ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

СЕМЕЙ МЕМЛЕКЕТТІК ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ИНСТИТУТЫ
ШӘКӘРІМТАНУ ҒЫЛЫМИ-ЗЕРТТЕУ ОРТАЛЫҒЫ

Айман Тоқсамбаева

ХАНДЫҚ ДӘУІР
ӘДЕБИЕТІ
(оқу құралы)

Семей-2008

ББК 83.3 Каз
Т – 52

Құрастырушы – Айман Омарқанқызы Тоқсамбаева, филология
ғылымдарының кандидаты

Пікір жазған – Арап Сіләмұлы Еспенбетов, филология ғылымдарының
докторы, профессор
Айман Советқызы Ақтанова, филология ғылымдарының кандидаты

Тоқсамбаева А.
Т-52 Хандық дәуір әдебиеті: Оқу құрал. – Семей,2008. –136бет.
ISBN 9965–00 –402–1

«Хандық дәуір әдебиеті» атты оқу әдістемелік құралда мерзімді баспасөзде
жарық көрген ғылыми дәйектемелер мен деректердің пайдаланылуы да
студенттердің берілген тапсырмаларды өз бетімен игерулеріне ықпал етеді.
Зерттеуші ғалымдар еңбектеріндегі деректерге қосымша берілетін мұндай
материалдар студент білімінің сапалық деңгейінің өсуіне де, материалдарды
сыни көзқараспен қарап игеруіне де септігін тигізеді.

ББК 83.3 Каз

Х

4603000000
00(05) –08

ISBN 9965–00 –402–1

© Тоқсамбаева А.О., 2008

АЛҒЫСӨЗ
Оқу әдістемелік құрал алғашқы рет ұсынылып отыр. Хандық дәуір
әдебиетінен оқылатын дәрістердің қысқаша сипаттамасы, тәжірибелік сабақ
кезінде қандай сұрақтар қамтылуы керек, студент нені және қандай оқу
құралдарын, қосымша әдебиеттерді
басшылыққа алу керектігі толық
қамтылып, сілтемелер берілген. Тәжірибелік сабақтардың, СОБӨЖ, СӨЖ
тапсырмалары, сұрақтары, тест материалдары да тақырыптардың мазмұнын
ашу мақсатын көздей құрылған.
Оқу әдістемелік құралда хандық дәуірдегі ақын-жыраулардың өмірі мен
шығармашылығы, оларды зерттеген ғалымдардың еңбектері туралы нақтылы
мәлімет берілген.
Оқу әдістемелік құралда қамтылған материалдар, тарихи романдардағы
нақтылы деректер студент білімін өз бәтімен толықтыруына мол мүмкіндік
береді. Сондай-ақ, әдебиеттану пәнінен алған білімдерін тереңдету мақсатында
әдеби-теориялық ұғымдарға байланысты картотекалық материалдарды теру
барысында студент білімін өз бетімен тереңдетуге мүмкіндік алады.
Студенттердің өздік жұмысын орындау барысында әдебиет теориясынан
алған білімдерін шыңдай түсу көзделген.Сонымен қатар жыраулардың
ерекшеліктері мен шеберліктерін таныту мақсатында әр жыраудан бір-бір өлең
жаттау, әдеби талдау жасау арқылы студенттердің таным белсенділігін арттару
мәселелеріне ерекше көңіл аударылды.
«Хандық дәуір әдебиеті» атты
оқу әдістемелік
құралда мерзімді
баспасөзде жарық көрген ғылыми дәйектемелер мен деректердің пайдаланылуы
да студенттердің берілген тапсырмаларды өз бетімен игерулеріне ықпал етеді.
Зерттеуші ғалымдар еңбектеріндегі деректерге қосымша берілетін мұндай
материалдар студент білімінің сапалық деңгейінің өсуіне де, материалдарды
сыни көзқараспен қарап игеруіне де септігін тигізеді.
Әдістемелік құралда жыраулар поэзиясын талдау үшін қажетті теориялық
сұрақтар және талдау үлгілері, анықтамалар мен түсініктер берілген.

. Арнау өлең – белгілі бір адам бейнесін. Жыр – қазақ халық поэзиясының бір түрі. жалғастыратын сөз шебері. 4.күш пайда болып. 7. 2. орындаушы мағынасында. біреуді қошеметтеу сипатындағы мадақ өлеңдер. Насихат өлең – уағыздар. көлемді поэзиялық шығарма. 20.ГЛОССАРИИ 1. 16. Жылнама – тарихи жыл – жылға бөліп баяндау түрі. дастандары. 6. Шумақ– өлең-жырларда.сипатын суреттеп мақтап жазу дербес поэзиялық туынды. 9. Қиса – қазақ әдебиетіндегі кітаби ақындардың Шығыс әдебиеті үлгісіндегі сюжеттік шығармалары. 11. жырлар айтып таратушы. өлеңмен жазылған ертегі – хикаялары. Мадақ өлең – салтанатты оқиғаларды жырлауға арналған. кейде жыр – толғау түрінде келетін көлемді шығарма. Ақын . 13. тарихи.ақын. Жыршы – ауыз әдебиетінің дәстүрін сақтаушы. батырлық. рухтануы. ертегі. Толғау – күрделі. 10.» 17. Жырау – ауыз әдебиетінің ежелгі өкілдерінің бірі. халықтың көркемдік дәстүрлерін қалыптастырып. батырлар жыры деген мағынаны береді. Шайыр– «арабша ир».поэзиялық туынды. дастан-поэмаларда өлең тармақтарының жолдарының белгілі ретпен топтасуы.дастандарды ауызша немесе жазбаша айтып шығаратын өнер иесі. Поэзия – көркем әдебиеттің ертеден қалыптасқан үлкен бір саласы. 18. ғашықтық. көлемді лирикалық туынды. өнегелі ой-тұжырымы бар. өлең жыр түріндегі шығарма. қандай уақиға байланысты екенін көрсететін. қоғамдық мәелелерді қозғайтын толғау – жырлап айтушы.зор жігер. ақыл–кеңес сарыны басым келетін өлең. мін . жырлап айтатын уақиға. сюжетсіз поэма. Поэма – оқиғаның өлеңмен баяндалып айтылатын. ғибраттылық мәні. Шабыт – өнер адамының шығармашылық қуатының шегіне жетіп тасқындауы. көбінесе өлең түрінде келетін автор сөзі.әдеби шығарма басында берілетін. 19. 14. Ұйқас – өлең-жырларда тармақтың «өлең жолы» соңындағы бірнеше буынның келесі тармақтағы сәйкес буындармен үйлесуі «дыбыс үндестігі. Шешендік сөз – қазақ ауыз әдебиетінің жаныры. өлең. 12. жыр . Түйдек (тирада)– қазақ поэзиясында жырда қолданылатын тармақтарды топтастырудың еркін түрі. Дастан – парсы сөзі – тарихи әңгіме. 5. сол шығарманың кімге. Арнау . айырықша тапқырлық танытатын нақыл сөз. 3. 8. 15.

көркем әдебиеттің жанры. әдеттен. әдеби сынның. әрі дағдыдан. публицистиканың. . тың болжамдар мен түйіндеулерге құрылатын философияның. өзінше толғап.Эссе –тұрақталған. эстетиканың.21. көне соқпақтардан бөлек. қалыптасқан тұжырымдарға жаңа қырынан қарап.

сондай адамдар жайлы тараған аңыздың өзінің біразында шындықтың табы. көмескіленудің салдарынан оқиғаның құрылымы. сүйкімді қылықтарын аңызға айналдырған.Тарихи зерттеулердің айтуы бойынша халықтың сауат ашуы қандай жағдайда болды? 4. . онымен жақсылы-жаманды қатынаста болған екінші бір ірі тұлғалардың есімі мен ісі өзгертіліп. Дәрістің мақсаты: Қазақ халқының 15-18 ші ғасырлар шегіндегі тарихиәлеуметтік жағдайын таныстыру. Өйткені. 6. Хандық үшін күрестің шиеленісуі. «Қаратаудың басынан көш келеді» дейтін сөздермен басталатын «Елімай» әніне қатысты әңгіме. Тірек сөздер:Ақтабан шұбырынды. көріпкел санаған. Бірақ. шындықтан өретіні қақ.«Ақтабан шұбырынды. ХVIII ҒАСЫРДЫҢ АЛҒАШҚЫ ШИРЕГІНДЕГІ ҚАЗАҚ ЖЕРІНДЕГІ ТАРИХИ ОҚИҒАЛАР. мұның ХVХVII ғасырларындағы жыраулардың жеке басының өмірін. Елінің серкесіне. Батыр тұтқан. Ұқсастықтар да аз емес. Дәрістің жоспары: 1. Алқакөл сұлама» оқиғасының әдебиетте бейнеленуі. 2. Өйткені.сұлама. Жыраулар мұрасы мен кейінгі ХVIII-ХIХ ғасырлардағы көркемсөз өкілдерінің шығармашылықтарының өзгешеліктеріне тоқталу.Қадырғали Жалайырдың «Шежірелер кітабы» жайында айту. шығармаларында бейнеленетін тарихи шындықты анықтауда көп септігі тиетіндігін баса айту орынды болмақ. яки қазақ хандығының құрылуы және қалыптасуы тұсында өмір сүрген жыраулар мұрасы мен кейінгі ХVIII-ХIХ ғасырлардағы көркемсөз өкілдерінің шығармашылық бет-бейнесінде біраз өзгешеліктер бар.Ал. көтермелеп көрсетуден сырт қалмайды. жоңғар басқыншылығы. Солары үшін оларды елі де риясыз сүйе білген. Әйтсе де солардың өзінен де ақиқатты айқындауға көмектесетін біраз жайлар табылып жатады. Бұлардың көпшілігі халқының қамына бола ханмен де қармен де айқасудан тайынбаған. заман өзгере. жылдар өте келе әлгіндей тарихи тұлғаларға тұтастардың естелігі ескіріп. ХV-ХIХ ғасырлардағы қай жырауды алсаңыз да олардың елі үшін жанын отқа тоспайтыны кем де кем. 5. кейде танымастай қалыпқа түсетін де таң емес. 3. халық өзінің қалаулылары жайлы аңыздың өзегін өтіріктен емес. әсірелей. Қазақ әдебиетінің ерте дәуірінде. болған оқиғалардың ізі ататындығына таңдануға болмайды.аңыз ұлғайып айтудан. Ерлік мінездерін.Дәрістердің қысқаша сипаттамасы ДӘРІС 1. Әсіресе. Рас. көсеміне балаған. алқакөл.

Және бұл мәселе тек ХV-ХVII ғасырлардағы жыраулар мұрасына ғана қатынасты емес. Қабанбай. екіншісінде сұйық деп әңгімені сұйылту орынсыз болар еді. тарихи қаһарман ретінде де. сол дәуірдегі қазақ жұртының поэзиялық дәстүрінен толғау жанры шығып қалған деген пікір тумайды. Әйтсе де бұған қарап біз жыраулар мұрасындағы өзгешеліктер мен ұқсастық. жыраулар өзгертіп айта бермесе керек. Марғасқа мен Жиембетті өзара бір-бірімен салыстыруға болмайды. Міне. Шәлгез бен Доспамбетті. ел басынан өткен елеулі кезең көрінісі қою. ХV-ХVII ғасырлардағы әріптестерінен ғана емес. Үмбетей секілді жыраулар мұрасынан да бірсыпыра өзгешеленеді. Олай болса бұлардың бірінде тарихи оқиға. өмір кешкен адамдар. оны шамасы келгенінше кейінгі жыршы. тарихи сәт пен тағдырға қарай шығармашылық мінез. Тіпті олардың бәрін есептемегенде бұл жанр бүгінгі күнге дейін өмір сүріп келіп. бұл авторлардың өз тұстарындағы қоғамдық салмақтары да әрқилы. олар жұмыр басты пенде ретінде де. Жанұзақ секілді Жәңгір төңірегінде болған жыраулар өздерінің мадақ жырларын тек толғаумен ғана жеткізген. кейінгі дәуірдің ақын. оларға қарағанда күні кеше өмір кешкен сияқты ХV-ХIХ ғасырлардағы сөз зергелеріне де тікелей байланысты. авторлығы жоғалып. ХVIII ғасырда. Сондай-ақ. үндестік туралы әңгімені осымен доғармайтынымыз аян. жыраулары өзінше жырлай беретін халық эпосына қарағанда авторлы туындының жолы ауыр болмақ.Сондай-ақ. олардың өмір сүрген дәуірлері тек мезгіл жағынан ғана әртүрлі емес. жыраулық талант-дарыны жағынан әртүрлі сипаттағы сөз өнерінің өкілдері болды.Әрине. ХIХ ғасырда тірлік кешкен Байтақ. Сол себепті олар өздерінің тұтынған мақсаты. тегінде оның негізгі себептерін ауызша үрдістегі әдебиеттің ішкі мүмкіндеріктерінен іздеген жөн. қазіргі заман ақындарының творчествосынан кеңінен орын алғаны баршаға аян. Нысанбай жыраулардың шығармалары тек. Әрине. ХIХ ғасырдағы Мұсабай. солардың әуенін өздеріне жеткізуге себепкер болған Бұқар. Олжабай. сол ғасырдағы жорық жыршысы Махамбет ақынның барша туындысы тек толғаулардан ғана тұрады. әралуан тарихи сәттерді басынан кешіріп. Ал.б туралы дастандардың ең болмағанда . Мәселен. Ал. Мәселен. бұдан ХIХ ғасырдағы жыраулар творчестовосынан. Өйткені. ХVIII ғасыр. онан арғы дәуірдегі жыраулардың көлемді туындыларының кейінгіге өз атымен жетпеуінің бір себебі осында деп білеміз. т. Олар өздерінің көкейіндегі ойларын толғаумен паш еткен. әрқилы көлемде бүгінге жеткен Бөгенбай. пенделік һәм азаматтық іс-әрекет көрініс таппақ. егер болса неге кейінгі дәуірге жетпеген деген мәселеге келсек. Өйткені. оның ар жағында өмір сүрген жыраулардың көлемді үлкен шығармалары болған ба. ХIХ ғасырдың өкілдері Мұсабай мен Нысанбай жыраулар көбінесе үлкен эпостық үлгідегі тарихи жырлар пішімімен жырласа. аузына елі қараған жырау ретінде де әртүрлі тағдырды. Әйтпесе. Өйткені. ХVIII ғасыр жырауларының өз атымен кейінге жеткен ондай шығармалары жоқ. шығармашылық тұлға ретінде де Асанқайғы мен Қазтуғанды. бұл авторлар шығармаларының жанрлық тұрқы да өзгеше болды. Мәселен.

Әрине. Өйткені. Небір сұрапыл оқиғалардың өздері куәгері болды. құрбандыққа Арғыннан жүз кісі. Осы халықпен қандас Еділ қалмақтары ата қоныстарына қайтқан тұста олармен де айқасып бақты. ХVIII ғасыр жырауларының сол өздеріне дейінгі эпосты кейінгіге жеткізуші буын бола отырып. Демек. Шындығында да бір сөз етіп отырған ХVIII ғасырдағы.. Алшыннан жүз кісі айттым. Бұл тұрғында жыраулық поэзия сол үлкен оқиғалардың нақтылы көрінісін көркем жырмен өрнектегенімен ерекше назар аудартады. сонда қалар ма екен жаның-ай » дейтін Бұқардың өз атымен сақталған жырын еске түсіріп қана қоймайды. бұл дәуірде өмір сүрген жыраулардың халықтың тарих бетінен жоғалып кетпеуі үшін отқа түсетін. что все пережитое человечеством . Үйсіннен жүз кісі.. Өйткені. соның басы өзім болайын деп жылайтын эпизоды бар. Әйтсе де. . Исчезавшее в действительности. эпостық дәстүрдің қазақ топырағында өмір сүріп келе жатқанына қаншама заман өтті?! Ал. Мәселен. оның тарих аренасынан біржола шығып қалған тұсының куәгері болды. оның хәлсіз жатқанына қамығып. біз бұл арқылы ескі эпостық канондарды Бұқар. сол замандағы Орталық Азиядағы айбарлы мемлекетжоңғарлармен ширек ғасырдан астам уақыт бойы табан тіресе күресе отырып. Керейден жүз кісі. -живет в сознании »-дейтін үлкен ғибратты сөзі бар. Осы зілзаланы қазақтың басына түсірген. Белинскийдің: «закон развития человечество таков. қашқан жауды құтқармас жүйрік пыраққа теңей кеп. Орыс әдебиетінің ұлы сыншысы В. олар батырлар ерлігін бастан етіп жырлағанда да өз аттарымен сақталған толғауларындағыдай кәдімгі ет пен сүйектен жаралған адам етіп кейіптері хақ. қазақ қауымы атышулы «Ақтабан шұбырынды» сынды қайғылы оқиғаны басынан өткерді. немесе онымен тұстас жыраулар сол ежелгі қалыпта пайдаланар еді. еңбегін сарп ететін жандардың өзі тектес пенделер екендігіне әбден көзі жетті. Өйткені. солардан тағлым алмағандығына. «Қабанбай батыр» туралы жырда әл үстінде жатқан батырдың көңілін сұрай келген Бұқар жыраудың Қабанбайды мың жылқыны жауып жіберіп суарар қайнар бұлаққа. Бұл жан тәсілім еткелі жатқанда Абылайға «Үш жүзден үш кісі құрбан қылсам. немесе сол тектес жырау аузымен айтылған ұзақ сонар жырлардан бастау алып жатуы әбден мүмкін. халықтың елдік тарихында бұл ғасырдың алар орны айырықша. өздері ерліктерінің куәсі болған батырлар жайлы дастан шығармағанына кепілдік беру қиын. ішінде жүрді. Г. оның бер жағындағы талай үлкен оқиғалардың көріністері халықымыздың есінде естелік болып өмір кешкен. не исчезает без следов в пучине времени. ХVIII ғасырдың қазақ ұлыстары үшін жан жадыратар қуанышты оқиғалармен басталмағаны мәлім. күні кеше жорықтас болған азаматтарды оқ өтпес қиял-ғажайып адамдар етіп көрсетер еді деп айта алмаймыз.бірі болмаса бірінің әу баста Бұқар. әу баста осы дастанның кейбір бөлігі Бұқар қолынан шықпады ма екен деген ойға да жетелейді.

. 33. 1652.Хандық үшін күрес қай жылы шиеленісе түсті ? 2. 25. Алқакөл сұлама» оқиғасы әдебиетте қалай бейнеленді? Сол оқиға қарсаңындағы және одан кейінгі кезеңдегі қазақ ұлысы мен оның төңірегіндегі халықтардың тарихи-әлуметтік жағдайы қандай еді?. 1651. 27. жүз жылдан астам уақытқа созылатын жоңғар-қазақ күресінің (1635.Ал. Россия. 11. 4. 3. 1698. 9. 22. 6. бір кезеңінде жоңғарлар басым болып келсе. 29. хабаршыларын жүргізді. осы оқиғалардың барлығы бір-бірімен тығыз байланысты жайлар еді. 13. 17. 21. 1718 жылғы Түркістан маңындағы қазақ жасақтарының жоңғар қолынан күйрей жеңілуі қазақ билеушілерін ойландырарлықтай жай еді. 34. қазақ жеріне 1723 жылғы зобалаңды әкелуші Цэван-Рабдан хонтайшы (1697-1727) билеген жоңғар хандығы сол кездегі көшпенді елдер ішіндегі ең агрессияшыл. . Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. 1711-1712. Және соның ақыры ізсіз кеткен жоқ. 12. «Ақтобан шұбырынды» оқиғасы басталар тұста қазақ ұлысында сондай бес жыл бұрынғы. 19. кек қайтару шайқастары болып қана қалған жоқ. 26. Енді осы «Ақтабан шұбырынды. яки сексен мың әскері бар Тәуке хан кезіндегі (1680-1718) айбындылық жол болатын. үлкен әлеуетті феодальдық хандық ретінде өзін әбден танытып үлгерген-ді. 32. Өйткені. 30. Қытай секілді іргелі елдермен араға елшілерін. Себебі. 1717 жылғы Аякөз өзені бойындағы. екі айқас та жоңғарлықтардың әбден күйрегендігін көрсетті. 24. 36. Бұл күрес жолында қазақ халқы өзге бір әлеуетті ел тарапынан өзіне сүйенер тірек. 5. 2. дос табуды мақсат тұтты. Қазақ жұрты Ресей елінің боданы болды. Өйткені. 1643.28. Ал. 1713-1714) бір тұсында қазақтар. 10.Қадырғали Жалайырдың «Шежірелер кітабы қазақ хандығы туралы не жазды? Әдебиеттер: 1. 15. қазақ ұлыстарының жоңғарларға қарсы азаттық үшін күрес-атышулы «Ақтабан шұбырынды» сынды қасіретті оқиғаның жалғасы.Тарихи зерттеулердің айтуы бойынша халықтың сауат ашуы қандай жағдайда болды? 3.35. 31.

Қазтуған толғаулары-орта ғасырлық әдебиеттің алтын мұрасы– жыраулықтың тамаша үлгісі екендігі. тілі бір түркі тектес тайпалардың. Ленинградтан тұнғыш рет орыс тілінде жарық көрген «Поэты Казахстана» (1978). аз болса да ұлы жырау шығармаларының бір кішкене үзігінің бізге жеткені жайында. М. шығармашылығының зерттелуін толық игерту. Мағауин. Дәрістің мақсаты: Қазтуған жыраудың өмірін. Сүйіншәлиев. шынтуайтқа келгенде. ақын-жыраулар поэзиясының бастауында тұрған үлкен эпик. яки қазақ ақындарының басты жырлары» жинағында (Орынбор. кейіннен «Ертедегі әдебиет нұсқалары» (1967).эпик ақын. . «XV-XVIII ғасырлардағы қазақ поэзиясы» (1982). Ж. 3. 2. әрі ірі эпик.Тілепов сияқты белгілі әдебиеттанушы-ғалымдар қалам тербеді.Қазтуған жыраудың өмірінен мәлімет. Алайда. баспа бетін көріп келе жатқандары үзінді күйінде ғана ақын мұрасынан азды-көпті мағлұмат береді. «Алдаспан» (1971).Қазтуғанға дейінгі жыраулардың аты жеткенмен. көбі мүлде ұмыт қалса. «Поэты пяти веков» (Алматы. «Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет» хрестоматиясында (1993) басылды.Қазтуғанның нәзік лирик.ДӘРІС 2. «Ұлы арман» (1990). Қазтуған XV ғасырда өмір сүрген ноғайлы батыры. би әрі ақын-жырауы екені анық. Сол себепті де жоғарыда аталған ғалымдар жырау туралы азды-көпті жазды деуіміз де осыған саяды. Сыдиықов. «Бес ғасыр жырлайды» (1984). 1994) жинақтарында. Алтын Орда заманындағы ноғайлы-қазақ дәуірі әдебиетінің ірі өкілі Қазтуған жырау. Жыраудың көшпенділер аристократиясынан шыққандығы. қолда бары. сол кезде жеке халық болып қалыптасқан қазақтардың бай әдебиеті.Қазтуған жырларының маңызы. Тірек сөздер: Жырау. артынан бір-бірінен бөлініп кеткен түбі бір. «Қарға бойлы Қазтуған» атты толғау-поэмалары туралы. таза ұлттық рух. 6. ҚАЗТУҒАН ЖЫРАУДЫҢ ӨМІРІ.Сейфуллин.Мұрат ақын. Ноғайлы аталып. Оның шығармалары бүгінгі уақытқа толық жеткен жоқ.алдаспан. Қазтуған жыраудың өлеңдері алғаш рет Ғабдолла Мұштақ құрастырған «Шайыр. толғауларының жетпегені туралы. Дербісәлин. ол туралы деректер өте жұтаң.Қазтуған жыраудың қолбасы батыр болған деген аңыздың шындыққа жақындығы. Туып өскен жері туралы. ұлттық тіл тазалығы. 1912) жарияланса. Дәрістің жоспары: 1. ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ. X. суреттеу шеберлігі. Ә.шайыр. Мұрын жыраулар жырлаған «Қазтуған». Қиял байлығы. 7. Жырау өмірі мен шығармашылығы туралы азды-көпті болсын С. жорық жырауы болғандығы. Қ. 4. 5.

Қазтуғанның ақындық қуатын танып. халық мұңын жоқтаған Қазтуғандай жаужүрек батыр. шымырқанған тебіреністен туған бұл теңеулер батыр жыраудың туған жерге сағынышын. оны аман-есен сақтай алуды перзенттік парыз деп білді. Оның басты себебі – талай құтты қоныс болған туған жердің жайсыз мекенге айналып. алаң жұрт». Қазтуған жыраудың қонысы «Жайықтың күнбатыс шетіндегі Нарын. Ел қамын ойлап. жыраулық жыр жолдарын биікке көтерген шығармалары санаулы ғана. Қазақ мемлекеті құрамына өткенінен сыр шертеді. Мұнар болған күнді ашқан. ел бірлігінін қожырай бастауынан болса керек. әрі атақты батыры болғаны мардымсыз тарихи аңыздар арқылы белгілі. Жайықтан Қазақстанның күншығыс жағына ауған деседі. Жабағылы жас тайлақ Жардай атан болған жер… Шиыршық атып. Бозан бойын жайлаған қазақ. қол бастаған басшы жұртын соңына ерте білді. Ақтұба. «Алаң да алаң. «Бұдырайған екі шекелі». бүгінгі ұрпаққа сақталып жеткен үш жырының өзі оның үлкен эпик ақын болғанын дәлелдейді. Жау жағадан алып. Қаралау деген жерлер екен» деген жалғыз ғана мәліметке сүйеніп келдік. Салп-салпыншақ анау үш өзен. алаң жұрт.Бұған дейін XIX ғасырдағы көрнекті қазақ ақыны Мұрат Мөңкеұлының «Қазтуған» толғауында айтқандай. қысылтаяң кез туған шақта Қазтуған елін аман сақтап қалу мақсатында жұртты бастап Еділ. көсемі. Қабыршақты. . жыр жолдары арқылы туған жерінен еріксіз үдере көшкен ел көрінісі көз алдымызға келеді. қолбасшысы. Салуалы менің ордам қонған жер. Алаң да алаң. Осы қоштасу өлеңі оның XV ғасырдың екінші жартысында өз қарамағындағы руларды бастап Еділден еріксіз ауып. Атамыз біздің бұ Сүйініш Күйеу болып барған жұрт. адамды елжіретер түйдек-түйдек сөз тізбектері. Қазтуған жырларында оның ақындық ерлігі мен шырқау биігін көрсетер тұс – ол жырды кім шығарғанын нақтылы дәлелдейтін: Бұлт болған айды ашқан. Қазтуғанның Еділ өзенін жағалап. Анамыз біздің Бозтуған Келіншек болып түскен жұрт… – деген. ақындық қиял ұшқырлығы мен өршіл романтикалық шығармашылық шеберлігін дәлелдей түседі. Қазтуған жырларындағы шоқтығы биік шығарма – оның туған жермен қоштасу жыры. «Белгілі биік көк сеңгір» деп басталып. Ақала ордам қонған жұрт. шексіз махаббатын білдіріп. ноғай тайпаларының рубасы. елінің болашағын тереңнен толғанып.

дәріптеліп келеді. сөз тіркестеріндегі ойнақы. Бұл – сол кезде жеке жыраулардың. Көлемі жағынан аз ғана осы жыр үзіндісінің өзі Қазтуғаннан кейінгі ақындар мен жыраулар шығармашылығына үлкен ықпал етті.б. қарақалпақ ғалымы К. «Шолпан» (Черкесск.Мұсылман мен кәуірдің Арасын өтіп бұзып дінді ашқан Сүйінішұлы Қазтуған. – деген жолдар арқылы қазақтың ноғайлы дәуіріндегі төл әдебиетінің жаңа белесінің бір қырын аңғартады. ұлттық. батырлардың сөзі үлгісінде туған ноғайлы дәуіріндегі толғау ретіндегі ерлік. 1969) жинақтарында жарияланып. «Бұдырайған екі шекелі…» деп басталатын толғау-өлең – жыраудың өзіне дейінгі ақындық сөз өнерінен алған үлгі-өнеге негізінде өмірге келген жыр. «Бұдырайған екі шекелі…» толғауы жыраулық поэзиядағы басқа толғаулардан оқшауланып тұратын көркемдік өзгешеліктерімен ерекшеленеді. қарақалпақ ноғай халықтарына ортақ тұлға. қара қылды қақ жарғызатын ділмар шешеннің жиынтық бейнесін сыйғыза білген. б. салт-дәстүрлері де бір болып келген қазақ. қазақпен етене бауырлас. тапқыр да айшықты ой иірімдерін . Осы толғаудағы «бұдырайған екі шекелі». Қазтуған – ноғайлы дәуірінен тілі де. Мәмбетов өз зерттеуінде Қазтуған жырауды қарақалпақ әдебиетінің ірі өкілі ретінде қарастырады. соны көркемдік ізденіс. Бұл орайда Қазтуғанның «Алаң да алаң. «қойдың көсемі» іспетті елін соңына ерте білер басшы. батырлық жырдың алғашқы нұсқасы. уақытқа телінген ауызекі поэзиясының үлгісі деп қарау керек». халықтардың тарихи кезеңге. Соңғы жылдары осы мәселеге байланысты. ділі де. нақыл. «айдаса қойдың көсемі» және т. туған әдебиеті тарихындағы көрнекті тұлға ретінде бағаланып. түбі де. 1912). қарақалпақ қазақ т. Сол сияқты. тақпақ. Сол себепті де Қазтуғанды бауырлас осы үш ұлттың төл әдебиетінің бастауында тұрған ортақ ақын-жырау ретінде бағаласақ ақылға сыяды. алаң жұрт» толғауының ноғайлар арасына кең тараған нұсқалары «Ноғай жырлары» (Астрахан. Өз шығармаларын ауызша шығарып таратқан Қазтуған сияқты дүлдүл жырау өз есімін жырларында ерекше атап өту арқылы авторлығына дау тудырмайтын амалды сол заманда-ақ білдіргендей. жеке басы бірнеше өнерді меңгерген сегіз қырлы. «мұздай үлкен көбелі». халықты аузына қаратып. қарақалпақ халықтары әдебиеттанушы ғалымдарының зерттеулерінде Қазтуған жырау өз ұлтының өкілі. тілі де бір ноғай. Мұның өзі жыраудың жай ғана қарапайым адам емес. бір сырлы жан екенін аңғартса керек. асқақ теңеулер жырға шырай келтіріп. мақалмәтел үлгісіндегі жыраудың терең толғанысты ой үрдістері қазақ поэзиясына үлкен таусылмас қазына болды. яғни оған «қазіргі ноғай. Жырау өзін таныстыру монологы арқылы шағын толғауға қаймықпас қайсар «мұздай үлкен көбелі» батыр. «Ноғайлар» атты көлемді ғылыми зерттеуде ноғай әдебиетінің көрнекті өкілі ретінде жырау шығармашылығы арнайы сөз болды.

Буыршынның бұта шайнар азуы.Қазтуғанға артта қалған ұрпақтарынан кімдер жыр арнаған? 3. «Ұстаса қашағанның ұзын құрығы» деген бір жолдың өзі ғана көшпелі дала өмірін көз алдымызға әкеліп. 31. Қазтуғанның «Алаң да алаң.Қазтуған жырларының маңызы неде? Әдебиеттер: 1. 24. 5. Сонау орта ғасырларда орныққан бұл көркем сөз үлгілері өзінің сол қалпындағы нақышты қасиетін қазіргі қазақ поэзиясына дарытып. 6. өз міндетін артығымен орындағаны болып саналады». 11. жауынгер ақынның дала поэзиясына тән өр рухты. Қорыта айтқанда.байқатады. поэзия эволюциясындағы белгілі бір кезеңнің көркемдік дүниетанымы тарапында нышан таныта алса. Бұлар өз дәуірі мен шығарушысы жайында кішкентай болса да елес. – деген осы толғаудағы көркем сөз өрнегі кестеленген жыр жолдары – бейнесі ұлғая түскен метафоралардан құралып.35. Шығармаларының мазмұндылығы мен әлеуметтік салмағы жағынан алғанда. 29. 22. 26. Бұлт болған айды ашқан. 9. 2. 3. үнемі үдей түскен кең үрдісті де күрделі эпитет жасайды. жауға қарсы қаймықпас атой салған батырлық лебі басым. 19. асқақ қанатты сөздерге толы. негізгі тұспалдар ойы. жақсы мекен іздеу мәселелерінің сол алыс замандағы жаңғырығы. 7. 33. сақтап келгені Қазтуған жасаған өлең өрнектерінің өлместігін білдірсе керек. 12. буырқанған бұла күш иесіне теңеген көркемдік ерекшелікті аңғартады. Бұл жырларда бір ғана жырау атымен сақталып келген жыраулық үрдістегі поэзияның нағыз қаһармандық үні. жыраулық поэзияның айшықты ерекшеліктерімен бедерленеді. ішкі мазмұнынан ерлік рухы. 13. Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. ұғым бере алса. 25. Қазтуған Сүйінішұлы Сыпыра жырау негізін салған көнеден келе жатқан толғау жанрының дамуына үлкен үлес қосты. Мұнар болған күнді ашқан. Бидайықтың көл жайқаған жалғызы. 17. «Қазтуған толғаулары қазақ халқының халық боп құрыла бастау тұсындағы жайлы қоныс. дауылпаз үнді.10. 30.Қазтуғанды біз тек жырау деп қана танимыз ба? 2. 27. 4. 20. көркем тіркестерге бай жырлары қазақ әдебиеті тарихында өшпестей із қалдырды. алан жұрт» деп басталатын толғауы да жыраулық поэзияның көркемдік қуаты жағынан шебер жасалған үлгілерінің бірі. . 34. 32. Ақын шығармалары көлемі жағынан шағын болып келгенімен. поэзия өмірінде сақталған шағын ескерткіш үлгісі тәрізді кейінгі дәуірге жетті. батырлыққа тән қасиеттер анық сезіліп. 36. 15.28.

5. кең сахараны шарқ ұрып шарлағанмен. 7. 2. Бұлардың бәрінде дерлік Асан өз халқының бақытты болашағын ойлаған ел мұңшысы. ноғайлы. 4. 6. Асан қайғы жеті жыл желмаяға мініп жер шолып.б. «Тауарих хамсада» Шыңғыс хан кезіндегі Майқы бидің алтыншы ұрпағы деп келтірілуі. Дәрістің жоспары: 1. Х. АСАН ҚАЙҒЫ ЖЫРАУДЫҢ ӨМІРІ.Уәлихановтың. Тірек сөздер: Жерұйық. замана жайын толғаған әр алуан өлең. ойшыл адамның жиынтық бейнесіне айналып кеткен. Өзі ұнатқан құтырысы мол Жиделібайсынға (халық қиялындағы аты – «Жерұйық») ел . Кейін қазақ ханы Жәнібек маңында болғаны. Асан туралы аңыздарға қысқаша шолу. Ата тегі туралы нақты деректердің жоқтығы. Аңыздарда айтылғандай. елге дәл ойдағыдай іргелі қоныс таба алмайды. 8. Асан қайғы есімінің барша қазақ халқына кеңінен таныс екендігі. ел қамын жеген кемеңгер.Сүйінішәлиевтің т. Асанның біраз өмірінің Қазанда хандық құрған Алтын Орда әміршілерінің бірі – Ұлұғ Мұхамед тұсында өтуі. ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ. 3. сондай-ақ. соның бірден-бір жоқшысы деп Асан есімін атайды. Ел-жұрт «адамы жүзге келмей өлмейтін. Дәрістің мақсаты: Жырау Асан мен аңыздағы Асанның ара жігін ажыратып түсіндіру. Асан қайғының шығармаларының зерттелуі жайлы. 10. ел жадында сақталған қыруар аңыз. Аты аңызға айналып. Сондықтан Асан есімі әр кез «қайғы» деген сөзбен қатар аталып. Ш. Асан қайғының халық арасында әулие ретінде құрмет тұтылуы. байлығы шалқыған бейбіт өмір қашан да асқақ арман еді. 9. аңыз. Бұған оның атына байланысты туып. маңызы тәрбиелік орны. табиғатқа тікелей тәуелді болған елге жұтсыз жайлы қоныс пен шапқыншылығы жоқ еркін тұрмыс. қойы егіз қоздайтын» шұрайлы жер мен «қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған» мамыражай заманды арман еткенде де.ДӘРІС 3.б.шұрайлы жер т. Асан қайғы туралы М. жұрттың көкейкесті арманын арқалаған ардагер азаматы кейпінде сипатталады.Әуезовтың. Революцияға дейін негізінен мал шаруашылығымен айналысып. ғасырлар бойы өз халқымен рухани бірге жасап келе жатқан жарқын тұлғалардың бірі – Асан қайғы. ғалымдардың пікірлері жайлы. Асан толғауларының көркемдік ерекшелігі. жырлары толық айғақ. әңгімелер мен жер-қоныс аттары туралы айтылып келген сан қилы сын-сарап бағалары.

қай дәуірде. қандай өмір кешкен еді. Хафиз Таныш ибн Мир Мұхаммед ал-Бухари оның (яғни Асан қайғының) сол тұста Сырдария даласындағы. кейін сол қыздан айрылып қалып. қабыспау тұрғысынан алып бағалауды жөн дер едік. әңгімелерді ғана негіз етеміз. Н. Асан туралы сақталған кейбір аңыз. көп жасаған өмірінде қандай қызмет атқарды. Г. Асан қайғыны жоғарыдағы Хафиз Таныш ал-Бухаридің кітабында айтылатын Хасан Хожа Нақыппен тарихи бір кісі еді деп жорамал айтқан автор халық аңыздарындағы «Асанның шын аты Хасен екен. алайда оның өмірі туралы нақты тарихи деректер сақтала қоймаған. Әйтсе де. болжағыш та білгір биі болғанға ұқсайды. дәл Асан қайғы еді деп тұжырып айтуға келе бермейтін сияқты. Осы тұста мынандай дерекке назар аударған жөн. Халық аңыздарында Асан қайғыны қазақтың бірінші ханы Әз-Жәнібектің тұсында өмір сүрген адам еді дейді. Алайда. жігері құм болып. ақыры күші қайтып қартайған шағында ойлаған арманына жете алмай қаза табады. Потанин қорына арналған халық мұралары жинағының ғылыми түсінігінде: «Асан қайғы халық арасында Асан ата аталды. сенімді серіктерінің бірі еді деп көрсетілетіні рас. замандас болып еді деген сұрақтарға жауап беретіндей бізде нақты тарихи деректер жоқтық қасы. бұл мерзім Асан қайғы өмір сүрді дейтін белгілі тарихи кезеңнен (XV ғасыр) тым алшақ жатыр. Қалай дегенде де ол әрқилы аумалы-төкпелі тарихи дәуірлерді бастан өткеріп. Абдолла ханның қазақ даласына жасаған сол жорығы XVI ғасырдың аяғында болған оқиға екенін еске алсақ. біздің пікірімізше. ол XV ғасырда жасаған. белсенді саяси қайраткерлерінің бірі болғанын жазады». – деп көрсетілген. Аңыздарға қарағанда. соның қайғысынан «Асан қайғы» атаныпты» дейтін әңгіме мен «Хасен мен Ежен хан» атты аңызды негізге алған тәрізді. «Абдулланома» атты кітапта әңгіме болатын Хожа Нақыпты. Сондықтан біз бұл жорамалды оның тарихи шындықпен қабысу. Бұл тұста біз білетін тарихи Асанды жоғарыда айтылған Абдолла ханның төңірегінен іздегеннен гөрі. Бұл тұста Асан Қайғының өз толғауларында айтылатын мәліметтер мен сол тұстағы кейбір жырларда келтірілген қосалқы дерек-түсініктерді. ең алдымен. дегенмен мұның Асан қайғының алғаш Хасен аталғанын білдіретін деректер ғана екені мәлім. талай-талай хандардың қысылғанда ақыл сұрайтын кемеңгер кеңесшісі. Асан қайғы қай ортадан шығып. Асан тарихта болған адам. Осы орайда. Аталған автордың «Абдулланома» атты шығармасында Хасен Хожа Нақып деген кісіні Абдолла ханның тұсында мемлекет басқару ісінде биік мансапқа ие болған. Мақсұт бин Осман Кухистанидің «Тарихи Әбілқайыр-хани» атты кітабында Әбілқайыр ханның оң .көшіремін деген ең соңғы үміті де өшіп. кімдермен істес. ханның XVI ғасырда қазақ даласына жасаған жорығында оның қолбасшы. оны өзбек-қазақ ұлыстары бөлініп шыққан Дешті-Қыпшақ мемлекетінің ханы Әбілқайыр тобындағы Хасан атты билермен байланыстыра қарау шындыққа әлдеқайда жақын келетін сияқты. ол пері қызына үйленіп.

Шыңғысханның тұстасы ұлан Майқы бидің алтыншы немересі». кәриялардың құлағы қанық өздеріне анық дүр. шешендік сөздері үзік-үзігімен қазақ арасында айтылып келеді. әр тәртібінде бір мағына бар. Қ. Бұл орайда Құрбанғали Халидұғлының «Тауарих хамса Шархи» атты кітабында келтірген мына бір деректің орны айрықша. Асан қайғы қайғырып айтыпты жыр. – деп. түп атасы Майқы би» деген көне мәтелдегі Ұлы жүз әйгілі Майқы би болып шығады. Ормамбет хан Ордадан шыққан күнде. Қошан намында бір дана уа білімді адам болса керек. Үлкендердің айтуы солай деймін Тегінде ноғай. Қ. – деп көрсетеді. әңгімелермен қатар. Бұл «Түгел сөздің түбі бір. жырлардағы қажетті дерек. Құдабай намында бір ағмы (екі көзі су қараңғы. қолдағы сан алуан аңыз. оның мақалдарынан білсең сөйле дегенімде. әз) ақын бар еді. айтқан екен деп Қошан акам сөйлеуші еді». қазақ түбіміз бір. Асан қайғының өмір сүрген дәуірі мен сол кездегі тарихи әлеуметтік мәнжайды айтқанда. Автор өзінің «Асан атаның бір мақалының мағынасы бұл дүр» атты әңгімесінде Асан қайғының «Қилы-қилы заман болар. Асанның асыл заты туралы Құдабайдың Қошан деген дана және білімді адамнан қара сөз күйінде естіп. кейінірек қазақ халқының тұңғыш ханы Жәнібектің төңірегінен табылып. Халидұғлы өз еңбегінде Асан атаның бір кезде Хасен аталғанын әңгімелей келіп. Әр сөзінде бір тапқырлық сөз.тізесін басқан салауатты билері мен белгілі әскери басшыларының қатарында Хасан-оғлан-би Шынбай және Хасан-би Ұйғыр деген кісілердің аты құрметпен аталады. Автор: «Асан атаның бағзы ахуалы. оны артынан өлеңге айналдырғанын да баяндап береді. ең алдымен. қосалқы мәліметтерді де негіз ете аламыз. Асан қайғы кім дүр. Әбілқайыр ханның тобынан бөлініп шыққанын. жоғарыдағы Құдабай ақын айтқан өлеңге орай өз ойын білдіреді: «Асан қайғы асылы ноғай еміш. Оралды қылған дүбір. кейбір тарихи өлең. қарағай басын шортан шалар» деген сөзінің мәнісін сұраған Абылай ханға Бұхар жыраудың «Ханға жауап айтпасам» деп басталатын әйгілі толғауын келтіре отырып: «Бұл хабар көне адамдардың әрбірінің аузында бар. Алтай. Ертіс. түсіндіруге қиын заттар емес. әлгі айтылған соңғы кісілердің тарихи Асанға бір табан жақындығы ашылып. Бұдан тыс ол ел жүрегінде ұялаған Асан сөздерінің мәнмаңызын айта келіп. соның қысылғанда ақыл сұрайтын кемеңгер кеңесшісі болғанын ескерсек. онысы түсінуге жеңіл. Бұған қарағанда. бұ язылажақ өлең ила жауап берді: Асанның асыл түбі ноғай деймін. . Асан қайғының есейіп. 1288-1870 хижрие дуалжиғде IV айында бір жайда мәзбүр ақыннан сұрадым. егде тартқан кезінде Керей мен Жәнібек сұлтандарға еріп. Құрбанғали Халидұғлы Асан қайғының шыққан тегін баяндайтын осы өлеңді Құдабай ақынның өз аузынан естіген болып шығады. – дейді. айқындала түсер еді.

Лютшь хрестоматиясында басылған Асан туралы ертегі мен Құрбанғали Халидұғлының «Тауарих хамса Шархиындағы» жоғарыда келтірілген құнды деректерді жеке бөліп атаған жөн. Бұлардың ішінен Я. Ноғайды да.Халидұғлының Майқы биді «ұлан» деп көрсетуіне қарағанда. бұл игілікті істің XIX ғасырдың екінші жартысынан басталғанын көреміз. бұл атақтың біз жоғарыда атаған Хасан-оғлан-би Шынбайда да жүруі кездейсоқ жәйт емес. Асан қайғы туралы аңыздар мен жыраудың өз жырлары кеңестік дәуірде ғана үздіксіз жарық көріп. тіпті бір алуан эпостық лиро-эпикалық жырларымыздың «ноғайлы дәуірі» деп аталатын тұста туып қалыптасқаны мәлім. – дейді. Сейфуллин жинап бастырған «Қазақ әдебиеті» жинағының алатын орны ерекше. Мұнда ең алғаш Асан туралы кейбір құнды деректермен . осы пікірді Сәкен Сейфуллин де қуаттап: «Ертедегі батырлар әңгіме-жырлары қазақ атанған елдің ноғайлы болған дәуірінен. Сарай және Қазан қалаларында билік басында болған әйгілі жырау және философ. Бұл істе әйгілі жазушымыз С. мына жәйтті еске тұтқан жөн. Доспамбет жырларынан да айқын аңғарамыз. жүйелі түрде зерттеле бастады. бұл кезең ноғай мен қазақтың бір-бірінен этникалық жағынан біржолата бөлініп. жеке ұлт болып қалыптаса қоймаған кезін аңғартатын сияқты. – деп көрсетсе. Осындай туыстық нышан-белгілерді екі ел әдебиетіне бірдей ортақ Шәлгез. Шыңжандық тарихшы ғалым Н. Олай болса. өзбекті де – бәрін де ноғай деп атаған. Бұл туралы ұлы ғалымымыз Шоқан Уәлиханов: «Ноғай деген ат жартылай отырықшы елдерден бөліп алу үшін айтылған аты еді. қазақ ханы Әз-Жәнібектің қасында болғандығы мәлім деп жазады. Қ. Мыңжани өзінің «Қазақтың қысқаша тарихы» атты еңбегінде Асан қайғыны Алтын Орданың 1445 жылы қайтыс болған ақырғы ханы Ұлығ Мұхаммедтің (Ормамбет) қасындағы ықпалды билерінің бірі. Құдабай ақын айтқан «Асанның асыл түбі ноғай деймін» деген жырдағы сөзге келсек. бұл – біз ілгеріде бөліп атаған Әбілқайыр ханның оң тізесіндегі Хасан-оғлан-би Шынбай тәрізді кісілермен Асан қайғы бір тұлға болуы да мүмкін деген жорамалға негіз бола алатын сияқты. жазушылары мен тарихшыларының жариялауымен басылып келді. Тарихи деректерге қарағанда. Қазтуған. Жұмалиев осыған орай өз ойын: «Мұндағы «ноғайлы» деген сөзді қазақтан бөлек басқа ел деп түсіну керек емес». Біздің көптеген аңыздарымыз бен тарихи өлеңдеріміздің. – деп түйеді. әңгімелер мен әр алуан деректердің жарық көру мәселесіне келсек. Ал енді. енді бір тобы ертедегі қазақ ақын. Ормамбет ханның қазақ тарихына қатысын кезінде ұлы Шоқан да атап көрсеткен еді. Бірге жасап өмір кешкен ноғай мен қазақ ордасын Жәнібек билеген кезең қазақ жырларында алтын дәуір тұрғысында саналады». немесе «ноғайлы» атын әлі тастамай жүрген дәуірінен қалған әдебиет нұсқалары». Асан қайғы туралы аңыз. Бұлардың бір алуаны кезінде озық ойлы орыс оқымыстыларының бастыруымен жарық көрсе. Ал. ол Алтын Орда ыдыраған соң.

зерттелуіне жол салды. ең алдымен.қатар. жарық көрді. көбінесе. Жеті өзеннің аталу тарихын әңгімелей келіп. Осы жырларға орай жазған зерттеуінде автор Асан қайғының өмірде болған тарихи тұлға екенін айтып. Марғұлан өзінің «Қазақ халқының поэтикалық көне мәдениетінің сақтаушылары туралы» атты мақаласында Асан қайғы мен Бұхарды әйгілі Сыпыра жыраудың бірден-бір мұрагері. Осыған орай Сабыржан Шәкіржанның «Асан қайғы» атты мақаласын бөліп атауға болар еді. Бұларда Асан белгілі бір дәуірде өмір сүріп. Сыпыралар негізін салған жыраулық дәстүрдің ізбасар. мұның көпшілігі К. Ұлық жыршы. Ә. ол халық аузындағы «Жеті өзенге шейін ел тоқтамас» деген сөз Асан атадан қалған екен» – деп жазады. одан Жиделібайсын барып қайтыс болған деп көрсетеді. хан. халықтың ертеңгі болашағын ойлаған асқақ гуманисі тұрғысында да бой көрсетеді. оны Әз-Жәнібек ханның замандасы. көшпелі елге ырысы мол құт-береке болатын шұрайлы қоныс іздеп. Майқы бидің ұрпақтары еді деп көрсетеді. Әрине. «Қазақ ертегілеріндегі» алғы сөз бен «Қазақ әдебиеті тарихының» соңғы басылымдарында Асан қайғының әдебиеттегі орны мен шығармаларының мән-маңызы ғылыми талдаулар арқылы байсалды бағасын алды. аталған мақала Асан қайғы өмірінің кейбір қырларын дұрыс ашып көрсеткен. ол бұл аңыздарда қазақ елі мекендеген қоныс-жай. Автор ел болашағын ойлаған Асан өмірінің соңғы жылдарында Ақ Ордаға келіп. халқының бақытты болашағын аңсаған кісі ретінде аталып. Бұлардағы Асан. жалғастырушылары еді . «қой үстіне бозторғай жұмыртқалайтын» мамыражай заманды аңсаған жұрт қамқоршысы болып сипатталады. Асан қайғы жырлары ең алғаш мектеп оқушыларына арналған әдебиет оқулықтарында басылып. Қорқыт. «Алты атанға қос артып» атты әлеуметтік мәні зор толғаулары жарық көрді. оның өлеңжырлары кешегі өткен ел өмірінің айқын көрінісі тұрғысында бағаланып келді. Ол. Бұл Шоқан айтқан пікірмен де үндес. Бұл материалдар. Асан қайғы шығармаларының жиналып. Автордың кейбір долбар-жорамалға бейім пікірлерін сын көзбен қарай отырсақта. сөз жоқ. Сондай-ақ. Халидұғлының «Тауарих хамса Шархиында» келтірілген деректермен өзара ұштасып жатса да. оның Асан қайғының өмірі мен жасаған дәуіріне байланысты айтқан ойлары елеуге тұрарлық. Аталық. оның Әз-Жәнібек ханға айтқан «Қырында киік жайлаған». Осы жылдарда Асанның Әз-Жәнібек ханға айтқан «Әй. мен айтпасам білмейсің» атты ұзақ толғауы мен әр алуан қоныс-жерлерге берген бағасындары «Таң» журналында жарияланса. Асан өлеңінің шешімін айтқан Бұқар жыраудың белгілі жыры «Жас қазақ» журналында жарық көрді. көркем сөз иесі – ақын ғана емес. халық әңгімелерінің аңызға айналған басты кейіпкері де. Асан творчествосының арнайы зерттелуі қазақ әдебиетінің тарихына арналған алғашқы кітаптың үлесіне тисе. сыншысы ретінде де. жер-сулардың аса білгір сарапшы.

21.Асан Қайғының жерұйық іздеу себебі не? Әдебиеттер: 1. 31. 27. Асан тарихта болған ба? 2. 30. 25.35.деп жазып. 4. 15. 10. 26. 34. 36. 17. не үшін ренжіді? 3.Асан Қайғы қай ханға. 2. 12. 11. 5. 33. оның Сыпыра жырау секілді кезінде эпикалық жырлар тудыруға да үлес қосқанын атап көрсетеді. 19.28. 24. 22. 6. 29. . 9. Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. 3. 13. 32.

«образцы народной литературы тюркских племен» еңбектерінде жариялануы туралы тоқталу. Ал. «Бес ғасыр жырлайды» (1984. ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ. 1982 ж. Тірек сөздер:Азау. IIIалкиіз. Сондықтан да алғаш рет көрнекті қазақ ақыны Ғұмар Қараш «Ғабдолла Мұштақ» деген бүркеншік есіммен құрастырып. алдында басылған еңбектердегі шығармаларымен салыстыру. Сол себепті де ауылы аралас. Дәрістің мақсаты: Доспамбет туралы аңыз әңгімелердің орыстың ұлы ғалымдарына белгілі болғаны жайында. қарақалпақ ноғайға ортақ тұлғалар болып танылған. Доспамбет аттары бірдей таралып.Доспамбет шығармаларының тілі.Стамбул.Османовтың 1883 ж. Қазтуған. ДОСПАМБЕТ ЖЫРАУДЫҢ ӨМІРІ. аймадет. баспадан шыққан «Ноғай уа құмық шиғырлары». осы өңір мен оған жапсарлас Сарыарқаны қазақтар жайлап. «Қазақ хандығы . Доспамбет шығармаларының зерттелуін толық меңгерту. толғауларының маңызына. Үш халық ішінде бәріне ортақ ру аттарының кездесуі де осы туыстық төркінінен болар.оның ірі өкілдерін қазақ. Қазтуған. 1910 жылы Орынборда шығарған «Шаир. Доспамбет.Доспамбет туралы аңыз-әңгімелердің В. «Бес ғасыр жырлайды» еңбектерінде басылған Доспамбет шығармаларын.Радлов сияқты ірі ғалымдарға белгілі болғаны. Мұның өзіндік тарихи сыры бар: Еділ мен Жайық арасын ноғайлар мен «қара бөріктілер» (қарақалпақтар). тіпті әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрі де бір үш халық арасында Асан қайғы. қазақ. қарақалпақ. шын мәнінде. шаһар. аралас-құралас отырған бауырлас үш халықтың әдебиеті бір арнадан тарады да. ноғайдың әрқайсысына еншілеп келдік. шаһид. тілі етене жақын осы халықтардың төл шығармалары дегеннен гөрі ортақ туындылар деп таныған жөн болар еді. Радловтың 1896 ж. түбі бір туысқан. 4.М.«Ертедегі әдебиет нұсқалары». Асан қайғы. өзіне арналған жырларына тоқталу. Дешті Қыпшақ т.ноғайлы дәуіріндегі әдебиет мұраларына біржақты қарап. бұл кейін жыраулар шығармаларының белгілі жазушы-ғалым М. төскейде малы бір болған». Мағауин құрастырған «Алдаспан» (1971). 1989) жинақтарында. Жыраулық поэзия туралы сөз қозғағанда. Шалкиіз жырларын «төрде басы.б. яки қазақ ақындарының басты жырлары» кітаптарында жарық көруі туралы 3. Дәрістің жоспары: 1.Доспамбет шығармаларының «Шайыр.1967ж. тілі бір.1971ж. XV-XVI ғасырларда бұл халықтардың ара-жігі соншалықты ашылған жоқ.ДӘРІС 4. 2. «Алдаспан». яки қазақ ақындарының басты жырлары» жинағында олардың жырларын жариялады да. 5. қойы қоралас.

А. ноғай әдебиетінде Доспамбет Азаулы деген сөз тіркесімен ғана шектеледі. Бұл жөнінде қарақалпақ ғалымы К.дәуіріндегі әдебиет» хрестоматиясында (1993) жарық көруіне негіз болды. б. Ноғай тайпалары кейде өздерінің билерінің немесе мекен еткен жерлерінің атымен де атала береді екен.. атамекен ел үшін «ақ найзаның ұшымен. қарақалпақ және ноғай халықтары бірге өмір сүрген кез жыраулық поэзияның алтын дәуірі болды.. Доспамбет – тарихи тұлға. 1979) жинақтарына еніп. Қазақта да ру аты-мен қосақтап айтылатын Албан Асан. Сикалиевтің «Сынап қарап. осы кезден басталатын қазақтың төл әдебиетіне өзіндік үлес қосқан. «Аймадет» те сондай атаулардың бірі болуға тиіс» деп. қарақалпақ. Әрине. Шалкиіз шығармалары ноғай әдебиетінің өкілі ретінде М. Мәмбетовтың Нөкісте шыққан «Әмудария» журналында жарияланған мақаласында (1972. б. ата-қоныс жер үшін. Мәмбетов Аймадет пен Доспамбетті екі батыр деп қарастырады. Ноғайлының атақты биі Мамайдың заманында. «ақтабан шұбырынды» заманын бастан кешкен халқымыз өлең-жыр өзегін кейінгі ұрпақтарға аман-есен жеткізді. Мағауин: «Бұл оның руының не тайпасының аты болса керек.. дәлелді пікір айтады. өрлігімен де. сырласып. Осы дәуірге тән жыраулар поэзиясы қазақ әдебиетінде кең арнамен дамыды да. Үш халық құраған «ноғайлы цикліндегі» әдебиетте үшеуінің де еншісі бар. 1975) олар ноғай ақындары ретінде. халықтардың ортақ еншілігі бар мұра ретінде қарау керек» деген Қ. 1935). қол бастаған батыры немесе Азаулының Аймадет ер Доспамбет ағасы. Жәнібеков құрастырған «Ауыл поэзиясы иа де ноғай әдебиеті» (Мақашқала. . Қазақ халқының өз атымен өмір сүруі XV ғасырдың орта шені десек. ондай тайпалардың біраз уақыт өткен соң есімін өзгертуіне тура келеді. Доспамбет. Қазақ. ал К. яғни XVI ғасырдың орта тұсында Азов теңізі түбінде өз алдына жеке ел болған Азаулы ноғайлыларының басшысы. Сонымен бірге Асан қайғы. «Яшав сокпаклары» (Черкесск. өр рухты жырларымен де ел құрметіне бөленген көрнекті ақын-жыраудың бірі – Доспамбет жырау. Сыздықова ойын толық қостаған дұрыс. Қазтуған. Әбубәкір Кердері. Өмірәлиев пікірі мен бұл нұсқаларды осы халықтарға ортақ туындылар деп тану қажеттігін айтқан Р.. т. Османов құрастырған «Ноғай уа құмық шиғырлары» (СПб. Жырау өз есіміне Аймадет деген сөзді қосып айтады. ел қорғаны. сол замандағы әлеуметтік іс-шаралардың бел ортасында болып. ерлігімен де. 1883). ақындар біршама. № 9) қарақалпақ жыраулары ретінде зерттеледі. т. ноғай.» атты зерттеуінде (Черкесск. ақ білектің күшімен» қан төгіп. Сол себепті де бөле-жаратын ештеңе жоқ екенін айта келіп. Аймадет пен Доспамбеттің бір адам екендігі туралы М. «бұл сипаттас біраз сөз үлгілеріне қазақ. қарақалпаққа да ортақ Доспамбет жырлары. Сондықтан да Аймадет Доспамбеттің бір кісі екенінде еш күмән жоқ. А. хас батырлығымен де. Ғасырлар қойнауынан үзік күйінде болсын жеткен сондай асыл мұраның бірі – қазақ пен ноғайға да.

қоғамдық құбылыс жөнінде нақтылы сөз өрнегімен беріледі. образды символдар көп кездеседі. нақтылы зат. ұрыс майданында туғанына көзіміз жетеді. ынта-сезімі. ұрыс кезеңінің жылнамасы іспетті. жырға қосады. маңызды мазмұн беру байқалады. Дулыға кидім. құбылысқа айқын ой. Доспамбет жырлары – майдан. Арғымаққа оқ тиді Қыл мықынның түбінен. Жаралы жауынгер-жыраудың көркем бейнеленген шұрайлы тіл арқылы өткен өмірімен қимай қоштасуы. – деген жыр жолдарында көшпенділер дәуіріндегі еліне жан жүрегімен берілген нағыз батыр жыраудың. сыртқы айтылу түрі. Сақ етер тиді саныма. Жырау толғауларында батырдың жорық пен майдандағы басты серігі – ат пен жылқы маңызына ерекше мән берілген. жер үшін айқас. керісінше.Жыраудың бүгінге жеткен мұрасы аз ғана – бар-жоғы 160 жолдың көлемінде. ұйқасы. оның қазір қолда бар шағын толғауларында жырау өмірімен қоштасар алдындағы адам кейпінде өткен дәуренінің мән-мағынасы туралы терең тебіреніп ой қозғайды. ішкі мағынасы жағынан болсын. – деген жолдарда жай ғана салыстыру. Сол себепті де ол жауынгерлік жорық жолдарын тебірене еске алып. еліне деген ыстық махаббаты. кейінгі ұрпаққа арнай сөйлеген жыр-аманаты елес береді. Доспамбет жырларында айшықты көркем теңеулер. Бұл жырлар – қазақтың қаһармандық поэзиясының нағыз бастапқы қайнар бастаулары. ер ақынның бейнесі зерделенген. жорық кезіндегі қайсар қылықтарымен өршелене жауға ұмтылған ержүрек ерлердің қимыләрекеті көркем бейнеленеді. Аймадетке оқ тиді Отыз екі омыртқаның буынынан. Бұл қасиетті ұғым жолында туған жерін жаудан қорғау–жырау үшін басты азаматтық парыз. сырлы суреттер. Доспамбет поэзиясына тән үлкен бір ерекшелік – оның өлеңтолғауларындағы айтылған ой қазақ мақал-мәтелдерімен астасып. жаралы жыраудың өлім мен өмір арасында қиналған арпалысты сәттері ерекше әсер қалдырып. Сақсырым толды қаныма. Зырлап аққан қара қан Тыйылмайды жонның уақ тамырдан. салыстыру өзгешеліктері жағынан болсын үндесіп. оның жырларындағы басты қазық – ақынның туған жеріне. құбылыс мәнін ашу мақсат етілмеген. Себебі. Солай болғанмен де. бедерлі бояу. Бұл үзіндіде. өкінбен. Оның жырларында ел үшін. Осы жыр үзінділерінің өзіне қарап оның шығармаларының тікелей жорық үстінде. өрнекті ойлар. Мысалы: Туған айдай нұрланып. Халқымыздың сол замандағы басты . ішкі қайғы мен өкініштің ақтарылып шыққан зарлы мұңы.

ел тағдырымен етене құбылыс ретінде таныған. 19.28. Доспамбет есімінің қазақ жыраулар поэзиясының көшбасшылары қатарында аталуы да осыған саяды. Арыстандай екі бұтын алшайтып. Торы төбел ат мініп. керісінше. 36. Сондықтан да жырау туындылары бүкіл әдебиетіміздің жемісі болып табылады. көркем сөз құдіретін танып ашады. оны орта тудырады. Оның толғаулары өзінің мән-маңызы. қазақ ортасында дамыды. дәстүрін дамытқан ортасы – қазақ ортасы. Орыстың қай ғалымына Доспамбет туралы аңыз әңгімелер белгілі болды? 2. Айналайын Ақ Жайық Ат салмай өтер күн қайда.. бізге келіп жетті де. жауынгер жырау мінер арғымақты мінсе – көлік. Доспамбет шығармалары аздығына қарамастан ғұмырлы. 4. шапса – тұлпар. 21. рухани бастаулардың қуатты көзі бола отырып. – деген жыр жолдары осы ойды айқындай түседі. 27. қашан да мәңгілік. Қай шығарма болсын өз алдына жеке пайда болмайды. ішсе – сусын ретінде қараған. 17. Арғымақ мінген өкінбес. 32. 2.35. 33. 26.Доспамбеттің толғауларының тақырыбы не жайында? 3. Той тойлаған өкінбес. 13.. бейбіт күндерді аңсаған темірқазық іспетті. Жырау шығармаларының кеңінен тарап. 10. 30. 15. ішкі толғанысы жағынан алып діңгектер сияқты үлкен әлеуметтік жүк арқалап тұр. Доспамбет шығармалары ноғай топырағында туып. 5. 24. шығармашылығы мен күрескерлігі өзімен үндес XVIII ғасырдағы әдебиеттің ірі өкілі Ақтамберді мен XIX ғасырдағы өршіл рухты азамат ақын Махамбет поэзиясына және одан кейінгі бүкіл әдебиет дамуына игі әсерін тигізді. Мұның өзі жыраудың ерлікті дәріптеумен бірге бейбіт өмірді армандағанын білдіреді. 9. Жырау жырлары тарихтың талай аласапыран оқиғаларының арасында адасып жоғалып кетпей. 25. 29.Толғауларының маңызы не? Әдебиеттер: 1. 34. . ер қанаты – жылқыны үстірт сөзбен суреттемейді. халықтың рухани күш-қуаты мен мәдени қарым-қабілетінің артуына орай кейінгі ұрпақ бұл өршіл де асқақ сезімге толы жыр жолдарынан біздің адамгершілік қайнар көзіміздің бастаулары мен ерлік рухын. өршіл рухты сарыны Ақ Жайық бейнесімен астасып. 22.байлығының бірі. – деген жыр жолдарындағы жорықтың асқақ үнді. Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. 11. жауынгер жырау жырларында Жайық азаттық жолындағы күрес тарихының ұйтқысындай елес береді. 12. 3. 6. Қасиетті өзен Жайық бойы ежелден тұнған тарих болса. 31.

б. ноғай әдебиетінің көне дәуіріне қатысты көптеген жыраулар мұрасы (Доспамбет. Дәптердегі жазуларға қарағанда жырларды көшіруші Дәулетмырза да. ШӘЛГЕЗ (ШАЛКИІЗ) ЖЫРАУ. Тірек сөздер: Пәлсапа.Оның батыр қолбасы болуы жайындағы тарихи әңгімелерге тоқталу. Дәрістің жоспары: 1. Османов жинағындағы өлеңдер мен қолжазба дәптердегі жырлардың ұқсастығы ғылым үшін мәнді деректер берері хақ. 6. дидактикалық.ДӘРІС 5.оның шығармашылығының зерттелуін толық меңгерту. 3.) мен «Орақ». Шәлгез. Біздің қолымызда бар деректерге қарағанда Шәлгез шығармаларының алғаш қағаз бетіне түсуі XIX ғасырдың екінші жартысы. құмық жырлары бөліміндегі көптеген өлеңдер Үпі(Уфа) дәптеріндегі шығармаларға өте сәйкес келеді. М.Өмір сүрген уақытын зерттеуші ғалымдардың әр түрлі топшылаулары.Шалкиіз шығармаларының ерте кезде жарық көруі. қағбам.Ақын шығармашылығының төңкерістен кейін көп жылдар бойы партиялық талап пен саясаттың назарына іліккендігі.Қазақ әдебиеті тарихындағы оның алатың орны. дәптер иесі Ибрагим Шейхали сияқты.Жыраулар ішінде оның тұңғыш рет орысшаға аударылуы. 4. Бұған дәлел – жырау өлеңдерінің 1874 жылы жазылған «Қазақ өлеңдері мен хиссалары» дейтін көне дәптерде кездесуі. шыққан шыңы жоғары екендігіне. т. Ноғай. 8. Шалкиіздің көмейінен күмбірлеген жыр төгілген классикалық дәрежедегі жырау болғандығына тоқталу. «Мамай». шығармашылығына тоқталу. Қазтуған. толғау. 7. 2. Дәрістің мақсаты: Шалкиіздің қазақ әдебиетінің тарихындағы өзгеше құбылыс. М. құмық ауыз әдебиетін тұңғыш жинап бастырушы құмық ақыны Могомед Османов (1840-1904) құрастырып жариялаған «Ноғай уа құмық шиғырлары» (Санкт-Петербург.б. қарақалпақ халықтары арасына кең тараған.Шалкиіз – қазақ әдебиетіндегі философиялық. афористік толғаулардың көш басшысы. Османов жинағының . араб торым т. Бұл дәптерде қазақ. «Әділ сұлтан» сияқты жырлар бар.Шалкиіздің жыраулар ішінде еңсесі биік.«феномен» екендігін. XV ғасырда өмір сүрген көрнекті жыраулардың бірі – Шәлгез (Шалкиіз). феномен. 1883) деген жинақтың ноғай. Оның шығармалары қазақ ноғай. 9. 5.Шалкиіздің өмірі.

Алтынсарин Шәлгездің «Би Темірге айтқаны» («Аспанды бұлт құрсайды») толғауын ағартушылық мақсатына орай өзінше тақырып қойып. «Боз үстіне от жаққан» толғаулары. Алтынсарин хрестоматиясында «Тақсыр. Мысалы. кейбір сөздерін өзгертіп қолданған.бір арнасы осы дәптер ме? Әлде Дәулетмырза М. «Айдынға шүйсең тарлан шүй». «Қатынасы биік көлдерден». жеңілдеу тақырып қойып. «Ау. Бұл жинақта би Темірге айтқан екі толғауы («Аспанды бұлт құрсайды». «Ғизмәт иям би Темір». Бір ғасыр бұрын қағаз бетіне түскен бұл мәтіндерде кейінгі басылымдарға қарағанда сол дәуірдің жазу стилі мол сақталған. солардың ұғымына қарай толғауға «Бір ханға бір бидің жамандардан қорлық көргенде айтқан сөзі» деген жалпылама. Шәлгездің «Аспанды бұлт құрсайды». салыстырыла берілген. Османов жинаған материалдардан көшірді ме? Немесе М. «Әжікам сен Мансұрұлы Токусан». хан ием» деген алғашқы жолын өз жанынан қосқан. XIX ғасырдың соңғы ширегінде жарық көрсе де. кейбір шумақтарын ғана жариялаған. «Қарабас құспен шалдырып») бір-тұтас. жалғас жарияланған. Османов жинағы мен В. Алайда. Алтынсарин хрестоматиясынан да елеулі орын алғанын көреміз. Шәлгез толғауындағы «Аспанды бұлт құрсайды» – Ы. сен бармай тапқан кебемсің» болып келеді. сен менің бармай тапқан қағбамсың» – Ы. Радлов кітабындағы мәтіндері. М. Аталған жинақтағы Шәлгез толғауларының И. В. В. Аталмыш толғаулардың күні бүгінге дейінгі басылымдарының ішіндегі ең толық нұсқасы – осы жинақтағы мәтіндер. «Боз үстінә от яккан». Алтынсарин хрестоматия кәрі құлақ ересек адамдарға емес. хан ием. Распопов аударған орысша мәтіндері 1885 жылы екінші рет басылады. мәтінде елеулі алшақтық жоқтың қасы. Османов жинағында жарияланған «Аспанды бұлт құрсайды». Османов пен дәптер иесі құмық ағартушысы Ибрагим Шейхали екеуі де бұл материалды ел арасынан қатар жинады ма? Қалай болғанда да осы дәптердегі мұралар – қазақ. кейбір кітаптар мен мерзімді баспасөз беттерінде жариялана бастайды. Н. Шәлгез жыраудың өнегелік мәні зор өміршең толғаулары ағартушы Ы. ноғай әдебиетінің көне дәуірінен көптеген мәлімет беретін қымбат қазына. «Менің иям би Темірдің тұсында» деп басталатын алты өлеңі бар. Алтынсаринде «Айды бұлт құрсайды» немесе «Сұлтан ием. «Қарабас құспен шалдырып» деп басталатын көлемді толғаулары алғаш рет 1875 жылы «Записки Оренбургского отдела Императорского Русского географического общества» жинағында жарық көрді. менің бір күнде. қазақ зерттеушілерінің назарына кеш ілінген – Шәлгез жырларының М. «Бостаны барды теректің». «Тобылғының берігі». Радлов кітабындағы «Би Темірді хажы сапарынан тоқтатуға айтқаны» толғауының әңгіме түрі «Шалкіз» және . жас балаларға арналғандықтан. Аталған дәптерде Шәлгездің «Арық хан…». «Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауларының үзінділері мен «Арық хан». «Қатынасы биік күлләрден». «Бар күшіңді сынамай». «Жақсы да келер бұ көпке» деп басталатын шумақтарын қысқартып. Араб әрпіндегі қазақша мәтіні мен орысша мәтіні қатар. В.

құмық халықтары Шәлгез сынды сөз зергерінің асыл мұрасын сан ғасыр бойы ұмытпай. Шәлгездің «Жақсы үгітте» – «Би Темірге айтқаны». 1903). тек қана би Темірді Ша-Темір (Шах Темір – Ақсақ Темір) деп жаңсақ жазған. Бұл нұсқалардың құндылығы сол – ноғай. Қазан төңкерісіне дейінгі өзге ақын.. А.Мұштақ. Қазан төңкерісіне дейінгі дәуірде Шәлгез шығармаларын қазақ даласына кеңірек таратып. таныстырған XX ғасыр басында жарық көрген «Жақсы үгіт» (Қазан. .. В. Сейфуллин жазғандай. «Көксілдерде» – «Би Темірге айтқаны». Жайық аймағына кең тараған көне жырларды. Радлов жинап бастырған ноғай елінің ескі ел әдебиетіндегі әңгіме.«Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауының үзінділері («Бәйтеректің иайқалмағы йелден-дір») жырау шығармаларының ноғай. құмықтар арасына тараған нұсқалары еді. бағзы сөз жүйесі аса көп өзгеріске ұшырамаған күйде қағазға түсіп үлгергенін аңғартады. Мұның өзі Шәлгез жырларының ел арасында көне жырды көп білген кәрі құлақ қариялардың мол кезінде. А. С. елеулі өзгеріссіз сақтауы. «Шайырда – «Би Темірді хажы сапарынан тоқтатуға айтқаны» толғауының үзіндісі жарияланды.. қазақ бірге жайлаған бағзы Еділ. Жантурин. көркемдігі жоғары туындылары да Т. Мысалы. Сейфуллиннің «Радлов жинап бастырған ноғай елінің ескі ел әдебиетіндегі әңгімелердің. «Көксілдер» жинақтарында жариялайды. В. жаттап өскен Алшын тайпасы Ноғайлы-Қояс руынан шыққан батыр жырау Шәлгез мұраларын Шәңгерей Бөкеев қамқорлығымен «Шайыр».. «Ақында» – «Шағырмақ бұлт жайтастар». ал Шәлкез шығармаларының ең берісі XX ғасырдың бас кезінде қағаз бетіне түскен. «Би Темірді хажы сапарынан тоқтатуға айтқаны» толғауларының толық нұсқалары. 1912). жырауларға қарағанда Шәлгез жырларының бүгінгі ұрпаққа жетуінде бір ерекшелік бар. жырлардың «қазақшасы» ноғай еліндегілерден толығырақ айтылады» деуінің де қисыны бар. «Шайыр. В. Радлов кітабындағы Шәлгез жолдарын ноғайлар арасынан кейінірек жиналған және қазақ еліне тараған нұсқаларымен салыстырғанда біраз сыр аңғаруға болады. В.Беркалыұғлы сияқты қазақ жинаушылары мен бастырушылары арқасында жарық көрген.» (Орынбор. С. жырлардың бәрі де қазіргі қазақ атаулы елдің ескі ауыз әдебиетінде бар деуге болады. А. Жайық жағасын қоныс еткен қазақтар арасында молырақ сақталған.» (Орынбор. Шәлгездің ең көлемді. С. 1910-1912) жинақтары болды. Әйтсе де. Ғ. ноғайлы дәуіріне жататын жырлар ноғай. Ғабдолла Мұштақ (Ғұмар Қарашев) Еділ. өзі жастайынан естіп. «Көксілдер. «Ақын» (Қазан. Ғылыми архивтерге соңғы жылдары ел арасынан жиналған жырлардың өзі осы ғасырдың бас кезінде жарық көрген жинақтардан жаттаған нұсқалар болып келеді. Радловтағы «Шалкіз» әңгімесінде келтірілген «Менің ием Ша-Темір» деп басталатын он тармақтың қазақтар арасынан жазылған нұсқасынан айырмасы аз екендігі байқалады. 1910-1912). Бірқатар жыраулар сөзі ел аузынан күні кеше ғана жазылса. «Би Темірді хажы сапарынан тоқтатуға айтқаны» толғауларының үзінділері. Сейдалин.

ноғай мектептеріне арналған әдеби оқулықтардың авторы. Абдуллин (Литературадан хрестоматия. Ноғай арасында тараған Шәлгез шығармаларының қатарынан бұрыннан қазақ жұртшылығына таныс өлеңдермен бірге жаңа мәтіндерді де кездестіреміз. М. топтамаларда жарияланды. 1935) кітаптарында кездеседі. Ы. М.А. «Поэты Казахстана» (1978) жинақтарында басылды. Және бұл басылымдардың бір артықшылығы – бұрын әрқилы антологиялар мен архив қазынасындағы Шәлгез жырларын біркелкі жинақтап беруінде. Н. Османов дәстүрін жалғастырып. О. Беркалыұғлы (1910-1912) еңбектері ерекше атауға лайық. ақын. ноғайлар арасындағы кәрі құлақ қариялардан. Мысалы. кей ретте өздеріне дейін жеткен жазбалардан көшіріп қағаз бетіне түсірген. А. Бұлар атадан балаға. Мақашқала. Алтынсарин (1879). 1905-1934 жылдарда ноғай ауылдары арасынан «Сөз қазынасы» аталатын төрт томдық әдеби мұра жинаған ноғай оқытушысы. Беркалыұғлының «Ақын» жинағында жарияланған бұл толғаудағы мағынасы дүдәмал сөздерді анықтауда. Т. Шәлгез шығармалары кеңес дәуірінде қазақ тілінде «Ертедегі әдебиет нұсқалары» (1967) хрестоматиясында. 1-бөлік). Бекмұхамедов (1908). екі нұсқаның әрқайсысында екі халықтың өзіндік сөз өрнегіне байланысты туған кейбір өзгерістері де бар. И. зерттеумен айналысып жүрген филология ғылымдарының кандидаты Ашим Сикалиев Шәлгез жырларын газеттерде жариялады. Бұл істер – есімдері көмескі тарта бастаған ақын. «Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауының «Жапырағы жасыл бәйтерек» тирадасының ноғайлар арасындағы нұсқасы «Байтерек» («Япырағы ясыл ала байтерек») аталады.Жоғарыда аталған жинақтарда көне мұраларды қазақ. Ғ. Толық нұсқасы А. Мақашқала. А. фольклорист Абдулгамид Жәнібековтің (Ауыл поэзиясы иа де ноғай ел әдебиеті.Сейдалин. Ноғайлар арасындағы көне әдебиет нұсқаларын жинап. ноғай жазушысы Б. Шәлгез шығармалары кеңес жырларында М. Негізгі мазмұны бір болғанымен. Б. не жариялатқан. жырау. Немесе сол толғаудағы «Жапалақ ұшпас жасыл тау» деп басталатын шумақ қазақша . Османов (1883). М. Жантурин. Бұл – екі кітапта да жарияланған « Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауының жекелеген үзінділері еді. Мағауин құрастырған «Алдаспан» (1971). «Бес ғасыр жырлайды» (1984. Абдуллин кітаптары елеулі рөл атқарады. сондай-ақ. халықпен бірге өмір сүріп келе жатқан асыл туындыларды тарихқа әйгілеп. Жәнібеков. 1989). Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының Әдебиет тарихы бөлімі дайындаған XV-XVIII ғасырлардағы қазақ ақын. Мұштах (1910). сүйтіп халықтық асыл қазыналардың өмірін ұзартқан Ибрагим Шейхали (1874). Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының М. жыраулар мұрасын халық назарына ұсыну жолындағы игі қадамдар еді. б. жыршылардан тірнектеп жинап. кейбір шумақтарын толықтыруда А. Распопов (1875). баба жыраулардан жас жыршыға ұласып. 1935. жоғалмас мұраға айналдырған игі еңбек иелері еді. т. жыраулар мұрасының ғылыми басылымы (1982) жарық көрді. С.

1961 жылы тапсырған Есқалиев Мұрат. – деп жазады Әкеш қария. А. өте көп еді. А. Васильев жазбасында «Шалгездің Жәнібекке айтқаны» аталады. Алғашқы төрт жол екі нұсқада да бірдейге жуық. Орақ. ұмытыппын». зарар көресің» деп. «Өзі ұзақ. 1941 жылы крлжазба кррына Ғ. 1941 жылы 9 қыркүйекте Ахметов Ғабит тапсырған. 3) «Шалкиіздің Орақ. Беркалыұғлы жинақтарындағы мәтіндерін бірқатар өзгерістермен қайталайды. Бұл толғаныстар ел аузынан жазылған бірқатар қолжазбаларда. Мамайдан ажырату амалын қарастырғаны айтылады. ал ноғайшасында – 12 жол. Мамайға айтқаны». Алтынсариннен кейін Торғай облысында халық мектептері инспекторы бола жүріп жазса керек. О. Негізінен М. Бұл қолжазбада «Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауының 150 жолы ғана беріледі. Мамай оны жаман ат. сондықтан «түбі саған пайда бермейді. 1950 жылы Құсниев Мұрат тапс 7) «Шәлгиз батыр». орыс әрпінде жазылған мәтін. . шолақ найзамен жалғыз өзін жауға жібереді. Әдебиет және өнер институтының қолжазба қорында екі жазбасы сақтаулы: 1) «Песня хану Жанибеку Шалкеза» аталатын. В. 1912) жинағындағы Шәлгездің «Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауынан дәлме-дәл көшірілген. В. Мамайға Шалгездің айтқаны» («Шағырмақ бұлт жай тастар»). Реті. 245 жол. Осындай қаңқу сөздерге иланған Орақ. 4) «Шәлгездің термесінен үзінді және оның өмірі туралы түсінік». 2) «Шалкиіз» («Шағырмак. «Ақын» жинағында Шәлгездің Орақ. Васильев бұл толғауды XIX ғасырдың аяғында Ы. «Шағырмақ бұлт жай тастар» аталатын ұзақ толғауының Орталық ғылыми кітапхана қорында бес жазбасы. Шәлгезді Орақ. Жүмалиев жолдаған көлемі 100 жол. Бұл жазба Арыстанғали Беркалыұғлы бастырған «Ақын» (Қазан. 1948 жылы Орал облысынан қолжазба қорына жолдаған Бержанов. Көлемі 229 жол. 1949 жылы қолжазба қорына тапсырған Әкеш. Османов. бүлт жай тастар»)13. Жауды жеңіп келіп. Фамилиясы көрсетілмеген. «Шағырмақ бұлт жай тастар» деп басылатын бұл мәтін А. В. Қолжазбада Шәлгездің ноғайлының ұлы биі Мұсаның жиені екені. Мамайға ренжіген Шәлгез «Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауын айтқан екен. А. Васильев транскрипциямен жазған 118 жол қазақша мәтін. Латын әрпінде жазылған түсінігінен өзге 110 жолдық мәтін.нұсқасында – 4. В. Радлов. Орақтың туыстары бақталас-бақастықпен оның ең жақын адамдарын айламен құртуды ойлағаны. орыс әрпінде жазылған мәтін. 5) «Орақ. жастай жетім қалып нағашыларының қолында өскені. өтпес қылыш. Мамайға айтқаны күйінде беріледі. Қазақстан Республикасы Ғылым академиясының Орталық ғылыми кітапханасы мен М. түрколог А. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының қолжазбалар қорында Шәлгез шығармаларының бірқатар жазбалары бар. 6) «Шәлгез».

оның айтулы батыр болуы. Ал. . түсінігі толығырағы. «Шағырмаұ бұлт жай тастар» толғауының 1964 жылы осы жолдардың авторы атыраулық жыршы Ғұбайдолла Зұлқашевтан жазып алған 186 жолдың бір жазбасы «Салкез батырдың Орақ. тап болған сәби есімін «Салгез» қоюы. оны сыртқа тебуіне ренжіп шығарғандығы айтылады.. бірі үзінді күйінде осы мәтінді қайталайды. бірақ оны Орда маңындағы бақталастардың күндеп. Біз жоғарыда атаған сегіз қолжазбаның қайқайсысы да бірі толығырақ. салындыдағы сандық ішінен көрікті сәбиге кезігуі. Тек ғана Ғұбайдолла Зұлқашев мәтінінде ғана емес. Орталық ғылыми кітапхананың қолжазба қорына 1938 жылы алынған «Шалгез жыраудың Би Темір ханға айтқаны» («Аспанды бұлт құрсайды») аталатын араб әрпімен жазылған 165 жолдық толғауы. өсіруі. Шәлгездің жауды жайратып келіп. ерекше назар аударарлық елеулі өзгерістері жоқ. өз жөніне кеткені баяндалады. «Ақын» жинағында жарияланған мәтін түсінігінде де бұл толғанысты Шәлгез Орақ. Ахмеди Есқалиев 1961 жылы тапсырған осы соңғы қолжазба «Шәлгез Құлыншақұлының Темір ханға айтқаны» аталады. «Жақсы үгіт» жинақтарында жарияланған Шәлгездің «Би Темірге айтқаны» («Аспанды бұлт құрсайды») толғауынан тараған. шолақ найза. В. Әкеш қария. біз жоғарыда атаған қолжазбалардың бірқатарында. бұл жазбаларды мүмкін болғанша өзге әдеби.Сондай-ақ. Мамайға айтқаны» аталады. олардың ешқайсысы да «Записки. одан құтылу үшін жаман ат. «Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауының бізге жеткен ең толық нұсқасы – «Ақын» жинағындағы мәтіні. Аталған түсініктер «Ақындағы» деректер негізінде жазылып. Әдебиет және өнер институтының қолжазба қорында осы толғаудың араб әрпіндегі 86 жолдық бір жазбасы бар. сынық қылышпен жауға жұмсауы.. қазақ зерттеушілерінің назарына кеш ілінген – Шәлгез жырларының М. Радлов кітабындағы[99. Себебі. Османов жинағында жарияланған «Аспанды бұлт құрсайды». тарихи деректермен салыстырып қана ғылыми байлам жасауға болады. Мамай батырлардың Орда маңындағы уәзірлер сөзіне еріп.. «Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауларының үзінділері мен «Арық хан». салындымен кезіп келіп. Османов жинағы[90] мен В. Аталған жазбалардың қай-қайсысы да «Записки. «Жақсы үгіт» жинақтарындағы мәтіннен толық емес және айтушылардың аз-кем өлең жолдарын өзінше өзгертіп жырлағаны болмаса. Орақ. келімсек санауы. Ахметов Ғабит қолжазбалары. оны асырап. Мәтін түсінігінде Орақ.». XIX ғасырдың соңғы ширегінде жарық көрсе де. сондай-ақ. ертелі-кешті ел есінде сақталған әңгімелермен толықтырылған. Мамайға өкпе-ренішін толғап. Әрине.224-226сс] мәтіндері.».. М. ел аузындағы аңызға айналған деректерді молырақ қамтығаны – Зұлқашев Ғұбайдолла. Мамайдың өзен үстіндегі салындыға кездесіп.

дослар. тек қана би Темірді Ша-Темір (Шах Темір – Ақсақ Темір) деп жаңсақ жазған.В. екіншісінің – 20 жолдан тұратындығы. күлейік. «Боз үстіне от жаққан» толғаулары. Ертелі-кешті ноғайлар арасынан жазылған бұл екі мәтіннен бірден байқалатын сыр – бірінің – 6. Ясармағы колдендир. құмықтар арасына тараған нұсқалары еді. Ақ киіктің йүгірмесі майдан-дыр. Төрелердің кешінмесі елден-дір. Әйтсе де. В. Кундызлы кырпув борк кийип. Яйкалмағы желдендир. Ойнайык. В. Радлов кітабындағы «Би Темірді хажы сапарынан тоқтатуға айтқаны» толғауының әңгіме түрі «Шалкіз» және «Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауының үзінділері («Бәйтеректің иайқалмағы йелден-дір») жырау шығармаларының ноғай. В. Төредердин кишинмеги әлдендир.«Қатынасы биік көлдерден». Сикалиев жариялаған мәтінге назар аударайық: Япырағы ясыл ала байтерек. Қарт терек йапырағы ол береннің белден-дір. Ойнайық. Радлов кітабындағы екінші толғау мынадай: Бәйтеректің иайқалмағы йелден-дір. Ялан кылыш байланып. В. Яхшылардын акыл таппак ойландир. В. Япырағы береннин Түсе қалса белдендир. күлейик. достылар. Ажалымыз алла билер қайдандир[100] . Ийгитлердин сыпайы болмак бойдандир. Радловтағы «Шалкіз» әңгімесінде келтірілген «Менің ием Ша-Темір» деп басталатын он тармақтың қазақтар арасынан жазылған нұсқасынан айырмасы аз екендігі байқалады. Аласадын ишер сувы сайдандир. Байлардын мактанбагы малдандир.Радлов . Бұл нұсқалардың құндылығы сол – ноғай. В. Радлов кітабындағы Шәлгез жолдарын ноғайлар арасынан кейінірек жиналған және қазақ еліне тараған нұсқаларымен салыстырғанда біраз сыр аңғаруға болады. В. елеулі өзгеріссіз сақтауы. Ал. Арғымактын ат болары сойдандир. Кунадыл мен кийиктин Ойнар ери майдандир. Ювырмағы аркасында майдандир. Ажалымыз алда білер қайдан-дыр. Бұдан 73 жыл кейін А. В. Ата ұлы әр ийгиттин Яу кайтармак сойдандир. құмық халықтары Шәлгез сынды сөз зергерінің асыл мұрасын сан ғасыр бойы ұмытпай. В.

«сойдандир» сияқты сөздердің қайталанып келуі толғаудың логикалық жүйесінің шашыраңқылығын танытады. салыстыра беретін терме.1910-1912) жинақтары болды. «Би Темірді хажы сапарынан тоқтатуға айтқаны» толғауларының үзінділері. Және бір ерекшелігі – М. Сикалиев жариялауынан – 86 жыл бұрын жарық көрген.В.»(Орынбор. М.Сикалиев мәтіндеріне қарағанда логикалық жина–қылығы басым.А.. Сикалиев мәтінінде түгелдей қамтылады және өлең сөздері. Османов. аталмыш жинақ В. 14-15-бб. Шәлгездің «Жақсы үгітте»–«Би Темірге айтқаны».В. В. 1912). В. Батыр болмақ сойдан-дүр.А. Арыстанғали Беркалыұғлы жинағын негізге алып.мәтініндегі ой А. жыр ұйқасында «майдандир». таныстырған XX ғасыр басында жарық көрген «Жақсы үгіт» (Қазан. «Жапырағы жасыл бәйтеректің» түп негізі саналатын М. «Ақын» (Қазан. Сонымен қатар айтылған ойды көріктендіре түсетін «құндызлы кырпув борк кийип» дегендей образды жолдар.. ат жақсысы мен жігіт жақсысын санамалап. Қазан төңкерісіне дейінгі дәуірде Шәлгез шығармаларын қазақ даласына кеңірек таратып. «Шайырда–«Би Темірді хажы сапарынан тоқтатуға айтқаны» толғауының үзіндісі жарияланды. Кешу-кешмек сайдан-дүр. Османов жинағында кездеседі. Османов жинағындағы мәтін қазақтар арасынан жазылып. «Көксілдерде» – «Би Темірге айтқаны». ұйқастары ұқсас келеді. 1903). «Шайыр. әрі көркем.. Себебі. . 1912. Шалулығы белден-дүр. толғауға тән дәстүрлі суреттеулер кездеседі. ноғай халықтарында сақталған Шәлгез жырларының көп өзгеріске ұшырамағаны байқалады. Радлов кітабынан – 13. А.В. жарияланған Арыстанғали Беркалыұғлының «Ақын» (Қазан.Радлов. Ноғайлар арасынан жазылған бұл екі мәтіннің түп төркіні М. Алайда.Радлов.1910-1912). Ақ киіктің шабар жері майдан-дүр.Сикалиев мәтін–дерінде айтушылардың аздыкөпті қоспасы. «Көксілдер.. Демек.) жинағындағы 8 тармақтан тұратын мәтінге жақын: Жалп-жалп еткен бәйтерек Жайқалмағы желден-дүр. «Ақында»– «Шағырмақ бұлт жайтастар». Османов мәтіні бойынша толықтырылған бұл нұсқа – Шәлгез жыраудың «Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауындағы шумақтардың бірі. А. Жалаңаш барып жауға ти. жүйесіздігі болғанымен.«Би Темірді хажы сапарынан тоқтатуға айтқаны» толғауларының толық нұсқалары. Беркалыұғлы нұсқаларына қарағанда қазақ. Байлардың мақтанбағы малдан-дүр. Ажалымыз қайдан-дүр.» (Орынбор. Тәңірі өзі біледі. Төренің кешігуі елден-дүр.

Бірқатар жыраулар сөзі ел аузынан күні кеше ғана жазылса. өзі жастайынан естіп.1935)кітаптары–нда кездеседі. сүйтіп халықтық асыл қазыналардың өмірін ұзартқан Ибрагим Шейхали (1874). халықпен бірге өмір сүріп келе жатқан асыл туындыларды тарихқа әйгілеп. Бұл– екі кітапта да жарияланған « Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауының жекелеген үзінділері еді. 1905-1934 жылдарда ноғай ауылдары арасынан «Сөз қазынасы» аталатын төрт томдық әдеби мұра жинаған ноғай оқытушысы.327б] деуінің де қисыны бар. Сейфуллиннің «Радлов жинап бастырған ноғай елінің ескі ел әдебиетіндегі әңгімелердің. Н. жырау. А. жыршылардан тірнектеп жинап. баба жыраулардан жас жыршыға ұласып. М. С. Жоғарыда аталған жинақтарда көне мұраларды қазақ. ноғайлы дәуіріне жататын жырлар ноғай.Беркалыұғлы(1910-1912)еңбектері ерекше атауға лайық. ал Шәлкез шығармаларының ең берісі XX ғасырдың бас кезінде қағаз бетіне түскен. «Көксілдер» жинақтарында жариялайды. Ы. Шәлгездің ең көлемді. А. А. жаттап өскен Алшын тайпасы Ноғайлы-Қояс руынан шыққан батыр жырау Шәлгез мұраларын Шәңгерей Бөкеев қамқорлығымен «Шайыр». Жайық жағасын қоныс еткен қазақтар арасында молырақ сақталған.Сейдалин. Шәлгез шығармалары кеңес жырларында М.Бекмұхамедов (1908). Жантурин. көркемдігі жоғары туындылары да Т. не жариялатқан. жырлардың «қазақшасы» ноғай еліндегілерден толығырақ айтылады» [22. қазақ бірге жайлаған бағзы Еділ. А. Беркалыұғлы сияқты қазақ жинаушылары мен бастырушылары арқасында жарық көрген.Мақашқала. жырлардың бәрі де қазіргі қазақ атаулы елдің ескі ауыз әдебиетінде бар деуге болады. Ғ. Мұштах (1910). И. Жайық аймағына кең тараған көне жырларды. А. Мұштақ. Т. Сейфуллин жазғандай[22. сондай-ақ.М. Османов (1883). С. ноғай жазушысы Б. Мұның өзі Шәлгез жырларының ел арасында көне жырды көп білген кәрі құлақ қариялардың мол кезінде.С. С. кей ретте өздеріне дейін жеткен жазбалардан көшіріп қағаз бетіне түсірген.319б]. Радлов жинап бастырған ноғай елінің ескі ел әдебиетіндегі әңгіме. Сейдалин. фольклорист Абдулгамид Жәнібековтің (Ауыл поэзиясы иа де ноғай ел әдебиеті. Ғ. Алтынсарин (1879). жоғалмас мұраға айналдырған игі еңбек иелері еді. жырауларға қарағанда Шәлгез жырларының бүгінгі ұрпаққа жетуінде бір ерекшелік бар. Мысалы.А. Ғабдолла Мұштақ (Ғұмар Қарашев) Еділ. Бұлар атадан балаға. Мақашқала.Абдуллин(Литературадан хрестоматия. 1бөлік).Қазан төңкерісіне дейінгі өзге ақын.Османов дәстүрін жалғастырып. ноғай мектептеріне арналған әдеби оқулықтардың авторы. бағзы сөз жүйесі аса көп өзгеріске ұшырамаған күйде қағазға түсіп үлгергенін аңғартады.Толық нұсқасы . Распопов (1875). ноғайлар арасындағы кәрі құлақ қариялардан. 1935. Ғылыми архивтерге соңғы жылдары ел арасынан жиналған жырлардың өзі осы ғасырдың бас кезінде жарық көрген жинақтардан жаттаған нұсқалар болып келеді. Жантурин. ақын.

Және бұл басылымдардың бір артықшылығы – бұрын әрқилы антологиялар мен архив қазынасындағы Шәлгез жырларын біркелкі жинақтап беруінде Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. 24. «Бес ғасыр жырлайды» (1984.Мағауин құрастыр–ған «Алдаспан» (1971). жыраулар мұрасының ғылыми басылымы (1982) жарық көрді. Б. Шәлгез шығармалары кеңес дәуірінде қазақ тілінде «Ертедегі әдебиет нұсқалары»(1967)хрестоматиясында. 3. 1989).А. 33.35. 12.Шалкиіз шығармасын зерттеген кімдер? Әдебиеттер: 1. топтамаларда жарияланды. ЖИЕМБЕТ ЖЫРАУДЫҢ ӨМІРІ. 30. т. б. 32. 15. 31. Шалкиіз қажылық сапардан кімді. ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ . 36. Жәнібеков. 19. Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының М. 17. кейбір шумақтарын толықтыруда А. М. 22. 34. О. 11. 4. 13. ДӘРІС 6. 26. 6. 10. 5. 21.28. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының Әдебиет тарихы бөлімі дайындаған XV-XVIII ғасырлардағы қазақ ақын. 9. жыраулар мұрасын халық назарына ұсыну жолындағы игі қадамдар еді. Беркалыұғлының «Ақын» жинағында жарияланған бұл толғаудағы мағынасы дүдәмал сөздерді анықтауда. неге алып қалды? 3. Бұл істер – есімдері көмескі тарта бастаған ақын. Шалкиіз шығармалары қай тілге аударылған? 2. 27. 29. 2. Абдуллин кітаптары елеулі рөл атқарады. 25. «Поэты Казахстана» (1978) жинақтарында басылды.

ел басқарушы биі қызметін атқаруы. Осындай асыл сөз иесі–XVII ғасырдың аса көрнекті ақыны. ескі шежірелерден жырау жайында біраз мәлімет ала аламыз. халық жадында сақталған әңгіме.Жиембеттің есімін кеңінен танытқан «Есімге арнаған толғауы екендігі». әрі жорықшы жырауы». Алау батыр. қырағы сардар Жиембет. келеңсіз мәселесін де кеңінен толғап. Қазтуғанды. әділетсіздікке.Жиембет Бортоғашұлының өмірінен мәлімет.Дәрістің мақсаты: Бізге жеткен өте аз мұрасының өзі-ақ Жиембеттің халқы үшін қолына найза да алғандығын. Ол ұлы ханмен тең сөйлесіп.ел қорғаған ер екендігін. Тек біздің заманымызға жеткен шығармаларындағы кейбір сәттерден. Алау – XVII ғасырдың бірінші жартысында жасаған тарихқа белгілі адам. бұл жағдай үлкен жыраудың өзінің өлең-толғауларында да әдемі айтылған.Жиембет өмір сүрген дәуір сипаты. 2.Жиембеттің атын ескі шежірелер қорынан да кездестіруге болатыны. Жиембет – Есім ханның әскербасы батырларының бірі. Есім .. Халқымыз «тіл бас жарады. Халқымыздың тарихында өшпес із қалдырған небір майталман ақынжыраулар өздері өмір сүрген кездің жақсылығын да. 5.Бізге жеткен өте аз мұрасының өзі-ақ Жиембеттің халқы үшін қолына найза да алғандығын. бас кеспек болса да тіл кеспек жоқ» деп сөз өнерін соншама биік бағалапты. Жиембеттің арғы атасы – Ноғайлының қорғаны Алау батыр. шежіре т. 4. керек жерінде үзеңгі қағыстыруға дейін баратын сияқты. жырлардан. Бұқар жырауды еске алсақ та жеткілікті. 7. Кейде тіпті ханның жалғыз. Тірек сөздер: Еңсегей бойлы ер Есім.. 6.Жиембет туралы біршама деректердің барлығы. бас жармаса тас жарады. Дәрістің жоспары: 1. қарашаның көптігін айтып. қарсы екендігне студенттердің көзін өлеңдерін талдау арқылы жеткізу. Халық аңыздарының және көне шежірелердің айтуынша.б. – десе. қай жылы өлгендігі жайында нақты деректер жоқ. 9.Өмірінің ақырығы кездерінде Жиембеттің қуғынға ұшырауы. би. Жыраудың барлық саналы ғұмыры Еңсегей бойлы Ер Есім ханның қасында өтіпті.Жиембеттің тек жырау емес. яғни әскербасы батыры. 3. Еңсегей бойлы Ер Есімнің. Жыраудың қай жылы туып. ірі ойшыл. әскербасы.Жырау шығармашылығының маңызы. Осы орайда Асан қайғыны. 8. Кіші жүздегі үлкен тірегі. ел қорғаған ер екендігін дәлелдейтіні. кемеліне келтіріп сөз еткен. Мұхтар Мағауин Жиембет жырау шығармаларын «Алдаспан» жинағында жан-жақты талдай келіп: «Бортоғашұлы Жиембет жырау көшпенділердің әскери аристократиясынан шыққан.

Ол – Асанның Әз-Жәнібекке айтты дейтін кең толғамы. Жиембеттің жоғарыда сөз еткен «Еңсегей бойлы Ер Есім» толғауы хан мен екеуінің арасындағы келіспеушіліктен туған сияқты. Ақын өзгенің де. Жиембет Асан қайғының сол толғауларының түрі мен мән-мазмұнын дамыта түскен. Алтай мен Атыраудың арасын қалмақтан босатқан асқан жауынгер ханға Жиембеттің назы оңайға түсті деп айту қиын. «көп қорқытады. хан алдында қаймықпай. – деп. терең батырады» деген. Есім хан. Есім. өзінің де қадір-қасиетін терең сезінетінін аңғартып. жақсыжаманды талғай білетін. Соншама айбатты. Өйткені. Жиембет қайда дегенде. сен жалғызсың. Ит түрткіні көресің. бірде Бұқар жырау Абылай ханға қатты реніш үстінде: «Сенен бұрын жеті ханды жебеледім. ханға ауыр салмақ сала отырып. арғы-бергіні толғай. Олай дейтін себебіміз. Бұл жерде Жиембет жай ғана жырау емес. қасқая толғайды: Еңсегей бойлы Ер Есім. .ханның алдында иілмейтіндей сыңай да танытқан. Қолтығыңа болдым демесін –дейді. не дейсің. ешнәрседен сескенбей. Есіктегі ебесін. азуы алты қарыс ақын ары қарай тарата. хан алдында қадірқасиетінің қаншалықты екенін өте жақсы білетінін көреміз. кеше Еңсегей бойлы Ер Есім ханға да жолдас болдым. Не деп жауап бересің?! – деген жыр жолдарынан жыраудың өзінің ел алдында. түсіндіру де қиын. Айналып ақыл табарға. жырау: Ертеңгі күн болғанда. Сонда. Ал бүкіл қазақ «Еңсегей бойлы Ер Есім» деп ардақтап алақанына салса. соншама қайратты. Қолыңа болдым сүйесін. жаужүрек батыр жырау ретінде де танылады. Ер Есімнің бағасын бұдан артық жеткізу мүмкін емес сияқты. Ол: Мен жоқ болсам. Тіпті қыза-қыза ақын ханға дөң айбат та көрсетіп қояды. Алайда. данышпан да даңқты ел ағасына биіктен сөйлеу дегеннің қаншама ауыр екенін түсіну де. Жиембеттің Есім ханға шалыс келуі бір себептен Асан қайғыдан тамыр тартқан дәстүр жалғастығы сияқты. Есім хан. терең пәлсапалық дүниесі. – депті. сен де артыңды ойла дегендей сыңай танытады. Елің кеңес құрғанда. ханым. тармақтата толғайды. сен оның бір түстігіне де жарамайсың. Бір жағынан ханға мен көппін. сол салмақты көтеретін жөні бар екенін де тереңнен қозғап айтады. сені есірткен Есіл де менің кеңесім! Ес білгеннен.

Бұдан Жиембеттің өр мінезін. Кешегі өзіңнің ұрып өлтірген Тілеуберді құлыңдай. Әзілдеп бірге жүргенсің. Қайратымды білгенсің. Тымырайып кек сақтау. Зорлығымды сұрасаң. Менің ер екенімді көргенсің. Біздің естен кеткен жоқ. ауыз-ауызбенен айтып. ханым. Дегенімді қылғансың. – . Көруші едім. Бұл туралы «Жақсы үгітте» былай делінген: «Бұрынғы достық дұшпандыққа душар болды. ойнаспа. Өрлігімді сұрасаң. күннен соң. енді Есім хан Жиембетке де қыр көрсетіп. Жиембеттің күші. Енді осы өлеңнің туу себебіне сәл тоқталсақ. ішінде иті өліп жатудан оңбаған тірлік бар ма. – деп толғаған Жиембет жырау өрлігіне сүйсіне түсесің. Бекіре менен жайындай. Ханымды – күнім. Еңсегей бойлы Ер Есім – ақынның інісі Жолымбеттің ерсі қылығына наразы екен. Беріктігімді сұрасаң. үндемей аңысын аңду. Оны біз жыраудың өз толғауынан білеміз. ханым. Көк аспан қақырап. Тілеуберді құлың мен емес. ханым. қайтып көрместей болып. жөн емес. ол: Мені өлсе құнсыз кетер деймісің. қазақы психология. сізді – айымдай. ақиқатын сардита айтқан. қазақы пиғыл. қара жер қақ айрылып кетсе де. өштесе бастайды. Мұның. қаумалаған қалың ағайынтуысы мен ақынды аса қадір тұтатын елі-жұртында екені анық. Менің ерлігімді сұрасаң. Жылқыдағы асау тайыңдай. Жиембет ойлайды: сырттан томырайғанша. бетпе-бет. тіпті тұрысатын жерінде «жолбарыс пенен аюдай» ерлігі бар екенін де ескерте кетеді. Жолбарыс пенен аюдай. көкірегіндегісін жасырмай бетке айту – шынайы ерліктің нағыз кісіліктің ісі екені түсінікті.. біржолата ат құйрығын кесіп. Ол өзінің ішкі-сыртқы портретін айнытпай салып тұр. Есім хан. биік парасатын танып білеміз. жоғарыда айтқанымыздай. Қарағай менен қайыңдай. көкірекке келген сөзді айтып шығайын». Бір жағынан Есім ханға жырау ешкімнен сескенбейтін жаужүрек екенін. Жыраудың осы өлеңде қолданған теңеу-эпитеттері жарасымды. Ағбытпа.Меніменен.. одан асқан зұлымдық бар ма?! Жырау бұл жолды қаламай. Сіздің естен кеткенмен.

Қарамасаң. ары қарай сонау бір алыстағы. шыдаман. Қалада тұрып жылаған. құдай тәубасын аузына келтіргендей. Жырау қаншама күш көрсете сөйлегенмен. Қаланың қасы бүлгенде. жақсы-жаманды жүріс-тұрысы мен көңілге қона бермейтін кейбір қыңыр қылықтарын есіне салып. сұхбаттас болмасқа серт бергендей шымырлата. одан әрі Жиембет іс-әрекетін тереңдете. Сенсіз де күнім көрермін. соны ұмыта көрме» дей келіп. Ат құйрығын кесермін. Хандар қалаға қылаған. Жырау өзінің талай-талай қанды шайқаста көзсіз ерлік көрсеткенін. ханның сасып. қолтығына демеу болып. сен де бір кездері менен мол сыбаға алып едің. Арқаға қарай көшермін. Қалай дегенмен де ханның арғы-бергі.деп. ақын тіпті Есім ханмен сырлас-мұңдас болып бірге жүріп. Тасқан екен мына хан! Тіпті хан басымен «соқыр бурыл байталға» ер-тоқым. Бұл – бұл ма. айыл-тұрмансыз мінгеніне дейін тәптіштеп. қарама. ашына жырлайды: Қайрылып қайыр қылуға. әріден қозғап. оның ерлік істері мен парасатты ел басшысы екенін мойындап тұрғандай. Қайратым қанша қайтса да. бір туып. . қорықпай-үрікпей салмақты сөз саптайды. оны екіншілей көрмеске. қарашаның қашқан. бірге тұрғанын да жан-жақты сөз етеді. жаудың мысының басқан кезін нақты. Сұлтандар суға сылаған. Есім ханды биік бағалап. шебер суреттейді: Қалмақтың Бөрі ханы келгенде. ханға зіл тастай отырып.. Ат саурысын берермін. ұмыт болып кеткен ескі «жараның» аузын ашып. Қалмақтың Бөрі ханы келгенде. ханым. жайшылықта жанына жалау. буырқана. Қылығың жоқ ұнаған. Тас қалаға жан сақтап. Алашыма ұран десермін. Ол «мен кісіден көрген ізгілігімді жақсылықпен қайтаратын адаммын.. Тал шарбаққа мал сақтап. онымен мәжілістес. Мұныңа. Алыста дәурен сүрермін. Қаз мойынды ханыша. біте қайнасқанын да тереңнен толғайды. Соқыр бурыл байталға Сонда бір жайдақ мінгенсің. ханым.

19. 36. МАРҒАСҚА ЖЫРАУДЫҢ ӨМІРІ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫНЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ.Есімге арнаған толғауының себебі не болды? Әдебиеттер: 1. 11. 25. 32. . ДӘРІС 7. 31. 5. 10. 21. шындықты ірікпей-бүкпей. 14. 13. 4. 9. 2. 27. 34. 22. 29. 3.Жиембеттің атқарған қызметі қандай болды? 3. 30. 33. тура қасқая қарап бетке айтуымен қымбат.Жиембет жыраудың арғы атасы кім болды? 2. 28. 24. 12.Бұл толғау осындай ерекше қасиетімен құнды. 26. 17. 6. Сонау арғы ғасырлардан бері ұмытылмай ел есінде сақталып келуі де жұрттың көкірегіндегі көкейкесті айта алмай жүрген сөздерін жеткізуінен болса керек. Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. 35.

Мағауин Марғасқа жырау жөнінде былай депті: «XVII ғасыр әдебиетінен қалған нұсқалар өткен дәуірлермен салыстырғанда біршама аз. не тарихи кітаптарда. өмірінде бел шешіп тыныш ұйықтамағаны жан-жақты айтылыпты. Бұл екеуінің де аты XVII ғасырдың алғашқы жартысында билік құрған хан «Еңсегей бойлы Ер Есіммен» байланыстырылады. 4. кезінде хатқа түспегендіктен ел жадынан шығып.Біздің заманымызға жеткен Марғасқа жыраудың «Ей. Қатағанның хан Тұрсын» жырының шығу тарихы. әрі ақылшы жырауы болғанға ұқсайды. Марғасқа жыраудың өміріне тоқталу. бүтін хандыққа Есім хан жеткен»! деп атаққа шыққан Еңсегей бойлы Ер Есімнің тұсында өмір сүргендігі. айтқан да шығар. Бір орталыққа бағынған күшті мемлекет құруға тырысқан Есім ханның өз мақсатын орындау жолында жеке ұлыс-тайпалардың хандары мен ірі . не көне құжаттарда. бірақ ол туралы XVII ғасырдағы Марғасқа толғауы ерекше бағалы екені даусыз. мына жылы дүниеден өтті деген нақтылы дерек кездеспейді. Есім ханның үлгілі істерін талай тарихшылар жазған да. шығармашылығын.Дәрістің мақсаты: Марғасқаның бізге жеткен жырларының тақырыбын ашу. Тірек сөздер: Қатаған. Өйткені. 2. 3. бүтін хандыққа Есім хан жеткен»! деп атаққа шыққан Еңсегей бойлы Ер Есімнің тұсында өмір сүріпті. Алайда. бұл күнде ұмыт болған. Ал. Марғасқа жырауды қай жылы туып. Шашышқылы. Ғылымда Марғасқа XVII ғасырда өмір сүрді деп айтылады.б. немесе ескі шежірелерде мына жылы дүниеге келіп. Марғасқа ел аузында «бүтін билікке Төле би жеткен. Ол жыр Қазақстан Республикасы Ғылым академиясының Орталық ғылыми кітапханасында (№513) сақтаулы. өмірін толық меңгерту.Көпеевтің «Ел аузынан жинаған әдебиет үлгілері» атты қолжазбасындағы Марғасқа жырау туралы айтылғандарға тоқталуы. Ғалым-жазушы М. әрі ақылшы жырау болғандығы жайлы. ол айбынды ханның әрі батыры. Дәрістің жоспары: 1.қалмаққа қарсы жорық. белдеуінен тұлпары кетпегені. қай жылы қайтыс болғаны әлі де белгісіз.Марғасқа жырау Есім ханның әрі батыры. Марғасқаның ел аузында «бүтін билікке Төле би жеткен. Марғасқа жыраулар. шығармашылығының зерттелуі. Бұл кезде жасаған қазақ ақын-жырауларынан біздің заманымызға шығармалары жеткені – Жиембет. білегінен қылышы түспегені. 5.М. Осы аталған еңбекте Ер Есімнің қазақ халқын қырық жыл бойы басқарып. соның көбісі бізге жетпеген. жер тәңірсіп т. осы атақты Ер Есім жайлы Қазанғап Байболов үлкен дастан жазған. Жыраудың өз дәуірінде әлденеше ұзақ-ұзақ толғаулары да болған шығар.әмірші.

Бұл оқиға Абылғазы баһадүр ханның айтуынша 1627 жылы болған. Қай кеткенді ант ұрсын. Тұрсын ханның өзін өлтіреді. Жоғарыда айтқанымыздай. Мәшһүр Жүсіп бұл ретте былай деп жазады: «Ол күнде Шу мен Сарысу асқан соң. Мағауинның бұл деректері Марғасқаның өмір сүрген кезінен біраз мәліметтер береді. Бұлар бейғам жатқанда. – Бұл мақал содан былай жұрт аузында қалыпты деседі. бір-бірімен жау болмасқа бата қылысты. дұшпанына мейірімсіз Есім жорықтан орала салысымен Тәшкентті шауып алып. Есім ханның батырларының бірі. М. жыртылып айрылған аңнан басқа дәнеме жоқ екен. Тұрсын ханның сөзінде тұрмауы болса. «Күнбатыс Бұқар. Тұрсын хан мен Есім хан ант етісіп. XVII ғасырда өмір сүрген Марғасқаның бізге жеткен жалғыз өлеңі ғана бар. екіншіден. Ертіске дейін елсіз. – деп Тұрсын хан кеңес берген соң. Мәшһүр жазбаларында бұл екі жол сәл өзгеріспен былай делінеді: Қатағанның хан Тұрсын. Қатағанның ханы Тұрсын Кім арамды ант ұрсын. Ызақор. – деп ашына айту себебі де осыдан. Есім ханның Тұрсын хан сілтеген жорықта көп қиындықты басынан кешіргендігі болса керек. Тұрсын хан Есім ханды алдап аттандырып жіберіп. Есімнің жолына кесе-көлденең тұрғандардың бірі – Қатаған. Тәуелсіз әмірші болғысы келген Тұрсын Есімнің қалмақтарға қарсы жорыққа кетуін пайдаланып қазақ ауылдарын шабады. Қатағандарды қырғынға ұшыратады. Елсіз-күнсіз далада кім жүруші еді деп Есім хандар аттарын қоя беріпті. Сен күншығысқа қосын қылып аттан. біріншіден. Қоқан. Тәшкентті билеуші Тұрсын еді. Бұл шағын өлең небары 13 жол. 1627 жылдар шамасында Тәшкенттің сол кездегі әміршісі Тұрсын ханға байланысты туған. иесіз қалған елді шауып алады. Қаланы алу барысында көп қан төгіледі. әрі жорықшы жырауы Марғасқаның біздің заманымызға жеткен бір өлеңі осы оқиғаға байланысты туған». Мұның себебі. Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының осы уақиғаға қатысты қолжазбасында былай делінеді: «Еңсегей бойлы Ер Есім Түркістанда қазақ ханы болып тұрған күнде Ташкентте Тұрсын хан Қатаған деген жұртты билеп тұрды. Шанышқылы руларының ханы. Ұзамай-ақ кезек Қатағандарға келеді. Ұзын аққан Ертістің басынан кір. кейде қантөгіске баруына да тура келеді.феодалдарының қарсылығын тойтарып отыруына. көліктерін түп көтере қалмақтар айдап кетіпті. мың кісі қосын алып Есім хан күншығысқа бет қойды». Есім ханның Ташкентті алуы өте шұғыл. аяғынан шық». Самарқандпен жауласуға мен қарсы тұрайын. Мың сарбаз шөл далада жаяу қалады: . Марғасқаның: Ей. Көп жұртты харап қылады.

қонған жерлерінде қолдарындағы шыбықтарын бір жерге жиып. ол өзінің Көкаласын таба алмай көп іздейді. «аттандап» айғайға басып. Көрінген сол қараны кертағы деп. атының үстіне қарғып мінеді де. бір бет ақын Марғасқа: Ей. Қатағанның ханы Тұрсын Кім арамды ант ұрсын. – деп. басып алғанын айтады. ертеңгісін әркім өзінің шыбығын алып. Бұл жол бойы қанша адамның опат болғанын білу үшін керек екен (өлген сарбаздың шыбығы орнында қалады). Аттарын шідер салып қоя берді. Мен жортар аттың он күнге баратын жеріне бір күнде барамын. байлап тастамақшы болған қырық жігітін қырық жаққа лақтырады. Хан он күндік жолды бір күнде жүре алмаса да. өз аттарымен бірге жаудың да аттарын айдап кетеді. — Онда неге мені байлап тастамадыңдар? — Күшіміз жетпеді. сөйтіп Ташкентті басып алайық. Есім хан жасақтарына: «Азаматтар. хан ием.Мінгені Есім ханның ала белді. . Есім хан ақыры аттарын айдап кеткен жауды қуып жетеді. Есім ханның кейінде жаяу қалған сарбаздары қолдарына бір-бір шыбық ұстап. Бойында Шідертінің қара көрді. Бір адамға 40 адамның әлі келмесе. Мұны көрген хан шылбырды жасырынып келіп. солай болды. оның бұл сөзі еңсесі түскен сарбаздардың рухын көтереді. – дейді. әрі баспанасыз. Есім хан айтқанындай Ташкентті бір-ақ түнде қолына қаратады. 40 адамға бір шаһар халқының күші жетпейді. Есім хан тұлпарының сырына қанық қалмақтар оның ер-тоқымын алмай. шылбырын қолдарынан шығармай ұстайды. осы кезде Есім хан жасағының ішіндегі өткір. У-шусыз Тұрсын ханның ордасын басып алады. үсті-басымның бәрі шаң ғой». Бір кезде тынығайық деп жата кетеді. — Ендеше. Маған еругіе жарайтының бар ма?» – дейді. Бұл кеңесті оларға кетерінде Есім хан береді-мыс. осы қырқымыз да жынданайық. Хан жынданып кетеді. сіз жындандыңыз. жолда біреу Тұрсын ханның елді шауып. жолдастарынан сұрайды. Әрі-беріден кейін хан орнынан тұрып: «Маған не болған. — Тақсыр. ханның бағытымен артынан жылжып отырады. әрі азық-түліксіз он күн бой құлан жортпас қу медиенде ауыр қиыншылықтарды бастарынан өткереді. жолға шығады. күндіз-түні қостың қасында. Міне. Есім ханның тобы алыстан көрінген жау жасағын аңдармен шатастырып тағы да алдауға түседі. Алайда. Ұзақ шайқастан арып-ашып қырық сарбазымен ғана елге жете берген Есім ханға. білдірмей кесіп жіберіп. — Бір адамға қырық адамның күшінің жетпегені ме?! — Иә. біз бүйтіп жатпайық. шоралар.

21.б.Жазықсыз елді еңіретіп.Марғасқа жыраудың хан Тұрсынға арналған өлеңінің шығыуына не себеп болды? Әдебиеттер: 1. Мұндай сөзді айту тек Марғасқа сияқты жүрек жұтқан жыраудың ғана қолынан келген. бостандық толғаулары екендігін жеткізу. Жер тәңірісіп жатырсың! Алтын тақта жатсаң да. – дейді. 29. Бүкіл бір шаһардың ханы Тұрсын ханның алдында Марғасқаның қынаптан суырған қылыштай өткірлікпен: Жазықсыз елді еңіретіп. 3. 12. 13. 17.103б]. 15. Алғалы тұр жаныңды. Ажалы жеткен пақырсың! Еңсегей бойлы Ер Есім Есігіңде келіп тұр. 31. 27. 36. 34. 30. Тірек сөздер: Күлдір-күлдір кісінетіп. 28. Шашқалы тұр қаныңды[118. 2. 5. 24. ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ. Марғасқаның бізге жеткен қысқа өлеңінде батырлық сарын басым. 4. 10. . Марғасқаға дейінгі және одан кейінгі біраз жыраулар жайында осыны айтуға болады. балпаң-балпаң.Ғалым жазушы Марғасқа туралы қандай пікір айтты? 2. Жалғыз Марғасқа емес. 11. Ажалы жеткен пақырсың! – деуі кездейсоқ емес еді. 22. 6. 9. 35. Осы бір түйіп айтылған өлең жолдарынан ақынның өжеттігі. Жер тәңірісіп жатырсың! Алтын тақта жатсаң да. 25. 26. 19. Жүрек жота т. 33. АҚТАМБЕРДІ ЖЫРАУДЫҢ ӨМІРІ. халқына деген қамқорлығы айқын көрінеді. Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. 32. ДӘРІС 8. Дәрістің мақсаты:Ақтамберді жырларының азаттық.

көкірек көзі халың даналығымен суарылған. 4. 3. Егер ол «он екіде аттанып. күреңді мінгені”. Ауыз толтырып айтар байлығы болмағанын өзі жасырмайды. Қолдағы қазынасына қарағанда. жортуыл жыршысы. Тұрмыстың қыр-сырын. әрі “Тауарих хамса” бойынша Ақтамбердінің атақты Қаракерей Қабанбаймен бірге Найманның бір көсемі. XV-XVIII ғасырлар поэзиясында ондай жағдайлар кездеседі. арнайы зерттелмеген авторлар санатында. елдік. шиыршық атқан . адалдыққа. Немесе Ақтамберді өлеңдерінің біршамасы басқа жырауларда ауысып жүруі мүмкін. яғни 1675-1768 жылдарда дәуір кешкен. Жырау ақиқатты айтудан тайсалмайды. Доспанбет сияқты өзінен бұрынғы аталар мұрасының заңды жалғасы. шындық туралы шымыр шешендік сөздерді түйдек-түйдегімен тастайды. Ақтамберді жарлылық пен жалғыздықтың тауқыметін көп көргенге ұқсайды. адамдыққа. 7. Көңіліне түйгенін. от басы. аты әр жерде айтылғанымен. батырлыққа шақырған жауынгер екендігіне ерекше назар аудару. ерлікке. «Ақындық даңқы жас кезінде шыққанына» қарағанда. бізге мұрасы молырақ жетсе керек еді. піскен ойын шашыратпай. өмірінің тең жарымының көбісі басқыншылармен күресте еткен кісі. халық үшін “күлдір-күлдір кісінетіп. Егер «Алдаспанға» сүйенсек. әрі балуан. Ақтамберді. 5. көне қазақ поэзиясы екендігіне түсінік беру. әзірше қолда бары шағындау. асылы. халықын жаудан қорғаушы. Абай ауданының Жүрек Жота төбесінің басында екендігінен хабар беру. қылыш ілдім білекке» десе. әскербасы батыры. жерлік мәселелерін жырларында жақсы көрсетеді. еркіндікті. 6. әрі төгілмелі жырау болғандығы туралы мәлімет. Ақтамберді жаугершілік заманның әрқилы кезеңдерін басынан көп өткерген.Ақтамберді толғауларының қайнар көзі-Шалкиіз. әділетке жүгінеді. тарихи оқиғалардың бел ортасында жүріп азаттықты. Бәрі де сол тұстың ауыр тұрмысынан. Өмірін түсіндіру барысында өлеңдерін дәлел ретінде пайдалану. жырау жорық-жортуылдарға мүлдем ілесіпті. Жырау баққа да. күрес шындығынан алынған тартымды тирадалар.Ақтамбердінің жай жырау емес. беделді болғандығы туралы түсінік.Дәрістің жоспары: 1.Ақтамберді елін. 93 жыл өмір сүріпті. Ақтамберді қазақтың көне жыраулық эпосының белді өкілдерінің бірі.Ақтамбердінің бейіті Семей облысы. қысқа нақлият сөздерінің шебері болса керек.Өте жастай өлең шығаруы. Ерте есеюіне сол кездегі жаугершілік заманның да әсері екеніне кеңірек тоқталу. 2.Жырау ұрпақтарының айтқан деректері. әрі батырлығымен халық арасында өте бетті. таққа да таласпайды.

Жағасы алтын. көңілі қалғанын. ерлікке шақырады. Қынжыла толғанып шығарғандары ошақ басы емес. кіріспе. біраз алысты қиялмен болжаған адам. Өзінің жырларында ол батырлардың ересен ерліктерін асқақ береді. Қоңыраулы найза қолға алып. қолымызға әлі қомақты дүниелері түсе қойған жоқ. Ақтамберді сияқты көреген жырау атамекенді тар мағынада түсінбесе керек. трибун кездеспейді. «Ақтамберді жырау (1675-1768) эпикалық жанрдың ақыны болған. Жалған айтып. өрісін айқындайды. Күрек тісін ақситып. Кезінде Ақтам6ерді толғауы да осал қызмет істемеген. ерлікке үндеу. риторикалық сауалдар. Бірақ. Кіреуке тон киер ме екенбіз. соны сыртқа шығарған. жауға батыл аттану және оның алдында тізе бүкпеуге үндеу сарыны ерекше естіледі. ірілеу боп келсе толғауға түсіп кетіп. дала заңын өздерінше жасауға тырысқан. алға ұмтылдыруға келгенде одан өткір үгітші. Қоңыр салқын төске алып.күйінде айтып кете берген. айтыспен. ерлікті. Ақтамберді творчествосында басқа тұстастарына қарағанда «меннің» көріне бастауы анықтау секілді. Қол қашырар ма екенбіз. отырықшылдықты ойлауына қарағанда. Шығыршығы торғай көз Сауыт киер ме екенбіз. Сұлуды сүйер ме екенбіз. «Көшпенді ақындардың өлеңдерінде өзара ұқсас бастау. Ал тап берген жауға қарсы жігерлендіруге. . Күдеріден бау тағып. Күмбір-күмбір кісінетіп. алыс арманын айтады. Жырау жырлары қарапайым қауымның ой. романтикасы барын Ақтамбердінің афоризмдерінен байқау қиынға түспейді. Ақтамбердінің бүкіл шығармасынан жауынгерлікке. Исі қазақтың тұтастығын. жағымпазданып тәуір көрінемін деу онда жоқ. Ол өзінің ғұмырнамасын жырларына толық түрінде болмаса да ептеп түсіре берген. Сырттан сауыт киген соң. Ақын өзінің замандас жас ұрпағын табандылыққа. сынау-мінеумен. Бала-шағасын ұмытуға. келелі кеңеспен жыраулар ел. Әзілмен. мінезін. Көшпенді тіршіліктің де өзінше бір қуаты. Эпикалық кең тынысты туындылары да болуы мүмкін. ат үстінде түн қатуға әзір. іргесінің ыдырамауын ойлаған көсем шешендердің бірі. елдікті аңсаған зиялы зергердің келбетін танытады. күн дауын шешуде зор рөль атқарған. жеңі жез. Мәселен. Тақпақ-термелерінде ішіне сыймаған ойлары жатыр. жер. Күреңді мінер ме екенбіз. күйінгенін. арманын.

лепті көтермелер. ойнаспа. Жаугершілік заманда өмір сүріп. ел арасында жүрген шығармалары бар шығар. сөзімен де Орта жүзді аузына қаратқан жыраудың ер үстінде өткізген жорық күндерін тізіп айта бермеуі де мүмкін. жесірін даулайды. Ғалымжан Мұқатовтың айтуынша: «Найманнан Қабанбай батыр мен Ақтамберді жырау жүз кісімен келіп. Меніменен. жыраулар да белсене қатысқан. батырларды Ақтамберді білмеді деп және айта алмаймыз. – деп. Сыртқы жауға шапқанда бірігіп кететін де. Ерлігімен де. Жолбарыс пенен аюдай. ішкі жағдайдағы жесір дауында. Өрлігімді сұрасаң. Пенденің бағы ашылмас. Менің ерлігімді сұрасаң. Бекіре менен жайындай. дәстүрлі теңеу. Қабанбай. Жігітті жігіт қорласа. Соған қарағанда Ақтамбердінің әлі қолымызға түсе қоймаған. 1728-1730 жылдары жорықтарға батырлар да. Ақтамберді сол кезде елудің о жақ бұ жағындағы жігіт екен. Алдын қазып орласа. Бөгембай. ел тонағыш. Бәлекет елде көбейер. Хандардың ішіндегі қаныпезер. Жырау – өз уақытының көрегені. Қарағай мен қайыңдай. Беріктігімді сұрасаң. салыстырулар қиялының көріне бастауы бой көрсетеді». Қара бұлт торласа. Зорлығымды сұрасаң. . Өзге жырауларға қарағанда Ақтамбердіде қаратпа тіркеспен басталатын өлеңдер жоқтың қасы. ханым. Құяр жауын аспаннан. оларға арнау. Даугерден сөзді әуелі Ақтамберді жырау бастап: Уа. Жылқыдағы асау тайыңдай. Әніки. Тарихи деректердің ар жағында не нәрселер жатқанын біз кейде бажайлап біле бермейміз. ер құнының тұсында өзара шыж-быждасып та қалған. ерінің құнын. өз пайдасы үшін қарапайым халық өкілдерін құрбандыққа шалатын әділетсіздерін жыраулар аяусыз мінеп-шенеген. ел батырларымен үзеңгілес бола жүріп. Олар тақта отырған хандардан тайсалмаған. Еңсегей бойлы Ер Есімге тап берген Жиембет жырау Бортоғашұлының жүрегінің түгі бар шығар деп ойлап қаласыз. Жиембет пен Марғасқада болған батылдық Ақтамбердіде болмады деп айта алмаймыз.б. қарт Бөгембай. т. толғау айтпауы қалай деген сауал туады. Ақбөкен келіп жығылар.

тіршілікке көңілі толмай. тебірене тоқтау айтады». тақырып. Шабыссаң. сөзі де мыңға татитыны рас. Жау емессің күш жетпес. Халқына қымбат жыр сыйлаған жүйріктердің қашанда бағасы өлшеусіз болмақ. ерлік пен өжеттігін және жасырмайды. . Ақтамберді мұндай ел ішіндегі бітімдерге аз араласпаған болуға керек. жеке отау тіге бастағандығына дәлел. шыдап көр. Қанды көбік жұтқызып. Намысқа тиген кір кетпес. Ерліктің қалың ортасында жүрсе де.Маңдайы қалың сорласа. Дұшпан қорлап не қылмақ. қолдың қысқалығынан жапа-зәбір шеккенін шығармаларынан танимыз. адамдарға бір табан жақын. объект жағынан Ақтамбердінің басқа жырауларға ұқсайтын да. Ақтамберді жырау табиғатқа. жырау қарапайым халық тұрмысын бейнелеуге көбірек бұрылған. қиындық пен ауыртпалықтың момын халықтың иығына түскеніне күйінеді. Сонда Қанжығалы атынан Үмбетей жырау буырқанып. «Ел күйінгенде күйінген батыр. Алғыр. Әлгі есіңізде болар. орақ ауызды шешен. Жайратамыз осы кеш! – дейді сұстанып. жалғыздықтан. бастан кешкен ғұмырлық тәжірибесін қорытады. Соғыс алаңы мен сөз майданында қатар көзге түсу екінін. Бұл да жыраудың өсиетші. Бақыт басқа орнаса. Ақтамбердіден қалған мұра әзірше 300 жолдан аспайды. Халық даналығын көркейтіп одан әрі жетілдіруші. жерден. бірінің қолынан келе бермейді. ел сүйінгенде сүйінген батыр. ерегісте мыңға татыр» демекші. Қынаптан қылыш суырмай. Ұрын келген ер қайда? Жесірім қайда тіл өтпес? Жендетті көрсет көзіме. мұңын да. мол армандағанын. елден қуат алады. Қарысқан жау бүлк етпес. Шарықтап аспанға да шығып кетпейді. Жуылмай қастың қанымен. Түр. Екі жақ пәтуаласады. Ақтамберділердің өзі де. сырын да тыңдаушысынан жасырмайды. сөз өнерін жаңа ерге апарушы ретінде көрінеді. ақыншы. кеңесші болғанын көрсететін ерекше көрініс. Желіккен басты кім кеспес! Еліңді жүндей түткізіп. Дарабоздай қолбасы Абыройын кірлетпес. кәне. Өз уақытының қашанда озық ойлы кісісі болу жеңіл міндет емес. ұқсамайтын да жақтары бар. Ақтамберді өлеңдері жыраулардың ауыз әдебиетінен бөлініп.

Сол адамгершілік пен ерлікті. жал-құйрықсыз жалғыздар» екенін анықтайды. Ауыз әдебиетінің озақ үлгілерінен өнеге алғанын жыраудың көркем тілі айтып танытады. Түбінде жақсылықтың жеңетіндігіне сенеді. қанатын қомдап. ер ақсайды жақыннан» десе. көрген. ащы шындықты . Негізінен дидактикалық сипатын сақтайды. Діттеген жеріне жетіп тоқтағанша жырау көркем сөзді барынша төгіп салады. ел қорғау. тіршілік күйі туралы түйіндері жеке болып келгенмен. Олай дейтініміз. Ақтамберді ерлікті де. «Сөзі көпке өтпесе. Бір құбылысты екінші бір құбылысқа теңестіру. Тақырыптың ішіне кірместен бұрын бес-алты ауыз. әдетте. салыстыру арқылы әдемі. білгенін. Ол дәстүрдің өмірлік орнығуын. әшекейлеп. қалыптасу кезеңін XV-XIX ғасырлардағы тарихи жырлар мен ақын. пендешілікке барма дейді. не жыр арнаған адамның өмірбаянынан баяндаудан бастап кетеді. «Кәрі ақсайды ақылдан. не одан да көп кіріспе жасайды. сол кездегі кедей қауымның ауыр тұрмысына ортақтастырып шығарады. өзара тұтас бір туындының келбетін береді. астарлап жатпайды. айшықтай ой тастайды. Ол өмір туралы көп толғайды. Тұрмыс. қарапайым тұрмысына жақын тұрады. Жырау көрген. жыраулар мұрасынан айқын көреміз». өз уайымының шеңберінде қалып қоймай. Жырау толғаулары өміріне. іштегі дертін сыртқа. көкірегіне түйгенін салмақтап. берекелі бейбіт өмірді іздеу идеялары – халықтық абзал дәстүрдің құлан иек атқан таңы. алуан ойларға батады. кемтар қауым даналығын суреттеу. шешендік өнерді де жастайынан аңсаған адам. жай-күйіне. нақылдары жарасымды. саралап қана шығарады. не табиғатты суреттеуден. өз басынан кешкенін қорытып береді. Суырып салмаға да (импровизация) іштей дайындық қажет. «Халық әдебиетіндегі адамгершілік пен ерлік. аталық өре тұрғысынан толғап екшеп. білгеннің бәрін тізе бермейді. келсе адамдық жаса. сенімді сезіледі. жырауға желпініп. жалаң айтпай. Қолымызда бар шағын шығармаларының денін Ақтамберді жасының ұлғайған кезінде шығарған шығар деген пікірге тірелеміз. Тегі. Сондықтан да Ақтамберді афоризмдері иланымды. немесе «Атадан жалғыз туғанның» халі қандай. елдікті жырлаған жыраулардың бірі Ақтамберді толғаулары мен төрттағандарында осы ізгі бағытты берік ұстанған. Мұндай әдіс. халық шешендігінен үйренеді. ондай әзірлікті жырау ауыз әдебиетінен алады. Осындай жақсы үйренудің нышандарын Ақтамберді поэзиясынан көреміз. Ақтамберді жырау сол жайды жақсы ұғындырады. көңілге қонатын сөзбен табиғи жеткізеді. Одан кейін мүдірместен жүйріктей сілтеп кетеді. Ақтамбердінің «Күмбір-күмбір кісінетіп» дейтін атақты толғауы сондай бір көркем шабыттың келісті көріністі сияқты. Ақылды да жадағай.«Атадан алтау туғанның» жүрегі қалай. қияға сілтерге қажет. шебер күйде. Ғибрат. Жыраудың халық үшін қадірі сонда жатса керек. Жетім менен жесірді ішіп-жеп. туу шағы болатын. түйгенін жырау зерделі насихатпен. еркін. оны қорлауға қарсы шығады.

аңғарамыз. «Жауласарға жау емес, дауласарға дау емес, жақынға қылман
зорлықты» десе, адам қарым-қатынастарының күрделі, астарлы екенін шебер
тілмен түйеді.
Жыраудың тұжырым-түсініктері өз ортасының қоғамдық түсініктерінен,
әдет-ғұрпынан, салт-санасынан хабар береді. Ақтамберді айтпағын аса
жұмбақтамай, ашық үнмен, қанық бояулармен береді. Ләззаттан гөрі, тұрмыстан
жеген опығының молдығын жасырмайды. Жинақы, жұмыр шумақтарға терең ой
сыйғызып жібереді. Ру мәселесіне емес, рухқа көңіл бөледі. Топшыларын
өрнекті, таза тілмен жеткізе біледі.
Дәрісті бекіту сұрақтары:
1. Ақтамберді толғауларының қайнар көзі кімдер?
2. Ақтамбердінің зираты қайда?
3. Ақтамбердінің Қаракерей Қабанбайға қандай қатысы бар ?
Әдебиеттер: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 9, 10, 11, 12, 13, 15, 17, 19, 21, 22, 24, 25, 26, 27,
28, 29, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 36.

ДӘРІС 9. ТӘТІҚАРА АҚЫННЫҢ ӨМІРІ, ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ.
Дәрістің мақсаты: Бізге жеткен жырлары аз болса да тіл байлығы

өткірлігімен әдебиетімізде өз орнын алатындығын
дәлелдеп, өмірін, шығармашылығын меңгерту.
Тірек сөздер: Кебеже қарын,кең құрсақ,жортуыл кернейшісі,болат найза
т.б.
Дәрістің жоспары:
1.Тәтіқараның азаттық үшін күрес ұраншысы,басқыншыларға қарсы
халықты ұрысқа шақырушы жауынгер ақын, “жортуыл кернейшісі”
екендігі.
2.Оның өз заманының ең көрнекті, ең қуатты, ең алдыңғы қатарлы
жыршысы, яғни ақыны болғандығы.
3.Ұлы Шоқанның Тәтіқара жырларына назар аударуы.
4.Ақын өмірінен мәлімет.
5.Ақын есімінің әсіресе 1756 жылы қазақ жеріне басқыншылықпен кірген
Цин үкіметіне қарсы күресте ерекше танылуы.
6.Абылайдың жауынгершілікке аттанғанда жанынан тастамайтын сенімді
серігі, оның сарбасшысына дем берушісі болғандығы.
7.Тәтіқара жайында таралған әр түрлі аңыздарға шолу.
8.Шығармашылығына талдау: «Қамыстың басы майда, түбі сайда ».
Өлеңнің шығу тарихына назар аудару).
Абылай сарбаздарына қауып төнгенде, жігер беру, намыс қайрау
мақсатында туғандығы.
- Абылай заманындағы әр батырға сипаттама, баға беруі.
Тәтіқара– XVIII ғасырдағы қазақ ақын-жырауларының көрнектілерінің бірі.
Абылай бастаған сарбаздардың айтулы жырауы. Жалаң қылыштай өткір
мінезімен, табан астында суырып салма шапшаң айтқыштығымен
жорықтастары алдында үлкен беделге ие болған. Аспаннан бұрқаған қара
дауылдай, жерден шыққан қара пәледей жау төнгенде, яғни жасақтардың барар
жер, басар тауы қалмай тығырыққа тірелгенде көптің көш бастайтын серкесі
іспеттес. Сол себепті де ол:
Алдыңнан – су, артыңнан жау қысқанда,
Ер жігіттің ерлігі осындайда! –
деп, тосылып тұрған сарбаздарға ұран тастайды. Кескілескен бір ұрыста
жыраудың осы ұлағатты сөзінен кейін қара түнек бұлттың ішінен күн жарқ ете
түскендей жасақтар арындап тасып жатқан судан аман өтіпті деседі.
«Тыңдаусыз болса сөз жетім, іздеусіз болса қыз жетім» дейтін
бабаларымыздың ердің құнын екі ауыз сөзбен шешетін есті сөзге тоқтамаған
кезі кемде-кем. Өз өмірінің көбін шапқын-сүргінде өткізген қазақ халқы елін
жаудың ызғарынан, жерін жаттың атының тұяғынан қорғаштап-ақ баққан ғой.
Ол үшін ақау шықпас ауыз бірліктің, мызғымас жігердің қажет екенін өмірдің

өзі көрсеткен. Осы орайда сүттей ұйыған татулыққа кім шақырмақ, төмен
түскен еңсені кім көтермек? Мұндай кезеңде жыраудың орны өзгеше. Жырау –
халықтың қорғаны, ол ең алдымен өзін емес, өзгені ойлаған. Екінші сөзбен
айтсақ:
Алдаспан ауыр қылыш суырған,
Ажалға қарсы жүгірген, –
дегендей ел-жұртының қылышы, семсері.
Ел аузындағы деректерге сүйенсек, оның ішінде шежіре қарттардың
айтқанына құлақ ассақ, Тәтіқара Сарыкөл маңайындағы Уақ руынан шыққан,
Уақ ішінде Қалмақ деген атадан, Ақынның туып-өскен жері – қазіргі Қостанай
облысының Урицкий ауданы.
Тәтіқараның саналы өмірінің бәрі дерліктей Абылай ханның төңі-регінде
өткен. Оның себебі, жұрттың бәріне билігін мол жүргізу үшін Абылай өз
маңына ақын, жырау, шешен, батырларды топ-топ ұстаған.
Тәтіқара жыраудың «Қамыстың басы майда» атты толғауы мен Ер Шобан
жыраудың толғауы сырттай бір-біріне ұқсас. Екеуінде де көптеген батырлардың
аттары аталып дәріптеледі. Оқиғаның шығу төркіні де екеуінде бір негіздес.
Екеуі де жан қысылғанда айтылған мадақ.
Тәтіқара жырында аталатын батырлардың өмірде болған адамдар екені
тарихтан белгілі. Айталық:
Қамыстың басы майда, түбі сайда,
Жәнібек Шақшақұлы болат найза, –
дегендегі Арғын ішіндегі Шақшақ деген кіші атадан шыққан Жәнібек батыр
Абылай ханға асқан ержүректілігімен, қара қылды қақ жарып кесіп айтатын
әділдігімен, ұсақ-түйекке мән бермейтін еркек мінезді тәкаппарлығымен ұнаған.
Ш. Уәлиханов батырдың бір көрінісін былайша суреттейді: «Үнсіз темекі
тартып отырған батырға жас жігіт батыл жақындап келіп:
– Жәнібек батыр, темекіңізден мархабат етіңіз, – дейді. Жәнібек жас
батырды елемеген кейіппен темекісін өзінің қалтасына салып қояды. Аздан соң
қайтадан ұрыс басталып кетеді. Сарбаздар бірі садақпен, бірі айбалтамен, бірі
шоқпармен ханның төңірегіне жинала бастайды. «Алғы шепке шығатын кім
бар?» деп Жәнібек батыр жар салады. Сонда өзінен темекі сұраған жас жігіт
Байғазы бірінші болып саптан алға шығады. Он мың сарбазы бар қалмақтар жан
қояр емес, түтіп жеп жылжып келеді. Ақыры қазақтар тым-тырақай қаша
жөнеледі. Қалмақ басқыншыларының алдында еңгезердей ірі қалмақ бірнеше
қазақты аттарынан аударып тастап, жайпап келе жатады. Сонда Жәнібек
ақырып: «Біздің қазақтардан мына бір есерсоқтың басын шауып түсіретін бір
еркек кіндікті тумаған ба?» – дейді. Бұл сөзді естіген соң қатты намыстанған
Байғозы жаңағы атан түйедей қалмақты садағымен ат үстінен қалпақтай
ұшырып түсіреді. Қазақтар бұл уақиғаға қатты рухтанып кетіп, кері соғады да,
жеңіске жетеді. Байғозының ерлігіне сүйінген Жәнібек оған шақшасын
ұсынады. Байғозы Жәнібек батырға жақындап келіп: «Батыр, темекіні тартатын

Абылай ханның бірде «Өз батырларыңыздың ішінде қайсысы сіздің жүрегіңізге жақын?». екеуінің негізінде шындық оқиға болғанын анықтай. Деріпсәлі. ерлігі және мінезі жағынан Бәсентин Малайсары. Баянды кейде Сары. – дей келіп. Жау жағадан алғанда. ал ақылы мен ерлігі жағынан Уақ Баян бәрінен жоғары тұр». жұртына қандай қадірменді адам болғаны жөнінде мәліметтер өте мол. Біз оның бәріне тоқтап жатпаймыз. Өзге батыр қайтса да. бір қайтпайтын Сары менен Баянды айт Уақтағы. айқындай түседі: . Ит етектен алғанда. ал ерлігі жайындағы әңгімелер өз алдына бір қыруар. Бөгембай батыр – қазақ тарихындағы өте ірі тұлға. Бөгембайдың өз тұсында халқына қандай игілікті еңбек еткені. өзінің үлкен адамдығымен. Ол бар өмірін елі-жұрты үшін сарп қылған аяулы азамат. оның себебі. ол: «Ілгеріде өткен азаматтардың ішінен нағыз таңдануға тұрарлығы екеу-ақ. – деп сұрағанда.Көп қытайдың жылқысы Тұрымтайдай құнысты. Ер Абылай қорыққан жоқ. Маңдайды айт Қыпшақтағы.. олар мыналар: Бөкейді айт Сағыр менен Дулаттағы. – дейді. Менің батырларымның ішінен байлығы. аңыздар мол тараған. Тәтіқара жыраудың тағы бір өлеңі Қытай мен Абылай сарбаздарының арасында болған шабуылды сипаттайды. тағы да бірнеше қырағы батырларын қосатынын ескерткен. Осы толғаудан бізге жеткен шағын үзінді Шоқан аудармасының дәлдігін көрсетумен бірге. қалмақпен бір қатты ұрыста Баян батыр өзінің бауыры Сарымен бірге қайтыс болады. Тәтіқара толғауындағы бір топ сарбазды өз басшылығына алған Жәнібек батыр тек ерлігімен ғана емес. XVIII ғасырдың 20-30 жылдарында болған жоңғар мен қазақ жасақтарының арасындағы шапқыншылықта қазақ сарбаздарын басқарушы қолбасшы.кез енді келді». Алғашқысы Қалданға өзі барып сұрап қайтарып алған болса. Найзасының ұшына жау мінгізген Еменәлі Керейде Ер Жабайды айт. Қалданның қолынан тоқсан тұтқынын қайтарып алған Қаракесек Қазыбек пен тұтқындарға үйде отырып бостандық алып берген Уақ Деріпсәлі. зор беделімен де ірі тұлға. Жігіттік. Баян деп қосарлап атайды. Бұл жырды кезінде Шоқан Уәлиханов орысшаға қара сөзбен аударған. Осыдан бастап Тарақты Байғозының атын жұрттың бәрі біледі».. . Ағашта биікті айтсаң қарағайды айт. Біз төменде тағы алғыр батырлармен жүздесеміз. Ел ішінде ол жайында дастан. ерлікті айтсаң Бөгембайды айт. кейінгісі өз аулында отырып жаудың зәресін алды.

Бәсентин Сырымбет Оқ жіберіп ұрысты. Бұл – ақынның өмір сүрген уақытын дәлірек білуде үлкен мәні бар дерек. күштілігі. Ит етектен алғанда. бір жағынан жұрттың рухын көтеру үшін табан астында суырып салып. Бұрылып жауды шанышқанда. олардың әрқайсысына лайық қимыл-әрекетімен дәл бейнелейді.Әншейін еңкейе бере жылысты. күші басым қытай әскерлерімен табан тіреп ұрыса алмай. Онда өлеңнің кімдікі екендігі айтылмаған. Айтылмыш жырдың түп нұсқасы біздің заманымызға жекелеген үзінділер түрінде жеткен. екеуінде де шегінуге мәжбүр болады. ақын өзі көрген. Әншейін еңкейе бере жылысты. . Оқ жіберіп ұрысты». кең құрсақ Артық туған Абылай Көтере көр бұл істі: Көп қытайдың жылқысы Тұрымтайдай құнысты.Жауынгерлердің еңсесі түсіп кеткенін көрген Тәтіқара бір жағы күйінішпен. Абылай екі рет ұрысып. пәрменділігі ретінде атауымызға болады. батырлар қимылын ақын батырлар жырындағы белгілі дәстүр негізінде бейнеледі. Жау жағадан алғанда. Соның өзінде жыраудың өзіндік сөз нақышын аңғару қиын емес. Ұрыс даласын. Ақыр қалмақ қашқанда. Осының қарсаңында ғана ойрат империясын оп–оңай бағындырып алған қытайлар1756 жылы қазақ жеріне енеді. Ер Абылай қорыққан жоқ. «Кебеже қарын. нақ ортасында болған майдан көрінісін оның барша кейіпкерлерімен. Осы кішкене үзіндіден ұрыс даласының көп шындығы нақты елес береді. Дегбір қалмас сасқанда. Бәсентиін Олжабай Оны да мен ер көрдім. Осы ұрыста Абылай бастаған қазақтар саны көп. Баяндай ерді көрмессің. «Ақыл қалмас қашқанда. Яғни Тәтіқара шығармасы 1756 жылы туған.жырлап қоя береді. Жырдың тағы бір үзігін Мәшһүр –Жүсіп қолжазбаларының арасынан ұшыратамыз. Дегбір қалмас сасқанда. шегінуге мәжбүр болады. Мұны жырау сөзінің құдіреттілігі.

оның осы жұрттың өзі хан көтергендігін айта келіп ақын: «Үш жүздің баласы Ақылдасып. жоғарыда да айттық.жұрттың да қытығына тиеді. Жұртшылық санасындағы . Мұндағы бір назар аударарлық жай – үнемі хан қасында болған Тәтіқараның бұл жолы оған қарсы топты жақтауы. Тәтіқара ақынның аты аталмай қалмайды. бетті ақын болған. қазақтың өткендегі талай талантты ақынның трагедиясы. Мағауин: «XVIII ғасыр әдебиеті жайында сөз болса. оның әрі ақыны. Тәтіқараға қатысты бізге белгілі мәліметтер осындай. Бұл– жалғыз Тәтіқараның емес. әрі батыры болған. Сол көптің атынан Тәтіқара сөйлейді. біздің заманымызға жеткендері де. талғап алмайды. елге жігер берген ұран іспеттес болғандығымен құнды. Сол жорықта жалғыз Абылайдың ұлы ғана өлген жоқ. Бұл турасында М. Хан талау қылып алыңдар». Баласының өлімі жанына батқан хан бас көтермей жатып алады.Тәтіқара – қарабайыр көп ақынның бірі. әділдікті көзіне айтқан турашыл. Әрине. Бұл тұрғыдан алғанда.импровизатор ақын туғызған жырлардың дені сақталмаған. [174. Алайда осының өзі–ақ Тәтіқараның үнемі тура басуға тырысып отырған адам екендігінің айғағы іспеттес. талай жас қыршынынан қиылды. Ат құйрығын сүзіңдер Аллалап атқа мініңдер. жалпыға бірдей. тәуелсіздік жолындағы күрестің қиын кезеңінде жұрттың рухын көтерген. Ол таңдап. жоғарыдағы сөздерді айтқызған ақынның батылдығы ғана емес. сол сапарда қаза тауыпты. Әрине. – Үш жүздің баласын Бір баласындай көрмеді.сол себепті ел билеп отырған әмірші тек өз қара басының ғана қайғы –зарын шегуі – кейбір шонжарлардың да. –дейді. Бұрылып жауды шанышқанда». от–жалында туғандығымен. Бұл тұрғыдан алғанда Тәтіқара жырларының жоғалғандары да.Баяндай ерді көрмессің. жолдасып. қаза –әдепкі құбылыс. Тәтіқара «бас кеспек болса да тіл кеспек жоқ» деген көне мақалдың жөнімен реті келгенде тартынбайтын.Алайда Тәтіқара шығармалары өзінің қарбалас шақтарда. Хан көтеріп еді.Бұған мысал ретінде ел аузында қалған мына бір әңгімені келтірейік. – артында «тәңірісі» тұр. оның үлкен сөз зергері болғандығын көрсетпейді. Тәтіқараның біздің дәуірімізге жеткен шығармалары. Жаугершілік заманда өлім. Абылайдың кеше ғана «Түркістаннан келген ұл» екендігін. Қалмаққа жорыққа аттанған батырларға еріп Абылайдың тұңғыш ұлы бала жігіт Жанбай да кеткен екен.–өз міндетін атқарды деп айта аламыз.87-90бб] Тәтқара Абылаймен бірге жаугершілікте жүріп.

24. 17. ҮМБЕТЕЙ ЖЫРАУДЫҢ ӨМІРІ. жортуыл кернейшісі». өз отандастарын қайтпай ұрысуға шақырушы жауынгер ақын. 2. 22. 36. Тәтіқараның тарихи рөлін байыпты бағалаған. 31. 4. 13. 33. Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. «Көше тоқыраулы судың бойынан» деген өлеңді кімге арнап шығарған? Әдебиеттер: 1. 25. 21.28.27. ДӘРІС 10. 19. 10. 32.Тәтіқара қазақ халқының тарихындағы қиын кезеңдердің біріндегі сырт жауларға қарсы күрестің ұраншысы. – деп. 29. 9.35. 34. . 12.Тәтіқараның шыққан тегі кім? 3. 6. ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ.Алғаш Тәтіқара жырына кім көңіл аударды? 2. 11. 3.

Арнау . 5. Әсіресе. халқының бай музыкасын да жетік білуі. бәрі бір дәуір.. Бар қазынасына байыптап қарағанда батыржыраулығы ерекше көзге түсіп тұрады XVIII ғасырда өмір сүрген дуалы ауыздың бірі – Үмбетей Тілеуұлы әскери жорықтарға қатысқан. Бекболат биге. Үмбетей жырларының аса көркем келуі. Абылайды да ерекше дәріптеуі. Үмбетайдың Абылай заманындағы ел қорғаған халық батырлары туралы мадақ толғауларды шығарушылардың басы болғандығы. Әзір қолда бар шығармалары шағын. Үмбетей – бері де өмір сүрген ақын. оның жыраулық атын ерекше елге танытқан атақты батырлар туралы толғаған жырлары жайында. ғалымдар жазғандай. өлең жолдарының көбіне үш буыннан тұруы Тілеуұлы Үмбетейдің жырау ретінде артына қалдырған мұрасы аса көп емес. Байтоқ. Үмбетей жырларының басты ерекшелігі философиялық-дидактикалық мәнінде екендігі.жасынан ән-жыр. Жыраудың Бұқармен дос-жаран болуы. Академик Қажым Жұмалиев Үмбетейді Бұқардан кейін атапты. Жанұзақ. Қаһармандық жырларды. б. ақындығы да қатар жүрген кісі. 9. 3. шешендік сөздерді. өмірге көзқарастары әр басқа. Дәрістің жоспары: 1. Үмбетей есімі Бөгембай батырмен қатар аталады. Үмбетейге әкесінің әсері. Тірек сөздер:Жауқашарға. т. Бөгембай өліміне т. ХVIII ғасырдың 70-жылдарында шығарған Бөгенбай атына байланысты толғаулары жырау есімін әдебиетімізге мәңгі қалдырғаны туралы сөз қозғау. бұлардың бәрі бір таптың ақындары емес. 2.Дәрістің мақсаты:Үмбетей шығармаларының халқымыздың Тарихында ерекше орын алатын батырлар туралы бізге мәнді хабар беретіні маңызды екендігін түсіндіру. Әдебиет зерттеушісі М. 6. Шығармасының дені арнаудан тұрады. сөз өнеріне еліктеп өсуі. Үмбетей (XVIII ғ. Бәкеге. бір кезеңде өмір сүрсе де. олардың дүние тану. өз тұсындағы дабыралы ерлер жайлы тарихи поэмалар жасау ісіне белсене араласқан». (XIX г. Мағауиннің айтуынша: «.). 10. Өйткені.б. Оған белгілі дәстүрді жалғастырушы ретінде қараймыз. Сондай-ақ. Жанкісі. өз табының көзқарасынан танымақ». халықтың сөз өнерін ерекше меңгеруі. Алмашты. Шернияз.. 8. Дулат. құрметтеуі. батырлығы да. «Шығармалары өз аттарымен біздің дәуірімізге дейін сақталып келген әдебиет өкілдері: Бұқар. Әркім өмір құбылысын өз ортасы арқылы. халық әдебиетінің әсері. 7. 4. Бұнда бір мәніс жатыр. Үмбетейдің өмірі туралы болжамдар.) алсақ. Небары жеті-сегіз толғау.

сойқанды тоғыз ұлы болады. Үмбетейдің. бұлар феодалдық ақсүйектерден шыққан». Өлеңдері шешендік сөздерге жақын тұрады. XV-XVIII ғасырлар арасындағы қазақ поэзиясының дені арнау. онда басқалардан ауысып жүрген дүние көрінбейді. Бәке деген кісі Жауқашардың тоғызына ара түседі. бұл шындықтан туған шымыр жолдар болса керек. мәтелдеп сөйлейді. ел тонауға аттанып» жүрген тоғыз тентекті сынға алады. оларға араша түскен Бәкеге «не бетіңмен қорғайсың . Ақтамберді. «Алдаспан» жинағында айтылғандай. «Бұқарға» дейтін Үмбетей айтқан бірқатар толғаулар куә. толғаулар десек қателеспейміз. Үмбетейлермен аталас Жауқашар деген адамның бірінен-бірі өткен бұзық. Жырау «тоқымы кеппей топтанып. Бір жолы бұлар өздерімен ағайын көрші ауылға барымтаға шығып. Үмбетейдің шығармаларында толық мәтіні кездесуі некен-саяқ Арасынан бірдеңелер қалып отырғанға ұқсайды. халық даналығына сүйенеді. Бұған «Бәкеге». Белгілі фольклорист Үмбетейді Бұқардан кейін бекерге атап отырған жоқ сияқты. жыраулар мұрасында көріне бастағанын айта кету керек. Үмбетей жыраулық поэзияның толысқан тұсына тап келген кісі. Жиембет. Смирнова «XVIII ғасырдағы қазақ жыраулары» деген мақаласында. Бөгембай өлімін Абылай ханға естірткен жыраудың үлкен эпикалық сарынға икемі барлығын байқаймыз. С. Марқасқа. Сол дәуірдегі жыраулардың бір қасиеті – ойларынан ешнәрсе шығармаған. – деп жазады ғалым Н. Үмбетей жырларының қолда барының дені толғау. оны анық объектісі бар арнау өлеңдерінен аңғаруға болады. Тәтіқараның есімдерін сақтаған. бәрі өзінікіндей оқылады. Әрине. Ал. Үмбетей шығармалары халық поэзиясының қасиетін бойына жақсы сіңірген. Бұл өлең 1968 жылы қарт журналист Ғалымжан Мұқатовтан жазып алынған. Сонда Үмбетей әлгі әділетсіздікті әшкерелеп. Бұқар жыраулардың толғаулары толғаудың әлеуметтік келбетінің кемелденген кезеңіне келетіндігін өз еңбегінде академик Әлкей Марғұлан көрсеткен. Екі атаның арасында дау туады. «Ауызша дәстүр XVIII ғасырда өмір сүрген үш жыраудың – Бұқардың. алдымен ауызға түсетін жанр толғау екендігін. Үмбетей. өзі өмір сүрген ортаның ғана жағдайын жырға тиек еткен.жырларымен аты шыққан. Қазақ әдебиеті жанрларының тарихын еске алғанда. қайдан. «Бәкеге» атты өлеңін айтыпты. қашан алғаны белгісіз. Тәтіқара. ақылды кісі болып елестейді. Айтқандарына қарағанда әділетті. оның жеке-дара ақындар. Оны Бәкеге арнаған жолдарынан байқаймыз. Тәтіқара мен Бұқардың арасындағы орынды толтырып. үйірге салып жүрген бураларын әкеп сойып алады. Ғалымжанның кімнен. Аңыздарға және кейбір архив құжаттарына қарағанда. тарихта болған батырлардың ерлігін паш еткен Үмбетей толғаулары санаулы ақ. Үмбетейдің поэзиясында жеке-даралық творчествоның белгілері айқындау көріне бастаған. қайталаулар ұшырайды. Жалпы. Жырау мақалдап.

Жыраудың «Дін пұсырман баласы адамдықтан жерімес» деуіне қарағанда. Ұл он беске келгенше. .. Қойныңдағы қатынын.. білгені мол мейірімді адамның келбеті елестейді. адамдыққа шақырады. Еліңе жақсы жігіт атанбассың. әрі ақынның ғана аузынан шығатын сөздер. көптен шыққан батырлардың ақылшысы. келесі ғасырға жеткізген. жаманы сын таразысына түседі. Балалық. мұсылмандықтан адамды жақсартатын біраз нәрселер іздеген болуға керек. есікке Жүгіре шық. Түйенің биенің. Жауқашарға» деген өлеңі «Бәкеге» арнауының жалғасындай. Мұнда да ұлдың жақсы. Ол кезде өлеңге тақырып қоймаған. Әйелдің нашарын «Арқаңа артқан тұзбен тең» дейді. Үмбетей сөздеріне қарағанда көпшіліктің. адамның. – деп. Осы шумақтан Үмбетейдің отбасылық институтқа қандай талаптармен қарағандығын сеземіз. азарын да жасырмайтын сияқты. Кесір болар несіпке. тұрмыс философиясын тартымды бейнелейді. кеңесшісі болған кісі. жаман болса. Есіктегі құлмен тең. Қолға ұстаған қобызың. Тіл алмаса доңызың. мәселені әйел жайындағы түйінмен тәмамдайды. жалпы екеуі біртұтас дүние болуы мүмкін.Кісіні көрсең. бірлігін тілеген кісінің келбетін елестеді жырау. әй. деуге бата алмассың. Шағын қазынасының өзінен көргені. Үйіңдегі ұлың жаман болса. Қарсы алмасаң мейманды. жастық. Қарау болса. Мейманға отың басы болса суық. .Жауқашардың тоғызын» деп. Қаңтардағы мұзбен тең. Бұл – әрі батыр. – дейді жырау «Бұқарға» атты арнауында. . – деген Үмбетейдің бұл шумағындағы ойлар Бұқардың: Жабыдан айғыр салсаңыз. жауабын өзі береді. озбырларды әділеттілікке. Жақсы ұл мен жаман ұлдың айырмашылығын анықтайды. Үмбетей жырларында фәлсафа айтып келіп. аса алмассың.Бәйбішең аю болса.. кешікпе. Ұл он бестен асқан соң. Ол баладан көрген базарын да. жырау мезгілсіз келген қонақа да қуанады. кәрілік жыраулардың тұрақты тақырыптарының бірінен саналады. Өзіне сауал қояды да. айтқан жерден халықтың өзі қағып алып. жаманның қандай болатындығын нақты сөздермен келтіріп.. Өзі жорықта жүрсе де от басының тірлігін.

Әңгімеге кетермін. Мысалы: Мен пайғамбардан бастасам. Осы арқылы шешендік сөздің салмағын. Мен өгіз терісі – талыспын[134. Құн дауы ма. Едігеден бастасам. Ақтамберді» деп басталатын он үш жол өлеңі де өмірге өздігінен келмегенге ұқсайды. Ақырып жеткен Ақтамберді жырау Үмбетейге тіл тигізе сөйлейді. тұспалдап. шыдап көр. Сырт тазасы не керек. жыраулар кесімді пікір айту үшін сол тақырыптың өзіне тура кіріспей. Қырысқан жау бүлк етпес. Азуы кере қарыспын. көтеріңкі кіріспе жасап алады. Тазарт әуелі ішіңді. Ертегіге кетермін. өрісін байқатып қояды. Жырау сөзі алмас қылыштан да қуаттырақ. тура жауабын беруден тайсалмайды. Мен арғын дейтін арыспын. кәне. – деп. Қынаптан қылыш суырмай.14б]. Келтесінен қайырсам. Намысқа тиген кір кетпес. орағытып. Тура жауаптан тайсалу керек пе. Іс шындыққа тақалғанда Үмбетей. сыйлай тұра. Топқа кірер ұл тумас. үндемей қалатын кісі емес. жесір дауы ма. Сөз түбіне жетермін. әйтеуір. . өткір естіледі. Үмбетейде де жүрек бар. Ақтамбердінің айбынын басады. мерт етуі мүмкін. Шабыссың. – деген жолдарымен үндесіп келеді. Сен бұзау терісі – шөншіксің.13б]. Жау емессің күш жетпес[134. Үмбетейдің эпикалық күшінің барлығын байқататын өлеңнің бірі – «Бекболат биге» арнағаны. Қайрама онша тісіңді. Суытпа босқа түсіңді. жоқ. Қанымен қастың жуылмай. Жаман қатын алсаңыз. Үмбетейдің «Ей. Екі жырау да қарсы келгенде қандыра жауап қайтармаса көңілдері көншімейді. Ақтамбердінің екпіні жаман. «Қаһарман қылыш ала алмаған қамалды қанатты сөз алады» деген сөз өмірлік тәжірибеден туған. Тоқтататын сөз шықпаса. Бір батырының құнын қуа келіпті. ар жағында бір жәйттің бар екені анық.Жауға мінер ат тумас. Әдетте. Үмбетей Ақтамберді жырауды жақсы біле. – деуінде біраз мән жатыр.

«Баласын мақтар бас жаман. тілек жырланып отырған объектіге ауады. «Бөгембайдың ерлігін жырау өзінің алдындағы сарқылмас сөз өнері – ауыз әдебиеті дәстүрлері негізінде суреттейді. қараға да қарамайды. Үмбетейдің «Бөгембай батыр өлімін Абылай ханға естіртуі» де осы деңгейдегі толғау. «күндіз . Керісінше. Соның нәтижесінде толғаудан елін жаудан қорғаған қайсар ер. одан да биігірек тұрған көркем поэтикалық ескерткіш. қатынын мақтар қас жаман. Жырау Абылай ханның басынан «талай істер» өткенін. суреттейді. Асан қайғыдан. Бұл кейіпкер басынан емес. әр жолында өрнекті сипат бар. ортақ сипат – адамдық жылылық пен сыршылдық. бір тыныстан туған тұтас туынды. Алыстағы дұшпаннан аңдып жүрген дос жаман» десе мойындамасқа. Қазтуғаннан. Әр шумақ. «Үргеніштен мұнда келгенін». «Бөгембай өліміне». қайталанып келеді. Қара қылды қақ жарып айтады. осы туындылар алдымен ауызға ілінеді. Соңғы толғаудың айтушылардан түгел жеткені сезіледі. бас иземеске амалыңыз қайсы. шын мәнінде. Толғау еркін. Батырдың өлімін естірту арқылы өмірді жырлайды. Соған қарамастан асыра әсірелеу де. батырға өлеңмен берік ескерткіш жасалған. Жырау Бөгембай сияқты батырлардың Абылай тұсында өмір сүруін Абылайға «Тәңірім берген үлкен сый» деп бағалайды. Үмбетейдің Бөгембай жөніндегі жоқтауы халық қорғанының тамаша образы» [135. мұнда. мүдіру жоқ. «Үмбетейдің батыр Бөгембайдың өліміне арналған жоқтауы белгілі. Үмбетей – Сыпыра жыраудан. бейнелеуде де батырлар жырында қалыптасқан негізгі өлшемдер мен көркемдік тәсілдерге сүйенеді. қалған асыл сөз мұрасын ілгері апарушылардың бірі. Ерікті. Мұнда «автордың» өзі мүлдем сырт қалады да.196-197сс]. таудан құлаған сарқырама су үніндей әсерлі естіледі. суреттеледі. Сөйте тұра осы екі толғауға тән. «Бөгембай батырдың өліміне Абылай ханға естірту» атты шығармаларында ханнан гөрі қауым мен батырдың бейнесі молырақ сипатталады. Насихат сөздерінде. Үмбетей аты аталғанда.Бұқарлар ханға да. өмірде болған адамның ісі оны тікелей көрген адамның көзімен өлшеніп бағаланады. Бөгембай образы жыраулар творчествосынан көрнекті орын алады.б. Динамикалық қимыл әрекетке толы экспрессивті жолдар Бөгембайдың басқыншыларға қарсы халық күресінің тарихында алатын орнын ойып алып көрсетеді. Толғауда жоқтау. қиялдағы батыр бейнесін жасау талабы да байқалмайды. әсіресе. бар ықылас. Бұқар мен Үмбетейдің Бөгембайға арнаған жоқтауы – дәл мағынасындағы жоқтау емес.47б]. аралас ұйқасты 7-8 буынды жыр түріндегі бүтін тираданың тұла бойында бір тармақ үнемі үстемеленіп. қайтпас батырдың өр бейнесін көргендей боласың. Батырдың батырлық қимылын тануда да. төкпелі сарыннан туған. т. Ақын оның жоңғарлармен айқасуындағы ерліктерін жырлайды. Бұқар толғауы сияқты мұнда да Бөгембай ел қорғаны – батыр ретінде көрінеді. автордың кейіпкерге қатысынан көрінеді» [38.

Ерлік стихиясы жырау жанына жақын тақырып болғандықтан. . Тәңірім берген сондай сый. Уақиғаның ізі суымай тұрғанда. Бұл күмәнсіз факт». Қаздауысты Қазыбек. ал бұдан 3 жасты алып тастаңыз. жауынгер. 1778 болады. келесі түйінге жақындайды. Қашпаған қандай ұрыстан Керейде батыр Жәнібек. патриот ақынның халық қамын ойлағандығын. кейі би. «. ердің ерін ел ұмытпайтындығын. Басқа еңбектерін былай қойғанда. Абылай?! – деп және бір желіні тартады да. қара жерге отырмайтынын» айта келіп: «Ұмыттың ба соны. Абылай» деп бір түйіп тастайды. Енді бірер сөз жырау жасы мен қиссасы туралы. Шабытының шылбырын босатпаған. Жоқтаудың оқушыға қатты әсер ететін тағы бір себебі: жырау Бөгембай аттанарда қасында болыпты.. Абылай.түйе баққанын». батырлықты кемеліне келтіре жырлағандығын сеземіз. Абылай! Қаласың әлі-ақ сен былай» деп. Қаракерей Қабанбай. «еш малшыға қосылмай. Бұқардың 113 жасын 1668-ге қосыңыз. Содан барып кесек.Бұқар мен Үмбетей 1668 жылдың төлі дейік. сенің тұсыңда Сол бесеуі болыпты-ай! Кейі батыр. хан тағының тағдыры қысқа екендігін батыл ескертеді. әдебиетші Ғалымжан Мұқатов мұндай үзілді-кесілді фактіні келтіргенде Бөгембай батырдың немересі Бапан бидің қыпшақ Байсерке абызға айтыпты дейтін мына бір шумақ өлеңіне сүйеніп отыр: Үмбетей Бұқармен дос. Қанжығалы Бөгембай. Үмбетейдің Бөгембайға арнаған толғауының орны бөлек. міне. Қазір қолымызда Үмбетейдің өмірін айқындап көрсететін 1500 жол материал бар». – дей келіп. халық батырларын мадақтайды. жеткіздім» деген жолдары соған айғақ. «Дүние кезек. Қудауысты Құттыбай. Ақмолада тұратын журналист. еркін. Үмбетей толғауды ыстық қалпында төгіп салған. «Батырды қолдан өткіздім. құрдас екен. адамдық жасауға шақырған жырау бейнесі алыстаған сайын ұрпағы үшін тұлғалана түспек. сәлемін.Мұқатов жыраудың туған жылын анықтауға кіріседі. жұмыр жыр дөңгеленіп түсе қалған. 1781 болады. сонда Үмбетей. Әділ билік қылысқан. Қайтыс боп үш жыл бұрын құса дерттен. осы 1778 жылы.. міне. «Біз Үмбетей мұрасына бала күнімізден қанықпыз. Ғ. елдің жай-күйін ойлаған. Ұмыттыңба соны. Аруағыңа болысқан. яғни 110 жасында дүние салған. барынша тебірене жырлағаны байқалады.

Жұмағұлдың «Қиссаны таратушыдан бірер сөз» деген қосымша анықтама өлеңінде: Төлеш-ау. анығын. Хан мен жырау бірбірінен қашықтайды. Ғ. Бапан би өз тұсында бопты жайсаң. Қиссаны аузымен жұртқа жайған. жыршы Жылыбаев Жұмағұл марқұмның айтуынан 1953 жылы жазып алыпты. Аңыздың аты қанша дегенмен аңыз. жобалайды. Текстологиялық салыстырулар қажет. Ғ. бұл бір шумақ өлеңмен жыраудың қай жылдың төлі екенін бірден айқындау оңай емес. Және бір назар аударатын факт–Үмбетей Жантай батыр туралы қиссадастанын ұлғайған кезінде шығарса керек дейді. тоқетер пікір айту асығыстыққа апарып соқтырады. әкесінің полковник Ладыжинскийге тапсырған қолжазбаларынан «Жантай батырды» да кездестірген. Жұрағаттарын «Ақмола облысының «Ленин» совхозына қарасты Шөкей селосынан көрдік» дейді зерттеуші. Ұрпақтың ұрпағына ұзап кеткен. аңыз-әңгіме солай айтады деп.Жыраудың жыры елін сусындатып.М.Қиссада Жантай бастаған батырлар тобының әрекеті мен халықтың сол тұстағы ауыр тұрмысы баса көрсетілген. «Ғалым-саяхатшы Шоқан кейін архивтерді ақтарып жүріп. Ол ойымызды әсіресе соңғы екі жол шегелей түседі. – дейді. Атқыбай – Үмбетейдің шөбересі. Кей жерін кейінгілер көп ұлғайтқан[134. Мұқатов Үмбетейдің шөбересі Атқыбай жайына да тоқталып.109б]. Әрине. Қиссаны онан бұрын Бапан айтқан. әрі жыршысы болады. – . үйрендің сен мұны қайдан? – Дегенде ол ұқтым деді Атқыбайдан. Үмбетей кедейліктің тауқыметін көп тартып. Атқыбай жыраудан бұрын қиссаны Бөгембай батырдың немересі Бапан би айтыпты деген сөз бар.Қазір оны Шоқан шығармалары – ның профессор Н. бұл нұсқаларды өзара салыстырып. бұл шығарманың екі-үштей нұсқасы қағазға түсіпті. тіпті беріде туған қосымша шығар-ау деген күмән көмекейге тіреледі. Ғ.6-7бб]. Бір қызығы. өз еңбегімен күн кешеді. Өйтпейінше. бертін келе жырау атанып. Оның сөзіне қарағанда. Әрине. Мұқатовтың айтуы бойынша. Жырау сарай маңынан кетеді. ол жырлаған «Жантай батырдың» мән-жайын түсіндіреді.Веселовскийдің редакциялауымен 1904 жылы жарық көрген жинағының 312-318-320-беттерінен оқуыңызға болады» [134.Мұқатов 10-шы дәптердегі «Жантай батыр» қиссахиқаясын жерлесі. Мұнда Үмбетей Абылай ханға тие сөйлейді. Қазақта белгі ғой тілдің майы. асыл нұсқасын ажырату келер күндердің міндетіне кірмек. Жұмағұл Төлештен үйренген. қарт Бөгембайға әрі серік. «Жантай батыр» қиссасын Шоқаның әкесі Шыңғыс білген. Аңыз дәл айтпайды. Мынау жалғыз шумақ өлеңге ой көзімен қарасақ Байсерке абыздың тұсында емес.

28. 17. солардың іс-әрекеттері. 36. артынан жау жағы алдап тыныс алып Қытай қашады. ЗЕРТТЕЛУІ. патриотизмін.Үмбетей жырларының басты ерекшелігі неде? 2. Бұлардың портреті жеке-жеке беріледі. 2. Бөгембай бастаған қол «он мың үй торғауытпен» соғысады. қалмақты қазақ жерінен қуып. Бұлардан басқа Жантайдың немере інісі Үйсімбай. Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. 31. Қалмақ ханы Айныш атты айтулы сұлу қызын Қасымға беріп. ДӘРІС 11. Бұдан шығатын қорытынды: «Жантай батыр» қиссасы бізге жеткенше біраз қосымшалармен ұлғайып.35. Досай батырлар бар. Бөгембай. 30. . Қазақтар біліп қойғасын қалмақтар Уса-Серен дейтінді бітімге жібереді. өршіл пафоспен азаматтық тақырыпты биікке көтереді. 24. «Бөгембай өліміне» өлеңінің шығу тарихы қалай? 3. 29. Көптеген батырлар қаза табады. Қиссаға жазбаша әдебиеттің әсері бар-ау деп қалдық. 6. оны тыңдамайды. Негізгі кейіпкерлері – Қабанбай. Ендігі бір мәселе «Жантай батыр» қиссасын Үмбетей шығарып па деген сауалдың айналасынан шығады.деген сөз бар. тарту-таралғысымен қазақтарды қайтарады. Өкінішке қарай. Алғашында жеңеді. 11. ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ. Соны пайдаланып қалмақтар Абылайдың баласы Қасымды арнайы қонаққа шақырады. 10. Соғыста қазақ қолы орасан шығынға ұшырайды. 21. Бұл шығарма жазбаша әдебиеттің жемісі болар деп ойлаймыз. 9. көлемді шығармаға айналған. Жырау бар ақындық қиялын жұмсап. 13. Қисса авторы жаугершілік замандағы халық бірлігін. Қарсы жақтың қулық-әдісін түсінген Жантай батыр хан баласы Қасымға қарсы шығып. ауыз бірлікті жырлайды.Үмбетей толғауларында Абылай бейнесі қалай сипатталған? Әдебиеттер: 1. Батырлар тобы «Жауды аяған жаралы боп қалатұғын» деп ескертеді ханға. Ол Абылай ханды алдап түсіреді. 12. атамекенді босату керек дейді. Он бір буынмен келісті жазылған. 32. 25. 26. 27. Стиліне қарағанда авторы басқа адам сияқты. 19. той жасап. 3. Жантай батырлар. Еріп барған кісілердің ішінде Үмбетей жырау да болыпты. 33. БҰҚАР ЖЫРАУДЫҢ ӨМІРІ. Хан тыңдамайды. 22. 34. 4. 5. Атан. Шығармада өз жерін жаудан азат ету мақсатында қазақтардың жүргізген күресі көрсетіледі.

Потаниннің Бұқардың біраз өлендерін жинастыруы.Шығармашылығы өз заманының . өзін бірыңғай сол күрес жолына арнады.б зерттеулері жайынан мәлімет. 5. Абылай ханға қызмет көрсетуі. С. Алқакөл сұлама» атанған аумалы-төкпелі заманға душар болған ел-жұртқа «бір жағадан бас. Қоржас. 2. Қ. Тарихта «Ақтабан шұбырынды.Жұмалиев. Аполатонның ақылы керек” деген сөзі. Аюбтың сабыры. қолбасшы-көсемнің қажеттігін ерте түсінді. ә)Шоқанның Бұқардың Абылай туралы екі өлеңін орысшалап хатқа түсіруі.Қ. Дәрістің жоспары: 1. тарихта қалу-қалмауы екіталай кезеңінде тұрмыс кешкен жырау өз толғауларында сол тұстағы көкейтесті. т.Мағауин.Бұқар шығармашылығын жинастырған атақты Мәшһүр Жүсіп жайында сөз қозғау. Әдебиет тарихынан елеулі орын алып. Абылай хан т.Абылайдың алдында беделді. солардың өшпес әдеби бейнесін жасауға күш салды. 7.Бұқар поэзиясының көтерген тақырып жағынан әр алуандығы. Осының бәрі. Оның жыр-толғауларының үнемі әлеуметтік өткір мазмұнға құрылып отыруының басты себебі де осыдан. . қабырғалы биі болуы.Бұқардың ХVIII ғасырдағы қазақ әдебиетінің ең көрнекті өкілі болғандығы.Бұқар поэзиясының қазақ әдебиетінің алтын қорынан алатын орны. түптеп келгенде. Абылай да тәуелсіздік үшін жан сала күрескен халық мүддесін терең түсініп. 4.Бұқар шығармашылығының зерттелінуі: түгел жазамын дегенге: Нұхтың өмірі. бір жеңнен қол шығарып» басқыншы жаудың бетін қайтарып. осындай жауапты сәтте шоғырланбай шашырап жатқан халықтың басын тас түйін біріктіру арқылы қанқұйлы жауға тойтарыс беру ісін ұйымдастыра алатын аса алғыр. 8. жыраудың туған халқының бірлігі мен болашағын ойлау мақсатындағы ерлікке парапар іс-әрекеттерін аңғартады. Мұндай ақылы мен айласы астасқан кемеңгер басшының үлгілі істері мен оның төңірегіндегі белгілі батырларының жанқиярлық ерліктерін жырау үнемі асқақ жырлап. соның бірден-бір жоқшы-жыршысы бола білді. б)Г.өз ортасы. 6. в)“Тауарих хамсада”. Тірек сөздер: Арғын. ең алдымен. Жырау. немесе жау табанында бір жола жаншылып құрып біту мәселесі көлденең тұрды. Халық өмірінің алмағайыпаласапыран.оның әлеуметтік саяси келбетінің айнасы екендігін ашу.б. өз тәуелсіздігін қорғап қалу. артына өшпес мұра қалдырған көрнекті жыраулардың бірі – Бұқар Қалқаманұлы.Мұқанов.Дәрістің мақсаты. “Таң” журналында кейбір өлеңдерінің шығуы. күрделі мәселелерге жауап іздеп. Төртуыл.Бұқардың Тәуке ханға. осы ұлы мақсатқа орай ол әйгілі Орта жүз ханы Абылайға зор сеніммен қарады.Мұхаметханов пен М. 3. сөйтіп. Тәуке хан.

Мағауин жыраудың Тәуке хан тұсында жасап. Сол Үмбетей айтты деген бір жырдың алғаш 7-8. Бегімбет. Сонда жырау.). бұл кісінің айтуынша. Абылай өлімінен (1781 ж. Абылай». Бұқар жыраудың өмірі мен шығармаларын қалың көпшілікке насихаттау мақсатында бір топ мерекелік мақалалар мен бір кіші-гірім зерттеу кітапша жарық көрді. яғни алғашқы кездегі 94 жаста қайтыс болды деген дәйектемеге біршама ұқсас пікірді кезінде Қ. одан – Қаржас. одан – Мейрамсопы. Бұл мерзім Абылай хан қайтыс болған жылға тұстас келеді. ертеректе А. Қалқаман. Ал.) 4 жыл бұрын. 1781 жылы 113 жасында өлген дейді. 1685 жылы туып. Бұқар жыраудың асыл тегі туралы қолда бар деректер мынадай: Арғыннан – Қодан. Қалқаманнан –Бұқар жырау. соның оң тізесін басқан қабырғалы да сәуегей биі. әлі күнге дейін жыраудың туған. О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты дайындап. № 31. Абылайдан кейін өлген деген тұжырымына орай Бұқарды 1668 жылы туып. яғни 1777 жылы қайтыс болған деп тұжырымдалады. Рымбет. Мұхаметханов ұсынған болатынды («Қазақ әдебиеті» газеті. X. зиратының басында отырып Үмбетей жыраудың жырлағаны» деген жаңадан табылған толғауы бойынша ой қорытып. ақылшы-кеңесшісі ретінде өткені мәлім. Назар. толғауларынан тыс. осы . одан – Қара (Қарақожа). Жолымбет – Келімбет. Бұған жыраудың бұрыннан мәлім жыр. 1787 жылы 94 жасында қайтыс болды деп көрсеткен еді. Сондай-ақ. Ал енді. одан – Дайырқожа (Ақжол). Бұқар жырауды 92 жасында қайтыс болды деген пікір ұсынады. негізінен. одан – Алтынторы. одан – Сүйіндік. өлген жылдары бір ізге түспей. Бұқар жырау қазіргі Қарағанды облысына қарайтын (бұрынғы Баянауыл) Ульянов ауданының Далба тауы бойында дүниеге келіп. Бұл орайда Қ. Жұмалиев өзінің қазақ әдебиеті тарихының екінші томындағы Бұқар туралы жазған тарауында жырауды 1693 жылы туып. Автор Бұқардың замандасы Үмбетей жыраудың «Бұқардың асында. Құлыке. екіншісі – Қазақстан Республикасы Ғылым академиясының М. Алайда. сол мекенде қайтыс болады. 1993 жылы жыраудың туғанына 325 жыл толған мерекелі тойында оның басына үлкен күмбез орнатылып. Тек саналы ғұмырының бәрі түгелдей дерлік Абылай ханның қасында. Артық. Сүйіншәлиев пен М. Абылай. кейін 11 буынды өлең өлшемімен жазылғанына күдіктенбесек.Бұқар жыраудың ұзақ жасаған жасындағы өмірлік деректері бізде көп сақтала бермеген. Алтынторыдан – Мәмбетәлі. «Мұраттас» орталығы бастырған жинақ). жоғарыда айтылған екі болжам-тұжырымнан тіпті өзгеше. Қарағанды қаласында осы мерекеге арнап ғылыми-теориялық конференция өткізілді. әркім әр түрлі пікір-болжамдар ұсынып келеді. Сейдімбеков жариялаған кейінгі нұсқа да енді. Бегім. 1982 ж. сол жылы тұңғыш рет жырау жырларының жеке жинағы екі рет басылды (бірі – «Жалын» баспасынан шыққан «Әй. Өз өлеңдерінде келтірілген деректерге қарасақ жыраудың жоқшылықтың зардабын көп тартқан адам болғаны көрінеді. Бұқардың да үрім-бұтақтары аз емес. бұлардың көбі сол Бұқар жырау дүниеге келген атамекенді қоныс етіп отыр. 32. Жолымбеттен – Қойсары.

шұғыл шақыртыпты деседі. Мұндағы берілген түсінікке қарағанда. Журналда басылған жыраудың екі жыры біздегі сол аттас өзге толғауларға өте ұқсас. ханым.ойдың көңілге қонатынын. Шақырған соң келдім. «Балқаштағы атақты Шашубай ақынның айтуымен» деген ескертпе жасаған. Дүйім жанның қоры екен. оның туған жерін Бұхар маңындағы Жиделібайсын. Хан жарлығы қатты болды. Бұқар жыраудың Абылайға айтқан бір жырында: Менің жасым тоқсан үш. Әдебиетші Қ. Тоқсан үште қария Енді саған табылмас. – дейтіні және тағы бірде: Күнінде мендей жырлайтын. – деп толғайтыны бар. Сондықтан осы айтылған жылдардың біріне үзілді-кесілді тоқтап. бір жүйеге келтіру қажет. Бұған себеп: Бұқардың әкесі Қалқаман батыр қалмақ шабуылынан ығысып. Бұдан тыс Бұқардың: Тоқсан бес деген тор екен. сол төңірекке барған делінеді.. Кет дегендей мені сөйлетпей не еттім? Бір ауыз сөз сұрамай. әбден қалжырап. Мені шошытып түбіме жеттің. Бұған жариялаушы «Кәріқұлақ» деп қол қойып. Қалай дегенде де. бұған да шәк келтірудің жөні жоқ сияқты. дәйектілігін айтқан жөн. Бұған қарасақ. бірақ айырмашылығы да аз емес. Шыбын жаннан тәтті болды. – дейтінін де білеміз. Жіберген уәзіріңізге екі жауап айта алмай. қор болып отырған кезін жырға қосқан сияқты. Қазақтың бала атын туған жеріне қарай қоятын көне дәстүрін ескерсек. Суыт хабарды естіген жырау хан жарлығымен Абылай хан ордасына келіп жыр толғапты. Бұқар жыраудың Абылай ханның қасында отыратын кеңесші-жырауы болып қалай келгені туралы бір қызықты дерек «Әдебиет майданы» журналының 1935 жылғы № 1-2 сандарында жыраудың «Бұл кісі жылқыменен бір ат берсін» деген жырымен қоса түсінік ретінде келтірілген. жырау 95 жасқа да келіп. Ендігі бір-екі ауыз сөз Бұқардың туған жері туралы. кет десең кеттім. Мұнан да былай сөйлеуім Маған да болар ауыр күш. Мұхамедханов сол Үмбетей жырында айтылған деректерге сүйене отырып.. Бұқар жыраудың 92-95 жас аралығында қайтыс болғаны шындыққа сай келетін тәрізді. Кел десең келдім. «басын аламын» деп уәзірін жіберіп. – . басыңды кесемін деп. Жарлығыңды қайтармай. Абылай Бұқар жыраудың бір ісіне қатты ренжіп. Елібай деп көрсетеді.

қайда барасың?». «Қалданменен ұрысып ». Содан хан қара көз. «Таң» журналында басылған жырларды айта аламыз. Бұқар шығармаларының бізге жеткен асыл үлгілерін айтқанда. Қалмақты қашырдың. біз. «Керей. «Ханға жауап айтпасам» атты бір топ өлеңдері жарык көрді. сен он бір жасыңда» атты толғауларын бастырғаны мәлім. «Айналасын жер тұтқан». Бұқар шығармаларын жариялауда С. Абылай. Березин қорында сақталып. Алатаудан асырдың. – депті. айтылу тарихын да қызықты етіп жазып қалдырған болатынды. «Абылай ханның қасында». Г. Қазаққа жер кеңейттің. «Ақсаңнан биік тау болмас». бір-екі толғауының Құрбанғали Халидұғлының «Тауарих хамса Шархи» атты . Ал. Уәлиханов. енді басына бақ. белгілі фольклорист Мәшһүр Жүсіп Көпеев есімін атауға тиіспіз. тілімді алмасаң». зерттеліп келеді. оның бір кезде Түркістанда жетім болып жүргенін. сонда Абылай райынан қайтып: «Мынаған бір үйір қысырақ айдап әкеп беріңдер». қайда барасың?». Н. солардың ғылым үшін қажетті туу. ең алдымен. сондай-ақ. Потанин. Мұнда жыраудың «Бірінші тілек тілеңіз».дей келіп. енді Бұқар жырларының ең бастапқы жариялану мәселесіне келсек. біз сол М. өзін қасында жүретін жырауы етіп алыпты делінеді. Ең соңында жырау ханға: Алтын тұғыр үстінде Ақ сұңқардай түледің. Алыстан тоят тіледің. Дұшпаныңды кеміттің. «Керей. «Атам болған жиырма бес». «Ай не болар күннен соң». Бұдан соң жыраудың бір алуан жырлары әр түрлі хрестоматиялар мен жинақтарда. Алайда. оның Ш. мерзімді баспасөз беттерінде жарияланып келді. Бұқар шығармалары XX ғасырдың 20-30-жылдарынан бастап жиналып. «Әй. М. Салған сайын үдедің. И. Сол себепті Бұқар шығармаларын сөз еткенде. «Қазақтың ескі әдебиет нұсқалары» атты жинағына жыраудың «Ай не болар күннен соң». Абылай». қояндай боз атын беріп. Көпеев жырау туындыларын ертеректе көне көз қариялардан қағаз бетіне түсірумен қатар. Алғашқы жариялануы дегенде. кейбір үлгілерінің солардың жариялануымен басылғанын. астына тақ қонғанын айтады. Бұған оның үлкенді-кішілі 49 толғауы енді. Бұқар туындылары алғаш рет толыққа жуық көлемде «Алдаспан» жинағында басылды. Бұқар «Маған хан Абылай жақсы бір ат берсін» деген әйгілі жырын толғаса керек. құйрығы қаба деп». Құдайдың сүйікті ұлы едің. «Құбылып шыққан бәйшешек». Н. қара ауыз. «Ал. – дегенде. Сейфуллин үлкен еңбек етіп. «Жал. «Ей. ең алдымен. Абылай.Көпеев жазбаларын түпнұсқа ретінде негізге алуға тиіспіз. «Асқар таудың өлгені».

. дәуір болжалын. дәуірінің тарихи сырын ашады». – дейді. Олжа. Көбінесе әрі жырау.. жалпы жыраулық поэзияның табиғатын ашуға жол салатын ғылыми ұстамды пікір деп айта аламыз. «Орда ақыны» деген ат қойып. әрбір сөзін ірі-ірі уақиғалардың. Кейбір зерттеушілер оған «Сарай ақыны». – дейді. енді бір топ әдебиетшілер жыраудың үстем тап жыршысы бола тұрса да. Бұқар сонда үлкен. дұрыс бағыт ұстағанын айтты. оның әдебиет тарихындағы орнын ашып белгілеу ісі М. Бұған белгілі жазушы-ғалым М. Ол өзінің XIX ғасыр мен XX ғасыр басындағы әдебиетке арналған ертеректегі оқу кітабында Бұқар туралы «Жыраудың мақсаты. әдебиеттегі өз орнын алды. табыс.. Өзі хан қасына жуан рудың – Арғынның қосқан «табан шөңгел биі» болуға лайық. соның орталық елі. Ол Абылайдың мақтаушысы ғана емес. міндеті – «не болса сол көңілі ашар». сыншысы да». оны XVIII ғасырдағы авторлығы сақталған тарихи әдебиеттің басы деп бағалай келіп. Әуезов зерттеулерінен басталады. Орта жүз ханы Абылай болса. Мұқанов Бұқар шығармаларының көпшілігі Абылай ханға арналып айтылғандықтан. Ә. Ол заман сыны. жуан бел руы – Арғын ішінен шыққан анық үстем тап адамы болады. Сол сөздері жыраудың таптық-қоғамдық мазмұнын көрсетіп. Бұл жағынан қарағанда Бұқар. кейінгі қазақ ақындарының бірден- .. «Қайғысыз ұйқы ұйықтатқан. бағалауда әр тұста әр алуан пікір таластары болып келді. ол өзінің дидактикалық толғаулары арқылы өмірге ескілік мұнарасынан қараса да. саяси мотив терең. Бұқар жырау туындыларының дұрыс бағаланып. әлеуметтік маңызы зор. «әлдене» дерлік сөзді айту емес. сол кезеңдегі әлеуметтік шындықты тап басып сипаттай алады деп жазады. әрі би болады. әдебиеттегі орнын белгілеп. С. ірі мәселенің тұсында ғана айтады. Ал. жырлары сол кездегі саяси-әлеуметтік тұрмыстың нақты көрінісінен туған деп атап көрсетеді. өзі сырттай Орда ақынына ұқсағанмен. қазақ әдебиетінің алты томдық тарихына жазған Бұқар туралы монографиялық тарауларында да. Соның нәтижесінде Бұқар жырау да біршама дұрыс бағаланып. қырағы саясаттың толғаушысы боп. Марғұлан Бұқар жырауды Абылай ханның белгілі жыршысы. оны сол дәуірдегі әдебиеттің басы деген тұжырым жасады. өз туындыларымен сол тұстағы ірі саясиәлеуметтік мәселелерге үн қосып. мезгіл. Қ. Жұмалиев қазақ әдебиетінің орта мектептерге арналған оқулықтарынан бастап.кітабында жарық көргенін айта аламыз («Ханға жауап айтпасам». Әуезов басқарып өткізген 1959 жылғы әдеби-теориялық конференция көп әсер етті. Бұны бір ғана Бұқар емес. абыройды ханмен қатар үлеседі. Ол: «Бұқар жыраудың шығармаларында азаматтық. Бұқар творчествосын танып-білуде. феодалдық салт-сана мен Абылай ханның жыршысы деп теріс бағаласа. ханым-ай»). Тек зерттеуші заман ағымына сай мәселеге таптық тұрғыдан келуге мәжбүр болған. тарихи уақиғаның мазмұн бағасын сөз қылады. мұнымен бірге XVIII ғасырда жасаған ақындардың ішінде жырлары бірден-бір өз атымен сақталып қалған жырау екенін баса көрсетіп.

6. 11. Ысмайылов. 10. 15. 30. 17. 22. Осындай бағаны Е.35. соңғы шығармаларында халықтық ұғымның әлеуметтік терең сипатқа ие болып отыру жәйтіне айрықша мән береді. 9. ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ. 24. 34. Дәрістің мақсаты: Көтештің қолма қол өлеңдер шығаратын жүйрік ақын. КӨТЕШ АҚЫННЫҢ ӨМІРІ.бір көшбасшы ұстазы деп бағалайды.Бұқар жыраудың өлеңдерін кім жинастырды? 3. С. 27. 25. 12. 4. 5. 29. 32. Б. 19. 36. Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. ДӘРІС 12. 33. Кенжебаев еңбектерінен де ұшыратамыз.әрі таза қазақ түсінігіндегі ақын екендігін .Бұқар шығармашылығын зерттеген кімдер? Әдебиеттер: 1. 3. сондай-ақ. Белгілі фольклорист Н. 2. 21. Смирнова Бұқар творчествосына арналған көлемді зерттеулерінде оның импровизаторлық өнерінің ерен қуаты мен демократиялық тенденциясының нығая түсу ерекшеліктеріне. 26. 31. 13.Бұқардың Абылай туралы екі өлеңін кім орысшалап хатқа түсірді? 2.28.

ауызға іліне бастайды. 5. Дәрістің жоспары: 1. бірде Абылай құныкер болып. Сүйегі арғыннан.Ақын туындыларынан ұшығы көрінетін тағдырға наразылық. Өз заманында арқалы ақындардың бірі болған Көтеш(1745-1818) –қазіргі Павлодар обылысын.Қартайғанда қатының дұшпан болды т. алауыздық желігімен Абылайға қарсы бас көтерген Мейрам руының намысын жыртқан өлең арқылы шығады.Баянауыл аймағында туып өскен. арғын ішіндегі Сүйіндіктен тарайтын Сексен ауылынан.Өнерін саудаға салмаған Көтеш қартайған шағында ен далада кісі қолынан өледі. Есіл ер жазығы жоқ неге өлтірдің!? Хан басың қарашыңмен даулы болып. әсіресе Абылай хан алдында көзге түсуі. . қарашыларымен арасында үлкен дау шығады. ақын ажалы жолбарыс ұрылардан келеді. Көтеш шығармларының жинақталуы. Шығармашылығын талдау. өз руы атынан ханнан өлген кісісі үшін құн төлеуді. 3.аңыз.кедейлікке налу сарындары–өз кезі үшін жаңалықты құбылыс еді. бағасы.тұрмыста ұшырасатын әділетсіздіктерді әшкерлеу болды.Жарлы шаңырақта туған және өмір бойы жоқшылықтан құтыла алмаған Көтеш шығармаларындағы басты сарын–кедейшілік тақсыретін жыр ету. өмірінің соңғы кезеңі туралы деректер. Ботақанды сен өлтірдің. ХVIII ғасырдағы қазақ әдебиетіндегі алатын орыны. ал енді бір деректер қазаға ақын сынын кек тұтқан әлдебір сараң бай себеп болды деп көрсетеді. Сондай-ақ бізге жеткен өлендері туралы әңгіме аңыздар. 7. 8. Оның алғаш көзге түсуі – Абылай хан алдында.б. Көтеш шығармашылығы туралы профессор Ысмайыловтың пікірі.Алғаш рет он жеті жасында. 2. Көтештің суырып-салма ақын екендігі. ал тұтқында отырған адамын босатуды талап етіп былдай дейді: «Абылай. Өлім. 4. Болашақ ақын бала кезінен–ақ атағы шығып. Сонда ешкімге белгісіз бала жігіт Көтеш сөзге көлденеңнен араласып. Мәшһүр Жүсіптің бұл жұмыстағы атқаратын істері.Бір деректердің айтуынша.дәлелдеу. Көтештің өмірінен мәлімет. Енді Көтештің шығармаларының зерттелуіне келетін болсақ Көтеш өлеңдерін жиыстырған Мәшһүр–Жүсіптің айтуынша. 6. Бала кезінен ақын ретінде елге атының кең жайылуы. Тірек сөздер: Күрелкінің бауыры күнде дауыл.

Ел аузындағы әңгімелерге қарағанда Көтеш 73 жасында дүние салыпты. үш мыңдай адам атқа қонған екен.Болады ертең жесір қатын-балаң! – деуінде үлкен сілкіністің ізі бар.. Мәшһүр–Жүсіп баяндаған оқиғадағы бізге қажетті тағы бір дерек– бұл кезде Қаз дауысты Қазыбектің жоқтығы. Мейрамға не еді сенің жапқан жалаң? Жанайды дәл бүгін күн босатпасаң. толықтыра түседі. Қайқы қылышқа тоқтамаған ханның жүзін қайратты сөз қайтаратын кездері болған. Ханнан бақыт таярда. Ханға қарсы аттанғандарды бастаушы оның ұлы Бекболат би болады. Он жеті жасар Көтештің араға киіп кетіп. енді өзін өлтіргелі жатқанда қарт ақынның : . Сонымен. өлген кісісінің құнын. Халық жадында Көтеш жайында сақталған әңгімелердің бір алуаны–оның қазасы төңірегінде. билігі де. осы бетпе-беттен басталған шығар.. Абылайдың айыбын бетіне басып айтуы жүрек жұтқандық әрекеті. Қараша жұртпен қас болар. әскери қуаты да күшейген кезден (1771ж. Көтештің ақындық алғашқы адымы. кім білсін. – деп. Ұрылар аударып атын алып.. Сөз себептен... Бұл қақтығыс та соның бірі болмасына кім кепіл. жоғарыдағы деректерге сүйеніп Көтеш ақын 1745 жылдар шамасында туған деп айта аламыз. Яғни айтылмыш оқиға 60–ншы жылдардың екінші жартысында болғандығы аңғарылады.) көп бұрын шыққан. Ал Қазыбектің 1763 жылдар шамасында 97 жасында дүниеден өткені белгілі. бірақ олардан да ақынның қартайыңқыраған кезінде өлгендігі көрінеді. . Сөз жоқ айтылмыш дау Абылайдың ресми түрде үш алашқа әмірші деп жарияланып. Дәулетіне мас болар. ел аралап жүрген кезінде жапан түзде төрт ұрыға кез болады. Болады ертең жесір қатын– балаң!» Арғыннан тараған бес Мейрамнан ру намысын жоқтап. Абылай ұрысуға шыдамайды. оған қоса көп айып төлейді. күйіп кетті салған қалаң. салдардан барып туындайды..Үстіне ақ орданың қол келтірдің! Абылай.. Көтеш өлең айтып.. Енді бір деректерде басқа сан айтылады. замандасы Шал ақын Көтешті кемелдендіріп. Нағыз ақынның ары әділет қысым көре бастағанда шындық туын көтеріп шыға келеді. Көтештің өмір сүрген дәуірін анықтауға себі тиерлік осы оқиғаның қай жылдары болғанын дөп басып айта қою қиын. Байдан бақыт таярда.

Кінәсі жоқ Көтешті тонап алып. Құйрығыңды бір ит–құс алып кетсе. –деп жазады. ердің өз басы жүз жылқы. – деген бір ауыз өлең айтуға шамасы келіпті.Сонда Көтеш қойларына арнап былай жырлайды: «Қойым–ау. Мен айтамын көзіммен көргенімді. .. бөгетсіз. өлімші қылып сабап. Қазақ ақындарының ежелгі салтында жылдам. Көтеш –импровизатор. Көтеш айтысқа түсіп жүрген кезінде бір руды. Осы тұрғыдан алғанда. оның басты адамдарын қатты сөгіп жамандаған екен. ол– ақынның кісі қолынан өлуі. Кейін сексен елі Көтешке іздеу салады.қойсаңшы өргеніңді.әзір) айтылған шығармалар. ей. Тілге келмей біреуі балталады. олардың ақындық қуатына. төрт жігіт. Қазақ ақындары кез келген тақырыпқа.Көтеш – таза қазақ түсінігіндегі ақын және күшті ақын. өлең шығарғыштық қабілетіне таңырқайды. Елінен шыққан іздеушілер Көтешті кімдер өлтіргенін осы өлең бойынша табады. табан аузында өлең шығарып айта береді дейді ол. Ақынның байлаулы тұрғанда айтқан өлеңі былай басталады екен: «Алдымнан алты пұшық анталады. Іздеушілер бір ауылда балалардың осы өлеңді айтып жүргенін естіп. Кейін сол жаққа бара қалғанда.«Жолыңды айт. Бірде жаңа жұртқа қонғанда. Көтештің руы ақындарының өлімі үшін құн даулап алыпты. Құн даулап. кел. Көтештің қазасы осы жолы болған екен. ешқандай алдын ала дайындықсыз. байлатып қойыпты. Сонымен.Алекторов өзінің бір мақаласында импровизаторлар жайында айта келіп. сол елдің байларының бірі ақынды ұстатып алып. азғана қойы түнде қотанда жатпай. сол арқылы айыпкерлерді табады. тыңнан өлең шығарып айта білмегенді күшті ақын деп танымайтын».» дейді. Халқымыздың әдеби мұралары жайында құнды еңбектер қалдырған А. Осы аурудан сірә жан қалмас білем. Енді бір әңгіменің айтуынша.Ысмайылов: «Әр түрлі тақырыпқа бөгелместен. Төртеуің көк байталға тең болғайсың. Айдабол мен Күлікке жем болғайсың» . Балтасы тиген жері қанталады. ел болғайсың. Көтештің бізге жеткен өлеңдері түгелдей экспромтпен(дайын. Көтеш – кез келген нәрсені өлеңге айналдыра алатын ақын және күй талғамайтын жүйрік. Көтештің өлімі хақындағы әңгімелер бір–ақ нәрсеге саяды. өнері жүз жылқы деп екі жүз жылқы алыпты. қолма–қол өлең–жыр айту – жүйрік ақынның бір белгісі. Ал профессор Е. өре береді.Е.

Бала–бала деуменен мазалымыз. Сексен түгіл тоқсанға болмас едім. Ел әңгімелеріне қарағанда ақын өмір бойы кедейшіліктің тақсіретін тартып өтіпті.Сен онан ала алмассың бергеніңді» дейді. «Сексен ерікке қоймадың–ау қалжыратып. жал. Шолақ байтал қақбасқа аз ба дейді. Ұсақ турап ет берсең балбыратып» . Жоғарыда келтірілген өлеңнен Көтештің шаруасы шағын адам болғандығы көрінеді. тілін беземеген. Баламызға жалынсақ жан сақтар ек. Бұл– Көтештің арлы ақын болғандығын көрсетеді. Көтештің бұл кездегі өлеңдерінен өзінің қолының қысқалығына налу. қарт ақынға асау байтал қалады. қыстауда қалып қоятын кездері де болған. Алайда тұрмыс талқысының қатаңдығына қарамастан ол ешқашан мал үшін жағын жалдап.– дегенде асаудан именіп келе жатқан Көтеш қорланып былай дейді: «Қартайғанда қатының дұшпан болды. өз алдына бір бөлек жүріп отырады екен. Ол заманда көш жөнекей ауылдың ақсақал. Бір құрдасы келіп: «Ақын. тіленшіленбеген. Әйелі қазымыр. қарта. – дейді жетімсіздіктің зарын шеккен қарт ақын. Баласымен бірігіп қысқан болды. жүректе от бар күн артта қалғандығын мойындап. өлімге бет бұрады. жүр. келіні шайпау болып. Ат болса. Қайтіп өлең айтармын алжып жатып. Қазы. көш алдына шығып аяңдай берейік». бас жарай ма? Кәрілік. жылы-жұмсақ ас жарай ма. қарасақалдары мәслихат құрысып. Бұл сөздерді естіген шайпау келін атасын тағы қианаттайды. Келін менен балаға жазба дейді. Сонда ашынған Көтеш оған да өлеңмен жауап қайырады. Алайда бойда қуат. Бірде ел көшкенде жуас атты келін мініп. Біреуі іштен. Баладан болар білем ажалымыз. мұның бәрін жақтырмайсың. «Кәрілік. Көтеш қартайған кезінде от басының қызығын көре алмапты. біреуі тыстан болды. жая. Келін деген даяр тұр тажалымыз». Қартайғанда қатының қазба дейді. Келін деген бір пәле тағы шығып. Жарлылық және сырқат салдарынан ақынның кейде елмен бірге көшіп жүре алмай. Көтеш қартайған шағында аурулы болады. . айғыр болса солар мініп.өмірге наразылық сарындарының кейбір нышандары байқалады.

Біреу жарлы. шұбыртпалы. кәрілікті. күн бұлт. зерттелген жоқ. Ұялы бәйтеректей алыстан тұлғаланады. нақылдары көбіне бірыңғай қара өлеңмен келген. XV-XVIII ғасырлардағы қазақ ақын. әріптесі Шал да айтуға келгенде алға адам салмаған саңлақ жүйріктер тобына жататыны хақ. күндемеңіз. оның замандасы. Көтеш өлеңдеріндегі зілді ирония.Үйген топырақ. батыр ақындарда кездесетін төкпелі. . Көтеш ақынның: Ай қараңғы. әлденені іркіп қалған секілді боп көрінеді. Шал мен екеуі бізге белгілі айтыс ақындарының ішіндегі ең көнелері. біреу бай. Өйткені. текстологиялық табиғаты әлі анық ажыратылып. Көтеш ақынның баспа жүзін көрген шығармалары онша көп емес. – деуіне қарағанда. нені армандағаны. Әйтсе де. екі замандас ақынның кешкен ғұмыр. түн демеңіз. жырауларының шығармаларының ара жіктері. ұйқасы. ащы юмор ол кісінің өмірден көп қорлық көргендігін баяндайды. Кейде қораштау көрінетін Көтештің төрттағандарын Шалдың шымыр да шырайлы жолдары толықтыра түседі. Бұл келешектің ісі болмақ. Алдыңғы өткен жауынгер. алма-кезектесіп айтылатын жыр жолдары Көтеш пен Шалда сирек жолығады. айтайын дегенін әрдайым қысқа сөзбен сездіріп. Ел арасында іздестірсе әлі де табылып қалуы мүмкін. Ақтамберді. белгілі бір желіге тізіп береді. Тәтіқара. мазмұн жинақылығы соны меңзейді. Өлеңдеріне қарағанда Көтеш аса діндар адам болмағанға ұқсайды. Тарихи деректер тапшы болғанына қарамастан. Екеуі де алдыңғы сапта өткен Шәлгез. Өлеңдерінің құрылысы. дін жөнінде өзіндік түсінік-пайымы болған тәрізді. Алайда Көтештің айтыстарының дені сақталмаған. Кедейшілікті. өлеңінің түрлілігі жағынан Шал басымырақ. Көтештің қолда бар өлең. әрі арналы бола түспек. мың жолға жуық әдеби мұра қалдырғаннан кейін Шал туралы сөз әрі ауқымды. нені ойлап. айналасымен қалай қарым-қатынаста болғаны өздерінің өлеңдерінен ап-анық көрінеді. Ата тілін сыйлаған адал ұлды Хат оқыған молдадан кем демеңіз. Дегенмен. яғни нені айтса да нақтыландырады. Бұқар туындыларындағы асыл ойларды одан әрмен жалғастырып. Бұл әлі анықтай түсетін мәселе ғой. қалаған тас жарай ма?!» Өлеңге бөгелмейтін тапқыр Көтеш өз заманында талай айтыстарға да түсіп жүрген. Көтештің. жастықты айту жағына жақын әкеледі. сызудан хабары болған-ау деген ой келеді. Қайтсе де Көтеш те. Өлеңдеріне қарағанда Көтеш те. Ал сақталғандары – негізінен бірер ауыздан ғана келетін қақпа сөздер. Бұныкі басқа ақындардың шығармаларына да еніп кетуі кәдік. Әлде бұл ой ақын шығармаларының бізге толық күйде жеткендігінен шығар. Шал да мұсылманша сауатты болғанға ұқсайды. жан-жақты өрісті етіп жібереді. шешеннің жазу. тегінде. Үмбетей. тіршілігі. Екеуі де өлеңмен өз өмірбаянын жасап кетті.

кәрілік т. үлгі. 36. жемісі» Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. 12. 28. Көтеш туралы профессор Е. Көтеш шығармашылығының зерттелуі жайлы не білесіздер? Әдебиеттер: 1. 25. өмірінің мәні. 11. Көтештің хандық дәуір әдебиетінен алатын орны қандай? 3. 24. 31.Ысмайылов қандай пікір айтты? 2 . мадақтаудан бұлардың құлашы аулақ жатыр. фәни. ол да өз заманының айнасы.17. 32. Өйткені. 5. 29. ерлікті жырлаған ақындардан екеуі де оқшауырақ тұрады.б. Дәрістің жоспары: . 19. 22.Батырлықты. «фәни мен бақи». ДӘРІС 13.ақыл-нақыл. 3. Сүйінішінен күйініші. 6. Ысқақ Дүйсенбаев айтқандай: «Ақын-жырау дегеніміз – көңіліне келгенін айта салатын еркін жүрген бір пенде емес. ұзынтұра фәлсафадан. 27. 10. 33. 2. ШАЛ АҚЫННЫҢ ӨМІРІ.бақи. 13. дін екендігін түсіндіру.ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ. жүгіргенінен сүрінгені. 26. 21. құрметінен гөрі көрген қорлығы басым боп келеді. Тірек сөздер: Дін. Дәрістің мақсаты: Шалдың негізгі жырлаған тақырыбы –адам өмірі. 4.

1. Шал ақынның өмірінен мәлімет,шыққан ортасы, Анасының Үйсін Төле
бидің қызы екендігі.
2. Шал ақын Шоқан Уалихановтың айтуы, бағалауы бойынша “Қазақ
халқын құраған рулар жайлы тамаша эпос жасаған адам”.
3. Шалдың -өз дәуірінең даналығын бойына сіңірген кең тынысты, қуатты
ақын болғандығы.
4. Шалдың ұрпақтарының бірі белгілі ақын Нұржан Наушабаев екендігі.
5. Шалдың 15 жастан “ақын” ретінде аты шығуы.
6. Шалдың хат тануы, оған “Мен өзім талай сөзді хатпен жазған” деген
өлеңнің дәлел болуы.
7. Шал импровизатор, төкпен ақын. Жырлаған негізгі тақырыбы-адам
өмірі, өмірінің мәні, “фәни мен бақи”, дін екендігі.
8. Шал шығармашылығында өзіндік мәні көрінген лирикалық поэзиясының
да кезігуі.
Шал ақын – XV-XVIII ғасырлар әдебиетіндегі ең көрнекті тұлғаның бірі.
Тұңғыш рет «Он бес деген жасым-ай» атты толғауы «Жаңа әдебиет»
журналында (1958, № 5) жарық көрген. Егер ақынды 1831 жылы дүниеден
кеткен деп есептесек, бір ғасырдан соң өлеңі баспа бетіне жетіпті.
Екінші дерек 1958 жылы Ғалым Малдыбаевтың «Қазақ әдебиеті» (№ 48)
газетінде жарияланған «Шал ақын кім?» деген мақаласымен ашылды. Шалдың
арғы тегінен, өмірбаянынан мәліметтер берілді. Бұрын кейбір оқулықтарда,
зерттеулерде аты ғана аталып жүретін Шал жөнінде мақала авторы біраз қысқа
хабарлар айтып, кейінгі зерттеушілердің алдына жобалы қазық сала кетеді.
Желіге тартқандай сегіз өлеңін іріктеп, оқушының алдына жайып салады. Әр
түрлі тақырыпты қозғайтын осы сегіз өлеңнің өзі Шалдың шымыр, шешен кісі
екендігін дәлелдегендей еді.
Ғ. Малдыбаев кәріқұлақ қариялардың айтуы бойынша ақынның қай
жылдың төлі екендігін анықтайды. Және 15 жасынан бастап-ақ өлеңмен
әуестене бастағанын ескертеді. Сынау, мінеуге, өсиет сөздерге жиірек барғанын
айтады. Ғалым ақсақал айтқан алғашқы деректер «XVIII – XIX ғасырлардағы
қазақ ақындарының шығармалары» (Алматы, 1962) деп аталатын кітаптың
жекелеген авторларға түсінік беретін тұсында (389-390-66.) қайталанады. Егер
«Қазақ әдебиеті» газетінің 1958 жылғы 28 қараша күнгі №48 санында Шалдың
18 шумақ немесе 70 жолдай жыры басылса, қазақ ақындары шығармаларының
жинағында 11 өлеңі, яғни 600 жолдай өлең жарияланды.
Осы жинақтың «Кіріспесінде» Қазақ ССР Ғылым академиясының
корреспондент мүшесі Ы. Дүйсенбаев Бұқар жыраудың әдебиеттегі лайықты
орнын айта келіп: «Бұқар, Тәтіқара, Ақтамберді, Шал ақындар қазақ әдебиетінің
жаңа кезеңін бастайды, жеке ақындар творчествосы туады. Сөз жоқ, бұл
ақындардың шығармалары әр алуан, кей сәтте біріне-бірі қайшы да келіп
отырады. Біз бұл жерде әдебиетімізде болған жаңа құбылысты, ауыз

әдебиетінен басқа, белгілі авторлары бар жаңа әдеби үлгілер пайда бола
бастағанын, кейін осыдан барып жазба әдебиетіміздің негізгі қаланғанын
ескертпекпіз», – деп, әрі күрделі, әрі құнды да қызық пікірмен ой тастап кетеді.
Міне, бұл секілді ескертпелер Шал жөніндегі кейін туған шағын мақалаларға
мұрындық болған сияқты.
Бұл кітапқа енгізілген 11 өлеңнің өзі Бұқар мен Дулаттың арасында Шал
секілді сері ақынның тұрғандығын айқындай түседі. 1965 жылы «Жазушы»
баспасынан шыққан «Үш ғасыр жырлайды» кітабына, марқұм Ғали Әбетовтың
көрсеткеніндей, «35 өлеңі оқушылар қауымына ұсынылды, жалпы көлемі – 441
жол». Жинақтың Ысқақ Дүйсенбаев жазған «Алғы сөзінде» Бұқар жырау
Қалқаманұлынан кейін Шал Құлекеұлының аты аталып, поэзиясына баға
беріледі. «...Қарт ақын ізгілікке сенеді, адамның жарқын жақтарын жырлауды
көксейді» деп, Шал мұрасының негізгі тақырыптарына назар аудартады.
1967 жылы шыққан «Ертедегі әдебиет нұсқаларын» құрастырушылар
Шалдың афористік поэмасын Қожа Ахмет Иассауи философиясымен
салыстырады. Осы кітаптың Шал туралы бір сөзінде «Шал өлеңді жазып та
шығаратын болған. Бірақ, ол ең алдымен импровизатор ақын еді» делінген.
Ақынның өлеңді жазып шығаруы жайында әлі күнге нақтылы деректер жоқтың
қасы. Ал, импровизатор екендігіне ешкімнің таласы болмаса керек. Сосын
«Шал мұрасынан біздің заманымызға жеткені – мың жарым жол шамасындағы
өлең мен бірнеше ғақлия қара сөздер» дейді. Біздіңше, Шалда қалыптасқан
ғақлия жоқ, бұл жайлы да үзілді-кесілді пікір айта қою қиын.
Филология ғылымының кандидаты Мұхтар Мағауин «Қобыз сарыны»
монографиясында Шал поэзиясына арнайы тоқталып, талдау жасайды. Бас
жағында Шалдың туған жылын 12 жылға кері шегеріп, яғни 1748-1819 жылдар
аралығында өмір сүрген деп есептейді. Ғалым Малдыбаевтың айтуынша, «Шал
1760 жылдың төлі сияқты». М.Мағауин Шоқан пікіріне сүйенеді. Шоқан
Шалдың эпикалық дүниелер құрастырғанын ескертеді. Ендеше, сол Шал
жинақтаған аңыздардан ең болмаса үзінді, жұқана қалмауы қалай, әлде
Шоқанның айтып отырғаны басқа Шал ма? Біріншіден, туған жылына келетін
болсақ, Ғ. Малдыбаев көрсеткен 1760 жыл шындыққа бір табан жақын тұр.
Өйткені, ол Шалды әлі ұмыта қоймаған кәріқұлақ қарттардың дерегіне сүйеніп
беріп отыр.
Егер Шалды 1748 жылғы деп шегерсек, одан біздің ұтарымыз шамалы,
оның үстіне бізде нақтылы деректер жоқ сондықтан алғашқы дерекке тоқтаған
абзал деп ойлаймыз.
Ысқақ Дүйсенбаевтың «Ғасырлар сыры» кітабында «Әдетте, біз әдеби
шығарманың қасиеттері мен ерекшеліктеріне басымырақ көңіл бөлудің орнына,
қалайда сол ақын-жыраулардың өздерімен көбірек шұғылданып, оларды талай
саққа жүгіртумен әурелендік» деген жанды пікір бар. Расында да, біз Абайдың
алдында өткен бірқатар ақындардың шыққан тегін, үрім-бұтағын тәуір білеміз

де, поэзиясына келгенде жадағай сырғытып өте шығамыз. Сонда олар егіздің
сыңарындай бір-бірінен айнымай шыға келеді.
Ақындық мұра сол өзін шығарған ортаға тығыз байланысты. «Литература
вся целиком, как целое и в своих отдельных частях, зависит от
действительности. Она зависит от нее, получая от действительности и
воздействуя на нее; зависит в своих внешних отношениях и внутренних, зависит
содержанием и формой. При этом типы зависимости весьма разнообразны», –
деп академик Д.С.Лихачев бекерге айтпаған.
XV–XVIII ғасырлардағы қазақ ақындары шығармаларының өздері өмір
сүрген қоғамдық ортамен байланысты болмаса, соншалықты шыншыл, сыншыл
терең поэзия тумаған болар еді. Мазмұн мен түрдің бірлігі де содан.
Шал шығармалары туралы да соны айтуға тура келеді. Шал өлеңдерінің
қоғамдағы теңсіздік, заман, адам жайы анық көрініп тұрады, бірақ біз әлі
атығайлық айтқыш қарттың батыр әкелеріне, өлеңдеріне сырттай тамсанып,
іштей сыналап ене алмай жүрміз. Мен марқұм Ғали Әбетовтың «Шал ақын
жайындағы жаңа деректер» деген мақаласын ден қоя оқыдым. Автор біраз
материалдарды қараған екен. Әйтсе де, әңгіменің дені Күлеке батыр жөнінде де,
соңғы бір-екі беті Шал өлеңдеріне арналады. Күлекенің батырлығын,
батылдығын аша түсетін фактілерге қаныға түсеміз де, енді Шалдың өзі
хақында азырқанып қаламыз.
Оның үстіне Шал толғауларына әлі толық текстологиялық талдау, барлау
жасалған жоқ. Ол дәуірде өмір сүрген ақын-жыраулардың шығармалары кейде
біріне-бірі атастырылып, араласатын жағдайы бар. Бұқардікі Шалға, Шалдікі
Көтешке ауысып кетіп жүреді. Бәрін бір ізге түсіретін уақыт жеткен сияқты.
Әсіресе, ғұмыр, адамның жасы, тіршілік мәнін қозғайтын жырлар тұсында
бұлар өзара үндесіп, кейде жолма-жол қайталанып кетеді. «Бұл дүниенің
мысалы», «Он бес деген жас қайда», «Асқар таудың өлгені», т.б. өлеңдер
бірнеше нұсқамен әрқайсысында кездеседі. Кейде мұндай ұқсастық
айтушылардан да, жинаушылардан кетуі мүмкін. Дегенмен аражігін ажыратқан
ақын-жыраулар мұрасын араластырмаған абзал.
Шоқанның Шал жайындағы айтқан сөзіне орай екі пікір айтылып келеді.
Ең алдымен, Шоқанның өзіне сөз берейік: «Из преданий о происхождении
киргиз замечателен джир ахуна из племени аргын, из рода атыгай и поколения
Худайберди и отделения его Баймбет-Чала, современника прадеда моего, хана
Аблая. Знающих эту эпопею теперь очень мало, по крайней мере, я до сих пор
не имел случая ее слышать». Сонымен, Шал эпикалық генеалогия жасаған екен,
әлі қолға ешнәрсе түскен жоқ деген сөзді М.Мағауин, Ғ.Әбетов қоштайды да,
зерттеуші Қ.Өмірәлиев мүлдем кереғар ой білдіреді. Үшінші оппонент: «Шал
ақынның өлеңдері деп жүрген өлеңдер Шоқан айтқан XVIII ғасырда жасаған
Шал ақынның өлеңдері емес, XIX ғасырдың орта тұсы мен XIX ғасырдың
екінші жартысында жасаған өзге бір Шал аттас ақыннын өлеңі» дейді.

бірқатар тақпақ толғауларына кітабилықтың әсері тиген секілді. Бұқар мен Шал поэзиясы жеке ақындар творчествосының басталғандығының куәсі. . Әдебиет тарихында екі Шалдың болуы да шындыққа сыйыспайтын нәрсе емес. Шалдың термелерін ілкі жариялаушылардың бірі Ғалым Малдыбаев «паспортизацияға» мән бермейді. мен едім» деген тіркестер енгізе бастады. ауыз әдебиетінен бөлініп шықты. Ол – Шал ақын Құлекеұлы. Бұлар өлеңге қоғамдық сипат беріп. ұйқасты сөзді үлкен күшке айналдырды. Бір жөндеу екінші жөндеулерге апарады да. хан мүддесінен қашық поэзия жасады. Ғ. Содан өлең өзінің негізгі нұсқасынан алыстай береді. Жеке ақын. Бұқар мен Шал өлеңдері осы тұрғыдан алғанда өздері дәуір кешкен заманның қайшылықты көрінісін айнытпай бере білді. қай уақытта. Дені баспа бетінде жарияланды. Шалдың қайтқанына бір ғасырдан аса уақыт болғанда «Он бес деген жасым-ай» өлеңі тұңғыш баспа бетін көреді. «әттеген-айларға» ұрынамыз. толық сеніммен айта қою қиын. Шалдың ептеген мұсылмандық сауаты болуы мүмкін. Сөйтіп. қол тигізеді. халық көкірегінде жатталып қалуының арқасында жетіп отыр. Ақынның өлеңдерін кейінгі жазып тапсырушыларға да осыны айтқымыз бар. 100 жыл бойы өлеңдері халық аузынан түспейді. Әдебиетке автордың өзіндік көзқарасы. ойда кейбір дүдәмалдықтар пайда болады. «Мен. стилі. Шал ақыннан бізге қалған мұра 1000 жолға жуық. Ғ. жыраулар фольклордан іргені үзілдікесілді ажыратып алмағанмен. кейбір жолдарын жеткізушілер қосып та жібереді. ақын айтты деп. шын мәтіннің шырайына көлеңке түсіре береді. Төкпе. Өйткені. біздің білеріміз әдебиет тарихында бір-ақ Шал бар. оның өз өлеңдерін хатқа түсірерлік сауаты да болған» деген сөз қосады. Екіншілері кейде мәтінін жөндеп. Шоқанның айтып отырған Шалы Күлекенің Шалынан әріде өткен сияқты. мен едім. қай жерден алынды деген мәселелерге ой көзін жүгіртіп отырғанда көп ілгері басқан болар едік. тақырыбы енді. поэзияға «Мен өгіз терісі талыспын». Халық бірден-бірге жеткізеді. Мұндай нәрселер айтушы мен жазып алушының бір принципте болмағандығынан туады.Сонда тарихта екі Шал болғандай көрінеді. Әр сөзіне мұқият қарамасақ. Малдыбаев: «Шал оқымаған адам» десе. Бірақ. Яғни өлең қашан. халыққа жақын. Әбетов: «Шал суырып салма тәсілін ұстаған импровизатор ақын болғанымен. Шалдан авторлық мәтін қалмағандықтан. орындары ауысып кеткендері де жоқ емес. шешен тілді. ауыздан-ауызға көшіп отырғандықтан. құрмет көрген жанмын».Әбетовтың есептеуінше 1348 тармақ).ең көбі «Алдаспанда» (Р. дегенмен өлеңдерінің импровизаторлықтан туғандығы аңғарылады. Шоқан таратып айтпайды. кімнен. Бізге Шал қазынасы хат арқылы емес. «Әр жерде қадыр. орақ ауызды кісі болғанға ұқсайды. Шалдың өлеңдері дәл өзі айтқандай қалпында сақталып бізге жеткен деп.

28 қараша) басылған Шал ақынның өлеңдері алынған. «XVIII-XIX ғасырлардағы қазақ ақындарының шығармаларын–дағы» Шалдың өлеңдері «Он бес деген жасым-аймен» ашылады. Шалдың қазынасы одан кеміп кетпейді. кәрілікті жетелеп» десе. Бірінші жолды дұрысқа баласақ. жалаң бас» болып келеді. ал Бұқар жырау тоқсаннан өтіп қайтты. Қайсысы дұрыс. Бұқарға жарасып тұр. Ал. «Тоқсан деген жасыңыз. Әлде «Таң ата» десе ше? Ал. бұл нақылды Бұқарға басыбайлы неге бермейміз. – деуінде мән жатыр. Мазмұны бір. Бұл өлең Бұқарда да бар екені анық. арасына жұлдызша қойылуы керек еді.Шалдың Абылайдың үлкен баласы Уәлиханға айтты деген атақты «Қонақ кәдесінде» «Таң атты жаланаяқ тоқты арқалап» деген жол бар.Ғ. 1962 жылы Ы. Шалда – 19. Айқын Нұрқатовтың 1949 жылы Молдағұл Мырзабековтен жазып алған материалдарында «жалаң аяқ. № 48. Кәрілік туралы философиясы да жетеді. Тек қана Шалдың әкесі Құлеке батыр қайтқанда айтқан жоқтау өлеңінің аяғына «Кедейлік. Әрине. Дүйсенбаевтың алғы сөзімен шыққан «XVIII-XIX ғасырлардағы қазақ ақындарының шығармалары» жинағында түгелімен «Қазақ әдебиетінде» (1958. Күнінде мендей жырлайтын. 1965 жылы жарық көрген «Үш ғасыр жырлайды» кітабы Шалды толықтыра түседі. Тоқсан үште қария Енді де саған табылмас. мұнан былай сөйлеуім маған да болар ауыр күш» десе. Шалға сыяды. «Менің жасым – тоқсан үш. Бұқарда «Жиырма деген жасыңыз» деп басталып. Он бес пен тоқсанның арасына баға беріледі. қайсысына жүгінеміз. Өтіңменен жарылма. жырауға бір телініп жүрген туындыларды реттеу текстологияның міндеті болмақ. Ендеше. Олай дейтінім: Шал дүниеден 71 жасында. жалаң бас қой арқалап» боп кетеді. өзгертулер жоқ.Малдыбаевта және «XVIII-XIX ғасырлардағы қазақ ақындарының шығармаларында» осылай да. «Таң атты» сөзі анықтау емес. Басына мұнша көтерген Жұртыңа жаулық сағынба. тоқсанмен тоқтайды. әр ақын. Енді біраз жайды салыстыру арқылы бағдарлаған дұрыс. Мінеки. Ажалдан басқа жоқ екен» дегенде Бұқардың үні басым естіледі. Менің топшылауымша осы өлең түгелімен Бұқардікі. Абылайға Бұқардың: Өкпеңменен қабынба. енді соған оралайық. Бұқарда – 14 жол. «Алдаспанда» «Жалаң аяқ. Мәтіндерде ауытқулар. «Үш ғасырда». Бұл да жеке әңгімелеуге тұратын маңызды тақырып. жабыстың ғой бала жаста» деген бір шумақ өлеңі тіркеліп кетіпті. осылай ауыс-түйіс болып. тек кейбір жолдарында ғана айырмашылық бар. «Жетпіс келді тебелеп. Шалдың өлеңдері осы уақытқа дейін шыққан жинақтардың қайсысында қалай жарияланып келді. .

Қошан Жантілеуовке де біреу жеткізеді ғой. «Арыс келді» де қайталаулардан тұрады. Мысалы. Малдыбаев мәліметтері шындыққа жақын тұр. «уассамахи дастан болар». Біздіңше. «білгіш». Сосын. Мұнда «. Айқын Нұрқатов жазып берген нұсқасы күштілеу шыққан. кейбір өлеңдерін 1949 жылы Молдағұл Мырзабековтен жазып алған Айқын Нұрқатов та осы ойды қуаттайды. сөйле. Жоғарыда аталған екі кітапта Шалдың туған. Соған сүйенген дұрыс сияқты. Кейде айтушылардың өз тарапынан «өңдеулер» енгізетіндері де табылады. табақтас болған кісім. Бірақ мұнда да алшақтықтар кездеседі. тереңдік байқатпайды.– деген төрт жол «Алдаспанда»: Қасыр-құсыр шайнайтын қайран тісім. 1967 жылы «Мектеп» баспасы шығарған «Ертедегі әдебиет нұсқаларында» 1748-1819 жылдар деп көрсетілген. Бұлардың он бірін М.Екінші «Қыздар туралы»төрт шумақтың аяқ жағы «Қорқақ емей немене. Сүйіктісін сүйірлеп кесіп жейді Дастархандас. «уассамахи уәл арузи» секілді сөздер кездеседі. берік жолдарын жадынан шығарып алып.. Шалдың қалыптасқан шымыр стиліне қарап. Шалдан түпнұсқа қалмаған соң ақын былай айтып еді ғой дейтін бізде дәлел де жоқ. Айталық. «дүниеге жалаңаш кеп..Малдыбаев «Шал ақынның туып-өскен жері қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы Октябрь ауданы Қаратал деген ауыл» дейді. Шал ақынның өмірін. Осы кітаптағы «Кез келсе сөйле дейді шешендерім» өлеңі көңілге дүдәмал туғызады.қазіргі Көкшетау облысының территориясындағы Азат темір жол станциясының маңында дүниеге келеді» деген сөз бар. жаяу қайттық» деген бір шумақ нақыл да Шалға тән тартымдылық. қашқан кісі» боп кете береді. Айқын Нұрқатов 1949 жылы жазып алған «Кәрілік туралыда»: Қатты-құттыға өтпейді қайран тісім. өлеңдерінде «шын дүнияны». Онша көп діни сөздерді сөзінің арасына қыстыра бермегені белгілі және сөз қайталай бермеген. «бұ дүнияны». Әлбетте. Ал. Шал дінге құлап берілген кісі емес. Және «ғалым». . өз жанынан қосқандай көрінеді. өлген жылы Ғалым Малдыбаевтың дерегі бойынша 1760-1831 жылдар деп берілсе. Тіс кеткен соң кетті ғой менің күшім. байқау қиын емес. Кейбір жолдарына құрастырушының да қолы тиіп кеткені байқалады. Мағауин 1964 жылы Шалдың жерлесі Қошан Жантілеуовтен жазып алады. Айтушы бұл өлеңнің белді. Дегенмен. Кәріліктің келгенін біледі ішім. «Сөйлеп қал. өлең тармақтарының тамырын басып. Әрине. Бұлар Қошанның қоспалары емес пе екен деген пікір туады. «Ескі әдебиет нұсқаларына» Шалдың 12 өлеңі енгізілген. Шал шығармаларының молырақ орын алғаны 1971 жылы «Жазушы» баспасында басылған «Алдаспан» жинағы. айтушы Шалдың айтқандарын дәлмедәл жеткізген деуге болмайды. Ғ. «есерлерім» дейтін сөздерді Шал аузынан шықты деу қиын. тілім».

Жаманды жақын дегенмен бола ма.). Тізе берсек мұндай мысалдар жеткілікті. мейманды құрметтесең. – деп берілген (Алдаспан. анасын күткен жанға. Қолжазбадан және бір мысал келтірейік: Жақсыны алыс деп жатқа санама. Мекке менен Медине үйдің іші. шыншылдығы. Оны да ескеру керек. Жолдарында айырмашылық бар. Біздіңше. Жақсы болсаң кісі хақын жеме. Жақсы атансаң басқаның хақын жеме. жаманды жақын көрме. Екі дүниеде кісі хақын жеген оңа ма? Ғалым Малдыбаевта: Жақсыны – алыс. Қайсысы дұрыс деген сұрақ туады. Малдыбаевты қайталайды. Мекеңнен де нұрлы ғой үйдің іші. Жаман адам сол болар «мақұл» деме. тілі жағынан Шалдың қолтаңбасын танытады. Әлгі балталаса берілмес берік ұйқас осы Құлекеұлында. Алыс сапар жол дейді барған кісі. «Мекке менен Медине жолдың ұшы» деп басталатын жалғыз төрт-таған барлық жерде бірдей емес. Шал поэтикалық сөздің дәмін. Атамекен. Мағауин соңғысын 1964 жылы Қошан Жантілеуовтен алған. Мекке болып табылар үйдің іші. 1949 жылы жазып алынған Айқын Нұрқатов қолжазбасына тоқтаған ыңғайлы. жеті-сегіз буын аракідік ұшырайды. Осыларды бір ізге түсірген жөн-ау келешекте. 230-6. шабыт дипазонының кеңдігі айшықты. алайда «момынның» дегеннің орнына «біреудің» деп берген. «Алдаспанда» (209-6): Мекке менен Медине – жолдың ұшы.Кесек-кесек турайды. Жан ашиды деп сенген жақын кісім. өзі жейді. . Біріншісі көркемдігі. Иман таба алар ма барған кісі? Ата-ананы. ажарлы табысқа жетелейді. М. Ата менен анаңды құрметтесең. «Жақсымын» деп момынның малын жесе. «Алдаспан» түгелімен Ғ. тамырын дәл. Ғалым Малдыбаевта қалай екенін қаралық: Мекке менен Медине – жолдың ұшы. анық тауып айтады. Қазақтың он бір буынды қара өлеңінің құдіретін Абайдан бұрын танытқан қарт шеберлердің бірі осы Шал. Алыс сапар дейді ғой барған кісі. Қолжазбада: Мекке менен Медине – жолдың ұшы. Шығармаларының дені он бір буынмен жазылған. Кейінгі екеуіне қол тигені көрініп тұр.

енді бірқатары кәдімгі ақ өлеңмен айтылғандай әсер етеді. көргенін. Сосын кейбір шумақтар Шалдікі болмауы мүмкін. «тасқа». «насқа» сөздері «бітер» етістігімен біте қайнасып. Кейде тармақтың аяғы өзара ұйқасады. оның немен аяқталатынын жазбай танисыз. Өмір тәжірибесін оймақтай сөзбен тізеді. «Күні суық болғансын түні қайтсін» дегендер халықтікі. Қына шөп секілді ол тасқа бітер. тұспалдауы. «Бұл өлім қайда жоқ». Айталық. өзінің бірнеше түрлері. Сол таяқ кемімей ме жонған сайын. Кейінгі айтушылары. Мәнерлі. кең тынысты болып келген. Кейде «шөлді біледі». тапқыр теңеулеріне тәнті боласыз. варианттары бар. Ақыннан жазба нұсқа қалмағаннан кейін оны жамап-жасқаушылар. «Жігіттің мұрты кебер мақтанарда» десе. түйгенін айтқаны басқалар үшін рухани азық еді. мал жануар басқа бітер. Үйіңнен ит жаланып шықпайтұғын Өзіңдей жатып ішер насқа бітер. әсерлі шумақтан ғибадаты кең ой түйесіз. «елді біледі». Кейбір шумақтары шешендік сөздердің жүйесіне жақындайды. . Кісі мінезіндегі олқы жайларды жіті байқап қалып. Пенделер үміт етер болған сайын. «жеңуді біледі» деген зат есім мен етістіктің тіркестері өзара ұйқасады да. Бір жолдың өзінде мінез. Теңеу. Редифтік рифмалардың ұшырасатындығын да айта кеткен жөн. үнділігі жағынан әбден келісті. символ секілді бейнелеу құралдары да соны паш етеді. әуезділік. Бір мысал келтіре кетелік: Басеке. ақыл-таяқ. «жөндеушілер» табылып қалады. дербес сипаты бар. он бір буынды өлең өлшемінде бұрыннан белгілі өлшемге қосымша кіргізу. кескін-келбет тұтас көрініс береді. өз байламын ұсынады. соның нәтижесінде аса кең тараған өлшем». нар қамыс». Шал болса сол халықтық поэзияның қолтығынан шыққан адам. Қысқалы. әуезді ұйқас жасаған. метафора. Шалдың поэзиясы он бір буындық өлшемнің мүмкіндігін мол пайдаланған. Сабырсыздықтан. ұзынды нақылдарына бірқатар жүк артты. ырғақтық құрылыс-өрнегі мейлінше ширақ және жатық. Қай кезде де өңін жоғалтпас Шал ақынның фәлсафалық тұжырымдары мен ұтымды ұйқасын былай қойғанда. «Көкала көл. Ақ пен қараның бітіспес күресінің арасында жүріп Шал өзінің шығармашылық нысанасынан ауытқымаған. Ашу-пышақ болғанда. «Таудың көркі – тас» деген баламаларды Шалдан естідік. көшірушілері ұйқасқа икемдеуі мүмкін. Ай нұрланар аспанда толған сайын. санасыздықтан сақтандырады. Ол – бөлекше. Ақын ақылдың көзімен көп нәрсені ашып көрсетеді. келісті өрнек құрайды. өзгеріс енгізу арқылы пайда болған кейбір өрнектегідей жасандылық жоқ. – дегенде «басқа». не кейінгі қоспалар сияқты. Өзі сезіп білгенін.«Өйткені. Кәрінің өлімін соққан дауылдың тынғанына теңесе. жастың өлімі сынған бәйтерекпен парапар дейді.

24. Енді біз мемлекеттер алакөз болмаса деп тілейміз. 22. Шал ақынның кемеңгерлілікке иек артар сөздері қай дәуірге де қызмет ететіндігіне дәлел болса керек. 29. анық айта білген. ДӘРІС 14. 6. 28. Жан шошырлық жаман іс. Жігіттің өзім білем дегені. 26. – Ағайын ала болғаны. Ертедегі жыршы. 35. Қазіргі өркениетке де бұл керекті ой. 11. тізгін тарттырғаны белгілі.17. Ісін көпке бергені. бар болса кімдер? Әдебиеттер: 1. жыраулар алауыз. Неден сақтанып.Шал белгілі бір зат. . 13. 27.Шалдың қазіргі кезде ұрпақтары бар ма. 34. – Басына салған ойраны. 9. Мұның өзі. ЖЫРАУЛЫҚ ПОЭЗИЯСЫНЫҢ ДАМУ ЖОЛДАРЫ. 2. неден аянбау керектігін айнаға түсіргендей айнытпай береді. 19. 3. Жердің салмақты тұсынан ойып алған кен іспеттес. 32. 31. 30. – Тастан соққан қорғаны. 5. Қаққан қазықтай сөздерін орнынан жылжыту қиын. Өсек басты болады Қыздың жасқа толғаны. 4. құбылыс туралы дәл. 21. 25. 12.Шал неше жасынан өлең шығарған? 3. Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. 10. алакөз болған қатерлі хандарды осындай сөздермен ауыздықтап. Рухани тәжірибе көпке ортақ.Шал «Қазақ халқын құраған рулар жайлы тамаша эпос жасаған адам» деген пікірді кім айтқан? 2.

5. 3. этика. халық тағдыры. Толғаулар өзінің табиғи сипатымен жүйелі оқиғасы бар жырға тонның ішкі бауындай жақын. үндес. Тәтіқара. дамыған ұлт әдебиетінің ғажап көркемдік құбылысы екендігін түсіндіру. жеке адам бейнелерін жасаған салиқалы да тартымды мазмұнымен де дараланады. Көне дәуірлерден бері фольклорлық туындылармен өзектесе. Үшінші топты жыраулықтың әбден толысып. мораль тақырыптар екендігі. Бұқар жыраулар құрайды. Тірек сөздер: Жырау. Сондықтан бұл кезеңдердің ерекшеліктерін ашып әңгімелеуді. Доспамбет шығармалары кіреді. кемелденген кезеңіндегі өкілдері: Үмбетей. жыраулық поэзияның бірден-бір көрінісі – толғау жанрының қалыптасуынан бастау қажет дер едік. Мұнда ел.Поэзияның көрнекті өкілдері Шал мен Көтеш ақын жырларының негізгі сарыны-дін.Жыраулармен қоса ХVIII ғасырдағы ақындар поэзиясы туралы. Жыраулықтың қалыптасу кезеңін белгілейтін екінші топқа Асан қайғы.Жыраулар шығармашылығының көбінің бізге жетпегені. Бұл дәуір XI-XIV ғасырларды қамтиды. 4. күрделі де қиын тұсында айтылып таралғанын аңғарамыз. Шәлгез. Толғау қазақтың «жыр толғау». (Кетбұға). шешендік оралымдар т. жарыса дамып келген бұл сала халқымыз бастан кешкен тарихи оқиғалардың көркем шежіресі іспеттес ел тұрмысының сан алуан қырларын қамтып бейнелеуге әр кез елеулі үлес қосып отырған. толғау. Толғау– әдебиетімізде өзіндік ерекшеліктерімен көрініп. Қазақ жырауларының сан ғасырлық шығармашылығын негізінен үш кезеңге бөліп қарастырған жөн сияқты. жер. аса бір жауапты. болашағы жүйелі сөз болады. жыр. Әдебиетімізде өзінің жанрлық белгі-сипаттары арқылы ертеден-ақ жеке сала болып дамыған ақындық және жыраулық поэзияның алатын орны ерекше.Дәрістің мақсаты: Жыраулық поэзияның ғасырлар бойы қалыптасып. Мұның кезеңі XV-XVI ғасырлар. Сыпыра жыраулар жатады. өмірінің. көне дәуірлерде туып қалыптасқан поэзиялық шығарманың бір түрі. Жиембет.Олардың туындыларын зерттеуші ғалымдар жайында әңгімелеу. «толғап айту» деген сөзінен алынып. Аталық. аша түсуді керек ететін тұстары бар екендігін түсіндіру. Жыраулар толғаған суырып салма жырлар философиялық ойға құрылған тұжырымдарымен де. Бізге жеткен толғаулардың халық. ең алдымен. Ақтамберді. .б. Бірінші топқа жыраулық дәстүрдің негізін қалаған алғашқы өкілдері: Қорқыт. Бұған XVII-XVIII ғасырлар жатады.Жырау толғауларын бізге жеткізуші ақындар туралы да сөз қозғау. жеткендерінең өзіде текстологиялық жағынан әлі де дәлелдей түсуді. Дәрістің жоспары: 1. жыршы. 2. Қазтуған. Осы ерекшелік мұны эпикалық жырларға көп ұқсатады. жеке термин ретінде әдебиетімізде кейінгі кеңестік дәуірде ғана қалыптасты.

ең алдымен. Сыпыра жырау туралы айтқанда. Алайда. Дегенмен. Бұл әдебиетіміздегі даралық творчествоның ең әуелде тек поэзияда. енді бірде Баяндүр ханға арналып айтылатын сөздердегі «Қорқыт атам сөз сөйлеп. аузында отыз тісі жоқ» сиықсыз да ұсқынсыз қарт болып сипатталады. Қорқыт атаның жырлары белгісіз бір себептермен бізге жетпей. Бұған әр тұста әр алуан жыраулар өз әлінше үлес қосып отырған.б. Соның нәтижесінде бұл жанр дәуір талабына сәйкес қалыпты фольклорлық үлгілерден біртіндеп оқшауланып. Сол аңыз-ертегілер мен батырлық жырларда жиі аталып. «өзінің 180 жасаған өмірінде тоғыз ханды қолынан өткізіп. Қазақ жырлары мен ноғай ертегілеріндегі Сыпыра бейнесі бір-біріне табиғи өте ұқсас. Мұның бәрінде де Сыпыра Алтын Орданың белгілі ханы Тоқтамыстың қасындағы көреген биі. оның «Жошы хан өлгенде әкесінің айтқаны» деген жалғыз жоқтау жыры мәлім. Тіпті бұдан ілгері. жыр толғады. Осы баяндаулар өзінің арнау үлгісінде келуі мен ұлағатты мазмұны арқылы да қалыпты жыраулар поэзиясына жақын тұр. жырларда тұрақтанып қалыптасқанын айқын аңғартады. Ал. оған дейін де кейбір деректерге қарағанда Ұлық жыршы. Өкінішке орай. алдын болжағыш абыз. Шоқан Уәлиханов айтқандай: «Өзгелерге жыр жырлау өнерін үйреткен бірінші жыршы – Қорқыт» та бар. оның ішінде жыраулық. Бұларда ол ел-жұртқа қадірлі ақыл иесі. тоғыз ханды түзеткен» Сыпыра туралы тарихи деректер жоқтың қасы. толғау жанрының ең алғашқы өкілдерінің бірі деп. Бұлардан Сыпыра жырау жырларының табиғаты біршама өзгешелеу. әйгілі «Қорқыт ата кітабында» әрбір келелі оқиғаларды баяндау алдында үнемі Қорқыт атынан бірде Дерсе. кемеңгер ақылшысы ретінде сипатталады. Әрбір әдеби туындылардың алғаш пайда болуы мен қалыптаса дамуы соның авторларының аренаға шығуымен тікелей байланысты десек. ақындық толғау. оның орнына сол туралы тек үзік-үзік аңыздар мен әпсаналар ғана сақталып қалған. көпті көрген көне Сыпырадан кеңес сұрайды. Бұл хиқаяны өзі шығарып.) мен ертегілерде («Құбығұл».) ғана ұшырасады. көпті көрген дана. Хан да. толғаудың дербес жанр ретінде қалыптасуы ұзақ ғасырларға ұласқанын көреміз. қара да ақыл таппай қысылып тығырыққа тірелгенде. көп жасап. Осы Ұлық жыршы «Оғызнаме» дастанында да Оғыз қағанға жыр толғап.Қазақ поэзиясы тарихына көз салсақ. т. Сыпыра жырауды атай аламыз. Сыпыра жыраудың аты да. Ұлық жыршы. көп жасағаннан «адам көрер түсі жоқ. өзі жырлады» деп үнемі қайталанып келетін жолдардың өзінен-ақ оның жырды суырып салып айтқан «Көмекей әулие» – жырау болғаны айқын аңғарылады. суырып салмалық дәстүрдің жаңа сипатты бір арнасын құрайды. яки Аталық жырауға (кейде Кетбұға деп те аталады) келсек.) бар екенін білеміз. болашақты болжайтын керемет толғаулар айтады. яки Аталық жыраудың (XIII ғ. Рас. т.б. сәуегей кісі болып суреттеледі. толғауы да белгілі бір себептерге орай эпикалық жырлар («Ер Тарғын». . Бір кезде толғау түрінде айтылған бұл жырлар кейін қара сөзге айналған тәрізді.

Марғұлан еңбектерін негізге алған жөн. енді бірде Едіге мен Тоқтамыс арасындағы кек-жанжалды басушы. Толғаудың қалыптасу кезеңінің ірі өкілдері болып саналатын Асан қайғы. тағы бірде Тоқтамыс ханға қарсы көтерілген халық толқуын кемеңгерлікпен тоқтатушы данышпан ретінде көзге түседі. шындықты тайсалмай бетке басып айтуы да осыдан. яки Баяндүр хан. жыраулар. тіпті өзінің ел тағдыры шешілетін ауыр кезеңдерде қол бастайтын әскербасы – батыр болуы да хан қасынан табылуға мәжбүр еткен. Заман талабына сәйкес жыраулар қашанда хан қасынан табылып отырған десек. Бұл туралы кезінде: «Әрбір хан өз қасында ақылшы болатын биді таңдағанда. Ол әр алуан жырларда ең әуелі Тоқтамыс хан мен Ер Тарғын батырды татуластырушы. өтімді болу керек. Бұлар қазақтың жоғарғы табынан шығып. Олардың хан қаһарынан қаймықпай қашан да батыл сөйлеп.ең алдымен. ел меңгеру жолындағы саясат адамдары болғандықтан. бұған Сыпыра жырау өмірі де айқын дәлел. Жиембет пен Есім. Көлденең кісі мін таба алмайтындай. қоржындай ауыр. Әуезов айтқандай. бертінгі Сыпыра мен Тоқтамыс. Ол кісі дала эпостарын жасаудағы жалпы жыраулардың. судырлаған ақыннан алатын. – деп М. көбінесе. – деп көрсеткен еді. Би Темір. сыртқы құрылыс-түзілімі жағынан да түлеп . азулы жуан. Бұған ақындар өмірі де айғақ бола алады. кеңес сұрар ақылгөй жыршысы. Ұлық жыршы мен Шыңғыс ханнан бастап. Асан қайғы мен Жәнібек. Ұлық жыршы мен Оғыз қаған. оны «XV-XVIII ғасырлардағы көптеген қазақ ақындарының көшбасшысы және ноғай-қазақ эпостарын («Ноғайлы жыры») бірден-бір жасаушы кісі». көпке айтқан сөздерінің бәрі ел мұңына. Толғау бұл кезеңде өзінің тақырыбының ауқымдылығы мен мазмұнының байлығы жағынан ғана емес. соның ішінде Сыпыраның ролін өте жоғары бағалай отырып. сөз тапқыш. Қазақ тағы «Әр ханның тұсында бір сұрқылтай» деген мәтелдің шығу төркіні де осы айтылған оймен терең сабақтас. Соның нәтижесінде толғау жанры өзге жырлардан табиғаты бөлек жыраулар поэзиясының дәстүрлі де өнімді бір түріне айналады. Бұқар менен Абылай хандардың іс-әрекет. Ер Шобандар сол өздерінен бұрынғы қалыпты дәстүрді жалғастырып дамытуға үлкен үлес қосты. болжағыштық. көреген сәуегейлігімен де қалыпты жырау болып танылады. қарым-қатынастарын атай аламыз. Сөйтіп. білікті ғалым Ә. ең алдымен. салауатты биі болғанын көреміз. ел қамына арналған сөздер болады». Шәлгез бен. өткір деген суырылған шешеннен. Бұлардың саяси салмағы зор болғандықтан. Шәлгез. саны көп рулардан шығуы да. өзінің көріпкел. оқтай жұмыр. Бұған дәлел ретінде көне дәуірдегі Қорқыт пен Дерсе. Сөз болып отырған Сыпыра тұлғасы үнемі біздегі батырлар жыры мен ертегілердің басты қаһарманы ретінде суреттелу арқылы өзінің жыр толғау мәнерімен де. Қазтуған. аузынан шыққан сөз де олқы болмауға тиіс. данакемеңгерлік қасиеттері арқылы әр кезеңде белгілі бір ханның қысылғанда. Доспамбет. жыраулардың әлгіндей өз бастарындағы артық қасиеттерінен тыс.

Осыны ойламай. мұның әсте болмай қоймайынын. өркен жаю кезеңі жырлары өз атымен келіп жеткен Асан қайғы творчествосынан басталады. мен айтпасам білмейсің». ханның мін-кемшіліктерін бетіне айтады. әлеуметтік мазмұн сарапталады (Асан қайғы. енді бір тобында мақал-мәтел іспеттес. одан құтылудың жолы тек Жиделібайсынға көшу екенін тектентекке айтпаса керек. терең түсінді. көбінесе. Толғау жанрының қалыптасып. тынбай алты жыл қоныс қарауы» да сол болашақ бодандықтың алдын алу болатынды. «өлтірмей жаныңды алатын. халықты толғантқан күрделі мәселелерді жырлау дәрежесіне көтерілді. Көп қырғын. Жырау осы көшіқонға қарсы болса да. осы жәйт Асан қайғының «Мұнан соң қилы-қилы заман болар» атты толғауының тууына себеп болғаны мәлім. Бейғамдықпен мен-менсінудің. сансыз шығынмен халқымыз бұл күндері . хан. ізгілік. достық. Осыған орай сол толғаулардың бір алуанында айтушының оқиғаға қарымқатынасын білдіретін көңіл-күйі мен сезім-талғамы басым болып отырса (Қазтуған. Олар адам мен адам арасындағы әр алуан имандылық. Шу бойында жеке хандық құруының өзі өте маңызды мәселе еді.толысып. өмірде бар танымал құбылыстарды әдейі салғастыра алып. қорғап қалар күштің сол тұста болмағаны жұртқа мәлім. бармақ шайнап бастан кешіріп отырмыз. бауыздамай қаныңды ішетін» зұлым отаршылдарды шортан бейнесінде сипаттап. Бұған Асан қайғы өмір сүрген кезеңнің қат-қабат қиындығы мен күрделілігі де елеулі әсер етті. адамгершілік қатынастарды (жақсы мен жаман. Жайлы мекен. Бұл тұста толғаудың әлеуметтік. «Жау жағадан алғанда. Бұған қарсы тұрар. жегенге тоқ» Жәнібек ханды жырау өлтіре сынайды. мастанудың жақсылыққа алып келмейтінін ескертеді. қазақтың алғашқы ханы Жәнібектің (XV ғ. Шәлгез). ит етектен» дегендей. дұшпандық) сөз еткенде. «Қырында киік жайлаған». Асан қайғы құтты қонысқа жаяулап келіп. түйінді толғам. Сол жұмбақтың байламды шешімін кезінде Бұқар жырау да Абылай хан сұрағына орай тап басып шешіп берген еді. қоғамдық мәні артып.) ел басқару ісіне жиі араласып отырады. өмірлік қорытынды. Батыстан төнген зор қауіптің болар зардабын Асан қайғы жұрттан бұрын болжап. Осы мәселелерге сәйкес ол «Әй. ойдың ұтымдылығы мен тиімділігін еселеп арттыруға мән берді. арнау. Осыған орай жыраулардың өз тұсындағы өмір көріністерін көркем бейнелеудегі әдіс-тәсілдері де өзгерді. қалмақ басқыншылығы да қазақ еліне оңайға түскен жоқ. «Алты атанға қос артып» атты толғауларын тудырып. Доспамбет жырлары). «ішкенге мас. дидактика үлгісіндегі жырлармен толыса түсті. болашаққа зор үміт артып. «қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған» дәуірді аңсау сол кездегі заман талабынан туған түйінді мәселе еді. Керей мен Жәнібек бастаған елдің көшіп. Міне. Жыраудың «Алты атанға қос артып. дидактикалық. ел бірлігі мен іргелі қоныс жайына арнайы тоқталады. Бұл Асан ата болжаған мәселенің немен тынғанын біздер көріп. жақсы қоныс.

үлгілі де өсиетті нақты көріністерден үлкен жинақтауларға ойысатынын көреміз. көбінесе. отаншылдық. туған жерге деген ыстық махаббатпен өріледі. әрі ұтымды етіп жеткізу үшін. Мұндай құбылыс біздің әдебиетімізде бұрын-соңды ұшыраса қоймаған жәйт. Асан қайғы жырларынан жалпы жыраулар поэзиясына тән белгісипаттардың мол ұшырасуы да заңды. алаң жұрт» атты белгілі толғауында атасы Сүйініш пен анасы Бозтуғанның бірі күйеу. Қазтуған жырау «мұздай үлкен көбелі екі шекесін» айтумен шектеліп қалмай. Көбінесе мұндай жинақтаулар жырау көздеген белгілі бір мақсатқа орай дәлелдеуге жатпайтындай ұлағатты шындық ретінде де ұсынылады. Жырау өзі есейіп. сезімдер үлкен серпінмен сипатталады. сөйлесе қызыл тілдің шешені». Доспамбет толғауларында осы сүйіспендік сарын бастан кешкен өз өмірін еске түсіру түрінде келіп. Өзінен бұрынғы жырауларда бұл жалпылық мәннен жекелікке ауысып отыратын болса. кіндік кескен атамекен мен туған елге деген махаббат. өзінің «сұлтандайын жүрісті». көбінесе. Доспамбет толғауларындағы секілді асқақ әуен. Сондықтан осы ерекшелік Асан қайғы толғауларында өмірлік құбылыс пен адамдар арасындағы қатынасты бейнелеудің тұрақты тәсіліне айналды. Жыраулар. өз жерін беріле сүюдің әдемі үлгісі деуге тұрарлықтай асқақ жыр. бүкіл күреске толы өмір жолын еске ала жырлайды. Бұл – өз елін. жыраулар. кемелдену кезеңдері болатыны даусыз. күнделікті өмірде жиі ұшырасатын танымал көрініс-құбылыстарды өзара салыстыру арқылы өз ойын орағыта жұмбақтап бейнелейтін болған. олардың ел мен жерге деген әлгіндей сүйіспеншілігі де нақтылық мәнге ие болып отырады. әдеби дамудың әр қилы даму көріністері секілді мұның да жаңа. ер жеткен оттай ыстық ата-мекенін сыртқы жаудан қорғаудан артық мақсат жоқ деп санап. кешегі мен бүгінгі өмірді. бидайықтың көл жайқаған жалғызы» екеніне дейін қалдырмай тәптіштеп суреттейді. керісінше. Айталық. қалайылаған қасты орданың сырығы». өскен ел. сол қауіптің ызғарынан әлі де біржола құтылып кеткен жоқ. Толғамы терең күрделі ойды мейлінше ұшқырлап әрі дәл. Мұның әдемі үлгілерін тұрмыс-салт жырлары мен лиро-эпикалық дастандардан да ұшыратамыз. күрделі сипаттармен толысып. Мұндай өзінің елден ерек қасиеттерін кейде көтеріп. Рас. бұларда кір жуып. айқын мұратты сипаттау кейде жыраудың өз бейнесін өзі жасау талабымен ұштасып отырады. «айдаса қойдың көсемі. бірі келін болып түскен құтты қонысы – айдынды Еділін еске алып тебірене толғайды. «буыршынның бұта шайнар азуы. Алайда. «қашағанның ұзын құрығы. Сөз болып отырған кезеңдегі жыраулар тобынан Қазтуған мен Доспамбет шығармаларын алып қарасақ. Ал. адамның сезім күйін табиғат көріністерімен ұштастыра сипаттау әдебиетімізде бұрыннан бар. Асан творчествосында. Қазтуған өзінің «Алаң да алаң. өз басынан кешкен әр алуан ерлік пен қиыншылық сәттерді өзара салыстыру арқылы ой екшегенде. Айталық. кейде бәсендете айту ара-тұра Шәлгез (Шалкиіз) жырларынан да .тәуелсіздікке ие болып отырса да.

ұшырасады. Ол – әдебиетімізде енді ғана туып, орныға бастаған толғау
жанрының өркендеп дамуына ерекше үлес қосқан жырау.
Дәрісті бекіту сұрақтары:
1. Жыраулық поэзияның алғашқы өкілдері кімдер еді?
2. Қазақ сөз маржанын жинаушы Ш.Уәлиханов қандай пікір айтты?
3. Қазақ жырауларының сан ғасырлық шығармашылығын неше кезеңге
бөлеміз?
Әдебиеттер: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 9, 10, 11, 12, 13, 17,22, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30,
31, 32, 34, 35, 36.

ДӘРІС 15. АҚЫН ЖӘНЕ ЖЫРАУ.

Дәрістің мақсаты: Жыраулардың ақын, жыршылардан ерекшелігі неде
деген мәселелер айналасында әдеби теориялық ұғым
беру.
Тірек сөздер:Жырау, жыршы, ақын, эпос, жыр, толғау, толғаныс, толғану
т.б
Дәрістің жоспары:
1.Жыраулардың ақындардан өзіндік ерекшелігін түсіндіру.
2.Жырау деген кім , жыраулық өнер туралы түсінік беру.
3.Толғап-толғап сөйлеу, ғажайып шешендікке құрылған философиялықдидиактикалық толғаулар, даналық афоризімдер мен терең ойлы ақылнақыл, мақал-мәтелге құрылған сұлу да айшықты жыр жолдары
жыраулардың негізгі белгілері екеніне тоқталу.
4.Садақ оғынан да ұшқыр жырау сөздерінен небір хандар мен дұшпандарын тұқыртуы, олардың керегінде халық үшін қолына найзасын алуы,
дана кеудесінен сөз боранын боратып, ірі қоғам қайраткерлері,қабырғалы
би болғандықтары жайында сыр шерту.
5.”Қазақ” деген аты бар дербес әдебиетіміздің алдыңғы лебі-бүкіл түркі
халқына аты ерекше тараған дала ”абызы” сөз әулиесі-Асан Қайғы
жайынан мәлімет беру.
6.Жорық жыршысы,ірі эпик,әрі нәзік лирик Қазтуған жырау туралы
әңгімелей отырып, әсіресе оның ұлттық әшекейі анық,терең суреттеу
тәсілдері өте шебер жырлары-шындығында да дала поэзиясының,
жыраулықтың биік шыңы екеніне тоқталу.
Ақындық және жыраулық поэзияның өзіндік сипат-белгілерін бұлардың
өмір шындығын суреттеудегі көркемдік тәсілдері мен белгілі бір тарихи кезеңде
аренаға шыққан авторларының нақтылығынан, ғасырлар бойы өзара үзілмей
келе жатқан дәстүр жалғастығын танытатын стильдік ерекшеліктерінен де
көреміз. Дәл осы аталған поэзияның жазба әдебиетіміздің негізін қалаған ұлы
Абайға дейін де, одан кейін де қалыпты үлгілерден табиғаты өзгеше, жеке бір
өнімді арна болып дамып келгені де мәлім. Белгілі бір дәуір талабына орай ұлы
Абай бір кезде:
Шортанбай, Дулат пенен Бұқар жырау,
Өлеңі бірі – жамау, бірі – құрау.
Әттең, дүние-ай, сөз таныр кісі болса,
Кемшілігі әр жерде-ақ көрініп тұр-ау, –
деп, өзіне дейінгі бір топ ел ішінде аты белгілі ақын, жырауларды қатты сынға
алса да, олардың шығармаларын оқып білмеді, үйренбеді, яки бәрін бірдей
жалғыз шумақпен мансұқ, етті деудің өзі қазіргі әдебиет тарихы деңгейінен
қарағанда әрі орынсыз, әрі артық айтқандық болар еді.
Бірыңғай импровизация дәстүрінде туып, егіз бір арнадан нәр алып келген
сол ақындық поэзия мен жыраулық толғаулардың жырлайтын тақырыбы мен

жанрлық ішкі мүмкіндіктерінде де өзіндік елеулі өзгешеліктері бар. Ақындық
поэзияда тақырып ауқымының кеңдігіне қоса, сезімге құрылған лирикалық
сипат басым болып отырса, жыраулық толғауларда әлеуметтік өмірдің әр алуан
көріністері мен заман жағдайын сипаттайтындай ой-болжам, асқақ эпикалық
үнге көбірек мән беріледі. Осы ерекшеліктерді М.О.Әуезов кезінде дәл басып
танып: «Жырау демек, ақын деу емес. Жыраудың ақын атаулыдан, жыршыдан
бөлек өз жанры бар. Бұның сөз үлгісі, шығармасы – толғау. Жыраудың мақсаты,
міндеті – «не болса сол көңіл ашар», «әлдене» дерлік сөзді айту емес. Ол заман
сыны, мезгіл, дәуір болжалын, тарихи оқиғаның мазмұн бағасын сөз қылады.
Көбінесе әрі жырау, әрі би болады» — деп бағаласа, ақындық дарынның
ерекшелігін Е. Ысмайылов: «Ақын өмірдегі құбылысты, тарихи оқиғаны өзінің
ой-өрісі дәрежесінде таниды. Ақынның сезінуі, ол сезгенін қабылдауы шапшаң,
ол тез көріп, тез әсер ала біледі, алған әсерін ұғып, есіне сақтауы да күшті,
тұрақты. Ақын естігенінен гөрі, көзі көргенін тез сезіп, жылдам жырлап кетеді»,
– деп жазады.
Ақындық және жыраулық поэзияның табиғи өзгешеліктері мен оның
фольклорлық туындыларға қатысы, жазба әдебиетпен байланысы алғашқы
зерттеулерде жалпы әдеби процесті ашу және әдебиет тарихын қай ақын,
жыраудан бастау керек деген сол кездегі аса маңызды мәселелерге орай сөз
болып келді. Бұл проблема қазақ әдебиеті тарихына арналған көп томдық
еңбектер мен кейбір теориялық мәселелерге арналған жеке монографияларда да,
белгілі бір ақын, жыраулардың өмірі мен творчествосына арналған ғылыми
мақалалар мен орта мектеп оқулықтарында да үзбей әңгімеленді. Алайда, бізде
соңғы кезеңге дейін осы мәселеге арналған күрделі еңбектер болмай келді. Бұл
тұста, ең алдымен, М. Мағауиннің «Қобыз сарыны» атты кітабы мен
Қ.Сыдиықовтың «Ақын, жыраулар», Е. Тұрсыновтың «Қазақ ауыз әдебиетін
жасаушылардың байырғы өкілдері» деген зерттеулерін, Ә.Дербісәлиннің
«Дәстүр және жалғастық» атты монографиясы мен «Ерте дәуірдегі қазақ
әдебиеті» атты коллективтік еңбекті бөліп атауға болар еді.
М. Мағауин аталған зерттеуінде XV-XVIII ғасырларда жасаған ақын,
жыраулар творчествосын алғаш рет жеке алып арнайы қарастырумен қатар, сол
кітаптың «Ақын және жырау» деген соңғы тарауында бұл күрделі мәселені жыр
құрылысы (ұйқас, ырғақ, бунақ, тармақ, т.б.) ерекшеліктері тұрғысынан да
байыпты ашып талдайды. Ал, Е.Тұрсыновтың жоғарыда айтылған еңбегінде
қазақ ауыз әдебиеті үлгілерін сақтап таратушы, жасаушы ақын, жырау, сал, сері,
сыншылардың шығу тегі, типтік ерекшеліктері мен түп тамыры әлеуметтік,
қоғамдық аспектіде қарастырылса, Қ.Сыдиықов өз зерттеуінде жыраулық
дәстүрдің жалғасу жолдарына, оның бүгінгі дәуірдегі сипат, ерекшеліктеріне
зер салады.
«Жырау» деген термин өзіміздегі «жырлау», «жыр айту», «жырламақ»
сөзінен келіп шыққан. Мұның түп төркіні байырғы «жыр», «жыршы» деген
ұғымдармен өзара астасып жатыр. Бұл пікірді ұлы ойшыл ғалым Ш. Уәлиханов

Ә. Екінші айырмасы: ақындардың өлеңі жай мағыналы болып.Келімбетов. Бұлар да ақынға тең түседі. қайғылы жыр.Сүйіншәлиев. Бұлардан Е. әсіресе. Рас.Будагов еңбектерімен қатар. Ал. Бұқар жыршының жыры (поэзиясы).Ахметов. қисын үшін де алынады. акростих және ішкі ұйқастар мен көне мәтелдерден айқын аңғаруға болады». бұны. – дейді. М. З. ол қазақ жырының көнелік сипатын әңгімелегенде: «Қайсыбір жырларда көне түрік ұйқастарының заңдылық іздері сайрап жатыр. Тұрсынов. «жыршы» деген ұғымдар әдебиетімізде ерте кезеңдерде-ақ. Мысалы. Жырдың мазмұны ертеде өткен батырдың өмірі мен ерлік істері туралы болып келеді.Жирмунский.Уәлиханов кезінде жырдың белгілі бір әуенмен қобыз сүйемелдеуі арқылы орындалып. В. С. бәрі қара сөзбен баяндалады. Ал. Л. олардың бір жолы төрт немесе одан да көп сөзден тұрады. Бұған өз жанынан шығарып айтуға мүмкіндігі бар әр алуан суырып салма ақындар жатқызылып келген.Әуезов. Бір жәйт: батырдың өмірі мен ерліктеріне қатысты оқығанын. сондағы аллитерация. Ақын шығармасын «өлең» дейді. Е. мазмұн құрылысындағы айырмашылық белгілерін алғаш танып әңгімелеген кісінің бірі – Құрбанғали Халидұғлы. – деп жазды. жыр болса. Ә. Асан атаның мақал сөздері және Абылай хан қайтыс болғандағы Бұқардың көңіл айтуы да жырға жатады. Осы күнгі Құдабай ақынның айтып жүргені «өлең» делінеді.Радлов жырды шумақа бөлінбейтін импровизация. Уәлиханов пен В.Радлов.және В. Ә. бүгінгі әдебиет зерттеушілері де бірауыздан қуаттайды. Дала жырларының бәрі де қобызда сүйемелдеу арқылы орындалады.Ысмайылов. «жыр».Бердібаев. ал. – деп жазады. батырлардың ерлік істерін дәріптеуге құрылатынын айта келіп: «Жыр дегеніміз – рапсодия. В. Қазақтағы жыр мен өлеңнің түр. .Зарифов.Мұқанов. өз жанынан шығарып айтатын дарын қасиеті бар деп санап: «Ақындардың бір бөлімін «жыршы» дейді. туып қалыптасқан. Сонымен бірге өлеңнің алғашқы екі жолы түпкі мағынасына сай келе бермей.З. жыршылардың сөзі мадақ. «Жырламақ» етістігінің өзі белгілі бір әнәуенмен жырлау мағынасын білдіреді. X.Айымбетов зерттеулерінде де түгелдей мақұлданған. жоқтау деп жіктеп. жырдың барлық жолы арналған тақырыптан ауытқымайды». Е.Дербісәлин. насихат мағыналы болып келеді және мысал сипаттас әсерлі болады. Р. Н.В. Н. алдын болжаушы (предсказатель) деп түсіндіреді. Сондай-ақ. Қ. Радловтан бастап В. Осыған ұқсас тұжырымдар өзге туыстас елдер әдебиетшілерінде де бар.Марғұлан. Ол ақын мен жыршыны өлеңшілердей емес. Шығармаларында айырмашылық бар. одан гөрі қисынға құрылған (қиыннан қиысқан) үш сөзден тұрады.Ысмайылов. X. ал жыр поэма қаһарманы мен басты кейіпкерлерді сөйлету қажеттігі туған кезде ғана қолданылады».В. Сөйтіп. жыр мен жыраудың импровизация тарихында ең көне тип екендігі Ш. көнені жырлаушы. ал жырауды – жыршы. «Жырау» сөзі де осы ұғыммен терең астасып жатыр. Ш.Смирнова.Марғұлан.С.

болжаулар.З. Ә. З. кейінгі ұрпаққа сиқын бұзбай көрікті күйінде жетіп отырады. көрегендік қасиеттерін де баса көрсетеді. Ал.Ахметов жыраудың әлеуметтік қызметін эпостық жырлармен байланыстыра қарап: «Жыраулар творчествосының жанрлық ерекшеліктері өзгеше.Марғұланның көрсетуінше. бұлар табиғаты жағынан әдеби түрдің қайсысына жатады. – деп ой түйсе. болашақты болжап айтатын жеке профессионалдық топтың да ірі өкілдері. Мұны эпостық кейіпкерге айналған Сыпыра бейнесінен анық аңғарамыз.Марғүлан: «Жырау ру басы ақсақал. Дегенмен.Тәжібаевтың: «Жырау – сөз жоқ ақын.Ахметов сияқты әдебиетшілер жыраулардың эпикалық жыр тудырудағы рөлімен қатар. мұның жанрлық белгілері қандай деген тәрізді аса күрделі мәселелер әлі күнге дейін арнайы қарастырылып. қоғамдық өмірдің барысын. жеке сала ретінде алып қарастырады.Қоңыратбаев әрі қарай жалғастырып: «Ертегі. Болашақты барлап болжам айту – көреген де білгір жыраулардың поэтикалық өнерінің басты тәсілі болып саналған». эпос профессионал жыраулардың үлесінде болған». Е. жыраулар эпикалық жырды бірден-бір жасаушылар болумен қатар. жыраулық дәстүрді әдебиетте орны бөлек. Ал. Олар өз жырларын қазақ халқының көне поэтикалық үлгісі – толғау арқылы айтып таратқан. – дейді. – деп. Ә. заман-дәуір. жақсылық пен жамандық жайында ойлар. кеңес сұрайтын болған. Ақындығы күшті жыраулардың жалынды жырлары үнемі жаңғырып. өз шешімін әлі де толық таба қойған жоқ.Ысмайылов жыраулардың қоғамдық рөлін аса жоғары бағалай келіп: «Жыраулар өмірдің ұсақ мәселесіне аз араласып. қағидалы сөздер айтып отырған». Бұл айтылған пікірлердің жыраулық поэзияның табиғатын ашып танудағы мәні айрықша. Жыраулар импровизация дәстүрінің бірден-бір негізін қалаушылары ғана емес. суырып салып жыр тудыра бермеген. жұрт қадірлейтін жырау атану мүмкін емес. осы оқиғаның немен тынарын болжап. – дейді. Ал. Ақын болмай. алдын болжағыш. Ел құрметіне бөленген жырауларға жұрт болашағына қауіп төніп. тұрақтап ірге тебуіне де айтарлықтай еңбек сіңіріп келді. . «Жырау» сөзінің көне мағынасы эпостарда ғана сақталып қалған. өткен мен келешек. сол жанрдың ғасырлар бойы жалғаса дамып. Біз осыған орай жыраулық поэзияның Абай іргесін қалаған жазба әдебиетке келіп жалғасудағы тарихи үлесін елеулі деп айта аламыз. Осы тұста Ә. Бұл пікірді Ә. көбінесе. Бертін келе бұл ұғым өзгерген. адамгершілік. қалың бұқара жол таба алмай тығырыққа тығылған екіталай ауыр сағаттарда ғана ақыл салып. білгір. жыраулық – ертеден келе жатқан халық поэзиясының үлкен бір дәстүрлі саласы». жаңа мағынасында қолданыла бастады». тебірене жыр толғайтын болған. Сонда ғана жыраулар халыққа күш-жігер беріп. ұсақ салт жырлары жәй айтушылардан басталса. жыршысы ретінде өте қажетті тұстарда ғана болмаса. – деп жазады. халықтың көкейкесті арманының мұңшысы. жыраулар творчествосының өзіндік белгілері қандай.

10. 33. 3. 12. 30. 26. 24.Ақын мен жыраудың айырмашылығы неде? Әдебиеттер: 1. 2. «Жырау» деген сөздің түп төркіні қайдан шыққан? 3.Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. 29. 6. 1. 25. 5. Сабақтың мақсаты: Тақырыпты студенттер қандай дәрежеде . алғашқы ширегіндегі қазақ жеріндегі тарихи оқиғалар. 4. ТӘЖІРИБЕЛІК САБАҚТАРДЫҢ ҚЫСҚАША СИПАТТАМАСЫ. 28. 11. 35. 15. 32. 9. 22. 19.Жыраулар деген кімдер? 2 . 31. 17. 27. 34. 13. Тәжірибелік сабақ: ХYIII ғ.

меңгергеніне қарай бағалау. мораль. Мұрат ақын. Сабақ жоспары: 1. 4. 12. 29. 13. 33. Әдебиетіміздің жанр.) Әдістемелік нұсқау: Әдебиетте ғақлия толғаныстар. Туып өскен жері туралы. 24. 34. «Қарға бойлы Қазтуған» атты толғау-поэмалар туралы. 36. 15. 4. 9. 11. 20. оның айбынды ұйымдастырушылары.Қазтуғанға дейінгі жыраулардың аты жеткенмен. 3. патриоттық рухтың өрістеуі. этика. 3. мазмұн. ұлттық тіл . түр жағынан баюы. 28.Қазтуғанды артындағы ұрпақтарының қадірлейтіні сонша. 2.ірі эпик. 3.әрі нәзік лирик Қазтуған жырау туралы әңгімелей отырып. нақыл.Қазтуған жыраудың қолбасы батыр болған деген аңыздың шындыққа жақындығы. 27. Мұрын жыраулар жырлаған «Қазтуған». Ол туралы тарихи зерттеу.Жоңғар басқыншылығы. деректер. (Мысалы: дін. отаншылдық. имандылық. 35. 32. 6. ізгілік.с. 25. аз болса да ұлы жырау шығармаларының бір кішкене үзігінің бізге жеткені жайында. оған қарсы күрес.Осы кезде әдеби өмірдің де жандана түсуі. Сабақ жоспары: 1. терең суреттеу тәсілдері өте шебер жырлары–шындығында да дала поэзиясының.Тәжрибелік сабақ: Қазтуған жыраудың шығармашылығының зерттелуі.Әдебиеттің тақырыптық жағынан да тереңдеуі. толғауларының жетпегені туралы. әсіресе оның ұлттық әшекейі анық. 19.с. Әдістемелік нұсқау: Жорық жыршысы. яғни жыраулар шығармашылығында күрес сарыны. 5. 5. суреттеу шеберлігі. өмір мен өлім. Ақтабан шұбырынды. 4.Жыраудың көшпенділер аристократиясынан шыққандығы. 7. 17. адамгершілік. 30. 26. т. Әдебиеттер: 1. Қазтуған жырларының маңызы. 2. биік рух. Қиял байлығы. Сабақтың мақсаты: Қазтуған жыраудың шығармашылығының зерттелуін студенттер қандай дәрежеде меңгергенін тексеріп. алқакөл сұламаның басталуы 2. таза ұлттық рух. 2. 22.10. философиялық-дидактикалық үлгідегі жыраулар туындыларының көбеюі.бағалау. афористік.жыраулықтың биік шыңы екеніне тоқталу. 31.

Асан қайғының шығармаларының зерттелуі жайлы 3. Әдебиеттер: 1. 17. 11. 15. 2. әсіресе. 9. 5. Тәжірибелік сабақ:Доспамбет шығармашылығының зерттелуі. 15. 12. 31. 3. Асан туралы аңыздарға тоқталу. толғауларының маңызын қандай дәрежеде меңгергенін тексеріп бағалау . 6.оның зерттелуін. 29.Асан толғауларының көркемдік ерекшелігі. 6. 22. 26. 33. . 34.Асан туралы аңыздарға қысқаша шолу. Асанның біраз өмірінің Қазанда хандық құрған Алтын Орда әміршілерінің бірі – Ұлұғ Мұхамед тұсында өтуі. 22. Қазтуған толғаулары-орта ғасырлық әдебиеттің алтын мұрасы-жыраулықтың тамаша үлгісі екендігі. Сабақ жоспары: 1. Әдістемелік нұсқау: «Тауарих хамсада» Шыңғыс хан кезіндегі Майқы бидің алтыншы ұрпағы деп келтірілуі. 6. 20. 7. шығармашылығы. 30. 31. Х. 19. 24. 32. 28.Уәлихановтың. 5.Әуезовтың. 27. «Жер үйек». 4. 32. 4. Кейін қазақ ханы Жәнібек маңында болғаны Асан қайғы туралы М.тазалығы. 9. 21. 2. 13. 4. 35. 33.б. 4. «Ежен хан мен Асан».28.Асан қайғының халық арасында әулие ретінде құрмет тұтылуы. 3. 29. 13. толғауларының маңызы.10. 11. 17. 5. Ш. Дәрістің мақсаты:Доспамбет шығармашылығының зерттелуін. 36. 36.Асан қайғы есімінің барша қазақ халқына кеңінен таныс екендігі. 10. жырау Асанмен аңыздағы Асанның ара жігін қандай дәрежеде меңгергеніне қарай бағалау.Тәжірибелік сабақ: Асан қайғы жыраудың өмірі. 25. 34.Сүйінішәлиевтің т. 24. 26.Ата тегі туралы нақты деректердің жоқтығы. 19. маңызы тәрбиелік орны. 12. 3. 27. 30. 2. 35. «Жер үйектің» халық арасында кеңінен таралуы. Әдебиеттер: 1. Сабақтың мақсаты: Студенттер Асан Қайғы жыраудың шығармаларын. ғалымдардың пікірлері жайлы. 25.

2. «образцы народной литературы тюркских племен» еңбектерінде жариялануы туралы тоқталу. «Бес ғасыр жырлайды» еңбектерінде басылған Доспамбет шығармаларын. 4. Радлов сияқты ірі ғалымдарға белгілі болғаны.Тәжірибелік сабақ: Шалкиіз өмірі. 25. 35.Доспамбет туралы аңыз-әңгімелердің хикаяларының. 34. 4. «Алдаспан».Оның батыр қолбасы болуы жайындағы тарихи әңгімелерге тоқталуы. афористік толғаулардың көш басшысы. 3.Османовтың 1883 ж.Шалкиіз поэзиясындағы жауынгерлік. 3. 1967 ж.М.Толғауларының поэтикалық тілі. шығармашылығының жиналып.Шалкиіз-«шын мәнісіндегі жыраулық поэзияны жасаушы». 24. 32. 10. 5. 12. Ғабдолла Мұштақтың (Ғұмар Қарашев) 1912 ж.Доспамбет жыраудың өмірі. 28. 5.1982 ж. 11.Шалкиіздің өмірі. 5 .Шалкиіз-қазақ әдебиетіндегі философиялық. 31. 36. 17. 15.Жыраулар ішінде оның тұңғыш рет орысшаға аударылуы (төңкеріске дейінгі оқиғалар). 1971 ж. 29.Бекмұхамедовтың Қазан қаласынан шыққан «Жақсыүгіт». 30. баспадан шыққан «Ноғай уа құмық шиғырлары». 2. яки қазақ ақындарының басты жырлары» кітаптарында жарық көруі. 4. 22. 9. 2. 7. шығармашылығына тоқталу. толғауларының маңызына. 3.Сабақ жоспары: 1. . Радловтың 1896 ж. Әдістемелік нұсқау:Доспамбет шығармалары деп есептеп жүрген туындылардың негізінен 1908 ж. 19. шығармаларына әдеби талдау» Сабақтың мақсаты: Шалкиіздің шығармаларының жиналып зерттелуін студенттер қандай дәрежеде меңгергендігін тексеріп бағалау. 8. өзіне арналған жырларына тоқталу.Шалкиіз поэзиясындағы сырлы. зерттелуі. 27. шығармашылығы. Орынборда жарияланған «Шайыр. М. дидактикалық. алдында басылған еңбектердегі шығармаларымен салыстыру. 33. 13. ерлік рух. 5. 21. Әдебиеттер: 1. 6. дана афоризмдер мен көркем поэтикалық тіл.Өмір сүрген уақытын зерттеуші ғалымдардың әр түрлі топшылаулары. Сабақ жоспары: 1. «Ертедегі әдебиет нұсқалары».Доспамбет шығармаларының тілі. 6. 26. отаншылдық сарын.

ханға қарсы ащы дауысы. Тәжірибелік сабақ: Жиембет шығармаларының жиналып. ел екендігі дәлелдейтіні. 4. шығармашылығы. Еңсегей бойлы Ер Есімнің. Әдістемелік нұсқау:Жиембет Бортоғашұлының Алшын руынан шығуы. Шалкиіздің жыраулар ішінде еңсесі биік. 8.Қазақ әдебиеті тарихындағы оның алатын орны.Өмірінің ақырығы кездерінде Жиембеттің қуғынға ұшырауы. 24. 34. Ол туралы әр түрлі . зерттелуі. Шешендігі. 3. 5. Сондай-ақ Жиембеттің атын ескі шежірелер қорынан да кездестіруге болатыны. 6. Әдістемелік нұсқау:Шалкиіз шығармаларының В. Арғы атасыНоғайлыдан шыққан Алау батыр болғандығы. шыққан шыңы жоғары екендігіне. 29. 28. Кіші жүздегі үлкен тірегі.9. 22. дала данасы. 6.Жиембет жыраудың өмірі. 2. Жиембеттің тек жырау емес. әскери ақсүйек отбасында дүниеге келуі. 2. 15.35. Ақын шығармашылығының төңкерістен кейін көп жылдар бойы партиялық талап пен саясаттың назарына іліккендігі.Бізге жеткен өте аз мұрасының өзі-ақ Жиембеттің халқы үшін қолына найза да алғандығын. пірі –көмейінен күмбірлеген жыр төгілген классикалық дәрежедегі жырау болғандығына тоқталу. 33.Жиембет өмір сүрген дәуір сипаты. дағыстандық Мұхамед Османовтың кітабында ерте кезде (1883 ж. Сабақтың мақсаты: Жиембет шығармаларының жиналып зерттелуін студенттер қандай дәрежеде меңгергендігін тексеріп бағалау. 36. әділдігімен халқының әулиелерінің біріне айналған Сырым батырдың ұраны атасы Жиембет болғандығы. 4.Радловтың. 31. 3. 17. 11. 26. сахара жұлдызы. 10.Әділетсіздікке. 13.Шығармашылығының маңызы. 32. Әдебиеттер: 1. яғни әскербасы батыры. сөз құдіреті. 7. 30. 19.) жарық көруі. 25. 21. ел басқарушы биі қызметін атқаруы. Жиембет туралы біршама деректердің барлығы. 9. батырлығы. өткір үні.Жиембеттің елге есімін кеңінен танытқан «Есімге арнаған толғауы екендігі».Қазақтардың ойраттарға қарсы күресі 5. 27. 12. 6. Сабақ жоспары: 1.

бүтін хандыққа Есім хан жеткен»! – деп атаққа шыққан Еңсегей бойлы Ер Есімнің тұсында өмір сүргендігі. 31. 32. 28. толғауларына әдеби талдау. 30. Сабақ жоспары: 1. 21. 14. зерттелуі. 17. 29.35. 4. 27. 4. Қатағанның хан Тұрсын» жырының шығу тарихы. 36. Әдебиеттер: 1. 21. 9.Марғасқа жырау Есім ханның әрі батыры. 31. 34. 22. 9. 25. 5. 12. 36. 7. 28. 11. 29. 13.Толғауларына әдеби талдау. 2. «Қол аяғым бұғауда» өлеңінің жыраудың хандардан көрген зәбірін дәлелдейтіні.М. 10. 26. 33. 5.әңгімелер. 3. 32. 12. 2.Көпеевтің «Ел аузынан жинаған әдебиет үлгілері» атты қолжазбасындағы Марғасқа жырау туралы айтылғандарға тоқталуы. 10.Марғасқа жыраудың өміріне тоқталу. шығармашылығының зерттелуі. 27. 11. 24. 8. 17. 33. 6. 25. 3. Сабақтың мақсаты:Марғасқа жыраудың шығармаларының жиналып зерттелуін. 2.Біздің заманымызға жеткен Марғасқа жыраудың «Ей. деректер. Тәжірибелік сабақ: Марғасқа жыраудың өмірінен мәлімет. жерінен қуылғандығын дәлелдейтіні. 6. «Басы саудың түгел-дүр» толғауының Жиембеттің өз елі. Сондай-ақ. Сабақтың мақсаты:Ақтамберді шығармаларын. 3. Әдебиеттер: 1. әрі ақылшы жырау болғандығы жайлы.толғауларын студенттер қандай дәрежеде меңгергендігін тексеріп бағалау. 26. шығармаларының жиналып зерттелуін студенттер қандай дәрежеде меңгергендігін тексеріп бағалау. 24. 30. 4. 19. 15. Әдістемелік нұсқау:Марғасқаның ел аузында «бүтін билікке Төле би жеткен. Тәжірибелік сабақ: Ақтамберді жыраудың шығармаларының жиналып. 13. 34. 5.35. 19. 22. .

19. Тәжірибелік сабақ:Тәтіқара ақынның шығармашылығының жиналып. 2.) тарихи оқиғалардың бел ортасында жүріп азаттықты. әрі төгілмелі жырау болғандығы туралы мәлімет. еркіндікті. 27. күреңді мінгені”. 4. қалмақтармен соғыстар. (Орта Азия хандықтары.Өмірін түсіндіру барысында өлеңдерін дәлел ретінде пайдалану. 2. 26. 6. әрі балуан. батырлыққа шақырған жауынгер екендігіне ерекше назар аудар. 31. Ерте есеюіне сол кездегі жаугершілік заманның да әсері екеніне кеңірек тоқталу. 6.Ақтамберді толғауларының қайнар көзі-Шалкиіз. солардың айтқан деректері.Ақтамберді елін. әскербасы батыры.35. 25. Әдістемелік нұсқау:Жырау ұрпақтары қазір де Семей облысында тұратындығы. 15. 36. 30. 33. 17. 5. 3. 22. 9. әрі “Тауарих хамса” бойынша Ақтамберді Сарыұлының атақты Қаракерей Қабанбаймен бірге Найманның бір көсемі. ерлікке. әрі батырлығымен халық арасында өте бетті. 21. кедей ортада туып өсуі. Жыраудың 93 жасында қайтыс болуынан мәлімет. халық үшін “күлдір-күлдір кісінетіп. беделді болғандығы туралы түсінік. Абай ауданының Жүрек Жота төбесінің басында екендігінен хабар беру. жортуыл жыршысы. 12. 4.Ақтамбердінің бейіті Семей облысы. 3.Ақтамбердінің жай жырау емес. зерттелуі.28. 32. Сабақтың мақсаты: Тәтіқара ақынның шығармаларын. 10. 9. шығармаларының жиналып зерттелуін студенттер қандай дәрежеде меңгергендігін тексеріп бағалау. Өте жастай өлең шығаруы. Әдебиеттер: 1. 11. көне қазақ поэзиясы тоқталу. зерттелуі. 24. Доспамбет сияқты өзінен бұрынғы аталар мұрасының заңды жалғасы. 34.Ақтамберді жыраудың шығармаларының жиналып.Сабақ жоспары: 1. . халықын жаудан қорғаушы жырау. 5. 13. 29. Орташа.

Сабақ жоспары: 1. б)дәріптеу. 32. 7. 13. Өлеңнің шығу тарихына назар аудар. 9. 3. оның сарбазшысына дем берушісі болғандығы. 24. 36. 2. қайсар болғандығы.Тәтіқара жайында таралған әр түрлі аңыздарға шолу. 34. 17. намыс қайрау мақсатында туғандығы.35. асыра ұлғайта мақтау. бірбет. 6. Әдебиеттер: 1. 12. ең алдыңғы қатарлы жыршысы. 22. Шыққан тегі: Уақ ішіндегі Қалмақ болғандығы туралы әңгімелеу. Шығармашылығына талдау: “Қамыстың басы майда. ә)Ер Жабай – «Найзасының ұшына жау мінгізген». 11. Тәжірибелік сабақ: Үмбетей жыраудың өмірі. баға беруі. “жортуыл кернейшісі” екендігі. 19. а )Жәнібек – «болат найза». 6. 3.Ұлы Шоқанның Тәтіқара жырларына назар аударуы.28. шығармаларының жиналып зерттелуін студенттер . 10.Оның өз заманының ең көрнекті. Әдістемелік нұсқау: Ақын есімінің әсіресе 1756 жылы қазақ жеріне басқыншылықпен кірген Цин үкметіне қарсы күрестеерекше танылуы. басқыншыларға қарсы халықты ұрысқа шақырушы жауынгер ақын. 21. ең қуатты. Абылай сарбаздарына қауып төнгенде. 5.Абылай заманындағы әр батырға сипаттама. шығармашылығының зерттелуі.27. жігер беру. 10. 2. 4. 33. түбі сайда”.Аблайдың жауынгершілікке аттанғанда жанынын тастамайтын сенімді серігі. 29. 31.Тәтіқараның азаттық үшін күрес ұраншысы. 25. 4.Ақындығымен қоса ер жүректілігі. яғни ақыны болғандығы. Сабақтың мақсаты: Үмбетей жыраудың шығармаларын.

Әкесі Тілеудің шежіре. 29. Сабақ жоспары: 1. халық әдебиетінің әсері. Қаһармандық жырларды. Бұқардың қатынына байланысты айтқан жыры сақталған. Тәжірибелік сабақ: Бұқар жыраудың өмірі. 31. 24. 11. абыз іспеттес болуы. 26.қандай дәрежеде меңгергендігін тексеріп бағалау. ХVIII ғасырдың 70 жылдарында шығарған Бөгенбай атына байланысты толғаулары жырау есімін әдебиетімізге мәңгі қалдырғаны туралы сөз қозғалуы. 17. шығармашылығы. 3. 33. шығармаларының жиналып зерттелуін студенттер қандай дәрежеде меңгергендігін тексеріп бағалау.Жыраудың Бұқармен дос-жаран болуы.халықтың сөз өнерін ерекше меңгеруі. 32.Үмбетейдің 1706-1778 жылдар шамасында өмір сүруі туралы болжамдар. 6. 13. 35. 7. 9. 4. 2. 2.Үмбетейдің Абылай заманындағы ел қорғаған халық батырлары туралы мадақ толғауларды шығарушылардың басы болғандығы. 27. 4.. қобызы болуы. 28. 11. Әдістемелік нұсқау: Үмбетейдің жырлаулық атын ерекше елге танытқан атақты батырлар туралы толғаған жырлары жайында. 30. сөз өнеріне еліктеп өсуі.жасынан ән-жыр. 3.Абылайды да ерекше дәріптеуі. Әдебиеттер: 1. ғалымдар жазғандай. 22.Үмбетей жырларының аса көркем келуі.Үмбетей жырларының басты ерекшелігі философиялық-дидактикалық мәнінде екендігі.Үмбетейге әкесінің әсері. 10. 6. құрметтеуі. халқының бай музыкасын да жетік білуі. 12. 19. Сабақтың мақсаты: Бұқар жыраудың шығармаларын. Әсіресе. 5. 36. шешендік сөздерді. Сабақ жоспары: . 21. 5. 25. өлең жолдарының көбіне үш буыннан тұруы. 34.

Жұмалиев.б зерттеулері жайынан мәлімет. 4.28. татулығын жырлай отырып.Мұқанов.Бұқар өмір сүрген мерзім тынысы. 12. Аполатонның ақылы керек” деген сөзі.35. тарихи оқиғалар.Ата тегі Арғын. Бұқар поэзиясының көтерген тақырып жағынаң әр алуандығы.“Бұқар қара сөз білмейді. 9. Оның Бұқар туралы “Бұл кісінің сөзін түгел жазамын дегенге: Нұхтың өмірі. Қоғамдық мәселелерге атсалысуы. 26. 17. 24. 22. Қоржас екендігі. Әдістемелік нұсқау: Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің еңбегі. 5.1. 21. 25. 12. 6. өзінен кейінгі басталар жаңа поэзиясының да кейбір белгілерінің негізін салуы. Оның жырау шығармашылығына әсері. 30. қабырғалы биі болуы. 3. 3. шығармаларының жиналып зерттелуін студенттер қандай дәрежеде меңгергендігін тексеріп бағалау. тек жырлай береді” екен деген аңыздар. “Таң” журналында кейбір өлеңдерінің шығуы. 2. 33. 15. 2. афористік мәні. 10. 19. Бұқар поэзиясының философиялық тереңдігі. . Тәжірибелік сабақ: Көтеш ақынның өмірі.Бұқардың Тәуке ханға. поэтикалық тілімен.Бұқардың 18ғасырдағы қазақ әдебиетінің ең көрнекті өкілі болғандығы. Абылайдың алдында беделді. Сабақтың мақсаты: Көтеш ақынның шығармаларын. 6. Әдебиеттер: 1. Аюбтың сабыры. патшаның отарлау істерін ерте түсінуі.Мұхаметханов пен М. “Тауарих хамсада”. 1668-1781 жылдары өмір сүрген деген болжам. Бұқардың ел бірлігі.Шоқанның Бұқардың Абылай туралы екі өлеңін орысшалап хатқа түсіруі. Халық поэзиясының тұнығын жинап. ақындық интуиция.Бұқар шығармашылығын жинастырған атақты Мәшһүр Жүсіп жайында сөз қозғау. Қ. С. даналық. 31. тіпті “Еуропалық лирикаға” жақындау өлең жолдарымен қазақ әдебиетінің алтын қорынан алатын орны. Абылай ханға қызмет көрсетуі. шығармашылығы. т.Бұқар шығармашылығының зерттелінуі. 4. аумалы-төкпелі заманда ел бірлігін жырлап. халқы алдында үлкен қызмет атқаруы. Г. бойына сіңіре отырып. 27. 5. 29. оған қарсы болуы. 32. даналық ақылойы.Потаниннің Бұқардың біраз өлендерін жинастыруы. “көмекей әулие атануы”.Мағауин. 34. 11. 13. 36. оның ішінде Төртуыл. Қ.

33. оның ішінде Сүйіндіктен тарайтыны. 19. 8.Ол туралы халық арасындағы аңыз (“Абылай.Көтеш шығармаларының жинақталуы. күшті ақын екендігі. 2. 9. 13.Сондай-ақ бізге жеткен өлендері туралы әңгіме-аңыздар. Сабақтың мақсаты: Шал ақынның шығармаларын. 3. 32. 5. ХVIII ғасырдағы қазақ әдебиетіндегі алатын орыны. Тәжірибелік сабақ: Шал ақын өмірі. 2. Өлім. .әсіресе Абылай хан алдында көзге түсуі. 12.) Көтештің қолмақол өлеңдер шығаратын жүйрік ақын. 24. “Көтеш-кез келген нәрсені өлеңге айналдыра алатын ақын және күй талғамайтын жүйрік” – деді Әдебиеттер: 1. өзінің де кедей болғандығы жөніндегі деректер.Көтештің Арғын. әрі таза қазақ түсінігіндегі ақын. Ботақанды сен өлтірдің” деген өлеңге қараңыз). Көтеш шығармашылығы туралы профессор Ысмайыловтың пікірі. 26. 3. шығармашылығы.Сабақ жоспары: 1. 5. бағасы.28. 29. 13. 22. 31. Әдістемелік нұсқау:Мәшһүр Жүсіптің Көтеш шығармаларының жинақталуында атқарған істері (Мәшһүр Жүсіп туралы әңгімелей кету.Бала кезінен ақын ретінде елге атының кең жайылуы.Шығармашылығын талдау. 27. 10. 4. 11. шығармаларының жиналып зерттелуін студенттер қандай дәрежеде меңгергендігін тексеріп бағалау. өмірінің соңғы кезеңі туралы деректер.Көтештің өзі шыққан тегінең де кедей.Көтештің суырып-салма ақын екендігі. 21. 6.17. 6. 36. 7. 4. 25.

оған жақсы қарым-қатынас жасау керектігін ескертілуі. 22. 30. Әдістемелік нұсқау: Шалдың қақтығыс өлендері (айтыс үлгісі).Тәжірибелік сабақ:Жыраулық поэзияның даму жолдары. “Шал мен кемпір” тоқтал.Сабақ жоспары: 1. 27. “Жігіт пен Шал”. 32. 24. үлгі айтудың басымдылығы. 21. 29. 4. Шалдың ұрпақтарының бірі белгілі ақын Нұржан Наушабаев екендігі. 2. 5. бағалауы бойынша “Қазақ халқын құраған рулар жайлы тамаша эпос жасаған адам”.35. 34. 10. “Шал мен қыз”. 6. 9. Құлекеңнің ұрпақтары қазір де Солтүстік Қазақстанда. 3. 26.17. төкпен ақын. өлеңдеріндегі ақылнақыл. 14 . Орынбор губернаторының А. 6. дамыған ұлт әдебиетінің ғажап көркемдік құбылысы екендігін студенттер қандай дәрежеде меңгергендігін тексеріп. 2. оның жақсылықты ту етіп көтеруі. бағалау. Сергеев ауданында тұратындығы. 11. Әдебиеттер: 1. 12. “Шалдың – өз дәуірінің даналығын бойына сіңірген кең тынысты. қуатты ақын болғандығы”. Шал шығармашылығында өзіндік мәні көрінген лирикалық поэзисының да кезігуі. 4. Сондай-ақ. 19. Шалдың 15 жастан “ақын” ретінде аты шығуы.28.Орыс үкіметімен достық қарым-қатынасы. 7. 13. Ғалымдар болжауы бойынша оның 1748-1819 жылдары өмір сүргендігі туралы деректер. 5. Сабақтың мақсаты:Жыраулық поэзияның ғасырлар бойы қалыптасып.Ақын шыққан орта: Анасының Үйсін Төле бидің қызы екендігі. 31. 3. . жамандықты жерлеуі. Шал импровизатор. Шалдың Шоқан Уалихановтың айтуы. 25.Давыдовқа берген жарлығыда Құлекеңнің беделді батыр екендігін.

Ысмайлов. анықтауды керек ететінін әңгімелеу. 5. 2. М. т. 12. 15. 26. 25. дүние туралы философиялық-дидактикалық үлгідегі туындылары. 6. 13.б туралы да хабардар ету.35. М.32. жеткендерінің өзі де текстологиялық жағынан әлі де дәлелдей түсуді. 34.Поэзияның көрнекті өкілдері Шал мен Көтеш ақын жырларының негізгі сарыны-дін. 11. 27.толғаулардың мәні не деген мәселелерді туденттер қандай дәрежеде меңгергендігін тексеріп. бағалау.Әуезов. 9.Өмір. мораль тақырыптар екендігі.Сабақ жоспары: 1.Жұмалив. 4.28. Радлов (“Образцы народной литературы северных тюркских племен”) “Тауарих хамса” кітабының авторы Құрманғали Хамитұлы. этика. 3. 36. 17. Сабақтың мақсаты:Жыраулардың ақын. Тәжірибелік сабақ: Ақын және жырау. 5. аша түсуді керек ететін тұстары бар екендігін түсіндіру.Мағауин.Марғұлан. 3. Е. Ә. В. Кенжебаев. Қ. Б.Жырау толғауларын бізге жеткізуші ақындар туралы да сөз қозғау. Мысалы: Шоқанның айтқандарынан бастап. 6. . 4. Әдістемелік нұсқау: Олардың туындыларын зерттеуші ғалымдар жайында әңгімелеу. 2. 10.Жыраулармен қоса ХVIII ғасырдағы ақындар поэзиясы туралы да сөз қозғау. Әдебиеттер: 1.Жыраулар шығармашылығы әлі де зерттеуді. 29. жеке адамдарға арналған өткір эпиграммаларының әдебиетіміздегі орнына тоқталу. 30.22. 24. жыршылардан ерекшелігі неде.Жыраулар шығармашылығын сөз еткенде олардың көптеген толғауларының бізге жетпегені. 31.

ғажайып шешендікке құрылған философиялық-дидиактикалық толғаулар. 17. олардың керегінде халық үшін қолына найзасын алуы. 32. 34.Жырау деген кім. 6. 4. 13. мақалмәтелге құрылған сұлу да айшықты жыр жолдары. 3. 27. 2.28.Жыраулардың ақындардан өзіндік ерекшелігін түсіндіру. 12. импровизацияның “ат басындай алтыны” мәңгіге жылтырап жатқан ұлы мұра-жыраулардың негізгі белгілер екеніне тоқталу. 24. Әдістемелік нұсқау:Толғап-толғап сөйлеу. 19. Әдебиеттер: 1. 10. 9. 33.» сөз . ірі қоғам қайраткерлері. даналық афоризімдер мен терең ойлы ақыл-нақыл. қабырғалы би болғандықтары жайында сыр шерту. 5. жыраулықтың биік шыңы екеніне тоқталу. 4. жыраулық өнер туралы түсінік беру. 25. 26. . 31. «әулиесі. 11.Сабақ жоспары: 1.35.Жорық жыршысы.» өз заманының терең ойшылы Асан Қайғы. 2. 3.Дербес әдебиетіміздің алдыңғы лебі-бүкіл түркі халқына аты ерекше тараған дала . Садақ оғынан да ұшқыр жырау сөздерінең небір хандар мен дұшпандарын тұқыртуы. 29. әрі нәзік лирик Қазтуғанның өте шебер жырлары дала поэзиясының. ірі эпик. 15. 22. дана кеудесінен сөз боранын боратып. 30. «абызы.

... 3.әрі дағдыдан.. көркем әдебиеттің жанры..Қоғамдық... әдеттен.әдеби сынның. іргесінің нығаюына қосқан үлестеріне тоқталу. …………………….тың болжамдар мен түйіндеулерге құрылатын философияның..Жыраулар толғауларындағы архайзм.СОБӨЖ. Әдістемелік нұсқау: Студент кез келген бір жырауға өз атынан .. тарихи көнерген мағынасы түсініксіз сөздер.эссе жазуға баулу. эстетиканың. Жауабы жамшыдай 3.Жыраулардың қазақ хандығының дамып. 3.. . 3. Ақре тау 4.публицистиканың.... Өздік жұмысының мақсаты:Студенттерді мақала жазуға баулу. Үлгі: Түсініксіз сөздер 1. қалыптасқан тұжырымдарға жаңа қырынан қарап...«.СОБӨЖ... 4.Жыраулардың тарихтан алатын орны қандай 2.«Халқымыздың ұлы ұландары» жыраулар шығармашылығында.осы эссе деген термин сөзге сүйене отырып шығарма-эссе жазу керек.. 2. Эссе-тұрақталған... 1.. СОБӨЖ.. көне соқпақтардан бөлек.. Әдістемелік нұсқау: 1. Пұсырман баласы 2..СТУДЕНТТЕРДІҢ ОҚЫТУШЫНЫҢ БАСШЫЛЫҒЫМЕН ОРЫНДАЙТЫН ЖҰМЫС ШЕҢБЕРІНДЕГІ ТАПСЫРМАЛАР. Мұсылманның баласы 2.. /толғау эссе жазу/ Өздік жұмысының мақсаты: Студенттерді шығарма.. саяси қызметтердің әдебиет тарихынан алатын орындарын сөз ету.. …………………….... фразеологиялық сөздіктерді пайдаландыру барысында қазақ тіл білімінен алған білімдерін тереңдете түсу.өзінше толғап./текстологиялық талдау/ Өздік жұмысының мақсаты:Өздік жұмыстарында түсіндірмелі сөздіктерді. . Өз малын кізнеген Түсіндірмесі 1.... «Жырау және тарих» ғылыми сипатттағы мақала әзірлеу.

хан. Сен –Сұлтансың . Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. « Жыраулар поэзиясында кездесетін троптың түрлерін теру.. Құрастырған А.Қазақ дәстүрлі мәдениетінің энциклопедиялық сөздігі.метафора.1-10том. \картотека\ Өздік жұмысының мақсаты: Студенттер өздерінің әдебиет теориясынан алған білімдерін шыңдай түсу үшін қажет.. 3. Алматы: Ғылым. Әдістемелік нұсқау: 1.1968.1997. Сен –Алтынсың . 2. СОБӨЖ..т..Ысқақов.Жұмалиев айтқан бес түрлі жолмен жасалатын метафора түрлерін жыраулар поэзиясынан табу.. Алдаспаным өзіңсің. 2. Алматы: Ғылым. жыраулардың бейнелеу әдістерінде юморлық. романтикалық образдарға тән нышан – элементтер көптеп кездеседі. Үлгі: Мысалы: Арабы торым өзіңсің. Сен –Сұңқарсың .с. Жыраулар поэзиясында кездесетін образдарға тән нышан – элементтерге.Жыраулар поэзиясында кездесетін метонимия мен синекдоханы тауып салыстыру. 3. сатиралық.1974-1986. Бұқардың «Атаңды білмес құл едің» деп басталатын шумақтарында сатиралық образ детальдары елес береді соған көңіл аударыңыз. . Бас редакторы.геройлық.. трагедиялық. мен айтпасам білмейсің». Әдістемелік нұсқау: Ақын. 4 . Бұлардың бәрі ..с. Қ. СОБӨЖ. 5. А. \картотека\ Өздік жұмысының мақсаты:Студенттер өздерінің әдебиет теориясынан алған білімдерін шыңдай түсу үшін қажет.Әдістемелік нұсқау: 1.Құралұлы. Абай тілі сөздігі. Мысалы: Асанның «Ай. А.Жыраулар поэзиясында кездесетін теңеулердің жасалу жолдарына көңіл аударыңыз.

Есті көрсең кем деме.с Ескерту: Аманат хатта – жыраулардың өз толғауларынан мысалдар көп алынулары керек.\әдеби талдау\.с.Жыраулар поэзиясымен батырлар жырының арсындағы үндестікке назар аудар. жас ұрпақ. шыққан тауы атақ – даңқы емес./7/а Жолбарыстай /шұбарды /7/в Таңдап /мінер ме/ екенбіз? /8/б .Жыраулар поэзиясын батырлар жырымен салыстыр. «Артық үшін айтысып. Өздік жұмысының мақсаты:Жыраулар поэзиясының ақын поэзиясынан айырмашылығын.. 8. Жайық бол. Сондықтан «Ғылымым жұрттан асты деп. Жыраулар атынан болашақ ұрпаққа хат-аманат жазу.. ең алдымен адамгершілігі. Үлгі: 1.. Сондықтан да «Еділ бол да.СОБӨЖ. халқына қызмет етуінде болмақ. \хат үлгісіндегі толғау-эссе\ Өздік жұмысының мақсаты: Студенттердің тіл байлығын дамыта түсу. кеңессіз сөз бастама. бейбітшілік жер жүзіне ең керекті дүниелер. » т.. «Уа. Әдістемелік нұсқау: 1. өзіне тән ерекшелігін дәлелдету.СОБӨЖ. ешкіменнен ұрыспа.. 7. достарыңмен санаспа».6.» Адам күні адаммен – достық.Ақтамберді жырау. Адамның адамдығы мінген тағы.Жыраулар поэзиясы және батырлар жыры/реферат13-15 бет/ Өздік жұмысының мақсаты: Ауыз әдебиетімен хандық дәуір әдебиетінің арасындағы байланысқа студент назарын аудару.. “Күлдір де күлдір / кісінетіп / /9/а Күреңді /мінер ме/ екенбіз. Әдістемелік нұсқау:Асанның хаты. 2.Ақтамберді мен Шалкиіз жыраулардың шығармаларын ақындар поэзиясымен салыстыру. СОБӨЖ. Бәрі тұйғын табылмас». Мысалы./б/а Аш күзендей /бүгілтіп./9/б Күдеріден /бау тағып /7/ а Ақ кіреуке /киер ме екенбіз? /10/б Ор қояндай /жүгінтіп.

2. арнау өлеңдері бар. неге шығарғанына тоқталу. «Жырау»деген кім. «Бұқарға». 2. 3. СОБӨЖ. \реферат.Ұйқас түрлері.с.СОБӨЖ. . «Бекболат биге». а/11/ Адамға зияным жоқ жүрген жанмын.мінезін ашып көрсетудегі шеберлігіне назар аудару керек. өзіне тән ерекшеліктерін дәлелде. «Жыраулар сөзі тарих шежіресі».с. қандай жағдайда.Жыраулар поэзиясының ақын поэзиясынан айырмашылығы. әдебиеттегі орнына тоқтал. б/12/ Өзім сұңқар. Әдістемелік нұсқау: 1.Біржан сал Баласы Қожағұлдың Біржан салмын. «Ақтамберді». оның шығармашылық ерекшеліктеріне назар аудар.т. «Қабанбайға».тармақтарында жүйе көбіне сақталмайды соған көңіл аударыңыз. «Бәкеге». Әдістемелік нұсқау: 1. а/11/ Қасыңа мені сендер неге алмайсың. 10. рифманың өзіндік ерекшелігін сарала.Үмбетейдің жеке адамдарға арнау жырларына қарап отырып жазу \.Басқа жырауларда арнау өлеңдер бар ма екен? Бар болса солармен салыстыру. 3.шығарма-эссе\ Өздік жұмысының мақсаты: Студенттерді жазу жұмыстарына төселдіру.Жыраудың адам психологиясы .Шумақ пен буын саны жырауларда өзгеріп отырады. ғылыми материалдармен жұмыс жасауға баулу.Міне осы арнау өлеңдерін қашан.әр түрлі болып келеді.\ Өздік жұмысының мақсаты: Студенттерді өз бетімен ізденуге жол ашу.Жыраулар поэзиясының тарихтағы орны. өзім сал кімге зармын. 2. 9. а/11 Әдістемелік нұсқау: 1. Мысалы Үмбетейдің «Жауқашарға».

4. 2.қайталанып келетін өлең жолдарын табу. 6. жырауларда қайталау неге кезігеді? 3. 12. 2.Абылай ханның халық тарихынан алатын орны. Әдістемелік нұсқау: 1. 5.Абылай портреті Бұқар шығармаларында қалай ашылғандығына назар аудар. СОБӨЖ.\ Өздік жұмысының мақсаты: Теориядан алған білімдерін шыңдай түсу.Абылай ханның сол заманның жырауы Бұқар шығармашылығына әсері. Доспамбет. достықты үндеуі. Ақ кіреуке киер ме екенбіз.Бұқар шығармашылығының мәні – ел бірлігі. Күреңді мінер күн қайда?” (61.бет. Бұқар толғауларындағы Абылай мен тарихи Абылай (тарих және көркемдік шындық). /реферат/ Өздік жұмысының мақсаты:Дәріс. Күреңді мінер ме екенбіз ». «Күдеріден бау тағып Кіреуке киер ме екенбіз?»33 б. СОБӨЖ. студенттердің қабілетін дамытып. «Күдір де. Үлгі: Ақтамберді.Өзіңше қалай ойлайсың.Бұқар ел бірлігінің жыршысы екендігі. «Бес ғасыр жырлайды I том) Күдеріден бау тағып.«Жыраулар поэзиясын салыстыру»/картотека. Әдістемелік нұсқау: 1. халықты Абылайдың саясатын қолдауға шақыруы.Жыраулар тоғауларына зер сала отырып.Тапқан қайталаулардың ең алғашқы негізі қай жыраудікі дер едің? 4. 3. . күдір кісінетіп. күмбір кісінетіп. ғылыми жұмысқа жетелеу. Күмбір.семинар сабақтардың ғылыми мәнін арттыру.11.Сол заман үшін Бұқар шығармашылығының маңызы.Ойыңды нақты мысалдар мен дәлелде. 64 бет.

«ашалай шалың ақталап»деген тіркестер кездессе.Сондай-ақ. 14. Өздік жұмысының мақсаты: Шығарманы әдеби талдауға баулу. Мысалы: Шалкиіздегі «әбсінде ғалым жиылып».Жыраулар шығармашылығына тән ақыл –нақыл. маңызы не екеніне тоқталу. Әдістемелік нұсқау: 1.Жыраулар мұрасының қазақ халқының елдік тарихындағы ролі. Доспамбет. бағасы. /талдау/.пәлсапалық толғаныстарды қай ақын қалай қолданған салыстырып талда.13. 15. Шал. .олар туралы ғалымдар пікірі.СОБӨЖ. 4.б. Қазтуған жыраулардың шығармаларындағы архаизмдер. замандастарының ойлары. Әдістемелік нұсқау: 15-18ғасырлардағы ақын жыраулар тілінде ерекше көзге түсетін сала – архаизмдер. Әдістемелік нұсқау: 1. 3. \картотека\ Өздік жұмысының мақсаты:Жыраулар поэзиясындағы кездесетін көнерген сөздердің мағынасын ажырата білу. 2. 3. көркемдік әлемі. Ерте кездерде өмір көріністерін бейнелеуге қызмет еткен. «сақсырым толды қаныма» т.Шешендік оралымдар.Жыраулар шығармашылығы – өз заманының тарихи шежіресі екендігіне тоқтал. тіркестердің кездесуі. айтқандарынан үзінділер келтір. Доспамбетте»кірмембес ауыр қол».Ақындар толғауларының ерекшелігіне. СОБӨЖ.Шалкиіз. СОБӨЖ. Тәтіқара ақындардың шығармаларын. «Жыраулар мұрасы және қазақ халқының елдік тарихы» /реферат 13-15 бет көлемінде/ Өздік жұмысының мақсаты: Ғылыми материалдармен жұмыс жасауға төселдіру.өнеге өсиеттің молдығына назар аудару. Көтеш.ал бұл күндері көне сөз «архаизм» қатарына жататын сөздер.

. Жалын. Әдістемелік нұсқау: 1. 1 том. \ауызша\ Әдістемелік нұсқау: Диалогияда осыдан бес ғасыр бұрынғы тарихи оқиғалардың қамтылуы. тыныс-тіршілігі. 1984ж. 1991ж. Бес ғасыр жырлайды А. 2.. Диалогияның диапозон кеңдігі. тек қазақ қана емес. Ай. Алқаласа әлеумет. әдетсалтының әр түрлі кейіпкерлер арқылы ашылуына назар аудар. 1. СӨЖ.СТУДЕНТТЕРДІҢ ӨЗ БЕТІМЕН ОРЫНДАЙТЫН ЖҰМЫСЫ ШЕҢБЕРІНДЕГІ ТАПСЫРМАЛАР. Еңсегей бойлы ер Есім. заман-ай (2 томдық) А. Қазақ энциклопедиясы. А. . нақышына келтіріп жатқа айту талап етіледі. Өздік жұмысының мақсаты: Мәнерлеп оқуға үйрету.. оқиға желісінің ХVІ ғасыр аяғы мен ХVІІ ғасырдың бас кезіндегі Қазақ ордасы мен Ресей арасындағы қарым-қатынасқа құрылуы. Жазушы. 5. 2005 6. Қазанғап Байболұлы.. А. Тарихи романдарды оқу. тарихи шындыққа қоғамдық өмірдегі нақтылы құбылыстарға. Ібір–Сібір жұрты» бөлімдері. Өздік жұмысының мақсаты: Студенттердің –тарихи тақырыпқа арналған шығармадағы көркемдік көрініске. 1991 ж.өзге ұлттардың саясаты.. заман-ай. Өлең жаттау – Орфоэфиялық нормаға сай мәнерлеп.1972 3. I. 2000ж. болған уақиғаларға сол заманда өмір сүрген тұлғалардың арқау болатындығына назарыларын аудару.. Ақберен. Мұхтар Мағауиннің «Аласапыран» романының «Қазақ даласы. 4. «2000 жылдық дала жыры». Жинақ-А. II.

Жайық бол. Асан қайғының «Еділ бол да. Тәуір көрер кісіңмен Жалған айтып суыспа.СӨЖ. Ерегесіп ұрыспа. Мұнар болған күнді ашқан. Мұсылман мен кәуірдің Арасын өтіп бұзып дінді ашқан Сүйінішұлы Қазтуған!!! 3. Сенікі жөн болса да Атың шықпас дұрысқа. Еділ бол да. Ақың болса біреуде Айыбын тап та ала бер. Адырнасы шайы жібек оққа кірісті. Буыршынның бұта шайнар азуы. Алдыңа келіп қалған соң. Билер отты би соңы. Бұлұт болған айды ашқан. Айдаса қойдың көсемі. Қол қусырып барған соң.2. Ешкімменен ұрыспа. Би ұлының кенжесі. Өлетұғын тай үшін.СӨЖ. . Жаныңды аяп тұрыспа. Мінезі жаман адамға Енді қайтіп жуыспа. Сөйлесе қызыл тілдің шешені. Бұдырайған екі шекелі. Жайық бол» өлеңін жаттау. Көшетұғын сай үшін. Қалайлаған қасты орданың сырығы. Ұстаса қашағанның ұзын құрығы. Ердің құны болса да. Жолдасыңа жау тисе. Аса кеш те қоя бер. Бидайықтың көл жайқаған жалғызы. Мұздай үлкен көбелі. Қазтуған жыраудың «Мадақ жыры» өлеңін жаттау. Бұрынғыны қуыспа. Желке терің құрысып. Қары ұнымы сұлтандайын жүрісті.

Екі арыстап жау шапса. Арыстандай екі бұтын алшайтып. . Оқ қылқандай шаншылса. қом сулар Қоныстар қонған өкінбес. Арғымақ мінген өкінбес.Әркімменен ұрыспа. Торы төбел ат мініп. Шалкиіз жыраудың «Ер Шобан» өлеңі. Доспамбет жыраудың «Қоғалы көлдер. СӨЖ. Арулар құшқан өкінбес. Бетегелі Сарыарқаның бойында Соғысып өлген өкінбес! 5. Құрама шапшақ көп қымыз Құйып ішкен өкінбес. Қан жусандай егілсе. СӨЖ. Той тойлаған өкінбес.. Желіп шықты көк тауға. Жұпарын қардай боратып. 4. шет қонған. Ашу-дұспан. Аббар көшіп. қайтпайды. Көбелер киген өкінбес. Қайтқанын намыс көргенге ұқсайды.. Аққан судай төгілсе. Онда тұрып Биғазы сөйлейді: Арқыраған ат мінген. қом сулар» толғауы. Кілең бұздай кілшейтіп. «Қайт!Қайт!» деймін. Қабардының Биғазы Жүйрігіне шыдамай. Қоғалы көлдер. Найзасына жалау байлаған. Жау алдына бет қонған Естерек ұлы Ер Шобан. Ноғайлының Ер Шобан деген батыры біраз жолдастарымен Қабардыдан Биғазы дегеннің екі жүздей жылқысын айдап қайтыпты-ау… Арттарынан көп кісімен Биғазы қуып келгенде Ер Шобан айтады: Саф арғымақ сайлаған. артынан Түсіп кетсең қайтесің Түбі терең қуысқа!.

Қас игінің баласы. Ол тырысқан. Алдаспан ауыр қылыш суырған.. Ісірібі тоқтастан Артық туған мажардан Батыр Қоян және бар. Суын түсті жүйрік бар. Алқалаған ауыр қолдар тоқтарға Арыстанбек ұлы Сұлтан бар. Сыпайшылық бұ-ды деп Ала білек оқ салған. тырысқан. Ажалға қарсы жүгірген Бұ жиынның ішінде Исалының ұлы Жылым бар. Жаурынына қанды көбе сыймаған. Арғымақ атың аласы. Алдаспан ауыр қылыш байлаған. Байрақты жүре алдырған. Бастай қуып шалдырған. Балаңқылар батпаған Байсасы тудай Мәмбет бар.Жиыныңның ішінде Кімдер бар да кімдер жоқ. Жағасына адам қолы тимеген Үйсіннен Бозторғай ұлы Баубек бар. Ал дегенде аларға. Ақ табан ару торы ат жайлаған. Қой дегенде бір шапқан Құястан жап-жас қана Жұмай бар. Күнінде мың кісімен ұрысқан. . Суырылып шабар батыр бар. Ашып айтшы сен маған! Шобан айтады: Жиынымның ішінде Түрлі-түрлі бай да бар. Ойнай тұра күлдірген. Алып жерге саларға. Түменді бұзған ер де бар.

Атқан оғын оздырған. Еңсесін түбекменнен жауыртқан. Қалжуырдай шаншылған. Бәрін айт та бірін айт. Жаурының күшіген жүнді оқ шанышқан. Дұрысында Шобанның қасында әлгі батырлардың ешқайсысы да жоқ екен. Хандар шыққан төбедей. Мұншама батырға қылар амал-айла болмас деп. Қабырғадан бүтін шыққан сүбедей. Хан ұлы төредей. Мақтауына адам тауып жетпеген Бұ жиынның ішінде Ер Жақсымбет аға бар. Еңкейгенін жазбаған. Қабағын қара сусар бөрік басқан. Бір ойында алпыс ала балта сындырған Айсаның ару ұлы Қолай бар. Аударылмас қара кемедей. Қан жұқпас қайқы қара болат өтпеген. Он екі құрсау жез айыр Қара мылтық жұмсаған Бұ жиынның ішінде Қара найман Жақан бар. Биғазы қайтып жүре беріпті.Жауды көрсе бүлдірген. . Тоқал торы ат жайлаған. Тобығына тондық ала байлаған. Би ұлы шорадай. «Ер болсаң бопсаға шыда» деген осы да. Жұрт үшін қарауылға көп тұрған Сексен сегіз аңдыған. Дұшпанның тобын тоздырған. Қандыауызға сырлап салған жебедей.

Көруші едім. Елің кеңес құрғанда. Еңсегей бойлы ер Есім. Жиембет қайда дегенде Не деп жауап бересің?. Есім хан. Есімде менің сүймеуің. СӨЖ. Айналып ақыл табарға Есіктегі ебесін.6. Мен жоқ болсам. Ес білгенден. Сонда ханым не десін. Жұмыскерің мен едім Сатып алған құлыңдай.. Менің ерлігімді сұрасаң . Періктігімді сұрасаң. Сырым саған түзу-ді. сені есірткен Есіл де менім кеңесім. жөн емес. Есім хан. Істетпеске қойған тіліңдей. Зорлығымды сұрасаң. Жүруші едім араңда Өзіңнің інің менен ұлыңдай. Ханымды күнім. Мұның. Бекіре менен жайындай. Қолыңа болдым сүйесін. Меніңменен ханым ойнаспа. сізді айымдай. Жылқыдағы асау тайыңдай. Жиембет жыраудың «Еңсегей бойлы ер Есім» өлеңі. ханым. Өрлігімді сұрасаң. Садаққа салған бұлыңдай. Ертеңгі күн болғанда. Ит түрткіні көресің. Менің ер екенімді көргенсің. Есім. Қолтығыңа болдым демесін. Мен өлсе құнсыз кетер деме сен Кешегі өзіңнің ұрып өлтірген Тілеуберді құлыңдай! Тілеуберді құлың мен емес. . Жолбарыс пенен аюдай. Қарағай менен қайыңдай. Әуелден бірге жүргенсің. Есім хан.

Ат құйрығын кесермін. Жазықсыз елді еңіретіп. Хан емессің. Ағбытқа. Марғасқа жыраудың «Ей. Ей. қасқырсың. Алашыма ұран десермін. күннен соң. Хандар қалаға қылаған. Алтын тақта жатсаң да Ажалы жеткен пақырсың! Еңсегей бойлы Ер Есім Есігіңде келіп тұр: Алғалы тұр жаныңды. Сұлтандар суға сылаған. Қатағанның хан Тұрсын» өлеңі. Қайратымды білгенсің. ханым. Соқыр бурыл байталға Сонда бір жайдақ мінгенсің… Қалмақтың Бөрі ханы келгенде. СӨЖ. Тас қалаға жан сақтап. Қарамасаң. Сенсіз де күнімді көрермін! 7. Шашқалы тұр қаныңды! . Қайратым қанша қайтса да.Дегенімді қылғансың. Кім арамды ант ұрсын. Қара албасты басқырсың. Сіздің естен кеткенмен Біздің естен кеткен жоқ: Қалмақтың Бөрі ханы келгенде. Мұныңа. Қатағанның хан Тұрсын. ханым. Тасқан екен мына хан! Қайрылып хайыр қылғуға Қылғаның жоқ ұнаған. Ат саурысын берермін. Алыста дәурен сүрермін. шыдаман! Арқаға қарай көшермін. Қаз мойынды ханыша Қалада тұрып жылаған… Тал шарбаққа мал сақтап. Жер тәңірсіп жатырсың. қарама. ханым. Қаланың қасы бүлгенде.

8. СӨЖ. Ақтамберді жыраудың «Күлдір-күлдір кісінетіп» толғауы.
Күлдір де күлдір кісінетіп,
Күреңді мінер ме екеміз,
Күдеріден бау тағып,
Ақ кіреуке киер ме екеміз!
Жағасы алтын, жеңі жез,
Шығыршығы торғай көз
Сауыт киер ме екеміз!
Ор қояндай жүгінтіп,
Аш күзендей бүгілтіп,
Жолбарыстай шұбарды
Таңдап мінер ме екеміз!
Сол шұбарға мінген соң,
Қоңыраулы найза қолға алып,
Қоңыр салқын төске алып,
Қол төңкерер ме екеміз.
Жалаулы найза жанға алып,
Жау қашырар ме екеміз!
Тобыршықты әндіген
Толтыра тартар ма екеміз.
Тобылғы түбі құралай,
Бытыратып атар ма екеміз!
Жарлауға біткен жапырақ –
Жамылсақ тоңар ме екеміз.
Жазыққа біткен бүлдірген –
Сұңғысақ тояр ме екеміз!
Тобылғы сапты қамшы алып,
Тұмар мойын ат мініп,
Қоныс та қарар ма екеміз!
Ел жазылып жайлауда
Мұртымыз өрге шаншылып,
Бұрын да сөйлер ме екеміз!

9. СӨЖ. Тәтіқара жыраудың «Қамыстың басы майда, түбі сайда» өлеңі.
Қамыстың басы майда, түбі сайда,
Жәнібек Шақшақұлы –болат найза!
Алдыңнан су, артыңнан жау қысқанда,
Ер жігіттің ерлігі осындайда.
Бөкейді айт сағыр менен дулаттағы,
Деріпсәлі, Маңдайды айт қыпшақтағы!
Өзге батыр қайтса да, бір қайтпайтын
Сары менен Баянды айт уақтағы!
Ағашта, биікті айтсаң, қарағайды айт,
Жігіттік, ерлікті айтсаң, Бөгембайды айт,
Найзасының ұшына жау мінгізген–
Еменәлі Керейде ер Жабайды айт !

10. СӨЖ. Үмбетей жыраудың «Бекболат биге» өлеңін жаттау.
Мен пайғамбардан бастасам,
Әңгімеге кетемін.
Едігеден бастасам,
Ертегіге кетермін.
Келтесінен қайырсам,
Сөз түбіне жетермін.
Енді сізге не дермін:
Бай болмаған бай болса,
Жайламаған сай қоймас.
Би болмаған би болса ,
Айтылмаған сөз қоймас,
Хан болмаған хан болса ,
Қанамаған ел қоймас.
Баласын мақтар бас жаман,
Қатынын мақтар қас жаман.
Алыстағы дұшпаннан,
Аңдып жүрген дос жаман.
Бір бие бітпей бие болмас,
Бір түйе бітпей түйе болмас,
Өз малын кізнеген,
Кісі малын іздеген,
Түбінде өз малына ие болмас!

11. СӨЖ. Бұқар жыраудың «Бірінші тілек тілеңіз» толғауы./11 тілек/
Бірінші тілек тілеңіз,
Бір аллаға жазбасқа.
Екінші тілек тілеңіз,
Ер шұғыл пасық залымның
Тіліне еріп азбасқа.
Үшінші тілек тілеңіз,
Үшкілсіз көйлек кимеске,
Төртінші тілек тілеңіз,
Төрде төсек тартып жатпасқа.
Бесінші тілек тілеңіз,
Бес уақытта бес намаз
Біреуі қаза қалмасқа.
Алтыншы тілек тілеңіз,
Алпыс басты ақ орда,
Ардақтаған аяулың
Күнінде біреуге
Тегіннен-тегін олжа болмасқа.
Жетінші тілек тілеңіз,
Желкілдеген ту келіп,
Жер қайысқан қол келіп,
Сонан сасып тұрмасқа.
Сегізінші тілек тілеңіз,
Сегіз қиыр шар тарап
Жер тұлданып тұрмасқа.
Тоғызыншы тілек тіліңіз,
Төреңіз тақтан таймасқа,
Тоқсандағы қарт бабаң
Топқа жаяу бармасқа.
Оныншы тілек тілеңіз,
Он ай сені көтерген,
Омыртқасы үзілген,
Аязды күнде айналған,
Бұлтты күнде толғанған,
Тар құрсағын кеңіткен,
Тас емшегін жібіткен,
Анаң бір аңырап қалмасқа.
Он бірінші тілек тілеңіз,
Он бармағы қыналы,
Омырауы жұпарлы,
Исі жұпар аңқыған,
Даусы қудай саңқыған,

Не қыламын бұл малды жаннан аяп. Шал ақынның «Өлімнен құтылмассың қашсаңдағы» өлеңін жаттау. Шын Сексеннің баласы қара бауыр.СӨЖ. Ет дегенде қалмапты тайлы-таяқ. Атадан арыстан туып ассаң-дағы. Ардақтап жүрген бикешің Жылай да жесір қалмасқа. Көтеш қалды жұртында жалғыз ауыл. Рай құл ма?! 13. Райымбекті сен де еш қоя алмайсың. Ажал деген көзді ашып-жұмғандай-ақ. Райымбек би болса. Жас өлсе бәйтерегің сыңғандай-ақ. Құлқыменен сүйдірген. Бір жанымның қамы үшін жүрдім саяқ. Кәрі өлсе соққан дауыл тынғандай-ақ. жас кезінде тәубаға кел. ғибадат қыл маған нансаң.Назыменен күйдірген. . Көтеш ақынның «Күрелгінің бауыры күнде дауыл» өлеңін жаттау. Ауырып жатқан көңілімді бір сұрамай. Түбінде сөз сенікі өлмей қалсаң. Ауырып жатқан күнімде бір қайрылмай. Өлімнен құтылмассың қашсаң-дағы. Қырық жыл қашқан ажалдан Қорқыт та өлген. 12. СӨЖ. Арғы атамды сұрасаң Сексен жүмле Райымбек Сексеннен туған ұл ма. Жігіттер. Жұлдыз да жерге түсер аспандағы. Намаз оқы алланы ойыңа алсаң. Жігіттер. Алладан шыныменен жарлық келсе. Күркелінің бауыры күнде дауыл.

\ауызша\. ұлттық сана сезімге назар аудару. Әдістемелік нұсқау: ХVІ-ХVІІ ғасырдағы Қазақстан.оның бойындағы ұлттық рух. Мұхтар Мағауиннің «Аласапыран» романының «Бұлғақ» бөлімі. Романдағы Ораз Мұхаммед. 15. .Тарихи және көркем шындық. Мұхтар Мағауиннің «Аласапыран» романының «Орыс елі. \ауызша\.14. психологиялық иірімдер мен философиялық түйіндерді саралау. Хан– Кериен» бөлімдері. Ораз Мұхаммедтің қандай қасиеттері ұнайды? Қандай қасиеттеріне сын айтар едіңдер? Ораз Мұхаммедтің «Біз қазақпыз» деген сөзінің роман идеясын көрсетудегі орнын саралау. оның «Аласапыран» романындағы көрінісі. СӨЖ. Әдістемелік нұсқау: Романның негізгі оқиғаларына. эпизодтарына. СӨЖ.

10. Жыраулар мұрасының көркемдік ерекшелігі. 4. 35. 18. 30. 15. Жиембет жыраудың өмірі мен шығармашылығы. Жиембет жыраудың «Еңсегей бойлы Ер Есім» толғауын жатқа айтыңыз. 21. 37. 24. 13. Марғасқа жыраудың басты тақырыбы. 26. Кет-бұға. 33. 6. 14. Асан қайғының «Еділ бол да Жайық бол» толғауына әдеби талдау. ХҮ-ХҮІІІ ғасырдағы тарихи жағдай. Тәтіқара ақын шығармашылығы 11. 34. Марғасқа жырау. Шал ақын мұрасы 3. Үмбетей жырау Тілеуұлы.Курс бойынша емтихан сұрақтары: 1. 29. 31. 36. 8. Бұқар жыраудың «Тілек» толғауын жатқа айтыңыз. Үмбетей жыраудың Бөгенбай батырға арналған толғаулары. 17. . Жыраулар мұрасының көркемдік ерекшелігі. ХҮ-ХҮІІ ғасырлардағы тарихи жағдай. 2. Қазтуғанның мадақ жырына әдеби талдау. Сыпыра жырау. Шал ақын Құлекеұлы. Бұқар жырау шығармаларындағы ел бірлігі. 9. 32. Доспамбет жырау толғауларындағы дәуір көрінісі. Асан қайғы өмір сүрген дәуір. Шалкиіз жыраудың философиялық ой-толғамдары. 28. Жыраулар мұрасы және қазақ халқының елдік тарихы. 16. Ақын мен Жыраудың айырмашылығы. Ақтамберді жыраудың шығармашылығы. Сыпыра жыраулардың толғаулары. 12. 25. Шал ақын мұрасы. 23. Жыраулар поэзиясындағы қайталау құбылысы. 5. Шалкиіз есіміне байланысты пікірлер. Қазтуған жыраудың өмірі мен шығармашылығы. Шалкиіз жыраудың Би Темірге арналған толғаулары. Бұқар жыраудың бір толғауына әдеби талдау. Адамның жас ерекшелігін жырлаған жыраулар (мысал келтіріңіз). 27. 22. 38. 7. Бұхар жыраудың Абылай ханға арнаған толғаулары. Асан қайғы жыраудың өмірі мен шығармашылығы. Шалкиіз поэзиясының ерекшелігі. Көтеш ақын мұрасы. Бұқар өмір сүрген кезең және шығармашылығы. 19. 20. Үмбетей жыраудың шығармашылығы.

«Жауқашарға» деген арнауларының шығу тарихы.39. Бұқар жырау толғауларындағы Абылай хан бейнесі. 46. 44. Жыраулар поэзиясының теңеу құбылысына мысал келтіріңіз. . 56. Бұқар жырау шығармашылығындағы ел бірлігі. 59. Шалкиіз жыраудың өмірі мен шығармашылығы. алаң жұрт» толғауына әдеби талдау. Жыраулар поэзиясындағы қайталау құбылысы. Жиембет қай ханның тұсында өмір сүрді және сол ханға шығарылған толғаулары. 54. Асан Қайғы туралы ақиқат пен аңыз. 52. 45. Бұқар жырау толғауларындағы Абылай хан бейнесі. 43. Марғасқа жыраудың бір толғауын жатқа айтыңыз. Қазтуған жыраудың «Алаң да алаң. 48. 58. Доспамбет жырау толғауларындағы дәуір көрінісі. 57. Доспамбет жырау. ХҮІІІ ғасырдағы қазақ әдебиетінің өзіндік ерекшелігі. Үмбетей жыраудың даңқын шығарған жырлары. сөз нақыштары. Жыраулар поэзиясының көркемдік ерекшелігі. Көтеш ақын толғаулары. көркемдігі. 60. 50. 40. Үмбетейдің «Бәкеге». Марғасқа жыраудың өмірі мен шығармашылығы. 49. 51. Шалкиіздің бір толғауын жатқа айтыңыз. Доспамбет жыраудың өмірі мен шығармашылығы. 47. 53. Ақтамберді толғауларының әлеуметтік мәні. 42. ХҮІІІ ғасырдағы қазақ әдебиетінің өзіндік ерекшеліктері. 41. 55. «Бұқарға».

В.Көтеш.Ұлт азаттық көтеріліске байланысты. Д.“Тауарих хамса” кітабында Шыңғыс хан кезіндегі Майқы бидің алтыншы ұрпағы деп келтірілетін жырау. А. В. .Марғасқа.Шалкиз жыраудың “Асқар.Қазтуған. І-нұсқа. С. Д. Көтеш. 2. 5. 3. әрі нәзік лирик кім? А.“Қаратаудың басынан көш келеді” әні қандай оқиғаға байланысты шығарылған? А.Алдаспан. Е.Монғол шапқыншылығы. Е. Д. Е.Асан қайғы.Серке.Дала.Жорық жыршысы.Ашаршылыққа байланысты. асқар тау” толғауы қай жинаққа енген? А.Асау тұлпар. Ақтамберді. В. Марғасқа. ірі эпик.Жоңғар шапқыншылығы. Е.Шалкиіз. В.Абылайдың ұлы бейнесін ұрпаққа жеткізуші жырау.Қазтуған.Шал ақын. С. 4. Д. 1. Д. С. А. В.СТУДЕНТТЕРДІҢ ӨЗІН-ӨЗІ ТЕКСЕРУГЕ АРНАЛҒАН ТЕСТ СҰРАҚТАРЫ. асқар. Асан қайғы. Бұқар. С. Е.Бұқар. С.Доспамбет.Көктем.Жиембет.Жазықсыз қудалауға қатысты.

Марғасқа. В. С. Мағауин. Әуезов.Стамбул. Е. Үмбетей. Тәтіқара. Е. А. 10.өзі жауап беретін жырау.кейін қазақ ханы Жәнібек маңында болған жырау.“Бұл заманда не ғаріп”. Бұқар. Қазтуған. В. . Ақтамберді. Радлов. Шал ақын. Асан қайғы. Бұқар. Доспамбет. Асан қайғы. Д. Уәлиханов. Д.баста береке болмайтұғын. Сүйіншәлиев. В. А.6. Асан қайғы. Асан қайғы. Асан қайғы.Асан қайғы жыраудың зираты Ыстықкөл маңында деп жазған ғалым. В. Е. С. Е.Бүкіл Дешті қыпшақты аралаған. Доспамбет. Д. Шалкиіз. Қазтуған. Доспамбет.Алтын орда әміршісі-Ұлығ Мұхамед тұсында болған. В. А. Шалкиіз.Шешесі ноғайлының ұлы биі Мұсаның қызы болған жырау. 8. 7. Марғасқа. мазары жақын көбеймес” . 11. Д. А. С.Бақша сарайда болған жырау. С. В. А. Е. С.деп кім айтты? А. Д.деп сұрақ қоя отырып. малда береке болмайтұғын. Жиембет. базары жақын байымас.“Екі басса бір базар. С. екі басса бір мазар. 9. Үмбетей. Бұқар.

С. Ақтамберді. Үмбетей. Е. Ақтамберді. 14. Көтеш. . “Тауарих хамса” кітабында Қаракерей Қабанбаймен бірге Найманның бір көсемі. Д. Асан қайғы. 12. 16.Алтын руынан шыққан. С. С. А. Жиембет. 13. Е. Шал. Шалкиіз. А. В. Д. С. Көтеш. А. Бұқар. Жиембет. Доспанбет. Д. Ақтамберді. Е.Цин үкіметіне қарсы күресте ерекше танылған ақын. Е.Ш.Бөгембай өлімін Абылай ханға естірткен жырау. Ақтамберді. Жиембет. С. Бұқар. В. В. В. А. Шалкиіз. Е. А. Д. 15. Қазтуған. Шалкиіз.Арғын ішінде Сүйіндіктен тарайтын ақын. Шал ақын. Қазтуған.әскербасы батыры. Д. Марғасқа. Қазтуған. В. Е.Д. Марғасқа. Көтеш. 17.арғы атасы-Ноғайлыдан шыққан Алау батыр болған жырау. Тәтіқара.Уәлиханов “Қазақ халқын құраған рулар жайлы тамаша эпос жасаған адам” – деп баға берген ақын. Үмбетей.әрі төгілмелі жырауы болған жырау.әскери ақсүйек отбасында дүниеге келген.

Д. Мағауин. 20. В. Бұқар. жыраулар мұрасынан да бес түрлі жолмен жасалатын метафора түрлерін түгел кезіктіреміз” –деп қай ғалым өз зерттеу еңбегінде айтқан? А. Д. Қ. Бұқар. Д. Үмбетей. 19. Қазтуған жырау. Бұқар. В. Е. Х. С. Үмбетей жырау. В. А. “15-18 ғасырлардағы ақын. Марғасқа жырау.тұрсын – деп басталатын өлең жолдары қай жыраудікі? А. Е. Уәлиханов. Бұқар жырау. С. Бұқар.Мәшһүр Жүсіп Көпеев шығармаларын жинастырған жырау. Жиембет жырау. Бұқар жырау. Қатағанның хан Тұрсын. Дулат Бабатайұлы. Жиембет. Е.Ей. Жұмалиев. С. Д.Қазтуған толғауының авторы. М. Д. 18. Доспамбет. С. Сүйінішәлиев. М. Мұрат Мөңкеұлы. Мұрың жырау. С. Е. Әуезов. . Доспамбет. 22.18 ғасырдағы қазақ әдебиетінің ең көрнекті өкілі болған жырау. Ақтамберді. 21. А. А. Д. В. Е. Марғасқа. Ш. Қазтуған. Ақтамберді. С.А. Доспамбет жырау. Шалкиіз. Ақтамберді. В. В. Кім арамды ант .

Ханғали Сүйіншіәлиев. Қажым Жұмалиев. В. Бұқар жырау. В. Мұрын жырау. 25. Марғасқа. Доспамбет. Д. В. Е. В.Жауынгер жырау. Марғасқа. Е. С. Марғасқа жырау. 24. С. А. .Абылайдың жаугершілікке аттанғанда жанынан тастамайтын сенімді серігі кім еді? А.Бұқар жыраумен дос – жаран болған жырау. С. Доспамбет жырау. С. Е.деген пікірді айтқан кім? А. 28. Жиембет. В. Ақтамберді жырау.Е. Е. жорықшы ақын. Мұхтар Әуезов. Үмбетей. Қазтуған. Д. А. В. 23. «Қарға бойлы Қазтуған » атты шағын дастанның авторы. Доспамбет. Көтеш. ол да өз заманының айнасы. Жиембет. Қазтуған. Тәтіқара. 26. әрі батыр болған кім? А. Ысқақ Дүйсенбаев. Бұқар.Белгілі ақын Нұржан Наушабаев қай ақынның ұрпағы? А. Марғасқа. Ақтамберді. Көтеш. Д. С. Үмбетей. 27. Шал. Д. Е. Д. Жиембет. «Ақын –жырау дегеніміз – көңіліне келгенін айта салатын еркін жүрген бір пенде емес. Мұхтар Мағауин. жемісі » .

Шалкиіз. 30. Е. В. Ақтамберді. Е.Профессор Ысмайылов «Ол кез келген нәрсені өлеңге айналдыра алатын ақын және күй талғамайтын жүйрік » . Қазтуған. . Мұрат. 29. Д.С. Үмбетей.деген өлең авторы. Шал. В. С. Марғасқа. С. А. Бұқар. Мұрат. Е. Көтеш. Жиембет. А. Д. Д.деп пікір айтып баға берген ақын. Дулат. «Жағалбай деген ел болар» . Шалкиіз.

Д.деп қай жырау туралы айтылған? А. кіші жүздегі үлкен тірегі. Жиембет. Үмбетей. 1.Асан қайғы жырау «Сарымсағы сабаудай. С. В. А. Баянауылды. С. Асан Қайғы. Д. В. В. Ақтамберді. 3. А. ел басқарушы биі. Бұқар. Мұрын жырау. Шыңғыстауды. алмасы бар жүректей » деп қай жерді сипаттаған? А. Үмбетей жырау. оның ішінде Төртуыл. Шалкиіз. Д. Е. С.Еңсегей бойлы Ер Есімнің. бүлдіргені бүйректей.Ата тегі Арғын. . Асан Қайғы. 1668 – 1781 жылдары өмір сүрген жырау. Жиембет. Е.Өз өмірінің басым көпшілігін Ноғай ордасының әміршісі Темір бидің төңірегінде өткізген жырау. С. Қаржас.ІІ-нұсқа. В. Д. Қазтуған жырау. Д. 4. Үмбетей. әскер басы. Жиембет. Е. А. әскер басы батыры » . 2. С. Қазтуған. Е. Марғасқа жырау. Найманның ру басы көсемі. Шымкенті. В. Марғасқа. 5. Марғасқа. «Тауарих хамса» кітабында «ойраттармен күрес дәуірінде қазақ қолынының басында жүрген ерлердің бірі. Үш Алматыны. Қазтуған. Таразды. Бұқар жырау.

Марғасқа.В. әулетті жырау » деп кімді айтқан? А. В. Доспамбет. Марабай. В. Көтеш. А. «Рухани жағынан алғанда қазақтар бойына үлкен қабылет дарыған халықтардың қатарына жатады. Доспамбет. В. А. Дулат. Е. М. Д.Астрахань түбінде қаза тапқан жырау.Клеменц. 6. Жиембет. 10. Д. С. Шал. Марғасқа. . Шалкиіз. Бұқар. 8. 9. Мұрат.Әрбір аңыз әңгіменің негізінде тарихта болған адамның шын кескінінің түбегейлі ерекшеліктері жүреді» . Шалкиіз. Д. С. Д.М.Е. В. Бұқар. В. А. Ақтамберді. Е. Бұқар.1523 ж..Мұхтар Әуезов «аңыз әңгіменің тарихтық адамды біржола өзіне ұқсамаған кейіпке түсіріп әкететіні болмайды. Д. Е. Г. Мағауин «Жортуыл жыршы. Жиембет.деп қай жырау туралы айтқан.Потанин. Доспамбет.15 жасында «ақын» ретінде шыққан ақын. 7. В. А. Қазтуған. Д. Асан Қайғы. С. Е.Олардың әдебиеті байлығымен де мазмұндылығымен де ерекше көзге түседі» . Үмбетей.Алекторов..Радлов. Е. С.деп кім жазды? А.Е.Готовицкий. С.

Бұқар. Үмбетей.қарт Бөгембай өлеңі қай жыраудікі? А. Шал. В. Тәтіқара. Марғасқа. В. Қазтуған. Ақтамберді. “Ерлер жортар мал үшін”. Е. Радловтың.Жырлаған негізгі тақырыбы – адам өмірі.Шығармалары В. С. өмірінің мәні. В. Д. Доспамбет. Бұқар. “Көмекей әулие атанған”. Е. С. Шалкиіз. Үмбетей. Бұқар. Д. Е. Шалкиіз. Шал. Д. В.11. тек жырлай береді” деген аңыздар қай жырау туралы айтылған? А. Жиембет. А.Уа . “фәни мен бақи”. Ақтамберді. қабырғалы би болған жырау. Абылайдың алдында беделді. Бұқар.Тәуке ханға.“Ерлер мінер ат үшін”. В. Мал бітпесе немене деген өлең жолдары кімдікі? А. 13. Е. Ақтамберді. Абылай ханға қызмет көрсеткен. 16. Д. Шал. дағыстандық мұхамед Османовтың кітабында ерте кезде (1883жылы) жарық көрген жырау. Марғасқа. . Көтеш. Тәтіқара. Көтеш. Е. “қара сөз білмейді. 12. 15. С.“Өрісінде мал өсер”. Мұрат. 14. А. А. С. С. дін туралы болған ақын. Д. Мұрат. Жиембет.

А.Н.Уәлиханов. Ш.деп жазды. С.Алектров. . санашылы болған Асан.шыншылдығымен бізді таң қалдырады”. “Қазақтар нақысты сөйлеуді бар өнердің алды деп біледі. 160. Доспамбет. А. В. 18.. “Асан Қайғы жайындағы әңгіменің екінші.халыққа жат. И. П. Асан Қайғы.Жұмалиев. 150. Д.В. 155.Пашино. Д.Абат батыр қай жыраудың ұлы А. Қ.Е.Потанин. Е. 170. Е.Сүйінішәлиев.Мағауин. А. Г. В.Орыстың қай оқымыстысы “Жасандылық пен жылтырақтықтан ада қазақ өлеңдері өзінің жоғары көркемдігімен. бөтен саналы түрлері тағы бар.”-деп басталатын қай ғалымның сөзі? А. С.И. Бұқар. Қазтуған.Березин. Үмбетей... С.Доспамбет жыраудың бізге жеткен мұрасының көлемі неше жол? А. М. Д. 17.Радлов.Н. хан сарайының ақылшы сыншысы. С.қарапайымдығымен. сондықтан олардың поэзиясы дамудың жоғарғы сатысына жеткен”.Радлов.Брем. С. Е. В. Д.В. Д. Е.сонымен қатар.-деген орыстың қай ғалымы? А. Е.Алекторов. М. В. А. В. 165. М. Х.Брем.Ол аңыздағы Асан-халық мүддесімен қабысатын Асан емес. 21. В.Әуезов. 20.Готовицкий. В.Е. 19. А. Қазтуған.

Е. Доспамбет. Шалкиіз. 25. А. Д.С. В.Сикалиев. В. С. Жиембет. П. В.Клеменц.Брем. И.деп орыстың қай оқымыстысы айтқан? А.Радлов. “Пәк. Д.Потанин. М.Османов.Пашино.Сахара жұлдызы.И.Н. Е.И. А. В. А.Готовицкий. .Распопов. Жиембет. Г. Д. Ақтамберді. 22.Н. . 24. Е. В. Ақтамберді. 23. Жай қарапайым адамдардың өзі суырып салып айтуға бейім тұрады”. А. Г. Е. С.Пашино.деген кім? А. Д. Е.Алекторов. Д. Үмбетей.Н. сөз құдіреті. Асан Қайғы.Н. М. А.Шалкиіз толғауларын орысшаға аударған кім? А. А. Үмбетей. жыр – қазақтардың жан серігі. “Өлең. Асан Қайғы. Д. В. С.В. көмейінен күмбірлеген жыр төгілген классикалық дәрежедегі жырау.Потанин. П. Марғасқа. дала данасы. Марғасқа. Е.Березин. И. В. Шалкиіз. 26. .Жыраулар ішінде шығармасы тұңғыш орысшаға аударылған жырау. таза қазақ поэзиясы –үлкен творчестволық күштің жемісі” .Радлов. С.В. Д. Е.Брем. С.

Д. Шалкиіз. Жиембет. Д. В. С. Үмбетей. Қазтуған Е. Потанин біраз өлендерін жинастырған жырау. ең алдымен. Бұқар. Ақтамберді. С. Жиембет. Е. 29. Мұхтар Әуезов.Г. А. В. Ер Есім » өлеңінің авторы. Мұхтар Мағауин. Махмұт Қашғари. Д. Е. Асан қайғы. . Бұқар. Д. Қазтуған.27. А. 30. Мұрын. Е. Шоқан Уәлиханов. Шал. Асан Қайғы.Шоқан Уәлиханов Абылай туралы екі өлеңін орысшалап хатқа түсірген жырау.Жырау сонау көне замандардың өзінде. Марғасқа. ақын ретінде танылған сияқты –деп түсіндірген қай ғалым? А. 28. С. Әлкей Марғұлан. С. «Еңсегей бойлы. В. А. В. Доспамбет.

1. Исмаилов. . «Жетесі жаман жігіттер. Д. Сәкен Сейфуллин. В. Ілияс Ысқақов Е. Тәтіқарта. С. 5.Қабдолов. С. алдыңдағы сары балмен тең» -деген өлең жолдары қай ақындікі А. Көтеш. Көтеш. А. Бұқар. М. 1907 ж. В. С. В. Жамбыл Жабаев. А. Мұрын жырау да өздері жырлап берген батырлар жыры алты – жеті атаға дейін жыраудан үйреніп таралғандығын және желілі жырларды ақындардан емес. Е. 2. Е. «Қазақтың белгілі батырлар жырын ең әуелі Жиен. 1905 ж.Мағауин. Нүрпейіс Байғанин де. В. Д. В.ІІІ-нұсқа. Д. деген профессор. 4. баға берген ақын а) Жәнібек «болат найза» ә) Ер Жабай «найзасынын ұшына жау мінгізген ».1948 жылы шығарылған «Асан Қайғы»-деген ұзақ поэманың авторы кім А. Сыпыра жыраулар сынды жыраулар шығарып таратса керек. «Жақсы ағаңыз бар болса. Әуезов. 3. М. Д.Доспамбет шығармасы қай жылы Мақаш Бекмұхамедовтың Қазан қаласынан шыққан «Жақсы үгіт» жинағына басылды А . тоқсандағы шалмен тең» . 1908 ж. жыраулардан үйренгендігін айтады ».1900 ж. Қасым Аманжолов.Абылай заманындағы әр батырға сипаттама. Шәлгез. Шал.Қашғари. Д. Е. М. Жұмағали Сайын. Шал. З. С. 1902 ж. Е. Шалкиіз. Тәтіқара. Мұрат. С.

6. В. Е. Семейде.Доспамбет шығармалары 1912 жылы Ғабдолла Мұштақтың Ғұмар Қарашев «Шайыр. Шалкиіз. Батырға. Жастарға. Жиембет. Марғасқа. Д. С. Қазанда. Е. Халық аңыздарында және көне шежірелердің айтуынша –арғы атасы Ноғайлының қорғаны Алау батыр. Ханға. Бұқар. «Бірі – етек. Бұқар.Ысмайлов – «Ол ақын ғана емес . Сол кітап қай қалада басылып шыққан А. Е. Ташкентте. С. Биге. 8.Мағауин «Алдаспан» жинағында «Көшпенділердің әскери аристократиясынан шыққан. 10. Орынборда.Е. Қызылжарда. С.аймағын көздей көрмейсің» -деп кімге айтты А. Марғасқа. Қазтуған. 7. Ақтамберді. 9. В. Шалкиіз. ол 18ғасырдағы қазақ елінің жоңғарға қарсы күресін дұрыс жырлағанымен. Алау батыр17ғасырдың бірінші жартысында жасаған тарихқа белгілі адам». бірі – жең болған. Ежелден саған ел болған. «Шабылып жатқан халқың бар. Асан Қайғы. яки қазақ ақындарының басты жырлары» деген кітабында басылды. С. Халыққа. Д. В. Орта жүздей кісің жоқ» – деген үзінді қай жыраудікі А.Абылайдың қолшоқпар бітімші биі.М. Үмбетей. В. Д. Д. ішкі .Е.дегенде қай жырау туралы айтып отыр А. Е.

14..Қоғалы көлдер. Шалкиіз. С. Доспамбет. В. В. Асанның сөздері қай ханға қаратыла айтылған? А. Д. В. Бұқар. Е. Шалкиіз. Тәуке хан.жылқының мойнын сол кесер» деген өлең жолдарының авторы. Ақтамберді.Қай ханның есімі Жиембет жыраудың шығармаларында көп кездеседі? А. Жүсіп. хан мен айтпасам білмейсің. «Ай. Жиембет. Е. Үмбетей. Е. В. Е. 12. Қазтуған. Доспамбет. В. Д. Д.. Абылай хан. 11. Бұқар.жігіт мойнын қыз кесер. А. Есім хан. С.Шалкиіз жырау қай биге толғау шығарған? А. Жәңгір хан. қом сулар Қоныстар қонған өкінбес – деген өлең жолдары қай жыраудікі? А.қоғамдық мәселеде үстем тап жыршысы болды» -деген пікірде қай жырау туралы айтқан А. Әбілқайыр. Темір. В. С. Абылай. Досай. Мұса. Ысмайыл. Сартылдаған сары аяз . С. 13. Марғасқа. 15. . Бұқар. Е. Асанқайғы. Д. Қасым хан. С.». «Түйе мойнын тұз кесер. Доспамбет. Д. Ақтамберді. Айтқаныма көнбейсің.

Би Темірді хажы сапарынан тоқтатқан жырау. қайғыдан бас көтере алмай жатқан Абылайға арнап «Көше тоқыраулы судың бойынан» өлеңін шығарған ақын. Е. Д. С. 17. Есім. С. С. 16. И. Тәтіқара. 20. Доспамбет. Асан Қайғы. Жиембет. Шалкиіз. Тәуке. С. «Байлаулы тұрған құр аттай» -деген өлең жолдары кімдікі? А. Шал ақын. А. А.Абылайдың үлкен ұлы Жанбай қайтыс болғанда. Д.Жантурин. . Доспамбеттің кейбір туындылары 1883жылы «Ноғай уа құмақ шиғырлары» деген кімнің еңбегінде басылды? А. Е. Көтеш. 19. Марғасқа. «Таудан аққан бұлақтай» . Көтеш. «Жарға ойнаған лақтай» . Марғасқа.С.А. Д.Шейхали. 18. Шал. Е. В. В.С. Жәнібек. Д.Османов. Е. Д.Беркалыұғылы. В. С. М. Шалкиіз. Бұқар. Бұқар. Ғ. Асан Қайғы. С. Д. Тәтіқара. Доспамбет. Бұқар. Е. Жиембет.Сейфуллин «Абылай ханның заманында ханның бірінші жыршысышешен ақылшысы болған» деген пікірді қай жырауға айтқан? А.Мұштақ. А. В. В.

С. 24. менен қалған Еділ жұрт » деген өлен жолдары қай жыраудікі.Х.Е. Мұрат. Шалкиіз.. Шалкиіз. В. «Ақылы жоқ надандар.Готовицкий.Радлов. 23. 21. В. М. жүз болса да бірмен тең» қай ақынның сөзі? А.И.Айналайын Ақ Жайық. Абылайдың сыртқы саясатына араласып. аңғарымпаз да тапқыр. Еміне кірер күн қайда? А.. А. іс бітірмес жамандар. С. Үмбетай. Д. Д. ақыл береді. Көтеш. А. Үмбетей. Шал. Асан Қаиғы.Н. 22. Қазтуған. П. табан аузында кез келген тақырыпқа өлең шығара алатын адам». Е. Д. С. Доспамбет. 25. Марғасқа. Бірақ оның кейбір ісіне наразылық та білдіреді» – деп қай жырау туралы айтып отыр? А. қайырлы болсын сіздерге. Жиембет. Е.Е. – деген пікір кімдікі? А. сен салдың. . В. Асан Қайғы. Ат салмай өтер күн қайда Еңсесі биік боз орда. И. Тәтіқара. В.Пошино. Шалкиіз.хандық құрлысты нығайту мақсатын көздейді.Алекторов. В. В. «Мен салмадым. С. Бұқар. Е. «Қазақтардың түсінігінше ақын дегеніміз – бойына ерекше қабылет дарыған. Е. Д. Доспамбет. Бұқар.Сүйінішәлиев «.Безверхов.

өз дәуірінің Асан қайғысы » деп – қай жырауды айтқан? А. А.С. Кенжебаев «Шығармашылықтары тақырыбы мен мазмұны жағынан Асан Қайғының үлгілі шәкірті. Доспамбет. Е.нші. «Көксілдер»жинақтарында қай жыраудың мұрасы жарияланды? А. Мұрат.В.нші. Бұқар. Тәтіқара.нші. Д. Е. Ш. Көтеш. Шалкиіз. В. 7. Доспамбет В. Д. С. С. Д. Уәлиханов «. Радловтың 1896 жылы «Образцы народной литературы тюркских племен » атанатын еңбегінің нешінші томында Доспамбет шығармасы басылды? А. С. Е. . Марғасқа. Шәңгерей Бөкеев қамқорлғыме «Шайыр». С.В.нші. В.нші.. Д. Е. Шал. 28. В. Кітапқа қарттың сөзі жақын деген » тармақтар қай ақындікі. А.Б. Марғасқа. Асан Қайғы. 4. Қазтуған.хан алдында тайсалмай сөз сөйлеп. Қазтуған. Бұқар. 29. 5. 1.. 30. Үмбетей. Шалкиіз. өз пікірін еркін айтып. Қазтуған. Марғасқа Е. 26. Д. 2. ел атынан хан пиғылына қарсы шыққан » – деп қай жырауды айтып отыр. 27. Үмбетей. «Шежірелі қартың болса хатын деген.

Доспамбет. Атамбері. С. . Қазтуған.В. Е. Асан қайғы. Д.

В. В. Е. С. В. А. В. С. В. С. А.Жауаптар № 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 1 В. В. А. С. Д. Д. А. В. Д. С. В. Д. С. В. Е. С. Е. А. А. С. Е. С. Е. В. А. А. А. В. Д. Е.. . В. Д. В. 3 А. Е. А. С. А. Е. А. С. Д. А. Д. А. Е. Е. Д. Е Е. Е. Д. В. Д. Е. С. А. 2 А. В. Е. С. В. С. С. Д. А. В. В. Д. А. Д. С. А. А. А. В. В. Д. В.

Бес ғасыр жырлайды А. 4. 2. Қазақ әдебиеті-А. Қасымжанов А. 33. 7. Доспамбет. А. Ақынжанов М. 2001 «Қазақстан даму институты» /Қазтуған.. 1959 ж. Негімов С. 1996 ж.Әуезов М.1995 ж. Қалиев С. 1973 ж.Хрестоматия.. А. 1942 ж. 25. (ХҮІІІ-ХІХ ғ. Ғасырлар мұрасы. Асан қайғы. 1976 ж. заман – ай (2 томдық) А. А..1972 11.. Бердібаев Р. Әуезов М. устной поэзии. 30. Мұқанов С. Қазақ әдебиеті.1984 8. 1991ж.. 1980 ж. 21. Жалын. «2000 жылдық дала жыры» Қазақ энциклопедиясы. 1957 22. А. Радлов В.-А. А. 36. А. Ахметов З.. Кәусәр бұлақ.)3 кітап. Бітібаева Қ.Ж.М. Ай.15 – 18 ғасырлар ақын – жыраулар поэзиясындағы педагогикалық ой . Сейфуллин С. 1931 ж.) Оқулық. 18 – 19 ғасырлардағы қазақ әдеби тілінің жазба нұсқалары. 29. 37. 35.Әдеби мұра және оны зерттеу. Әбілқасымов Б. А. 2005 15.Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет.Ақберен. 1991 ж.Абылай хан (Тарихи жырлар)-А.Абылқасымов Б.1961 10.ХҮІІІ-ХІХ ғ...1971ж.пікірлер. 2000 14. 1988 ж. заман – ай.1993 3. 23.-А.. 32.Мағауиннің 13 томдық шығармалар жинағының 3. ..1993 9. Алқаласа әлеумет. 27.Жанр толгау в каз. А. Абай энцклопедиясы. Әдебиет тарихы.М.. Өміралиев Қ. Қазақтың ескі әдебиет нұсқалары. А... 24.Тілепов «Елім деп еңіреген ерлер жыры» 12. Қазақтың тегі туралы. А.Қазақтың 18 – 19 ғасырларындағы әдебиет тарихынан очерктер.. А. А.. 20.. 31.. А.Жинақ-А. Әдебиетті тереңдетіп оқыту..Алдаспан.-А. Бердібаев Р. Бұқар/ 16.М. Әр жылдар ойлары..Дала даналары.1991 6. 1987 ж. Өлең сөздің теориясы. Ұлы даланың зиялылары.. 8.Сүйіншәлиев Х.. 10.ғ. Шалгез. 28. 1991 ж.-А. А...Сүйіншәлиев Х. А.Оқулық.. 1961 4. 1989 ж. 1967 ж.Мағауин «Аласапыран» романы 17. А. Алтын сандық. 1993 ж. 19. А.-А. 1993 ж.1991 5. Зар заман..ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 1.. Жыршылық дәстүр. Қыраубаева А. Жұмалиев Қ. 18 – 19 ғасырлардағы қазақ әдебиеті. “Мектеп” баспасы 2003 ж.. А. 15 – 19 ғасырлардағы қазақ поэзиясының тілі. 26. А.Мағауин Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет (ХҮ-ХҮІІІ ғ.. А. 11 томдары 18. 1 том Жазушы 1984 13.Жинақ.. Ақын – жыраулар поэзиясының бейнелілігі.. 1988 ж..Қазанғап Байболұлы Еңсегей бойлы ер Есім А.. 34.

......105 14...................14 4 дәріс Доспамбет жыраудың өмірі......102 11.. 20 5 дәріс Шалкиіз Тіленшіұлының өмірі..........................108 .... ..106 15........55 11 дәріс Бұқар жыраудың өмірі...........Тәжірибелік сабақ Бұқар жыраудың өмірі.............. 90 Тәжірибелік сабақтардың қысқаша сипаттамасы................................................................................................ Тәжірибелік сабақ Ақтамберді жыраудың өмірі............... шығармашылығы. шығармашылығы......................................96 4......6 2дәріс Қазтуған жыраудың өмірі............................. шығармашылығы....99 8.....Тәжірибелік сабақ Тәтіқара ақынның өмірі..............6 1дәріс 18-ші ғасырдың алғашқы ширегіндегі қазақ жеріндегі тарихи оқиғалар.95 1.. шығармашылығы....шығармашылығы................ шығармашылығы.......... Тәжірибелік сабақ Жиембет жыраудың өмірі.........108 2 СОБӨЖ...............Тәжірибелік сабақ Шалкиіз Тіленшіұлының өмірі...............................75 14 дәріс Жыраулар поэзиясының даму жолдары......... Тәжірибелік сабақ Жыраулар поэзиясының даму жолдары........................33 7дәріс Марғасқа жыраудың өмірі......................................... ..... шығармашылығы... шығармашылығы.......... шығармашылығы.......................................... шығармашылығы..........38 8дәріс Ақтамберді жыраудың өмірі.....................97 5.............................................................. шығармашылығы.103 12........................... шығармашылығы.......................................................... шығармашылығы....63 12 дәріс Көтеш ақынның өмірі........ шығармашылығы .....Тәжірибелік сабақ Үмбетей жыраудың өмірі...100 9...... Тәжірибелік сабақ Доспамбет жыраудың өмірі............. шығармашылығы.............97 6...... шығармашылығы.. шығармашылығы....................................................................................................4 Дәрістердің қысқаша сипаттамасы................ «Жырау және тарих». ........98 7... шығармашылығы.............................................. 49 10 дәріс Үмбетей жыраудың өмірі.............................................. шығармашылығы..............104 13......................................... Тәжірибелік сабақ Қазтуған жыраудың өмірі........................................................................................Тәжірибелік сабақ 18-ші ғасырдың алғашқы ширегіндегі қазақ жеріндегі тарихи оқиғалар..........Тәжірибелік сабақ Көтеш ақынның өмірі....................101 10.............. шығармашылығы............ Тәжірибелік сабақ Асан қайғы жыраудың өмірі...108 1 СОБӨЖ............. «Халқымыздың ұлы ұландары» жыраулар шығармашылығында........... . шығармашылығы................МАЗМҰНЫ Алғы сөз... шығармашылығы.........................................................Тәжірибелік сабақ Ақын және жырау................Тәжірибелік сабақ Марғасқа жыраудың өмірі.........69 13дәріс Шал ақын өмірі............. .... ..84 15 дәріс Ақын және жырау........................ ..3 Глоссарий .... шығармашылығы.................43 9 дәріс Тәтіқара ақынның өмірі.................................................95 2......................................................................................................... шығармашылығы...............24 6 дәріс Жиембет жыраудың өмірі..................... 107 СОБӨЖ бойынша сабақтарға әдістемелік нұсқау...95 3............. Тәжірибелік сабақ Шал ақын өмірі......................................................10 3 дәріс Асан қайғы жыраудың өмірі......

.......................................... Жиембет жыраудың «Еңсегей бойлы ер Есім» өлеңі.......... Қатағанның хан Тұрсын» өлеңі.................. Шалкиіз жыраудың «Ер Шобан» өлеңі... Ақтамберді мен Шалкиіз жыраулардың шығармалары........ Доспамбет.............................................123 12 СӨЖ....114 1 СӨЖ.........115 3 СӨЖ........ Көтеш.......147 Әдебиеттер тізімі............ Жыраулар поэзиясында кездесетін метафоралар......128 Тест жауаптары............ Шал........................................ Жыраулар сөзі тарих шежіресі........................................................................................................126 Тест сұрақтары................................ 111 11СОБӨЖ................................... түбі сайда» өлеңі........... Қазтуған жыраулардың шығармаларындағы архаизмдер............... 122 10 СӨЖ................................................. Доспамбет жыраудың «Қоғалы көлдер.......Тәтіқара ақындардың шығармалары.113 СӨЖ тапсырмалары.................................................... Көтеш ақынның «Күрелгінің бауыры күнде дауыл» өлеңі....... Тәтіқара жыраудың «Қамыстың басы майда...................................................................................................................... Жайық бол» өлеңі............. Жыраулар поэзиясы және батырлар жыры............. Жыраулар атынан болашақ ұрпаққа хат-аманат...... Жыраулар толғауларындағы архайзім........................................................................................... Бұқар жыраудың «Бірінші тілек тілеңіз» толғауы......111 10 СОБӨЖ..... Бұқар толғаулары ндағы Абылай мен тарихи Абылай ..116 6 СӨЖ...121 9 СӨЖ.109 6 СОБӨЖ......110 8 СОБӨЖ...... Шал ақынның «Өлімнен құтылмассың қашсаңдағы» өлеңі................119 7 СӨЖ.......................................................... Үмбетей жыраудың «Бекболат биге» өлеңі..... Мұхтар Мағауиннің «Аласапран» романының 3-нші бөлімі................112 13 СОБӨЖ.........115 4 СӨЖ.................... 112 12 СОБӨЖ... М..................................3 СОБӨЖ........124 13 СӨЖ..... Марғасқа жыраудың «Ей.................. Асан қайғының «Еділ бол да.........................................120 8 СӨЖ..................125 15 СӨЖ........148 .116 5 СӨЖ..............................................................Жыраулар поэзиясында кездесетін образдарға тән нышан– элементтер.................................. 122 11 СӨЖ............... 109 5СОБӨЖ.....113 14 СОБӨЖ.............108 4 СОБӨЖ............... Қазтуған жыраудың «Мадақ жыры» өлеңі.................... 110 7 СОБӨЖ.......113 15 СОБӨЖ.............................. Шалкиіз........110 9 СОБӨЖ..........114 2СӨЖ...................... Жыраулар поэзиясын салыстыру................ қом сулар» толғауы...................125 Курс бойынша емтихан сұрақтары...........................Мағауиннің «Аласапран» романының 1-нші бөлімі. тарихи көнерген мағынасы түсініксіз сөздер..124 14 СӨЖ.................................Жыраулар мұрасы және қазақ халқының елдік тарихы.............. Ақтамберді жыраудың «Күлдір-күлдір кісінетіп» толғауы..................... Мұхтар Мағауиннің «Аласапран» романының 2-нші бөлімі............................................. Үмбетейдің жеке адамдарға арнау жырлары..............

Е. телефон: 56 14 47 Теруге 08.08 ж. 1.08. Басуға 08. жіберілді.08 ж. жіберілді Пішімі 60х84 1/16.0.0. Тапсырма №10 . Шартты баспа табағы 27. Таралымы 1000.ХАНДЫҚ ДӘУІР ӘДЕБИЕТІ (оқу құралы) Семей қаласы. Қашаған көшесі. Есептік баспа табағы 28.09. Қағазы офсеттік.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful