбет) қасындағы ықпалды билерінің бірі. осы пікірді Сәкен Сейфуллин де қуаттап: «Ертедегі батырлар әңгіме-жырлары қазақ атанған елдің ноғайлы болған дәуірінен. – деп түйеді. Асан қайғы туралы аңыздар мен жыраудың өз жырлары кеңестік дәуірде ғана үздіксіз жарық көріп. Қазтуған. Ал. Осындай туыстық нышан-белгілерді екі ел әдебиетіне бірдей ортақ Шәлгез. Доспамбет жырларынан да айқын аңғарамыз. Ноғайды да. – деп көрсетсе. Бұлардың ішінен Я. бұл игілікті істің XIX ғасырдың екінші жартысынан басталғанын көреміз. Шыңжандық тарихшы ғалым Н. – дейді. Олай болса. Бұлардың бір алуаны кезінде озық ойлы орыс оқымыстыларының бастыруымен жарық көрсе. Қ. жүйелі түрде зерттеле бастады. ол Алтын Орда ыдыраған соң. қазақ ханы Әз-Жәнібектің қасында болғандығы мәлім деп жазады. Бірге жасап өмір кешкен ноғай мен қазақ ордасын Жәнібек билеген кезең қазақ жырларында алтын дәуір тұрғысында саналады». мына жәйтті еске тұтқан жөн. Тарихи деректерге қарағанда. Мұнда ең алғаш Асан туралы кейбір құнды деректермен . жеке ұлт болып қалыптаса қоймаған кезін аңғартатын сияқты. Сейфуллин жинап бастырған «Қазақ әдебиеті» жинағының алатын орны ерекше. Біздің көптеген аңыздарымыз бен тарихи өлеңдеріміздің. тіпті бір алуан эпостық лиро-эпикалық жырларымыздың «ноғайлы дәуірі» деп аталатын тұста туып қалыптасқаны мәлім. Сарай және Қазан қалаларында билік басында болған әйгілі жырау және философ. Құдабай ақын айтқан «Асанның асыл түбі ноғай деймін» деген жырдағы сөзге келсек. әңгімелер мен әр алуан деректердің жарық көру мәселесіне келсек. Ал енді. өзбекті де – бәрін де ноғай деп атаған. немесе «ноғайлы» атын әлі тастамай жүрген дәуірінен қалған әдебиет нұсқалары». Лютшь хрестоматиясында басылған Асан туралы ертегі мен Құрбанғали Халидұғлының «Тауарих хамса Шархиындағы» жоғарыда келтірілген құнды деректерді жеке бөліп атаған жөн. бұл атақтың біз жоғарыда атаған Хасан-оғлан-би Шынбайда да жүруі кездейсоқ жәйт емес. Бұл істе әйгілі жазушымыз С. бұл – біз ілгеріде бөліп атаған Әбілқайыр ханның оң тізесіндегі Хасан-оғлан-би Шынбай тәрізді кісілермен Асан қайғы бір тұлға болуы да мүмкін деген жорамалға негіз бола алатын сияқты. Асан қайғы туралы аңыз. Жұмалиев осыған орай өз ойын: «Мұндағы «ноғайлы» деген сөзді қазақтан бөлек басқа ел деп түсіну керек емес». бұл кезең ноғай мен қазақтың бір-бірінен этникалық жағынан біржолата бөлініп.

халқының бақытты болашағын аңсаған кісі ретінде аталып. «Қазақ ертегілеріндегі» алғы сөз бен «Қазақ әдебиеті тарихының» соңғы басылымдарында Асан қайғының әдебиеттегі орны мен шығармаларының мән-маңызы ғылыми талдаулар арқылы байсалды бағасын алды. халықтың ертеңгі болашағын ойлаған асқақ гуманисі тұрғысында да бой көрсетеді. көбінесе. Осы жылдарда Асанның Әз-Жәнібек ханға айтқан «Әй. Аталық. «қой үстіне бозторғай жұмыртқалайтын» мамыражай заманды аңсаған жұрт қамқоршысы болып сипатталады. мұның көпшілігі К. көшпелі елге ырысы мол құт-береке болатын шұрайлы қоныс іздеп. «Алты атанға қос артып» атты әлеуметтік мәні зор толғаулары жарық көрді. ол халық аузындағы «Жеті өзенге шейін ел тоқтамас» деген сөз Асан атадан қалған екен» – деп жазады. сөз жоқ. аталған мақала Асан қайғы өмірінің кейбір қырларын дұрыс ашып көрсеткен. сыншысы ретінде де. мен айтпасам білмейсің» атты ұзақ толғауы мен әр алуан қоныс-жерлерге берген бағасындары «Таң» журналында жарияланса. Асан өлеңінің шешімін айтқан Бұқар жыраудың белгілі жыры «Жас қазақ» журналында жарық көрді. Ә. Бұлардағы Асан. жалғастырушылары еді . Асан қайғы шығармаларының жиналып. халық әңгімелерінің аңызға айналған басты кейіпкері де. Қорқыт. Автордың кейбір долбар-жорамалға бейім пікірлерін сын көзбен қарай отырсақта.қатар. оның Әз-Жәнібек ханға айтқан «Қырында киік жайлаған». Бұл Шоқан айтқан пікірмен де үндес. оның Асан қайғының өмірі мен жасаған дәуіріне байланысты айтқан ойлары елеуге тұрарлық. Ұлық жыршы. оның өлеңжырлары кешегі өткен ел өмірінің айқын көрінісі тұрғысында бағаланып келді. одан Жиделібайсын барып қайтыс болған деп көрсетеді. Асан творчествосының арнайы зерттелуі қазақ әдебиетінің тарихына арналған алғашқы кітаптың үлесіне тисе. Ол. Марғұлан өзінің «Қазақ халқының поэтикалық көне мәдениетінің сақтаушылары туралы» атты мақаласында Асан қайғы мен Бұхарды әйгілі Сыпыра жыраудың бірден-бір мұрагері. ең алдымен. зерттелуіне жол салды. Автор ел болашағын ойлаған Асан өмірінің соңғы жылдарында Ақ Ордаға келіп. Сондай-ақ. Майқы бидің ұрпақтары еді деп көрсетеді. көркем сөз иесі – ақын ғана емес. жер-сулардың аса білгір сарапшы. Жеті өзеннің аталу тарихын әңгімелей келіп. Сыпыралар негізін салған жыраулық дәстүрдің ізбасар. оны Әз-Жәнібек ханның замандасы. хан. Әрине. Халидұғлының «Тауарих хамса Шархиында» келтірілген деректермен өзара ұштасып жатса да. Осыған орай Сабыржан Шәкіржанның «Асан қайғы» атты мақаласын бөліп атауға болар еді. Бұл материалдар. Асан қайғы жырлары ең алғаш мектеп оқушыларына арналған әдебиет оқулықтарында басылып. жарық көрді. ол бұл аңыздарда қазақ елі мекендеген қоныс-жай. Осы жырларға орай жазған зерттеуінде автор Асан қайғының өмірде болған тарихи тұлға екенін айтып. Бұларда Асан белгілі бір дәуірде өмір сүріп.

. 17.Асан Қайғы қай ханға. не үшін ренжіді? 3. Асан тарихта болған ба? 2. 4. 3. 19. 5. 31. оның Сыпыра жырау секілді кезінде эпикалық жырлар тудыруға да үлес қосқанын атап көрсетеді.Асан Қайғының жерұйық іздеу себебі не? Әдебиеттер: 1. 15. 26. 2. 21. Дәрісті бекіту сұрақтары: 1.28. 33. 36. 6. 27.деп жазып. 24. 11. 12. 9.35. 29. 34. 10. 22. 25. 30. 13. 32.

қойы қоралас. төскейде малы бір болған». «Қазақ хандығы . Ал. Үш халық ішінде бәріне ортақ ру аттарының кездесуі де осы туыстық төркінінен болар. шаһар. аралас-құралас отырған бауырлас үш халықтың әдебиеті бір арнадан тарады да. тілі етене жақын осы халықтардың төл шығармалары дегеннен гөрі ортақ туындылар деп таныған жөн болар еді. баспадан шыққан «Ноғай уа құмық шиғырлары». Сол себепті де ауылы аралас. «Бес ғасыр жырлайды» еңбектерінде басылған Доспамбет шығармаларын. өзіне арналған жырларына тоқталу. Қазтуған.1967ж. аймадет. 1982 ж.1971ж. «Алдаспан». яки қазақ ақындарының басты жырлары» жинағында олардың жырларын жариялады да.Доспамбет шығармаларының «Шайыр. алдында басылған еңбектердегі шығармаларымен салыстыру. 2.Доспамбет шығармаларының тілі. 5. Дәрістің жоспары: 1. Қазтуған.Радлов сияқты ірі ғалымдарға белгілі болғаны.«Ертедегі әдебиет нұсқалары». 4. қарақалпақ. шаһид. Дәрістің мақсаты: Доспамбет туралы аңыз әңгімелердің орыстың ұлы ғалымдарына белгілі болғаны жайында. Сондықтан да алғаш рет көрнекті қазақ ақыны Ғұмар Қараш «Ғабдолла Мұштақ» деген бүркеншік есіммен құрастырып. ДОСПАМБЕТ ЖЫРАУДЫҢ ӨМІРІ. IIIалкиіз. Дешті Қыпшақ т. Тірек сөздер:Азау.М. тіпті әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрі де бір үш халық арасында Асан қайғы. 1910 жылы Орынборда шығарған «Шаир. «Бес ғасыр жырлайды» (1984. ноғайдың әрқайсысына еншілеп келдік. шын мәнінде.оның ірі өкілдерін қазақ.б. XV-XVI ғасырларда бұл халықтардың ара-жігі соншалықты ашылған жоқ. түбі бір туысқан. ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ.Стамбул.Доспамбет туралы аңыз-әңгімелердің В. бұл кейін жыраулар шығармаларының белгілі жазушы-ғалым М. толғауларының маңызына. Радловтың 1896 ж. Доспамбет. Доспамбет аттары бірдей таралып. «образцы народной литературы тюркских племен» еңбектерінде жариялануы туралы тоқталу. Мұның өзіндік тарихи сыры бар: Еділ мен Жайық арасын ноғайлар мен «қара бөріктілер» (қарақалпақтар). тілі бір.Османовтың 1883 ж. Шалкиіз жырларын «төрде басы. қазақ. қарақалпақ ноғайға ортақ тұлғалар болып танылған.ДӘРІС 4. 1989) жинақтарында. яки қазақ ақындарының басты жырлары» кітаптарында жарық көруі туралы 3. осы өңір мен оған жапсарлас Сарыарқаны қазақтар жайлап. Доспамбет шығармаларының зерттелуін толық меңгерту. Мағауин құрастырған «Алдаспан» (1971). Асан қайғы.ноғайлы дәуіріндегі әдебиет мұраларына біржақты қарап. Жыраулық поэзия туралы сөз қозғағанда.

ноғай. ақ білектің күшімен» қан төгіп. ондай тайпалардың біраз уақыт өткен соң есімін өзгертуіне тура келеді.. ерлігімен де. Мағауин: «Бұл оның руының не тайпасының аты болса керек. дәлелді пікір айтады. Осы дәуірге тән жыраулар поэзиясы қазақ әдебиетінде кең арнамен дамыды да. т.. Өмірәлиев пікірі мен бұл нұсқаларды осы халықтарға ортақ туындылар деп тану қажеттігін айтқан Р. А. А. «Яшав сокпаклары» (Черкесск. 1883). ата-қоныс жер үшін. Қазтуған. ал К. өр рухты жырларымен де ел құрметіне бөленген көрнекті ақын-жыраудың бірі – Доспамбет жырау. осы кезден басталатын қазақтың төл әдебиетіне өзіндік үлес қосқан. атамекен ел үшін «ақ найзаның ұшымен. Жәнібеков құрастырған «Ауыл поэзиясы иа де ноғай әдебиеті» (Мақашқала. Доспамбет – тарихи тұлға. Сондықтан да Аймадет Доспамбеттің бір кісі екенінде еш күмән жоқ. т. «ақтабан шұбырынды» заманын бастан кешкен халқымыз өлең-жыр өзегін кейінгі ұрпақтарға аман-есен жеткізді. хас батырлығымен де. . Жырау өз есіміне Аймадет деген сөзді қосып айтады. қарақалпақ. Ғасырлар қойнауынан үзік күйінде болсын жеткен сондай асыл мұраның бірі – қазақ пен ноғайға да. Аймадет пен Доспамбеттің бір адам екендігі туралы М. 1975) олар ноғай ақындары ретінде. қол бастаған батыры немесе Азаулының Аймадет ер Доспамбет ағасы. қарақалпақ және ноғай халықтары бірге өмір сүрген кез жыраулық поэзияның алтын дәуірі болды.. «Аймадет» те сондай атаулардың бірі болуға тиіс» деп. Османов құрастырған «Ноғай уа құмық шиғырлары» (СПб.дәуіріндегі әдебиет» хрестоматиясында (1993) жарық көруіне негіз болды. Әрине. № 9) қарақалпақ жыраулары ретінде зерттеледі. Ноғай тайпалары кейде өздерінің билерінің немесе мекен еткен жерлерінің атымен де атала береді екен. Сонымен бірге Асан қайғы. ел қорғаны. 1935). Мәмбетовтың Нөкісте шыққан «Әмудария» журналында жарияланған мақаласында (1972. өрлігімен де. Мәмбетов Аймадет пен Доспамбетті екі батыр деп қарастырады. б. яғни XVI ғасырдың орта тұсында Азов теңізі түбінде өз алдына жеке ел болған Азаулы ноғайлыларының басшысы. Үш халық құраған «ноғайлы цикліндегі» әдебиетте үшеуінің де еншісі бар. Сыздықова ойын толық қостаған дұрыс. Қазақта да ру аты-мен қосақтап айтылатын Албан Асан. халықтардың ортақ еншілігі бар мұра ретінде қарау керек» деген Қ. сол замандағы әлеуметтік іс-шаралардың бел ортасында болып. Доспамбет. Қазақ халқының өз атымен өмір сүруі XV ғасырдың орта шені десек.. б. Әбубәкір Кердері. ақындар біршама. «бұл сипаттас біраз сөз үлгілеріне қазақ. Шалкиіз шығармалары ноғай әдебиетінің өкілі ретінде М.» атты зерттеуінде (Черкесск. 1979) жинақтарына еніп. қарақалпаққа да ортақ Доспамбет жырлары. Бұл жөнінде қарақалпақ ғалымы К. Қазақ. Сикалиевтің «Сынап қарап. ноғай әдебиетінде Доспамбет Азаулы деген сөз тіркесімен ғана шектеледі. Сол себепті де бөле-жаратын ештеңе жоқ екенін айта келіп. сырласып. Ноғайлының атақты биі Мамайдың заманында.

еліне деген ыстық махаббаты. Доспамбет поэзиясына тән үлкен бір ерекшелік – оның өлеңтолғауларындағы айтылған ой қазақ мақал-мәтелдерімен астасып. Сақ етер тиді саныма. оның жырларындағы басты қазық – ақынның туған жеріне. ер ақынның бейнесі зерделенген. Аймадетке оқ тиді Отыз екі омыртқаның буынынан. оның қазір қолда бар шағын толғауларында жырау өмірімен қоштасар алдындағы адам кейпінде өткен дәуренінің мән-мағынасы туралы терең тебіреніп ой қозғайды. Сақсырым толды қаныма. ұрыс кезеңінің жылнамасы іспетті. Халқымыздың сол замандағы басты . қоғамдық құбылыс жөнінде нақтылы сөз өрнегімен беріледі. Доспамбет жырларында айшықты көркем теңеулер. ынта-сезімі. Мысалы: Туған айдай нұрланып. салыстыру өзгешеліктері жағынан болсын үндесіп. ішкі қайғы мен өкініштің ақтарылып шыққан зарлы мұңы. Бұл қасиетті ұғым жолында туған жерін жаудан қорғау–жырау үшін басты азаматтық парыз. жырға қосады. Оның жырларында ел үшін. Жырау толғауларында батырдың жорық пен майдандағы басты серігі – ат пен жылқы маңызына ерекше мән берілген. Осы жыр үзінділерінің өзіне қарап оның шығармаларының тікелей жорық үстінде. кейінгі ұрпаққа арнай сөйлеген жыр-аманаты елес береді. өрнекті ойлар. Дулыға кидім. Жаралы жауынгер-жыраудың көркем бейнеленген шұрайлы тіл арқылы өткен өмірімен қимай қоштасуы. Сол себепті де ол жауынгерлік жорық жолдарын тебірене еске алып. – деген жолдарда жай ғана салыстыру. ұрыс майданында туғанына көзіміз жетеді. Себебі. Доспамбет жырлары – майдан. керісінше. маңызды мазмұн беру байқалады. жорық кезіндегі қайсар қылықтарымен өршелене жауға ұмтылған ержүрек ерлердің қимыләрекеті көркем бейнеленеді. ішкі мағынасы жағынан болсын. жер үшін айқас. Зырлап аққан қара қан Тыйылмайды жонның уақ тамырдан. – деген жыр жолдарында көшпенділер дәуіріндегі еліне жан жүрегімен берілген нағыз батыр жыраудың. сыртқы айтылу түрі. құбылыс мәнін ашу мақсат етілмеген. образды символдар көп кездеседі. ұйқасы. Бұл жырлар – қазақтың қаһармандық поэзиясының нағыз бастапқы қайнар бастаулары. құбылысқа айқын ой. жаралы жыраудың өлім мен өмір арасында қиналған арпалысты сәттері ерекше әсер қалдырып. Арғымаққа оқ тиді Қыл мықынның түбінен. Бұл үзіндіде. бедерлі бояу.Жыраудың бүгінге жеткен мұрасы аз ғана – бар-жоғы 160 жолдың көлемінде. Солай болғанмен де. нақтылы зат. өкінбен. сырлы суреттер.

31. 9.35. 2. 21. ішсе – сусын ретінде қараған. 32. шығармашылығы мен күрескерлігі өзімен үндес XVIII ғасырдағы әдебиеттің ірі өкілі Ақтамберді мен XIX ғасырдағы өршіл рухты азамат ақын Махамбет поэзиясына және одан кейінгі бүкіл әдебиет дамуына игі әсерін тигізді. Жырау шығармаларының кеңінен тарап. көркем сөз құдіретін танып ашады. халықтың рухани күш-қуаты мен мәдени қарым-қабілетінің артуына орай кейінгі ұрпақ бұл өршіл де асқақ сезімге толы жыр жолдарынан біздің адамгершілік қайнар көзіміздің бастаулары мен ерлік рухын. 5. Доспамбет шығармалары аздығына қарамастан ғұмырлы. рухани бастаулардың қуатты көзі бола отырып. Арғымақ мінген өкінбес. ел тағдырымен етене құбылыс ретінде таныған. дәстүрін дамытқан ортасы – қазақ ортасы. Мұның өзі жыраудың ерлікті дәріптеумен бірге бейбіт өмірді армандағанын білдіреді. қазақ ортасында дамыды. 10. Жырау жырлары тарихтың талай аласапыран оқиғаларының арасында адасып жоғалып кетпей.Доспамбеттің толғауларының тақырыбы не жайында? 3. Қасиетті өзен Жайық бойы ежелден тұнған тарих болса. керісінше. 22. 34. Доспамбет шығармалары ноғай топырағында туып. 6. Той тойлаған өкінбес. жауынгер жырау жырларында Жайық азаттық жолындағы күрес тарихының ұйтқысындай елес береді. оны орта тудырады. Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. 3.байлығының бірі. ішкі толғанысы жағынан алып діңгектер сияқты үлкен әлеуметтік жүк арқалап тұр. 26. Оның толғаулары өзінің мән-маңызы. 17. Сондықтан да жырау туындылары бүкіл әдебиетіміздің жемісі болып табылады. Арыстандай екі бұтын алшайтып. . 30. Торы төбел ат мініп. шапса – тұлпар. бізге келіп жетті де.28. – деген жыр жолдары осы ойды айқындай түседі. 4. Орыстың қай ғалымына Доспамбет туралы аңыз әңгімелер белгілі болды? 2. жауынгер жырау мінер арғымақты мінсе – көлік.Толғауларының маңызы не? Әдебиеттер: 1. қашан да мәңгілік. 12.. 25. өршіл рухты сарыны Ақ Жайық бейнесімен астасып. Айналайын Ақ Жайық Ат салмай өтер күн қайда. Қай шығарма болсын өз алдына жеке пайда болмайды.. 11. 27. 36. 15. 19. – деген жыр жолдарындағы жорықтың асқақ үнді. 29. бейбіт күндерді аңсаған темірқазық іспетті. ер қанаты – жылқыны үстірт сөзбен суреттемейді. 33. 24. Доспамбет есімінің қазақ жыраулар поэзиясының көшбасшылары қатарында аталуы да осыған саяды. 13.

Қазақ әдебиеті тарихындағы оның алатың орны. құмық жырлары бөліміндегі көптеген өлеңдер Үпі(Уфа) дәптеріндегі шығармаларға өте сәйкес келеді. т. Оның шығармалары қазақ ноғай.Шалкиіздің жыраулар ішінде еңсесі биік.Өмір сүрген уақытын зерттеуші ғалымдардың әр түрлі топшылаулары. Біздің қолымызда бар деректерге қарағанда Шәлгез шығармаларының алғаш қағаз бетіне түсуі XIX ғасырдың екінші жартысы. 3. 2.оның шығармашылығының зерттелуін толық меңгерту.б.Шалкиіз шығармаларының ерте кезде жарық көруі. шығармашылығына тоқталу. XV ғасырда өмір сүрген көрнекті жыраулардың бірі – Шәлгез (Шалкиіз). Тірек сөздер: Пәлсапа. Дәптердегі жазуларға қарағанда жырларды көшіруші Дәулетмырза да. «Әділ сұлтан» сияқты жырлар бар. Шалкиіздің көмейінен күмбірлеген жыр төгілген классикалық дәрежедегі жырау болғандығына тоқталу.Жыраулар ішінде оның тұңғыш рет орысшаға аударылуы. 1883) деген жинақтың ноғай. афористік толғаулардың көш басшысы. шыққан шыңы жоғары екендігіне. 8.Шалкиіздің өмірі. құмық ауыз әдебиетін тұңғыш жинап бастырушы құмық ақыны Могомед Османов (1840-1904) құрастырып жариялаған «Ноғай уа құмық шиғырлары» (Санкт-Петербург. қағбам.б. қарақалпақ халықтары арасына кең тараған.«феномен» екендігін.ДӘРІС 5. толғау. Бұл дәптерде қазақ. ШӘЛГЕЗ (ШАЛКИІЗ) ЖЫРАУ. М. Шәлгез. 5.Оның батыр қолбасы болуы жайындағы тарихи әңгімелерге тоқталу. Дәрістің жоспары: 1. Османов жинағының .) мен «Орақ». 7. Ноғай. Бұған дәлел – жырау өлеңдерінің 1874 жылы жазылған «Қазақ өлеңдері мен хиссалары» дейтін көне дәптерде кездесуі.Шалкиіз – қазақ әдебиетіндегі философиялық. 9. 6. феномен. М.Ақын шығармашылығының төңкерістен кейін көп жылдар бойы партиялық талап пен саясаттың назарына іліккендігі. Османов жинағындағы өлеңдер мен қолжазба дәптердегі жырлардың ұқсастығы ғылым үшін мәнді деректер берері хақ. дидактикалық. 4. дәптер иесі Ибрагим Шейхали сияқты. ноғай әдебиетінің көне дәуіріне қатысты көптеген жыраулар мұрасы (Доспамбет. Қазтуған. Дәрістің мақсаты: Шалкиіздің қазақ әдебиетінің тарихындағы өзгеше құбылыс. араб торым т. «Мамай».

Алайда. жеңілдеу тақырып қойып. XIX ғасырдың соңғы ширегінде жарық көрсе де. Бір ғасыр бұрын қағаз бетіне түскен бұл мәтіндерде кейінгі басылымдарға қарағанда сол дәуірдің жазу стилі мол сақталған. «Қатынасы биік көлдерден». «Қатынасы биік күлләрден». Мысалы. Алтынсарин хрестоматия кәрі құлақ ересек адамдарға емес. Алтынсарин хрестоматиясынан да елеулі орын алғанын көреміз. менің бір күнде. Аталған дәптерде Шәлгездің «Арық хан…». Шәлгез толғауындағы «Аспанды бұлт құрсайды» – Ы. Радлов кітабындағы мәтіндері. Шәлгез жыраудың өнегелік мәні зор өміршең толғаулары ағартушы Ы. «Боз үстіне от жаққан» толғаулары. М. Османов пен дәптер иесі құмық ағартушысы Ибрагим Шейхали екеуі де бұл материалды ел арасынан қатар жинады ма? Қалай болғанда да осы дәптердегі мұралар – қазақ. «Бостаны барды теректің». Бұл жинақта би Темірге айтқан екі толғауы («Аспанды бұлт құрсайды». «Менің иям би Темірдің тұсында» деп басталатын алты өлеңі бар. Алтынсарин хрестоматиясында «Тақсыр. Османов жинаған материалдардан көшірді ме? Немесе М. мәтінде елеулі алшақтық жоқтың қасы. Аталмыш толғаулардың күні бүгінге дейінгі басылымдарының ішіндегі ең толық нұсқасы – осы жинақтағы мәтіндер. Распопов аударған орысша мәтіндері 1885 жылы екінші рет басылады. хан ием» деген алғашқы жолын өз жанынан қосқан. Радлов кітабындағы «Би Темірді хажы сапарынан тоқтатуға айтқаны» толғауының әңгіме түрі «Шалкіз» және . хан ием. қазақ зерттеушілерінің назарына кеш ілінген – Шәлгез жырларының М. Османов жинағында жарияланған «Аспанды бұлт құрсайды». жалғас жарияланған. «Бар күшіңді сынамай». «Тобылғының берігі». Алтынсаринде «Айды бұлт құрсайды» немесе «Сұлтан ием. сен менің бармай тапқан қағбамсың» – Ы. «Әжікам сен Мансұрұлы Токусан». «Қарабас құспен шалдырып» деп басталатын көлемді толғаулары алғаш рет 1875 жылы «Записки Оренбургского отдела Императорского Русского географического общества» жинағында жарық көрді. В. В. Аталған жинақтағы Шәлгез толғауларының И. Алтынсарин Шәлгездің «Би Темірге айтқаны» («Аспанды бұлт құрсайды») толғауын ағартушылық мақсатына орай өзінше тақырып қойып. «Жақсы да келер бұ көпке» деп басталатын шумақтарын қысқартып. Араб әрпіндегі қазақша мәтіні мен орысша мәтіні қатар. «Қарабас құспен шалдырып») бір-тұтас. солардың ұғымына қарай толғауға «Бір ханға бір бидің жамандардан қорлық көргенде айтқан сөзі» деген жалпылама. «Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауларының үзінділері мен «Арық хан». «Айдынға шүйсең тарлан шүй». Н.бір арнасы осы дәптер ме? Әлде Дәулетмырза М. сен бармай тапқан кебемсің» болып келеді. Шәлгездің «Аспанды бұлт құрсайды». жас балаларға арналғандықтан. салыстырыла берілген. кейбір шумақтарын ғана жариялаған. «Боз үстінә от яккан». В. кейбір кітаптар мен мерзімді баспасөз беттерінде жариялана бастайды. «Ау. кейбір сөздерін өзгертіп қолданған. ноғай әдебиетінің көне дәуірінен көптеген мәлімет беретін қымбат қазына. «Ғизмәт иям би Темір». Османов жинағы мен В.

С. ал Шәлкез шығармаларының ең берісі XX ғасырдың бас кезінде қағаз бетіне түскен. жырлардың бәрі де қазіргі қазақ атаулы елдің ескі ауыз әдебиетінде бар деуге болады. Радлов жинап бастырған ноғай елінің ескі ел әдебиетіндегі әңгіме. Әйтсе де.. А. 1903)..Беркалыұғлы сияқты қазақ жинаушылары мен бастырушылары арқасында жарық көрген. «Шайырда – «Би Темірді хажы сапарынан тоқтатуға айтқаны» толғауының үзіндісі жарияланды. В. «Көксілдер. 1910-1912) жинақтары болды. 1912). қазақ бірге жайлаған бағзы Еділ. Жантурин. А. В. С. Мысалы. тек қана би Темірді Ша-Темір (Шах Темір – Ақсақ Темір) деп жаңсақ жазған. . «Көксілдерде» – «Би Темірге айтқаны».«Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауының үзінділері («Бәйтеректің иайқалмағы йелден-дір») жырау шығармаларының ноғай. Ғ. «Би Темірді хажы сапарынан тоқтатуға айтқаны» толғауларының толық нұсқалары. Мұның өзі Шәлгез жырларының ел арасында көне жырды көп білген кәрі құлақ қариялардың мол кезінде. В. 1910-1912).. Шәлгездің «Жақсы үгітте» – «Би Темірге айтқаны». Шәлгездің ең көлемді. жаттап өскен Алшын тайпасы Ноғайлы-Қояс руынан шыққан батыр жырау Шәлгез мұраларын Шәңгерей Бөкеев қамқорлығымен «Шайыр». ноғайлы дәуіріне жататын жырлар ноғай. Бұл нұсқалардың құндылығы сол – ноғай. таныстырған XX ғасыр басында жарық көрген «Жақсы үгіт» (Қазан.. В. жырауларға қарағанда Шәлгез жырларының бүгінгі ұрпаққа жетуінде бір ерекшелік бар. бағзы сөз жүйесі аса көп өзгеріске ұшырамаған күйде қағазға түсіп үлгергенін аңғартады. Сейфуллин жазғандай. көркемдігі жоғары туындылары да Т. құмық халықтары Шәлгез сынды сөз зергерінің асыл мұрасын сан ғасыр бойы ұмытпай. С. Қазан төңкерісіне дейінгі өзге ақын. Жайық жағасын қоныс еткен қазақтар арасында молырақ сақталған. «Ақында» – «Шағырмақ бұлт жайтастар». өзі жастайынан естіп.Мұштақ. «Ақын» (Қазан. Сейдалин.» (Орынбор. Радловтағы «Шалкіз» әңгімесінде келтірілген «Менің ием Ша-Темір» деп басталатын он тармақтың қазақтар арасынан жазылған нұсқасынан айырмасы аз екендігі байқалады. құмықтар арасына тараған нұсқалары еді. елеулі өзгеріссіз сақтауы. «Көксілдер» жинақтарында жариялайды. жырлардың «қазақшасы» ноғай еліндегілерден толығырақ айтылады» деуінің де қисыны бар. Сейфуллиннің «Радлов жинап бастырған ноғай елінің ескі ел әдебиетіндегі әңгімелердің. Ғылыми архивтерге соңғы жылдары ел арасынан жиналған жырлардың өзі осы ғасырдың бас кезінде жарық көрген жинақтардан жаттаған нұсқалар болып келеді. «Шайыр. Бірқатар жыраулар сөзі ел аузынан күні кеше ғана жазылса. Жайық аймағына кең тараған көне жырларды. «Би Темірді хажы сапарынан тоқтатуға айтқаны» толғауларының үзінділері.» (Орынбор. Қазан төңкерісіне дейінгі дәуірде Шәлгез шығармаларын қазақ даласына кеңірек таратып. А. Радлов кітабындағы Шәлгез жолдарын ноғайлар арасынан кейінірек жиналған және қазақ еліне тараған нұсқаларымен салыстырғанда біраз сыр аңғаруға болады. Ғабдолла Мұштақ (Ғұмар Қарашев) Еділ.

М. 1935. «Бес ғасыр жырлайды» (1984. жыраулар мұрасының ғылыми басылымы (1982) жарық көрді. Османов дәстүрін жалғастырып. Немесе сол толғаудағы «Жапалақ ұшпас жасыл тау» деп басталатын шумақ қазақша . Б. кей ретте өздеріне дейін жеткен жазбалардан көшіріп қағаз бетіне түсірген.Сейдалин. жыраулар мұрасын халық назарына ұсыну жолындағы игі қадамдар еді. зерттеумен айналысып жүрген филология ғылымдарының кандидаты Ашим Сикалиев Шәлгез жырларын газеттерде жариялады. ақын. Шәлгез шығармалары кеңес жырларында М. Беркалыұғлы (1910-1912) еңбектері ерекше атауға лайық. И. Мысалы. «Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауының «Жапырағы жасыл бәйтерек» тирадасының ноғайлар арасындағы нұсқасы «Байтерек» («Япырағы ясыл ала байтерек») аталады. Бекмұхамедов (1908). екі нұсқаның әрқайсысында екі халықтың өзіндік сөз өрнегіне байланысты туған кейбір өзгерістері де бар. А. кейбір шумақтарын толықтыруда А. Және бұл басылымдардың бір артықшылығы – бұрын әрқилы антологиялар мен архив қазынасындағы Шәлгез жырларын біркелкі жинақтап беруінде. Мақашқала. С. Т. О. Османов (1883). 1989). М. 1935) кітаптарында кездеседі. Беркалыұғлының «Ақын» жинағында жарияланған бұл толғаудағы мағынасы дүдәмал сөздерді анықтауда. Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының М. сүйтіп халықтық асыл қазыналардың өмірін ұзартқан Ибрагим Шейхали (1874). Бұл істер – есімдері көмескі тарта бастаған ақын. Абдуллин кітаптары елеулі рөл атқарады. Шәлгез шығармалары кеңес дәуірінде қазақ тілінде «Ертедегі әдебиет нұсқалары» (1967) хрестоматиясында. Толық нұсқасы А. Бұл – екі кітапта да жарияланған « Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауының жекелеген үзінділері еді. фольклорист Абдулгамид Жәнібековтің (Ауыл поэзиясы иа де ноғай ел әдебиеті. М. Ғ. Мақашқала. Ноғайлар арасындағы көне әдебиет нұсқаларын жинап. Мағауин құрастырған «Алдаспан» (1971). «Поэты Казахстана» (1978) жинақтарында басылды. ноғай мектептеріне арналған әдеби оқулықтардың авторы. ноғай жазушысы Б. Абдуллин (Литературадан хрестоматия. 1905-1934 жылдарда ноғай ауылдары арасынан «Сөз қазынасы» аталатын төрт томдық әдеби мұра жинаған ноғай оқытушысы. Жәнібеков. сондай-ақ. топтамаларда жарияланды. не жариялатқан. Негізгі мазмұны бір болғанымен. жырау. т. жоғалмас мұраға айналдырған игі еңбек иелері еді. Ноғай арасында тараған Шәлгез шығармаларының қатарынан бұрыннан қазақ жұртшылығына таныс өлеңдермен бірге жаңа мәтіндерді де кездестіреміз. ноғайлар арасындағы кәрі құлақ қариялардан. 1-бөлік). Ы. Н. б. жыршылардан тірнектеп жинап.А. А. халықпен бірге өмір сүріп келе жатқан асыл туындыларды тарихқа әйгілеп. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының Әдебиет тарихы бөлімі дайындаған XV-XVIII ғасырлардағы қазақ ақын. Мұштах (1910). Бұлар атадан балаға.Жоғарыда аталған жинақтарда көне мұраларды қазақ. Алтынсарин (1879). Жантурин. Распопов (1875). баба жыраулардан жас жыршыға ұласып.

«Шағырмақ бұлт жай тастар» аталатын ұзақ толғауының Орталық ғылыми кітапхана қорында бес жазбасы. 1961 жылы тапсырған Есқалиев Мұрат. Орақтың туыстары бақталас-бақастықпен оның ең жақын адамдарын айламен құртуды ойлағаны. Васильев бұл толғауды XIX ғасырдың аяғында Ы. бүлт жай тастар»)13. 245 жол. А. 6) «Шәлгез». Алтынсариннен кейін Торғай облысында халық мектептері инспекторы бола жүріп жазса керек. Жауды жеңіп келіп. Радлов. Васильев жазбасында «Шалгездің Жәнібекке айтқаны» аталады. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының қолжазбалар қорында Шәлгез шығармаларының бірқатар жазбалары бар. жастай жетім қалып нағашыларының қолында өскені. Орақ. 4) «Шәлгездің термесінен үзінді және оның өмірі туралы түсінік». түрколог А. 1949 жылы қолжазба қорына тапсырған Әкеш. ұмытыппын». В. Латын әрпінде жазылған түсінігінен өзге 110 жолдық мәтін. «Ақын» жинағында Шәлгездің Орақ. Негізінен М. Мамайға айтқаны». 1950 жылы Құсниев Мұрат тапс 7) «Шәлгиз батыр». . – деп жазады Әкеш қария. В. өте көп еді. Бұл жазба Арыстанғали Беркалыұғлы бастырған «Ақын» (Қазан. 1912) жинағындағы Шәлгездің «Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауынан дәлме-дәл көшірілген. орыс әрпінде жазылған мәтін. зарар көресің» деп. Қолжазбада Шәлгездің ноғайлының ұлы биі Мұсаның жиені екені. «Шағырмақ бұлт жай тастар» деп басылатын бұл мәтін А. Осындай қаңқу сөздерге иланған Орақ. Реті. Беркалыұғлы жинақтарындағы мәтіндерін бірқатар өзгерістермен қайталайды. Мамайға ренжіген Шәлгез «Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауын айтқан екен. 2) «Шалкиіз» («Шағырмак. 1941 жылы 9 қыркүйекте Ахметов Ғабит тапсырған. Мамайға айтқаны күйінде беріледі. О. Мамай оны жаман ат. орыс әрпінде жазылған мәтін. Мамайдан ажырату амалын қарастырғаны айтылады. ал ноғайшасында – 12 жол. Шәлгезді Орақ. «Өзі ұзақ. өтпес қылыш. Жүмалиев жолдаған көлемі 100 жол. А. шолақ найзамен жалғыз өзін жауға жібереді. Османов. 5) «Орақ. В. сондықтан «түбі саған пайда бермейді. Алғашқы төрт жол екі нұсқада да бірдейге жуық. А. Васильев транскрипциямен жазған 118 жол қазақша мәтін. Әдебиет және өнер институтының қолжазба қорында екі жазбасы сақтаулы: 1) «Песня хану Жанибеку Шалкеза» аталатын. Көлемі 229 жол. 1948 жылы Орал облысынан қолжазба қорына жолдаған Бержанов. 1941 жылы крлжазба кррына Ғ. 3) «Шалкиіздің Орақ. В. Бұл қолжазбада «Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауының 150 жолы ғана беріледі.нұсқасында – 4. Қазақстан Республикасы Ғылым академиясының Орталық ғылыми кітапханасы мен М. Фамилиясы көрсетілмеген. Бұл толғаныстар ел аузынан жазылған бірқатар қолжазбаларда. Мамайға Шалгездің айтқаны» («Шағырмақ бұлт жай тастар»).

Мәтін түсінігінде Орақ.». Ахмеди Есқалиев 1961 жылы тапсырған осы соңғы қолжазба «Шәлгез Құлыншақұлының Темір ханға айтқаны» аталады. одан құтылу үшін жаман ат.. Себебі. Біз жоғарыда атаған сегіз қолжазбаның қайқайсысы да бірі толығырақ.. Аталған жазбалардың қай-қайсысы да «Записки. сынық қылышпен жауға жұмсауы. «Шағырмаұ бұлт жай тастар» толғауының 1964 жылы осы жолдардың авторы атыраулық жыршы Ғұбайдолла Зұлқашевтан жазып алған 186 жолдың бір жазбасы «Салкез батырдың Орақ.224-226сс] мәтіндері. өсіруі. бұл жазбаларды мүмкін болғанша өзге әдеби. «Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауларының үзінділері мен «Арық хан». бірі үзінді күйінде осы мәтінді қайталайды. оны асырап. оның айтулы батыр болуы. біз жоғарыда атаған қолжазбалардың бірқатарында. Мамайға айтқаны» аталады. Мамайға өкпе-ренішін толғап. оны сыртқа тебуіне ренжіп шығарғандығы айтылады.. XIX ғасырдың соңғы ширегінде жарық көрсе де. Әкеш қария. Ал. тарихи деректермен салыстырып қана ғылыми байлам жасауға болады. салындымен кезіп келіп. ертелі-кешті ел есінде сақталған әңгімелермен толықтырылған. келімсек санауы.Сондай-ақ. Орталық ғылыми кітапхананың қолжазба қорына 1938 жылы алынған «Шалгез жыраудың Би Темір ханға айтқаны» («Аспанды бұлт құрсайды») аталатын араб әрпімен жазылған 165 жолдық толғауы. қазақ зерттеушілерінің назарына кеш ілінген – Шәлгез жырларының М. Османов жинағы[90] мен В. өз жөніне кеткені баяндалады. Османов жинағында жарияланған «Аспанды бұлт құрсайды». олардың ешқайсысы да «Записки.. Мамайдың өзен үстіндегі салындыға кездесіп. Орақ. . «Жақсы үгіт» жинақтарында жарияланған Шәлгездің «Би Темірге айтқаны» («Аспанды бұлт құрсайды») толғауынан тараған. Тек ғана Ғұбайдолла Зұлқашев мәтінінде ғана емес. Әрине. түсінігі толығырағы. шолақ найза. «Ақын» жинағында жарияланған мәтін түсінігінде де бұл толғанысты Шәлгез Орақ. Радлов кітабындағы[99. В. ерекше назар аударарлық елеулі өзгерістері жоқ. сондай-ақ.». Мамай батырлардың Орда маңындағы уәзірлер сөзіне еріп. ел аузындағы аңызға айналған деректерді молырақ қамтығаны – Зұлқашев Ғұбайдолла. бірақ оны Орда маңындағы бақталастардың күндеп. Аталған түсініктер «Ақындағы» деректер негізінде жазылып. тап болған сәби есімін «Салгез» қоюы. «Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауының бізге жеткен ең толық нұсқасы – «Ақын» жинағындағы мәтіні. салындыдағы сандық ішінен көрікті сәбиге кезігуі. «Жақсы үгіт» жинақтарындағы мәтіннен толық емес және айтушылардың аз-кем өлең жолдарын өзінше өзгертіп жырлағаны болмаса. М. Әдебиет және өнер институтының қолжазба қорында осы толғаудың араб әрпіндегі 86 жолдық бір жазбасы бар. Ахметов Ғабит қолжазбалары. Шәлгездің жауды жайратып келіп.

Ийгитлердин сыпайы болмак бойдандир. «Боз үстіне от жаққан» толғаулары. Яхшылардын акыл таппак ойландир. Ата ұлы әр ийгиттин Яу кайтармак сойдандир. Аласадын ишер сувы сайдандир. құмықтар арасына тараған нұсқалары еді. Ажалымыз алда білер қайдан-дыр. Ювырмағы аркасында майдандир. Ойнайық. Ертелі-кешті ноғайлар арасынан жазылған бұл екі мәтіннен бірден байқалатын сыр – бірінің – 6. Төредердин кишинмеги әлдендир.«Қатынасы биік көлдерден». Радлов кітабындағы «Би Темірді хажы сапарынан тоқтатуға айтқаны» толғауының әңгіме түрі «Шалкіз» және «Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауының үзінділері («Бәйтеректің иайқалмағы йелден-дір») жырау шығармаларының ноғай. В. Япырағы береннин Түсе қалса белдендир. Ақ киіктің йүгірмесі майдан-дыр. елеулі өзгеріссіз сақтауы. Қарт терек йапырағы ол береннің белден-дір. Ал. екіншісінің – 20 жолдан тұратындығы. Радловтағы «Шалкіз» әңгімесінде келтірілген «Менің ием Ша-Темір» деп басталатын он тармақтың қазақтар арасынан жазылған нұсқасынан айырмасы аз екендігі байқалады. күлейік. достылар. Радлов кітабындағы Шәлгез жолдарын ноғайлар арасынан кейінірек жиналған және қазақ еліне тараған нұсқаларымен салыстырғанда біраз сыр аңғаруға болады. Кундызлы кырпув борк кийип. тек қана би Темірді Ша-Темір (Шах Темір – Ақсақ Темір) деп жаңсақ жазған. В. В. Байлардын мактанбагы малдандир. күлейик. Яйкалмағы желдендир.Радлов .В. В. Арғымактын ат болары сойдандир. Радлов кітабындағы екінші толғау мынадай: Бәйтеректің иайқалмағы йелден-дір. Ялан кылыш байланып. В. В. Төрелердің кешінмесі елден-дір. В. құмық халықтары Шәлгез сынды сөз зергерінің асыл мұрасын сан ғасыр бойы ұмытпай. В. дослар. Бұл нұсқалардың құндылығы сол – ноғай. Ясармағы колдендир. В. Бұдан 73 жыл кейін А. Кунадыл мен кийиктин Ойнар ери майдандир. Ойнайык. Сикалиев жариялаған мәтінге назар аударайық: Япырағы ясыл ала байтерек. Әйтсе де. Ажалымыз алла билер қайдандир[100] .

Арыстанғали Беркалыұғлы жинағын негізге алып. әрі көркем. «сойдандир» сияқты сөздердің қайталанып келуі толғаудың логикалық жүйесінің шашыраңқылығын танытады. Кешу-кешмек сайдан-дүр. «Би Темірді хажы сапарынан тоқтатуға айтқаны» толғауларының үзінділері. «Көксілдер. Төренің кешігуі елден-дүр. Османов жинағындағы мәтін қазақтар арасынан жазылып. жарияланған Арыстанғали Беркалыұғлының «Ақын» (Қазан. аталмыш жинақ В. Радлов кітабынан – 13. Шалулығы белден-дүр... А..«Би Темірді хажы сапарынан тоқтатуға айтқаны» толғауларының толық нұсқалары.Радлов. Сонымен қатар айтылған ойды көріктендіре түсетін «құндызлы кырпув борк кийип» дегендей образды жолдар. ат жақсысы мен жігіт жақсысын санамалап.мәтініндегі ой А. Османов жинағында кездеседі. Себебі. Алайда. Шәлгездің «Жақсы үгітте»–«Би Темірге айтқаны». таныстырған XX ғасыр басында жарық көрген «Жақсы үгіт» (Қазан.) жинағындағы 8 тармақтан тұратын мәтінге жақын: Жалп-жалп еткен бәйтерек Жайқалмағы желден-дүр. Ноғайлар арасынан жазылған бұл екі мәтіннің түп төркіні М. Қазан төңкерісіне дейінгі дәуірде Шәлгез шығармаларын қазақ даласына кеңірек таратып.1910-1912).В. 14-15-бб. Ажалымыз қайдан-дүр. Және бір ерекшелігі – М. Байлардың мақтанбағы малдан-дүр.А.В. Сикалиев жариялауынан – 86 жыл бұрын жарық көрген. А. Демек. «Шайыр. «Жапырағы жасыл бәйтеректің» түп негізі саналатын М. Османов.1910-1912) жинақтары болды.А. «Шайырда–«Би Темірді хажы сапарынан тоқтатуға айтқаны» толғауының үзіндісі жарияланды. В. салыстыра беретін терме.» (Орынбор. Батыр болмақ сойдан-дүр.Сикалиев мәтіндеріне қарағанда логикалық жина–қылығы басым. Тәңірі өзі біледі. ұйқастары ұқсас келеді.. «Ақын» (Қазан. Сикалиев мәтінінде түгелдей қамтылады және өлең сөздері. Османов мәтіні бойынша толықтырылған бұл нұсқа – Шәлгез жыраудың «Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауындағы шумақтардың бірі. жүйесіздігі болғанымен.Радлов. толғауға тән дәстүрлі суреттеулер кездеседі. жыр ұйқасында «майдандир».»(Орынбор. 1912). Жалаңаш барып жауға ти.Сикалиев мәтін–дерінде айтушылардың аздыкөпті қоспасы. 1903). . Беркалыұғлы нұсқаларына қарағанда қазақ. В. ноғай халықтарында сақталған Шәлгез жырларының көп өзгеріске ұшырамағаны байқалады.В. 1912. «Ақында»– «Шағырмақ бұлт жайтастар». Ақ киіктің шабар жері майдан-дүр. М. «Көксілдерде» – «Би Темірге айтқаны».

ноғайлы дәуіріне жататын жырлар ноғай. жырау. Мұштах (1910). ал Шәлкез шығармаларының ең берісі XX ғасырдың бас кезінде қағаз бетіне түскен. Мақашқала. жоғалмас мұраға айналдырған игі еңбек иелері еді. Сейфуллин жазғандай[22. И. А. Жоғарыда аталған жинақтарда көне мұраларды қазақ. Ы. А.1935)кітаптары–нда кездеседі.М. не жариялатқан. А.Османов дәстүрін жалғастырып.Сейдалин. Мұның өзі Шәлгез жырларының ел арасында көне жырды көп білген кәрі құлақ қариялардың мол кезінде. «Көксілдер» жинақтарында жариялайды. Жайық аймағына кең тараған көне жырларды. халықпен бірге өмір сүріп келе жатқан асыл туындыларды тарихқа әйгілеп. Сейфуллиннің «Радлов жинап бастырған ноғай елінің ескі ел әдебиетіндегі әңгімелердің. Н. сондай-ақ. А. Жайық жағасын қоныс еткен қазақтар арасында молырақ сақталған. М. С. Бұл– екі кітапта да жарияланған « Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауының жекелеген үзінділері еді. сүйтіп халықтық асыл қазыналардың өмірін ұзартқан Ибрагим Шейхали (1874). Ғабдолла Мұштақ (Ғұмар Қарашев) Еділ. қазақ бірге жайлаған бағзы Еділ. ноғай жазушысы Б.Бекмұхамедов (1908). фольклорист Абдулгамид Жәнібековтің (Ауыл поэзиясы иа де ноғай ел әдебиеті. Сейдалин.С. жаттап өскен Алшын тайпасы Ноғайлы-Қояс руынан шыққан батыр жырау Шәлгез мұраларын Шәңгерей Бөкеев қамқорлығымен «Шайыр». Т. Беркалыұғлы сияқты қазақ жинаушылары мен бастырушылары арқасында жарық көрген. жырлардың «қазақшасы» ноғай еліндегілерден толығырақ айтылады» [22. Мысалы. Османов (1883).Абдуллин(Литературадан хрестоматия. жыршылардан тірнектеп жинап. ақын. кей ретте өздеріне дейін жеткен жазбалардан көшіріп қағаз бетіне түсірген. Шәлгез шығармалары кеңес жырларында М.Мақашқала. Шәлгездің ең көлемді.Қазан төңкерісіне дейінгі өзге ақын. Ғылыми архивтерге соңғы жылдары ел арасынан жиналған жырлардың өзі осы ғасырдың бас кезінде жарық көрген жинақтардан жаттаған нұсқалар болып келеді.327б] деуінің де қисыны бар. С. ноғай мектептеріне арналған әдеби оқулықтардың авторы. Распопов (1875). баба жыраулардан жас жыршыға ұласып. Ғ. Бірқатар жыраулар сөзі ел аузынан күні кеше ғана жазылса. 1935. Мұштақ. жырлардың бәрі де қазіргі қазақ атаулы елдің ескі ауыз әдебиетінде бар деуге болады.319б]. Радлов жинап бастырған ноғай елінің ескі ел әдебиетіндегі әңгіме. 1905-1934 жылдарда ноғай ауылдары арасынан «Сөз қазынасы» аталатын төрт томдық әдеби мұра жинаған ноғай оқытушысы. бағзы сөз жүйесі аса көп өзгеріске ұшырамаған күйде қағазға түсіп үлгергенін аңғартады. өзі жастайынан естіп. Ғ.А. жырауларға қарағанда Шәлгез жырларының бүгінгі ұрпаққа жетуінде бір ерекшелік бар. 1бөлік). А. Алтынсарин (1879).Беркалыұғлы(1910-1912)еңбектері ерекше атауға лайық. Жантурин. Жантурин. көркемдігі жоғары туындылары да Т.Толық нұсқасы . Бұлар атадан балаға. ноғайлар арасындағы кәрі құлақ қариялардан. С.

А. 27. «Поэты Казахстана» (1978) жинақтарында басылды. Шалкиіз шығармалары қай тілге аударылған? 2. Б. 2. 34.28. «Бес ғасыр жырлайды» (1984. ЖИЕМБЕТ ЖЫРАУДЫҢ ӨМІРІ.Шалкиіз шығармасын зерттеген кімдер? Әдебиеттер: 1. топтамаларда жарияланды. Шалкиіз қажылық сапардан кімді. кейбір шумақтарын толықтыруда А. Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының М. 21. Абдуллин кітаптары елеулі рөл атқарады. 15. 9. 1989). т. 36. 12. 5. 30. Беркалыұғлының «Ақын» жинағында жарияланған бұл толғаудағы мағынасы дүдәмал сөздерді анықтауда. 29. 31. 11. Және бұл басылымдардың бір артықшылығы – бұрын әрқилы антологиялар мен архив қазынасындағы Шәлгез жырларын біркелкі жинақтап беруінде Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. 19. жыраулар мұрасын халық назарына ұсыну жолындағы игі қадамдар еді. жыраулар мұрасының ғылыми басылымы (1982) жарық көрді. 4. 26. б. Шәлгез шығармалары кеңес дәуірінде қазақ тілінде «Ертедегі әдебиет нұсқалары»(1967)хрестоматиясында. неге алып қалды? 3. 32. ДӘРІС 6. Бұл істер – есімдері көмескі тарта бастаған ақын.35. Жәнібеков. ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ . 3. 17. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының Әдебиет тарихы бөлімі дайындаған XV-XVIII ғасырлардағы қазақ ақын. 33. 22. 10. 6. О. М.Мағауин құрастыр–ған «Алдаспан» (1971). 24. 13. 25.

Халық аңыздарының және көне шежірелердің айтуынша. Халқымыздың тарихында өшпес із қалдырған небір майталман ақынжыраулар өздері өмір сүрген кездің жақсылығын да. би.Жиембет өмір сүрген дәуір сипаты. әділетсіздікке. 4. 3. – десе. Жиембеттің арғы атасы – Ноғайлының қорғаны Алау батыр. Халқымыз «тіл бас жарады.ел қорғаған ер екендігін. 6. 2. 9. қарашаның көптігін айтып. Мұхтар Мағауин Жиембет жырау шығармаларын «Алдаспан» жинағында жан-жақты талдай келіп: «Бортоғашұлы Жиембет жырау көшпенділердің әскери аристократиясынан шыққан. яғни әскербасы батыры.. Кіші жүздегі үлкен тірегі. ірі ойшыл.Жырау шығармашылығының маңызы. Қазтуғанды. қай жылы өлгендігі жайында нақты деректер жоқ.. бұл жағдай үлкен жыраудың өзінің өлең-толғауларында да әдемі айтылған.Дәрістің мақсаты: Бізге жеткен өте аз мұрасының өзі-ақ Жиембеттің халқы үшін қолына найза да алғандығын. шежіре т.Жиембеттің есімін кеңінен танытқан «Есімге арнаған толғауы екендігі». ел қорғаған ер екендігін дәлелдейтіні.Өмірінің ақырығы кездерінде Жиембеттің қуғынға ұшырауы. қарсы екендігне студенттердің көзін өлеңдерін талдау арқылы жеткізу. 8. жырлардан. Алау – XVII ғасырдың бірінші жартысында жасаған тарихқа белгілі адам. Осы орайда Асан қайғыны. бас жармаса тас жарады. Тірек сөздер: Еңсегей бойлы ер Есім. халық жадында сақталған әңгіме. Есім . келеңсіз мәселесін де кеңінен толғап. ел басқарушы биі қызметін атқаруы. қырағы сардар Жиембет. әрі жорықшы жырауы». ескі шежірелерден жырау жайында біраз мәлімет ала аламыз.Жиембет Бортоғашұлының өмірінен мәлімет. Жыраудың барлық саналы ғұмыры Еңсегей бойлы Ер Есім ханның қасында өтіпті. Алау батыр. Жыраудың қай жылы туып. 5. Жиембет – Есім ханның әскербасы батырларының бірі. Еңсегей бойлы Ер Есімнің. Бұқар жырауды еске алсақ та жеткілікті. 7.Жиембет туралы біршама деректердің барлығы.Бізге жеткен өте аз мұрасының өзі-ақ Жиембеттің халқы үшін қолына найза да алғандығын. әскербасы. Кейде тіпті ханның жалғыз. Ол ұлы ханмен тең сөйлесіп.Жиембеттің тек жырау емес. Осындай асыл сөз иесі–XVII ғасырдың аса көрнекті ақыны. бас кеспек болса да тіл кеспек жоқ» деп сөз өнерін соншама биік бағалапты. Дәрістің жоспары: 1. кемеліне келтіріп сөз еткен.б. керек жерінде үзеңгі қағыстыруға дейін баратын сияқты.Жиембеттің атын ескі шежірелер қорынан да кездестіруге болатыны. Тек біздің заманымызға жеткен шығармаларындағы кейбір сәттерден.

Не деп жауап бересің?! – деген жыр жолдарынан жыраудың өзінің ел алдында. сол салмақты көтеретін жөні бар екенін де тереңнен қозғап айтады. кеше Еңсегей бойлы Ер Есім ханға да жолдас болдым. жақсыжаманды талғай білетін. данышпан да даңқты ел ағасына биіктен сөйлеу дегеннің қаншама ауыр екенін түсіну де. Ит түрткіні көресің. ханым. терең батырады» деген. Өйткені. Бұл жерде Жиембет жай ғана жырау емес. Жиембет қайда дегенде. ханға ауыр салмақ сала отырып. – деп. Ақын өзгенің де. хан алдында қадірқасиетінің қаншалықты екенін өте жақсы білетінін көреміз.ханның алдында иілмейтіндей сыңай да танытқан. терең пәлсапалық дүниесі. сен де артыңды ойла дегендей сыңай танытады. соншама қайратты. бірде Бұқар жырау Абылай ханға қатты реніш үстінде: «Сенен бұрын жеті ханды жебеледім. хан алдында қаймықпай. не дейсің. Қолтығыңа болдым демесін –дейді. арғы-бергіні толғай. жырау: Ертеңгі күн болғанда. . Сонда. Есім. Есім хан. Ол: Мен жоқ болсам. Жиембеттің жоғарыда сөз еткен «Еңсегей бойлы Ер Есім» толғауы хан мен екеуінің арасындағы келіспеушіліктен туған сияқты. сен оның бір түстігіне де жарамайсың. Есім хан. азуы алты қарыс ақын ары қарай тарата. Олай дейтін себебіміз. Қолыңа болдым сүйесін. Жиембет Асан қайғының сол толғауларының түрі мен мән-мазмұнын дамыта түскен. Тіпті қыза-қыза ақын ханға дөң айбат та көрсетіп қояды. Айналып ақыл табарға. өзінің де қадір-қасиетін терең сезінетінін аңғартып. Алтай мен Атыраудың арасын қалмақтан босатқан асқан жауынгер ханға Жиембеттің назы оңайға түсті деп айту қиын. сен жалғызсың. Жиембеттің Есім ханға шалыс келуі бір себептен Асан қайғыдан тамыр тартқан дәстүр жалғастығы сияқты. Алайда. жаужүрек батыр жырау ретінде де танылады. Ал бүкіл қазақ «Еңсегей бойлы Ер Есім» деп ардақтап алақанына салса. Ол – Асанның Әз-Жәнібекке айтты дейтін кең толғамы. сені есірткен Есіл де менің кеңесім! Ес білгеннен. ешнәрседен сескенбей. тармақтата толғайды. Ер Есімнің бағасын бұдан артық жеткізу мүмкін емес сияқты. Бір жағынан ханға мен көппін. «көп қорқытады. қасқая толғайды: Еңсегей бойлы Ер Есім. Есіктегі ебесін. Елің кеңес құрғанда. түсіндіру де қиын. – депті. Соншама айбатты.

қаумалаған қалың ағайынтуысы мен ақынды аса қадір тұтатын елі-жұртында екені анық. өштесе бастайды. ханым. ханым. Менің ерлігімді сұрасаң. – . ауыз-ауызбенен айтып. тіпті тұрысатын жерінде «жолбарыс пенен аюдай» ерлігі бар екенін де ескерте кетеді. үндемей аңысын аңду. ойнаспа. Әзілдеп бірге жүргенсің. Біздің естен кеткен жоқ. Зорлығымды сұрасаң. Еңсегей бойлы Ер Есім – ақынның інісі Жолымбеттің ерсі қылығына наразы екен. Жиембеттің күші. ол: Мені өлсе құнсыз кетер деймісің. Дегенімді қылғансың. Жылқыдағы асау тайыңдай. ханым. Кешегі өзіңнің ұрып өлтірген Тілеуберді құлыңдай. Бір жағынан Есім ханға жырау ешкімнен сескенбейтін жаужүрек екенін. Енді осы өлеңнің туу себебіне сәл тоқталсақ. Тілеуберді құлың мен емес. жоғарыда айтқанымыздай. Ол өзінің ішкі-сыртқы портретін айнытпай салып тұр. Өрлігімді сұрасаң. Оны біз жыраудың өз толғауынан білеміз.. көкірегіндегісін жасырмай бетке айту – шынайы ерліктің нағыз кісіліктің ісі екені түсінікті. Жыраудың осы өлеңде қолданған теңеу-эпитеттері жарасымды. Бекіре менен жайындай. қайтып көрместей болып. Ханымды – күнім. Мұның. Бұл туралы «Жақсы үгітте» былай делінген: «Бұрынғы достық дұшпандыққа душар болды. Ағбытпа. қазақы пиғыл. қазақы психология. Сіздің естен кеткенмен. Көк аспан қақырап. Жолбарыс пенен аюдай. Қайратымды білгенсің. күннен соң. ішінде иті өліп жатудан оңбаған тірлік бар ма. ақиқатын сардита айтқан. Жиембет ойлайды: сырттан томырайғанша. Көруші едім. қара жер қақ айрылып кетсе де. көкірекке келген сөзді айтып шығайын». Қарағай менен қайыңдай. Бұдан Жиембеттің өр мінезін. одан асқан зұлымдық бар ма?! Жырау бұл жолды қаламай. біржолата ат құйрығын кесіп.. бетпе-бет. сізді – айымдай. Беріктігімді сұрасаң. Есім хан.Меніменен. – деп толғаған Жиембет жырау өрлігіне сүйсіне түсесің. енді Есім хан Жиембетке де қыр көрсетіп. Менің ер екенімді көргенсің. жөн емес. Тымырайып кек сақтау. биік парасатын танып білеміз.

әріден қозғап. Хандар қалаға қылаған. Тасқан екен мына хан! Тіпті хан басымен «соқыр бурыл байталға» ер-тоқым. Ат құйрығын кесермін. ханым. ары қарай сонау бір алыстағы. Қарамасаң. Есім ханды биік бағалап. Арқаға қарай көшермін. Қылығың жоқ ұнаған. онымен мәжілістес. шебер суреттейді: Қалмақтың Бөрі ханы келгенде. Ат саурысын берермін.. сен де бір кездері менен мол сыбаға алып едің. Мұныңа. ұмыт болып кеткен ескі «жараның» аузын ашып. ханның сасып. оның ерлік істері мен парасатты ел басшысы екенін мойындап тұрғандай. сұхбаттас болмасқа серт бергендей шымырлата. бірге тұрғанын да жан-жақты сөз етеді. Қаланың қасы бүлгенде. . Қалай дегенмен де ханның арғы-бергі. Жырау қаншама күш көрсете сөйлегенмен. бір туып. Ол «мен кісіден көрген ізгілігімді жақсылықпен қайтаратын адаммын. Сенсіз де күнім көрермін. ханым. қолтығына демеу болып. соны ұмыта көрме» дей келіп. жайшылықта жанына жалау. айыл-тұрмансыз мінгеніне дейін тәптіштеп. ашына жырлайды: Қайрылып қайыр қылуға. қарашаның қашқан. Алыста дәурен сүрермін. ханға зіл тастай отырып. Қалмақтың Бөрі ханы келгенде.деп. Соқыр бурыл байталға Сонда бір жайдақ мінгенсің. қарама. Алашыма ұран десермін. Тас қалаға жан сақтап. Қаз мойынды ханыша. шыдаман. Тал шарбаққа мал сақтап. құдай тәубасын аузына келтіргендей. Қайратым қанша қайтса да. Жырау өзінің талай-талай қанды шайқаста көзсіз ерлік көрсеткенін. жақсы-жаманды жүріс-тұрысы мен көңілге қона бермейтін кейбір қыңыр қылықтарын есіне салып.. ақын тіпті Есім ханмен сырлас-мұңдас болып бірге жүріп. жаудың мысының басқан кезін нақты. оны екіншілей көрмеске. қорықпай-үрікпей салмақты сөз саптайды. Бұл – бұл ма. біте қайнасқанын да тереңнен толғайды. Қалада тұрып жылаған. буырқана. одан әрі Жиембет іс-әрекетін тереңдете. Сұлтандар суға сылаған.

28. 12. 9. тура қасқая қарап бетке айтуымен қымбат. 21. 32. 14. 10. 17. 33.Бұл толғау осындай ерекше қасиетімен құнды. 35.Есімге арнаған толғауының себебі не болды? Әдебиеттер: 1. шындықты ірікпей-бүкпей. 13.Жиембет жыраудың арғы атасы кім болды? 2. 27. 22. МАРҒАСҚА ЖЫРАУДЫҢ ӨМІРІ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫНЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ. 19. 24. Дәрісті бекіту сұрақтары: 1.Жиембеттің атқарған қызметі қандай болды? 3. 34. ДӘРІС 7. 11. 31. 29. 30. 26. 36. . 6. 25. 5. 3. 2. Сонау арғы ғасырлардан бері ұмытылмай ел есінде сақталып келуі де жұрттың көкірегіндегі көкейкесті айта алмай жүрген сөздерін жеткізуінен болса керек. 4.

Марғасқа жырау Есім ханның әрі батыры. осы атақты Ер Есім жайлы Қазанғап Байболов үлкен дастан жазған.Көпеевтің «Ел аузынан жинаған әдебиет үлгілері» атты қолжазбасындағы Марғасқа жырау туралы айтылғандарға тоқталуы. 3. Ол жыр Қазақстан Республикасы Ғылым академиясының Орталық ғылыми кітапханасында (№513) сақтаулы. өмірін толық меңгерту. не тарихи кітаптарда. Есім ханның үлгілі істерін талай тарихшылар жазған да. 5. Осы аталған еңбекте Ер Есімнің қазақ халқын қырық жыл бойы басқарып.әмірші. Дәрістің жоспары: 1. бүтін хандыққа Есім хан жеткен»! деп атаққа шыққан Еңсегей бойлы Ер Есімнің тұсында өмір сүріпті. Марғасқа жыраулар. Мағауин Марғасқа жырау жөнінде былай депті: «XVII ғасыр әдебиетінен қалған нұсқалар өткен дәуірлермен салыстырғанда біршама аз.қалмаққа қарсы жорық. жер тәңірсіп т. 4. Ғалым-жазушы М. Жыраудың өз дәуірінде әлденеше ұзақ-ұзақ толғаулары да болған шығар. шығармашылығының зерттелуі. Қатағанның хан Тұрсын» жырының шығу тарихы. Бұл кезде жасаған қазақ ақын-жырауларынан біздің заманымызға шығармалары жеткені – Жиембет. ол айбынды ханның әрі батыры. бүтін хандыққа Есім хан жеткен»! деп атаққа шыққан Еңсегей бойлы Ер Есімнің тұсында өмір сүргендігі. Марғасқа жырауды қай жылы туып. белдеуінен тұлпары кетпегені. бірақ ол туралы XVII ғасырдағы Марғасқа толғауы ерекше бағалы екені даусыз. Бір орталыққа бағынған күшті мемлекет құруға тырысқан Есім ханның өз мақсатын орындау жолында жеке ұлыс-тайпалардың хандары мен ірі . өмірінде бел шешіп тыныш ұйықтамағаны жан-жақты айтылыпты.б. бұл күнде ұмыт болған. Ғылымда Марғасқа XVII ғасырда өмір сүрді деп айтылады. әрі ақылшы жырау болғандығы жайлы. шығармашылығын. немесе ескі шежірелерде мына жылы дүниеге келіп. айтқан да шығар. Марғасқа жыраудың өміріне тоқталу.М. 2. Алайда.Біздің заманымызға жеткен Марғасқа жыраудың «Ей. Тірек сөздер: Қатаған. Өйткені. Ал. не көне құжаттарда. білегінен қылышы түспегені.Дәрістің мақсаты: Марғасқаның бізге жеткен жырларының тақырыбын ашу. әрі ақылшы жырауы болғанға ұқсайды. Марғасқаның ел аузында «бүтін билікке Төле би жеткен. кезінде хатқа түспегендіктен ел жадынан шығып. Шашышқылы. Бұл екеуінің де аты XVII ғасырдың алғашқы жартысында билік құрған хан «Еңсегей бойлы Ер Есіммен» байланыстырылады. Марғасқа ел аузында «бүтін билікке Төле би жеткен. қай жылы қайтыс болғаны әлі де белгісіз. соның көбісі бізге жетпеген. мына жылы дүниеден өтті деген нақтылы дерек кездеспейді.

көліктерін түп көтере қалмақтар айдап кетіпті. Шанышқылы руларының ханы. Қатағанның ханы Тұрсын Кім арамды ант ұрсын. Есім ханның Ташкентті алуы өте шұғыл. Есімнің жолына кесе-көлденең тұрғандардың бірі – Қатаған. Жоғарыда айтқанымыздай. – деп ашына айту себебі де осыдан. 1627 жылдар шамасында Тәшкенттің сол кездегі әміршісі Тұрсын ханға байланысты туған. Қоқан. Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының осы уақиғаға қатысты қолжазбасында былай делінеді: «Еңсегей бойлы Ер Есім Түркістанда қазақ ханы болып тұрған күнде Ташкентте Тұрсын хан Қатаған деген жұртты билеп тұрды. – деп Тұрсын хан кеңес берген соң. XVII ғасырда өмір сүрген Марғасқаның бізге жеткен жалғыз өлеңі ғана бар. Мың сарбаз шөл далада жаяу қалады: . Тәшкентті билеуші Тұрсын еді. Марғасқаның: Ей. аяғынан шық». Есім ханның Тұрсын хан сілтеген жорықта көп қиындықты басынан кешіргендігі болса керек. Тұрсын ханның сөзінде тұрмауы болса. екіншіден. Елсіз-күнсіз далада кім жүруші еді деп Есім хандар аттарын қоя беріпті.феодалдарының қарсылығын тойтарып отыруына. Мағауинның бұл деректері Марғасқаның өмір сүрген кезінен біраз мәліметтер береді. Тұрсын хан мен Есім хан ант етісіп. мың кісі қосын алып Есім хан күншығысқа бет қойды». Көп жұртты харап қылады. Тәуелсіз әмірші болғысы келген Тұрсын Есімнің қалмақтарға қарсы жорыққа кетуін пайдаланып қазақ ауылдарын шабады. Тұрсын ханның өзін өлтіреді. Қатағандарды қырғынға ұшыратады. Сен күншығысқа қосын қылып аттан. Ұзамай-ақ кезек Қатағандарға келеді. «Күнбатыс Бұқар. жыртылып айрылған аңнан басқа дәнеме жоқ екен. Тұрсын хан Есім ханды алдап аттандырып жіберіп. Бұлар бейғам жатқанда. – Бұл мақал содан былай жұрт аузында қалыпты деседі. дұшпанына мейірімсіз Есім жорықтан орала салысымен Тәшкентті шауып алып. Қай кеткенді ант ұрсын. Мәшһүр Жүсіп бұл ретте былай деп жазады: «Ол күнде Шу мен Сарысу асқан соң. Мұның себебі. бір-бірімен жау болмасқа бата қылысты. Қаланы алу барысында көп қан төгіледі. Бұл шағын өлең небары 13 жол. Ұзын аққан Ертістің басынан кір. М. Ертіске дейін елсіз. кейде қантөгіске баруына да тура келеді. Мәшһүр жазбаларында бұл екі жол сәл өзгеріспен былай делінеді: Қатағанның хан Тұрсын. Есім ханның батырларының бірі. Самарқандпен жауласуға мен қарсы тұрайын. әрі жорықшы жырауы Марғасқаның біздің заманымызға жеткен бір өлеңі осы оқиғаға байланысты туған». Бұл оқиға Абылғазы баһадүр ханның айтуынша 1627 жылы болған. иесіз қалған елді шауып алады. Ызақор. біріншіден.

— Бір адамға қырық адамның күшінің жетпегені ме?! — Иә. Аттарын шідер салып қоя берді. 40 адамға бір шаһар халқының күші жетпейді. Міне. ханның бағытымен артынан жылжып отырады. — Онда неге мені байлап тастамадыңдар? — Күшіміз жетпеді. Хан жынданып кетеді. Мен жортар аттың он күнге баратын жеріне бір күнде барамын. Бұл кеңесті оларға кетерінде Есім хан береді-мыс. Бір адамға 40 адамның әлі келмесе. оның бұл сөзі еңсесі түскен сарбаздардың рухын көтереді. — Тақсыр. Көрінген сол қараны кертағы деп. Хан он күндік жолды бір күнде жүре алмаса да. Бойында Шідертінің қара көрді. У-шусыз Тұрсын ханның ордасын басып алады. хан ием. солай болды. бір бет ақын Марғасқа: Ей. шылбырын қолдарынан шығармай ұстайды. өз аттарымен бірге жаудың да аттарын айдап кетеді. . Мұны көрген хан шылбырды жасырынып келіп. – дейді. ертеңгісін әркім өзінің шыбығын алып. Әрі-беріден кейін хан орнынан тұрып: «Маған не болған. басып алғанын айтады. қонған жерлерінде қолдарындағы шыбықтарын бір жерге жиып. Есім ханның кейінде жаяу қалған сарбаздары қолдарына бір-бір шыбық ұстап. жолға шығады. әрі баспанасыз. Маған еругіе жарайтының бар ма?» – дейді. күндіз-түні қостың қасында. әрі азық-түліксіз он күн бой құлан жортпас қу медиенде ауыр қиыншылықтарды бастарынан өткереді. сөйтіп Ташкентті басып алайық. — Ендеше. Есім хан тұлпарының сырына қанық қалмақтар оның ер-тоқымын алмай. үсті-басымның бәрі шаң ғой». Алайда. сіз жындандыңыз. білдірмей кесіп жіберіп. Бұл жол бойы қанша адамның опат болғанын білу үшін керек екен (өлген сарбаздың шыбығы орнында қалады). байлап тастамақшы болған қырық жігітін қырық жаққа лақтырады. атының үстіне қарғып мінеді де. Есім ханның тобы алыстан көрінген жау жасағын аңдармен шатастырып тағы да алдауға түседі. Қатағанның ханы Тұрсын Кім арамды ант ұрсын. осы қырқымыз да жынданайық. біз бүйтіп жатпайық. Есім хан жасақтарына: «Азаматтар. Бір кезде тынығайық деп жата кетеді. Есім хан ақыры аттарын айдап кеткен жауды қуып жетеді. осы кезде Есім хан жасағының ішіндегі өткір. жолда біреу Тұрсын ханның елді шауып. – деп. Ұзақ шайқастан арып-ашып қырық сарбазымен ғана елге жете берген Есім ханға. Есім хан айтқанындай Ташкентті бір-ақ түнде қолына қаратады.Мінгені Есім ханның ала белді. жолдастарынан сұрайды. «аттандап» айғайға басып. шоралар. ол өзінің Көкаласын таба алмай көп іздейді.

Марғасқа жыраудың хан Тұрсынға арналған өлеңінің шығыуына не себеп болды? Әдебиеттер: 1. 30. 12. – дейді. 25. Дәрістің мақсаты:Ақтамберді жырларының азаттық. халқына деген қамқорлығы айқын көрінеді. бостандық толғаулары екендігін жеткізу. 11. АҚТАМБЕРДІ ЖЫРАУДЫҢ ӨМІРІ. ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ. 10. Алғалы тұр жаныңды. 4. Тірек сөздер: Күлдір-күлдір кісінетіп. 27. 13. Жер тәңірісіп жатырсың! Алтын тақта жатсаң да. Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. Шашқалы тұр қаныңды[118. 24. 9. 19. 6. Ажалы жеткен пақырсың! – деуі кездейсоқ емес еді. 17. Мұндай сөзді айту тек Марғасқа сияқты жүрек жұтқан жыраудың ғана қолынан келген. 2. 28. 31.б. 32. 15. Марғасқаға дейінгі және одан кейінгі біраз жыраулар жайында осыны айтуға болады. Марғасқаның бізге жеткен қысқа өлеңінде батырлық сарын басым. 21. 29. Жүрек жота т.Жазықсыз елді еңіретіп. Жер тәңірісіп жатырсың! Алтын тақта жатсаң да. Бүкіл бір шаһардың ханы Тұрсын ханның алдында Марғасқаның қынаптан суырған қылыштай өткірлікпен: Жазықсыз елді еңіретіп. 36. 3. ДӘРІС 8. . 33. Осы бір түйіп айтылған өлең жолдарынан ақынның өжеттігі. 26. Ажалы жеткен пақырсың! Еңсегей бойлы Ер Есім Есігіңде келіп тұр. 5. 34. Жалғыз Марғасқа емес. 22.103б]. балпаң-балпаң. 35.Ғалым жазушы Марғасқа туралы қандай пікір айтты? 2.

аты әр жерде айтылғанымен. жортуыл жыршысы. Ауыз толтырып айтар байлығы болмағанын өзі жасырмайды. жырау жорық-жортуылдарға мүлдем ілесіпті. Ақтамберді жаугершілік заманның әрқилы кезеңдерін басынан көп өткерген. көне қазақ поэзиясы екендігіне түсінік беру. беделді болғандығы туралы түсінік. әділетке жүгінеді. халықын жаудан қорғаушы. 6. 93 жыл өмір сүріпті. шындық туралы шымыр шешендік сөздерді түйдек-түйдегімен тастайды. яғни 1675-1768 жылдарда дәуір кешкен.Дәрістің жоспары: 1. Жырау баққа да. Доспанбет сияқты өзінен бұрынғы аталар мұрасының заңды жалғасы. елдік. 2. қылыш ілдім білекке» десе. еркіндікті. асылы. ерлікке. күрес шындығынан алынған тартымды тирадалар. әрі балуан.Ақтамберді толғауларының қайнар көзі-Шалкиіз. өмірінің тең жарымының көбісі басқыншылармен күресте еткен кісі. Ақтамберді қазақтың көне жыраулық эпосының белді өкілдерінің бірі.Өте жастай өлең шығаруы. шиыршық атқан . жерлік мәселелерін жырларында жақсы көрсетеді. әскербасы батыры. Бәрі де сол тұстың ауыр тұрмысынан. Егер ол «он екіде аттанып. адамдыққа. әрі төгілмелі жырау болғандығы туралы мәлімет. тарихи оқиғалардың бел ортасында жүріп азаттықты. Жырау ақиқатты айтудан тайсалмайды. піскен ойын шашыратпай. 7. Өмірін түсіндіру барысында өлеңдерін дәлел ретінде пайдалану. «Ақындық даңқы жас кезінде шыққанына» қарағанда. әрі “Тауарих хамса” бойынша Ақтамбердінің атақты Қаракерей Қабанбаймен бірге Найманның бір көсемі. адалдыққа. қысқа нақлият сөздерінің шебері болса керек. XV-XVIII ғасырлар поэзиясында ондай жағдайлар кездеседі. Абай ауданының Жүрек Жота төбесінің басында екендігінен хабар беру. көкірек көзі халың даналығымен суарылған. 5. от басы.Ақтамбердінің бейіті Семей облысы. әрі батырлығымен халық арасында өте бетті. Ақтамберді жарлылық пен жалғыздықтың тауқыметін көп көргенге ұқсайды. бізге мұрасы молырақ жетсе керек еді.Ақтамбердінің жай жырау емес. күреңді мінгені”. 4. Тұрмыстың қыр-сырын. халық үшін “күлдір-күлдір кісінетіп. 3. Ерте есеюіне сол кездегі жаугершілік заманның да әсері екеніне кеңірек тоқталу.Жырау ұрпақтарының айтқан деректері. Немесе Ақтамберді өлеңдерінің біршамасы басқа жырауларда ауысып жүруі мүмкін. арнайы зерттелмеген авторлар санатында. таққа да таласпайды. Көңіліне түйгенін. әзірше қолда бары шағындау. Егер «Алдаспанға» сүйенсек. Қолдағы қазынасына қарағанда.Ақтамберді елін. батырлыққа шақырған жауынгер екендігіне ерекше назар аудару. Ақтамберді.

мінезін. Ақтамберді сияқты көреген жырау атамекенді тар мағынада түсінбесе керек. өрісін айқындайды. көңілі қалғанын. дала заңын өздерінше жасауға тырысқан. Сұлуды сүйер ме екенбіз. келелі кеңеспен жыраулар ел. Сырттан сауыт киген соң. . ерлікке шақырады. сынау-мінеумен. алыс арманын айтады. Қоңыраулы найза қолға алып. ірілеу боп келсе толғауға түсіп кетіп. Көшпенді тіршіліктің де өзінше бір қуаты. Ақын өзінің замандас жас ұрпағын табандылыққа. Күреңді мінер ме екенбіз. Күдеріден бау тағып. риторикалық сауалдар. Кезінде Ақтам6ерді толғауы да осал қызмет істемеген.күйінде айтып кете берген. ерлікті. айтыспен. Қоңыр салқын төске алып. Исі қазақтың тұтастығын. іргесінің ыдырамауын ойлаған көсем шешендердің бірі. Күрек тісін ақситып. Ол өзінің ғұмырнамасын жырларына толық түрінде болмаса да ептеп түсіре берген. «Көшпенді ақындардың өлеңдерінде өзара ұқсас бастау. жауға батыл аттану және оның алдында тізе бүкпеуге үндеу сарыны ерекше естіледі. арманын. ерлікке үндеу. Қынжыла толғанып шығарғандары ошақ басы емес. ат үстінде түн қатуға әзір. Ақтамбердінің бүкіл шығармасынан жауынгерлікке. қолымызға әлі қомақты дүниелері түсе қойған жоқ. романтикасы барын Ақтамбердінің афоризмдерінен байқау қиынға түспейді. отырықшылдықты ойлауына қарағанда. күйінгенін. Өзінің жырларында ол батырлардың ересен ерліктерін асқақ береді. Эпикалық кең тынысты туындылары да болуы мүмкін. Қол қашырар ма екенбіз. Күмбір-күмбір кісінетіп. соны сыртқа шығарған. Бала-шағасын ұмытуға. Ал тап берген жауға қарсы жігерлендіруге. Ақтамберді творчествосында басқа тұстастарына қарағанда «меннің» көріне бастауы анықтау секілді. Кіреуке тон киер ме екенбіз. Жағасы алтын. Әзілмен. Тақпақ-термелерінде ішіне сыймаған ойлары жатыр. кіріспе. елдікті аңсаған зиялы зергердің келбетін танытады. алға ұмтылдыруға келгенде одан өткір үгітші. Мәселен. Бірақ. жеңі жез. Жырау жырлары қарапайым қауымның ой. күн дауын шешуде зор рөль атқарған. Шығыршығы торғай көз Сауыт киер ме екенбіз. жағымпазданып тәуір көрінемін деу онда жоқ. Жалған айтып. біраз алысты қиялмен болжаған адам. «Ақтамберді жырау (1675-1768) эпикалық жанрдың ақыны болған. жер. трибун кездеспейді.

– деп. Бөгембай. Сыртқы жауға шапқанда бірігіп кететін де. т. Қабанбай. батырларды Ақтамберді білмеді деп және айта алмаймыз. Еңсегей бойлы Ер Есімге тап берген Жиембет жырау Бортоғашұлының жүрегінің түгі бар шығар деп ойлап қаласыз. Беріктігімді сұрасаң. ел тонағыш. Даугерден сөзді әуелі Ақтамберді жырау бастап: Уа. ойнаспа. Пенденің бағы ашылмас. өз пайдасы үшін қарапайым халық өкілдерін құрбандыққа шалатын әділетсіздерін жыраулар аяусыз мінеп-шенеген. Қарағай мен қайыңдай. ішкі жағдайдағы жесір дауында. Ақбөкен келіп жығылар. Зорлығымды сұрасаң. Алдын қазып орласа. Меніменен. ел батырларымен үзеңгілес бола жүріп. ер құнының тұсында өзара шыж-быждасып та қалған. салыстырулар қиялының көріне бастауы бой көрсетеді». жыраулар да белсене қатысқан. Жиембет пен Марғасқада болған батылдық Ақтамбердіде болмады деп айта алмаймыз. Қара бұлт торласа. сөзімен де Орта жүзді аузына қаратқан жыраудың ер үстінде өткізген жорық күндерін тізіп айта бермеуі де мүмкін. . Бәлекет елде көбейер.лепті көтермелер. Бекіре менен жайындай. ел арасында жүрген шығармалары бар шығар. Олар тақта отырған хандардан тайсалмаған. Жылқыдағы асау тайыңдай. Ақтамберді сол кезде елудің о жақ бұ жағындағы жігіт екен. Өрлігімді сұрасаң. ханым. Ғалымжан Мұқатовтың айтуынша: «Найманнан Қабанбай батыр мен Ақтамберді жырау жүз кісімен келіп. Әніки. қарт Бөгембай. жесірін даулайды. Тарихи деректердің ар жағында не нәрселер жатқанын біз кейде бажайлап біле бермейміз. Жырау – өз уақытының көрегені. оларға арнау. Соған қарағанда Ақтамбердінің әлі қолымызға түсе қоймаған. Жігітті жігіт қорласа. Құяр жауын аспаннан. ерінің құнын. Өзге жырауларға қарағанда Ақтамбердіде қаратпа тіркеспен басталатын өлеңдер жоқтың қасы. дәстүрлі теңеу. Хандардың ішіндегі қаныпезер. 1728-1730 жылдары жорықтарға батырлар да.б. Жаугершілік заманда өмір сүріп. Менің ерлігімді сұрасаң. толғау айтпауы қалай деген сауал туады. Ерлігімен де. Жолбарыс пенен аюдай.

қолдың қысқалығынан жапа-зәбір шеккенін шығармаларынан танимыз. Түр. «Ел күйінгенде күйінген батыр. Қарысқан жау бүлк етпес. Алғыр. Сонда Қанжығалы атынан Үмбетей жырау буырқанып. Ақтамберді өлеңдері жыраулардың ауыз әдебиетінен бөлініп. Ақтамберді мұндай ел ішіндегі бітімдерге аз араласпаған болуға керек. Ақтамберді жырау табиғатқа. Өз уақытының қашанда озық ойлы кісісі болу жеңіл міндет емес. Бұл да жыраудың өсиетші. Дұшпан қорлап не қылмақ. ерлік пен өжеттігін және жасырмайды. Ерліктің қалың ортасында жүрсе де. Халқына қымбат жыр сыйлаған жүйріктердің қашанда бағасы өлшеусіз болмақ. жеке отау тіге бастағандығына дәлел. Ақтамбердіден қалған мұра әзірше 300 жолдан аспайды. мұңын да. . Қанды көбік жұтқызып. Жау емессің күш жетпес. Шарықтап аспанға да шығып кетпейді. Жуылмай қастың қанымен.Маңдайы қалың сорласа. қиындық пен ауыртпалықтың момын халықтың иығына түскеніне күйінеді. объект жағынан Ақтамбердінің басқа жырауларға ұқсайтын да. жерден. адамдарға бір табан жақын. Ұрын келген ер қайда? Жесірім қайда тіл өтпес? Жендетті көрсет көзіме. Желіккен басты кім кеспес! Еліңді жүндей түткізіп. Жайратамыз осы кеш! – дейді сұстанып. мол армандағанын. елден қуат алады. ұқсамайтын да жақтары бар. сырын да тыңдаушысынан жасырмайды. Ақтамберділердің өзі де. Халық даналығын көркейтіп одан әрі жетілдіруші. бірінің қолынан келе бермейді. шыдап көр. ерегісте мыңға татыр» демекші. Әлгі есіңізде болар. сөз өнерін жаңа ерге апарушы ретінде көрінеді. тақырып. бастан кешкен ғұмырлық тәжірибесін қорытады. жырау қарапайым халық тұрмысын бейнелеуге көбірек бұрылған. тебірене тоқтау айтады». ақыншы. орақ ауызды шешен. Соғыс алаңы мен сөз майданында қатар көзге түсу екінін. кәне. Қынаптан қылыш суырмай. Дарабоздай қолбасы Абыройын кірлетпес. кеңесші болғанын көрсететін ерекше көрініс. Бақыт басқа орнаса. сөзі де мыңға татитыны рас. ел сүйінгенде сүйінген батыр. жалғыздықтан. Шабыссаң. Екі жақ пәтуаласады. тіршілікке көңілі толмай. Намысқа тиген кір кетпес.

Жетім менен жесірді ішіп-жеп. жыраулар мұрасынан айқын көреміз». келсе адамдық жаса. білгеннің бәрін тізе бермейді. Одан кейін мүдірместен жүйріктей сілтеп кетеді. Мұндай әдіс. Түбінде жақсылықтың жеңетіндігіне сенеді. елдікті жырлаған жыраулардың бірі Ақтамберді толғаулары мен төрттағандарында осы ізгі бағытты берік ұстанған. жалаң айтпай. сенімді сезіледі. кемтар қауым даналығын суреттеу. астарлап жатпайды. ащы шындықты . қарапайым тұрмысына жақын тұрады. Ол өмір туралы көп толғайды. Ақтамберді жырау сол жайды жақсы ұғындырады. «Халық әдебиетіндегі адамгершілік пен ерлік. Жыраудың халық үшін қадірі сонда жатса керек. әшекейлеп. Сондықтан да Ақтамберді афоризмдері иланымды. Негізінен дидактикалық сипатын сақтайды. айшықтай ой тастайды. «Кәрі ақсайды ақылдан. Жырау көрген. ер ақсайды жақыннан» десе. аталық өре тұрғысынан толғап екшеп. салыстыру арқылы әдемі. шешендік өнерді де жастайынан аңсаған адам. не одан да көп кіріспе жасайды. өз уайымының шеңберінде қалып қоймай. немесе «Атадан жалғыз туғанның» халі қандай. не жыр арнаған адамның өмірбаянынан баяндаудан бастап кетеді. Ғибрат. өзара тұтас бір туындының келбетін береді. шебер күйде. Бір құбылысты екінші бір құбылысқа теңестіру. қалыптасу кезеңін XV-XIX ғасырлардағы тарихи жырлар мен ақын. Осындай жақсы үйренудің нышандарын Ақтамберді поэзиясынан көреміз. әдетте. Ақтамбердінің «Күмбір-күмбір кісінетіп» дейтін атақты толғауы сондай бір көркем шабыттың келісті көріністі сияқты. берекелі бейбіт өмірді іздеу идеялары – халықтық абзал дәстүрдің құлан иек атқан таңы. еркін. көрген. Сол адамгершілік пен ерлікті. саралап қана шығарады. қияға сілтерге қажет. Тұрмыс. жал-құйрықсыз жалғыздар» екенін анықтайды. пендешілікке барма дейді. түйгенін жырау зерделі насихатпен. Қолымызда бар шағын шығармаларының денін Ақтамберді жасының ұлғайған кезінде шығарған шығар деген пікірге тірелеміз. көңілге қонатын сөзбен табиғи жеткізеді. жырауға желпініп. Діттеген жеріне жетіп тоқтағанша жырау көркем сөзді барынша төгіп салады. туу шағы болатын. Жырау толғаулары өміріне. қанатын қомдап. нақылдары жарасымды. «Сөзі көпке өтпесе. тіршілік күйі туралы түйіндері жеке болып келгенмен. іштегі дертін сыртқа.«Атадан алтау туғанның» жүрегі қалай. жай-күйіне. алуан ойларға батады. Олай дейтініміз. халық шешендігінен үйренеді. Ол дәстүрдің өмірлік орнығуын. ел қорғау. Тегі. Суырып салмаға да (импровизация) іштей дайындық қажет. ондай әзірлікті жырау ауыз әдебиетінен алады. білгенін. сол кездегі кедей қауымның ауыр тұрмысына ортақтастырып шығарады. өз басынан кешкенін қорытып береді. Ақтамберді ерлікті де. Ауыз әдебиетінің озақ үлгілерінен өнеге алғанын жыраудың көркем тілі айтып танытады. оны қорлауға қарсы шығады. көкірегіне түйгенін салмақтап. Ақылды да жадағай. Тақырыптың ішіне кірместен бұрын бес-алты ауыз. не табиғатты суреттеуден.

аңғарамыз. «Жауласарға жау емес, дауласарға дау емес, жақынға қылман
зорлықты» десе, адам қарым-қатынастарының күрделі, астарлы екенін шебер
тілмен түйеді.
Жыраудың тұжырым-түсініктері өз ортасының қоғамдық түсініктерінен,
әдет-ғұрпынан, салт-санасынан хабар береді. Ақтамберді айтпағын аса
жұмбақтамай, ашық үнмен, қанық бояулармен береді. Ләззаттан гөрі, тұрмыстан
жеген опығының молдығын жасырмайды. Жинақы, жұмыр шумақтарға терең ой
сыйғызып жібереді. Ру мәселесіне емес, рухқа көңіл бөледі. Топшыларын
өрнекті, таза тілмен жеткізе біледі.
Дәрісті бекіту сұрақтары:
1. Ақтамберді толғауларының қайнар көзі кімдер?
2. Ақтамбердінің зираты қайда?
3. Ақтамбердінің Қаракерей Қабанбайға қандай қатысы бар ?
Әдебиеттер: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 9, 10, 11, 12, 13, 15, 17, 19, 21, 22, 24, 25, 26, 27,
28, 29, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 36.

ДӘРІС 9. ТӘТІҚАРА АҚЫННЫҢ ӨМІРІ, ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ.
Дәрістің мақсаты: Бізге жеткен жырлары аз болса да тіл байлығы

өткірлігімен әдебиетімізде өз орнын алатындығын
дәлелдеп, өмірін, шығармашылығын меңгерту.
Тірек сөздер: Кебеже қарын,кең құрсақ,жортуыл кернейшісі,болат найза
т.б.
Дәрістің жоспары:
1.Тәтіқараның азаттық үшін күрес ұраншысы,басқыншыларға қарсы
халықты ұрысқа шақырушы жауынгер ақын, “жортуыл кернейшісі”
екендігі.
2.Оның өз заманының ең көрнекті, ең қуатты, ең алдыңғы қатарлы
жыршысы, яғни ақыны болғандығы.
3.Ұлы Шоқанның Тәтіқара жырларына назар аударуы.
4.Ақын өмірінен мәлімет.
5.Ақын есімінің әсіресе 1756 жылы қазақ жеріне басқыншылықпен кірген
Цин үкіметіне қарсы күресте ерекше танылуы.
6.Абылайдың жауынгершілікке аттанғанда жанынан тастамайтын сенімді
серігі, оның сарбасшысына дем берушісі болғандығы.
7.Тәтіқара жайында таралған әр түрлі аңыздарға шолу.
8.Шығармашылығына талдау: «Қамыстың басы майда, түбі сайда ».
Өлеңнің шығу тарихына назар аудару).
Абылай сарбаздарына қауып төнгенде, жігер беру, намыс қайрау
мақсатында туғандығы.
- Абылай заманындағы әр батырға сипаттама, баға беруі.
Тәтіқара– XVIII ғасырдағы қазақ ақын-жырауларының көрнектілерінің бірі.
Абылай бастаған сарбаздардың айтулы жырауы. Жалаң қылыштай өткір
мінезімен, табан астында суырып салма шапшаң айтқыштығымен
жорықтастары алдында үлкен беделге ие болған. Аспаннан бұрқаған қара
дауылдай, жерден шыққан қара пәледей жау төнгенде, яғни жасақтардың барар
жер, басар тауы қалмай тығырыққа тірелгенде көптің көш бастайтын серкесі
іспеттес. Сол себепті де ол:
Алдыңнан – су, артыңнан жау қысқанда,
Ер жігіттің ерлігі осындайда! –
деп, тосылып тұрған сарбаздарға ұран тастайды. Кескілескен бір ұрыста
жыраудың осы ұлағатты сөзінен кейін қара түнек бұлттың ішінен күн жарқ ете
түскендей жасақтар арындап тасып жатқан судан аман өтіпті деседі.
«Тыңдаусыз болса сөз жетім, іздеусіз болса қыз жетім» дейтін
бабаларымыздың ердің құнын екі ауыз сөзбен шешетін есті сөзге тоқтамаған
кезі кемде-кем. Өз өмірінің көбін шапқын-сүргінде өткізген қазақ халқы елін
жаудың ызғарынан, жерін жаттың атының тұяғынан қорғаштап-ақ баққан ғой.
Ол үшін ақау шықпас ауыз бірліктің, мызғымас жігердің қажет екенін өмірдің

өзі көрсеткен. Осы орайда сүттей ұйыған татулыққа кім шақырмақ, төмен
түскен еңсені кім көтермек? Мұндай кезеңде жыраудың орны өзгеше. Жырау –
халықтың қорғаны, ол ең алдымен өзін емес, өзгені ойлаған. Екінші сөзбен
айтсақ:
Алдаспан ауыр қылыш суырған,
Ажалға қарсы жүгірген, –
дегендей ел-жұртының қылышы, семсері.
Ел аузындағы деректерге сүйенсек, оның ішінде шежіре қарттардың
айтқанына құлақ ассақ, Тәтіқара Сарыкөл маңайындағы Уақ руынан шыққан,
Уақ ішінде Қалмақ деген атадан, Ақынның туып-өскен жері – қазіргі Қостанай
облысының Урицкий ауданы.
Тәтіқараның саналы өмірінің бәрі дерліктей Абылай ханның төңі-регінде
өткен. Оның себебі, жұрттың бәріне билігін мол жүргізу үшін Абылай өз
маңына ақын, жырау, шешен, батырларды топ-топ ұстаған.
Тәтіқара жыраудың «Қамыстың басы майда» атты толғауы мен Ер Шобан
жыраудың толғауы сырттай бір-біріне ұқсас. Екеуінде де көптеген батырлардың
аттары аталып дәріптеледі. Оқиғаның шығу төркіні де екеуінде бір негіздес.
Екеуі де жан қысылғанда айтылған мадақ.
Тәтіқара жырында аталатын батырлардың өмірде болған адамдар екені
тарихтан белгілі. Айталық:
Қамыстың басы майда, түбі сайда,
Жәнібек Шақшақұлы болат найза, –
дегендегі Арғын ішіндегі Шақшақ деген кіші атадан шыққан Жәнібек батыр
Абылай ханға асқан ержүректілігімен, қара қылды қақ жарып кесіп айтатын
әділдігімен, ұсақ-түйекке мән бермейтін еркек мінезді тәкаппарлығымен ұнаған.
Ш. Уәлиханов батырдың бір көрінісін былайша суреттейді: «Үнсіз темекі
тартып отырған батырға жас жігіт батыл жақындап келіп:
– Жәнібек батыр, темекіңізден мархабат етіңіз, – дейді. Жәнібек жас
батырды елемеген кейіппен темекісін өзінің қалтасына салып қояды. Аздан соң
қайтадан ұрыс басталып кетеді. Сарбаздар бірі садақпен, бірі айбалтамен, бірі
шоқпармен ханның төңірегіне жинала бастайды. «Алғы шепке шығатын кім
бар?» деп Жәнібек батыр жар салады. Сонда өзінен темекі сұраған жас жігіт
Байғазы бірінші болып саптан алға шығады. Он мың сарбазы бар қалмақтар жан
қояр емес, түтіп жеп жылжып келеді. Ақыры қазақтар тым-тырақай қаша
жөнеледі. Қалмақ басқыншыларының алдында еңгезердей ірі қалмақ бірнеше
қазақты аттарынан аударып тастап, жайпап келе жатады. Сонда Жәнібек
ақырып: «Біздің қазақтардан мына бір есерсоқтың басын шауып түсіретін бір
еркек кіндікті тумаған ба?» – дейді. Бұл сөзді естіген соң қатты намыстанған
Байғозы жаңағы атан түйедей қалмақты садағымен ат үстінен қалпақтай
ұшырып түсіреді. Қазақтар бұл уақиғаға қатты рухтанып кетіп, кері соғады да,
жеңіске жетеді. Байғозының ерлігіне сүйінген Жәнібек оған шақшасын
ұсынады. Байғозы Жәнібек батырға жақындап келіп: «Батыр, темекіні тартатын

Баян деп қосарлап атайды. олар мыналар: Бөкейді айт Сағыр менен Дулаттағы. Абылай ханның бірде «Өз батырларыңыздың ішінде қайсысы сіздің жүрегіңізге жақын?». Біз төменде тағы алғыр батырлармен жүздесеміз. Өзге батыр қайтса да. Жігіттік. Ер Абылай қорыққан жоқ. . бір қайтпайтын Сары менен Баянды айт Уақтағы. – дей келіп. Ағашта биікті айтсаң қарағайды айт. кейінгісі өз аулында отырып жаудың зәресін алды. Деріпсәлі. Ол бар өмірін елі-жұрты үшін сарп қылған аяулы азамат. ерлігі және мінезі жағынан Бәсентин Малайсары. қалмақпен бір қатты ұрыста Баян батыр өзінің бауыры Сарымен бірге қайтыс болады. Алғашқысы Қалданға өзі барып сұрап қайтарып алған болса.. Тәтіқара жыраудың тағы бір өлеңі Қытай мен Абылай сарбаздарының арасында болған шабуылды сипаттайды. Бөгембай батыр – қазақ тарихындағы өте ірі тұлға. Ит етектен алғанда. оның себебі. – дейді. Менің батырларымның ішінен байлығы.кез енді келді». Біз оның бәріне тоқтап жатпаймыз. екеуінің негізінде шындық оқиға болғанын анықтай. аңыздар мол тараған. – деп сұрағанда. зор беделімен де ірі тұлға. тағы да бірнеше қырағы батырларын қосатынын ескерткен. Тәтіқара толғауындағы бір топ сарбазды өз басшылығына алған Жәнібек батыр тек ерлігімен ғана емес. Осы толғаудан бізге жеткен шағын үзінді Шоқан аудармасының дәлдігін көрсетумен бірге. айқындай түседі: . Найзасының ұшына жау мінгізген Еменәлі Керейде Ер Жабайды айт. Жау жағадан алғанда. Баянды кейде Сары. Бұл жырды кезінде Шоқан Уәлиханов орысшаға қара сөзбен аударған. ал ақылы мен ерлігі жағынан Уақ Баян бәрінен жоғары тұр». ол: «Ілгеріде өткен азаматтардың ішінен нағыз таңдануға тұрарлығы екеу-ақ. Қалданның қолынан тоқсан тұтқынын қайтарып алған Қаракесек Қазыбек пен тұтқындарға үйде отырып бостандық алып берген Уақ Деріпсәлі.. ал ерлігі жайындағы әңгімелер өз алдына бір қыруар. Бөгембайдың өз тұсында халқына қандай игілікті еңбек еткені.Көп қытайдың жылқысы Тұрымтайдай құнысты. жұртына қандай қадірменді адам болғаны жөнінде мәліметтер өте мол. Ел ішінде ол жайында дастан. Осыдан бастап Тарақты Байғозының атын жұрттың бәрі біледі». Маңдайды айт Қыпшақтағы. XVIII ғасырдың 20-30 жылдарында болған жоңғар мен қазақ жасақтарының арасындағы шапқыншылықта қазақ сарбаздарын басқарушы қолбасшы. өзінің үлкен адамдығымен. ерлікті айтсаң Бөгембайды айт.

«Ақыл қалмас қашқанда. Ит етектен алғанда. шегінуге мәжбүр болады. нақ ортасында болған майдан көрінісін оның барша кейіпкерлерімен. Жырдың тағы бір үзігін Мәшһүр –Жүсіп қолжазбаларының арасынан ұшыратамыз. Жау жағадан алғанда. пәрменділігі ретінде атауымызға болады. Осы кішкене үзіндіден ұрыс даласының көп шындығы нақты елес береді. ақын өзі көрген. Ұрыс даласын. екеуінде де шегінуге мәжбүр болады.Жауынгерлердің еңсесі түсіп кеткенін көрген Тәтіқара бір жағы күйінішпен. Осының қарсаңында ғана ойрат империясын оп–оңай бағындырып алған қытайлар1756 жылы қазақ жеріне енеді. Оқ жіберіп ұрысты». күші басым қытай әскерлерімен табан тіреп ұрыса алмай. бір жағынан жұрттың рухын көтеру үшін табан астында суырып салып. батырлар қимылын ақын батырлар жырындағы белгілі дәстүр негізінде бейнеледі. Онда өлеңнің кімдікі екендігі айтылмаған. . олардың әрқайсысына лайық қимыл-әрекетімен дәл бейнелейді. «Кебеже қарын. Бұл – ақынның өмір сүрген уақытын дәлірек білуде үлкен мәні бар дерек. Бәсентин Сырымбет Оқ жіберіп ұрысты.жырлап қоя береді. Дегбір қалмас сасқанда. Яғни Тәтіқара шығармасы 1756 жылы туған. Баяндай ерді көрмессің. Бәсентиін Олжабай Оны да мен ер көрдім. Соның өзінде жыраудың өзіндік сөз нақышын аңғару қиын емес. Дегбір қалмас сасқанда. Осы ұрыста Абылай бастаған қазақтар саны көп. Ер Абылай қорыққан жоқ.Әншейін еңкейе бере жылысты. күштілігі. Мұны жырау сөзінің құдіреттілігі. Ақыр қалмақ қашқанда. Айтылмыш жырдың түп нұсқасы біздің заманымызға жекелеген үзінділер түрінде жеткен. Абылай екі рет ұрысып. кең құрсақ Артық туған Абылай Көтере көр бұл істі: Көп қытайдың жылқысы Тұрымтайдай құнысты. Бұрылып жауды шанышқанда. Әншейін еңкейе бере жылысты.

–өз міндетін атқарды деп айта аламыз. біздің заманымызға жеткендері де. елге жігер берген ұран іспеттес болғандығымен құнды. Баласының өлімі жанына батқан хан бас көтермей жатып алады. Алайда осының өзі–ақ Тәтіқараның үнемі тура басуға тырысып отырған адам екендігінің айғағы іспеттес. Бұл тұрғыдан алғанда Тәтіқара жырларының жоғалғандары да. әділдікті көзіне айтқан турашыл. әрі батыры болған. – Үш жүздің баласын Бір баласындай көрмеді. Әрине.Алайда Тәтіқара шығармалары өзінің қарбалас шақтарда.сол себепті ел билеп отырған әмірші тек өз қара басының ғана қайғы –зарын шегуі – кейбір шонжарлардың да. [174. Абылайдың кеше ғана «Түркістаннан келген ұл» екендігін.Бұған мысал ретінде ел аузында қалған мына бір әңгімені келтірейік. қазақтың өткендегі талай талантты ақынның трагедиясы. Мағауин: «XVIII ғасыр әдебиеті жайында сөз болса. жалпыға бірдей. Ол таңдап. қаза –әдепкі құбылыс. Тәтіқара ақынның аты аталмай қалмайды. Бұл тұрғыдан алғанда. Тәтіқара «бас кеспек болса да тіл кеспек жоқ» деген көне мақалдың жөнімен реті келгенде тартынбайтын. сол сапарда қаза тауыпты. Хан көтеріп еді. Жұртшылық санасындағы .жұрттың да қытығына тиеді. Жаугершілік заманда өлім.оның осы жұрттың өзі хан көтергендігін айта келіп ақын: «Үш жүздің баласы Ақылдасып. Мұндағы бір назар аударарлық жай – үнемі хан қасында болған Тәтіқараның бұл жолы оған қарсы топты жақтауы. Хан талау қылып алыңдар». Бұл– жалғыз Тәтіқараның емес. талай жас қыршынынан қиылды. жолдасып. Қалмаққа жорыққа аттанған батырларға еріп Абылайдың тұңғыш ұлы бала жігіт Жанбай да кеткен екен. Бұрылып жауды шанышқанда».импровизатор ақын туғызған жырлардың дені сақталмаған. оның үлкен сөз зергері болғандығын көрсетпейді. жоғарыдағы сөздерді айтқызған ақынның батылдығы ғана емес. тәуелсіздік жолындағы күрестің қиын кезеңінде жұрттың рухын көтерген.87-90бб] Тәтқара Абылаймен бірге жаугершілікте жүріп. жоғарыда да айттық. Сол көптің атынан Тәтіқара сөйлейді. – артында «тәңірісі» тұр.Баяндай ерді көрмессің. Тәтіқараға қатысты бізге белгілі мәліметтер осындай. Әрине. Сол жорықта жалғыз Абылайдың ұлы ғана өлген жоқ. бетті ақын болған. талғап алмайды. Тәтіқараның біздің дәуірімізге жеткен шығармалары. от–жалында туғандығымен. Бұл турасында М. Ат құйрығын сүзіңдер Аллалап атқа мініңдер.Тәтіқара – қарабайыр көп ақынның бірі. оның әрі ақыны. –дейді.

өз отандастарын қайтпай ұрысуға шақырушы жауынгер ақын. 29.27. 32.Тәтіқара қазақ халқының тарихындағы қиын кезеңдердің біріндегі сырт жауларға қарсы күрестің ұраншысы. 34. 31. 22. 4.28. ҮМБЕТЕЙ ЖЫРАУДЫҢ ӨМІРІ. 9. 12. – деп. 10. 13. . ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ. Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. 6.Алғаш Тәтіқара жырына кім көңіл аударды? 2. 36. ДӘРІС 10. 11. 33.35. 2. жортуыл кернейшісі». 17. Тәтіқараның тарихи рөлін байыпты бағалаған. 25. 19. 21.Тәтіқараның шыққан тегі кім? 3. 3. «Көше тоқыраулы судың бойынан» деген өлеңді кімге арнап шығарған? Әдебиеттер: 1. 24.

5. Алмашты. бір кезеңде өмір сүрсе де. (XIX г. б.. Үмбетей (XVIII ғ.. т. Бар қазынасына байыптап қарағанда батыржыраулығы ерекше көзге түсіп тұрады XVIII ғасырда өмір сүрген дуалы ауыздың бірі – Үмбетей Тілеуұлы әскери жорықтарға қатысқан. ақындығы да қатар жүрген кісі. Әркім өмір құбылысын өз ортасы арқылы. ХVIII ғасырдың 70-жылдарында шығарған Бөгенбай атына байланысты толғаулары жырау есімін әдебиетімізге мәңгі қалдырғаны туралы сөз қозғау. Әсіресе. құрметтеуі.б. халық әдебиетінің әсері. Бөгембай өліміне т. өз тұсындағы дабыралы ерлер жайлы тарихи поэмалар жасау ісіне белсене араласқан». Үмбетайдың Абылай заманындағы ел қорғаған халық батырлары туралы мадақ толғауларды шығарушылардың басы болғандығы. 8. Шығармасының дені арнаудан тұрады. ғалымдар жазғандай. Үмбетейге әкесінің әсері. өлең жолдарының көбіне үш буыннан тұруы Тілеуұлы Үмбетейдің жырау ретінде артына қалдырған мұрасы аса көп емес. халықтың сөз өнерін ерекше меңгеруі. бұлардың бәрі бір таптың ақындары емес. 10. Мағауиннің айтуынша: «. өмірге көзқарастары әр басқа. Бекболат биге. Абылайды да ерекше дәріптеуі. Бұнда бір мәніс жатыр. 7. Дәрістің жоспары: 1. олардың дүние тану. Дулат. Бәкеге. 6. өз табының көзқарасынан танымақ». Сондай-ақ. Арнау . Үмбетей есімі Бөгембай батырмен қатар аталады. 4. Үмбетей – бері де өмір сүрген ақын. 2. Үмбетейдің өмірі туралы болжамдар. шешендік сөздерді. халқының бай музыкасын да жетік білуі. Оған белгілі дәстүрді жалғастырушы ретінде қараймыз. сөз өнеріне еліктеп өсуі. Қаһармандық жырларды. Үмбетей жырларының аса көркем келуі.жасынан ән-жыр. Жанкісі. Әзір қолда бар шығармалары шағын. Жыраудың Бұқармен дос-жаран болуы. 9. Байтоқ. Шернияз. «Шығармалары өз аттарымен біздің дәуірімізге дейін сақталып келген әдебиет өкілдері: Бұқар.) алсақ.). Небары жеті-сегіз толғау. Академик Қажым Жұмалиев Үмбетейді Бұқардан кейін атапты. Үмбетей жырларының басты ерекшелігі философиялық-дидактикалық мәнінде екендігі. Тірек сөздер:Жауқашарға. оның жыраулық атын ерекше елге танытқан атақты батырлар туралы толғаған жырлары жайында. бәрі бір дәуір. батырлығы да. Әдебиет зерттеушісі М.Дәрістің мақсаты:Үмбетей шығармаларының халқымыздың Тарихында ерекше орын алатын батырлар туралы бізге мәнді хабар беретіні маңызды екендігін түсіндіру. Жанұзақ. 3. Өйткені.

Бұған «Бәкеге». Жиембет. Белгілі фольклорист Үмбетейді Бұқардан кейін бекерге атап отырған жоқ сияқты. ел тонауға аттанып» жүрген тоғыз тентекті сынға алады. Тәтіқара. Смирнова «XVIII ғасырдағы қазақ жыраулары» деген мақаласында. Әрине. Аңыздарға және кейбір архив құжаттарына қарағанда. Екі атаның арасында дау туады. Жалпы. қайталаулар ұшырайды. бәрі өзінікіндей оқылады. С. «Бұқарға» дейтін Үмбетей айтқан бірқатар толғаулар куә. «Ауызша дәстүр XVIII ғасырда өмір сүрген үш жыраудың – Бұқардың.жырларымен аты шыққан. Үмбетейдің. мәтелдеп сөйлейді. Ғалымжанның кімнен. Ақтамберді. Тәтіқара мен Бұқардың арасындағы орынды толтырып. бұлар феодалдық ақсүйектерден шыққан». Айтқандарына қарағанда әділетті. Үмбетейлермен аталас Жауқашар деген адамның бірінен-бірі өткен бұзық. алдымен ауызға түсетін жанр толғау екендігін. сойқанды тоғыз ұлы болады. Сол дәуірдегі жыраулардың бір қасиеті – ойларынан ешнәрсе шығармаған. – деп жазады ғалым Н. Бір жолы бұлар өздерімен ағайын көрші ауылға барымтаға шығып. Бәке деген кісі Жауқашардың тоғызына ара түседі. оларға араша түскен Бәкеге «не бетіңмен қорғайсың . үйірге салып жүрген бураларын әкеп сойып алады. өзі өмір сүрген ортаның ғана жағдайын жырға тиек еткен. бұл шындықтан туған шымыр жолдар болса керек. қашан алғаны белгісіз. оның жеке-дара ақындар. толғаулар десек қателеспейміз. Үмбетей жыраулық поэзияның толысқан тұсына тап келген кісі. қайдан. Жырау мақалдап. Сонда Үмбетей әлгі әділетсіздікті әшкерелеп. Өлеңдері шешендік сөздерге жақын тұрады. Үмбетей жырларының қолда барының дені толғау. жыраулар мұрасында көріне бастағанын айта кету керек. Үмбетей. Қазақ әдебиеті жанрларының тарихын еске алғанда. «Алдаспан» жинағында айтылғандай. Жырау «тоқымы кеппей топтанып. оны анық объектісі бар арнау өлеңдерінен аңғаруға болады. Тәтіқараның есімдерін сақтаған. Үмбетей шығармалары халық поэзиясының қасиетін бойына жақсы сіңірген. XV-XVIII ғасырлар арасындағы қазақ поэзиясының дені арнау. Үмбетейдің шығармаларында толық мәтіні кездесуі некен-саяқ Арасынан бірдеңелер қалып отырғанға ұқсайды. тарихта болған батырлардың ерлігін паш еткен Үмбетей толғаулары санаулы ақ. «Бәкеге» атты өлеңін айтыпты. Бөгембай өлімін Абылай ханға естірткен жыраудың үлкен эпикалық сарынға икемі барлығын байқаймыз. Бұл өлең 1968 жылы қарт журналист Ғалымжан Мұқатовтан жазып алынған. Ал. Марқасқа. Бұқар жыраулардың толғаулары толғаудың әлеуметтік келбетінің кемелденген кезеңіне келетіндігін өз еңбегінде академик Әлкей Марғұлан көрсеткен. ақылды кісі болып елестейді. Үмбетейдің поэзиясында жеке-даралық творчествоның белгілері айқындау көріне бастаған. онда басқалардан ауысып жүрген дүние көрінбейді. Оны Бәкеге арнаған жолдарынан байқаймыз. халық даналығына сүйенеді.

әрі ақынның ғана аузынан шығатын сөздер. Әйелдің нашарын «Арқаңа артқан тұзбен тең» дейді. Бұл – әрі батыр. Кесір болар несіпке. жалпы екеуі біртұтас дүние болуы мүмкін. жырау мезгілсіз келген қонақа да қуанады. мұсылмандықтан адамды жақсартатын біраз нәрселер іздеген болуға керек.Кісіні көрсең. – дейді жырау «Бұқарға» атты арнауында. Өзіне сауал қояды да. тұрмыс философиясын тартымды бейнелейді. келесі ғасырға жеткізген. Қойныңдағы қатынын. Жыраудың «Дін пұсырман баласы адамдықтан жерімес» деуіне қарағанда. Үмбетей жырларында фәлсафа айтып келіп. . жаманның қандай болатындығын нақты сөздермен келтіріп. жаманы сын таразысына түседі. азарын да жасырмайтын сияқты. Мейманға отың басы болса суық. Жауқашарға» деген өлеңі «Бәкеге» арнауының жалғасындай. жаман болса. айтқан жерден халықтың өзі қағып алып. адамның. көптен шыққан батырлардың ақылшысы..Жауқашардың тоғызын» деп. Үйіңдегі ұлың жаман болса. бірлігін тілеген кісінің келбетін елестеді жырау. Тіл алмаса доңызың. адамдыққа шақырады. жастық. кәрілік жыраулардың тұрақты тақырыптарының бірінен саналады. Қарсы алмасаң мейманды. Ол кезде өлеңге тақырып қоймаған.. Түйенің биенің. Мұнда да ұлдың жақсы. Қарау болса. есікке Жүгіре шық. Балалық. Ұл он бестен асқан соң. Қолға ұстаған қобызың. . Еліңе жақсы жігіт атанбассың. білгені мол мейірімді адамның келбеті елестейді. Ұл он беске келгенше. . деуге бата алмассың. аса алмассың. – деп. Үмбетей сөздеріне қарағанда көпшіліктің. Өзі жорықта жүрсе де от басының тірлігін. жауабын өзі береді. Есіктегі құлмен тең. кеңесшісі болған кісі. озбырларды әділеттілікке.Бәйбішең аю болса. әй. Қаңтардағы мұзбен тең. – деген Үмбетейдің бұл шумағындағы ойлар Бұқардың: Жабыдан айғыр салсаңыз.. Шағын қазынасының өзінен көргені. мәселені әйел жайындағы түйінмен тәмамдайды. Осы шумақтан Үмбетейдің отбасылық институтқа қандай талаптармен қарағандығын сеземіз. кешікпе. Жақсы ұл мен жаман ұлдың айырмашылығын анықтайды.. Ол баладан көрген базарын да.

Суытпа босқа түсіңді. орағытып. Бір батырының құнын қуа келіпті. жесір дауы ма. көтеріңкі кіріспе жасап алады. өткір естіледі. Тазарт әуелі ішіңді. Қынаптан қылыш суырмай. – деген жолдарымен үндесіп келеді. – деуінде біраз мән жатыр. Үмбетей Ақтамберді жырауды жақсы біле. Әңгімеге кетермін. – деп. тура жауабын беруден тайсалмайды. жыраулар кесімді пікір айту үшін сол тақырыптың өзіне тура кіріспей. Іс шындыққа тақалғанда Үмбетей. Сырт тазасы не керек. Үмбетейде де жүрек бар. сыйлай тұра. «Қаһарман қылыш ала алмаған қамалды қанатты сөз алады» деген сөз өмірлік тәжірибеден туған. Мен арғын дейтін арыспын. Үмбетейдің эпикалық күшінің барлығын байқататын өлеңнің бірі – «Бекболат биге» арнағаны.14б]. Жау емессің күш жетпес[134. үндемей қалатын кісі емес. Әдетте. Мен өгіз терісі – талыспын[134. Екі жырау да қарсы келгенде қандыра жауап қайтармаса көңілдері көншімейді. Ақтамбердінің екпіні жаман. Осы арқылы шешендік сөздің салмағын. әйтеуір. Намысқа тиген кір кетпес. кәне. ар жағында бір жәйттің бар екені анық. Тура жауаптан тайсалу керек пе. Жаман қатын алсаңыз.13б]. мерт етуі мүмкін. Қанымен қастың жуылмай. Ақтамбердінің айбынын басады. жоқ. Шабыссың. Құн дауы ма. Сөз түбіне жетермін. Үмбетейдің «Ей. Ақырып жеткен Ақтамберді жырау Үмбетейге тіл тигізе сөйлейді. Ақтамберді» деп басталатын он үш жол өлеңі де өмірге өздігінен келмегенге ұқсайды. Азуы кере қарыспын. тұспалдап. өрісін байқатып қояды. Жырау сөзі алмас қылыштан да қуаттырақ. Тоқтататын сөз шықпаса. Келтесінен қайырсам. Қырысқан жау бүлк етпес. Қайрама онша тісіңді. шыдап көр. Мысалы: Мен пайғамбардан бастасам. . Сен бұзау терісі – шөншіксің. Едігеден бастасам. Ертегіге кетермін. Топқа кірер ұл тумас.Жауға мінер ат тумас.

қайтпас батырдың өр бейнесін көргендей боласың. Батырдың өлімін естірту арқылы өмірді жырлайды.б.47б]. ортақ сипат – адамдық жылылық пен сыршылдық. қараға да қарамайды. одан да биігірек тұрған көркем поэтикалық ескерткіш. Әр шумақ. әр жолында өрнекті сипат бар. суреттеледі. шын мәнінде. бір тыныстан туған тұтас туынды. Алыстағы дұшпаннан аңдып жүрген дос жаман» десе мойындамасқа. Қара қылды қақ жарып айтады. бейнелеуде де батырлар жырында қалыптасқан негізгі өлшемдер мен көркемдік тәсілдерге сүйенеді. «Бөгембай батырдың өліміне Абылай ханға естірту» атты шығармаларында ханнан гөрі қауым мен батырдың бейнесі молырақ сипатталады. Толғау еркін. Соңғы толғаудың айтушылардан түгел жеткені сезіледі. Үмбетейдің «Бөгембай батыр өлімін Абылай ханға естіртуі» де осы деңгейдегі толғау. Батырдың батырлық қимылын тануда да. Бұл кейіпкер басынан емес. төкпелі сарыннан туған. Насихат сөздерінде. әсіресе. бас иземеске амалыңыз қайсы. Бұқар мен Үмбетейдің Бөгембайға арнаған жоқтауы – дәл мағынасындағы жоқтау емес. тілек жырланып отырған объектіге ауады. «Үргеніштен мұнда келгенін». таудан құлаған сарқырама су үніндей әсерлі естіледі. қайталанып келеді. Динамикалық қимыл әрекетке толы экспрессивті жолдар Бөгембайдың басқыншыларға қарсы халық күресінің тарихында алатын орнын ойып алып көрсетеді. Жырау Бөгембай сияқты батырлардың Абылай тұсында өмір сүруін Абылайға «Тәңірім берген үлкен сый» деп бағалайды. Бөгембай образы жыраулар творчествосынан көрнекті орын алады. Асан қайғыдан. қиялдағы батыр бейнесін жасау талабы да байқалмайды. Керісінше. мүдіру жоқ. қалған асыл сөз мұрасын ілгері апарушылардың бірі. өмірде болған адамның ісі оны тікелей көрген адамның көзімен өлшеніп бағаланады. «Баласын мақтар бас жаман. Үмбетей аты аталғанда.Бұқарлар ханға да. Сөйте тұра осы екі толғауға тән. «Бөгембай өліміне». осы туындылар алдымен ауызға ілінеді.196-197сс]. Толғауда жоқтау. батырға өлеңмен берік ескерткіш жасалған. Мұнда «автордың» өзі мүлдем сырт қалады да. Үмбетей – Сыпыра жыраудан. Соған қарамастан асыра әсірелеу де. Үмбетейдің Бөгембай жөніндегі жоқтауы халық қорғанының тамаша образы» [135. суреттейді. мұнда. Жырау Абылай ханның басынан «талай істер» өткенін. т. автордың кейіпкерге қатысынан көрінеді» [38. «Үмбетейдің батыр Бөгембайдың өліміне арналған жоқтауы белгілі. Қазтуғаннан. Ерікті. Соның нәтижесінде толғаудан елін жаудан қорғаған қайсар ер. бар ықылас. аралас ұйқасты 7-8 буынды жыр түріндегі бүтін тираданың тұла бойында бір тармақ үнемі үстемеленіп. «күндіз . «Бөгембайдың ерлігін жырау өзінің алдындағы сарқылмас сөз өнері – ауыз әдебиеті дәстүрлері негізінде суреттейді. Ақын оның жоңғарлармен айқасуындағы ерліктерін жырлайды. қатынын мақтар қас жаман. Бұқар толғауы сияқты мұнда да Бөгембай ел қорғаны – батыр ретінде көрінеді.

«Біз Үмбетей мұрасына бала күнімізден қанықпыз. Ақмолада тұратын журналист. Енді бірер сөз жырау жасы мен қиссасы туралы. сәлемін. хан тағының тағдыры қысқа екендігін батыл ескертеді. жеткіздім» деген жолдары соған айғақ. келесі түйінге жақындайды.. «Дүние кезек. халық батырларын мадақтайды. жұмыр жыр дөңгеленіп түсе қалған. «Батырды қолдан өткіздім. Содан барып кесек. . құрдас екен. Қудауысты Құттыбай.Бұқар мен Үмбетей 1668 жылдың төлі дейік. Абылай! Қаласың әлі-ақ сен былай» деп. – дей келіп. Әділ билік қылысқан. Қайтыс боп үш жыл бұрын құса дерттен. 1781 болады.түйе баққанын». ал бұдан 3 жасты алып тастаңыз. Қанжығалы Бөгембай. Қаракерей Қабанбай. «. міне. Қазір қолымызда Үмбетейдің өмірін айқындап көрсететін 1500 жол материал бар». ердің ерін ел ұмытпайтындығын. Тәңірім берген сондай сый. Үмбетей толғауды ыстық қалпында төгіп салған. кейі би. яғни 110 жасында дүние салған. елдің жай-күйін ойлаған. Абылай» деп бір түйіп тастайды. барынша тебірене жырлағаны байқалады. жауынгер.Мұқатов жыраудың туған жылын анықтауға кіріседі. Басқа еңбектерін былай қойғанда. Абылай?! – деп және бір желіні тартады да. Бұқардың 113 жасын 1668-ге қосыңыз. осы 1778 жылы. Абылай. Ғ. Шабытының шылбырын босатпаған. патриот ақынның халық қамын ойлағандығын. сенің тұсыңда Сол бесеуі болыпты-ай! Кейі батыр. батырлықты кемеліне келтіре жырлағандығын сеземіз. Бұл күмәнсіз факт». Аруағыңа болысқан. міне. Жоқтаудың оқушыға қатты әсер ететін тағы бір себебі: жырау Бөгембай аттанарда қасында болыпты. қара жерге отырмайтынын» айта келіп: «Ұмыттың ба соны. Үмбетейдің Бөгембайға арнаған толғауының орны бөлек. Ерлік стихиясы жырау жанына жақын тақырып болғандықтан. Ұмыттыңба соны. Қашпаған қандай ұрыстан Керейде батыр Жәнібек. Уақиғаның ізі суымай тұрғанда. сонда Үмбетей. адамдық жасауға шақырған жырау бейнесі алыстаған сайын ұрпағы үшін тұлғалана түспек. еркін. әдебиетші Ғалымжан Мұқатов мұндай үзілді-кесілді фактіні келтіргенде Бөгембай батырдың немересі Бапан бидің қыпшақ Байсерке абызға айтыпты дейтін мына бір шумақ өлеңіне сүйеніп отыр: Үмбетей Бұқармен дос. «еш малшыға қосылмай. 1778 болады. Қаздауысты Қазыбек..

Ғ. Хан мен жырау бірбірінен қашықтайды. бұл бір шумақ өлеңмен жыраудың қай жылдың төлі екенін бірден айқындау оңай емес. тіпті беріде туған қосымша шығар-ау деген күмән көмекейге тіреледі.Қазір оны Шоқан шығармалары – ның профессор Н. Ұрпақтың ұрпағына ұзап кеткен. Текстологиялық салыстырулар қажет. Жұмағұлдың «Қиссаны таратушыдан бірер сөз» деген қосымша анықтама өлеңінде: Төлеш-ау. Аңыздың аты қанша дегенмен аңыз. Әрине. Және бір назар аударатын факт–Үмбетей Жантай батыр туралы қиссадастанын ұлғайған кезінде шығарса керек дейді. Атқыбай жыраудан бұрын қиссаны Бөгембай батырдың немересі Бапан би айтыпты деген сөз бар.6-7бб].Жыраудың жыры елін сусындатып. Қазақта белгі ғой тілдің майы. Аңыз дәл айтпайды. Мұнда Үмбетей Абылай ханға тие сөйлейді. Жырау сарай маңынан кетеді. бұл нұсқаларды өзара салыстырып. жобалайды. Жұрағаттарын «Ақмола облысының «Ленин» совхозына қарасты Шөкей селосынан көрдік» дейді зерттеуші. Кей жерін кейінгілер көп ұлғайтқан[134. әрі жыршысы болады. Бапан би өз тұсында бопты жайсаң. Қиссаны онан бұрын Бапан айтқан. өз еңбегімен күн кешеді. тоқетер пікір айту асығыстыққа апарып соқтырады. үйрендің сен мұны қайдан? – Дегенде ол ұқтым деді Атқыбайдан. Бір қызығы. Мұқатовтың айтуы бойынша. әкесінің полковник Ладыжинскийге тапсырған қолжазбаларынан «Жантай батырды» да кездестірген. Қиссаны аузымен жұртқа жайған. жыршы Жылыбаев Жұмағұл марқұмның айтуынан 1953 жылы жазып алыпты.Қиссада Жантай бастаған батырлар тобының әрекеті мен халықтың сол тұстағы ауыр тұрмысы баса көрсетілген. – дейді.Мұқатов 10-шы дәптердегі «Жантай батыр» қиссахиқаясын жерлесі. бұл шығарманың екі-үштей нұсқасы қағазға түсіпті. Ғ. Өйтпейінше. аңыз-әңгіме солай айтады деп. бертін келе жырау атанып. Мұқатов Үмбетейдің шөбересі Атқыбай жайына да тоқталып.109б]. қарт Бөгембайға әрі серік. Мынау жалғыз шумақ өлеңге ой көзімен қарасақ Байсерке абыздың тұсында емес. Жұмағұл Төлештен үйренген. Үмбетей кедейліктің тауқыметін көп тартып. Оның сөзіне қарағанда. асыл нұсқасын ажырату келер күндердің міндетіне кірмек.М. Әрине. анығын. Ол ойымызды әсіресе соңғы екі жол шегелей түседі. «Жантай батыр» қиссасын Шоқаның әкесі Шыңғыс білген. ол жырлаған «Жантай батырдың» мән-жайын түсіндіреді. «Ғалым-саяхатшы Шоқан кейін архивтерді ақтарып жүріп. Ғ. Атқыбай – Үмбетейдің шөбересі.Веселовскийдің редакциялауымен 1904 жылы жарық көрген жинағының 312-318-320-беттерінен оқуыңызға болады» [134. – .

Хан тыңдамайды. 28. 27. көлемді шығармаға айналған. 9. Он бір буынмен келісті жазылған. Қалмақ ханы Айныш атты айтулы сұлу қызын Қасымға беріп. 11. Ендігі бір мәселе «Жантай батыр» қиссасын Үмбетей шығарып па деген сауалдың айналасынан шығады. Батырлар тобы «Жауды аяған жаралы боп қалатұғын» деп ескертеді ханға. 12. «Бөгембай өліміне» өлеңінің шығу тарихы қалай? 3. Шығармада өз жерін жаудан азат ету мақсатында қазақтардың жүргізген күресі көрсетіледі. Атан. 21. ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ. ЗЕРТТЕЛУІ. 13. Алғашында жеңеді. 19. атамекенді босату керек дейді. . Бұлардың портреті жеке-жеке беріледі. 24. Соны пайдаланып қалмақтар Абылайдың баласы Қасымды арнайы қонаққа шақырады. Өкінішке қарай. Соғыста қазақ қолы орасан шығынға ұшырайды. Ол Абылай ханды алдап түсіреді. Бөгембай бастаған қол «он мың үй торғауытпен» соғысады. Еріп барған кісілердің ішінде Үмбетей жырау да болыпты.деген сөз бар.35. Қиссаға жазбаша әдебиеттің әсері бар-ау деп қалдық. 30. 22. 32. Стиліне қарағанда авторы басқа адам сияқты. 29. 10. патриотизмін. 31. тарту-таралғысымен қазақтарды қайтарады. БҰҚАР ЖЫРАУДЫҢ ӨМІРІ. Негізгі кейіпкерлері – Қабанбай. Бұл шығарма жазбаша әдебиеттің жемісі болар деп ойлаймыз. ДӘРІС 11. Бұлардан басқа Жантайдың немере інісі Үйсімбай. оны тыңдамайды. 17. Қисса авторы жаугершілік замандағы халық бірлігін. Жантай батырлар. 2. солардың іс-әрекеттері. Қарсы жақтың қулық-әдісін түсінген Жантай батыр хан баласы Қасымға қарсы шығып.Үмбетей толғауларында Абылай бейнесі қалай сипатталған? Әдебиеттер: 1. Досай батырлар бар. 3. 33. өршіл пафоспен азаматтық тақырыпты биікке көтереді. Бұдан шығатын қорытынды: «Жантай батыр» қиссасы бізге жеткенше біраз қосымшалармен ұлғайып. 5. Бөгембай. Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. ауыз бірлікті жырлайды. 4. той жасап. 26. 25. 6. 36. артынан жау жағы алдап тыныс алып Қытай қашады. қалмақты қазақ жерінен қуып.Үмбетей жырларының басты ерекшелігі неде? 2. Жырау бар ақындық қиялын жұмсап. 34. Қазақтар біліп қойғасын қалмақтар Уса-Серен дейтінді бітімге жібереді. Көптеген батырлар қаза табады.

соның бірден-бір жоқшы-жыршысы бола білді. Тарихта «Ақтабан шұбырынды.оның әлеуметтік саяси келбетінің айнасы екендігін ашу.Жұмалиев. 6. Жырау. . Тірек сөздер: Арғын. артына өшпес мұра қалдырған көрнекті жыраулардың бірі – Бұқар Қалқаманұлы. осы ұлы мақсатқа орай ол әйгілі Орта жүз ханы Абылайға зор сеніммен қарады. Аполатонның ақылы керек” деген сөзі.Бұқардың Тәуке ханға. Абылай ханға қызмет көрсетуі. тарихта қалу-қалмауы екіталай кезеңінде тұрмыс кешкен жырау өз толғауларында сол тұстағы көкейтесті. Мұндай ақылы мен айласы астасқан кемеңгер басшының үлгілі істері мен оның төңірегіндегі белгілі батырларының жанқиярлық ерліктерін жырау үнемі асқақ жырлап.Абылайдың алдында беделді.Дәрістің мақсаты.Потаниннің Бұқардың біраз өлендерін жинастыруы.өз ортасы. сөйтіп. осындай жауапты сәтте шоғырланбай шашырап жатқан халықтың басын тас түйін біріктіру арқылы қанқұйлы жауға тойтарыс беру ісін ұйымдастыра алатын аса алғыр. Қоржас. Төртуыл.Бұқар шығармашылығын жинастырған атақты Мәшһүр Жүсіп жайында сөз қозғау. Оның жыр-толғауларының үнемі әлеуметтік өткір мазмұнға құрылып отыруының басты себебі де осыдан. 5. өзін бірыңғай сол күрес жолына арнады. Әдебиет тарихынан елеулі орын алып. түптеп келгенде. Осының бәрі. жыраудың туған халқының бірлігі мен болашағын ойлау мақсатындағы ерлікке парапар іс-әрекеттерін аңғартады. 4. немесе жау табанында бір жола жаншылып құрып біту мәселесі көлденең тұрды. Алқакөл сұлама» атанған аумалы-төкпелі заманға душар болған ел-жұртқа «бір жағадан бас. Тәуке хан. 8. Дәрістің жоспары: 1. Қ. ә)Шоқанның Бұқардың Абылай туралы екі өлеңін орысшалап хатқа түсіруі.Бұқар шығармашылығының зерттелінуі: түгел жазамын дегенге: Нұхтың өмірі. Халық өмірінің алмағайыпаласапыран. бір жеңнен қол шығарып» басқыншы жаудың бетін қайтарып. С.Мұқанов. 3.б. өз тәуелсіздігін қорғап қалу.Мұхаметханов пен М.Мағауин. т. ең алдымен. “Таң” журналында кейбір өлеңдерінің шығуы. Аюбтың сабыры. күрделі мәселелерге жауап іздеп. Абылай да тәуелсіздік үшін жан сала күрескен халық мүддесін терең түсініп. б)Г. қолбасшы-көсемнің қажеттігін ерте түсінді. в)“Тауарих хамсада”.Бұқар поэзиясының көтерген тақырып жағынан әр алуандығы.Бұқардың ХVIII ғасырдағы қазақ әдебиетінің ең көрнекті өкілі болғандығы.Бұқар поэзиясының қазақ әдебиетінің алтын қорынан алатын орны. Абылай хан т. 2.Қ. 7. қабырғалы биі болуы. солардың өшпес әдеби бейнесін жасауға күш салды.б зерттеулері жайынан мәлімет.Шығармашылығы өз заманының .

). Сол Үмбетей айтты деген бір жырдың алғаш 7-8. Бұқар жыраудың асыл тегі туралы қолда бар деректер мынадай: Арғыннан – Қодан. осы . сол мекенде қайтыс болады. Ал енді. Тек саналы ғұмырының бәрі түгелдей дерлік Абылай ханның қасында. Бұқардың да үрім-бұтақтары аз емес. екіншісі – Қазақстан Республикасы Ғылым академиясының М. Автор Бұқардың замандасы Үмбетей жыраудың «Бұқардың асында. Бұған жыраудың бұрыннан мәлім жыр. ақылшы-кеңесшісі ретінде өткені мәлім. Қалқаманнан –Бұқар жырау. 1781 жылы 113 жасында өлген дейді. Жұмалиев өзінің қазақ әдебиеті тарихының екінші томындағы Бұқар туралы жазған тарауында жырауды 1693 жылы туып. Мұхаметханов ұсынған болатынды («Қазақ әдебиеті» газеті. Артық. Қарағанды қаласында осы мерекеге арнап ғылыми-теориялық конференция өткізілді. одан – Мейрамсопы. одан – Алтынторы. «Мұраттас» орталығы бастырған жинақ). жоғарыда айтылған екі болжам-тұжырымнан тіпті өзгеше. Мағауин жыраудың Тәуке хан тұсында жасап. Абылай». Қалқаман. кейін 11 буынды өлең өлшемімен жазылғанына күдіктенбесек. Жолымбеттен – Қойсары. № 31. өлген жылдары бір ізге түспей. Сондай-ақ. Бегімбет. Рымбет. Сүйіншәлиев пен М. одан – Сүйіндік. бұл кісінің айтуынша. зиратының басында отырып Үмбетей жыраудың жырлағаны» деген жаңадан табылған толғауы бойынша ой қорытып. Абылайдан кейін өлген деген тұжырымына орай Бұқарды 1668 жылы туып. одан – Дайырқожа (Ақжол). әлі күнге дейін жыраудың туған. Бұқар жыраудың өмірі мен шығармаларын қалың көпшілікке насихаттау мақсатында бір топ мерекелік мақалалар мен бір кіші-гірім зерттеу кітапша жарық көрді.) 4 жыл бұрын. Бұқар жырауды 92 жасында қайтыс болды деген пікір ұсынады. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты дайындап. толғауларынан тыс.Бұқар жыраудың ұзақ жасаған жасындағы өмірлік деректері бізде көп сақтала бермеген. Өз өлеңдерінде келтірілген деректерге қарасақ жыраудың жоқшылықтың зардабын көп тартқан адам болғаны көрінеді. X. Бегім. Алтынторыдан – Мәмбетәлі. Жолымбет – Келімбет. 1787 жылы 94 жасында қайтыс болды деп көрсеткен еді. яғни 1777 жылы қайтыс болған деп тұжырымдалады. Бұл орайда Қ. соның оң тізесін басқан қабырғалы да сәуегей биі. 1982 ж. 1685 жылы туып. негізінен. Бұл мерзім Абылай хан қайтыс болған жылға тұстас келеді. одан – Қара (Қарақожа). О. бұлардың көбі сол Бұқар жырау дүниеге келген атамекенді қоныс етіп отыр. әркім әр түрлі пікір-болжамдар ұсынып келеді. сол жылы тұңғыш рет жырау жырларының жеке жинағы екі рет басылды (бірі – «Жалын» баспасынан шыққан «Әй. Сейдімбеков жариялаған кейінгі нұсқа да енді. 1993 жылы жыраудың туғанына 325 жыл толған мерекелі тойында оның басына үлкен күмбез орнатылып. Бұқар жырау қазіргі Қарағанды облысына қарайтын (бұрынғы Баянауыл) Ульянов ауданының Далба тауы бойында дүниеге келіп. Алайда. Ал. 32. Абылай өлімінен (1781 ж. ертеректе А. Құлыке. Сонда жырау. Назар. яғни алғашқы кездегі 94 жаста қайтыс болды деген дәйектемеге біршама ұқсас пікірді кезінде Қ. Абылай. одан – Қаржас.

Шыбын жаннан тәтті болды. дәйектілігін айтқан жөн. – деп толғайтыны бар. «басын аламын» деп уәзірін жіберіп. сол төңірекке барған делінеді. Бұқар жыраудың 92-95 жас аралығында қайтыс болғаны шындыққа сай келетін тәрізді. Журналда басылған жыраудың екі жыры біздегі сол аттас өзге толғауларға өте ұқсас. Бұқар жыраудың Абылайға айтқан бір жырында: Менің жасым тоқсан үш. Дүйім жанның қоры екен. қор болып отырған кезін жырға қосқан сияқты. бірақ айырмашылығы да аз емес. – дейтіні және тағы бірде: Күнінде мендей жырлайтын. Кет дегендей мені сөйлетпей не еттім? Бір ауыз сөз сұрамай. Елібай деп көрсетеді. оның туған жерін Бұхар маңындағы Жиделібайсын.. Бұқар жыраудың Абылай ханның қасында отыратын кеңесші-жырауы болып қалай келгені туралы бір қызықты дерек «Әдебиет майданы» журналының 1935 жылғы № 1-2 сандарында жыраудың «Бұл кісі жылқыменен бір ат берсін» деген жырымен қоса түсінік ретінде келтірілген. – дейтінін де білеміз. Сондықтан осы айтылған жылдардың біріне үзілді-кесілді тоқтап. ханым. Қазақтың бала атын туған жеріне қарай қоятын көне дәстүрін ескерсек. Кел десең келдім. Ендігі бір-екі ауыз сөз Бұқардың туған жері туралы. жырау 95 жасқа да келіп. Бұдан тыс Бұқардың: Тоқсан бес деген тор екен. Бұған қарасақ. Мені шошытып түбіме жеттің. – . «Балқаштағы атақты Шашубай ақынның айтуымен» деген ескертпе жасаған. Шақырған соң келдім. шұғыл шақыртыпты деседі. бір жүйеге келтіру қажет. Тоқсан үште қария Енді саған табылмас. Жарлығыңды қайтармай. бұған да шәк келтірудің жөні жоқ сияқты.. Қалай дегенде де. Жіберген уәзіріңізге екі жауап айта алмай. Хан жарлығы қатты болды. Бұған жариялаушы «Кәріқұлақ» деп қол қойып.ойдың көңілге қонатынын. басыңды кесемін деп. Бұған себеп: Бұқардың әкесі Қалқаман батыр қалмақ шабуылынан ығысып. Мұндағы берілген түсінікке қарағанда. Суыт хабарды естіген жырау хан жарлығымен Абылай хан ордасына келіп жыр толғапты. Мұнан да былай сөйлеуім Маған да болар ауыр күш. әбден қалжырап. Абылай Бұқар жыраудың бір ісіне қатты ренжіп. Мұхамедханов сол Үмбетей жырында айтылған деректерге сүйене отырып. Әдебиетші Қ. кет десең кеттім.

«Ханға жауап айтпасам» атты бір топ өлеңдері жарык көрді. «Таң» журналында басылған жырларды айта аламыз. Потанин. қара ауыз. Содан хан қара көз. «Ай не болар күннен соң». Құдайдың сүйікті ұлы едің. кейбір үлгілерінің солардың жариялануымен басылғанын. Мұнда жыраудың «Бірінші тілек тілеңіз». сен он бір жасыңда» атты толғауларын бастырғаны мәлім. «Ал. «Керей. Алғашқы жариялануы дегенде. Алайда. Абылай. біз. Бұдан соң жыраудың бір алуан жырлары әр түрлі хрестоматиялар мен жинақтарда. Абылай. қояндай боз атын беріп. қайда барасың?». сонда Абылай райынан қайтып: «Мынаған бір үйір қысырақ айдап әкеп беріңдер». И. «Құбылып шыққан бәйшешек». зерттеліп келеді. М. «Ей. «Асқар таудың өлгені». енді басына бақ. «Айналасын жер тұтқан». Бұқар шығармаларының бізге жеткен асыл үлгілерін айтқанда. Ең соңында жырау ханға: Алтын тұғыр үстінде Ақ сұңқардай түледің. Абылай». енді Бұқар жырларының ең бастапқы жариялану мәселесіне келсек.дей келіп. «Ақсаңнан биік тау болмас». Бұған оның үлкенді-кішілі 49 толғауы енді. оның Ш. Березин қорында сақталып. «Қалданменен ұрысып ». Алатаудан асырдың. Қазаққа жер кеңейттің. айтылу тарихын да қызықты етіп жазып қалдырған болатынды. Н. мерзімді баспасөз беттерінде жарияланып келді. Сол себепті Бұқар шығармаларын сөз еткенде. Бұқар шығармаларын жариялауда С. сондай-ақ. ең алдымен. «Қазақтың ескі әдебиет нұсқалары» атты жинағына жыраудың «Ай не болар күннен соң». Бұқар «Маған хан Абылай жақсы бір ат берсін» деген әйгілі жырын толғаса керек. – депті. «Атам болған жиырма бес». Н. солардың ғылым үшін қажетті туу. ең алдымен. біз сол М. Алыстан тоят тіледің. оның бір кезде Түркістанда жетім болып жүргенін. Дұшпаныңды кеміттің. Уәлиханов. құйрығы қаба деп». «Керей. астына тақ қонғанын айтады. «Жал. өзін қасында жүретін жырауы етіп алыпты делінеді. – дегенде. «Әй. Қалмақты қашырдың. «Абылай ханның қасында». Салған сайын үдедің. белгілі фольклорист Мәшһүр Жүсіп Көпеев есімін атауға тиіспіз. Г. Ал. Бұқар туындылары алғаш рет толыққа жуық көлемде «Алдаспан» жинағында басылды. Көпеев жырау туындыларын ертеректе көне көз қариялардан қағаз бетіне түсірумен қатар. бір-екі толғауының Құрбанғали Халидұғлының «Тауарих хамса Шархи» атты . тілімді алмасаң». қайда барасың?». Сейфуллин үлкен еңбек етіп. Бұқар шығармалары XX ғасырдың 20-30-жылдарынан бастап жиналып.Көпеев жазбаларын түпнұсқа ретінде негізге алуға тиіспіз.

. «әлдене» дерлік сөзді айту емес. енді бір топ әдебиетшілер жыраудың үстем тап жыршысы бола тұрса да. абыройды ханмен қатар үлеседі. міндеті – «не болса сол көңілі ашар». Марғұлан Бұқар жырауды Абылай ханның белгілі жыршысы. Бұған белгілі жазушы-ғалым М.. Орта жүз ханы Абылай болса. Бұқар творчествосын танып-білуде. ірі мәселенің тұсында ғана айтады. Жұмалиев қазақ әдебиетінің орта мектептерге арналған оқулықтарынан бастап. жырлары сол кездегі саяси-әлеуметтік тұрмыстың нақты көрінісінен туған деп атап көрсетеді. Соның нәтижесінде Бұқар жырау да біршама дұрыс бағаланып. саяси мотив терең. жуан бел руы – Арғын ішінен шыққан анық үстем тап адамы болады. «Қайғысыз ұйқы ұйықтатқан. сыншысы да». өзі сырттай Орда ақынына ұқсағанмен. Кейбір зерттеушілер оған «Сарай ақыны». оның әдебиет тарихындағы орнын ашып белгілеу ісі М. Бұл жағынан қарағанда Бұқар. Көбінесе әрі жырау. «Орда ақыны» деген ат қойып. әдебиеттегі орнын белгілеп. жалпы жыраулық поэзияның табиғатын ашуға жол салатын ғылыми ұстамды пікір деп айта аламыз. – дейді. Олжа.. Ол өзінің XIX ғасыр мен XX ғасыр басындағы әдебиетке арналған ертеректегі оқу кітабында Бұқар туралы «Жыраудың мақсаты. Ол: «Бұқар жыраудың шығармаларында азаматтық. Бұқар жырау туындыларының дұрыс бағаланып. Ол Абылайдың мақтаушысы ғана емес. табыс. өз туындыларымен сол тұстағы ірі саясиәлеуметтік мәселелерге үн қосып. сол кезеңдегі әлеуметтік шындықты тап басып сипаттай алады деп жазады. әдебиеттегі өз орнын алды. Мұқанов Бұқар шығармаларының көпшілігі Абылай ханға арналып айтылғандықтан. феодалдық салт-сана мен Абылай ханның жыршысы деп теріс бағаласа.. ол өзінің дидактикалық толғаулары арқылы өмірге ескілік мұнарасынан қараса да. Тек зерттеуші заман ағымына сай мәселеге таптық тұрғыдан келуге мәжбүр болған. тарихи уақиғаның мазмұн бағасын сөз қылады. мұнымен бірге XVIII ғасырда жасаған ақындардың ішінде жырлары бірден-бір өз атымен сақталып қалған жырау екенін баса көрсетіп. әрбір сөзін ірі-ірі уақиғалардың. дәуірінің тарихи сырын ашады». әлеуметтік маңызы зор. Бұқар сонда үлкен. оны сол дәуірдегі әдебиеттің басы деген тұжырым жасады. Ол заман сыны. дұрыс бағыт ұстағанын айтты. Сол сөздері жыраудың таптық-қоғамдық мазмұнын көрсетіп. ханым-ай»). дәуір болжалын. Әуезов зерттеулерінен басталады. қазақ әдебиетінің алты томдық тарихына жазған Бұқар туралы монографиялық тарауларында да. әрі би болады. Қ. Бұны бір ғана Бұқар емес. – дейді. соның орталық елі. Әуезов басқарып өткізген 1959 жылғы әдеби-теориялық конференция көп әсер етті. кейінгі қазақ ақындарының бірден- . мезгіл. қырағы саясаттың толғаушысы боп. С.кітабында жарық көргенін айта аламыз («Ханға жауап айтпасам». Ә. бағалауда әр тұста әр алуан пікір таластары болып келді. Өзі хан қасына жуан рудың – Арғынның қосқан «табан шөңгел биі» болуға лайық. Ал. оны XVIII ғасырдағы авторлығы сақталған тарихи әдебиеттің басы деп бағалай келіп.

КӨТЕШ АҚЫННЫҢ ӨМІРІ.бір көшбасшы ұстазы деп бағалайды. 26. соңғы шығармаларында халықтық ұғымның әлеуметтік терең сипатқа ие болып отыру жәйтіне айрықша мән береді. 32. 11. Дәрістің мақсаты: Көтештің қолма қол өлеңдер шығаратын жүйрік ақын.Бұқардың Абылай туралы екі өлеңін кім орысшалап хатқа түсірді? 2. 36. 6. 22. 17. 21. 3. Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. 25. 33.әрі таза қазақ түсінігіндегі ақын екендігін .Бұқар жыраудың өлеңдерін кім жинастырды? 3. 12. 24. 13. Кенжебаев еңбектерінен де ұшыратамыз. 29. Б. 31. Белгілі фольклорист Н. сондай-ақ. 34.Бұқар шығармашылығын зерттеген кімдер? Әдебиеттер: 1. ДӘРІС 12. ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ. 19.28. С.35. 27. Ысмайылов. Смирнова Бұқар творчествосына арналған көлемді зерттеулерінде оның импровизаторлық өнерінің ерен қуаты мен демократиялық тенденциясының нығая түсу ерекшеліктеріне. 10. 30. 4. 15. 9. 5. Осындай бағаны Е. 2.

Көтеш шығармашылығы туралы профессор Ысмайыловтың пікірі. Өлім. Тірек сөздер: Күрелкінің бауыры күнде дауыл. Көтештің өмірінен мәлімет. ал енді бір деректер қазаға ақын сынын кек тұтқан әлдебір сараң бай себеп болды деп көрсетеді. Шығармашылығын талдау. бірде Абылай құныкер болып. Сонда ешкімге белгісіз бала жігіт Көтеш сөзге көлденеңнен араласып.кедейлікке налу сарындары–өз кезі үшін жаңалықты құбылыс еді. Енді Көтештің шығармаларының зерттелуіне келетін болсақ Көтеш өлеңдерін жиыстырған Мәшһүр–Жүсіптің айтуынша.дәлелдеу. 6. әсіресе Абылай хан алдында көзге түсуі. ал тұтқында отырған адамын босатуды талап етіп былдай дейді: «Абылай. Дәрістің жоспары: 1. Өз заманында арқалы ақындардың бірі болған Көтеш(1745-1818) –қазіргі Павлодар обылысын.Өнерін саудаға салмаған Көтеш қартайған шағында ен далада кісі қолынан өледі. Көтеш шығармларының жинақталуы. 8. Мәшһүр Жүсіптің бұл жұмыстағы атқаратын істері. алауыздық желігімен Абылайға қарсы бас көтерген Мейрам руының намысын жыртқан өлең арқылы шығады. Есіл ер жазығы жоқ неге өлтірдің!? Хан басың қарашыңмен даулы болып.б. Ботақанды сен өлтірдің. 7. Болашақ ақын бала кезінен–ақ атағы шығып. 3. арғын ішіндегі Сүйіндіктен тарайтын Сексен ауылынан. Көтештің суырып-салма ақын екендігі. бағасы. .аңыз. ақын ажалы жолбарыс ұрылардан келеді. 4. ХVIII ғасырдағы қазақ әдебиетіндегі алатын орыны.тұрмыста ұшырасатын әділетсіздіктерді әшкерлеу болды.Қартайғанда қатының дұшпан болды т. қарашыларымен арасында үлкен дау шығады. Сондай-ақ бізге жеткен өлендері туралы әңгіме аңыздар. өз руы атынан ханнан өлген кісісі үшін құн төлеуді.Ақын туындыларынан ұшығы көрінетін тағдырға наразылық. 2.Алғаш рет он жеті жасында.Баянауыл аймағында туып өскен. ауызға іліне бастайды. өмірінің соңғы кезеңі туралы деректер.Жарлы шаңырақта туған және өмір бойы жоқшылықтан құтыла алмаған Көтеш шығармаларындағы басты сарын–кедейшілік тақсыретін жыр ету. Сүйегі арғыннан. Оның алғаш көзге түсуі – Абылай хан алдында. 5. Бала кезінен ақын ретінде елге атының кең жайылуы.Бір деректердің айтуынша.

осы бетпе-беттен басталған шығар. әскери қуаты да күшейген кезден (1771ж. енді өзін өлтіргелі жатқанда қарт ақынның : .. Он жеті жасар Көтештің араға киіп кетіп. Қайқы қылышқа тоқтамаған ханның жүзін қайратты сөз қайтаратын кездері болған. үш мыңдай адам атқа қонған екен. Абылайдың айыбын бетіне басып айтуы жүрек жұтқандық әрекеті. Сөз жоқ айтылмыш дау Абылайдың ресми түрде үш алашқа әмірші деп жарияланып... өлген кісісінің құнын. .. билігі де. Енді бір деректерде басқа сан айтылады. Мәшһүр–Жүсіп баяндаған оқиғадағы бізге қажетті тағы бір дерек– бұл кезде Қаз дауысты Қазыбектің жоқтығы. Яғни айтылмыш оқиға 60–ншы жылдардың екінші жартысында болғандығы аңғарылады. Халық жадында Көтеш жайында сақталған әңгімелердің бір алуаны–оның қазасы төңірегінде.) көп бұрын шыққан.. кім білсін. Көтештің өмір сүрген дәуірін анықтауға себі тиерлік осы оқиғаның қай жылдары болғанын дөп басып айта қою қиын. Көтештің ақындық алғашқы адымы. Сонымен. Көтеш өлең айтып.. Ханнан бақыт таярда. Нағыз ақынның ары әділет қысым көре бастағанда шындық туын көтеріп шыға келеді. Ел аузындағы әңгімелерге қарағанда Көтеш 73 жасында дүние салыпты.Үстіне ақ орданың қол келтірдің! Абылай. Ұрылар аударып атын алып. Дәулетіне мас болар. – деп. замандасы Шал ақын Көтешті кемелдендіріп. Сөз себептен. Абылай ұрысуға шыдамайды. оған қоса көп айып төлейді. бірақ олардан да ақынның қартайыңқыраған кезінде өлгендігі көрінеді. Мейрамға не еді сенің жапқан жалаң? Жанайды дәл бүгін күн босатпасаң. салдардан барып туындайды. Ал Қазыбектің 1763 жылдар шамасында 97 жасында дүниеден өткені белгілі..Болады ертең жесір қатын-балаң! – деуінде үлкен сілкіністің ізі бар. Бұл қақтығыс та соның бірі болмасына кім кепіл. Болады ертең жесір қатын– балаң!» Арғыннан тараған бес Мейрамнан ру намысын жоқтап. Қараша жұртпен қас болар. толықтыра түседі.. Байдан бақыт таярда. Ханға қарсы аттанғандарды бастаушы оның ұлы Бекболат би болады. күйіп кетті салған қалаң. жоғарыдағы деректерге сүйеніп Көтеш ақын 1745 жылдар шамасында туған деп айта аламыз. ел аралап жүрген кезінде жапан түзде төрт ұрыға кез болады.

Көтеш – кез келген нәрсені өлеңге айналдыра алатын ақын және күй талғамайтын жүйрік. Төртеуің көк байталға тең болғайсың. байлатып қойыпты. Ақынның байлаулы тұрғанда айтқан өлеңі былай басталады екен: «Алдымнан алты пұшық анталады. Елінен шыққан іздеушілер Көтешті кімдер өлтіргенін осы өлең бойынша табады.Ысмайылов: «Әр түрлі тақырыпқа бөгелместен. бөгетсіз.«Жолыңды айт. Кейін сексен елі Көтешке іздеу салады. Айдабол мен Күлікке жем болғайсың» .қойсаңшы өргеніңді. өлімші қылып сабап. Көтештің руы ақындарының өлімі үшін құн даулап алыпты. Осы аурудан сірә жан қалмас білем. Құйрығыңды бір ит–құс алып кетсе. Қазақ ақындары кез келген тақырыпқа. Халқымыздың әдеби мұралары жайында құнды еңбектер қалдырған А.әзір) айтылған шығармалар.Алекторов өзінің бір мақаласында импровизаторлар жайында айта келіп. азғана қойы түнде қотанда жатпай. Бірде жаңа жұртқа қонғанда.Е. Кейін сол жаққа бара қалғанда. Көтештің өлімі хақындағы әңгімелер бір–ақ нәрсеге саяды. сол арқылы айыпкерлерді табады. Осы тұрғыдан алғанда. тыңнан өлең шығарып айта білмегенді күшті ақын деп танымайтын». Ал профессор Е. ел болғайсың. Мен айтамын көзіммен көргенімді. Көтеш –импровизатор.» дейді. Сонымен. төрт жігіт. Іздеушілер бір ауылда балалардың осы өлеңді айтып жүргенін естіп. өлең шығарғыштық қабілетіне таңырқайды. табан аузында өлең шығарып айта береді дейді ол. Енді бір әңгіменің айтуынша. . сол елдің байларының бірі ақынды ұстатып алып. Көтештің бізге жеткен өлеңдері түгелдей экспромтпен(дайын. Қазақ ақындарының ежелгі салтында жылдам. Құн даулап. оның басты адамдарын қатты сөгіп жамандаған екен. өре береді. ешқандай алдын ала дайындықсыз. олардың ақындық қуатына. –деп жазады. ердің өз басы жүз жылқы. кел. өнері жүз жылқы деп екі жүз жылқы алыпты. ей. Көтештің қазасы осы жолы болған екен. Кінәсі жоқ Көтешті тонап алып. Балтасы тиген жері қанталады. қолма–қол өлең–жыр айту – жүйрік ақынның бір белгісі. Тілге келмей біреуі балталады.Көтеш – таза қазақ түсінігіндегі ақын және күшті ақын. ол– ақынның кісі қолынан өлуі. – деген бір ауыз өлең айтуға шамасы келіпті.. Көтеш айтысқа түсіп жүрген кезінде бір руды.Сонда Көтеш қойларына арнап былай жырлайды: «Қойым–ау.

Жоғарыда келтірілген өлеңнен Көтештің шаруасы шағын адам болғандығы көрінеді. айғыр болса солар мініп. Келін менен балаға жазба дейді. өлімге бет бұрады. жылы-жұмсақ ас жарай ма. Біреуі іштен. Бірде ел көшкенде жуас атты келін мініп. Сонда ашынған Көтеш оған да өлеңмен жауап қайырады. қарасақалдары мәслихат құрысып. Шолақ байтал қақбасқа аз ба дейді. . Бұл– Көтештің арлы ақын болғандығын көрсетеді. Көтеш қартайған шағында аурулы болады. өз алдына бір бөлек жүріп отырады екен. Сексен түгіл тоқсанға болмас едім. Баласымен бірігіп қысқан болды.Сен онан ала алмассың бергеніңді» дейді. Қартайғанда қатының қазба дейді. Бұл сөздерді естіген шайпау келін атасын тағы қианаттайды. жүректе от бар күн артта қалғандығын мойындап. Алайда бойда қуат. Алайда тұрмыс талқысының қатаңдығына қарамастан ол ешқашан мал үшін жағын жалдап. жая. жал. «Сексен ерікке қоймадың–ау қалжыратып. бас жарай ма? Кәрілік. Жарлылық және сырқат салдарынан ақынның кейде елмен бірге көшіп жүре алмай. Ол заманда көш жөнекей ауылдың ақсақал. көш алдына шығып аяңдай берейік».– дегенде асаудан именіп келе жатқан Көтеш қорланып былай дейді: «Қартайғанда қатының дұшпан болды. – дейді жетімсіздіктің зарын шеккен қарт ақын. Бала–бала деуменен мазалымыз. келіні шайпау болып. Ұсақ турап ет берсең балбыратып» . Бір құрдасы келіп: «Ақын. мұның бәрін жақтырмайсың. Қайтіп өлең айтармын алжып жатып. қарт ақынға асау байтал қалады. Әйелі қазымыр. қарта. Келін деген даяр тұр тажалымыз». тілін беземеген. Көтеш қартайған кезінде от басының қызығын көре алмапты. қыстауда қалып қоятын кездері де болған. Қазы. Көтештің бұл кездегі өлеңдерінен өзінің қолының қысқалығына налу. Келін деген бір пәле тағы шығып. тіленшіленбеген. «Кәрілік. Баладан болар білем ажалымыз. Баламызға жалынсақ жан сақтар ек. біреуі тыстан болды. Ат болса. жүр.өмірге наразылық сарындарының кейбір нышандары байқалады. Ел әңгімелеріне қарағанда ақын өмір бойы кедейшіліктің тақсіретін тартып өтіпті.

Екеуі де алдыңғы сапта өткен Шәлгез. дін жөнінде өзіндік түсінік-пайымы болған тәрізді. Үмбетей. Алдыңғы өткен жауынгер. Бұныкі басқа ақындардың шығармаларына да еніп кетуі кәдік. сызудан хабары болған-ау деген ой келеді. Қайтсе де Көтеш те. Алайда Көтештің айтыстарының дені сақталмаған. Кейде қораштау көрінетін Көтештің төрттағандарын Шалдың шымыр да шырайлы жолдары толықтыра түседі. оның замандасы. Көтештің. айналасымен қалай қарым-қатынаста болғаны өздерінің өлеңдерінен ап-анық көрінеді. Ақтамберді. . шұбыртпалы. Өлеңдерінің құрылысы. Көтеш ақынның: Ай қараңғы. Біреу жарлы. әлденені іркіп қалған секілді боп көрінеді. әріптесі Шал да айтуға келгенде алға адам салмаған саңлақ жүйріктер тобына жататыны хақ. Бұл әлі анықтай түсетін мәселе ғой. Екеуі де өлеңмен өз өмірбаянын жасап кетті. Өлеңдеріне қарағанда Көтеш те. мазмұн жинақылығы соны меңзейді. кәрілікті. ащы юмор ол кісінің өмірден көп қорлық көргендігін баяндайды. Әйтсе де. нені ойлап. зерттелген жоқ. қалаған тас жарай ма?!» Өлеңге бөгелмейтін тапқыр Көтеш өз заманында талай айтыстарға да түсіп жүрген. күндемеңіз. Бұл келешектің ісі болмақ. түн демеңіз. жырауларының шығармаларының ара жіктері. екі замандас ақынның кешкен ғұмыр. Дегенмен. Ұялы бәйтеректей алыстан тұлғаланады. жастықты айту жағына жақын әкеледі. нақылдары көбіне бірыңғай қара өлеңмен келген. Өлеңдеріне қарағанда Көтеш аса діндар адам болмағанға ұқсайды. Кедейшілікті. текстологиялық табиғаты әлі анық ажыратылып. Бұқар туындыларындағы асыл ойларды одан әрмен жалғастырып. Өйткені. белгілі бір желіге тізіп береді. нені армандағаны. айтайын дегенін әрдайым қысқа сөзбен сездіріп. Ата тілін сыйлаған адал ұлды Хат оқыған молдадан кем демеңіз. – деуіне қарағанда. Ел арасында іздестірсе әлі де табылып қалуы мүмкін. өлеңінің түрлілігі жағынан Шал басымырақ. мың жолға жуық әдеби мұра қалдырғаннан кейін Шал туралы сөз әрі ауқымды. тіршілігі. біреу бай. Шал мен екеуі бізге белгілі айтыс ақындарының ішіндегі ең көнелері. Тәтіқара. алма-кезектесіп айтылатын жыр жолдары Көтеш пен Шалда сирек жолығады. яғни нені айтса да нақтыландырады. әрі арналы бола түспек. тегінде. XV-XVIII ғасырлардағы қазақ ақын. шешеннің жазу. Тарихи деректер тапшы болғанына қарамастан. Шал да мұсылманша сауатты болғанға ұқсайды. жан-жақты өрісті етіп жібереді. ұйқасы. Көтеш ақынның баспа жүзін көрген шығармалары онша көп емес. Ал сақталғандары – негізінен бірер ауыздан ғана келетін қақпа сөздер. Әлде бұл ой ақын шығармаларының бізге толық күйде жеткендігінен шығар. Көтеш өлеңдеріндегі зілді ирония. Көтештің қолда бар өлең. батыр ақындарда кездесетін төкпелі. күн бұлт.Үйген топырақ.

Ысқақ Дүйсенбаев айтқандай: «Ақын-жырау дегеніміз – көңіліне келгенін айта салатын еркін жүрген бір пенде емес. Көтеш туралы профессор Е. Тірек сөздер: Дін. Дәрістің жоспары: . жемісі» Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. 12. ерлікті жырлаған ақындардан екеуі де оқшауырақ тұрады. 36. 4. 28. 33. «фәни мен бақи». 32. үлгі. жүгіргенінен сүрінгені. ол да өз заманының айнасы.Ысмайылов қандай пікір айтты? 2 . 5.бақи. 29. Көтеш шығармашылығының зерттелуі жайлы не білесіздер? Әдебиеттер: 1. 3. Дәрістің мақсаты: Шалдың негізгі жырлаған тақырыбы –адам өмірі. 27. 11. өмірінің мәні. 24. 25. 2. мадақтаудан бұлардың құлашы аулақ жатыр. фәни. Сүйінішінен күйініші. 26. 6.кәрілік т.ақыл-нақыл. дін екендігін түсіндіру.17. ШАЛ АҚЫННЫҢ ӨМІРІ. 21. Көтештің хандық дәуір әдебиетінен алатын орны қандай? 3. құрметінен гөрі көрген қорлығы басым боп келеді. ұзынтұра фәлсафадан. 22. 10. Өйткені. 19.ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ.Батырлықты. 13. 31. ДӘРІС 13.б.

1. Шал ақынның өмірінен мәлімет,шыққан ортасы, Анасының Үйсін Төле
бидің қызы екендігі.
2. Шал ақын Шоқан Уалихановтың айтуы, бағалауы бойынша “Қазақ
халқын құраған рулар жайлы тамаша эпос жасаған адам”.
3. Шалдың -өз дәуірінең даналығын бойына сіңірген кең тынысты, қуатты
ақын болғандығы.
4. Шалдың ұрпақтарының бірі белгілі ақын Нұржан Наушабаев екендігі.
5. Шалдың 15 жастан “ақын” ретінде аты шығуы.
6. Шалдың хат тануы, оған “Мен өзім талай сөзді хатпен жазған” деген
өлеңнің дәлел болуы.
7. Шал импровизатор, төкпен ақын. Жырлаған негізгі тақырыбы-адам
өмірі, өмірінің мәні, “фәни мен бақи”, дін екендігі.
8. Шал шығармашылығында өзіндік мәні көрінген лирикалық поэзиясының
да кезігуі.
Шал ақын – XV-XVIII ғасырлар әдебиетіндегі ең көрнекті тұлғаның бірі.
Тұңғыш рет «Он бес деген жасым-ай» атты толғауы «Жаңа әдебиет»
журналында (1958, № 5) жарық көрген. Егер ақынды 1831 жылы дүниеден
кеткен деп есептесек, бір ғасырдан соң өлеңі баспа бетіне жетіпті.
Екінші дерек 1958 жылы Ғалым Малдыбаевтың «Қазақ әдебиеті» (№ 48)
газетінде жарияланған «Шал ақын кім?» деген мақаласымен ашылды. Шалдың
арғы тегінен, өмірбаянынан мәліметтер берілді. Бұрын кейбір оқулықтарда,
зерттеулерде аты ғана аталып жүретін Шал жөнінде мақала авторы біраз қысқа
хабарлар айтып, кейінгі зерттеушілердің алдына жобалы қазық сала кетеді.
Желіге тартқандай сегіз өлеңін іріктеп, оқушының алдына жайып салады. Әр
түрлі тақырыпты қозғайтын осы сегіз өлеңнің өзі Шалдың шымыр, шешен кісі
екендігін дәлелдегендей еді.
Ғ. Малдыбаев кәріқұлақ қариялардың айтуы бойынша ақынның қай
жылдың төлі екендігін анықтайды. Және 15 жасынан бастап-ақ өлеңмен
әуестене бастағанын ескертеді. Сынау, мінеуге, өсиет сөздерге жиірек барғанын
айтады. Ғалым ақсақал айтқан алғашқы деректер «XVIII – XIX ғасырлардағы
қазақ ақындарының шығармалары» (Алматы, 1962) деп аталатын кітаптың
жекелеген авторларға түсінік беретін тұсында (389-390-66.) қайталанады. Егер
«Қазақ әдебиеті» газетінің 1958 жылғы 28 қараша күнгі №48 санында Шалдың
18 шумақ немесе 70 жолдай жыры басылса, қазақ ақындары шығармаларының
жинағында 11 өлеңі, яғни 600 жолдай өлең жарияланды.
Осы жинақтың «Кіріспесінде» Қазақ ССР Ғылым академиясының
корреспондент мүшесі Ы. Дүйсенбаев Бұқар жыраудың әдебиеттегі лайықты
орнын айта келіп: «Бұқар, Тәтіқара, Ақтамберді, Шал ақындар қазақ әдебиетінің
жаңа кезеңін бастайды, жеке ақындар творчествосы туады. Сөз жоқ, бұл
ақындардың шығармалары әр алуан, кей сәтте біріне-бірі қайшы да келіп
отырады. Біз бұл жерде әдебиетімізде болған жаңа құбылысты, ауыз

әдебиетінен басқа, белгілі авторлары бар жаңа әдеби үлгілер пайда бола
бастағанын, кейін осыдан барып жазба әдебиетіміздің негізгі қаланғанын
ескертпекпіз», – деп, әрі күрделі, әрі құнды да қызық пікірмен ой тастап кетеді.
Міне, бұл секілді ескертпелер Шал жөніндегі кейін туған шағын мақалаларға
мұрындық болған сияқты.
Бұл кітапқа енгізілген 11 өлеңнің өзі Бұқар мен Дулаттың арасында Шал
секілді сері ақынның тұрғандығын айқындай түседі. 1965 жылы «Жазушы»
баспасынан шыққан «Үш ғасыр жырлайды» кітабына, марқұм Ғали Әбетовтың
көрсеткеніндей, «35 өлеңі оқушылар қауымына ұсынылды, жалпы көлемі – 441
жол». Жинақтың Ысқақ Дүйсенбаев жазған «Алғы сөзінде» Бұқар жырау
Қалқаманұлынан кейін Шал Құлекеұлының аты аталып, поэзиясына баға
беріледі. «...Қарт ақын ізгілікке сенеді, адамның жарқын жақтарын жырлауды
көксейді» деп, Шал мұрасының негізгі тақырыптарына назар аудартады.
1967 жылы шыққан «Ертедегі әдебиет нұсқаларын» құрастырушылар
Шалдың афористік поэмасын Қожа Ахмет Иассауи философиясымен
салыстырады. Осы кітаптың Шал туралы бір сөзінде «Шал өлеңді жазып та
шығаратын болған. Бірақ, ол ең алдымен импровизатор ақын еді» делінген.
Ақынның өлеңді жазып шығаруы жайында әлі күнге нақтылы деректер жоқтың
қасы. Ал, импровизатор екендігіне ешкімнің таласы болмаса керек. Сосын
«Шал мұрасынан біздің заманымызға жеткені – мың жарым жол шамасындағы
өлең мен бірнеше ғақлия қара сөздер» дейді. Біздіңше, Шалда қалыптасқан
ғақлия жоқ, бұл жайлы да үзілді-кесілді пікір айта қою қиын.
Филология ғылымының кандидаты Мұхтар Мағауин «Қобыз сарыны»
монографиясында Шал поэзиясына арнайы тоқталып, талдау жасайды. Бас
жағында Шалдың туған жылын 12 жылға кері шегеріп, яғни 1748-1819 жылдар
аралығында өмір сүрген деп есептейді. Ғалым Малдыбаевтың айтуынша, «Шал
1760 жылдың төлі сияқты». М.Мағауин Шоқан пікіріне сүйенеді. Шоқан
Шалдың эпикалық дүниелер құрастырғанын ескертеді. Ендеше, сол Шал
жинақтаған аңыздардан ең болмаса үзінді, жұқана қалмауы қалай, әлде
Шоқанның айтып отырғаны басқа Шал ма? Біріншіден, туған жылына келетін
болсақ, Ғ. Малдыбаев көрсеткен 1760 жыл шындыққа бір табан жақын тұр.
Өйткені, ол Шалды әлі ұмыта қоймаған кәріқұлақ қарттардың дерегіне сүйеніп
беріп отыр.
Егер Шалды 1748 жылғы деп шегерсек, одан біздің ұтарымыз шамалы,
оның үстіне бізде нақтылы деректер жоқ сондықтан алғашқы дерекке тоқтаған
абзал деп ойлаймыз.
Ысқақ Дүйсенбаевтың «Ғасырлар сыры» кітабында «Әдетте, біз әдеби
шығарманың қасиеттері мен ерекшеліктеріне басымырақ көңіл бөлудің орнына,
қалайда сол ақын-жыраулардың өздерімен көбірек шұғылданып, оларды талай
саққа жүгіртумен әурелендік» деген жанды пікір бар. Расында да, біз Абайдың
алдында өткен бірқатар ақындардың шыққан тегін, үрім-бұтағын тәуір білеміз

де, поэзиясына келгенде жадағай сырғытып өте шығамыз. Сонда олар егіздің
сыңарындай бір-бірінен айнымай шыға келеді.
Ақындық мұра сол өзін шығарған ортаға тығыз байланысты. «Литература
вся целиком, как целое и в своих отдельных частях, зависит от
действительности. Она зависит от нее, получая от действительности и
воздействуя на нее; зависит в своих внешних отношениях и внутренних, зависит
содержанием и формой. При этом типы зависимости весьма разнообразны», –
деп академик Д.С.Лихачев бекерге айтпаған.
XV–XVIII ғасырлардағы қазақ ақындары шығармаларының өздері өмір
сүрген қоғамдық ортамен байланысты болмаса, соншалықты шыншыл, сыншыл
терең поэзия тумаған болар еді. Мазмұн мен түрдің бірлігі де содан.
Шал шығармалары туралы да соны айтуға тура келеді. Шал өлеңдерінің
қоғамдағы теңсіздік, заман, адам жайы анық көрініп тұрады, бірақ біз әлі
атығайлық айтқыш қарттың батыр әкелеріне, өлеңдеріне сырттай тамсанып,
іштей сыналап ене алмай жүрміз. Мен марқұм Ғали Әбетовтың «Шал ақын
жайындағы жаңа деректер» деген мақаласын ден қоя оқыдым. Автор біраз
материалдарды қараған екен. Әйтсе де, әңгіменің дені Күлеке батыр жөнінде де,
соңғы бір-екі беті Шал өлеңдеріне арналады. Күлекенің батырлығын,
батылдығын аша түсетін фактілерге қаныға түсеміз де, енді Шалдың өзі
хақында азырқанып қаламыз.
Оның үстіне Шал толғауларына әлі толық текстологиялық талдау, барлау
жасалған жоқ. Ол дәуірде өмір сүрген ақын-жыраулардың шығармалары кейде
біріне-бірі атастырылып, араласатын жағдайы бар. Бұқардікі Шалға, Шалдікі
Көтешке ауысып кетіп жүреді. Бәрін бір ізге түсіретін уақыт жеткен сияқты.
Әсіресе, ғұмыр, адамның жасы, тіршілік мәнін қозғайтын жырлар тұсында
бұлар өзара үндесіп, кейде жолма-жол қайталанып кетеді. «Бұл дүниенің
мысалы», «Он бес деген жас қайда», «Асқар таудың өлгені», т.б. өлеңдер
бірнеше нұсқамен әрқайсысында кездеседі. Кейде мұндай ұқсастық
айтушылардан да, жинаушылардан кетуі мүмкін. Дегенмен аражігін ажыратқан
ақын-жыраулар мұрасын араластырмаған абзал.
Шоқанның Шал жайындағы айтқан сөзіне орай екі пікір айтылып келеді.
Ең алдымен, Шоқанның өзіне сөз берейік: «Из преданий о происхождении
киргиз замечателен джир ахуна из племени аргын, из рода атыгай и поколения
Худайберди и отделения его Баймбет-Чала, современника прадеда моего, хана
Аблая. Знающих эту эпопею теперь очень мало, по крайней мере, я до сих пор
не имел случая ее слышать». Сонымен, Шал эпикалық генеалогия жасаған екен,
әлі қолға ешнәрсе түскен жоқ деген сөзді М.Мағауин, Ғ.Әбетов қоштайды да,
зерттеуші Қ.Өмірәлиев мүлдем кереғар ой білдіреді. Үшінші оппонент: «Шал
ақынның өлеңдері деп жүрген өлеңдер Шоқан айтқан XVIII ғасырда жасаған
Шал ақынның өлеңдері емес, XIX ғасырдың орта тұсы мен XIX ғасырдың
екінші жартысында жасаған өзге бір Шал аттас ақыннын өлеңі» дейді.

100 жыл бойы өлеңдері халық аузынан түспейді. халық көкірегінде жатталып қалуының арқасында жетіп отыр. Әдебиетке автордың өзіндік көзқарасы. құрмет көрген жанмын».Сонда тарихта екі Шал болғандай көрінеді. Бізге Шал қазынасы хат арқылы емес. мен едім. Шалдың термелерін ілкі жариялаушылардың бірі Ғалым Малдыбаев «паспортизацияға» мән бермейді. Әбетов: «Шал суырып салма тәсілін ұстаған импровизатор ақын болғанымен. ауыздан-ауызға көшіп отырғандықтан. Бұқар мен Шал өлеңдері осы тұрғыдан алғанда өздері дәуір кешкен заманның қайшылықты көрінісін айнытпай бере білді. Яғни өлең қашан. Әдебиет тарихында екі Шалдың болуы да шындыққа сыйыспайтын нәрсе емес. Бір жөндеу екінші жөндеулерге апарады да. Екіншілері кейде мәтінін жөндеп. кейбір жолдарын жеткізушілер қосып та жібереді. Дені баспа бетінде жарияланды. біздің білеріміз әдебиет тарихында бір-ақ Шал бар. толық сеніммен айта қою қиын. Төкпе. мен едім» деген тіркестер енгізе бастады. ақын айтты деп. қол тигізеді. Шалдан авторлық мәтін қалмағандықтан. Ақынның өлеңдерін кейінгі жазып тапсырушыларға да осыны айтқымыз бар. орақ ауызды кісі болғанға ұқсайды. Ол – Шал ақын Құлекеұлы. «әттеген-айларға» ұрынамыз. халыққа жақын. шешен тілді. шын мәтіннің шырайына көлеңке түсіре береді. дегенмен өлеңдерінің импровизаторлықтан туғандығы аңғарылады. Шалдың қайтқанына бір ғасырдан аса уақыт болғанда «Он бес деген жасым-ай» өлеңі тұңғыш баспа бетін көреді. «Мен. ойда кейбір дүдәмалдықтар пайда болады. Шоқанның айтып отырған Шалы Күлекенің Шалынан әріде өткен сияқты. Жеке ақын. хан мүддесінен қашық поэзия жасады. ұйқасты сөзді үлкен күшке айналдырды. Мұндай нәрселер айтушы мен жазып алушының бір принципте болмағандығынан туады. Малдыбаев: «Шал оқымаған адам» десе. Шал ақыннан бізге қалған мұра 1000 жолға жуық. кімнен. жыраулар фольклордан іргені үзілдікесілді ажыратып алмағанмен. поэзияға «Мен өгіз терісі талыспын». стилі. Шоқан таратып айтпайды. Шалдың ептеген мұсылмандық сауаты болуы мүмкін. Өйткені. қай уақытта. Ғ. ауыз әдебиетінен бөлініп шықты. «Әр жерде қадыр. тақырыбы енді. . Әр сөзіне мұқият қарамасақ. қай жерден алынды деген мәселелерге ой көзін жүгіртіп отырғанда көп ілгері басқан болар едік. орындары ауысып кеткендері де жоқ емес. Сөйтіп. оның өз өлеңдерін хатқа түсірерлік сауаты да болған» деген сөз қосады.ең көбі «Алдаспанда» (Р.Әбетовтың есептеуінше 1348 тармақ). Шалдың өлеңдері дәл өзі айтқандай қалпында сақталып бізге жеткен деп. бірқатар тақпақ толғауларына кітабилықтың әсері тиген секілді. Бірақ. Содан өлең өзінің негізгі нұсқасынан алыстай береді. Бұлар өлеңге қоғамдық сипат беріп. Ғ. Халық бірден-бірге жеткізеді. Бұқар мен Шал поэзиясы жеке ақындар творчествосының басталғандығының куәсі.

«Тоқсан деген жасыңыз. Мәтіндерде ауытқулар. Әлде «Таң ата» десе ше? Ал. Шалдың қазынасы одан кеміп кетпейді. Тоқсан үште қария Енді де саған табылмас. тек кейбір жолдарында ғана айырмашылық бар. Он бес пен тоқсанның арасына баға беріледі. Шалға сыяды. енді соған оралайық. Бірінші жолды дұрысқа баласақ. арасына жұлдызша қойылуы керек еді. Мазмұны бір. – деуінде мән жатыр. . жырауға бір телініп жүрген туындыларды реттеу текстологияның міндеті болмақ. Қайсысы дұрыс. кәрілікті жетелеп» десе. жабыстың ғой бала жаста» деген бір шумақ өлеңі тіркеліп кетіпті. Кәрілік туралы философиясы да жетеді. қайсысына жүгінеміз. осылай ауыс-түйіс болып. Мінеки.Ғ. Олай дейтінім: Шал дүниеден 71 жасында. әр ақын. Шалда – 19. Бұқарда – 14 жол. «Менің жасым – тоқсан үш. Абылайға Бұқардың: Өкпеңменен қабынба. Тек қана Шалдың әкесі Құлеке батыр қайтқанда айтқан жоқтау өлеңінің аяғына «Кедейлік. Ал. ал Бұқар жырау тоқсаннан өтіп қайтты. «Жетпіс келді тебелеп. Әрине. тоқсанмен тоқтайды. «Алдаспанда» «Жалаң аяқ. Шалдың өлеңдері осы уақытқа дейін шыққан жинақтардың қайсысында қалай жарияланып келді. Күнінде мендей жырлайтын. № 48. жалаң бас» болып келеді. Ажалдан басқа жоқ екен» дегенде Бұқардың үні басым естіледі. мұнан былай сөйлеуім маған да болар ауыр күш» десе. «Үш ғасырда». жалаң бас қой арқалап» боп кетеді. «XVIII-XIX ғасырлардағы қазақ ақындарының шығармаларын–дағы» Шалдың өлеңдері «Он бес деген жасым-аймен» ашылады.Малдыбаевта және «XVIII-XIX ғасырлардағы қазақ ақындарының шығармаларында» осылай да. бұл нақылды Бұқарға басыбайлы неге бермейміз. 28 қараша) басылған Шал ақынның өлеңдері алынған. 1965 жылы жарық көрген «Үш ғасыр жырлайды» кітабы Шалды толықтыра түседі. Бұқарда «Жиырма деген жасыңыз» деп басталып. «Таң атты» сөзі анықтау емес. Өтіңменен жарылма. Дүйсенбаевтың алғы сөзімен шыққан «XVIII-XIX ғасырлардағы қазақ ақындарының шығармалары» жинағында түгелімен «Қазақ әдебиетінде» (1958. Айқын Нұрқатовтың 1949 жылы Молдағұл Мырзабековтен жазып алған материалдарында «жалаң аяқ. Бұл өлең Бұқарда да бар екені анық.Шалдың Абылайдың үлкен баласы Уәлиханға айтты деген атақты «Қонақ кәдесінде» «Таң атты жаланаяқ тоқты арқалап» деген жол бар. Басына мұнша көтерген Жұртыңа жаулық сағынба. 1962 жылы Ы. Бұқарға жарасып тұр. Менің топшылауымша осы өлең түгелімен Бұқардікі. Бұл да жеке әңгімелеуге тұратын маңызды тақырып. өзгертулер жоқ. Енді біраз жайды салыстыру арқылы бағдарлаған дұрыс. Ендеше.

табақтас болған кісім. Дегенмен. Қошан Жантілеуовке де біреу жеткізеді ғой. «білгіш». Кәріліктің келгенін біледі ішім. тереңдік байқатпайды. «дүниеге жалаңаш кеп. қашқан кісі» боп кете береді.Екінші «Қыздар туралы»төрт шумақтың аяқ жағы «Қорқақ емей немене. Мағауин 1964 жылы Шалдың жерлесі Қошан Жантілеуовтен жазып алады. Соған сүйенген дұрыс сияқты. «Арыс келді» де қайталаулардан тұрады.Малдыбаев «Шал ақынның туып-өскен жері қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы Октябрь ауданы Қаратал деген ауыл» дейді. Сосын. «уассамахи уәл арузи» секілді сөздер кездеседі. . Кейбір жолдарына құрастырушының да қолы тиіп кеткені байқалады. Біздіңше. Айқын Нұрқатов жазып берген нұсқасы күштілеу шыққан. Мысалы. «бұ дүнияны». «Сөйлеп қал. Сүйіктісін сүйірлеп кесіп жейді Дастархандас. Тіс кеткен соң кетті ғой менің күшім.. өлген жылы Ғалым Малдыбаевтың дерегі бойынша 1760-1831 жылдар деп берілсе. Малдыбаев мәліметтері шындыққа жақын тұр. айтушы Шалдың айтқандарын дәлмедәл жеткізген деуге болмайды. Жоғарыда аталған екі кітапта Шалдың туған.. Айқын Нұрқатов 1949 жылы жазып алған «Кәрілік туралыда»: Қатты-құттыға өтпейді қайран тісім. Шалдан түпнұсқа қалмаған соң ақын былай айтып еді ғой дейтін бізде дәлел де жоқ. берік жолдарын жадынан шығарып алып.– деген төрт жол «Алдаспанда»: Қасыр-құсыр шайнайтын қайран тісім. Шал дінге құлап берілген кісі емес. Осы кітаптағы «Кез келсе сөйле дейді шешендерім» өлеңі көңілге дүдәмал туғызады. Шал ақынның өмірін. Әрине. Ғ. Мұнда «. Шал шығармаларының молырақ орын алғаны 1971 жылы «Жазушы» баспасында басылған «Алдаспан» жинағы. өз жанынан қосқандай көрінеді. өлең тармақтарының тамырын басып. сөйле. Әлбетте. «Ескі әдебиет нұсқаларына» Шалдың 12 өлеңі енгізілген. «уассамахи дастан болар». Бірақ мұнда да алшақтықтар кездеседі. кейбір өлеңдерін 1949 жылы Молдағұл Мырзабековтен жазып алған Айқын Нұрқатов та осы ойды қуаттайды. Бұлардың он бірін М. Айтушы бұл өлеңнің белді. Онша көп діни сөздерді сөзінің арасына қыстыра бермегені белгілі және сөз қайталай бермеген. Және «ғалым».қазіргі Көкшетау облысының территориясындағы Азат темір жол станциясының маңында дүниеге келеді» деген сөз бар. Кейде айтушылардың өз тарапынан «өңдеулер» енгізетіндері де табылады. Бұлар Қошанның қоспалары емес пе екен деген пікір туады. Айталық. өлеңдерінде «шын дүнияны». тілім». байқау қиын емес. «есерлерім» дейтін сөздерді Шал аузынан шықты деу қиын. Ал. Шалдың қалыптасқан шымыр стиліне қарап. жаяу қайттық» деген бір шумақ нақыл да Шалға тән тартымдылық. 1967 жылы «Мектеп» баспасы шығарған «Ертедегі әдебиет нұсқаларында» 1748-1819 жылдар деп көрсетілген.

Иман таба алар ма барған кісі? Ата-ананы. Біздіңше. Шал поэтикалық сөздің дәмін. Оны да ескеру керек.). Біріншісі көркемдігі.Кесек-кесек турайды. анасын күткен жанға. 1949 жылы жазып алынған Айқын Нұрқатов қолжазбасына тоқтаған ыңғайлы. «Жақсымын» деп момынның малын жесе. «Мекке менен Медине жолдың ұшы» деп басталатын жалғыз төрт-таған барлық жерде бірдей емес. Жолдарында айырмашылық бар. Қайсысы дұрыс деген сұрақ туады. М. Алыс сапар жол дейді барған кісі. Мекке менен Медине үйдің іші. «Алдаспан» түгелімен Ғ. тілі жағынан Шалдың қолтаңбасын танытады. өзі жейді. жеті-сегіз буын аракідік ұшырайды. Жақсы атансаң басқаның хақын жеме. Жаман адам сол болар «мақұл» деме. Мекке болып табылар үйдің іші. мейманды құрметтесең. . «Алдаспанда» (209-6): Мекке менен Медине – жолдың ұшы. Тізе берсек мұндай мысалдар жеткілікті. Қолжазбадан және бір мысал келтірейік: Жақсыны алыс деп жатқа санама. тамырын дәл. ажарлы табысқа жетелейді. Атамекен. Екі дүниеде кісі хақын жеген оңа ма? Ғалым Малдыбаевта: Жақсыны – алыс. Жаманды жақын дегенмен бола ма. Шығармаларының дені он бір буынмен жазылған. Ата менен анаңды құрметтесең. Ғалым Малдыбаевта қалай екенін қаралық: Мекке менен Медине – жолдың ұшы. Жан ашиды деп сенген жақын кісім. – деп берілген (Алдаспан. Малдыбаевты қайталайды. Әлгі балталаса берілмес берік ұйқас осы Құлекеұлында. Осыларды бір ізге түсірген жөн-ау келешекте. Жақсы болсаң кісі хақын жеме. алайда «момынның» дегеннің орнына «біреудің» деп берген. анық тауып айтады. 230-6. шыншылдығы. Қазақтың он бір буынды қара өлеңінің құдіретін Абайдан бұрын танытқан қарт шеберлердің бірі осы Шал. шабыт дипазонының кеңдігі айшықты. Қолжазбада: Мекке менен Медине – жолдың ұшы. Мағауин соңғысын 1964 жылы Қошан Жантілеуовтен алған. Алыс сапар дейді ғой барған кісі. Кейінгі екеуіне қол тигені көрініп тұр. Мекеңнен де нұрлы ғой үйдің іші. жаманды жақын көрме.

Кісі мінезіндегі олқы жайларды жіті байқап қалып. Кейбір шумақтары шешендік сөздердің жүйесіне жақындайды. метафора. Өзі сезіп білгенін. Ақыннан жазба нұсқа қалмағаннан кейін оны жамап-жасқаушылар. «елді біледі». әсерлі шумақтан ғибадаты кең ой түйесіз. Өмір тәжірибесін оймақтай сөзбен тізеді. мал жануар басқа бітер. «Бұл өлім қайда жоқ». «жөндеушілер» табылып қалады. Қысқалы. енді бірқатары кәдімгі ақ өлеңмен айтылғандай әсер етеді. ырғақтық құрылыс-өрнегі мейлінше ширақ және жатық.«Өйткені. дербес сипаты бар. . кескін-келбет тұтас көрініс береді. Ақын ақылдың көзімен көп нәрсені ашып көрсетеді. санасыздықтан сақтандырады. Шалдың поэзиясы он бір буындық өлшемнің мүмкіндігін мол пайдаланған. – дегенде «басқа». кең тынысты болып келген. Ашу-пышақ болғанда. Қай кезде де өңін жоғалтпас Шал ақынның фәлсафалық тұжырымдары мен ұтымды ұйқасын былай қойғанда. Қына шөп секілді ол тасқа бітер. ақыл-таяқ. не кейінгі қоспалар сияқты. «Күні суық болғансын түні қайтсін» дегендер халықтікі. Ақ пен қараның бітіспес күресінің арасында жүріп Шал өзінің шығармашылық нысанасынан ауытқымаған. өзгеріс енгізу арқылы пайда болған кейбір өрнектегідей жасандылық жоқ. «насқа» сөздері «бітер» етістігімен біте қайнасып. Теңеу. нар қамыс». үнділігі жағынан әбден келісті. Сосын кейбір шумақтар Шалдікі болмауы мүмкін. Шал болса сол халықтық поэзияның қолтығынан шыққан адам. «Көкала көл. өзінің бірнеше түрлері. «тасқа». көшірушілері ұйқасқа икемдеуі мүмкін. «Таудың көркі – тас» деген баламаларды Шалдан естідік. жастың өлімі сынған бәйтерекпен парапар дейді. көргенін. Ол – бөлекше. соның нәтижесінде аса кең тараған өлшем». оның немен аяқталатынын жазбай танисыз. Кәрінің өлімін соққан дауылдың тынғанына теңесе. Пенделер үміт етер болған сайын. он бір буынды өлең өлшемінде бұрыннан белгілі өлшемге қосымша кіргізу. Бір мысал келтіре кетелік: Басеке. Бір жолдың өзінде мінез. «Жігіттің мұрты кебер мақтанарда» десе. келісті өрнек құрайды. «жеңуді біледі» деген зат есім мен етістіктің тіркестері өзара ұйқасады да. тұспалдауы. түйгенін айтқаны басқалар үшін рухани азық еді. Редифтік рифмалардың ұшырасатындығын да айта кеткен жөн. өз байламын ұсынады. Кейде тармақтың аяғы өзара ұйқасады. Үйіңнен ит жаланып шықпайтұғын Өзіңдей жатып ішер насқа бітер. ұзынды нақылдарына бірқатар жүк артты. Кейде «шөлді біледі». Айталық. символ секілді бейнелеу құралдары да соны паш етеді. варианттары бар. әуезді ұйқас жасаған. Ай нұрланар аспанда толған сайын. Мәнерлі. Сол таяқ кемімей ме жонған сайын. әуезділік. тапқыр теңеулеріне тәнті боласыз. Сабырсыздықтан. Кейінгі айтушылары.

алакөз болған қатерлі хандарды осындай сөздермен ауыздықтап.Шал белгілі бір зат. Жігіттің өзім білем дегені. Жердің салмақты тұсынан ойып алған кен іспеттес. Қаққан қазықтай сөздерін орнынан жылжыту қиын. тізгін тарттырғаны белгілі. Өсек басты болады Қыздың жасқа толғаны. жыраулар алауыз. 32.Шал «Қазақ халқын құраған рулар жайлы тамаша эпос жасаған адам» деген пікірді кім айтқан? 2. Рухани тәжірибе көпке ортақ. Шал ақынның кемеңгерлілікке иек артар сөздері қай дәуірге де қызмет ететіндігіне дәлел болса керек. Жан шошырлық жаман іс. 22. 13. 10. 24. 21. Қазіргі өркениетке де бұл керекті ой. 27. 19. . 2. 3. 4.Шалдың қазіргі кезде ұрпақтары бар ма. ЖЫРАУЛЫҚ ПОЭЗИЯСЫНЫҢ ДАМУ ЖОЛДАРЫ. – Ағайын ала болғаны. ДӘРІС 14. 28. – Басына салған ойраны. 34.17. Ертедегі жыршы. 25. 11. бар болса кімдер? Әдебиеттер: 1. 35. 26. Ісін көпке бергені. 9. 6. Енді біз мемлекеттер алакөз болмаса деп тілейміз. – Тастан соққан қорғаны. 5. құбылыс туралы дәл. Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. неден аянбау керектігін айнаға түсіргендей айнытпай береді. анық айта білген. Неден сақтанып. 30.Шал неше жасынан өлең шығарған? 3. 29. 12. Мұның өзі. 31.

Бізге жеткен толғаулардың халық. Дәрістің жоспары: 1.Жыраулармен қоса ХVIII ғасырдағы ақындар поэзиясы туралы. Қазақ жырауларының сан ғасырлық шығармашылығын негізінен үш кезеңге бөліп қарастырған жөн сияқты. Толғаулар өзінің табиғи сипатымен жүйелі оқиғасы бар жырға тонның ішкі бауындай жақын. мораль тақырыптар екендігі. кемелденген кезеңіндегі өкілдері: Үмбетей. жеке термин ретінде әдебиетімізде кейінгі кеңестік дәуірде ғана қалыптасты. жеке адам бейнелерін жасаған салиқалы да тартымды мазмұнымен де дараланады. Бірінші топқа жыраулық дәстүрдің негізін қалаған алғашқы өкілдері: Қорқыт. жыраулық поэзияның бірден-бір көрінісі – толғау жанрының қалыптасуынан бастау қажет дер едік. жыршы. Сыпыра жыраулар жатады. Көне дәуірлерден бері фольклорлық туындылармен өзектесе.Дәрістің мақсаты: Жыраулық поэзияның ғасырлар бойы қалыптасып. Бұл дәуір XI-XIV ғасырларды қамтиды. Жиембет.Олардың туындыларын зерттеуші ғалымдар жайында әңгімелеу. Осы ерекшелік мұны эпикалық жырларға көп ұқсатады. шешендік оралымдар т. жеткендерінең өзіде текстологиялық жағынан әлі де дәлелдей түсуді.Жырау толғауларын бізге жеткізуші ақындар туралы да сөз қозғау. этика. Үшінші топты жыраулықтың әбден толысып. 3. ең алдымен. күрделі де қиын тұсында айтылып таралғанын аңғарамыз. Толғау– әдебиетімізде өзіндік ерекшеліктерімен көрініп. Аталық. көне дәуірлерде туып қалыптасқан поэзиялық шығарманың бір түрі. халық тағдыры. 5. 2. жыр. Тірек сөздер: Жырау. Шәлгез. Жыраулықтың қалыптасу кезеңін белгілейтін екінші топқа Асан қайғы. Мұнда ел. жер. 4. Мұның кезеңі XV-XVI ғасырлар.б.Жыраулар шығармашылығының көбінің бізге жетпегені. «толғап айту» деген сөзінен алынып. Әдебиетімізде өзінің жанрлық белгі-сипаттары арқылы ертеден-ақ жеке сала болып дамыған ақындық және жыраулық поэзияның алатын орны ерекше. жарыса дамып келген бұл сала халқымыз бастан кешкен тарихи оқиғалардың көркем шежіресі іспеттес ел тұрмысының сан алуан қырларын қамтып бейнелеуге әр кез елеулі үлес қосып отырған. Толғау қазақтың «жыр толғау». Тәтіқара. Қазтуған. Ақтамберді. аша түсуді керек ететін тұстары бар екендігін түсіндіру. өмірінің. толғау. Сондықтан бұл кезеңдердің ерекшеліктерін ашып әңгімелеуді. (Кетбұға). Бұған XVII-XVIII ғасырлар жатады. үндес. . дамыған ұлт әдебиетінің ғажап көркемдік құбылысы екендігін түсіндіру. аса бір жауапты. Доспамбет шығармалары кіреді.Поэзияның көрнекті өкілдері Шал мен Көтеш ақын жырларының негізгі сарыны-дін. Жыраулар толғаған суырып салма жырлар философиялық ойға құрылған тұжырымдарымен де. болашағы жүйелі сөз болады. Бұқар жыраулар құрайды.

болашақты болжайтын керемет толғаулар айтады. көпті көрген дана. Бұлардан Сыпыра жырау жырларының табиғаты біршама өзгешелеу. Қорқыт атаның жырлары белгісіз бір себептермен бізге жетпей.) мен ертегілерде («Құбығұл». ең алдымен. аузында отыз тісі жоқ» сиықсыз да ұсқынсыз қарт болып сипатталады.) бар екенін білеміз. көпті көрген көне Сыпырадан кеңес сұрайды. тоғыз ханды түзеткен» Сыпыра туралы тарихи деректер жоқтың қасы. Бұл әдебиетіміздегі даралық творчествоның ең әуелде тек поэзияда. оның «Жошы хан өлгенде әкесінің айтқаны» деген жалғыз жоқтау жыры мәлім. суырып салмалық дәстүрдің жаңа сипатты бір арнасын құрайды. оның ішінде жыраулық. Сыпыра жырау туралы айтқанда. Соның нәтижесінде бұл жанр дәуір талабына сәйкес қалыпты фольклорлық үлгілерден біртіндеп оқшауланып. жыр толғады. сәуегей кісі болып суреттеледі. Сол аңыз-ертегілер мен батырлық жырларда жиі аталып. толғауы да белгілі бір себептерге орай эпикалық жырлар («Ер Тарғын». әйгілі «Қорқыт ата кітабында» әрбір келелі оқиғаларды баяндау алдында үнемі Қорқыт атынан бірде Дерсе. Қазақ жырлары мен ноғай ертегілеріндегі Сыпыра бейнесі бір-біріне табиғи өте ұқсас. көп жасап. Сыпыра жыраудың аты да. т. Сыпыра жырауды атай аламыз.б. «өзінің 180 жасаған өмірінде тоғыз ханды қолынан өткізіп.Қазақ поэзиясы тарихына көз салсақ. оның орнына сол туралы тек үзік-үзік аңыздар мен әпсаналар ғана сақталып қалған. ақындық толғау. яки Аталық жырауға (кейде Кетбұға деп те аталады) келсек. өзі жырлады» деп үнемі қайталанып келетін жолдардың өзінен-ақ оның жырды суырып салып айтқан «Көмекей әулие» – жырау болғаны айқын аңғарылады. алдын болжағыш абыз.) ғана ұшырасады. көп жасағаннан «адам көрер түсі жоқ. Бұл хиқаяны өзі шығарып. Мұның бәрінде де Сыпыра Алтын Орданың белгілі ханы Тоқтамыстың қасындағы көреген биі. Осы Ұлық жыршы «Оғызнаме» дастанында да Оғыз қағанға жыр толғап. Өкінішке орай.б. жырларда тұрақтанып қалыптасқанын айқын аңғартады. Тіпті бұдан ілгері. толғау жанрының ең алғашқы өкілдерінің бірі деп. Әрбір әдеби туындылардың алғаш пайда болуы мен қалыптаса дамуы соның авторларының аренаға шығуымен тікелей байланысты десек. Бұған әр тұста әр алуан жыраулар өз әлінше үлес қосып отырған. Дегенмен. . Бір кезде толғау түрінде айтылған бұл жырлар кейін қара сөзге айналған тәрізді. толғаудың дербес жанр ретінде қалыптасуы ұзақ ғасырларға ұласқанын көреміз. яки Аталық жыраудың (XIII ғ. оған дейін де кейбір деректерге қарағанда Ұлық жыршы. Хан да. Шоқан Уәлиханов айтқандай: «Өзгелерге жыр жырлау өнерін үйреткен бірінші жыршы – Қорқыт» та бар. т. қара да ақыл таппай қысылып тығырыққа тірелгенде. Ұлық жыршы. кемеңгер ақылшысы ретінде сипатталады. Бұларда ол ел-жұртқа қадірлі ақыл иесі. Алайда. Рас. Осы баяндаулар өзінің арнау үлгісінде келуі мен ұлағатты мазмұны арқылы да қалыпты жыраулар поэзиясына жақын тұр. Ал. енді бірде Баяндүр ханға арналып айтылатын сөздердегі «Қорқыт атам сөз сөйлеп.

ел меңгеру жолындағы саясат адамдары болғандықтан. Би Темір. Толғаудың қалыптасу кезеңінің ірі өкілдері болып саналатын Асан қайғы. Сөйтіп. салауатты биі болғанын көреміз. оны «XV-XVIII ғасырлардағы көптеген қазақ ақындарының көшбасшысы және ноғай-қазақ эпостарын («Ноғайлы жыры») бірден-бір жасаушы кісі». Ұлық жыршы мен Оғыз қаған. сыртқы құрылыс-түзілімі жағынан да түлеп . ең алдымен. Ол кісі дала эпостарын жасаудағы жалпы жыраулардың. өтімді болу керек. Бұқар менен Абылай хандардың іс-әрекет. азулы жуан. қоржындай ауыр. көпке айтқан сөздерінің бәрі ел мұңына. Бұған ақындар өмірі де айғақ бола алады.ең алдымен. Заман талабына сәйкес жыраулар қашанда хан қасынан табылып отырған десек. болжағыштық. білікті ғалым Ә. Соның нәтижесінде толғау жанры өзге жырлардан табиғаты бөлек жыраулар поэзиясының дәстүрлі де өнімді бір түріне айналады.Марғұлан еңбектерін негізге алған жөн. көреген сәуегейлігімен де қалыпты жырау болып танылады. Ұлық жыршы мен Шыңғыс ханнан бастап. Олардың хан қаһарынан қаймықпай қашан да батыл сөйлеп. Ол әр алуан жырларда ең әуелі Тоқтамыс хан мен Ер Тарғын батырды татуластырушы. Ер Шобандар сол өздерінен бұрынғы қалыпты дәстүрді жалғастырып дамытуға үлкен үлес қосты. Жиембет пен Есім. жыраулардың әлгіндей өз бастарындағы артық қасиеттерінен тыс. Қазақ тағы «Әр ханның тұсында бір сұрқылтай» деген мәтелдің шығу төркіні де осы айтылған оймен терең сабақтас. – деп көрсеткен еді. бертінгі Сыпыра мен Тоқтамыс. Доспамбет. Бұл туралы кезінде: «Әрбір хан өз қасында ақылшы болатын биді таңдағанда. енді бірде Едіге мен Тоқтамыс арасындағы кек-жанжалды басушы. Асан қайғы мен Жәнібек. тіпті өзінің ел тағдыры шешілетін ауыр кезеңдерде қол бастайтын әскербасы – батыр болуы да хан қасынан табылуға мәжбүр еткен. судырлаған ақыннан алатын. Толғау бұл кезеңде өзінің тақырыбының ауқымдылығы мен мазмұнының байлығы жағынан ғана емес. Қазтуған. бұған Сыпыра жырау өмірі де айқын дәлел. – деп М. Бұлар қазақтың жоғарғы табынан шығып. өткір деген суырылған шешеннен. ел қамына арналған сөздер болады». соның ішінде Сыпыраның ролін өте жоғары бағалай отырып. Көлденең кісі мін таба алмайтындай. жыраулар. шындықты тайсалмай бетке басып айтуы да осыдан. қарым-қатынастарын атай аламыз. оқтай жұмыр. Шәлгез бен. Әуезов айтқандай. Сөз болып отырған Сыпыра тұлғасы үнемі біздегі батырлар жыры мен ертегілердің басты қаһарманы ретінде суреттелу арқылы өзінің жыр толғау мәнерімен де. кеңес сұрар ақылгөй жыршысы. яки Баяндүр хан. көбінесе. Шәлгез. тағы бірде Тоқтамыс ханға қарсы көтерілген халық толқуын кемеңгерлікпен тоқтатушы данышпан ретінде көзге түседі. саны көп рулардан шығуы да. Бұлардың саяси салмағы зор болғандықтан. аузынан шыққан сөз де олқы болмауға тиіс. өзінің көріпкел. данакемеңгерлік қасиеттері арқылы әр кезеңде белгілі бір ханның қысылғанда. Бұған дәлел ретінде көне дәуірдегі Қорқыт пен Дерсе. сөз тапқыш.

одан құтылудың жолы тек Жиделібайсынға көшу екенін тектентекке айтпаса керек. жегенге тоқ» Жәнібек ханды жырау өлтіре сынайды. ойдың ұтымдылығы мен тиімділігін еселеп арттыруға мән берді. дидактика үлгісіндегі жырлармен толыса түсті. Батыстан төнген зор қауіптің болар зардабын Асан қайғы жұрттан бұрын болжап. бауыздамай қаныңды ішетін» зұлым отаршылдарды шортан бейнесінде сипаттап. Осыған орай жыраулардың өз тұсындағы өмір көріністерін көркем бейнелеудегі әдіс-тәсілдері де өзгерді. Жайлы мекен. Шу бойында жеке хандық құруының өзі өте маңызды мәселе еді. Жыраудың «Алты атанға қос артып. ізгілік. сансыз шығынмен халқымыз бұл күндері . мен айтпасам білмейсің». ел бірлігі мен іргелі қоныс жайына арнайы тоқталады. Осыны ойламай. «Қырында киік жайлаған». тынбай алты жыл қоныс қарауы» да сол болашақ бодандықтың алдын алу болатынды. арнау. өркен жаю кезеңі жырлары өз атымен келіп жеткен Асан қайғы творчествосынан басталады. Бұған Асан қайғы өмір сүрген кезеңнің қат-қабат қиындығы мен күрделілігі де елеулі әсер етті. дұшпандық) сөз еткенде. Жырау осы көшіқонға қарсы болса да. әлеуметтік мазмұн сарапталады (Асан қайғы. қазақтың алғашқы ханы Жәнібектің (XV ғ. Асан қайғы құтты қонысқа жаяулап келіп. енді бір тобында мақал-мәтел іспеттес. ит етектен» дегендей. «Жау жағадан алғанда. қорғап қалар күштің сол тұста болмағаны жұртқа мәлім. мастанудың жақсылыққа алып келмейтінін ескертеді. терең түсінді. Осыған орай сол толғаулардың бір алуанында айтушының оқиғаға қарымқатынасын білдіретін көңіл-күйі мен сезім-талғамы басым болып отырса (Қазтуған. «қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған» дәуірді аңсау сол кездегі заман талабынан туған түйінді мәселе еді.толысып. «өлтірмей жаныңды алатын. бармақ шайнап бастан кешіріп отырмыз. мұның әсте болмай қоймайынын. достық. ханның мін-кемшіліктерін бетіне айтады. осы жәйт Асан қайғының «Мұнан соң қилы-қилы заман болар» атты толғауының тууына себеп болғаны мәлім. Шәлгез). Бұл тұста толғаудың әлеуметтік. Доспамбет жырлары). Бұған қарсы тұрар. «ішкенге мас. «Алты атанға қос артып» атты толғауларын тудырып. Осы мәселелерге сәйкес ол «Әй. өмірлік қорытынды. Бұл Асан ата болжаған мәселенің немен тынғанын біздер көріп. қоғамдық мәні артып. Олар адам мен адам арасындағы әр алуан имандылық. Көп қырғын. жақсы қоныс. болашаққа зор үміт артып. дидактикалық. халықты толғантқан күрделі мәселелерді жырлау дәрежесіне көтерілді.) ел басқару ісіне жиі араласып отырады. көбінесе. Міне. түйінді толғам. хан. адамгершілік қатынастарды (жақсы мен жаман. өмірде бар танымал құбылыстарды әдейі салғастыра алып. Толғау жанрының қалыптасып. қалмақ басқыншылығы да қазақ еліне оңайға түскен жоқ. Сол жұмбақтың байламды шешімін кезінде Бұқар жырау да Абылай хан сұрағына орай тап басып шешіп берген еді. Бейғамдықпен мен-менсінудің. Керей мен Жәнібек бастаған елдің көшіп.

Сөз болып отырған кезеңдегі жыраулар тобынан Қазтуған мен Доспамбет шығармаларын алып қарасақ. жыраулар. Айталық. керісінше. Мұндай құбылыс біздің әдебиетімізде бұрын-соңды ұшыраса қоймаған жәйт. Қазтуған өзінің «Алаң да алаң. Жыраулар. алаң жұрт» атты белгілі толғауында атасы Сүйініш пен анасы Бозтуғанның бірі күйеу. Айталық. бірі келін болып түскен құтты қонысы – айдынды Еділін еске алып тебірене толғайды. кемелдену кезеңдері болатыны даусыз. кешегі мен бүгінгі өмірді. Асан қайғы жырларынан жалпы жыраулар поэзиясына тән белгісипаттардың мол ұшырасуы да заңды. Жырау өзі есейіп. кейде бәсендете айту ара-тұра Шәлгез (Шалкиіз) жырларынан да . Доспамбет толғауларында осы сүйіспендік сарын бастан кешкен өз өмірін еске түсіру түрінде келіп. айқын мұратты сипаттау кейде жыраудың өз бейнесін өзі жасау талабымен ұштасып отырады. Асан творчествосында. көбінесе. «буыршынның бұта шайнар азуы. өзінің «сұлтандайын жүрісті». бидайықтың көл жайқаған жалғызы» екеніне дейін қалдырмай тәптіштеп суреттейді. Мұндай өзінің елден ерек қасиеттерін кейде көтеріп. бүкіл күреске толы өмір жолын еске ала жырлайды. Толғамы терең күрделі ойды мейлінше ұшқырлап әрі дәл.тәуелсіздікке ие болып отырса да. күрделі сипаттармен толысып. Алайда. Өзінен бұрынғы жырауларда бұл жалпылық мәннен жекелікке ауысып отыратын болса. Мұның әдемі үлгілерін тұрмыс-салт жырлары мен лиро-эпикалық дастандардан да ұшыратамыз. әрі ұтымды етіп жеткізу үшін. өз жерін беріле сүюдің әдемі үлгісі деуге тұрарлықтай асқақ жыр. Рас. «қашағанның ұзын құрығы. «айдаса қойдың көсемі. ер жеткен оттай ыстық ата-мекенін сыртқы жаудан қорғаудан артық мақсат жоқ деп санап. көбінесе. олардың ел мен жерге деген әлгіндей сүйіспеншілігі де нақтылық мәнге ие болып отырады. сезімдер үлкен серпінмен сипатталады. сол қауіптің ызғарынан әлі де біржола құтылып кеткен жоқ. өскен ел. Доспамбет толғауларындағы секілді асқақ әуен. өз басынан кешкен әр алуан ерлік пен қиыншылық сәттерді өзара салыстыру арқылы ой екшегенде. қалайылаған қасты орданың сырығы». Ал. сөйлесе қызыл тілдің шешені». Бұл – өз елін. туған жерге деген ыстық махаббатпен өріледі. кіндік кескен атамекен мен туған елге деген махаббат. үлгілі де өсиетті нақты көріністерден үлкен жинақтауларға ойысатынын көреміз. отаншылдық. бұларда кір жуып. күнделікті өмірде жиі ұшырасатын танымал көрініс-құбылыстарды өзара салыстыру арқылы өз ойын орағыта жұмбақтап бейнелейтін болған. Қазтуған жырау «мұздай үлкен көбелі екі шекесін» айтумен шектеліп қалмай. Сондықтан осы ерекшелік Асан қайғы толғауларында өмірлік құбылыс пен адамдар арасындағы қатынасты бейнелеудің тұрақты тәсіліне айналды. әдеби дамудың әр қилы даму көріністері секілді мұның да жаңа. Көбінесе мұндай жинақтаулар жырау көздеген белгілі бір мақсатқа орай дәлелдеуге жатпайтындай ұлағатты шындық ретінде де ұсынылады. адамның сезім күйін табиғат көріністерімен ұштастыра сипаттау әдебиетімізде бұрыннан бар.

ұшырасады. Ол – әдебиетімізде енді ғана туып, орныға бастаған толғау
жанрының өркендеп дамуына ерекше үлес қосқан жырау.
Дәрісті бекіту сұрақтары:
1. Жыраулық поэзияның алғашқы өкілдері кімдер еді?
2. Қазақ сөз маржанын жинаушы Ш.Уәлиханов қандай пікір айтты?
3. Қазақ жырауларының сан ғасырлық шығармашылығын неше кезеңге
бөлеміз?
Әдебиеттер: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 9, 10, 11, 12, 13, 17,22, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30,
31, 32, 34, 35, 36.

ДӘРІС 15. АҚЫН ЖӘНЕ ЖЫРАУ.

Дәрістің мақсаты: Жыраулардың ақын, жыршылардан ерекшелігі неде
деген мәселелер айналасында әдеби теориялық ұғым
беру.
Тірек сөздер:Жырау, жыршы, ақын, эпос, жыр, толғау, толғаныс, толғану
т.б
Дәрістің жоспары:
1.Жыраулардың ақындардан өзіндік ерекшелігін түсіндіру.
2.Жырау деген кім , жыраулық өнер туралы түсінік беру.
3.Толғап-толғап сөйлеу, ғажайып шешендікке құрылған философиялықдидиактикалық толғаулар, даналық афоризімдер мен терең ойлы ақылнақыл, мақал-мәтелге құрылған сұлу да айшықты жыр жолдары
жыраулардың негізгі белгілері екеніне тоқталу.
4.Садақ оғынан да ұшқыр жырау сөздерінен небір хандар мен дұшпандарын тұқыртуы, олардың керегінде халық үшін қолына найзасын алуы,
дана кеудесінен сөз боранын боратып, ірі қоғам қайраткерлері,қабырғалы
би болғандықтары жайында сыр шерту.
5.”Қазақ” деген аты бар дербес әдебиетіміздің алдыңғы лебі-бүкіл түркі
халқына аты ерекше тараған дала ”абызы” сөз әулиесі-Асан Қайғы
жайынан мәлімет беру.
6.Жорық жыршысы,ірі эпик,әрі нәзік лирик Қазтуған жырау туралы
әңгімелей отырып, әсіресе оның ұлттық әшекейі анық,терең суреттеу
тәсілдері өте шебер жырлары-шындығында да дала поэзиясының,
жыраулықтың биік шыңы екеніне тоқталу.
Ақындық және жыраулық поэзияның өзіндік сипат-белгілерін бұлардың
өмір шындығын суреттеудегі көркемдік тәсілдері мен белгілі бір тарихи кезеңде
аренаға шыққан авторларының нақтылығынан, ғасырлар бойы өзара үзілмей
келе жатқан дәстүр жалғастығын танытатын стильдік ерекшеліктерінен де
көреміз. Дәл осы аталған поэзияның жазба әдебиетіміздің негізін қалаған ұлы
Абайға дейін де, одан кейін де қалыпты үлгілерден табиғаты өзгеше, жеке бір
өнімді арна болып дамып келгені де мәлім. Белгілі бір дәуір талабына орай ұлы
Абай бір кезде:
Шортанбай, Дулат пенен Бұқар жырау,
Өлеңі бірі – жамау, бірі – құрау.
Әттең, дүние-ай, сөз таныр кісі болса,
Кемшілігі әр жерде-ақ көрініп тұр-ау, –
деп, өзіне дейінгі бір топ ел ішінде аты белгілі ақын, жырауларды қатты сынға
алса да, олардың шығармаларын оқып білмеді, үйренбеді, яки бәрін бірдей
жалғыз шумақпен мансұқ, етті деудің өзі қазіргі әдебиет тарихы деңгейінен
қарағанда әрі орынсыз, әрі артық айтқандық болар еді.
Бірыңғай импровизация дәстүрінде туып, егіз бір арнадан нәр алып келген
сол ақындық поэзия мен жыраулық толғаулардың жырлайтын тақырыбы мен

жанрлық ішкі мүмкіндіктерінде де өзіндік елеулі өзгешеліктері бар. Ақындық
поэзияда тақырып ауқымының кеңдігіне қоса, сезімге құрылған лирикалық
сипат басым болып отырса, жыраулық толғауларда әлеуметтік өмірдің әр алуан
көріністері мен заман жағдайын сипаттайтындай ой-болжам, асқақ эпикалық
үнге көбірек мән беріледі. Осы ерекшеліктерді М.О.Әуезов кезінде дәл басып
танып: «Жырау демек, ақын деу емес. Жыраудың ақын атаулыдан, жыршыдан
бөлек өз жанры бар. Бұның сөз үлгісі, шығармасы – толғау. Жыраудың мақсаты,
міндеті – «не болса сол көңіл ашар», «әлдене» дерлік сөзді айту емес. Ол заман
сыны, мезгіл, дәуір болжалын, тарихи оқиғаның мазмұн бағасын сөз қылады.
Көбінесе әрі жырау, әрі би болады» — деп бағаласа, ақындық дарынның
ерекшелігін Е. Ысмайылов: «Ақын өмірдегі құбылысты, тарихи оқиғаны өзінің
ой-өрісі дәрежесінде таниды. Ақынның сезінуі, ол сезгенін қабылдауы шапшаң,
ол тез көріп, тез әсер ала біледі, алған әсерін ұғып, есіне сақтауы да күшті,
тұрақты. Ақын естігенінен гөрі, көзі көргенін тез сезіп, жылдам жырлап кетеді»,
– деп жазады.
Ақындық және жыраулық поэзияның табиғи өзгешеліктері мен оның
фольклорлық туындыларға қатысы, жазба әдебиетпен байланысы алғашқы
зерттеулерде жалпы әдеби процесті ашу және әдебиет тарихын қай ақын,
жыраудан бастау керек деген сол кездегі аса маңызды мәселелерге орай сөз
болып келді. Бұл проблема қазақ әдебиеті тарихына арналған көп томдық
еңбектер мен кейбір теориялық мәселелерге арналған жеке монографияларда да,
белгілі бір ақын, жыраулардың өмірі мен творчествосына арналған ғылыми
мақалалар мен орта мектеп оқулықтарында да үзбей әңгімеленді. Алайда, бізде
соңғы кезеңге дейін осы мәселеге арналған күрделі еңбектер болмай келді. Бұл
тұста, ең алдымен, М. Мағауиннің «Қобыз сарыны» атты кітабы мен
Қ.Сыдиықовтың «Ақын, жыраулар», Е. Тұрсыновтың «Қазақ ауыз әдебиетін
жасаушылардың байырғы өкілдері» деген зерттеулерін, Ә.Дербісәлиннің
«Дәстүр және жалғастық» атты монографиясы мен «Ерте дәуірдегі қазақ
әдебиеті» атты коллективтік еңбекті бөліп атауға болар еді.
М. Мағауин аталған зерттеуінде XV-XVIII ғасырларда жасаған ақын,
жыраулар творчествосын алғаш рет жеке алып арнайы қарастырумен қатар, сол
кітаптың «Ақын және жырау» деген соңғы тарауында бұл күрделі мәселені жыр
құрылысы (ұйқас, ырғақ, бунақ, тармақ, т.б.) ерекшеліктері тұрғысынан да
байыпты ашып талдайды. Ал, Е.Тұрсыновтың жоғарыда айтылған еңбегінде
қазақ ауыз әдебиеті үлгілерін сақтап таратушы, жасаушы ақын, жырау, сал, сері,
сыншылардың шығу тегі, типтік ерекшеліктері мен түп тамыры әлеуметтік,
қоғамдық аспектіде қарастырылса, Қ.Сыдиықов өз зерттеуінде жыраулық
дәстүрдің жалғасу жолдарына, оның бүгінгі дәуірдегі сипат, ерекшеліктеріне
зер салады.
«Жырау» деген термин өзіміздегі «жырлау», «жыр айту», «жырламақ»
сөзінен келіп шыққан. Мұның түп төркіні байырғы «жыр», «жыршы» деген
ұғымдармен өзара астасып жатыр. Бұл пікірді ұлы ойшыл ғалым Ш. Уәлиханов

акростих және ішкі ұйқастар мен көне мәтелдерден айқын аңғаруға болады». Бұқар жыршының жыры (поэзиясы).В. – деп жазды.С. М. бәрі қара сөзбен баяндалады.Әуезов.В. Осы күнгі Құдабай ақынның айтып жүргені «өлең» делінеді.Ысмайылов.Ахметов. Дала жырларының бәрі де қобызда сүйемелдеу арқылы орындалады.Айымбетов зерттеулерінде де түгелдей мақұлданған. «жыршы» деген ұғымдар әдебиетімізде ерте кезеңдерде-ақ. Қазақтағы жыр мен өлеңнің түр. Жырдың мазмұны ертеде өткен батырдың өмірі мен ерлік істері туралы болып келеді. Бір жәйт: батырдың өмірі мен ерліктеріне қатысты оқығанын.Будагов еңбектерімен қатар. «жыр». батырлардың ерлік істерін дәріптеуге құрылатынын айта келіп: «Жыр дегеніміз – рапсодия. одан гөрі қисынға құрылған (қиыннан қиысқан) үш сөзден тұрады. Уәлиханов пен В. Е. олардың бір жолы төрт немесе одан да көп сөзден тұрады. Тұрсынов. ал жырауды – жыршы.Уәлиханов кезінде жырдың белгілі бір әуенмен қобыз сүйемелдеуі арқылы орындалып.Дербісәлин. В. Ал. жырдың барлық жолы арналған тақырыптан ауытқымайды». «Жырау» сөзі де осы ұғыммен терең астасып жатыр.Зарифов. жоқтау деп жіктеп. Ә. алдын болжаушы (предсказатель) деп түсіндіреді. Ә.Мұқанов. Сонымен бірге өлеңнің алғашқы екі жолы түпкі мағынасына сай келе бермей. X. жыршылардың сөзі мадақ. ол қазақ жырының көнелік сипатын әңгімелегенде: «Қайсыбір жырларда көне түрік ұйқастарының заңдылық іздері сайрап жатыр. – дейді. Мысалы. Қ. насихат мағыналы болып келеді және мысал сипаттас әсерлі болады. әсіресе.Марғұлан. С.Смирнова. В. Л. «Жырламақ» етістігінің өзі белгілі бір әнәуенмен жырлау мағынасын білдіреді. Бұлардан Е. қайғылы жыр.Радлов.Жирмунский. Рас. Ал. қисын үшін де алынады. сондағы аллитерация. Ә. X. ал. Осыған ұқсас тұжырымдар өзге туыстас елдер әдебиетшілерінде де бар. ал жыр поэма қаһарманы мен басты кейіпкерлерді сөйлету қажеттігі туған кезде ғана қолданылады».Сүйіншәлиев. өз жанынан шығарып айтатын дарын қасиеті бар деп санап: «Ақындардың бір бөлімін «жыршы» дейді. Сондай-ақ.Марғұлан. жыр мен жыраудың импровизация тарихында ең көне тип екендігі Ш. Бұлар да ақынға тең түседі. мазмұн құрылысындағы айырмашылық белгілерін алғаш танып әңгімелеген кісінің бірі – Құрбанғали Халидұғлы.Радлов жырды шумақа бөлінбейтін импровизация. бұны. Ақын шығармасын «өлең» дейді. Н. Асан атаның мақал сөздері және Абылай хан қайтыс болғандағы Бұқардың көңіл айтуы да жырға жатады. – деп жазады. Екінші айырмасы: ақындардың өлеңі жай мағыналы болып.Бердібаев. Р. . туып қалыптасқан. Бұған өз жанынан шығарып айтуға мүмкіндігі бар әр алуан суырып салма ақындар жатқызылып келген. Шығармаларында айырмашылық бар. Ш. З. жыр болса.және В. Сөйтіп. Радловтан бастап В. көнені жырлаушы. Н.Келімбетов. бүгінгі әдебиет зерттеушілері де бірауыздан қуаттайды.З. Е. Ол ақын мен жыршыны өлеңшілердей емес.Ысмайылов.

тебірене жыр толғайтын болған. Бұл пікірді Ә. эпос профессионал жыраулардың үлесінде болған». қағидалы сөздер айтып отырған». қоғамдық өмірдің барысын. Ә. Дегенмен. – деп жазады.Тәжібаевтың: «Жырау – сөз жоқ ақын. кеңес сұрайтын болған. тұрақтап ірге тебуіне де айтарлықтай еңбек сіңіріп келді. ұсақ салт жырлары жәй айтушылардан басталса. Ақын болмай. – деп.Қоңыратбаев әрі қарай жалғастырып: «Ертегі. Біз осыған орай жыраулық поэзияның Абай іргесін қалаған жазба әдебиетке келіп жалғасудағы тарихи үлесін елеулі деп айта аламыз. Бұл айтылған пікірлердің жыраулық поэзияның табиғатын ашып танудағы мәні айрықша.З.Ысмайылов жыраулардың қоғамдық рөлін аса жоғары бағалай келіп: «Жыраулар өмірдің ұсақ мәселесіне аз араласып. – дейді. заман-дәуір. білгір. жыраулар творчествосының өзіндік белгілері қандай. Бертін келе бұл ұғым өзгерген. Жыраулар импровизация дәстүрінің бірден-бір негізін қалаушылары ғана емес. жыраулар эпикалық жырды бірден-бір жасаушылар болумен қатар. жыраулық дәстүрді әдебиетте орны бөлек. «Жырау» сөзінің көне мағынасы эпостарда ғана сақталып қалған. көрегендік қасиеттерін де баса көрсетеді. болжаулар. Ал. Сонда ғана жыраулар халыққа күш-жігер беріп. жаңа мағынасында қолданыла бастады». жұрт қадірлейтін жырау атану мүмкін емес. Мұны эпостық кейіпкерге айналған Сыпыра бейнесінен анық аңғарамыз. жыраулық – ертеден келе жатқан халық поэзиясының үлкен бір дәстүрлі саласы». Болашақты барлап болжам айту – көреген де білгір жыраулардың поэтикалық өнерінің басты тәсілі болып саналған». Ел құрметіне бөленген жырауларға жұрт болашағына қауіп төніп.Ахметов сияқты әдебиетшілер жыраулардың эпикалық жыр тудырудағы рөлімен қатар. – дейді. Олар өз жырларын қазақ халқының көне поэтикалық үлгісі – толғау арқылы айтып таратқан. кейінгі ұрпаққа сиқын бұзбай көрікті күйінде жетіп отырады. сол жанрдың ғасырлар бойы жалғаса дамып. адамгершілік. жыршысы ретінде өте қажетті тұстарда ғана болмаса. алдын болжағыш. . З. жақсылық пен жамандық жайында ойлар. бұлар табиғаты жағынан әдеби түрдің қайсысына жатады. Ақындығы күшті жыраулардың жалынды жырлары үнемі жаңғырып. Ал. көбінесе.Ахметов жыраудың әлеуметтік қызметін эпостық жырлармен байланыстыра қарап: «Жыраулар творчествосының жанрлық ерекшеліктері өзгеше. халықтың көкейкесті арманының мұңшысы. Осы тұста Ә. – деп ой түйсе. Ал. қалың бұқара жол таба алмай тығырыққа тығылған екіталай ауыр сағаттарда ғана ақыл салып. осы оқиғаның немен тынарын болжап.Марғұланның көрсетуінше. өткен мен келешек. мұның жанрлық белгілері қандай деген тәрізді аса күрделі мәселелер әлі күнге дейін арнайы қарастырылып. Е. Ә. болашақты болжап айтатын жеке профессионалдық топтың да ірі өкілдері. өз шешімін әлі де толық таба қойған жоқ. суырып салып жыр тудыра бермеген. жеке сала ретінде алып қарастырады.Марғүлан: «Жырау ру басы ақсақал.

Ақын мен жыраудың айырмашылығы неде? Әдебиеттер: 1. «Жырау» деген сөздің түп төркіні қайдан шыққан? 3. алғашқы ширегіндегі қазақ жеріндегі тарихи оқиғалар. 19. 11. 6. 12. 13. 4. 9. 30. 31. Тәжірибелік сабақ: ХYIII ғ. 26. 1. 32. 27.Жыраулар деген кімдер? 2 . 3. 29.Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. 15. 2. 17. 22. 33. Сабақтың мақсаты: Тақырыпты студенттер қандай дәрежеде . 25. 10. ТӘЖІРИБЕЛІК САБАҚТАРДЫҢ ҚЫСҚАША СИПАТТАМАСЫ. 34. 28. 5. 24. 35.

30.меңгергеніне қарай бағалау. 31. философиялық-дидактикалық үлгідегі жыраулар туындыларының көбеюі.Қазтуған жыраудың қолбасы батыр болған деген аңыздың шындыққа жақындығы. 3. этика. ұлттық тіл . оның айбынды ұйымдастырушылары. 17. нақыл.Тәжрибелік сабақ: Қазтуған жыраудың шығармашылығының зерттелуі. 36. (Мысалы: дін. Әдістемелік нұсқау: Жорық жыршысы.Әдебиеттің тақырыптық жағынан да тереңдеуі.Жыраудың көшпенділер аристократиясынан шыққандығы. 3.с. адамгершілік. 33. 20. Сабақ жоспары: 1. имандылық. яғни жыраулар шығармашылығында күрес сарыны. 12. деректер.бағалау.әрі нәзік лирик Қазтуған жырау туралы әңгімелей отырып.Қазтуғанды артындағы ұрпақтарының қадірлейтіні сонша. 34. 25. 4. 26. терең суреттеу тәсілдері өте шебер жырлары–шындығында да дала поэзиясының.10. 24. т. 4. мораль. 19. түр жағынан баюы. толғауларының жетпегені туралы. 11. 4. суреттеу шеберлігі. Әдебиетіміздің жанр. мазмұн.с. 22. 6. Туып өскен жері туралы. биік рух. 9. Мұрат ақын. 28.Жоңғар басқыншылығы. Сабақтың мақсаты: Қазтуған жыраудың шығармашылығының зерттелуін студенттер қандай дәрежеде меңгергенін тексеріп. Әдебиеттер: 1. афористік. 35. 2. алқакөл сұламаның басталуы 2. Ол туралы тарихи зерттеу. таза ұлттық рух. 3. 2.жыраулықтың биік шыңы екеніне тоқталу.Қазтуғанға дейінгі жыраулардың аты жеткенмен. Қиял байлығы. 7. патриоттық рухтың өрістеуі. «Қарға бойлы Қазтуған» атты толғау-поэмалар туралы. 13. 5. 2. әсіресе оның ұлттық әшекейі анық. 5. 15. 27. аз болса да ұлы жырау шығармаларының бір кішкене үзігінің бізге жеткені жайында.Осы кезде әдеби өмірдің де жандана түсуі. 32. оған қарсы күрес. 29.) Әдістемелік нұсқау: Әдебиетте ғақлия толғаныстар. Сабақ жоспары: 1. Ақтабан шұбырынды.ірі эпик. өмір мен өлім. ізгілік. Қазтуған жырларының маңызы. отаншылдық. Мұрын жыраулар жырлаған «Қазтуған».

4. Дәрістің мақсаты:Доспамбет шығармашылығының зерттелуін. 12.Асан қайғының шығармаларының зерттелуі жайлы 3. 4. 11. 29. 27. 24. 6.Ата тегі туралы нақты деректердің жоқтығы. 19. Ш. 26. 29. . 35. 19. 27. 25. жырау Асанмен аңыздағы Асанның ара жігін қандай дәрежеде меңгергеніне қарай бағалау.Асан қайғы есімінің барша қазақ халқына кеңінен таныс екендігі. Тәжірибелік сабақ:Доспамбет шығармашылығының зерттелуі. 28. толғауларының маңызын қандай дәрежеде меңгергенін тексеріп бағалау . 36. 30. 35. 5. 13.10.Уәлихановтың. 32. Асан туралы аңыздарға тоқталу. «Жер үйек». 34. 36. Қазтуған толғаулары-орта ғасырлық әдебиеттің алтын мұрасы-жыраулықтың тамаша үлгісі екендігі.Асан қайғының халық арасында әулие ретінде құрмет тұтылуы. 6. 3. 7. 5. 3. 31. 15. Сабақ жоспары: 1. әсіресе. Х. 13. 4. 10. 33. 25. 31. 32. 33. Әдістемелік нұсқау: «Тауарих хамсада» Шыңғыс хан кезіндегі Майқы бидің алтыншы ұрпағы деп келтірілуі. 2. 4. «Жер үйектің» халық арасында кеңінен таралуы.Тәжірибелік сабақ: Асан қайғы жыраудың өмірі. 12. 6. 20. маңызы тәрбиелік орны. 30. 2.Асан толғауларының көркемдік ерекшелігі.тазалығы. 17. 11. 2.Сүйінішәлиевтің т.Әуезовтың. 21.Асан туралы аңыздарға қысқаша шолу. шығармашылығы. 9. Сабақтың мақсаты: Студенттер Асан Қайғы жыраудың шығармаларын. Әдебиеттер: 1. 3. Асанның біраз өмірінің Қазанда хандық құрған Алтын Орда әміршілерінің бірі – Ұлұғ Мұхамед тұсында өтуі.оның зерттелуін. Кейін қазақ ханы Жәнібек маңында болғаны Асан қайғы туралы М. 17. 15. 24. «Ежен хан мен Асан». 34.28. 22. ғалымдардың пікірлері жайлы. 22. 9.б. толғауларының маңызы. Әдебиеттер: 1. 5. 26.

15. 21. 5. 35. 22.1982 ж.Тәжірибелік сабақ: Шалкиіз өмірі. 5 . шығармашылығы. 5. 4. «Ертедегі әдебиет нұсқалары». өзіне арналған жырларына тоқталу. яки қазақ ақындарының басты жырлары» кітаптарында жарық көруі. 2. «Бес ғасыр жырлайды» еңбектерінде басылған Доспамбет шығармаларын. 7.Шалкиіз поэзиясындағы жауынгерлік.М. Радловтың 1896 ж. 19. 36. 5. 32. 34. 28.Доспамбет жыраудың өмірі. 25. Сабақ жоспары: 1.Сабақ жоспары: 1. 11. 2. Радлов сияқты ірі ғалымдарға белгілі болғаны. дана афоризмдер мен көркем поэтикалық тіл. ерлік рух. зерттелуі. 3. афористік толғаулардың көш басшысы. 1971 ж. толғауларының маңызына. 6. 6.Доспамбет туралы аңыз-әңгімелердің хикаяларының. дидактикалық. Әдебиеттер: 1.Шалкиіздің өмірі. 3. М. 4. 17.Бекмұхамедовтың Қазан қаласынан шыққан «Жақсыүгіт». 9. 24.Шалкиіз-«шын мәнісіндегі жыраулық поэзияны жасаушы».Османовтың 1883 ж. 29.Жыраулар ішінде оның тұңғыш рет орысшаға аударылуы (төңкеріске дейінгі оқиғалар). 10.Оның батыр қолбасы болуы жайындағы тарихи әңгімелерге тоқталуы. 1967 ж. 27. Әдістемелік нұсқау:Доспамбет шығармалары деп есептеп жүрген туындылардың негізінен 1908 ж. «Алдаспан». 31. 3. шығармаларына әдеби талдау» Сабақтың мақсаты: Шалкиіздің шығармаларының жиналып зерттелуін студенттер қандай дәрежеде меңгергендігін тексеріп бағалау. шығармашылығына тоқталу. Орынборда жарияланған «Шайыр.Шалкиіз-қазақ әдебиетіндегі философиялық. 12. 8. алдында басылған еңбектердегі шығармаларымен салыстыру.Шалкиіз поэзиясындағы сырлы. 33. 26. «образцы народной литературы тюркских племен» еңбектерінде жариялануы туралы тоқталу. отаншылдық сарын.Толғауларының поэтикалық тілі. 2.Өмір сүрген уақытын зерттеуші ғалымдардың әр түрлі топшылаулары. баспадан шыққан «Ноғай уа құмық шиғырлары». 13.Доспамбет шығармаларының тілі. 30. . 4. Ғабдолла Мұштақтың (Ғұмар Қарашев) 1912 ж. шығармашылығының жиналып.

2. өткір үні. шыққан шыңы жоғары екендігіне.) жарық көруі. зерттелуі. 28.Әділетсіздікке.35.Бізге жеткен өте аз мұрасының өзі-ақ Жиембеттің халқы үшін қолына найза да алғандығын. Әдістемелік нұсқау:Жиембет Бортоғашұлының Алшын руынан шығуы. 30. 29. 21.Қазақ әдебиеті тарихындағы оның алатын орны. 32. 19. 7.Жиембет өмір сүрген дәуір сипаты. әділдігімен халқының әулиелерінің біріне айналған Сырым батырдың ұраны атасы Жиембет болғандығы. 3. 34. Әдістемелік нұсқау:Шалкиіз шығармаларының В.Өмірінің ақырығы кездерінде Жиембеттің қуғынға ұшырауы. шығармашылығы. 15.Жиембеттің елге есімін кеңінен танытқан «Есімге арнаған толғауы екендігі». 25. 3. 22. 24. пірі –көмейінен күмбірлеген жыр төгілген классикалық дәрежедегі жырау болғандығына тоқталу. ел басқарушы биі қызметін атқаруы. яғни әскербасы батыры. Сондай-ақ Жиембеттің атын ескі шежірелер қорынан да кездестіруге болатыны. Жиембет туралы біршама деректердің барлығы. Шешендігі. 4. ханға қарсы ащы дауысы. әскери ақсүйек отбасында дүниеге келуі.9. Сабақ жоспары: 1. Әдебиеттер: 1. 27. ел екендігі дәлелдейтіні. 13. 31. 26. Жиембеттің тек жырау емес. 6. сөз құдіреті. сахара жұлдызы. 10. 36. Еңсегей бойлы Ер Есімнің. Арғы атасыНоғайлыдан шыққан Алау батыр болғандығы. 5. Ол туралы әр түрлі . 8. 33.Жиембет жыраудың өмірі.Шығармашылығының маңызы.Қазақтардың ойраттарға қарсы күресі 5. батырлығы. 6. дағыстандық Мұхамед Османовтың кітабында ерте кезде (1883 ж. Шалкиіздің жыраулар ішінде еңсесі биік.Радловтың. 9. Кіші жүздегі үлкен тірегі. Тәжірибелік сабақ: Жиембет шығармаларының жиналып. дала данасы. Ақын шығармашылығының төңкерістен кейін көп жылдар бойы партиялық талап пен саясаттың назарына іліккендігі. 6. 17. 11. 12. 2. 4. Сабақтың мақсаты: Жиембет шығармаларының жиналып зерттелуін студенттер қандай дәрежеде меңгергендігін тексеріп бағалау.

12. шығармаларының жиналып зерттелуін студенттер қандай дәрежеде меңгергендігін тексеріп бағалау. жерінен қуылғандығын дәлелдейтіні. 22. 3. 6. Сабақтың мақсаты:Ақтамберді шығармаларын. 2. 27.әңгімелер. 8. 2. 31.Толғауларына әдеби талдау.Марғасқа жыраудың өміріне тоқталу. 12. Сондай-ақ. 17. «Қол аяғым бұғауда» өлеңінің жыраудың хандардан көрген зәбірін дәлелдейтіні. 5. 11. Сабақ жоспары: 1. Әдебиеттер: 1. әрі ақылшы жырау болғандығы жайлы. Тәжірибелік сабақ: Ақтамберді жыраудың шығармаларының жиналып. 10. 34. шығармашылығының зерттелуі. Әдістемелік нұсқау:Марғасқаның ел аузында «бүтін билікке Төле би жеткен. 9. 30. 19. Әдебиеттер: 1. 13. 14. 29.Біздің заманымызға жеткен Марғасқа жыраудың «Ей. 9. 24.Көпеевтің «Ел аузынан жинаған әдебиет үлгілері» атты қолжазбасындағы Марғасқа жырау туралы айтылғандарға тоқталуы. Сабақтың мақсаты:Марғасқа жыраудың шығармаларының жиналып зерттелуін. толғауларына әдеби талдау. 11. 6.35. Тәжірибелік сабақ: Марғасқа жыраудың өмірінен мәлімет. 26. 31.35. зерттелуі. 30.толғауларын студенттер қандай дәрежеде меңгергендігін тексеріп бағалау. 19.М. 17. 34. 21. . «Басы саудың түгел-дүр» толғауының Жиембеттің өз елі. 33. деректер. 3. 27. 4. 36. 25. 15. 25. 29. 5. 5. 4. 13. 3. 22. 28. 24. бүтін хандыққа Есім хан жеткен»! – деп атаққа шыққан Еңсегей бойлы Ер Есімнің тұсында өмір сүргендігі. 33. 4. 36.Марғасқа жырау Есім ханның әрі батыры. 26. Қатағанның хан Тұрсын» жырының шығу тарихы. 32. 10. 21. 28. 32. 7. 2.

зерттелуі. 29. Әдебиеттер: 1. көне қазақ поэзиясы тоқталу. 6. (Орта Азия хандықтары.Ақтамберді елін. қалмақтармен соғыстар. халық үшін “күлдір-күлдір кісінетіп.35. 10. әскербасы батыры. Тәжірибелік сабақ:Тәтіқара ақынның шығармашылығының жиналып.Ақтамбердінің жай жырау емес.28. күреңді мінгені”. 33. 22. 2. Орташа. . әрі “Тауарих хамса” бойынша Ақтамберді Сарыұлының атақты Қаракерей Қабанбаймен бірге Найманның бір көсемі. 3. әрі балуан. 4.Ақтамберді жыраудың шығармаларының жиналып. шығармаларының жиналып зерттелуін студенттер қандай дәрежеде меңгергендігін тексеріп бағалау. 13. Әдістемелік нұсқау:Жырау ұрпақтары қазір де Семей облысында тұратындығы. 9.Өмірін түсіндіру барысында өлеңдерін дәлел ретінде пайдалану. 32. 25. 9. Сабақтың мақсаты: Тәтіқара ақынның шығармаларын. 12. 2. Өте жастай өлең шығаруы. 6. Ерте есеюіне сол кездегі жаугершілік заманның да әсері екеніне кеңірек тоқталу. 21. 24. 3. 27. ерлікке. еркіндікті. батырлыққа шақырған жауынгер екендігіне ерекше назар аудар. Доспамбет сияқты өзінен бұрынғы аталар мұрасының заңды жалғасы. 30. жортуыл жыршысы. 34. 5. беделді болғандығы туралы түсінік. 4. 5.Ақтамбердінің бейіті Семей облысы. әрі төгілмелі жырау болғандығы туралы мәлімет.Сабақ жоспары: 1.Ақтамберді толғауларының қайнар көзі-Шалкиіз. Абай ауданының Жүрек Жота төбесінің басында екендігінен хабар беру.) тарихи оқиғалардың бел ортасында жүріп азаттықты. 26. халықын жаудан қорғаушы жырау. 17. 36. кедей ортада туып өсуі. Жыраудың 93 жасында қайтыс болуынан мәлімет. 11. 15. зерттелуі. әрі батырлығымен халық арасында өте бетті. 19. солардың айтқан деректері. 31.

6. “жортуыл кернейшісі” екендігі. бірбет. Сабақтың мақсаты: Үмбетей жыраудың шығармаларын.Сабақ жоспары: 1. 10. Әдебиеттер: 1. ә)Ер Жабай – «Найзасының ұшына жау мінгізген». баға беруі. 4. намыс қайрау мақсатында туғандығы. Шығармашылығына талдау: “Қамыстың басы майда. 17. Өлеңнің шығу тарихына назар аудар. 32. 2. 29. 2.Ұлы Шоқанның Тәтіқара жырларына назар аударуы. 21. 36. басқыншыларға қарсы халықты ұрысқа шақырушы жауынгер ақын. 13. 5. ең алдыңғы қатарлы жыршысы. 12.Тәтіқара жайында таралған әр түрлі аңыздарға шолу. қайсар болғандығы.35. 6. а )Жәнібек – «болат найза». шығармашылығының зерттелуі. 3. 34.27.Аблайдың жауынгершілікке аттанғанда жанынын тастамайтын сенімді серігі.Абылай заманындағы әр батырға сипаттама. жігер беру. 11. 10. Шыққан тегі: Уақ ішіндегі Қалмақ болғандығы туралы әңгімелеу. шығармаларының жиналып зерттелуін студенттер .Ақындығымен қоса ер жүректілігі. 25. Абылай сарбаздарына қауып төнгенде. ең қуатты. 19. 31. 22. Әдістемелік нұсқау: Ақын есімінің әсіресе 1756 жылы қазақ жеріне басқыншылықпен кірген Цин үкметіне қарсы күрестеерекше танылуы. 33. 4. оның сарбазшысына дем берушісі болғандығы. 3. б)дәріптеу. Тәжірибелік сабақ: Үмбетей жыраудың өмірі. яғни ақыны болғандығы. асыра ұлғайта мақтау.Тәтіқараның азаттық үшін күрес ұраншысы. түбі сайда”. 9. 7.Оның өз заманының ең көрнекті. 24.28.

11. 7. Қаһармандық жырларды. 28.қандай дәрежеде меңгергендігін тексеріп бағалау. 3. шешендік сөздерді. 29. құрметтеуі. Әкесі Тілеудің шежіре.Үмбетей жырларының аса көркем келуі. халық әдебиетінің әсері. 5.Үмбетейдің 1706-1778 жылдар шамасында өмір сүруі туралы болжамдар. шығармашылығы. 4. 31. сөз өнеріне еліктеп өсуі. 10. 13. 3. қобызы болуы.Үмбетей жырларының басты ерекшелігі философиялық-дидактикалық мәнінде екендігі. 25. 33. Әдістемелік нұсқау: Үмбетейдің жырлаулық атын ерекше елге танытқан атақты батырлар туралы толғаған жырлары жайында. Әдебиеттер: 1. Бұқардың қатынына байланысты айтқан жыры сақталған. абыз іспеттес болуы. 30.Үмбетейге әкесінің әсері. 4. 36. 6. 32. Сабақ жоспары: . халқының бай музыкасын да жетік білуі. ғалымдар жазғандай. 9. өлең жолдарының көбіне үш буыннан тұруы.Жыраудың Бұқармен дос-жаран болуы. 2. 21. 6. 27.Үмбетейдің Абылай заманындағы ел қорғаған халық батырлары туралы мадақ толғауларды шығарушылардың басы болғандығы. Тәжірибелік сабақ: Бұқар жыраудың өмірі.халықтың сөз өнерін ерекше меңгеруі. 19. шығармаларының жиналып зерттелуін студенттер қандай дәрежеде меңгергендігін тексеріп бағалау. Әсіресе. 22. Сабақ жоспары: 1. Сабақтың мақсаты: Бұқар жыраудың шығармаларын. 35. 34..жасынан ән-жыр. 26. 24. 17. 12. 11. 2. ХVIII ғасырдың 70 жылдарында шығарған Бөгенбай атына байланысты толғаулары жырау есімін әдебиетімізге мәңгі қалдырғаны туралы сөз қозғалуы. 5.Абылайды да ерекше дәріптеуі.

36. Әдістемелік нұсқау: Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің еңбегі. 33. Қоржас екендігі. 4.28. “көмекей әулие атануы”. 3. 11.Мұқанов.Жұмалиев.Мұхаметханов пен М. Бұқардың ел бірлігі. даналық ақылойы. “Таң” журналында кейбір өлеңдерінің шығуы. 5. 15.Бұқар өмір сүрген мерзім тынысы. 10. Бұқар поэзиясының философиялық тереңдігі. ақындық интуиция. 21.35. Г. 6. 5.“Бұқар қара сөз білмейді. 26. Аюбтың сабыры. 27. 29. Аполатонның ақылы керек” деген сөзі. поэтикалық тілімен. Әдебиеттер: 1.Бұқар шығармашылығының зерттелінуі. тек жырлай береді” екен деген аңыздар. қабырғалы биі болуы. Халық поэзиясының тұнығын жинап. Қ. 32. Абылайдың алдында беделді. Тәжірибелік сабақ: Көтеш ақынның өмірі. т. шығармаларының жиналып зерттелуін студенттер қандай дәрежеде меңгергендігін тексеріп бағалау. 3.Шоқанның Бұқардың Абылай туралы екі өлеңін орысшалап хатқа түсіруі. 2.б зерттеулері жайынан мәлімет. 2. 4. 6.Бұқардың Тәуке ханға. даналық. шығармашылығы. 25. 22. оған қарсы болуы. Абылай ханға қызмет көрсетуі. .1. 34. 31. 1668-1781 жылдары өмір сүрген деген болжам. оның ішінде Төртуыл. 30. Бұқар поэзиясының көтерген тақырып жағынаң әр алуандығы.Бұқар шығармашылығын жинастырған атақты Мәшһүр Жүсіп жайында сөз қозғау. 17. Қоғамдық мәселелерге атсалысуы. Қ. Сабақтың мақсаты: Көтеш ақынның шығармаларын. 13.Потаниннің Бұқардың біраз өлендерін жинастыруы. “Тауарих хамсада”. өзінен кейінгі басталар жаңа поэзиясының да кейбір белгілерінің негізін салуы. С. татулығын жырлай отырып. халқы алдында үлкен қызмет атқаруы. афористік мәні. патшаның отарлау істерін ерте түсінуі. 12. 12. Оның Бұқар туралы “Бұл кісінің сөзін түгел жазамын дегенге: Нұхтың өмірі. 9. аумалы-төкпелі заманда ел бірлігін жырлап.Бұқардың 18ғасырдағы қазақ әдебиетінің ең көрнекті өкілі болғандығы. Оның жырау шығармашылығына әсері. тіпті “Еуропалық лирикаға” жақындау өлең жолдарымен қазақ әдебиетінің алтын қорынан алатын орны.Ата тегі Арғын. тарихи оқиғалар. бойына сіңіре отырып.Мағауин. 24. 19.

5. 6. 3. 22. 5. 7. 8.Көтештің Арғын. өмірінің соңғы кезеңі туралы деректер. 25.Шығармашылығын талдау.) Көтештің қолмақол өлеңдер шығаратын жүйрік ақын. “Көтеш-кез келген нәрсені өлеңге айналдыра алатын ақын және күй талғамайтын жүйрік” – деді Әдебиеттер: 1. 13. бағасы. 36. өзінің де кедей болғандығы жөніндегі деректер.Сондай-ақ бізге жеткен өлендері туралы әңгіме-аңыздар. ХVIII ғасырдағы қазақ әдебиетіндегі алатын орыны. 19. 2. 10. шығармаларының жиналып зерттелуін студенттер қандай дәрежеде меңгергендігін тексеріп бағалау. 32. Тәжірибелік сабақ: Шал ақын өмірі. Өлім. Ботақанды сен өлтірдің” деген өлеңге қараңыз).Ол туралы халық арасындағы аңыз (“Абылай. 29.17. 31. 4.Көтештің өзі шыққан тегінең де кедей. 6. 4. 11.Бала кезінен ақын ретінде елге атының кең жайылуы. 3. 13. Әдістемелік нұсқау:Мәшһүр Жүсіптің Көтеш шығармаларының жинақталуында атқарған істері (Мәшһүр Жүсіп туралы әңгімелей кету. 24.Көтештің суырып-салма ақын екендігі.Көтеш шығармаларының жинақталуы. 33. шығармашылығы. Көтеш шығармашылығы туралы профессор Ысмайыловтың пікірі. 12.әсіресе Абылай хан алдында көзге түсуі. Сабақтың мақсаты: Шал ақынның шығармаларын. 21. . 26. әрі таза қазақ түсінігіндегі ақын. 9. оның ішінде Сүйіндіктен тарайтыны. 27.Сабақ жоспары: 1. 2.28. күшті ақын екендігі.

2. 7.Давыдовқа берген жарлығыда Құлекеңнің беделді батыр екендігін. 3. 5. 12. Шалдың Шоқан Уалихановтың айтуы. бағалау. 6. төкпен ақын.28. бағалауы бойынша “Қазақ халқын құраған рулар жайлы тамаша эпос жасаған адам”. “Шал мен қыз”.Тәжірибелік сабақ:Жыраулық поэзияның даму жолдары. 3. “Шал мен кемпір” тоқтал. 30. 24. 5. 13. Шалдың 15 жастан “ақын” ретінде аты шығуы. Шал шығармашылығында өзіндік мәні көрінген лирикалық поэзисының да кезігуі. Шалдың ұрпақтарының бірі белгілі ақын Нұржан Наушабаев екендігі. үлгі айтудың басымдылығы. 34. жамандықты жерлеуі. 2. 32.35.17.Ақын шыққан орта: Анасының Үйсін Төле бидің қызы екендігі. 25. қуатты ақын болғандығы”. Сергеев ауданында тұратындығы. “Жігіт пен Шал”. 26. Орынбор губернаторының А. оған жақсы қарым-қатынас жасау керектігін ескертілуі. дамыған ұлт әдебиетінің ғажап көркемдік құбылысы екендігін студенттер қандай дәрежеде меңгергендігін тексеріп. 14 . Сондай-ақ. “Шалдың – өз дәуірінің даналығын бойына сіңірген кең тынысты. Әдістемелік нұсқау: Шалдың қақтығыс өлендері (айтыс үлгісі). 6.Сабақ жоспары: 1. 27. 9. Әдебиеттер: 1. 10. 31. 19. . 22. Құлекеңнің ұрпақтары қазір де Солтүстік Қазақстанда.Орыс үкіметімен достық қарым-қатынасы. 21. Сабақтың мақсаты:Жыраулық поэзияның ғасырлар бойы қалыптасып. Шал импровизатор. 11. 4. Ғалымдар болжауы бойынша оның 1748-1819 жылдары өмір сүргендігі туралы деректер. оның жақсылықты ту етіп көтеруі. 29. 4. өлеңдеріндегі ақылнақыл.

жеткендерінің өзі де текстологиялық жағынан әлі де дәлелдей түсуді. М. жыршылардан ерекшелігі неде.35. этика.Өмір.Жырау толғауларын бізге жеткізуші ақындар туралы да сөз қозғау.22. Ысмайлов. 34.б туралы да хабардар ету. 25. 31. 29. Ә.Жыраулармен қоса ХVIII ғасырдағы ақындар поэзиясы туралы да сөз қозғау. анықтауды керек ететінін әңгімелеу. 4. 2.32. 12. Тәжірибелік сабақ: Ақын және жырау. 30. . 15. аша түсуді керек ететін тұстары бар екендігін түсіндіру. 4. 9. 17. 3. мораль тақырыптар екендігі. дүние туралы философиялық-дидактикалық үлгідегі туындылары.толғаулардың мәні не деген мәселелерді туденттер қандай дәрежеде меңгергендігін тексеріп. Кенжебаев.Жыраулар шығармашылығы әлі де зерттеуді. 26.Жыраулар шығармашылығын сөз еткенде олардың көптеген толғауларының бізге жетпегені. 5. 24. 2.Мағауин. жеке адамдарға арналған өткір эпиграммаларының әдебиетіміздегі орнына тоқталу.Поэзияның көрнекті өкілдері Шал мен Көтеш ақын жырларының негізгі сарыны-дін. 27. 6. Әдебиеттер: 1. Әдістемелік нұсқау: Олардың туындыларын зерттеуші ғалымдар жайында әңгімелеу. В. Е. Радлов (“Образцы народной литературы северных тюркских племен”) “Тауарих хамса” кітабының авторы Құрманғали Хамитұлы. 36.Сабақ жоспары: 1.Марғұлан.Әуезов. 3.Жұмалив. 6. Сабақтың мақсаты:Жыраулардың ақын. бағалау. т. 11. Мысалы: Шоқанның айтқандарынан бастап. 10.28. 13. 5. Б. М. Қ.

4. дана кеудесінен сөз боранын боратып. 2. «абызы. қабырғалы би болғандықтары жайында сыр шерту. 19. 29.Жыраулардың ақындардан өзіндік ерекшелігін түсіндіру. 25. . 15.» сөз . 12. мақалмәтелге құрылған сұлу да айшықты жыр жолдары.Жорық жыршысы. 11. даналық афоризімдер мен терең ойлы ақыл-нақыл. Әдістемелік нұсқау:Толғап-толғап сөйлеу. импровизацияның “ат басындай алтыны” мәңгіге жылтырап жатқан ұлы мұра-жыраулардың негізгі белгілер екеніне тоқталу.28. ірі эпик. Садақ оғынан да ұшқыр жырау сөздерінең небір хандар мен дұшпандарын тұқыртуы. 4. 31. 27. 13.35. 17. 26.Сабақ жоспары: 1. 6. 3. 34. «әулиесі. 2. 9.» өз заманының терең ойшылы Асан Қайғы. 3. 22.Дербес әдебиетіміздің алдыңғы лебі-бүкіл түркі халқына аты ерекше тараған дала . ғажайып шешендікке құрылған философиялық-дидиактикалық толғаулар.Жырау деген кім. Әдебиеттер: 1. 32. жыраулық өнер туралы түсінік беру. ірі қоғам қайраткерлері. әрі нәзік лирик Қазтуғанның өте шебер жырлары дала поэзиясының. 24. 30. 5. 10. жыраулықтың биік шыңы екеніне тоқталу. олардың керегінде халық үшін қолына найзасын алуы. 33.

Жыраулар толғауларындағы архайзм. .. СОБӨЖ...Қоғамдық. эстетиканың. Мұсылманның баласы 2.«. 2.. Ақре тау 4..Жыраулардың тарихтан алатын орны қандай 2.. әдеттен. Әдістемелік нұсқау: 1. Үлгі: Түсініксіз сөздер 1... Жауабы жамшыдай 3....«Халқымыздың ұлы ұландары» жыраулар шығармашылығында.өзінше толғап.әдеби сынның.СОБӨЖ. көркем әдебиеттің жанры.. қалыптасқан тұжырымдарға жаңа қырынан қарап. .... Өз малын кізнеген Түсіндірмесі 1.осы эссе деген термин сөзге сүйене отырып шығарма-эссе жазу керек. іргесінің нығаюына қосқан үлестеріне тоқталу.. тарихи көнерген мағынасы түсініксіз сөздер. 3.СОБӨЖ.. …………………….эссе жазуға баулу. Пұсырман баласы 2../текстологиялық талдау/ Өздік жұмысының мақсаты:Өздік жұмыстарында түсіндірмелі сөздіктерді. саяси қызметтердің әдебиет тарихынан алатын орындарын сөз ету..Жыраулардың қазақ хандығының дамып... Әдістемелік нұсқау: Студент кез келген бір жырауға өз атынан .тың болжамдар мен түйіндеулерге құрылатын философияның. фразеологиялық сөздіктерді пайдаландыру барысында қазақ тіл білімінен алған білімдерін тереңдете түсу..СТУДЕНТТЕРДІҢ ОҚЫТУШЫНЫҢ БАСШЫЛЫҒЫМЕН ОРЫНДАЙТЫН ЖҰМЫС ШЕҢБЕРІНДЕГІ ТАПСЫРМАЛАР....әрі дағдыдан. ……………………. 3. көне соқпақтардан бөлек.. 4. 1. /толғау эссе жазу/ Өздік жұмысының мақсаты: Студенттерді шығарма.... 3. Эссе-тұрақталған..... Өздік жұмысының мақсаты:Студенттерді мақала жазуға баулу.публицистиканың. «Жырау және тарих» ғылыми сипатттағы мақала әзірлеу.

Жыраулар поэзиясында кездесетін теңеулердің жасалу жолдарына көңіл аударыңыз. СОБӨЖ.Әдістемелік нұсқау: 1. А. Бұлардың бәрі . Үлгі: Мысалы: Арабы торым өзіңсің. 4 .с.. \картотека\ Өздік жұмысының мақсаты: Студенттер өздерінің әдебиет теориясынан алған білімдерін шыңдай түсу үшін қажет. Мысалы: Асанның «Ай.1997. Алматы: Ғылым. Бұқардың «Атаңды білмес құл едің» деп басталатын шумақтарында сатиралық образ детальдары елес береді соған көңіл аударыңыз.т. Алдаспаным өзіңсің. \картотека\ Өздік жұмысының мақсаты:Студенттер өздерінің әдебиет теориясынан алған білімдерін шыңдай түсу үшін қажет. Қ. мен айтпасам білмейсің».. 3. романтикалық образдарға тән нышан – элементтер көптеп кездеседі. Сен –Алтынсың . Әдістемелік нұсқау: Ақын.метафора..1974-1986. 5.Құралұлы. Құрастырған А. Әдістемелік нұсқау: 1.Жыраулар поэзиясында кездесетін метонимия мен синекдоханы тауып салыстыру. СОБӨЖ. Жыраулар поэзиясында кездесетін образдарға тән нышан – элементтерге.1968. хан. « Жыраулар поэзиясында кездесетін троптың түрлерін теру. .с. Абай тілі сөздігі.геройлық. 3. 2.. трагедиялық. Алматы: Ғылым.. сатиралық. А. Сен –Сұлтансың .1-10том. 2. Сен –Сұңқарсың ..Жұмалиев айтқан бес түрлі жолмен жасалатын метафора түрлерін жыраулар поэзиясынан табу.Ысқақов.Қазақ дәстүрлі мәдениетінің энциклопедиялық сөздігі. жыраулардың бейнелеу әдістерінде юморлық.. Бас редакторы. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі.

. 7./7/а Жолбарыстай /шұбарды /7/в Таңдап /мінер ме/ екенбіз? /8/б . Мысалы.Жыраулар поэзиясы және батырлар жыры/реферат13-15 бет/ Өздік жұмысының мақсаты: Ауыз әдебиетімен хандық дәуір әдебиетінің арасындағы байланысқа студент назарын аудару.Ақтамберді мен Шалкиіз жыраулардың шығармаларын ақындар поэзиясымен салыстыру.с. Бәрі тұйғын табылмас».Жыраулар поэзиясымен батырлар жырының арсындағы үндестікке назар аудар. жас ұрпақ. » т.с Ескерту: Аманат хатта – жыраулардың өз толғауларынан мысалдар көп алынулары керек.. СОБӨЖ. шыққан тауы атақ – даңқы емес.6. \хат үлгісіндегі толғау-эссе\ Өздік жұмысының мақсаты: Студенттердің тіл байлығын дамыта түсу. ең алдымен адамгершілігі. өзіне тән ерекшелігін дәлелдету. достарыңмен санаспа». Сондықтан да «Еділ бол да.. Үлгі: 1.СОБӨЖ. халқына қызмет етуінде болмақ.\әдеби талдау\. “Күлдір де күлдір / кісінетіп / /9/а Күреңді /мінер ме/ екенбіз. Әдістемелік нұсқау: 1./б/а Аш күзендей /бүгілтіп. Әдістемелік нұсқау:Асанның хаты. кеңессіз сөз бастама.Жыраулар поэзиясын батырлар жырымен салыстыр. Адамның адамдығы мінген тағы. «Артық үшін айтысып. «Уа.СОБӨЖ.» Адам күні адаммен – достық. Сондықтан «Ғылымым жұрттан асты деп. Жайық бол. Есті көрсең кем деме. ешкіменнен ұрыспа.. бейбітшілік жер жүзіне ең керекті дүниелер. 2.Ақтамберді жырау. Өздік жұмысының мақсаты:Жыраулар поэзиясының ақын поэзиясынан айырмашылығын./9/б Күдеріден /бау тағып /7/ а Ақ кіреуке /киер ме екенбіз? /10/б Ор қояндай /жүгінтіп.. 8. Жыраулар атынан болашақ ұрпаққа хат-аманат жазу..

б/12/ Өзім сұңқар. «Ақтамберді». 9.Үмбетейдің жеке адамдарға арнау жырларына қарап отырып жазу \.шығарма-эссе\ Өздік жұмысының мақсаты: Студенттерді жазу жұмыстарына төселдіру.т. әдебиеттегі орнына тоқтал. 2.с.Басқа жырауларда арнау өлеңдер бар ма екен? Бар болса солармен салыстыру.Міне осы арнау өлеңдерін қашан.Шумақ пен буын саны жырауларда өзгеріп отырады. а/11/ Қасыңа мені сендер неге алмайсың. «Жыраулар сөзі тарих шежіресі».СОБӨЖ.Жыраудың адам психологиясы .Жыраулар поэзиясының ақын поэзиясынан айырмашылығы. а/11 Әдістемелік нұсқау: 1. оның шығармашылық ерекшеліктеріне назар аудар.тармақтарында жүйе көбіне сақталмайды соған көңіл аударыңыз.Ұйқас түрлері. өзіне тән ерекшеліктерін дәлелде. 3. \реферат. Әдістемелік нұсқау: 1. рифманың өзіндік ерекшелігін сарала.Біржан сал Баласы Қожағұлдың Біржан салмын. 2. Әдістемелік нұсқау: 1. арнау өлеңдері бар. «Бәкеге». Мысалы Үмбетейдің «Жауқашарға».мінезін ашып көрсетудегі шеберлігіне назар аудару керек.әр түрлі болып келеді. «Бекболат биге». «Жырау»деген кім. 3. қандай жағдайда.с. а/11/ Адамға зияным жоқ жүрген жанмын. өзім сал кімге зармын. СОБӨЖ. 2. «Қабанбайға». ғылыми материалдармен жұмыс жасауға баулу. неге шығарғанына тоқталу. 10. «Бұқарға».\ Өздік жұмысының мақсаты: Студенттерді өз бетімен ізденуге жол ашу. .Жыраулар поэзиясының тарихтағы орны.

күдір кісінетіп. 2. . Күмбір.Жыраулар тоғауларына зер сала отырып. СОБӨЖ.Абылай ханның халық тарихынан алатын орны. Ақ кіреуке киер ме екенбіз. Әдістемелік нұсқау: 1. 6.Тапқан қайталаулардың ең алғашқы негізі қай жыраудікі дер едің? 4.\ Өздік жұмысының мақсаты: Теориядан алған білімдерін шыңдай түсу. ғылыми жұмысқа жетелеу.бет.Абылай портреті Бұқар шығармаларында қалай ашылғандығына назар аудар. Әдістемелік нұсқау: 1.«Жыраулар поэзиясын салыстыру»/картотека.семинар сабақтардың ғылыми мәнін арттыру. достықты үндеуі. студенттердің қабілетін дамытып. /реферат/ Өздік жұмысының мақсаты:Дәріс. 5.Ойыңды нақты мысалдар мен дәлелде. Бұқар толғауларындағы Абылай мен тарихи Абылай (тарих және көркемдік шындық).Бұқар ел бірлігінің жыршысы екендігі. халықты Абылайдың саясатын қолдауға шақыруы. Күреңді мінер ме екенбіз ».Өзіңше қалай ойлайсың.Абылай ханның сол заманның жырауы Бұқар шығармашылығына әсері. 2. жырауларда қайталау неге кезігеді? 3. СОБӨЖ. «Күдір де. 4. «Бес ғасыр жырлайды I том) Күдеріден бау тағып. 64 бет. Күреңді мінер күн қайда?” (61. 3. Үлгі: Ақтамберді.қайталанып келетін өлең жолдарын табу. Доспамбет. «Күдеріден бау тағып Кіреуке киер ме екенбіз?»33 б.Бұқар шығармашылығының мәні – ел бірлігі.Сол заман үшін Бұқар шығармашылығының маңызы. күмбір кісінетіп. 12.11.

СОБӨЖ. Әдістемелік нұсқау: 15-18ғасырлардағы ақын жыраулар тілінде ерекше көзге түсетін сала – архаизмдер. маңызы не екеніне тоқталу. .Шешендік оралымдар.пәлсапалық толғаныстарды қай ақын қалай қолданған салыстырып талда. \картотека\ Өздік жұмысының мақсаты:Жыраулар поэзиясындағы кездесетін көнерген сөздердің мағынасын ажырата білу. Тәтіқара ақындардың шығармаларын. 4. Әдістемелік нұсқау: 1.СОБӨЖ. /талдау/. Мысалы: Шалкиіздегі «әбсінде ғалым жиылып».олар туралы ғалымдар пікірі. Өздік жұмысының мақсаты: Шығарманы әдеби талдауға баулу.б. айтқандарынан үзінділер келтір.Жыраулар мұрасының қазақ халқының елдік тарихындағы ролі. Доспамбетте»кірмембес ауыр қол». 14. көркемдік әлемі. Әдістемелік нұсқау: 1.Сондай-ақ. тіркестердің кездесуі. 2. бағасы. СОБӨЖ. 15. Шал. «ашалай шалың ақталап»деген тіркестер кездессе. 3. замандастарының ойлары. Ерте кездерде өмір көріністерін бейнелеуге қызмет еткен. Қазтуған жыраулардың шығармаларындағы архаизмдер. «Жыраулар мұрасы және қазақ халқының елдік тарихы» /реферат 13-15 бет көлемінде/ Өздік жұмысының мақсаты: Ғылыми материалдармен жұмыс жасауға төселдіру. 3. Доспамбет.13.Жыраулар шығармашылығына тән ақыл –нақыл. «сақсырым толды қаныма» т.Жыраулар шығармашылығы – өз заманының тарихи шежіресі екендігіне тоқтал.Ақындар толғауларының ерекшелігіне.өнеге өсиеттің молдығына назар аудару.ал бұл күндері көне сөз «архаизм» қатарына жататын сөздер. Көтеш.Шалкиіз.

. Диалогияның диапозон кеңдігі. Жинақ-А.СТУДЕНТТЕРДІҢ ӨЗ БЕТІМЕН ОРЫНДАЙТЫН ЖҰМЫСЫ ШЕҢБЕРІНДЕГІ ТАПСЫРМАЛАР. тарихи шындыққа қоғамдық өмірдегі нақтылы құбылыстарға. 2005 6. 4. Еңсегей бойлы ер Есім. тек қазақ қана емес. 1. Алқаласа әлеумет. әдетсалтының әр түрлі кейіпкерлер арқылы ашылуына назар аудар. тыныс-тіршілігі. Ақберен. Жазушы. А. Ібір–Сібір жұрты» бөлімдері. заман-ай. СӨЖ. Әдістемелік нұсқау: 1. Бес ғасыр жырлайды А. болған уақиғаларға сол заманда өмір сүрген тұлғалардың арқау болатындығына назарыларын аудару. оқиға желісінің ХVІ ғасыр аяғы мен ХVІІ ғасырдың бас кезіндегі Қазақ ордасы мен Ресей арасындағы қарым-қатынасқа құрылуы.. Қазақ энциклопедиясы. 1991 ж. Өздік жұмысының мақсаты: Мәнерлеп оқуға үйрету. Жалын. А. Тарихи романдарды оқу. Қазанғап Байболұлы. 1991ж. Мұхтар Мағауиннің «Аласапыран» романының «Қазақ даласы.. 5. II. 1984ж. нақышына келтіріп жатқа айту талап етіледі.1972 3. «2000 жылдық дала жыры». 2. заман-ай (2 томдық) А... 1 том.өзге ұлттардың саясаты. \ауызша\ Әдістемелік нұсқау: Диалогияда осыдан бес ғасыр бұрынғы тарихи оқиғалардың қамтылуы. Өлең жаттау – Орфоэфиялық нормаға сай мәнерлеп.. Ай. . I. Өздік жұмысының мақсаты: Студенттердің –тарихи тақырыпқа арналған шығармадағы көркемдік көрініске. 2000ж.

Тәуір көрер кісіңмен Жалған айтып суыспа. Ерегесіп ұрыспа. Қалайлаған қасты орданың сырығы. Бұрынғыны қуыспа. Адырнасы шайы жібек оққа кірісті. Қары ұнымы сұлтандайын жүрісті. Аса кеш те қоя бер. Ердің құны болса да. Мұнар болған күнді ашқан. Буыршынның бұта шайнар азуы. . Бұдырайған екі шекелі. Билер отты би соңы.2. Желке терің құрысып. Қазтуған жыраудың «Мадақ жыры» өлеңін жаттау. Сенікі жөн болса да Атың шықпас дұрысқа. Бұлұт болған айды ашқан. Бидайықтың көл жайқаған жалғызы. Ұстаса қашағанның ұзын құрығы. Мұсылман мен кәуірдің Арасын өтіп бұзып дінді ашқан Сүйінішұлы Қазтуған!!! 3. Асан қайғының «Еділ бол да. Жайық бол» өлеңін жаттау. Қол қусырып барған соң. Алдыңа келіп қалған соң. Би ұлының кенжесі. Жайық бол. Айдаса қойдың көсемі. Мұздай үлкен көбелі. Ақың болса біреуде Айыбын тап та ала бер. Жолдасыңа жау тисе. Жаныңды аяп тұрыспа. Көшетұғын сай үшін.СӨЖ. Еділ бол да. Сөйлесе қызыл тілдің шешені. Мінезі жаман адамға Енді қайтіп жуыспа. Ешкімменен ұрыспа.СӨЖ. Өлетұғын тай үшін.

Той тойлаған өкінбес.Әркімменен ұрыспа. Екі арыстап жау шапса. 4.. Жұпарын қардай боратып. Аққан судай төгілсе. Арулар құшқан өкінбес. Көбелер киген өкінбес. Қайтқанын намыс көргенге ұқсайды. Ашу-дұспан. Аббар көшіп. Құрама шапшақ көп қымыз Құйып ішкен өкінбес. Қан жусандай егілсе. СӨЖ. қайтпайды. қом сулар» толғауы. артынан Түсіп кетсең қайтесің Түбі терең қуысқа!. Желіп шықты көк тауға. Бетегелі Сарыарқаның бойында Соғысып өлген өкінбес! 5. Шалкиіз жыраудың «Ер Шобан» өлеңі. Арыстандай екі бұтын алшайтып. Жау алдына бет қонған Естерек ұлы Ер Шобан. Онда тұрып Биғазы сөйлейді: Арқыраған ат мінген. шет қонған. қом сулар Қоныстар қонған өкінбес. Торы төбел ат мініп. . Оқ қылқандай шаншылса. Ноғайлының Ер Шобан деген батыры біраз жолдастарымен Қабардыдан Биғазы дегеннің екі жүздей жылқысын айдап қайтыпты-ау… Арттарынан көп кісімен Биғазы қуып келгенде Ер Шобан айтады: Саф арғымақ сайлаған. Найзасына жалау байлаған. СӨЖ. Қабардының Биғазы Жүйрігіне шыдамай. Қоғалы көлдер. Кілең бұздай кілшейтіп. Арғымақ мінген өкінбес.. «Қайт!Қайт!» деймін. Доспамбет жыраудың «Қоғалы көлдер.

Күнінде мың кісімен ұрысқан. Алып жерге саларға. Ажалға қарсы жүгірген Бұ жиынның ішінде Исалының ұлы Жылым бар. Байрақты жүре алдырған. Балаңқылар батпаған Байсасы тудай Мәмбет бар. Ал дегенде аларға. Суырылып шабар батыр бар. Ісірібі тоқтастан Артық туған мажардан Батыр Қоян және бар. Ол тырысқан. Алдаспан ауыр қылыш байлаған. Ойнай тұра күлдірген. Ашып айтшы сен маған! Шобан айтады: Жиынымның ішінде Түрлі-түрлі бай да бар. тырысқан. Арғымақ атың аласы. Жағасына адам қолы тимеген Үйсіннен Бозторғай ұлы Баубек бар. Қас игінің баласы. Ақ табан ару торы ат жайлаған..Жиыныңның ішінде Кімдер бар да кімдер жоқ. Жаурынына қанды көбе сыймаған. Бастай қуып шалдырған. Суын түсті жүйрік бар. Алдаспан ауыр қылыш суырған. Түменді бұзған ер де бар. Қой дегенде бір шапқан Құястан жап-жас қана Жұмай бар. Алқалаған ауыр қолдар тоқтарға Арыстанбек ұлы Сұлтан бар. Сыпайшылық бұ-ды деп Ала білек оқ салған. .

Қан жұқпас қайқы қара болат өтпеген. Биғазы қайтып жүре беріпті. Хандар шыққан төбедей. Аударылмас қара кемедей. Би ұлы шорадай. Еңкейгенін жазбаған. . Жаурының күшіген жүнді оқ шанышқан. Бәрін айт та бірін айт. Қалжуырдай шаншылған. Мақтауына адам тауып жетпеген Бұ жиынның ішінде Ер Жақсымбет аға бар. Қандыауызға сырлап салған жебедей. Тоқал торы ат жайлаған. Жұрт үшін қарауылға көп тұрған Сексен сегіз аңдыған. Дұрысында Шобанның қасында әлгі батырлардың ешқайсысы да жоқ екен. Хан ұлы төредей. Қабағын қара сусар бөрік басқан. Тобығына тондық ала байлаған. Он екі құрсау жез айыр Қара мылтық жұмсаған Бұ жиынның ішінде Қара найман Жақан бар. Еңсесін түбекменнен жауыртқан. Қабырғадан бүтін шыққан сүбедей. Бір ойында алпыс ала балта сындырған Айсаның ару ұлы Қолай бар. «Ер болсаң бопсаға шыда» деген осы да. Мұншама батырға қылар амал-айла болмас деп. Дұшпанның тобын тоздырған.Жауды көрсе бүлдірген. Атқан оғын оздырған.

Еңсегей бойлы ер Есім. Қарағай менен қайыңдай. Зорлығымды сұрасаң. Сонда ханым не десін. Жиембет қайда дегенде Не деп жауап бересің?. Жолбарыс пенен аюдай. . Есім хан. Сырым саған түзу-ді. Көруші едім. Есім хан. Ес білгенден. Жиембет жыраудың «Еңсегей бойлы ер Есім» өлеңі. Мен жоқ болсам.6. Менің ерлігімді сұрасаң . Періктігімді сұрасаң. Айналып ақыл табарға Есіктегі ебесін. сені есірткен Есіл де менім кеңесім. Ит түрткіні көресің.. Ханымды күнім. Бекіре менен жайындай. Есімде менің сүймеуің. Әуелден бірге жүргенсің. Қолыңа болдым сүйесін. Есім. Жүруші едім араңда Өзіңнің інің менен ұлыңдай. Мен өлсе құнсыз кетер деме сен Кешегі өзіңнің ұрып өлтірген Тілеуберді құлыңдай! Тілеуберді құлың мен емес. Елің кеңес құрғанда. Істетпеске қойған тіліңдей. Менің ер екенімді көргенсің. Қолтығыңа болдым демесін. СӨЖ. сізді айымдай. Меніңменен ханым ойнаспа. ханым. Жұмыскерің мен едім Сатып алған құлыңдай. Өрлігімді сұрасаң. Жылқыдағы асау тайыңдай. Ертеңгі күн болғанда. Есім хан. Садаққа салған бұлыңдай. жөн емес. Мұның.

Қайратымды білгенсің. Марғасқа жыраудың «Ей. Тасқан екен мына хан! Қайрылып хайыр қылғуға Қылғаның жоқ ұнаған. Ат саурысын берермін.Дегенімді қылғансың. Кім арамды ант ұрсын. Сенсіз де күнімді көрермін! 7. Қара албасты басқырсың. Шашқалы тұр қаныңды! . Хандар қалаға қылаған. Тас қалаға жан сақтап. Жазықсыз елді еңіретіп. Мұныңа. Хан емессің. күннен соң. Қаланың қасы бүлгенде. Алтын тақта жатсаң да Ажалы жеткен пақырсың! Еңсегей бойлы Ер Есім Есігіңде келіп тұр: Алғалы тұр жаныңды. Ей. Соқыр бурыл байталға Сонда бір жайдақ мінгенсің… Қалмақтың Бөрі ханы келгенде. Сұлтандар суға сылаған. Қайратым қанша қайтса да. Сіздің естен кеткенмен Біздің естен кеткен жоқ: Қалмақтың Бөрі ханы келгенде. ханым. ханым. Қарамасаң. шыдаман! Арқаға қарай көшермін. қасқырсың. Қаз мойынды ханыша Қалада тұрып жылаған… Тал шарбаққа мал сақтап. Ағбытқа. қарама. Алашыма ұран десермін. Ат құйрығын кесермін. СӨЖ. Жер тәңірсіп жатырсың. ханым. Қатағанның хан Тұрсын. Алыста дәурен сүрермін. Қатағанның хан Тұрсын» өлеңі.

8. СӨЖ. Ақтамберді жыраудың «Күлдір-күлдір кісінетіп» толғауы.
Күлдір де күлдір кісінетіп,
Күреңді мінер ме екеміз,
Күдеріден бау тағып,
Ақ кіреуке киер ме екеміз!
Жағасы алтын, жеңі жез,
Шығыршығы торғай көз
Сауыт киер ме екеміз!
Ор қояндай жүгінтіп,
Аш күзендей бүгілтіп,
Жолбарыстай шұбарды
Таңдап мінер ме екеміз!
Сол шұбарға мінген соң,
Қоңыраулы найза қолға алып,
Қоңыр салқын төске алып,
Қол төңкерер ме екеміз.
Жалаулы найза жанға алып,
Жау қашырар ме екеміз!
Тобыршықты әндіген
Толтыра тартар ма екеміз.
Тобылғы түбі құралай,
Бытыратып атар ма екеміз!
Жарлауға біткен жапырақ –
Жамылсақ тоңар ме екеміз.
Жазыққа біткен бүлдірген –
Сұңғысақ тояр ме екеміз!
Тобылғы сапты қамшы алып,
Тұмар мойын ат мініп,
Қоныс та қарар ма екеміз!
Ел жазылып жайлауда
Мұртымыз өрге шаншылып,
Бұрын да сөйлер ме екеміз!

9. СӨЖ. Тәтіқара жыраудың «Қамыстың басы майда, түбі сайда» өлеңі.
Қамыстың басы майда, түбі сайда,
Жәнібек Шақшақұлы –болат найза!
Алдыңнан су, артыңнан жау қысқанда,
Ер жігіттің ерлігі осындайда.
Бөкейді айт сағыр менен дулаттағы,
Деріпсәлі, Маңдайды айт қыпшақтағы!
Өзге батыр қайтса да, бір қайтпайтын
Сары менен Баянды айт уақтағы!
Ағашта, биікті айтсаң, қарағайды айт,
Жігіттік, ерлікті айтсаң, Бөгембайды айт,
Найзасының ұшына жау мінгізген–
Еменәлі Керейде ер Жабайды айт !

10. СӨЖ. Үмбетей жыраудың «Бекболат биге» өлеңін жаттау.
Мен пайғамбардан бастасам,
Әңгімеге кетемін.
Едігеден бастасам,
Ертегіге кетермін.
Келтесінен қайырсам,
Сөз түбіне жетермін.
Енді сізге не дермін:
Бай болмаған бай болса,
Жайламаған сай қоймас.
Би болмаған би болса ,
Айтылмаған сөз қоймас,
Хан болмаған хан болса ,
Қанамаған ел қоймас.
Баласын мақтар бас жаман,
Қатынын мақтар қас жаман.
Алыстағы дұшпаннан,
Аңдып жүрген дос жаман.
Бір бие бітпей бие болмас,
Бір түйе бітпей түйе болмас,
Өз малын кізнеген,
Кісі малын іздеген,
Түбінде өз малына ие болмас!

11. СӨЖ. Бұқар жыраудың «Бірінші тілек тілеңіз» толғауы./11 тілек/
Бірінші тілек тілеңіз,
Бір аллаға жазбасқа.
Екінші тілек тілеңіз,
Ер шұғыл пасық залымның
Тіліне еріп азбасқа.
Үшінші тілек тілеңіз,
Үшкілсіз көйлек кимеске,
Төртінші тілек тілеңіз,
Төрде төсек тартып жатпасқа.
Бесінші тілек тілеңіз,
Бес уақытта бес намаз
Біреуі қаза қалмасқа.
Алтыншы тілек тілеңіз,
Алпыс басты ақ орда,
Ардақтаған аяулың
Күнінде біреуге
Тегіннен-тегін олжа болмасқа.
Жетінші тілек тілеңіз,
Желкілдеген ту келіп,
Жер қайысқан қол келіп,
Сонан сасып тұрмасқа.
Сегізінші тілек тілеңіз,
Сегіз қиыр шар тарап
Жер тұлданып тұрмасқа.
Тоғызыншы тілек тіліңіз,
Төреңіз тақтан таймасқа,
Тоқсандағы қарт бабаң
Топқа жаяу бармасқа.
Оныншы тілек тілеңіз,
Он ай сені көтерген,
Омыртқасы үзілген,
Аязды күнде айналған,
Бұлтты күнде толғанған,
Тар құрсағын кеңіткен,
Тас емшегін жібіткен,
Анаң бір аңырап қалмасқа.
Он бірінші тілек тілеңіз,
Он бармағы қыналы,
Омырауы жұпарлы,
Исі жұпар аңқыған,
Даусы қудай саңқыған,

Ауырып жатқан көңілімді бір сұрамай. Қырық жыл қашқан ажалдан Қорқыт та өлген. Бір жанымның қамы үшін жүрдім саяқ. Алладан шыныменен жарлық келсе. Шал ақынның «Өлімнен құтылмассың қашсаңдағы» өлеңін жаттау. жас кезінде тәубаға кел. Көтеш ақынның «Күрелгінің бауыры күнде дауыл» өлеңін жаттау. ғибадат қыл маған нансаң.СӨЖ. Ауырып жатқан күнімде бір қайрылмай. 12. . Ажал деген көзді ашып-жұмғандай-ақ. Түбінде сөз сенікі өлмей қалсаң. Кәрі өлсе соққан дауыл тынғандай-ақ. Не қыламын бұл малды жаннан аяп. Өлімнен құтылмассың қашсаң-дағы. Көтеш қалды жұртында жалғыз ауыл. Жігіттер. Атадан арыстан туып ассаң-дағы. Ардақтап жүрген бикешің Жылай да жесір қалмасқа. Жігіттер. Намаз оқы алланы ойыңа алсаң. Жас өлсе бәйтерегің сыңғандай-ақ. Арғы атамды сұрасаң Сексен жүмле Райымбек Сексеннен туған ұл ма. Райымбек би болса. Райымбекті сен де еш қоя алмайсың. Ет дегенде қалмапты тайлы-таяқ. Жұлдыз да жерге түсер аспандағы.Назыменен күйдірген. СӨЖ. Құлқыменен сүйдірген. Күркелінің бауыры күнде дауыл. Рай құл ма?! 13. Шын Сексеннің баласы қара бауыр.

ұлттық сана сезімге назар аудару. Әдістемелік нұсқау: ХVІ-ХVІІ ғасырдағы Қазақстан.Тарихи және көркем шындық. СӨЖ. Ораз Мұхаммедтің қандай қасиеттері ұнайды? Қандай қасиеттеріне сын айтар едіңдер? Ораз Мұхаммедтің «Біз қазақпыз» деген сөзінің роман идеясын көрсетудегі орнын саралау. . Мұхтар Мағауиннің «Аласапыран» романының «Бұлғақ» бөлімі. Романдағы Ораз Мұхаммед.14. СӨЖ. оның «Аласапыран» романындағы көрінісі. психологиялық иірімдер мен философиялық түйіндерді саралау. эпизодтарына.оның бойындағы ұлттық рух. Әдістемелік нұсқау: Романның негізгі оқиғаларына. 15. Хан– Кериен» бөлімдері. \ауызша\. Мұхтар Мағауиннің «Аласапыран» романының «Орыс елі. \ауызша\.

Үмбетей жырау Тілеуұлы. 8. 34. Шал ақын мұрасы 3. 15. Жыраулар мұрасы және қазақ халқының елдік тарихы. Жыраулар мұрасының көркемдік ерекшелігі. 9. Асан қайғы өмір сүрген дәуір. Шалкиіз есіміне байланысты пікірлер. 32. Марғасқа жыраудың басты тақырыбы. 28. 4. Адамның жас ерекшелігін жырлаған жыраулар (мысал келтіріңіз). 29. Бұқар өмір сүрген кезең және шығармашылығы. 37. 21. Үмбетей жыраудың шығармашылығы.Курс бойынша емтихан сұрақтары: 1. 14. 35. 16. Бұқар жыраудың бір толғауына әдеби талдау. 22. 19. Жиембет жыраудың өмірі мен шығармашылығы. 26. Бұқар жыраудың «Тілек» толғауын жатқа айтыңыз. 38. Доспамбет жырау толғауларындағы дәуір көрінісі. Қазтуған жыраудың өмірі мен шығармашылығы. Жыраулар поэзиясындағы қайталау құбылысы. . 27. Ақын мен Жыраудың айырмашылығы. 36. Шал ақын мұрасы. 12. Үмбетей жыраудың Бөгенбай батырға арналған толғаулары. 6. 24. 30. Бұхар жыраудың Абылай ханға арнаған толғаулары. Қазтуғанның мадақ жырына әдеби талдау. Тәтіқара ақын шығармашылығы 11. Шалкиіз жыраудың философиялық ой-толғамдары. ХҮ-ХҮІІІ ғасырдағы тарихи жағдай. Ақтамберді жыраудың шығармашылығы. Бұқар жырау шығармаларындағы ел бірлігі. 20. 25. 18. Сыпыра жыраулардың толғаулары. Кет-бұға. Асан қайғының «Еділ бол да Жайық бол» толғауына әдеби талдау. Жыраулар мұрасының көркемдік ерекшелігі. 5. 23. 33. 2. Көтеш ақын мұрасы. 17. Шалкиіз поэзиясының ерекшелігі. Шалкиіз жыраудың Би Темірге арналған толғаулары. ХҮ-ХҮІІ ғасырлардағы тарихи жағдай. Жиембет жыраудың «Еңсегей бойлы Ер Есім» толғауын жатқа айтыңыз. Марғасқа жырау. 7. 31. Шал ақын Құлекеұлы. Сыпыра жырау. 13. Асан қайғы жыраудың өмірі мен шығармашылығы. 10.

55. Марғасқа жыраудың бір толғауын жатқа айтыңыз. «Бұқарға». 52. 53. 43. 47. . Қазтуған жыраудың «Алаң да алаң. Марғасқа жыраудың өмірі мен шығармашылығы. Бұқар жырау шығармашылығындағы ел бірлігі. 45. 42. «Жауқашарға» деген арнауларының шығу тарихы. Шалкиіз жыраудың өмірі мен шығармашылығы. Бұқар жырау толғауларындағы Абылай хан бейнесі. ХҮІІІ ғасырдағы қазақ әдебиетінің өзіндік ерекшелігі. Жыраулар поэзиясының теңеу құбылысына мысал келтіріңіз. Доспамбет жырау. алаң жұрт» толғауына әдеби талдау. 50. 54. Шалкиіздің бір толғауын жатқа айтыңыз. Асан Қайғы туралы ақиқат пен аңыз. Доспамбет жыраудың өмірі мен шығармашылығы. Көтеш ақын толғаулары. 60. Үмбетейдің «Бәкеге». Үмбетей жыраудың даңқын шығарған жырлары. Жыраулар поэзиясындағы қайталау құбылысы. Доспамбет жырау толғауларындағы дәуір көрінісі.39. ХҮІІІ ғасырдағы қазақ әдебиетінің өзіндік ерекшеліктері. Жыраулар поэзиясының көркемдік ерекшелігі. 56. көркемдігі. 44. 40. 46. 51. Бұқар жырау толғауларындағы Абылай хан бейнесі. 57. 41. Ақтамберді толғауларының әлеуметтік мәні. 58. Жиембет қай ханның тұсында өмір сүрді және сол ханға шығарылған толғаулары. 59. 48. сөз нақыштары. 49.

Монғол шапқыншылығы.СТУДЕНТТЕРДІҢ ӨЗІН-ӨЗІ ТЕКСЕРУГЕ АРНАЛҒАН ТЕСТ СҰРАҚТАРЫ. С. В.Қазтуған. В. В.Марғасқа. әрі нәзік лирик кім? А.Серке. С. Ақтамберді.Ұлт азаттық көтеріліске байланысты. А. Е. Е. В. Е.Доспамбет. А. Д.Жазықсыз қудалауға қатысты.Көктем. 3. Көтеш.Шалкиз жыраудың “Асқар. асқар.Асау тұлпар. В. І-нұсқа. Д.Шалкиіз.Жиембет.Алдаспан. 1. С. С. Асан қайғы. Марғасқа. Д. С.Көтеш. Е.Жоңғар шапқыншылығы.“Тауарих хамса” кітабында Шыңғыс хан кезіндегі Майқы бидің алтыншы ұрпағы деп келтірілетін жырау.Шал ақын.“Қаратаудың басынан көш келеді” әні қандай оқиғаға байланысты шығарылған? А.Абылайдың ұлы бейнесін ұрпаққа жеткізуші жырау. Бұқар. асқар тау” толғауы қай жинаққа енген? А. Д.Жорық жыршысы. . Е. 5. ірі эпик.Ашаршылыққа байланысты.Қазтуған. Д. 4. 2.Дала.Асан қайғы.Бұқар.

Шалкиіз. Е. 11. С.Бақша сарайда болған жырау. Радлов. Асан қайғы. А. Д. Тәтіқара. 8. Уәлиханов.Шешесі ноғайлының ұлы биі Мұсаның қызы болған жырау. Марғасқа. А.Асан қайғы жыраудың зираты Ыстықкөл маңында деп жазған ғалым. Е. Ақтамберді. С.Бүкіл Дешті қыпшақты аралаған. Е.баста береке болмайтұғын. Бұқар.өзі жауап беретін жырау. Е. Доспамбет. Үмбетей. В. Доспамбет. Марғасқа.“Екі басса бір базар.Алтын орда әміршісі-Ұлығ Мұхамед тұсында болған. мазары жақын көбеймес” . . Үмбетей. А. Д.деп сұрақ қоя отырып. Асан қайғы. Мағауин. Қазтуған. Бұқар.“Бұл заманда не ғаріп”. Шал ақын. Асан қайғы. 7. Е. Асан қайғы. В.деп кім айтты? А. С. С. екі басса бір мазар. Бұқар. Әуезов. 10. Жиембет. В. базары жақын байымас. Қазтуған. 9.кейін қазақ ханы Жәнібек маңында болған жырау. Доспамбет. Д. С. Асан қайғы. Сүйіншәлиев. Д.6. В. А. С. В. Шалкиіз. малда береке болмайтұғын. Д. А. В.Стамбул.

14. Шалкиіз. А.Цин үкіметіне қарсы күресте ерекше танылған ақын. Қазтуған. Шалкиіз. С. В. Шал ақын. Асан қайғы. Үмбетей. Көтеш. Ақтамберді. Бұқар. А. Жиембет. Ақтамберді.арғы атасы-Ноғайлыдан шыққан Алау батыр болған жырау. Д.әрі төгілмелі жырауы болған жырау. Жиембет.әскери ақсүйек отбасында дүниеге келген. А. В. Үмбетей. Е. Е. Шалкиіз. Жиембет. Д. 13. С. В. 15. Ақтамберді.Уәлиханов “Қазақ халқын құраған рулар жайлы тамаша эпос жасаған адам” – деп баға берген ақын. А. 12.Ш. Доспанбет. Е. Д. С. Көтеш. Тәтіқара. Қазтуған. А.Бөгембай өлімін Абылай ханға естірткен жырау.Д. Е. . 16. Бұқар. Ақтамберді. 17. Е.Арғын ішінде Сүйіндіктен тарайтын ақын. В. Марғасқа.әскербасы батыры. Шал. Д. Марғасқа. Қазтуған. В. Көтеш.Алтын руынан шыққан. Д. С. С. Е. “Тауарих хамса” кітабында Қаракерей Қабанбаймен бірге Найманның бір көсемі.

С. В. Е. Марғасқа жырау. Қ. Мұрат Мөңкеұлы. Дулат Бабатайұлы.Ей. Доспамбет. Шалкиіз. Бұқар. Әуезов. С. Ақтамберді. 18. Е. Мағауин. В. Е. Бұқар. Кім арамды ант . Уәлиханов.Мәшһүр Жүсіп Көпеев шығармаларын жинастырған жырау. Сүйінішәлиев. Қазтуған жырау. А. Жиембет жырау. С. Жұмалиев. С. М. 19. М.18 ғасырдағы қазақ әдебиетінің ең көрнекті өкілі болған жырау. Ақтамберді. 22. С. Ақтамберді. Бұқар. Е. Доспамбет. Д. В. Е. Жиембет. Д. Бұқар жырау. Үмбетей. Мұрың жырау. . “15-18 ғасырлардағы ақын. Д. Доспамбет жырау. 20. В.А. В.Қазтуған толғауының авторы. Үмбетей жырау. В. Д. жыраулар мұрасынан да бес түрлі жолмен жасалатын метафора түрлерін түгел кезіктіреміз” –деп қай ғалым өз зерттеу еңбегінде айтқан? А. Бұқар. Қатағанның хан Тұрсын. Х. А. С.тұрсын – деп басталатын өлең жолдары қай жыраудікі? А. Марғасқа. 21. Д. А. Бұқар жырау. Қазтуған. Д. Ш.

. Ақтамберді жырау. Мұхтар Әуезов. Қазтуған. С. «Қарға бойлы Қазтуған » атты шағын дастанның авторы.Бұқар жыраумен дос – жаран болған жырау. ол да өз заманының айнасы. Д. 28. Д. В. әрі батыр болған кім? А. Мұхтар Мағауин. Е. В.Жауынгер жырау. жемісі » . Жиембет. 23.Е. Тәтіқара. Марғасқа. Үмбетей. А. Қазтуған. Бұқар.Абылайдың жаугершілікке аттанғанда жанынан тастамайтын сенімді серігі кім еді? А. Марғасқа. Е. В. Жиембет. «Ақын –жырау дегеніміз – көңіліне келгенін айта салатын еркін жүрген бір пенде емес. Бұқар жырау. С. В. С. Доспамбет жырау. Ысқақ Дүйсенбаев. Үмбетей. С. Көтеш. Е. Қажым Жұмалиев. Е. жорықшы ақын.деген пікірді айтқан кім? А. Е. 24. Доспамбет. Ақтамберді. Д. В. 26. Марғасқа. Доспамбет. 27. Марғасқа жырау. 25. Мұрын жырау. А. Ханғали Сүйіншіәлиев. Д. Жиембет. Д. Көтеш.Белгілі ақын Нұржан Наушабаев қай ақынның ұрпағы? А. С. В. Шал.

А. Е.Профессор Ысмайылов «Ол кез келген нәрсені өлеңге айналдыра алатын ақын және күй талғамайтын жүйрік » . . Үмбетей. Көтеш. С. Е.деген өлең авторы. Бұқар. Ақтамберді. Қазтуған.деп пікір айтып баға берген ақын. Е. Дулат. Шалкиіз. Жиембет. Мұрат. Д. Шалкиіз. Д. А. 29.С. В. «Жағалбай деген ел болар» . С. Шал. В. 30. Марғасқа. Мұрат. Д.

Қазтуған жырау. 4. Қазтуған. 1668 – 1781 жылдары өмір сүрген жырау. Е. С. 5. 1. С. Қазтуған. Қаржас. Е. А. В. бүлдіргені бүйректей. Үмбетей.Еңсегей бойлы Ер Есімнің. Марғасқа. С. Асан Қайғы. әскер басы батыры » . В. Мұрын жырау. Марғасқа жырау. Д. В. Найманның ру басы көсемі.ІІ-нұсқа. ел басқарушы биі. Шыңғыстауды. 2. Үш Алматыны. Үмбетей. Д. В. Таразды. Д. С. Бұқар жырау. Жиембет. 3. оның ішінде Төртуыл. Жиембет. Е. әскер басы. «Тауарих хамса» кітабында «ойраттармен күрес дәуірінде қазақ қолынының басында жүрген ерлердің бірі. алмасы бар жүректей » деп қай жерді сипаттаған? А. Асан Қайғы. Үмбетей жырау.деп қай жырау туралы айтылған? А. А. Шымкенті. Д. Жиембет.Өз өмірінің басым көпшілігін Ноғай ордасының әміршісі Темір бидің төңірегінде өткізген жырау. Марғасқа. Ақтамберді. Бұқар.Асан қайғы жырау «Сарымсағы сабаудай. С. В. . Шалкиіз. Баянауылды. кіші жүздегі үлкен тірегі.Ата тегі Арғын. А. Е. Д.

.Потанин.Готовицкий.Клеменц. Д. В.В. Жиембет. 6..Радлов. Д. Шалкиіз. Д. Бұқар. С. 8. Жиембет. 7.деп кім жазды? А. Е. С.Алекторов.деп қай жырау туралы айтқан.15 жасында «ақын» ретінде шыққан ақын.Әрбір аңыз әңгіменің негізінде тарихта болған адамның шын кескінінің түбегейлі ерекшеліктері жүреді» . Г. А. Шал. Бұқар. Мұрат. Доспамбет. Е. А. Е. Марғасқа. Дулат. Д.Е. Д. В. Көтеш.Мұхтар Әуезов «аңыз әңгіменің тарихтық адамды біржола өзіне ұқсамаған кейіпке түсіріп әкететіні болмайды. Ақтамберді. В. Е. С.М. . Доспамбет. Асан Қайғы.Олардың әдебиеті байлығымен де мазмұндылығымен де ерекше көзге түседі» . әулетті жырау » деп кімді айтқан? А. А. 9. Д. Марғасқа. В. М. 10. В. Е. Марабай. «Рухани жағынан алғанда қазақтар бойына үлкен қабылет дарыған халықтардың қатарына жатады. В. Үмбетей. С. А.Астрахань түбінде қаза тапқан жырау. Доспамбет. Бұқар. Шалкиіз. Мағауин «Жортуыл жыршы. Қазтуған.1523 ж. С.Е.

Д. “фәни мен бақи”. В. А. Тәтіқара. 16. “Ерлер жортар мал үшін”. В.Уа .Жырлаған негізгі тақырыбы – адам өмірі. Ақтамберді. Ақтамберді. С. Д. Е.11. қабырғалы би болған жырау. Абылайдың алдында беделді. Мұрат. Көтеш. Марғасқа. В. С. Бұқар. дағыстандық мұхамед Османовтың кітабында ерте кезде (1883жылы) жарық көрген жырау. В. “қара сөз білмейді. 12. Радловтың. Доспамбет. тек жырлай береді” деген аңыздар қай жырау туралы айтылған? А. Д. Е. Ақтамберді. С. дін туралы болған ақын. В. Марғасқа. Бұқар. Шал. Тәтіқара. Д. Бұқар.қарт Бөгембай өлеңі қай жыраудікі? А. Көтеш. Шал. С.Тәуке ханға. Шалкиіз. 13. “Көмекей әулие атанған”.“Ерлер мінер ат үшін”. Шалкиіз. С. Жиембет. Қазтуған. Жиембет. Е.“Өрісінде мал өсер”. Мұрат. Шал. А. Үмбетей. Е. Е. Мал бітпесе немене деген өлең жолдары кімдікі? А. Бұқар. 14. Д. А. 15.Шығармалары В. Абылай ханға қызмет көрсеткен. өмірінің мәні. . Үмбетей.

21. 18. И.деп жазды. Д. С. А. Доспамбет. Х.Е.Абат батыр қай жыраудың ұлы А.Готовицкий.В. Қ. бөтен саналы түрлері тағы бар. сондықтан олардың поэзиясы дамудың жоғарғы сатысына жеткен”. С.Н. Е. В. 150. М.Алектров. Бұқар. Е.Ол аңыздағы Асан-халық мүддесімен қабысатын Асан емес.Алекторов. С. Г.шыншылдығымен бізді таң қалдырады”. 19. С.. Асан Қайғы. Ш..сонымен қатар. 20.Брем.Пашино. А. П. В. 17. В.Брем.. санашылы болған Асан.қарапайымдығымен.В.Радлов. Қазтуған. А. Д. Қазтуған. В.-деген орыстың қай ғалымы? А.Н.Доспамбет жыраудың бізге жеткен мұрасының көлемі неше жол? А. Д. В. В.Әуезов. Е.Мағауин.”-деп басталатын қай ғалымның сөзі? А. 160.Жұмалиев.халыққа жат. М. “Асан Қайғы жайындағы әңгіменің екінші. Д. М. С. 165. 170.Сүйінішәлиев. 155. Е. . В.Уәлиханов.Березин. А.Потанин. А. Д. хан сарайының ақылшы сыншысы.Е.Орыстың қай оқымыстысы “Жасандылық пен жылтырақтықтан ада қазақ өлеңдері өзінің жоғары көркемдігімен. “Қазақтар нақысты сөйлеуді бар өнердің алды деп біледі. Е.Радлов. Үмбетей.И.

Потанин. көмейінен күмбірлеген жыр төгілген классикалық дәрежедегі жырау.И. П.Пашино. Д. Марғасқа. С. .Брем. А. А. И.И. 25.Алекторов. В. 22. 23.В. Жиембет. “Өлең. Асан Қайғы. Жиембет. .Клеменц.Брем.Готовицкий.Березин. таза қазақ поэзиясы –үлкен творчестволық күштің жемісі” . С. Е. М. И.Е.Радлов.Пашино. Е. Д.Жыраулар ішінде шығармасы тұңғыш орысшаға аударылған жырау. Г. В.Шалкиіз толғауларын орысшаға аударған кім? А.Распопов. С. Шалкиіз.Н.Н. Үмбетей. дала данасы.Н. Е. Доспамбет. Д. А. Е. .Радлов. жыр – қазақтардың жан серігі.деп орыстың қай оқымыстысы айтқан? А. Е. 24. Ақтамберді.деген кім? А. Жай қарапайым адамдардың өзі суырып салып айтуға бейім тұрады”.В. В. Марғасқа.Потанин. А. Д. П. В.Сикалиев. Асан Қайғы. сөз құдіреті. Үмбетей.Сахара жұлдызы. А. Д. Ақтамберді. Г. “Пәк. С.С. 26. В. Д.Османов. А. Д. М. В. Е. В. Шалкиіз.Н. С.

Жырау сонау көне замандардың өзінде. . Асан Қайғы.Г. Е. 29. Мұхтар Әуезов. Марғасқа. Д. Е. Мұхтар Мағауин. С. 30. ең алдымен. Әлкей Марғұлан. 28. Доспамбет. А. С. Д. Шоқан Уәлиханов. Бұқар. Жиембет. Шал. Үмбетей. А. «Еңсегей бойлы.Шоқан Уәлиханов Абылай туралы екі өлеңін орысшалап хатқа түсірген жырау. С. С. Махмұт Қашғари. Қазтуған. Мұрын. Шалкиіз. А.27. Бұқар. В. В. Е. Ер Есім » өлеңінің авторы. Д. В. Ақтамберді. В. Д. Қазтуған Е. Жиембет. Потанин біраз өлендерін жинастырған жырау. Асан қайғы. ақын ретінде танылған сияқты –деп түсіндірген қай ғалым? А.

1907 ж. Жұмағали Сайын. А. Д. 1905 ж.Қашғари. Шал. «Жақсы ағаңыз бар болса. С. Жамбыл Жабаев. Е. Сыпыра жыраулар сынды жыраулар шығарып таратса керек. . М. Д. Шалкиіз. Ілияс Ысқақов Е. «Қазақтың белгілі батырлар жырын ең әуелі Жиен. Е. В. А. Көтеш. Тәтіқарта. Д.1900 ж.1948 жылы шығарылған «Асан Қайғы»-деген ұзақ поэманың авторы кім А. Бұқар.ІІІ-нұсқа. С.Абылай заманындағы әр батырға сипаттама. алдыңдағы сары балмен тең» -деген өлең жолдары қай ақындікі А. Нүрпейіс Байғанин де. Қасым Аманжолов. баға берген ақын а) Жәнібек «болат найза» ә) Ер Жабай «найзасынын ұшына жау мінгізген ». Е. 3. 2. В. Көтеш. 1. Мұрат. Сәкен Сейфуллин. В. Д. Е. В. 4.Мағауин. Шәлгез. Мұрын жырау да өздері жырлап берген батырлар жыры алты – жеті атаға дейін жыраудан үйреніп таралғандығын және желілі жырларды ақындардан емес. С.Қабдолов. С. М. тоқсандағы шалмен тең» . Д. Әуезов. 5. Шал. 1908 ж. Тәтіқара. «Жетесі жаман жігіттер. З. Исмаилов. деген профессор. В. М. жыраулардан үйренгендігін айтады ». С.Доспамбет шығармасы қай жылы Мақаш Бекмұхамедовтың Қазан қаласынан шыққан «Жақсы үгіт» жинағына басылды А . 1902 ж.

Халыққа. Марғасқа. 9. ішкі . Үмбетей. В. «Шабылып жатқан халқың бар. Шалкиіз.дегенде қай жырау туралы айтып отыр А. Алау батыр17ғасырдың бірінші жартысында жасаған тарихқа белгілі адам». Қызылжарда. Е. Сол кітап қай қалада басылып шыққан А. Ақтамберді. В. Халық аңыздарында және көне шежірелердің айтуынша –арғы атасы Ноғайлының қорғаны Алау батыр. Ханға. В. Батырға. 8. С. Ташкентте. бірі – жең болған. Семейде. Марғасқа. 10. Орта жүздей кісің жоқ» – деген үзінді қай жыраудікі А. Бұқар. Ежелден саған ел болған. С.Мағауин «Алдаспан» жинағында «Көшпенділердің әскери аристократиясынан шыққан. яки қазақ ақындарының басты жырлары» деген кітабында басылды. Шалкиіз. Д. Жастарға. Д. Е. 7. С. Д. Қазанда. «Бірі – етек. Биге.Абылайдың қолшоқпар бітімші биі.Доспамбет шығармалары 1912 жылы Ғабдолла Мұштақтың Ғұмар Қарашев «Шайыр.Е. Қазтуған.Е. Жиембет. ол 18ғасырдағы қазақ елінің жоңғарға қарсы күресін дұрыс жырлағанымен. Е.М.аймағын көздей көрмейсің» -деп кімге айтты А. Асан Қайғы. Д. С.Ысмайлов – «Ол ақын ғана емес . В. Бұқар. Е. 6. Орынборда.

Ақтамберді. В. Қасым хан. «Түйе мойнын тұз кесер. 12. В. Тәуке хан. хан мен айтпасам білмейсің. 14. С. Асанның сөздері қай ханға қаратыла айтылған? А. Доспамбет.Қоғалы көлдер.жылқының мойнын сол кесер» деген өлең жолдарының авторы. Мұса. Сартылдаған сары аяз . Есім хан. 15. С. қом сулар Қоныстар қонған өкінбес – деген өлең жолдары қай жыраудікі? А. Доспамбет. Ысмайыл. Жүсіп. 13. Е. Абылай.. Жәңгір хан. С. Үмбетей. Айтқаныма көнбейсің. Д. Д. Бұқар. Абылай хан. Марғасқа. Досай. Жиембет.Қай ханның есімі Жиембет жыраудың шығармаларында көп кездеседі? А. Бұқар. Қазтуған.». Шалкиіз. Асанқайғы. Е. Бұқар. . Е. Доспамбет. Д. В. Д. Д. Әбілқайыр. В.. Е. «Ай.қоғамдық мәселеде үстем тап жыршысы болды» -деген пікірде қай жырау туралы айтқан А. Е. С. С. А. Ақтамберді. Темір. 11. В.жігіт мойнын қыз кесер. Шалкиіз. В.Шалкиіз жырау қай биге толғау шығарған? А.

Е. Д. Е. «Таудан аққан бұлақтай» . Ғ.С.Беркалыұғылы. В. Доспамбет. Жәнібек. С. Д.Абылайдың үлкен ұлы Жанбай қайтыс болғанда. И. Д. Марғасқа. В. Д. қайғыдан бас көтере алмай жатқан Абылайға арнап «Көше тоқыраулы судың бойынан» өлеңін шығарған ақын. Бұқар. А.А.Жантурин. Е. Е. Шалкиіз. 16. Көтеш. С. 20. Жиембет. 18. Марғасқа. Асан Қайғы. Асан Қайғы.Сейфуллин «Абылай ханның заманында ханның бірінші жыршысышешен ақылшысы болған» деген пікірді қай жырауға айтқан? А. Шал ақын.С. Тәтіқара. Бұқар. С. Д. М. С. Доспамбеттің кейбір туындылары 1883жылы «Ноғай уа құмақ шиғырлары» деген кімнің еңбегінде басылды? А.Мұштақ. В. «Жарға ойнаған лақтай» . 19. А. Бұқар. Есім. Шалкиіз. В. В. Жиембет.Шейхали. С. . Е.Османов. Тәуке. Д. Доспамбет.Би Темірді хажы сапарынан тоқтатқан жырау. А. «Байлаулы тұрған құр аттай» -деген өлең жолдары кімдікі? А. 17. С. Тәтіқара. Көтеш. Шал.

табан аузында кез келген тақырыпқа өлең шығара алатын адам». Шал. аңғарымпаз да тапқыр. А. Асан Қайғы. Жиембет. А. Е.Радлов. Ат салмай өтер күн қайда Еңсесі биік боз орда. Е. Үмбетей. Д. «Ақылы жоқ надандар.Айналайын Ақ Жайық. С. Д. ақыл береді.хандық құрлысты нығайту мақсатын көздейді.Х. В. 24.Алекторов. Мұрат. .Безверхов. С.Е. И. қайырлы болсын сіздерге. 22. Еміне кірер күн қайда? А.. Қазтуған. С. іс бітірмес жамандар. 23. М. Доспамбет. Е. Шалкиіз. – деген пікір кімдікі? А. Бірақ оның кейбір ісіне наразылық та білдіреді» – деп қай жырау туралы айтып отыр? А. В. Марғасқа. С. сен салдың. В. Абылайдың сыртқы саясатына араласып.Е. Көтеш. Д. В. Бұқар.И. Е.. Бұқар. Д. жүз болса да бірмен тең» қай ақынның сөзі? А. менен қалған Еділ жұрт » деген өлен жолдары қай жыраудікі. В. 25. Асан Қаиғы.Н. Шалкиіз. Доспамбет. «Қазақтардың түсінігінше ақын дегеніміз – бойына ерекше қабылет дарыған.Сүйінішәлиев «.Пошино. В.Готовицкий. П. «Мен салмадым. Тәтіқара. Үмбетай. Шалкиіз. 21.

Марғасқа. В. Бұқар. 2. ел атынан хан пиғылына қарсы шыққан » – деп қай жырауды айтып отыр. 29. В. өз пікірін еркін айтып. С. Д.хан алдында тайсалмай сөз сөйлеп. Кенжебаев «Шығармашылықтары тақырыбы мен мазмұны жағынан Асан Қайғының үлгілі шәкірті. Доспамбет.нші.Б.В.С.. 26. Асан Қайғы. «Шежірелі қартың болса хатын деген. Д. 7. Д. Ш. «Көксілдер»жинақтарында қай жыраудың мұрасы жарияланды? А. 28. Марғасқа Е. Марғасқа. Шалкиіз. Қазтуған. В. Үмбетей. 1. Көтеш. А. Д. Шал. Шалкиіз. Доспамбет В. 4. Үмбетей. Е. Е. С. Қазтуған. С. 5. Қазтуған. С. Е. 27. Кітапқа қарттың сөзі жақын деген » тармақтар қай ақындікі. Шәңгерей Бөкеев қамқорлғыме «Шайыр». өз дәуірінің Асан қайғысы » деп – қай жырауды айтқан? А. . Радловтың 1896 жылы «Образцы народной литературы тюркских племен » атанатын еңбегінің нешінші томында Доспамбет шығармасы басылды? А. Е.нші. Мұрат.нші.. Тәтіқара.нші. 30. Уәлиханов «. А.В. Д. Бұқар.нші.

С. Д. Асан қайғы.В. . Атамбері. Қазтуған. Доспамбет. Е.

А. Е. Е. В. С. Д. . А. А. Д. В. Е. В. А. А. Д. А. Д. А. А. Д. С. С. Е Е. В. Е. А. А. С. Е. Д. В. В. С. А. С. С. Д. Д. В. С. С. В. Е. В. Е. В. А. В. Е. С. А. В. В. Е. В. В. А. В. А. С.Жауаптар № 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 1 В. Д. Д. Д. Д. 2 А. Е. 3 А. А. Д. Е. В. С. А. С. С. С. А. А. В. В. А. Д.. В. Е. В. С. Е. Д.

пікірлер.Мағауиннің 13 томдық шығармалар жинағының 3. 1961 4. Бердібаев Р.. 28.1991 5. заман – ай (2 томдық) А. Мұқанов С. 1991 ж.. 1996 ж. 33. Жалын.. 35.Жинақ-А.Ақберен. Қазақтың ескі әдебиет нұсқалары. 1957 22. А. Зар заман. Ғасырлар мұрасы. 18 – 19 ғасырлардағы қазақ әдебиеті. А. . 32..Хрестоматия. А.Әуезов М.-А. Өміралиев Қ. 26. 37. Жыршылық дәстүр.. А.1984 8.М.Қазанғап Байболұлы Еңсегей бойлы ер Есім А. 1 том Жазушы 1984 13. 15 – 19 ғасырлардағы қазақ поэзиясының тілі.. А.Бес ғасыр жырлайды А. Әдебиетті тереңдетіп оқыту.) Оқулық. 1993 ж..Әдеби мұра және оны зерттеу. Әуезов М. 19. Әр жылдар ойлары.1993 9.. устной поэзии.Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет. 1931 ж. Қыраубаева А. Доспамбет.. 30. 1967 ж..)3 кітап.1972 11.Сүйіншәлиев Х. 10. 1959 ж.. 2005 15. 2000 14.Абылай хан (Тарихи жырлар)-А. 20. 1993 ж. Радлов В..-А. 1942 ж.1993 3. А.Сүйіншәлиев Х. Ахметов З. “Мектеп” баспасы 2003 ж.. Сейфуллин С.ХҮІІІ-ХІХ ғ.Тілепов «Елім деп еңіреген ерлер жыры» 12. Қазақ әдебиеті-А... Ақын – жыраулар поэзиясының бейнелілігі. А.ғ..15 – 18 ғасырлар ақын – жыраулар поэзиясындағы педагогикалық ой .М.М. А. 4. 34. 1989 ж. Шалгез. 27. А.ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 1.. Бұқар/ 16. 2. Бітібаева Қ. Абай энцклопедиясы.Жанр толгау в каз.1991 6. А.. 21. Ұлы даланың зиялылары.Оқулық. А. 36. 1987 ж.. А.1971ж. А.Мағауин «Аласапыран» романы 17. 8.Ж.-А. А. Өлең сөздің теориясы.Дала даналары. А. Негімов С.1995 ж.. Жұмалиев Қ... Кәусәр бұлақ. 31. (ХҮІІІ-ХІХ ғ. Әбілқасымов Б. 24... заман – ай. А. Ақынжанов М.. Қасымжанов А.Қазақтың 18 – 19 ғасырларындағы әдебиет тарихынан очерктер.Мағауин Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет (ХҮ-ХҮІІІ ғ. Бердібаев Р. 25. Алқаласа әлеумет. 7.1961 10. Қазақтың тегі туралы. 1988 ж. 1991ж..Алдаспан. 1988 ж. Асан қайғы. 2001 «Қазақстан даму институты» /Қазтуған. 18 – 19 ғасырлардағы қазақ әдеби тілінің жазба нұсқалары.. Әдебиет тарихы.. 1991 ж. Ай. «2000 жылдық дала жыры» Қазақ энциклопедиясы..-А. А.-А. 1980 ж. Алтын сандық. А. Қалиев С.. 23. А. Қазақ әдебиеті..Абылқасымов Б. 1976 ж.. 11 томдары 18. А.Жинақ. 29. 1973 ж.

.............. шығармашылығы... шығармашылығы..95 1.........................................105 14.......................................Тәжірибелік сабақ Бұқар жыраудың өмірі............ Тәжірибелік сабақ Шал ақын өмірі..... 49 10 дәріс Үмбетей жыраудың өмірі.Тәжірибелік сабақ Тәтіқара ақынның өмірі................................ Тәжірибелік сабақ Жыраулар поэзиясының даму жолдары.. Тәжірибелік сабақ Жиембет жыраудың өмірі..................................99 8........................................10 3 дәріс Асан қайғы жыраудың өмірі............... шығармашылығы. Тәжірибелік сабақ Асан қайғы жыраудың өмірі.......................................... шығармашылығы........................108 2 СОБӨЖ............................ шығармашылығы................ .. ........................................... шығармашылығы........................................................38 8дәріс Ақтамберді жыраудың өмірі..........................................55 11 дәріс Бұқар жыраудың өмірі......................6 1дәріс 18-ші ғасырдың алғашқы ширегіндегі қазақ жеріндегі тарихи оқиғалар..................................................... ...................................75 14 дәріс Жыраулар поэзиясының даму жолдары.......108 1 СОБӨЖ............... шығармашылығы...................Тәжірибелік сабақ Марғасқа жыраудың өмірі......................шығармашылығы.......... ......24 6 дәріс Жиембет жыраудың өмірі. «Жырау және тарих»................... шығармашылығы...Тәжірибелік сабақ Шалкиіз Тіленшіұлының өмірі..........101 10................................... шығармашылығы............................................................... «Халқымыздың ұлы ұландары» жыраулар шығармашылығында.................................................98 7...103 12.................... шығармашылығы............................................... шығармашылығы..............100 9....................................................43 9 дәріс Тәтіқара ақынның өмірі. шығармашылығы.....................................97 6............................. шығармашылығы...............................................................4 Дәрістердің қысқаша сипаттамасы. шығармашылығы................................84 15 дәріс Ақын және жырау.................14 4 дәріс Доспамбет жыраудың өмірі.....Тәжірибелік сабақ Үмбетей жыраудың өмірі....102 11........96 4....... шығармашылығы ................ шығармашылығы...............97 5. 107 СОБӨЖ бойынша сабақтарға әдістемелік нұсқау................63 12 дәріс Көтеш ақынның өмірі........................ 20 5 дәріс Шалкиіз Тіленшіұлының өмірі.............. шығармашылығы... ..........................69 13дәріс Шал ақын өмірі.... шығармашылығы............106 15.....95 3.......................... Тәжірибелік сабақ Доспамбет жыраудың өмірі.108 ............ 90 Тәжірибелік сабақтардың қысқаша сипаттамасы........................104 13............ шығармашылығы...........МАЗМҰНЫ Алғы сөз................... шығармашылығы..... Тәжірибелік сабақ Ақтамберді жыраудың өмірі......... Тәжірибелік сабақ Қазтуған жыраудың өмірі............. шығармашылығы................. шығармашылығы.... .......33 7дәріс Марғасқа жыраудың өмірі...........Тәжірибелік сабақ Көтеш ақынның өмірі......... шығармашылығы....3 Глоссарий ...........................................Тәжірибелік сабақ Ақын және жырау...6 2дәріс Қазтуған жыраудың өмірі..95 2................. .Тәжірибелік сабақ 18-ші ғасырдың алғашқы ширегіндегі қазақ жеріндегі тарихи оқиғалар..........................................................

......126 Тест сұрақтары....................................... Қазтуған жыраудың «Мадақ жыры» өлеңі....Мағауиннің «Аласапран» романының 1-нші бөлімі...... Асан қайғының «Еділ бол да.... Бұқар толғаулары ндағы Абылай мен тарихи Абылай .............................. Жыраулар сөзі тарих шежіресі............... Шалкиіз жыраудың «Ер Шобан» өлеңі..................................................... Доспамбет.......... 122 10 СӨЖ... Көтеш ақынның «Күрелгінің бауыры күнде дауыл» өлеңі.............148 .......................................................................... Ақтамберді мен Шалкиіз жыраулардың шығармалары........125 Курс бойынша емтихан сұрақтары............................................ Жыраулар атынан болашақ ұрпаққа хат-аманат..124 14 СӨЖ.... Тәтіқара жыраудың «Қамыстың басы майда................................ Доспамбет жыраудың «Қоғалы көлдер.................. Үмбетейдің жеке адамдарға арнау жырлары....................................................................... Мұхтар Мағауиннің «Аласапран» романының 3-нші бөлімі................. 112 12 СОБӨЖ.................................................119 7 СӨЖ...................................................124 13 СӨЖ...... Жыраулар поэзиясын салыстыру............... М...110 8 СОБӨЖ...147 Әдебиеттер тізімі....... Көтеш.............................113 15 СОБӨЖ................................................121 9 СӨЖ....................... Жиембет жыраудың «Еңсегей бойлы ер Есім» өлеңі.............................................. Ақтамберді жыраудың «Күлдір-күлдір кісінетіп» толғауы....................................................................................................112 13 СОБӨЖ.... Қатағанның хан Тұрсын» өлеңі.............114 1 СӨЖ.116 5 СӨЖ.......................................................128 Тест жауаптары..................... Қазтуған жыраулардың шығармаларындағы архаизмдер....Жыраулар поэзиясында кездесетін образдарға тән нышан– элементтер. түбі сайда» өлеңі....120 8 СӨЖ...............................114 2СӨЖ.............110 9 СОБӨЖ.......125 15 СӨЖ... Шал ақынның «Өлімнен құтылмассың қашсаңдағы» өлеңі................. Бұқар жыраудың «Бірінші тілек тілеңіз» толғауы.....................................109 6 СОБӨЖ. Мұхтар Мағауиннің «Аласапран» романының 2-нші бөлімі.........116 6 СӨЖ.... 122 11 СӨЖ...................................................... Марғасқа жыраудың «Ей.....................115 4 СӨЖ..... Жыраулар поэзиясында кездесетін метафоралар..Тәтіқара ақындардың шығармалары............................................................... қом сулар» толғауы.........................3 СОБӨЖ.........................108 4 СОБӨЖ.... Шалкиіз.................................................................. 110 7 СОБӨЖ................... Үмбетей жыраудың «Бекболат биге» өлеңі............ 109 5СОБӨЖ.111 10 СОБӨЖ...............Жыраулар мұрасы және қазақ халқының елдік тарихы. Жыраулар поэзиясы және батырлар жыры.123 12 СӨЖ....... тарихи көнерген мағынасы түсініксіз сөздер........................... Жайық бол» өлеңі.........113 14 СОБӨЖ............113 СӨЖ тапсырмалары........... Жыраулар толғауларындағы архайзім..... Шал............115 3 СӨЖ........................... 111 11СОБӨЖ..................

09. 1. Шартты баспа табағы 27.08 ж.0.08. жіберілді Пішімі 60х84 1/16. Есептік баспа табағы 28. Тапсырма №10 .ХАНДЫҚ ДӘУІР ӘДЕБИЕТІ (оқу құралы) Семей қаласы. Таралымы 1000. жіберілді. телефон: 56 14 47 Теруге 08.08 ж. Е.0. Басуға 08. Қашаған көшесі. Қағазы офсеттік.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful