ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

СЕМЕЙ МЕМЛЕКЕТТІК ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ИНСТИТУТЫ
ШӘКӘРІМТАНУ ҒЫЛЫМИ-ЗЕРТТЕУ ОРТАЛЫҒЫ

Айман Тоқсамбаева

ХАНДЫҚ ДӘУІР
ӘДЕБИЕТІ
(оқу құралы)

Семей-2008

ББК 83.3 Каз
Т – 52

Құрастырушы – Айман Омарқанқызы Тоқсамбаева, филология
ғылымдарының кандидаты

Пікір жазған – Арап Сіләмұлы Еспенбетов, филология ғылымдарының
докторы, профессор
Айман Советқызы Ақтанова, филология ғылымдарының кандидаты

Тоқсамбаева А.
Т-52 Хандық дәуір әдебиеті: Оқу құрал. – Семей,2008. –136бет.
ISBN 9965–00 –402–1

«Хандық дәуір әдебиеті» атты оқу әдістемелік құралда мерзімді баспасөзде
жарық көрген ғылыми дәйектемелер мен деректердің пайдаланылуы да
студенттердің берілген тапсырмаларды өз бетімен игерулеріне ықпал етеді.
Зерттеуші ғалымдар еңбектеріндегі деректерге қосымша берілетін мұндай
материалдар студент білімінің сапалық деңгейінің өсуіне де, материалдарды
сыни көзқараспен қарап игеруіне де септігін тигізеді.

ББК 83.3 Каз

Х

4603000000
00(05) –08

ISBN 9965–00 –402–1

© Тоқсамбаева А.О., 2008

АЛҒЫСӨЗ
Оқу әдістемелік құрал алғашқы рет ұсынылып отыр. Хандық дәуір
әдебиетінен оқылатын дәрістердің қысқаша сипаттамасы, тәжірибелік сабақ
кезінде қандай сұрақтар қамтылуы керек, студент нені және қандай оқу
құралдарын, қосымша әдебиеттерді
басшылыққа алу керектігі толық
қамтылып, сілтемелер берілген. Тәжірибелік сабақтардың, СОБӨЖ, СӨЖ
тапсырмалары, сұрақтары, тест материалдары да тақырыптардың мазмұнын
ашу мақсатын көздей құрылған.
Оқу әдістемелік құралда хандық дәуірдегі ақын-жыраулардың өмірі мен
шығармашылығы, оларды зерттеген ғалымдардың еңбектері туралы нақтылы
мәлімет берілген.
Оқу әдістемелік құралда қамтылған материалдар, тарихи романдардағы
нақтылы деректер студент білімін өз бәтімен толықтыруына мол мүмкіндік
береді. Сондай-ақ, әдебиеттану пәнінен алған білімдерін тереңдету мақсатында
әдеби-теориялық ұғымдарға байланысты картотекалық материалдарды теру
барысында студент білімін өз бетімен тереңдетуге мүмкіндік алады.
Студенттердің өздік жұмысын орындау барысында әдебиет теориясынан
алған білімдерін шыңдай түсу көзделген.Сонымен қатар жыраулардың
ерекшеліктері мен шеберліктерін таныту мақсатында әр жыраудан бір-бір өлең
жаттау, әдеби талдау жасау арқылы студенттердің таным белсенділігін арттару
мәселелеріне ерекше көңіл аударылды.
«Хандық дәуір әдебиеті» атты
оқу әдістемелік
құралда мерзімді
баспасөзде жарық көрген ғылыми дәйектемелер мен деректердің пайдаланылуы
да студенттердің берілген тапсырмаларды өз бетімен игерулеріне ықпал етеді.
Зерттеуші ғалымдар еңбектеріндегі деректерге қосымша берілетін мұндай
материалдар студент білімінің сапалық деңгейінің өсуіне де, материалдарды
сыни көзқараспен қарап игеруіне де септігін тигізеді.
Әдістемелік құралда жыраулар поэзиясын талдау үшін қажетті теориялық
сұрақтар және талдау үлгілері, анықтамалар мен түсініктер берілген.

11. Поэма – оқиғаның өлеңмен баяндалып айтылатын.зор жігер. дастан-поэмаларда өлең тармақтарының жолдарының белгілі ретпен топтасуы. Ұйқас – өлең-жырларда тармақтың «өлең жолы» соңындағы бірнеше буынның келесі тармақтағы сәйкес буындармен үйлесуі «дыбыс үндестігі. ақыл–кеңес сарыны басым келетін өлең. 3. өнегелі ой-тұжырымы бар. Ақын . рухтануы. орындаушы мағынасында. жырлар айтып таратушы. дастандары.ГЛОССАРИИ 1. Арнау өлең – белгілі бір адам бейнесін. Дастан – парсы сөзі – тарихи әңгіме.поэзиялық туынды. 15.сипатын суреттеп мақтап жазу дербес поэзиялық туынды. жалғастыратын сөз шебері. өлеңмен жазылған ертегі – хикаялары. Шешендік сөз – қазақ ауыз әдебиетінің жаныры. 4. кейде жыр – толғау түрінде келетін көлемді шығарма. Жылнама – тарихи жыл – жылға бөліп баяндау түрі. Жырау – ауыз әдебиетінің ежелгі өкілдерінің бірі.әдеби шығарма басында берілетін. 16. біреуді қошеметтеу сипатындағы мадақ өлеңдер. батырлық. қоғамдық мәелелерді қозғайтын толғау – жырлап айтушы. 2. Жыршы – ауыз әдебиетінің дәстүрін сақтаушы. Арнау . өлең жыр түріндегі шығарма. 12. сюжетсіз поэма. Мадақ өлең – салтанатты оқиғаларды жырлауға арналған. Поэзия – көркем әдебиеттің ертеден қалыптасқан үлкен бір саласы. көбінесе өлең түрінде келетін автор сөзі. сол шығарманың кімге. батырлар жыры деген мағынаны береді. Түйдек (тирада)– қазақ поэзиясында жырда қолданылатын тармақтарды топтастырудың еркін түрі. Шайыр– «арабша ир». ғашықтық. 6. ертегі. Толғау – күрделі. Жыр – қазақ халық поэзиясының бір түрі. мін . Қиса – қазақ әдебиетіндегі кітаби ақындардың Шығыс әдебиеті үлгісіндегі сюжеттік шығармалары. . 7. 10. тарихи.ақын. қандай уақиға байланысты екенін көрсететін. жырлап айтатын уақиға. 19. көлемді поэзиялық шығарма. халықтың көркемдік дәстүрлерін қалыптастырып. Шабыт – өнер адамының шығармашылық қуатының шегіне жетіп тасқындауы. 14. Шумақ– өлең-жырларда. 18.» 17. ғибраттылық мәні. өлең. жыр . 5. көлемді лирикалық туынды. 8. Насихат өлең – уағыздар. 20.дастандарды ауызша немесе жазбаша айтып шығаратын өнер иесі. 13. 9. айырықша тапқырлық танытатын нақыл сөз.күш пайда болып.

әрі дағдыдан. әдеттен. қалыптасқан тұжырымдарға жаңа қырынан қарап.Эссе –тұрақталған. әдеби сынның. көркем әдебиеттің жанры. тың болжамдар мен түйіндеулерге құрылатын философияның. көне соқпақтардан бөлек. эстетиканың.21. . өзінше толғап. публицистиканың.

көсеміне балаған. Тірек сөздер:Ақтабан шұбырынды. ХV-ХIХ ғасырлардағы қай жырауды алсаңыз да олардың елі үшін жанын отқа тоспайтыны кем де кем.аңыз ұлғайып айтудан.Тарихи зерттеулердің айтуы бойынша халықтың сауат ашуы қандай жағдайда болды? 4. Қазақ әдебиетінің ерте дәуірінде. онымен жақсылы-жаманды қатынаста болған екінші бір ірі тұлғалардың есімі мен ісі өзгертіліп. мұның ХVХVII ғасырларындағы жыраулардың жеке басының өмірін.Қадырғали Жалайырдың «Шежірелер кітабы» жайында айту. 3. болған оқиғалардың ізі ататындығына таңдануға болмайды. . Өйткені. Батыр тұтқан. жоңғар басқыншылығы. Дәрістің мақсаты: Қазақ халқының 15-18 ші ғасырлар шегіндегі тарихиәлеуметтік жағдайын таныстыру. ХVIII ҒАСЫРДЫҢ АЛҒАШҚЫ ШИРЕГІНДЕГІ ҚАЗАҚ ЖЕРІНДЕГІ ТАРИХИ ОҚИҒАЛАР. 6. алқакөл.Дәрістердің қысқаша сипаттамасы ДӘРІС 1. жылдар өте келе әлгіндей тарихи тұлғаларға тұтастардың естелігі ескіріп. Алқакөл сұлама» оқиғасының әдебиетте бейнеленуі. халық өзінің қалаулылары жайлы аңыздың өзегін өтіріктен емес. сондай адамдар жайлы тараған аңыздың өзінің біразында шындықтың табы. заман өзгере. Ұқсастықтар да аз емес. Рас. Ерлік мінездерін. көмескіленудің салдарынан оқиғаның құрылымы. 5. кейде танымастай қалыпқа түсетін де таң емес. Хандық үшін күрестің шиеленісуі. «Қаратаудың басынан көш келеді» дейтін сөздермен басталатын «Елімай» әніне қатысты әңгіме. көтермелеп көрсетуден сырт қалмайды. әсірелей. 2. Әсіресе. Солары үшін оларды елі де риясыз сүйе білген. шығармаларында бейнеленетін тарихи шындықты анықтауда көп септігі тиетіндігін баса айту орынды болмақ. сүйкімді қылықтарын аңызға айналдырған.сұлама.«Ақтабан шұбырынды. Өйткені. көріпкел санаған.Ал. Дәрістің жоспары: 1. Әйтсе де солардың өзінен де ақиқатты айқындауға көмектесетін біраз жайлар табылып жатады. Бұлардың көпшілігі халқының қамына бола ханмен де қармен де айқасудан тайынбаған. яки қазақ хандығының құрылуы және қалыптасуы тұсында өмір сүрген жыраулар мұрасы мен кейінгі ХVIII-ХIХ ғасырлардағы көркемсөз өкілдерінің шығармашылық бет-бейнесінде біраз өзгешеліктер бар. Елінің серкесіне. Жыраулар мұрасы мен кейінгі ХVIII-ХIХ ғасырлардағы көркемсөз өкілдерінің шығармашылықтарының өзгешеліктеріне тоқталу. Бірақ. шындықтан өретіні қақ.

ел басынан өткен елеулі кезең көрінісі қою. Ал. Өйткені. олардың өмір сүрген дәуірлері тек мезгіл жағынан ғана әртүрлі емес.б туралы дастандардың ең болмағанда . Жанұзақ секілді Жәңгір төңірегінде болған жыраулар өздерінің мадақ жырларын тек толғаумен ғана жеткізген. ХVIII ғасырда. ХVIII ғасыр жырауларының өз атымен кейінге жеткен ондай шығармалары жоқ. шығармашылық тұлға ретінде де Асанқайғы мен Қазтуғанды. екіншісінде сұйық деп әңгімені сұйылту орынсыз болар еді. бұл авторлар шығармаларының жанрлық тұрқы да өзгеше болды. Сондай-ақ. Олай болса бұлардың бірінде тарихи оқиға. Қабанбай. өмір кешкен адамдар. пенделік һәм азаматтық іс-әрекет көрініс таппақ. Сол себепті олар өздерінің тұтынған мақсаты. үндестік туралы әңгімені осымен доғармайтынымыз аян. жыраулары өзінше жырлай беретін халық эпосына қарағанда авторлы туындының жолы ауыр болмақ. Мәселен. Және бұл мәселе тек ХV-ХVII ғасырлардағы жыраулар мұрасына ғана қатынасты емес. Мәселен. Олжабай. оны шамасы келгенінше кейінгі жыршы. ХIХ ғасырдағы Мұсабай. бұл авторлардың өз тұстарындағы қоғамдық салмақтары да әрқилы. оның ар жағында өмір сүрген жыраулардың көлемді үлкен шығармалары болған ба. ХV-ХVII ғасырлардағы әріптестерінен ғана емес. жыраулар өзгертіп айта бермесе керек. Ал. әрқилы көлемде бүгінге жеткен Бөгенбай. Марғасқа мен Жиембетті өзара бір-бірімен салыстыруға болмайды. Үмбетей секілді жыраулар мұрасынан да бірсыпыра өзгешеленеді. ХVIII ғасыр. тарихи қаһарман ретінде де. аузына елі қараған жырау ретінде де әртүрлі тағдырды. Мәселен. ХIХ ғасырдың өкілдері Мұсабай мен Нысанбай жыраулар көбінесе үлкен эпостық үлгідегі тарихи жырлар пішімімен жырласа. ХIХ ғасырда тірлік кешкен Байтақ. кейінгі дәуірдің ақын. онан арғы дәуірдегі жыраулардың көлемді туындыларының кейінгіге өз атымен жетпеуінің бір себебі осында деп білеміз. егер болса неге кейінгі дәуірге жетпеген деген мәселеге келсек. қазіргі заман ақындарының творчествосынан кеңінен орын алғаны баршаға аян. сол ғасырдағы жорық жыршысы Махамбет ақынның барша туындысы тек толғаулардан ғана тұрады. сол дәуірдегі қазақ жұртының поэзиялық дәстүрінен толғау жанры шығып қалған деген пікір тумайды. Өйткені. Олар өздерінің көкейіндегі ойларын толғаумен паш еткен.Әрине. әралуан тарихи сәттерді басынан кешіріп. Міне. Нысанбай жыраулардың шығармалары тек. солардың әуенін өздеріне жеткізуге себепкер болған Бұқар. оларға қарағанда күні кеше өмір кешкен сияқты ХV-ХIХ ғасырлардағы сөз зергелеріне де тікелей байланысты. бұдан ХIХ ғасырдағы жыраулар творчестовосынан. тарихи сәт пен тағдырға қарай шығармашылық мінез. Өйткені. Шәлгез бен Доспамбетті. Әрине. тегінде оның негізгі себептерін ауызша үрдістегі әдебиеттің ішкі мүмкіндеріктерінен іздеген жөн. олар жұмыр басты пенде ретінде де. авторлығы жоғалып.Сондай-ақ. т. Тіпті олардың бәрін есептемегенде бұл жанр бүгінгі күнге дейін өмір сүріп келіп. жыраулық талант-дарыны жағынан әртүрлі сипаттағы сөз өнерінің өкілдері болды. Әйтсе де бұған қарап біз жыраулар мұрасындағы өзгешеліктер мен ұқсастық. Әйтпесе.

Өйткені.. оның хәлсіз жатқанына қамығып. соның басы өзім болайын деп жылайтын эпизоды бар. -живет в сознании »-дейтін үлкен ғибратты сөзі бар. Г. эпостық дәстүрдің қазақ топырағында өмір сүріп келе жатқанына қаншама заман өтті?! Ал. күні кеше жорықтас болған азаматтарды оқ өтпес қиял-ғажайып адамдар етіп көрсетер еді деп айта алмаймыз. қазақ қауымы атышулы «Ақтабан шұбырынды» сынды қайғылы оқиғаны басынан өткерді. Өйткені.. Керейден жүз кісі. Әрине. Мәселен. Орыс әдебиетінің ұлы сыншысы В. сол замандағы Орталық Азиядағы айбарлы мемлекетжоңғарлармен ширек ғасырдан астам уақыт бойы табан тіресе күресе отырып. ХVIII ғасыр жырауларының сол өздеріне дейінгі эпосты кейінгіге жеткізуші буын бола отырып. бұл дәуірде өмір сүрген жыраулардың халықтың тарих бетінен жоғалып кетпеуі үшін отқа түсетін. Демек. ХVIII ғасырдың қазақ ұлыстары үшін жан жадыратар қуанышты оқиғалармен басталмағаны мәлім. не исчезает без следов в пучине времени. немесе сол тектес жырау аузымен айтылған ұзақ сонар жырлардан бастау алып жатуы әбден мүмкін. Белинскийдің: «закон развития человечество таков. Алшыннан жүз кісі айттым. Осы зілзаланы қазақтың басына түсірген. сонда қалар ма екен жаның-ай » дейтін Бұқардың өз атымен сақталған жырын еске түсіріп қана қоймайды. біз бұл арқылы ескі эпостық канондарды Бұқар. «Қабанбай батыр» туралы жырда әл үстінде жатқан батырдың көңілін сұрай келген Бұқар жыраудың Қабанбайды мың жылқыны жауып жіберіп суарар қайнар бұлаққа. оның тарих аренасынан біржола шығып қалған тұсының куәгері болды. солардан тағлым алмағандығына. Өйткені. . Бұл тұрғында жыраулық поэзия сол үлкен оқиғалардың нақтылы көрінісін көркем жырмен өрнектегенімен ерекше назар аудартады. Бұл жан тәсілім еткелі жатқанда Абылайға «Үш жүзден үш кісі құрбан қылсам. ішінде жүрді. что все пережитое человечеством . еңбегін сарп ететін жандардың өзі тектес пенделер екендігіне әбден көзі жетті. Әйтсе де. олар батырлар ерлігін бастан етіп жырлағанда да өз аттарымен сақталған толғауларындағыдай кәдімгі ет пен сүйектен жаралған адам етіп кейіптері хақ.бірі болмаса бірінің әу баста Бұқар. әу баста осы дастанның кейбір бөлігі Бұқар қолынан шықпады ма екен деген ойға да жетелейді. қашқан жауды құтқармас жүйрік пыраққа теңей кеп. Үйсіннен жүз кісі. Осы халықпен қандас Еділ қалмақтары ата қоныстарына қайтқан тұста олармен де айқасып бақты. халықтың елдік тарихында бұл ғасырдың алар орны айырықша. өздері ерліктерінің куәсі болған батырлар жайлы дастан шығармағанына кепілдік беру қиын. құрбандыққа Арғыннан жүз кісі. Шындығында да бір сөз етіп отырған ХVIII ғасырдағы. Небір сұрапыл оқиғалардың өздері куәгері болды. Исчезавшее в действительности. немесе онымен тұстас жыраулар сол ежелгі қалыпта пайдаланар еді. оның бер жағындағы талай үлкен оқиғалардың көріністері халықымыздың есінде естелік болып өмір кешкен.

«Ақтобан шұбырынды» оқиғасы басталар тұста қазақ ұлысында сондай бес жыл бұрынғы. 31. Алқакөл сұлама» оқиғасы әдебиетте қалай бейнеленді? Сол оқиға қарсаңындағы және одан кейінгі кезеңдегі қазақ ұлысы мен оның төңірегіндегі халықтардың тарихи-әлуметтік жағдайы қандай еді?. 1643. Өйткені. 27.Хандық үшін күрес қай жылы шиеленісе түсті ? 2. 1698. екі айқас та жоңғарлықтардың әбден күйрегендігін көрсетті. 1652. бір кезеңінде жоңғарлар басым болып келсе. 15. 24. 11. Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. 1717 жылғы Аякөз өзені бойындағы. 17. жүз жылдан астам уақытқа созылатын жоңғар-қазақ күресінің (1635. Себебі. 5. яки сексен мың әскері бар Тәуке хан кезіндегі (1680-1718) айбындылық жол болатын. 21.Ал. 25. 30. 22. Өйткені. кек қайтару шайқастары болып қана қалған жоқ. 4. дос табуды мақсат тұтты. 1713-1714) бір тұсында қазақтар. қазақ жеріне 1723 жылғы зобалаңды әкелуші Цэван-Рабдан хонтайшы (1697-1727) билеген жоңғар хандығы сол кездегі көшпенді елдер ішіндегі ең агрессияшыл. хабаршыларын жүргізді. 19. 33. 10. 1711-1712. 34. 2. Және соның ақыры ізсіз кеткен жоқ. 12. Қазақ жұрты Ресей елінің боданы болды. осы оқиғалардың барлығы бір-бірімен тығыз байланысты жайлар еді. Ал. 1718 жылғы Түркістан маңындағы қазақ жасақтарының жоңғар қолынан күйрей жеңілуі қазақ билеушілерін ойландырарлықтай жай еді. 3.35. . Бұл күрес жолында қазақ халқы өзге бір әлеуетті ел тарапынан өзіне сүйенер тірек. Қытай секілді іргелі елдермен араға елшілерін. 29.Тарихи зерттеулердің айтуы бойынша халықтың сауат ашуы қандай жағдайда болды? 3. 1651. Енді осы «Ақтабан шұбырынды. 9. үлкен әлеуетті феодальдық хандық ретінде өзін әбден танытып үлгерген-ді. 26.. қазақ ұлыстарының жоңғарларға қарсы азаттық үшін күрес-атышулы «Ақтабан шұбырынды» сынды қасіретті оқиғаның жалғасы. 6.Қадырғали Жалайырдың «Шежірелер кітабы қазақ хандығы туралы не жазды? Әдебиеттер: 1. 36.28. 32. 13. Россия.

көбі мүлде ұмыт қалса. баспа бетін көріп келе жатқандары үзінді күйінде ғана ақын мұрасынан азды-көпті мағлұмат береді. Алайда.Қазтуғанның нәзік лирик. Мағауин. шынтуайтқа келгенде. шығармашылығының зерттелуін толық игерту. Дәрістің жоспары: 1. «Ұлы арман» (1990). 1912) жарияланса.Сейфуллин.Қазтуған жыраудың қолбасы батыр болған деген аңыздың шындыққа жақындығы.Тілепов сияқты белгілі әдебиеттанушы-ғалымдар қалам тербеді. би әрі ақын-жырауы екені анық. X. 3. 6. жорық жырауы болғандығы. Дербісәлин. Жыраудың көшпенділер аристократиясынан шыққандығы. таза ұлттық рух. . Тірек сөздер: Жырау. «Алдаспан» (1971). Қиял байлығы. Дәрістің мақсаты: Қазтуған жыраудың өмірін. «Бес ғасыр жырлайды» (1984). кейіннен «Ертедегі әдебиет нұсқалары» (1967). ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ. ҚАЗТУҒАН ЖЫРАУДЫҢ ӨМІРІ. толғауларының жетпегені туралы. Жырау өмірі мен шығармашылығы туралы азды-көпті болсын С. Қазтуған жыраудың өлеңдері алғаш рет Ғабдолла Мұштақ құрастырған «Шайыр. Сыдиықов. ұлттық тіл тазалығы. Қазтуған толғаулары-орта ғасырлық әдебиеттің алтын мұрасы– жыраулықтың тамаша үлгісі екендігі. ақын-жыраулар поэзиясының бастауында тұрған үлкен эпик. М.Мұрат ақын.шайыр.эпик ақын. яки қазақ ақындарының басты жырлары» жинағында (Орынбор. тілі бір түркі тектес тайпалардың.Қазтуған жыраудың өмірінен мәлімет. «Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет» хрестоматиясында (1993) басылды. 2. Ленинградтан тұнғыш рет орыс тілінде жарық көрген «Поэты Казахстана» (1978).алдаспан. Қ.Қазтуғанға дейінгі жыраулардың аты жеткенмен. Ә. 7. 1994) жинақтарында. «XV-XVIII ғасырлардағы қазақ поэзиясы» (1982). қолда бары. аз болса да ұлы жырау шығармаларының бір кішкене үзігінің бізге жеткені жайында. артынан бір-бірінен бөлініп кеткен түбі бір. Ж. «Қарға бойлы Қазтуған» атты толғау-поэмалары туралы. Ноғайлы аталып. 5. суреттеу шеберлігі. Туып өскен жері туралы. Мұрын жыраулар жырлаған «Қазтуған». Оның шығармалары бүгінгі уақытқа толық жеткен жоқ. сол кезде жеке халық болып қалыптасқан қазақтардың бай әдебиеті. әрі ірі эпик. Сол себепті де жоғарыда аталған ғалымдар жырау туралы азды-көпті жазды деуіміз де осыған саяды. Сүйіншәлиев. «Поэты пяти веков» (Алматы. Алтын Орда заманындағы ноғайлы-қазақ дәуірі әдебиетінің ірі өкілі Қазтуған жырау.Қазтуған жырларының маңызы. ол туралы деректер өте жұтаң.ДӘРІС 2. 4. Қазтуған XV ғасырда өмір сүрген ноғайлы батыры.

Атамыз біздің бұ Сүйініш Күйеу болып барған жұрт. Бозан бойын жайлаған қазақ. халық мұңын жоқтаған Қазтуғандай жаужүрек батыр. қолбасшысы. Жабағылы жас тайлақ Жардай атан болған жер… Шиыршық атып. жыр жолдары арқылы туған жерінен еріксіз үдере көшкен ел көрінісі көз алдымызға келеді. Салуалы менің ордам қонған жер. Жау жағадан алып. ноғай тайпаларының рубасы. Алаң да алаң. көсемі. «Алаң да алаң. Салп-салпыншақ анау үш өзен. Қазтуған жырларында оның ақындық ерлігі мен шырқау биігін көрсетер тұс – ол жырды кім шығарғанын нақтылы дәлелдейтін: Бұлт болған айды ашқан. «Белгілі биік көк сеңгір» деп басталып. елінің болашағын тереңнен толғанып. ел бірлігінін қожырай бастауынан болса керек. бүгінгі ұрпаққа сақталып жеткен үш жырының өзі оның үлкен эпик ақын болғанын дәлелдейді. Оның басты себебі – талай құтты қоныс болған туған жердің жайсыз мекенге айналып. алаң жұрт. Анамыз біздің Бозтуған Келіншек болып түскен жұрт… – деген. шымырқанған тебіреністен туған бұл теңеулер батыр жыраудың туған жерге сағынышын. Қазтуғанның Еділ өзенін жағалап. «Бұдырайған екі шекелі». Мұнар болған күнді ашқан. . Қабыршақты. Қаралау деген жерлер екен» деген жалғыз ғана мәліметке сүйеніп келдік. қол бастаған басшы жұртын соңына ерте білді. адамды елжіретер түйдек-түйдек сөз тізбектері. Ақала ордам қонған жұрт. Осы қоштасу өлеңі оның XV ғасырдың екінші жартысында өз қарамағындағы руларды бастап Еділден еріксіз ауып. шексіз махаббатын білдіріп. жыраулық жыр жолдарын биікке көтерген шығармалары санаулы ғана. Ел қамын ойлап.Бұған дейін XIX ғасырдағы көрнекті қазақ ақыны Мұрат Мөңкеұлының «Қазтуған» толғауында айтқандай. Жайықтан Қазақстанның күншығыс жағына ауған деседі. қысылтаяң кез туған шақта Қазтуған елін аман сақтап қалу мақсатында жұртты бастап Еділ. әрі атақты батыры болғаны мардымсыз тарихи аңыздар арқылы белгілі. алаң жұрт». Қазақ мемлекеті құрамына өткенінен сыр шертеді. Қазтуғанның ақындық қуатын танып. оны аман-есен сақтай алуды перзенттік парыз деп білді. ақындық қиял ұшқырлығы мен өршіл романтикалық шығармашылық шеберлігін дәлелдей түседі. Қазтуған жырларындағы шоқтығы биік шығарма – оның туған жермен қоштасу жыры. Ақтұба. Қазтуған жыраудың қонысы «Жайықтың күнбатыс шетіндегі Нарын.

«Бұдырайған екі шекелі…» деп басталатын толғау-өлең – жыраудың өзіне дейінгі ақындық сөз өнерінен алған үлгі-өнеге негізінде өмірге келген жыр. дәріптеліп келеді. Соңғы жылдары осы мәселеге байланысты. «Ноғайлар» атты көлемді ғылыми зерттеуде ноғай әдебиетінің көрнекті өкілі ретінде жырау шығармашылығы арнайы сөз болды. «айдаса қойдың көсемі» және т. Мұның өзі жыраудың жай ғана қарапайым адам емес. қарақалпақ халықтары әдебиеттанушы ғалымдарының зерттеулерінде Қазтуған жырау өз ұлтының өкілі. туған әдебиеті тарихындағы көрнекті тұлға ретінде бағаланып.б. яғни оған «қазіргі ноғай. «қойдың көсемі» іспетті елін соңына ерте білер басшы. тақпақ. тілі де бір ноғай. қарақалпақ қазақ т. «мұздай үлкен көбелі». қарақалпақ ноғай халықтарына ортақ тұлға. батырлардың сөзі үлгісінде туған ноғайлы дәуіріндегі толғау ретіндегі ерлік. қарақалпақ ғалымы К. сөз тіркестеріндегі ойнақы. «Шолпан» (Черкесск. Сол сияқты. 1912). – деген жолдар арқылы қазақтың ноғайлы дәуіріндегі төл әдебиетінің жаңа белесінің бір қырын аңғартады. тапқыр да айшықты ой иірімдерін . халықтардың тарихи кезеңге. жеке басы бірнеше өнерді меңгерген сегіз қырлы. асқақ теңеулер жырға шырай келтіріп. қазақпен етене бауырлас. Осы толғаудағы «бұдырайған екі шекелі». қара қылды қақ жарғызатын ділмар шешеннің жиынтық бейнесін сыйғыза білген. соны көркемдік ізденіс. Мәмбетов өз зерттеуінде Қазтуған жырауды қарақалпақ әдебиетінің ірі өкілі ретінде қарастырады. ділі де. Бұл – сол кезде жеке жыраулардың. батырлық жырдың алғашқы нұсқасы. Өз шығармаларын ауызша шығарып таратқан Қазтуған сияқты дүлдүл жырау өз есімін жырларында ерекше атап өту арқылы авторлығына дау тудырмайтын амалды сол заманда-ақ білдіргендей. Жырау өзін таныстыру монологы арқылы шағын толғауға қаймықпас қайсар «мұздай үлкен көбелі» батыр.Мұсылман мен кәуірдің Арасын өтіп бұзып дінді ашқан Сүйінішұлы Қазтуған. мақалмәтел үлгісіндегі жыраудың терең толғанысты ой үрдістері қазақ поэзиясына үлкен таусылмас қазына болды. Сол себепті де Қазтуғанды бауырлас осы үш ұлттың төл әдебиетінің бастауында тұрған ортақ ақын-жырау ретінде бағаласақ ақылға сыяды. бір сырлы жан екенін аңғартса керек. б. халықты аузына қаратып. түбі де. ұлттық. 1969) жинақтарында жарияланып. нақыл. алаң жұрт» толғауының ноғайлар арасына кең тараған нұсқалары «Ноғай жырлары» (Астрахан. уақытқа телінген ауызекі поэзиясының үлгісі деп қарау керек». салт-дәстүрлері де бір болып келген қазақ. Көлемі жағынан аз ғана осы жыр үзіндісінің өзі Қазтуғаннан кейінгі ақындар мен жыраулар шығармашылығына үлкен ықпал етті. «Бұдырайған екі шекелі…» толғауы жыраулық поэзиядағы басқа толғаулардан оқшауланып тұратын көркемдік өзгешеліктерімен ерекшеленеді. Бұл орайда Қазтуғанның «Алаң да алаң. Қазтуған – ноғайлы дәуірінен тілі де.

буырқанған бұла күш иесіне теңеген көркемдік ерекшелікті аңғартады. 25. «Қазтуған толғаулары қазақ халқының халық боп құрыла бастау тұсындағы жайлы қоныс.Қазтуғанға артта қалған ұрпақтарынан кімдер жыр арнаған? 3. 15.Қазтуғанды біз тек жырау деп қана танимыз ба? 2. көркем тіркестерге бай жырлары қазақ әдебиеті тарихында өшпестей із қалдырды. поэзия өмірінде сақталған шағын ескерткіш үлгісі тәрізді кейінгі дәуірге жетті. Сонау орта ғасырларда орныққан бұл көркем сөз үлгілері өзінің сол қалпындағы нақышты қасиетін қазіргі қазақ поэзиясына дарытып. 30. алан жұрт» деп басталатын толғауы да жыраулық поэзияның көркемдік қуаты жағынан шебер жасалған үлгілерінің бірі. 20. 26. 22. 33. жыраулық поэзияның айшықты ерекшеліктерімен бедерленеді. Қазтуғанның «Алаң да алаң. 5. ішкі мазмұнынан ерлік рухы. 12. Бұлар өз дәуірі мен шығарушысы жайында кішкентай болса да елес. Бидайықтың көл жайқаған жалғызы. 27. 31. Қазтуған Сүйінішұлы Сыпыра жырау негізін салған көнеден келе жатқан толғау жанрының дамуына үлкен үлес қосты. үнемі үдей түскен кең үрдісті де күрделі эпитет жасайды. . 32. 13. батырлыққа тән қасиеттер анық сезіліп. 24. Бұл жырларда бір ғана жырау атымен сақталып келген жыраулық үрдістегі поэзияның нағыз қаһармандық үні. 7. негізгі тұспалдар ойы. «Ұстаса қашағанның ұзын құрығы» деген бір жолдың өзі ғана көшпелі дала өмірін көз алдымызға әкеліп. 17. дауылпаз үнді. 34. 11. поэзия эволюциясындағы белгілі бір кезеңнің көркемдік дүниетанымы тарапында нышан таныта алса. жауынгер ақынның дала поэзиясына тән өр рухты. өз міндетін артығымен орындағаны болып саналады». жауға қарсы қаймықпас атой салған батырлық лебі басым. Шығармаларының мазмұндылығы мен әлеуметтік салмағы жағынан алғанда. 2. Мұнар болған күнді ашқан. 6. 36. – деген осы толғаудағы көркем сөз өрнегі кестеленген жыр жолдары – бейнесі ұлғая түскен метафоралардан құралып.10. ұғым бере алса. жақсы мекен іздеу мәселелерінің сол алыс замандағы жаңғырығы. сақтап келгені Қазтуған жасаған өлең өрнектерінің өлместігін білдірсе керек.35.Қазтуған жырларының маңызы неде? Әдебиеттер: 1. Ақын шығармалары көлемі жағынан шағын болып келгенімен. Буыршынның бұта шайнар азуы. 29. 4. 19. 9. 3.28. Дәрісті бекіту сұрақтары: 1.байқатады. Қорыта айтқанда. Бұлт болған айды ашқан. асқақ қанатты сөздерге толы.

Кейін қазақ ханы Жәнібек маңында болғаны. замана жайын толғаған әр алуан өлең. қойы егіз қоздайтын» шұрайлы жер мен «қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған» мамыражай заманды арман еткенде де. кең сахараны шарқ ұрып шарлағанмен. Асан қайғы жеті жыл желмаяға мініп жер шолып.б. Дәрістің мақсаты: Жырау Асан мен аңыздағы Асанның ара жігін ажыратып түсіндіру. 2. Өзі ұнатқан құтырысы мол Жиделібайсынға (халық қиялындағы аты – «Жерұйық») ел . Ел-жұрт «адамы жүзге келмей өлмейтін. елге дәл ойдағыдай іргелі қоныс таба алмайды.Әуезовтың. ел жадында сақталған қыруар аңыз. табиғатқа тікелей тәуелді болған елге жұтсыз жайлы қоныс пен шапқыншылығы жоқ еркін тұрмыс. Асанның біраз өмірінің Қазанда хандық құрған Алтын Орда әміршілерінің бірі – Ұлұғ Мұхамед тұсында өтуі. Бұған оның атына байланысты туып. 9. Бұлардың бәрінде дерлік Асан өз халқының бақытты болашағын ойлаған ел мұңшысы. ойшыл адамның жиынтық бейнесіне айналып кеткен.б. Тірек сөздер: Жерұйық. Сондықтан Асан есімі әр кез «қайғы» деген сөзбен қатар аталып.шұрайлы жер т. 8. Асан қайғы туралы М. аңыз. маңызы тәрбиелік орны. Асан толғауларының көркемдік ерекшелігі.ДӘРІС 3. Асан қайғының шығармаларының зерттелуі жайлы. Асан қайғының халық арасында әулие ретінде құрмет тұтылуы. Ата тегі туралы нақты деректердің жоқтығы.Уәлихановтың. 10. Х. жұрттың көкейкесті арманын арқалаған ардагер азаматы кейпінде сипатталады. Аты аңызға айналып. жырлары толық айғақ.Сүйінішәлиевтің т. Асан қайғы есімінің барша қазақ халқына кеңінен таныс екендігі. 7. Аңыздарда айтылғандай. Дәрістің жоспары: 1. ноғайлы. 5. Ш. соның бірден-бір жоқшысы деп Асан есімін атайды. әңгімелер мен жер-қоныс аттары туралы айтылып келген сан қилы сын-сарап бағалары. 6. ғалымдардың пікірлері жайлы. сондай-ақ. ел қамын жеген кемеңгер. ғасырлар бойы өз халқымен рухани бірге жасап келе жатқан жарқын тұлғалардың бірі – Асан қайғы. «Тауарих хамсада» Шыңғыс хан кезіндегі Майқы бидің алтыншы ұрпағы деп келтірілуі. Революцияға дейін негізінен мал шаруашылығымен айналысып. Асан туралы аңыздарға қысқаша шолу. байлығы шалқыған бейбіт өмір қашан да асқақ арман еді. 3. ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ. 4. АСАН ҚАЙҒЫ ЖЫРАУДЫҢ ӨМІРІ.

сенімді серіктерінің бірі еді деп көрсетілетіні рас. кімдермен істес. оны өзбек-қазақ ұлыстары бөлініп шыққан Дешті-Қыпшақ мемлекетінің ханы Әбілқайыр тобындағы Хасан атты билермен байланыстыра қарау шындыққа әлдеқайда жақын келетін сияқты. Потанин қорына арналған халық мұралары жинағының ғылыми түсінігінде: «Асан қайғы халық арасында Асан ата аталды. талай-талай хандардың қысылғанда ақыл сұрайтын кемеңгер кеңесшісі. «Абдулланома» атты кітапта әңгіме болатын Хожа Нақыпты. Н. жігері құм болып. қай дәуірде. Асан қайғы қай ортадан шығып. Абдолла ханның қазақ даласына жасаған сол жорығы XVI ғасырдың аяғында болған оқиға екенін еске алсақ. Алайда. ең алдымен. Хафиз Таныш ибн Мир Мұхаммед ал-Бухари оның (яғни Асан қайғының) сол тұста Сырдария даласындағы. Аталған автордың «Абдулланома» атты шығармасында Хасен Хожа Нақып деген кісіні Абдолла ханның тұсында мемлекет басқару ісінде биік мансапқа ие болған. Аңыздарға қарағанда. бұл мерзім Асан қайғы өмір сүрді дейтін белгілі тарихи кезеңнен (XV ғасыр) тым алшақ жатыр. Осы тұста мынандай дерекке назар аударған жөн. дәл Асан қайғы еді деп тұжырып айтуға келе бермейтін сияқты. – деп көрсетілген.көшіремін деген ең соңғы үміті де өшіп. Бұл тұста біз білетін тарихи Асанды жоғарыда айтылған Абдолла ханның төңірегінен іздегеннен гөрі. Асан туралы сақталған кейбір аңыз. болжағыш та білгір биі болғанға ұқсайды. замандас болып еді деген сұрақтарға жауап беретіндей бізде нақты тарихи деректер жоқтық қасы. Асан қайғыны жоғарыдағы Хафиз Таныш ал-Бухаридің кітабында айтылатын Хасан Хожа Нақыппен тарихи бір кісі еді деп жорамал айтқан автор халық аңыздарындағы «Асанның шын аты Хасен екен. біздің пікірімізше. Осы орайда. ақыры күші қайтып қартайған шағында ойлаған арманына жете алмай қаза табады. Халық аңыздарында Асан қайғыны қазақтың бірінші ханы Әз-Жәнібектің тұсында өмір сүрген адам еді дейді. соның қайғысынан «Асан қайғы» атаныпты» дейтін әңгіме мен «Хасен мен Ежен хан» атты аңызды негізге алған тәрізді. көп жасаған өмірінде қандай қызмет атқарды. Асан тарихта болған адам. алайда оның өмірі туралы нақты тарихи деректер сақтала қоймаған. Г. ханның XVI ғасырда қазақ даласына жасаған жорығында оның қолбасшы. Сондықтан біз бұл жорамалды оның тарихи шындықпен қабысу. кейін сол қыздан айрылып қалып. ол пері қызына үйленіп. белсенді саяси қайраткерлерінің бірі болғанын жазады». Мақсұт бин Осман Кухистанидің «Тарихи Әбілқайыр-хани» атты кітабында Әбілқайыр ханның оң . дегенмен мұның Асан қайғының алғаш Хасен аталғанын білдіретін деректер ғана екені мәлім. Әйтсе де. ол XV ғасырда жасаған. Бұл тұста Асан Қайғының өз толғауларында айтылатын мәліметтер мен сол тұстағы кейбір жырларда келтірілген қосалқы дерек-түсініктерді. қандай өмір кешкен еді. Қалай дегенде де ол әрқилы аумалы-төкпелі тарихи дәуірлерді бастан өткеріп. әңгімелерді ғана негіз етеміз. қабыспау тұрғысынан алып бағалауды жөн дер едік.

Асан қайғы қайғырып айтыпты жыр. түсіндіруге қиын заттар емес. әлгі айтылған соңғы кісілердің тарихи Асанға бір табан жақындығы ашылып. Әр сөзінде бір тапқырлық сөз. Әбілқайыр ханның тобынан бөлініп шыққанын. түп атасы Майқы би» деген көне мәтелдегі Ұлы жүз әйгілі Майқы би болып шығады. Бұдан тыс ол ел жүрегінде ұялаған Асан сөздерінің мәнмаңызын айта келіп. Асан қайғының өмір сүрген дәуірі мен сол кездегі тарихи әлеуметтік мәнжайды айтқанда. әз) ақын бар еді. шешендік сөздері үзік-үзігімен қазақ арасында айтылып келеді. қазақ түбіміз бір. Қошан намында бір дана уа білімді адам болса керек. – дейді. кейінірек қазақ халқының тұңғыш ханы Жәнібектің төңірегінен табылып. Алтай. Халидұғлы өз еңбегінде Асан атаның бір кезде Хасен аталғанын әңгімелей келіп. Бұл орайда Құрбанғали Халидұғлының «Тауарих хамса Шархи» атты кітабында келтірген мына бір деректің орны айрықша. Асанның асыл заты туралы Құдабайдың Қошан деген дана және білімді адамнан қара сөз күйінде естіп. жырлардағы қажетті дерек. оның мақалдарынан білсең сөйле дегенімде. егде тартқан кезінде Керей мен Жәнібек сұлтандарға еріп. кейбір тарихи өлең. әңгімелермен қатар. Асан қайғының есейіп. кәриялардың құлағы қанық өздеріне анық дүр. 1288-1870 хижрие дуалжиғде IV айында бір жайда мәзбүр ақыннан сұрадым. . жоғарыдағы Құдабай ақын айтқан өлеңге орай өз ойын білдіреді: «Асан қайғы асылы ноғай еміш. Бұл «Түгел сөздің түбі бір. бұ язылажақ өлең ила жауап берді: Асанның асыл түбі ноғай деймін. Құдабай намында бір ағмы (екі көзі су қараңғы. айтқан екен деп Қошан акам сөйлеуші еді». Шыңғысханның тұстасы ұлан Майқы бидің алтыншы немересі». Қ. Бұған қарағанда. қарағай басын шортан шалар» деген сөзінің мәнісін сұраған Абылай ханға Бұхар жыраудың «Ханға жауап айтпасам» деп басталатын әйгілі толғауын келтіре отырып: «Бұл хабар көне адамдардың әрбірінің аузында бар. әр тәртібінде бір мағына бар. қолдағы сан алуан аңыз. айқындала түсер еді. Автор: «Асан атаның бағзы ахуалы. онысы түсінуге жеңіл. Асан қайғы кім дүр. Оралды қылған дүбір. оны артынан өлеңге айналдырғанын да баяндап береді. ең алдымен. Ертіс. – деп көрсетеді. қосалқы мәліметтерді де негіз ете аламыз. Құрбанғали Халидұғлы Асан қайғының шыққан тегін баяндайтын осы өлеңді Құдабай ақынның өз аузынан естіген болып шығады. соның қысылғанда ақыл сұрайтын кемеңгер кеңесшісі болғанын ескерсек. Үлкендердің айтуы солай деймін Тегінде ноғай. Ормамбет хан Ордадан шыққан күнде. Қ. Автор өзінің «Асан атаның бір мақалының мағынасы бұл дүр» атты әңгімесінде Асан қайғының «Қилы-қилы заман болар.тізесін басқан салауатты билері мен белгілі әскери басшыларының қатарында Хасан-оғлан-би Шынбай және Хасан-би Ұйғыр деген кісілердің аты құрметпен аталады. – деп.

Мыңжани өзінің «Қазақтың қысқаша тарихы» атты еңбегінде Асан қайғыны Алтын Орданың 1445 жылы қайтыс болған ақырғы ханы Ұлығ Мұхаммедтің (Ормамбет) қасындағы ықпалды билерінің бірі. бұл кезең ноғай мен қазақтың бір-бірінен этникалық жағынан біржолата бөлініп. Ноғайды да. Бірге жасап өмір кешкен ноғай мен қазақ ордасын Жәнібек билеген кезең қазақ жырларында алтын дәуір тұрғысында саналады». Біздің көптеген аңыздарымыз бен тарихи өлеңдеріміздің. жазушылары мен тарихшыларының жариялауымен басылып келді. Бұлардың ішінен Я. өзбекті де – бәрін де ноғай деп атаған. Қазтуған. Бұл туралы ұлы ғалымымыз Шоқан Уәлиханов: «Ноғай деген ат жартылай отырықшы елдерден бөліп алу үшін айтылған аты еді. Доспамбет жырларынан да айқын аңғарамыз. Осындай туыстық нышан-белгілерді екі ел әдебиетіне бірдей ортақ Шәлгез. – деп түйеді. жеке ұлт болып қалыптаса қоймаған кезін аңғартатын сияқты. Ормамбет ханның қазақ тарихына қатысын кезінде ұлы Шоқан да атап көрсеткен еді. тіпті бір алуан эпостық лиро-эпикалық жырларымыздың «ноғайлы дәуірі» деп аталатын тұста туып қалыптасқаны мәлім. бұл – біз ілгеріде бөліп атаған Әбілқайыр ханның оң тізесіндегі Хасан-оғлан-би Шынбай тәрізді кісілермен Асан қайғы бір тұлға болуы да мүмкін деген жорамалға негіз бола алатын сияқты.Халидұғлының Майқы биді «ұлан» деп көрсетуіне қарағанда. осы пікірді Сәкен Сейфуллин де қуаттап: «Ертедегі батырлар әңгіме-жырлары қазақ атанған елдің ноғайлы болған дәуірінен. қазақ ханы Әз-Жәнібектің қасында болғандығы мәлім деп жазады. Құдабай ақын айтқан «Асанның асыл түбі ноғай деймін» деген жырдағы сөзге келсек. – деп көрсетсе. Лютшь хрестоматиясында басылған Асан туралы ертегі мен Құрбанғали Халидұғлының «Тауарих хамса Шархиындағы» жоғарыда келтірілген құнды деректерді жеке бөліп атаған жөн. немесе «ноғайлы» атын әлі тастамай жүрген дәуірінен қалған әдебиет нұсқалары». Бұл істе әйгілі жазушымыз С. ол Алтын Орда ыдыраған соң. әңгімелер мен әр алуан деректердің жарық көру мәселесіне келсек. Қ. жүйелі түрде зерттеле бастады. Бұлардың бір алуаны кезінде озық ойлы орыс оқымыстыларының бастыруымен жарық көрсе. Жұмалиев осыған орай өз ойын: «Мұндағы «ноғайлы» деген сөзді қазақтан бөлек басқа ел деп түсіну керек емес». Олай болса. Ал енді. Мұнда ең алғаш Асан туралы кейбір құнды деректермен . мына жәйтті еске тұтқан жөн. бұл игілікті істің XIX ғасырдың екінші жартысынан басталғанын көреміз. Ал. Шыңжандық тарихшы ғалым Н. – дейді. енді бір тобы ертедегі қазақ ақын. бұл атақтың біз жоғарыда атаған Хасан-оғлан-би Шынбайда да жүруі кездейсоқ жәйт емес. Сарай және Қазан қалаларында билік басында болған әйгілі жырау және философ. Асан қайғы туралы аңыз. Асан қайғы туралы аңыздар мен жыраудың өз жырлары кеңестік дәуірде ғана үздіксіз жарық көріп. Тарихи деректерге қарағанда. Сейфуллин жинап бастырған «Қазақ әдебиеті» жинағының алатын орны ерекше.

Бұл Шоқан айтқан пікірмен де үндес. Автордың кейбір долбар-жорамалға бейім пікірлерін сын көзбен қарай отырсақта. халқының бақытты болашағын аңсаған кісі ретінде аталып. «Алты атанға қос артып» атты әлеуметтік мәні зор толғаулары жарық көрді. Сыпыралар негізін салған жыраулық дәстүрдің ізбасар. жалғастырушылары еді . Бұл материалдар. Осы жылдарда Асанның Әз-Жәнібек ханға айтқан «Әй. жарық көрді. жер-сулардың аса білгір сарапшы. көшпелі елге ырысы мол құт-береке болатын шұрайлы қоныс іздеп. халықтың ертеңгі болашағын ойлаған асқақ гуманисі тұрғысында да бой көрсетеді. сыншысы ретінде де.қатар. Осы жырларға орай жазған зерттеуінде автор Асан қайғының өмірде болған тарихи тұлға екенін айтып. Бұлардағы Асан. Асан творчествосының арнайы зерттелуі қазақ әдебиетінің тарихына арналған алғашқы кітаптың үлесіне тисе. зерттелуіне жол салды. оның өлеңжырлары кешегі өткен ел өмірінің айқын көрінісі тұрғысында бағаланып келді. «қой үстіне бозторғай жұмыртқалайтын» мамыражай заманды аңсаған жұрт қамқоршысы болып сипатталады. ол халық аузындағы «Жеті өзенге шейін ел тоқтамас» деген сөз Асан атадан қалған екен» – деп жазады. ол бұл аңыздарда қазақ елі мекендеген қоныс-жай. Ә. Асан қайғы жырлары ең алғаш мектеп оқушыларына арналған әдебиет оқулықтарында басылып. Ол. мұның көпшілігі К. хан. Ұлық жыршы. аталған мақала Асан қайғы өмірінің кейбір қырларын дұрыс ашып көрсеткен. оны Әз-Жәнібек ханның замандасы. көбінесе. сөз жоқ. Жеті өзеннің аталу тарихын әңгімелей келіп. мен айтпасам білмейсің» атты ұзақ толғауы мен әр алуан қоныс-жерлерге берген бағасындары «Таң» журналында жарияланса. халық әңгімелерінің аңызға айналған басты кейіпкері де. одан Жиделібайсын барып қайтыс болған деп көрсетеді. Халидұғлының «Тауарих хамса Шархиында» келтірілген деректермен өзара ұштасып жатса да. Әрине. «Қазақ ертегілеріндегі» алғы сөз бен «Қазақ әдебиеті тарихының» соңғы басылымдарында Асан қайғының әдебиеттегі орны мен шығармаларының мән-маңызы ғылыми талдаулар арқылы байсалды бағасын алды. көркем сөз иесі – ақын ғана емес. Автор ел болашағын ойлаған Асан өмірінің соңғы жылдарында Ақ Ордаға келіп. Осыған орай Сабыржан Шәкіржанның «Асан қайғы» атты мақаласын бөліп атауға болар еді. Марғұлан өзінің «Қазақ халқының поэтикалық көне мәдениетінің сақтаушылары туралы» атты мақаласында Асан қайғы мен Бұхарды әйгілі Сыпыра жыраудың бірден-бір мұрагері. оның Асан қайғының өмірі мен жасаған дәуіріне байланысты айтқан ойлары елеуге тұрарлық. Сондай-ақ. оның Әз-Жәнібек ханға айтқан «Қырында киік жайлаған». Майқы бидің ұрпақтары еді деп көрсетеді. Қорқыт. Асан қайғы шығармаларының жиналып. Бұларда Асан белгілі бір дәуірде өмір сүріп. Аталық. ең алдымен. Асан өлеңінің шешімін айтқан Бұқар жыраудың белгілі жыры «Жас қазақ» журналында жарық көрді.

5. оның Сыпыра жырау секілді кезінде эпикалық жырлар тудыруға да үлес қосқанын атап көрсетеді. 19. 36. 10. 15. 3. 31. 30. 12.Асан Қайғының жерұйық іздеу себебі не? Әдебиеттер: 1. 9. Асан тарихта болған ба? 2. 32. 6. 24. Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. не үшін ренжіді? 3. 25. 17. 26.28. 2. .Асан Қайғы қай ханға. 22. 27. 11.деп жазып. 4. 21. 33.35. 29. 13. 34.

Мұның өзіндік тарихи сыры бар: Еділ мен Жайық арасын ноғайлар мен «қара бөріктілер» (қарақалпақтар). шаһар. Дәрістің жоспары: 1. Шалкиіз жырларын «төрде басы. аймадет. қойы қоралас.1967ж. яки қазақ ақындарының басты жырлары» кітаптарында жарық көруі туралы 3. Үш халық ішінде бәріне ортақ ру аттарының кездесуі де осы туыстық төркінінен болар.Радлов сияқты ірі ғалымдарға белгілі болғаны. Қазтуған.б. қазақ. Радловтың 1896 ж.Доспамбет туралы аңыз-әңгімелердің В. ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ. яки қазақ ақындарының басты жырлары» жинағында олардың жырларын жариялады да. бұл кейін жыраулар шығармаларының белгілі жазушы-ғалым М. тілі етене жақын осы халықтардың төл шығармалары дегеннен гөрі ортақ туындылар деп таныған жөн болар еді. 5. толғауларының маңызына. 1989) жинақтарында.1971ж. аралас-құралас отырған бауырлас үш халықтың әдебиеті бір арнадан тарады да. Жыраулық поэзия туралы сөз қозғағанда. 2. «Қазақ хандығы .Доспамбет шығармаларының тілі. Ал. алдында басылған еңбектердегі шығармаларымен салыстыру. төскейде малы бір болған». қарақалпақ ноғайға ортақ тұлғалар болып танылған. Дешті Қыпшақ т. Мағауин құрастырған «Алдаспан» (1971). шын мәнінде. Тірек сөздер:Азау. Дәрістің мақсаты: Доспамбет туралы аңыз әңгімелердің орыстың ұлы ғалымдарына белгілі болғаны жайында. 4.ноғайлы дәуіріндегі әдебиет мұраларына біржақты қарап. «образцы народной литературы тюркских племен» еңбектерінде жариялануы туралы тоқталу. Доспамбет аттары бірдей таралып. осы өңір мен оған жапсарлас Сарыарқаны қазақтар жайлап. IIIалкиіз. «Бес ғасыр жырлайды» еңбектерінде басылған Доспамбет шығармаларын. баспадан шыққан «Ноғай уа құмық шиғырлары».Османовтың 1883 ж. ДОСПАМБЕТ ЖЫРАУДЫҢ ӨМІРІ.Стамбул. 1910 жылы Орынборда шығарған «Шаир. Сондықтан да алғаш рет көрнекті қазақ ақыны Ғұмар Қараш «Ғабдолла Мұштақ» деген бүркеншік есіммен құрастырып. «Алдаспан». шаһид.оның ірі өкілдерін қазақ. Қазтуған. XV-XVI ғасырларда бұл халықтардың ара-жігі соншалықты ашылған жоқ. «Бес ғасыр жырлайды» (1984.М.«Ертедегі әдебиет нұсқалары». ноғайдың әрқайсысына еншілеп келдік. 1982 ж. Доспамбет. тіпті әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрі де бір үш халық арасында Асан қайғы. тілі бір. қарақалпақ. өзіне арналған жырларына тоқталу.ДӘРІС 4.Доспамбет шығармаларының «Шайыр. түбі бір туысқан. Асан қайғы. Доспамбет шығармаларының зерттелуін толық меңгерту. Сол себепті де ауылы аралас.

. Мағауин: «Бұл оның руының не тайпасының аты болса керек. б. «Яшав сокпаклары» (Черкесск.» атты зерттеуінде (Черкесск. ата-қоныс жер үшін. 1935). қарақалпаққа да ортақ Доспамбет жырлары. ноғай. ондай тайпалардың біраз уақыт өткен соң есімін өзгертуіне тура келеді. Ноғай тайпалары кейде өздерінің билерінің немесе мекен еткен жерлерінің атымен де атала береді екен.. өрлігімен де. Мәмбетов Аймадет пен Доспамбетті екі батыр деп қарастырады. т. ақ білектің күшімен» қан төгіп. Қазақ. қарақалпақ және ноғай халықтары бірге өмір сүрген кез жыраулық поэзияның алтын дәуірі болды. Османов құрастырған «Ноғай уа құмық шиғырлары» (СПб. қарақалпақ. № 9) қарақалпақ жыраулары ретінде зерттеледі. т. «ақтабан шұбырынды» заманын бастан кешкен халқымыз өлең-жыр өзегін кейінгі ұрпақтарға аман-есен жеткізді. А. . Әрине. А. дәлелді пікір айтады. Сол себепті де бөле-жаратын ештеңе жоқ екенін айта келіп. Аймадет пен Доспамбеттің бір адам екендігі туралы М. Осы дәуірге тән жыраулар поэзиясы қазақ әдебиетінде кең арнамен дамыды да. Бұл жөнінде қарақалпақ ғалымы К. хас батырлығымен де. ел қорғаны. Қазақ халқының өз атымен өмір сүруі XV ғасырдың орта шені десек. «Аймадет» те сондай атаулардың бірі болуға тиіс» деп.дәуіріндегі әдебиет» хрестоматиясында (1993) жарық көруіне негіз болды. ерлігімен де. Доспамбет – тарихи тұлға. Доспамбет. атамекен ел үшін «ақ найзаның ұшымен. Үш халық құраған «ноғайлы цикліндегі» әдебиетте үшеуінің де еншісі бар. Жәнібеков құрастырған «Ауыл поэзиясы иа де ноғай әдебиеті» (Мақашқала. Қазтуған. халықтардың ортақ еншілігі бар мұра ретінде қарау керек» деген Қ. Шалкиіз шығармалары ноғай әдебиетінің өкілі ретінде М. яғни XVI ғасырдың орта тұсында Азов теңізі түбінде өз алдына жеке ел болған Азаулы ноғайлыларының басшысы. Қазақта да ру аты-мен қосақтап айтылатын Албан Асан. Мәмбетовтың Нөкісте шыққан «Әмудария» журналында жарияланған мақаласында (1972.. Ноғайлының атақты биі Мамайдың заманында. Сонымен бірге Асан қайғы. Өмірәлиев пікірі мен бұл нұсқаларды осы халықтарға ортақ туындылар деп тану қажеттігін айтқан Р. Жырау өз есіміне Аймадет деген сөзді қосып айтады. өр рухты жырларымен де ел құрметіне бөленген көрнекті ақын-жыраудың бірі – Доспамбет жырау. сол замандағы әлеуметтік іс-шаралардың бел ортасында болып. 1975) олар ноғай ақындары ретінде. қол бастаған батыры немесе Азаулының Аймадет ер Доспамбет ағасы. ноғай әдебиетінде Доспамбет Азаулы деген сөз тіркесімен ғана шектеледі. ал К. б. Сондықтан да Аймадет Доспамбеттің бір кісі екенінде еш күмән жоқ. Ғасырлар қойнауынан үзік күйінде болсын жеткен сондай асыл мұраның бірі – қазақ пен ноғайға да.. сырласып. осы кезден басталатын қазақтың төл әдебиетіне өзіндік үлес қосқан. Әбубәкір Кердері. 1979) жинақтарына еніп. Сыздықова ойын толық қостаған дұрыс. 1883). Сикалиевтің «Сынап қарап. «бұл сипаттас біраз сөз үлгілеріне қазақ. ақындар біршама.

салыстыру өзгешеліктері жағынан болсын үндесіп. қоғамдық құбылыс жөнінде нақтылы сөз өрнегімен беріледі. құбылыс мәнін ашу мақсат етілмеген. еліне деген ыстық махаббаты. ұрыс майданында туғанына көзіміз жетеді. маңызды мазмұн беру байқалады. Доспамбет жырларында айшықты көркем теңеулер. Доспамбет поэзиясына тән үлкен бір ерекшелік – оның өлеңтолғауларындағы айтылған ой қазақ мақал-мәтелдерімен астасып. өкінбен. Арғымаққа оқ тиді Қыл мықынның түбінен.Жыраудың бүгінге жеткен мұрасы аз ғана – бар-жоғы 160 жолдың көлемінде. Осы жыр үзінділерінің өзіне қарап оның шығармаларының тікелей жорық үстінде. өрнекті ойлар. оның жырларындағы басты қазық – ақынның туған жеріне. сырлы суреттер. жырға қосады. Халқымыздың сол замандағы басты . Доспамбет жырлары – майдан. Бұл үзіндіде. Солай болғанмен де. Оның жырларында ел үшін. ер ақынның бейнесі зерделенген. Зырлап аққан қара қан Тыйылмайды жонның уақ тамырдан. Сақсырым толды қаныма. Сол себепті де ол жауынгерлік жорық жолдарын тебірене еске алып. Мысалы: Туған айдай нұрланып. ұйқасы. образды символдар көп кездеседі. жаралы жыраудың өлім мен өмір арасында қиналған арпалысты сәттері ерекше әсер қалдырып. – деген жолдарда жай ғана салыстыру. керісінше. құбылысқа айқын ой. – деген жыр жолдарында көшпенділер дәуіріндегі еліне жан жүрегімен берілген нағыз батыр жыраудың. жорық кезіндегі қайсар қылықтарымен өршелене жауға ұмтылған ержүрек ерлердің қимыләрекеті көркем бейнеленеді. Бұл жырлар – қазақтың қаһармандық поэзиясының нағыз бастапқы қайнар бастаулары. ынта-сезімі. Себебі. Жырау толғауларында батырдың жорық пен майдандағы басты серігі – ат пен жылқы маңызына ерекше мән берілген. ішкі қайғы мен өкініштің ақтарылып шыққан зарлы мұңы. кейінгі ұрпаққа арнай сөйлеген жыр-аманаты елес береді. Жаралы жауынгер-жыраудың көркем бейнеленген шұрайлы тіл арқылы өткен өмірімен қимай қоштасуы. Бұл қасиетті ұғым жолында туған жерін жаудан қорғау–жырау үшін басты азаматтық парыз. оның қазір қолда бар шағын толғауларында жырау өмірімен қоштасар алдындағы адам кейпінде өткен дәуренінің мән-мағынасы туралы терең тебіреніп ой қозғайды. Дулыға кидім. жер үшін айқас. бедерлі бояу. Сақ етер тиді саныма. сыртқы айтылу түрі. ішкі мағынасы жағынан болсын. Аймадетке оқ тиді Отыз екі омыртқаның буынынан. ұрыс кезеңінің жылнамасы іспетті. нақтылы зат.

Доспамбет шығармалары ноғай топырағында туып. Орыстың қай ғалымына Доспамбет туралы аңыз әңгімелер белгілі болды? 2. 17. Оның толғаулары өзінің мән-маңызы. 19. рухани бастаулардың қуатты көзі бола отырып. 32. оны орта тудырады. – деген жыр жолдарындағы жорықтың асқақ үнді. 4. 12. көркем сөз құдіретін танып ашады. керісінше. 9. 30. . Доспамбет шығармалары аздығына қарамастан ғұмырлы.Доспамбеттің толғауларының тақырыбы не жайында? 3. өршіл рухты сарыны Ақ Жайық бейнесімен астасып. шапса – тұлпар. 31. жауынгер жырау жырларында Жайық азаттық жолындағы күрес тарихының ұйтқысындай елес береді. бізге келіп жетті де. Қасиетті өзен Жайық бойы ежелден тұнған тарих болса.. – деген жыр жолдары осы ойды айқындай түседі. Доспамбет есімінің қазақ жыраулар поэзиясының көшбасшылары қатарында аталуы да осыған саяды. 21. Торы төбел ат мініп. Дәрісті бекіту сұрақтары: 1.28. 5. 3. халықтың рухани күш-қуаты мен мәдени қарым-қабілетінің артуына орай кейінгі ұрпақ бұл өршіл де асқақ сезімге толы жыр жолдарынан біздің адамгершілік қайнар көзіміздің бастаулары мен ерлік рухын. қашан да мәңгілік. 2. Айналайын Ақ Жайық Ат салмай өтер күн қайда. Сондықтан да жырау туындылары бүкіл әдебиетіміздің жемісі болып табылады. 24. 15. 36. ішкі толғанысы жағынан алып діңгектер сияқты үлкен әлеуметтік жүк арқалап тұр. 13. бейбіт күндерді аңсаған темірқазық іспетті.. 10. Той тойлаған өкінбес. 27. дәстүрін дамытқан ортасы – қазақ ортасы. ел тағдырымен етене құбылыс ретінде таныған. Мұның өзі жыраудың ерлікті дәріптеумен бірге бейбіт өмірді армандағанын білдіреді.байлығының бірі. 26.35. 25. 34. Жырау жырлары тарихтың талай аласапыран оқиғаларының арасында адасып жоғалып кетпей. 22. ер қанаты – жылқыны үстірт сөзбен суреттемейді. Жырау шығармаларының кеңінен тарап. жауынгер жырау мінер арғымақты мінсе – көлік. 33. ішсе – сусын ретінде қараған. Арыстандай екі бұтын алшайтып. шығармашылығы мен күрескерлігі өзімен үндес XVIII ғасырдағы әдебиеттің ірі өкілі Ақтамберді мен XIX ғасырдағы өршіл рухты азамат ақын Махамбет поэзиясына және одан кейінгі бүкіл әдебиет дамуына игі әсерін тигізді. қазақ ортасында дамыды.Толғауларының маңызы не? Әдебиеттер: 1. Қай шығарма болсын өз алдына жеке пайда болмайды. 6. 29. Арғымақ мінген өкінбес. 11.

Ақын шығармашылығының төңкерістен кейін көп жылдар бойы партиялық талап пен саясаттың назарына іліккендігі. дәптер иесі Ибрагим Шейхали сияқты.«феномен» екендігін. Біздің қолымызда бар деректерге қарағанда Шәлгез шығармаларының алғаш қағаз бетіне түсуі XIX ғасырдың екінші жартысы. «Мамай».б. т. қарақалпақ халықтары арасына кең тараған. Шалкиіздің көмейінен күмбірлеген жыр төгілген классикалық дәрежедегі жырау болғандығына тоқталу.) мен «Орақ». М. 8. құмық жырлары бөліміндегі көптеген өлеңдер Үпі(Уфа) дәптеріндегі шығармаларға өте сәйкес келеді. 2. 3. ноғай әдебиетінің көне дәуіріне қатысты көптеген жыраулар мұрасы (Доспамбет. Ноғай. Оның шығармалары қазақ ноғай. қағбам.ДӘРІС 5. араб торым т.Қазақ әдебиеті тарихындағы оның алатың орны. Шәлгез. Тірек сөздер: Пәлсапа. шығармашылығына тоқталу. 5.Жыраулар ішінде оның тұңғыш рет орысшаға аударылуы. Бұл дәптерде қазақ.Өмір сүрген уақытын зерттеуші ғалымдардың әр түрлі топшылаулары. 9. XV ғасырда өмір сүрген көрнекті жыраулардың бірі – Шәлгез (Шалкиіз). афористік толғаулардың көш басшысы. 6. шыққан шыңы жоғары екендігіне.Шалкиіздің өмірі. Бұған дәлел – жырау өлеңдерінің 1874 жылы жазылған «Қазақ өлеңдері мен хиссалары» дейтін көне дәптерде кездесуі. құмық ауыз әдебиетін тұңғыш жинап бастырушы құмық ақыны Могомед Османов (1840-1904) құрастырып жариялаған «Ноғай уа құмық шиғырлары» (Санкт-Петербург. 7.б.Шалкиіз шығармаларының ерте кезде жарық көруі.Шалкиіздің жыраулар ішінде еңсесі биік. Дәрістің жоспары: 1. Дәрістің мақсаты: Шалкиіздің қазақ әдебиетінің тарихындағы өзгеше құбылыс. «Әділ сұлтан» сияқты жырлар бар. Қазтуған. дидактикалық.Оның батыр қолбасы болуы жайындағы тарихи әңгімелерге тоқталу. ШӘЛГЕЗ (ШАЛКИІЗ) ЖЫРАУ.Шалкиіз – қазақ әдебиетіндегі философиялық. толғау. Дәптердегі жазуларға қарағанда жырларды көшіруші Дәулетмырза да. Османов жинағының . 1883) деген жинақтың ноғай.оның шығармашылығының зерттелуін толық меңгерту. 4. Османов жинағындағы өлеңдер мен қолжазба дәптердегі жырлардың ұқсастығы ғылым үшін мәнді деректер берері хақ. М. феномен.

«Ау. Алтынсарин хрестоматия кәрі құлақ ересек адамдарға емес. «Бар күшіңді сынамай». «Жақсы да келер бұ көпке» деп басталатын шумақтарын қысқартып. кейбір шумақтарын ғана жариялаған. «Бостаны барды теректің». В. Алтынсарин Шәлгездің «Би Темірге айтқаны» («Аспанды бұлт құрсайды») толғауын ағартушылық мақсатына орай өзінше тақырып қойып. жас балаларға арналғандықтан. Алтынсаринде «Айды бұлт құрсайды» немесе «Сұлтан ием. Радлов кітабындағы «Би Темірді хажы сапарынан тоқтатуға айтқаны» толғауының әңгіме түрі «Шалкіз» және . солардың ұғымына қарай толғауға «Бір ханға бір бидің жамандардан қорлық көргенде айтқан сөзі» деген жалпылама. «Қатынасы биік көлдерден». XIX ғасырдың соңғы ширегінде жарық көрсе де. қазақ зерттеушілерінің назарына кеш ілінген – Шәлгез жырларының М. хан ием. Мысалы. кейбір кітаптар мен мерзімді баспасөз беттерінде жариялана бастайды. мәтінде елеулі алшақтық жоқтың қасы. «Қарабас құспен шалдырып» деп басталатын көлемді толғаулары алғаш рет 1875 жылы «Записки Оренбургского отдела Императорского Русского географического общества» жинағында жарық көрді. Османов жинағында жарияланған «Аспанды бұлт құрсайды». Аталмыш толғаулардың күні бүгінге дейінгі басылымдарының ішіндегі ең толық нұсқасы – осы жинақтағы мәтіндер. «Боз үстінә от яккан». «Менің иям би Темірдің тұсында» деп басталатын алты өлеңі бар. Н. Алтынсарин хрестоматиясынан да елеулі орын алғанын көреміз. «Ғизмәт иям би Темір». Шәлгездің «Аспанды бұлт құрсайды». Алтынсарин хрестоматиясында «Тақсыр. Бір ғасыр бұрын қағаз бетіне түскен бұл мәтіндерде кейінгі басылымдарға қарағанда сол дәуірдің жазу стилі мол сақталған. «Боз үстіне от жаққан» толғаулары. Араб әрпіндегі қазақша мәтіні мен орысша мәтіні қатар. «Тобылғының берігі». В. М. жеңілдеу тақырып қойып. Бұл жинақта би Темірге айтқан екі толғауы («Аспанды бұлт құрсайды». «Қатынасы биік күлләрден». В. салыстырыла берілген. «Қарабас құспен шалдырып») бір-тұтас. Аталған дәптерде Шәлгездің «Арық хан…». Аталған жинақтағы Шәлгез толғауларының И.бір арнасы осы дәптер ме? Әлде Дәулетмырза М. кейбір сөздерін өзгертіп қолданған. Распопов аударған орысша мәтіндері 1885 жылы екінші рет басылады. сен менің бармай тапқан қағбамсың» – Ы. Шәлгез жыраудың өнегелік мәні зор өміршең толғаулары ағартушы Ы. Шәлгез толғауындағы «Аспанды бұлт құрсайды» – Ы. сен бармай тапқан кебемсің» болып келеді. Османов пен дәптер иесі құмық ағартушысы Ибрагим Шейхали екеуі де бұл материалды ел арасынан қатар жинады ма? Қалай болғанда да осы дәптердегі мұралар – қазақ. менің бір күнде. Османов жинағы мен В. ноғай әдебиетінің көне дәуірінен көптеген мәлімет беретін қымбат қазына. жалғас жарияланған. «Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауларының үзінділері мен «Арық хан». Алайда. «Айдынға шүйсең тарлан шүй». «Әжікам сен Мансұрұлы Токусан». хан ием» деген алғашқы жолын өз жанынан қосқан. Османов жинаған материалдардан көшірді ме? Немесе М. Радлов кітабындағы мәтіндері.

1903). С. жырлардың бәрі де қазіргі қазақ атаулы елдің ескі ауыз әдебиетінде бар деуге болады. Қазан төңкерісіне дейінгі өзге ақын. көркемдігі жоғары туындылары да Т. Ғ. С. Қазан төңкерісіне дейінгі дәуірде Шәлгез шығармаларын қазақ даласына кеңірек таратып. Сейфуллин жазғандай. «Би Темірді хажы сапарынан тоқтатуға айтқаны» толғауларының толық нұсқалары.. тек қана би Темірді Ша-Темір (Шах Темір – Ақсақ Темір) деп жаңсақ жазған. Жайық жағасын қоныс еткен қазақтар арасында молырақ сақталған. өзі жастайынан естіп. Мұның өзі Шәлгез жырларының ел арасында көне жырды көп білген кәрі құлақ қариялардың мол кезінде. Ғылыми архивтерге соңғы жылдары ел арасынан жиналған жырлардың өзі осы ғасырдың бас кезінде жарық көрген жинақтардан жаттаған нұсқалар болып келеді.«Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауының үзінділері («Бәйтеректің иайқалмағы йелден-дір») жырау шығармаларының ноғай. Шәлгездің «Жақсы үгітте» – «Би Темірге айтқаны». таныстырған XX ғасыр басында жарық көрген «Жақсы үгіт» (Қазан. жырлардың «қазақшасы» ноғай еліндегілерден толығырақ айтылады» деуінің де қисыны бар. бағзы сөз жүйесі аса көп өзгеріске ұшырамаған күйде қағазға түсіп үлгергенін аңғартады. «Ақын» (Қазан. В. «Шайыр. В.. Ғабдолла Мұштақ (Ғұмар Қарашев) Еділ. Жайық аймағына кең тараған көне жырларды. Радловтағы «Шалкіз» әңгімесінде келтірілген «Менің ием Ша-Темір» деп басталатын он тармақтың қазақтар арасынан жазылған нұсқасынан айырмасы аз екендігі байқалады. Сейдалин. В. елеулі өзгеріссіз сақтауы. Радлов жинап бастырған ноғай елінің ескі ел әдебиетіндегі әңгіме. «Шайырда – «Би Темірді хажы сапарынан тоқтатуға айтқаны» толғауының үзіндісі жарияланды.. «Көксілдер» жинақтарында жариялайды. «Көксілдерде» – «Би Темірге айтқаны». ноғайлы дәуіріне жататын жырлар ноғай. .Беркалыұғлы сияқты қазақ жинаушылары мен бастырушылары арқасында жарық көрген. жырауларға қарағанда Шәлгез жырларының бүгінгі ұрпаққа жетуінде бір ерекшелік бар. құмықтар арасына тараған нұсқалары еді.» (Орынбор.» (Орынбор. Сейфуллиннің «Радлов жинап бастырған ноғай елінің ескі ел әдебиетіндегі әңгімелердің. жаттап өскен Алшын тайпасы Ноғайлы-Қояс руынан шыққан батыр жырау Шәлгез мұраларын Шәңгерей Бөкеев қамқорлығымен «Шайыр». Жантурин. «Би Темірді хажы сапарынан тоқтатуға айтқаны» толғауларының үзінділері. А. Радлов кітабындағы Шәлгез жолдарын ноғайлар арасынан кейінірек жиналған және қазақ еліне тараған нұсқаларымен салыстырғанда біраз сыр аңғаруға болады. «Көксілдер. Бұл нұсқалардың құндылығы сол – ноғай. 1912). А. ал Шәлкез шығармаларының ең берісі XX ғасырдың бас кезінде қағаз бетіне түскен. 1910-1912) жинақтары болды. 1910-1912). қазақ бірге жайлаған бағзы Еділ.Мұштақ. Мысалы. В. С. Шәлгездің ең көлемді. Бірқатар жыраулар сөзі ел аузынан күні кеше ғана жазылса. Әйтсе де. «Ақында» – «Шағырмақ бұлт жайтастар».. А. құмық халықтары Шәлгез сынды сөз зергерінің асыл мұрасын сан ғасыр бойы ұмытпай.

Беркалыұғлының «Ақын» жинағында жарияланған бұл толғаудағы мағынасы дүдәмал сөздерді анықтауда. Ғ. Абдуллин кітаптары елеулі рөл атқарады. топтамаларда жарияланды. Бұл істер – есімдері көмескі тарта бастаған ақын. Ы. М. Османов (1883). жыршылардан тірнектеп жинап. Ноғай арасында тараған Шәлгез шығармаларының қатарынан бұрыннан қазақ жұртшылығына таныс өлеңдермен бірге жаңа мәтіндерді де кездестіреміз. 1935.А. зерттеумен айналысып жүрген филология ғылымдарының кандидаты Ашим Сикалиев Шәлгез жырларын газеттерде жариялады. Мақашқала. жыраулар мұрасының ғылыми басылымы (1982) жарық көрді. Жәнібеков. б. т.Сейдалин. Беркалыұғлы (1910-1912) еңбектері ерекше атауға лайық. Абдуллин (Литературадан хрестоматия. Немесе сол толғаудағы «Жапалақ ұшпас жасыл тау» деп басталатын шумақ қазақша . А. жыраулар мұрасын халық назарына ұсыну жолындағы игі қадамдар еді. Т. Османов дәстүрін жалғастырып. Ноғайлар арасындағы көне әдебиет нұсқаларын жинап. С. Алтынсарин (1879). Негізгі мазмұны бір болғанымен. «Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауының «Жапырағы жасыл бәйтерек» тирадасының ноғайлар арасындағы нұсқасы «Байтерек» («Япырағы ясыл ала байтерек») аталады. Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының М. 1905-1934 жылдарда ноғай ауылдары арасынан «Сөз қазынасы» аталатын төрт томдық әдеби мұра жинаған ноғай оқытушысы. халықпен бірге өмір сүріп келе жатқан асыл туындыларды тарихқа әйгілеп. ноғай мектептеріне арналған әдеби оқулықтардың авторы. О. «Поэты Казахстана» (1978) жинақтарында басылды. Бұл – екі кітапта да жарияланған « Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауының жекелеген үзінділері еді. сүйтіп халықтық асыл қазыналардың өмірін ұзартқан Ибрагим Шейхали (1874). Н. «Бес ғасыр жырлайды» (1984. 1935) кітаптарында кездеседі. не жариялатқан. 1-бөлік). Мұштах (1910). А. Мағауин құрастырған «Алдаспан» (1971). Распопов (1875). Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының Әдебиет тарихы бөлімі дайындаған XV-XVIII ғасырлардағы қазақ ақын. М. ақын. сондай-ақ. Бұлар атадан балаға. Б. Толық нұсқасы А. ноғай жазушысы Б. Жантурин. ноғайлар арасындағы кәрі құлақ қариялардан.Жоғарыда аталған жинақтарда көне мұраларды қазақ. Шәлгез шығармалары кеңес дәуірінде қазақ тілінде «Ертедегі әдебиет нұсқалары» (1967) хрестоматиясында. Және бұл басылымдардың бір артықшылығы – бұрын әрқилы антологиялар мен архив қазынасындағы Шәлгез жырларын біркелкі жинақтап беруінде. Мақашқала. кей ретте өздеріне дейін жеткен жазбалардан көшіріп қағаз бетіне түсірген. кейбір шумақтарын толықтыруда А. 1989). жырау. жоғалмас мұраға айналдырған игі еңбек иелері еді. И. екі нұсқаның әрқайсысында екі халықтың өзіндік сөз өрнегіне байланысты туған кейбір өзгерістері де бар. фольклорист Абдулгамид Жәнібековтің (Ауыл поэзиясы иа де ноғай ел әдебиеті. Бекмұхамедов (1908). М. Мысалы. Шәлгез шығармалары кеңес жырларында М. баба жыраулардан жас жыршыға ұласып.

Бұл толғаныстар ел аузынан жазылған бірқатар қолжазбаларда. Бұл жазба Арыстанғали Беркалыұғлы бастырған «Ақын» (Қазан. – деп жазады Әкеш қария. 1950 жылы Құсниев Мұрат тапс 7) «Шәлгиз батыр». Васильев бұл толғауды XIX ғасырдың аяғында Ы. «Ақын» жинағында Шәлгездің Орақ. Мамай оны жаман ат. 1948 жылы Орал облысынан қолжазба қорына жолдаған Бержанов. ал ноғайшасында – 12 жол. Реті. Жауды жеңіп келіп. Мамайға Шалгездің айтқаны» («Шағырмақ бұлт жай тастар»). . 2) «Шалкиіз» («Шағырмак. Жүмалиев жолдаған көлемі 100 жол. 1961 жылы тапсырған Есқалиев Мұрат. түрколог А. 5) «Орақ. орыс әрпінде жазылған мәтін. жастай жетім қалып нағашыларының қолында өскені. Алтынсариннен кейін Торғай облысында халық мектептері инспекторы бола жүріп жазса керек. «Өзі ұзақ. «Шағырмақ бұлт жай тастар» аталатын ұзақ толғауының Орталық ғылыми кітапхана қорында бес жазбасы. Мамайға айтқаны». өте көп еді. ұмытыппын». А. А. 6) «Шәлгез». Көлемі 229 жол. шолақ найзамен жалғыз өзін жауға жібереді. зарар көресің» деп. 3) «Шалкиіздің Орақ. Алғашқы төрт жол екі нұсқада да бірдейге жуық. Бұл қолжазбада «Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауының 150 жолы ғана беріледі. бүлт жай тастар»)13. өтпес қылыш. 1949 жылы қолжазба қорына тапсырған Әкеш. О. Радлов. Әдебиет және өнер институтының қолжазба қорында екі жазбасы сақтаулы: 1) «Песня хану Жанибеку Шалкеза» аталатын. В. А. В. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының қолжазбалар қорында Шәлгез шығармаларының бірқатар жазбалары бар. В. Орақ. В. Васильев жазбасында «Шалгездің Жәнібекке айтқаны» аталады. Орақтың туыстары бақталас-бақастықпен оның ең жақын адамдарын айламен құртуды ойлағаны. Негізінен М.нұсқасында – 4. Мамайға ренжіген Шәлгез «Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауын айтқан екен. Қолжазбада Шәлгездің ноғайлының ұлы биі Мұсаның жиені екені. «Шағырмақ бұлт жай тастар» деп басылатын бұл мәтін А. орыс әрпінде жазылған мәтін. Васильев транскрипциямен жазған 118 жол қазақша мәтін. 1941 жылы крлжазба кррына Ғ. 1912) жинағындағы Шәлгездің «Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауынан дәлме-дәл көшірілген. Фамилиясы көрсетілмеген. Латын әрпінде жазылған түсінігінен өзге 110 жолдық мәтін. 245 жол. сондықтан «түбі саған пайда бермейді. Беркалыұғлы жинақтарындағы мәтіндерін бірқатар өзгерістермен қайталайды. 4) «Шәлгездің термесінен үзінді және оның өмірі туралы түсінік». Осындай қаңқу сөздерге иланған Орақ. Шәлгезді Орақ. Османов. Мамайға айтқаны күйінде беріледі. 1941 жылы 9 қыркүйекте Ахметов Ғабит тапсырған. Қазақстан Республикасы Ғылым академиясының Орталық ғылыми кітапханасы мен М. Мамайдан ажырату амалын қарастырғаны айтылады.

тап болған сәби есімін «Салгез» қоюы. «Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауларының үзінділері мен «Арық хан». Мәтін түсінігінде Орақ.». Орақ. олардың ешқайсысы да «Записки. . Тек ғана Ғұбайдолла Зұлқашев мәтінінде ғана емес. бірақ оны Орда маңындағы бақталастардың күндеп. одан құтылу үшін жаман ат. бұл жазбаларды мүмкін болғанша өзге әдеби. шолақ найза. Ахмеди Есқалиев 1961 жылы тапсырған осы соңғы қолжазба «Шәлгез Құлыншақұлының Темір ханға айтқаны» аталады. М. «Жақсы үгіт» жинақтарындағы мәтіннен толық емес және айтушылардың аз-кем өлең жолдарын өзінше өзгертіп жырлағаны болмаса. Мамайға айтқаны» аталады.. салындымен кезіп келіп. өз жөніне кеткені баяндалады. Мамай батырлардың Орда маңындағы уәзірлер сөзіне еріп. Османов жинағы[90] мен В. ерекше назар аударарлық елеулі өзгерістері жоқ.224-226сс] мәтіндері. «Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауының бізге жеткен ең толық нұсқасы – «Ақын» жинағындағы мәтіні. түсінігі толығырағы. Аталған түсініктер «Ақындағы» деректер негізінде жазылып. Әрине. сондай-ақ. Орталық ғылыми кітапхананың қолжазба қорына 1938 жылы алынған «Шалгез жыраудың Би Темір ханға айтқаны» («Аспанды бұлт құрсайды») аталатын араб әрпімен жазылған 165 жолдық толғауы.. Әкеш қария. келімсек санауы.». біз жоғарыда атаған қолжазбалардың бірқатарында. Шәлгездің жауды жайратып келіп. Ал.Сондай-ақ. «Жақсы үгіт» жинақтарында жарияланған Шәлгездің «Би Темірге айтқаны» («Аспанды бұлт құрсайды») толғауынан тараған. Радлов кітабындағы[99. сынық қылышпен жауға жұмсауы. ел аузындағы аңызға айналған деректерді молырақ қамтығаны – Зұлқашев Ғұбайдолла. оны сыртқа тебуіне ренжіп шығарғандығы айтылады. ертелі-кешті ел есінде сақталған әңгімелермен толықтырылған. өсіруі. Мамайға өкпе-ренішін толғап. Әдебиет және өнер институтының қолжазба қорында осы толғаудың араб әрпіндегі 86 жолдық бір жазбасы бар. В. бірі үзінді күйінде осы мәтінді қайталайды. Біз жоғарыда атаған сегіз қолжазбаның қайқайсысы да бірі толығырақ. Себебі. оны асырап. салындыдағы сандық ішінен көрікті сәбиге кезігуі. «Шағырмаұ бұлт жай тастар» толғауының 1964 жылы осы жолдардың авторы атыраулық жыршы Ғұбайдолла Зұлқашевтан жазып алған 186 жолдың бір жазбасы «Салкез батырдың Орақ. тарихи деректермен салыстырып қана ғылыми байлам жасауға болады. XIX ғасырдың соңғы ширегінде жарық көрсе де. Ахметов Ғабит қолжазбалары... Аталған жазбалардың қай-қайсысы да «Записки. қазақ зерттеушілерінің назарына кеш ілінген – Шәлгез жырларының М. оның айтулы батыр болуы. «Ақын» жинағында жарияланған мәтін түсінігінде де бұл толғанысты Шәлгез Орақ. Мамайдың өзен үстіндегі салындыға кездесіп. Османов жинағында жарияланған «Аспанды бұлт құрсайды».

В. Қарт терек йапырағы ол береннің белден-дір. Ийгитлердин сыпайы болмак бойдандир. құмықтар арасына тараған нұсқалары еді. В. дослар. Радлов кітабындағы екінші толғау мынадай: Бәйтеректің иайқалмағы йелден-дір. Радлов кітабындағы Шәлгез жолдарын ноғайлар арасынан кейінірек жиналған және қазақ еліне тараған нұсқаларымен салыстырғанда біраз сыр аңғаруға болады. Төрелердің кешінмесі елден-дір. В. Кунадыл мен кийиктин Ойнар ери майдандир. «Боз үстіне от жаққан» толғаулары. В. Сикалиев жариялаған мәтінге назар аударайық: Япырағы ясыл ала байтерек. Яйкалмағы желдендир. Кундызлы кырпув борк кийип. Ясармағы колдендир. Ажалымыз алла билер қайдандир[100] . достылар. тек қана би Темірді Ша-Темір (Шах Темір – Ақсақ Темір) деп жаңсақ жазған. Аласадын ишер сувы сайдандир. Ойнайык.В. Ертелі-кешті ноғайлар арасынан жазылған бұл екі мәтіннен бірден байқалатын сыр – бірінің – 6. Арғымактын ат болары сойдандир. Радлов кітабындағы «Би Темірді хажы сапарынан тоқтатуға айтқаны» толғауының әңгіме түрі «Шалкіз» және «Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауының үзінділері («Бәйтеректің иайқалмағы йелден-дір») жырау шығармаларының ноғай. Ал. В. Ажалымыз алда білер қайдан-дыр. Япырағы береннин Түсе қалса белдендир. Ювырмағы аркасында майдандир. Байлардын мактанбагы малдандир. Ата ұлы әр ийгиттин Яу кайтармак сойдандир. В. В. екіншісінің – 20 жолдан тұратындығы.«Қатынасы биік көлдерден».Радлов . Ялан кылыш байланып. Ақ киіктің йүгірмесі майдан-дыр. Бұдан 73 жыл кейін А. күлейік. елеулі өзгеріссіз сақтауы. Ойнайық. Төредердин кишинмеги әлдендир. Әйтсе де. Яхшылардын акыл таппак ойландир. құмық халықтары Шәлгез сынды сөз зергерінің асыл мұрасын сан ғасыр бойы ұмытпай. Радловтағы «Шалкіз» әңгімесінде келтірілген «Менің ием Ша-Темір» деп басталатын он тармақтың қазақтар арасынан жазылған нұсқасынан айырмасы аз екендігі байқалады. күлейик. Бұл нұсқалардың құндылығы сол – ноғай. В. В.

Себебі. Османов жинағында кездеседі.А. «Шайырда–«Би Темірді хажы сапарынан тоқтатуға айтқаны» толғауының үзіндісі жарияланды. «Жапырағы жасыл бәйтеректің» түп негізі саналатын М. таныстырған XX ғасыр басында жарық көрген «Жақсы үгіт» (Қазан. Төренің кешігуі елден-дүр. Сикалиев жариялауынан – 86 жыл бұрын жарық көрген. Османов мәтіні бойынша толықтырылған бұл нұсқа – Шәлгез жыраудың «Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауындағы шумақтардың бірі. Беркалыұғлы нұсқаларына қарағанда қазақ. 1903).Радлов. «Көксілдерде» – «Би Темірге айтқаны».В. жыр ұйқасында «майдандир». Сонымен қатар айтылған ойды көріктендіре түсетін «құндызлы кырпув борк кийип» дегендей образды жолдар. Ақ киіктің шабар жері майдан-дүр. «Ақында»– «Шағырмақ бұлт жайтастар». Радлов кітабынан – 13.А. Ажалымыз қайдан-дүр. ұйқастары ұқсас келеді. Алайда.Сикалиев мәтіндеріне қарағанда логикалық жина–қылығы басым. әрі көркем. 1912. В. салыстыра беретін терме.. Байлардың мақтанбағы малдан-дүр. «Көксілдер. В.мәтініндегі ой А.Радлов. 1912). жарияланған Арыстанғали Беркалыұғлының «Ақын» (Қазан. Шәлгездің «Жақсы үгітте»–«Би Темірге айтқаны»..«Би Темірді хажы сапарынан тоқтатуға айтқаны» толғауларының толық нұсқалары. Қазан төңкерісіне дейінгі дәуірде Шәлгез шығармаларын қазақ даласына кеңірек таратып.»(Орынбор.» (Орынбор. Османов жинағындағы мәтін қазақтар арасынан жазылып. Арыстанғали Беркалыұғлы жинағын негізге алып. «сойдандир» сияқты сөздердің қайталанып келуі толғаудың логикалық жүйесінің шашыраңқылығын танытады. Және бір ерекшелігі – М. ноғай халықтарында сақталған Шәлгез жырларының көп өзгеріске ұшырамағаны байқалады.Сикалиев мәтін–дерінде айтушылардың аздыкөпті қоспасы. А.. Жалаңаш барып жауға ти. Шалулығы белден-дүр. Тәңірі өзі біледі. жүйесіздігі болғанымен..В. Демек. Батыр болмақ сойдан-дүр. Ноғайлар арасынан жазылған бұл екі мәтіннің түп төркіні М.В. А. Османов. ат жақсысы мен жігіт жақсысын санамалап. «Шайыр. «Ақын» (Қазан.1910-1912). «Би Темірді хажы сапарынан тоқтатуға айтқаны» толғауларының үзінділері. аталмыш жинақ В. толғауға тән дәстүрлі суреттеулер кездеседі. .) жинағындағы 8 тармақтан тұратын мәтінге жақын: Жалп-жалп еткен бәйтерек Жайқалмағы желден-дүр. М. Кешу-кешмек сайдан-дүр. Сикалиев мәтінінде түгелдей қамтылады және өлең сөздері. 14-15-бб.1910-1912) жинақтары болды.

халықпен бірге өмір сүріп келе жатқан асыл туындыларды тарихқа әйгілеп. А.Мақашқала. Жантурин. Жантурин. Ы. «Көксілдер» жинақтарында жариялайды. Сейдалин. Ғ. М. ал Шәлкез шығармаларының ең берісі XX ғасырдың бас кезінде қағаз бетіне түскен. Жоғарыда аталған жинақтарда көне мұраларды қазақ.Толық нұсқасы . А. жыршылардан тірнектеп жинап. ноғай жазушысы Б.М.А. Османов (1883). ақын. Сейфуллиннің «Радлов жинап бастырған ноғай елінің ескі ел әдебиетіндегі әңгімелердің. Жайық аймағына кең тараған көне жырларды. Мұштах (1910). А. Мысалы. бағзы сөз жүйесі аса көп өзгеріске ұшырамаған күйде қағазға түсіп үлгергенін аңғартады. С. 1905-1934 жылдарда ноғай ауылдары арасынан «Сөз қазынасы» аталатын төрт томдық әдеби мұра жинаған ноғай оқытушысы. Бұлар атадан балаға. Н.Бекмұхамедов (1908). жырлардың бәрі де қазіргі қазақ атаулы елдің ескі ауыз әдебиетінде бар деуге болады. А. Ғылыми архивтерге соңғы жылдары ел арасынан жиналған жырлардың өзі осы ғасырдың бас кезінде жарық көрген жинақтардан жаттаған нұсқалар болып келеді.Сейдалин. фольклорист Абдулгамид Жәнібековтің (Ауыл поэзиясы иа де ноғай ел әдебиеті. Мақашқала. қазақ бірге жайлаған бағзы Еділ. сүйтіп халықтық асыл қазыналардың өмірін ұзартқан Ибрагим Шейхали (1874). өзі жастайынан естіп.1935)кітаптары–нда кездеседі.Қазан төңкерісіне дейінгі өзге ақын. Беркалыұғлы сияқты қазақ жинаушылары мен бастырушылары арқасында жарық көрген. ноғайлы дәуіріне жататын жырлар ноғай. С. Бірқатар жыраулар сөзі ел аузынан күні кеше ғана жазылса.327б] деуінің де қисыны бар. жаттап өскен Алшын тайпасы Ноғайлы-Қояс руынан шыққан батыр жырау Шәлгез мұраларын Шәңгерей Бөкеев қамқорлығымен «Шайыр». сондай-ақ.Абдуллин(Литературадан хрестоматия. не жариялатқан. Мұның өзі Шәлгез жырларының ел арасында көне жырды көп білген кәрі құлақ қариялардың мол кезінде. Ғабдолла Мұштақ (Ғұмар Қарашев) Еділ. 1бөлік). Радлов жинап бастырған ноғай елінің ескі ел әдебиетіндегі әңгіме. И. Распопов (1875). А.319б]. баба жыраулардан жас жыршыға ұласып. жырау. Жайық жағасын қоныс еткен қазақтар арасында молырақ сақталған. жырауларға қарағанда Шәлгез жырларының бүгінгі ұрпаққа жетуінде бір ерекшелік бар. Алтынсарин (1879). ноғайлар арасындағы кәрі құлақ қариялардан.С. Ғ. Шәлгездің ең көлемді. Бұл– екі кітапта да жарияланған « Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауының жекелеген үзінділері еді. 1935. көркемдігі жоғары туындылары да Т. жоғалмас мұраға айналдырған игі еңбек иелері еді.Османов дәстүрін жалғастырып. Сейфуллин жазғандай[22. ноғай мектептеріне арналған әдеби оқулықтардың авторы. Т. жырлардың «қазақшасы» ноғай еліндегілерден толығырақ айтылады» [22. Мұштақ.Беркалыұғлы(1910-1912)еңбектері ерекше атауға лайық. С. Шәлгез шығармалары кеңес жырларында М. кей ретте өздеріне дейін жеткен жазбалардан көшіріп қағаз бетіне түсірген.

Шалкиіз қажылық сапардан кімді. 31. Шәлгез шығармалары кеңес дәуірінде қазақ тілінде «Ертедегі әдебиет нұсқалары»(1967)хрестоматиясында. «Бес ғасыр жырлайды» (1984. О.28. 15. 3.Шалкиіз шығармасын зерттеген кімдер? Әдебиеттер: 1. жыраулар мұрасының ғылыми басылымы (1982) жарық көрді. 2. топтамаларда жарияланды. 9. 12. ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ . Шалкиіз шығармалары қай тілге аударылған? 2.Мағауин құрастыр–ған «Алдаспан» (1971). 4. 13. неге алып қалды? 3. 21. 34. б. Бұл істер – есімдері көмескі тарта бастаған ақын. 26. Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының М. 5. ДӘРІС 6. 6. «Поэты Казахстана» (1978) жинақтарында басылды. 36. 24. кейбір шумақтарын толықтыруда А. 25. ЖИЕМБЕТ ЖЫРАУДЫҢ ӨМІРІ. М. т. Б.35. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының Әдебиет тарихы бөлімі дайындаған XV-XVIII ғасырлардағы қазақ ақын. 10. жыраулар мұрасын халық назарына ұсыну жолындағы игі қадамдар еді. Абдуллин кітаптары елеулі рөл атқарады. 11. 32. Беркалыұғлының «Ақын» жинағында жарияланған бұл толғаудағы мағынасы дүдәмал сөздерді анықтауда. 1989). Және бұл басылымдардың бір артықшылығы – бұрын әрқилы антологиялар мен архив қазынасындағы Шәлгез жырларын біркелкі жинақтап беруінде Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. 19. 27.А. 29. 17. 30. 33. 22. Жәнібеков.

келеңсіз мәселесін де кеңінен толғап. Жыраудың барлық саналы ғұмыры Еңсегей бойлы Ер Есім ханның қасында өтіпті. 4. әділетсіздікке. шежіре т.Жиембеттің тек жырау емес. қырағы сардар Жиембет.Жиембет өмір сүрген дәуір сипаты. Дәрістің жоспары: 1. Жиембеттің арғы атасы – Ноғайлының қорғаны Алау батыр. Халық аңыздарының және көне шежірелердің айтуынша. бас жармаса тас жарады. ескі шежірелерден жырау жайында біраз мәлімет ала аламыз. Алау батыр.. Халқымыздың тарихында өшпес із қалдырған небір майталман ақынжыраулар өздері өмір сүрген кездің жақсылығын да. Алау – XVII ғасырдың бірінші жартысында жасаған тарихқа белгілі адам. Осы орайда Асан қайғыны. Кейде тіпті ханның жалғыз. халық жадында сақталған әңгіме. ел қорғаған ер екендігін дәлелдейтіні. Жыраудың қай жылы туып. Осындай асыл сөз иесі–XVII ғасырдың аса көрнекті ақыны. Халқымыз «тіл бас жарады. Қазтуғанды.Жиембет туралы біршама деректердің барлығы.б. қарсы екендігне студенттердің көзін өлеңдерін талдау арқылы жеткізу. Тірек сөздер: Еңсегей бойлы ер Есім. керек жерінде үзеңгі қағыстыруға дейін баратын сияқты. Еңсегей бойлы Ер Есімнің..Жиембеттің есімін кеңінен танытқан «Есімге арнаған толғауы екендігі».ел қорғаған ер екендігін. әрі жорықшы жырауы».Жиембеттің атын ескі шежірелер қорынан да кездестіруге болатыны. 9. әскербасы. яғни әскербасы батыры. Ол ұлы ханмен тең сөйлесіп.Жиембет Бортоғашұлының өмірінен мәлімет. Тек біздің заманымызға жеткен шығармаларындағы кейбір сәттерден. қарашаның көптігін айтып. 6.Өмірінің ақырығы кездерінде Жиембеттің қуғынға ұшырауы. 3. Мұхтар Мағауин Жиембет жырау шығармаларын «Алдаспан» жинағында жан-жақты талдай келіп: «Бортоғашұлы Жиембет жырау көшпенділердің әскери аристократиясынан шыққан. ірі ойшыл.Дәрістің мақсаты: Бізге жеткен өте аз мұрасының өзі-ақ Жиембеттің халқы үшін қолына найза да алғандығын. 8. би. Жиембет – Есім ханның әскербасы батырларының бірі. 7.Жырау шығармашылығының маңызы. – десе. кемеліне келтіріп сөз еткен. 5. Бұқар жырауды еске алсақ та жеткілікті. қай жылы өлгендігі жайында нақты деректер жоқ. Есім . 2.Бізге жеткен өте аз мұрасының өзі-ақ Жиембеттің халқы үшін қолына найза да алғандығын. Кіші жүздегі үлкен тірегі. жырлардан. ел басқарушы биі қызметін атқаруы. бас кеспек болса да тіл кеспек жоқ» деп сөз өнерін соншама биік бағалапты. бұл жағдай үлкен жыраудың өзінің өлең-толғауларында да әдемі айтылған.

сен де артыңды ойла дегендей сыңай танытады.ханның алдында иілмейтіндей сыңай да танытқан. Олай дейтін себебіміз. жырау: Ертеңгі күн болғанда. Тіпті қыза-қыза ақын ханға дөң айбат та көрсетіп қояды. өзінің де қадір-қасиетін терең сезінетінін аңғартып. хан алдында қадірқасиетінің қаншалықты екенін өте жақсы білетінін көреміз. Айналып ақыл табарға. Бір жағынан ханға мен көппін. сен жалғызсың. Алтай мен Атыраудың арасын қалмақтан босатқан асқан жауынгер ханға Жиембеттің назы оңайға түсті деп айту қиын. Ол: Мен жоқ болсам. сол салмақты көтеретін жөні бар екенін де тереңнен қозғап айтады. Сонда. сені есірткен Есіл де менің кеңесім! Ес білгеннен. Ақын өзгенің де. Соншама айбатты. жаужүрек батыр жырау ретінде де танылады. ханға ауыр салмақ сала отырып. Жиембет қайда дегенде. Жиембеттің жоғарыда сөз еткен «Еңсегей бойлы Ер Есім» толғауы хан мен екеуінің арасындағы келіспеушіліктен туған сияқты. хан алдында қаймықпай. ханым. түсіндіру де қиын. Есіктегі ебесін. бірде Бұқар жырау Абылай ханға қатты реніш үстінде: «Сенен бұрын жеті ханды жебеледім. «көп қорқытады. данышпан да даңқты ел ағасына биіктен сөйлеу дегеннің қаншама ауыр екенін түсіну де. соншама қайратты. Алайда. Не деп жауап бересің?! – деген жыр жолдарынан жыраудың өзінің ел алдында. Бұл жерде Жиембет жай ғана жырау емес. Елің кеңес құрғанда. Қолыңа болдым сүйесін. кеше Еңсегей бойлы Ер Есім ханға да жолдас болдым. Ол – Асанның Әз-Жәнібекке айтты дейтін кең толғамы. терең батырады» деген. Жиембет Асан қайғының сол толғауларының түрі мен мән-мазмұнын дамыта түскен. . Ер Есімнің бағасын бұдан артық жеткізу мүмкін емес сияқты. Ал бүкіл қазақ «Еңсегей бойлы Ер Есім» деп ардақтап алақанына салса. арғы-бергіні толғай. Есім хан. азуы алты қарыс ақын ары қарай тарата. Жиембеттің Есім ханға шалыс келуі бір себептен Асан қайғыдан тамыр тартқан дәстүр жалғастығы сияқты. жақсыжаманды талғай білетін. сен оның бір түстігіне де жарамайсың. Ит түрткіні көресің. – депті. терең пәлсапалық дүниесі. Есім хан. Өйткені. не дейсің. Есім. қасқая толғайды: Еңсегей бойлы Ер Есім. ешнәрседен сескенбей. тармақтата толғайды. – деп. Қолтығыңа болдым демесін –дейді.

– . Бұл туралы «Жақсы үгітте» былай делінген: «Бұрынғы достық дұшпандыққа душар болды. ол: Мені өлсе құнсыз кетер деймісің. Зорлығымды сұрасаң. қайтып көрместей болып. биік парасатын танып білеміз. Бір жағынан Есім ханға жырау ешкімнен сескенбейтін жаужүрек екенін. Көруші едім. қазақы пиғыл. ханым. Жиембет ойлайды: сырттан томырайғанша. қаумалаған қалың ағайынтуысы мен ақынды аса қадір тұтатын елі-жұртында екені анық. Тілеуберді құлың мен емес. Оны біз жыраудың өз толғауынан білеміз. Еңсегей бойлы Ер Есім – ақынның інісі Жолымбеттің ерсі қылығына наразы екен. Мұның. қазақы психология. Жылқыдағы асау тайыңдай. тіпті тұрысатын жерінде «жолбарыс пенен аюдай» ерлігі бар екенін де ескерте кетеді. Беріктігімді сұрасаң. ханым. Біздің естен кеткен жоқ. Өрлігімді сұрасаң. қара жер қақ айрылып кетсе де. ақиқатын сардита айтқан. Есім хан. Сіздің естен кеткенмен. Тымырайып кек сақтау. Көк аспан қақырап. сізді – айымдай. Әзілдеп бірге жүргенсің. Кешегі өзіңнің ұрып өлтірген Тілеуберді құлыңдай. күннен соң.. Жыраудың осы өлеңде қолданған теңеу-эпитеттері жарасымды.Меніменен. енді Есім хан Жиембетке де қыр көрсетіп. көкірекке келген сөзді айтып шығайын». ханым. ауыз-ауызбенен айтып. бетпе-бет. Ағбытпа.. біржолата ат құйрығын кесіп. Енді осы өлеңнің туу себебіне сәл тоқталсақ. Жолбарыс пенен аюдай. Менің ерлігімді сұрасаң. Бекіре менен жайындай. Дегенімді қылғансың. Ханымды – күнім. өштесе бастайды. – деп толғаған Жиембет жырау өрлігіне сүйсіне түсесің. көкірегіндегісін жасырмай бетке айту – шынайы ерліктің нағыз кісіліктің ісі екені түсінікті. Бұдан Жиембеттің өр мінезін. одан асқан зұлымдық бар ма?! Жырау бұл жолды қаламай. ішінде иті өліп жатудан оңбаған тірлік бар ма. Ол өзінің ішкі-сыртқы портретін айнытпай салып тұр. жөн емес. жоғарыда айтқанымыздай. үндемей аңысын аңду. Менің ер екенімді көргенсің. Қайратымды білгенсің. Жиембеттің күші. ойнаспа. Қарағай менен қайыңдай.

Ол «мен кісіден көрген ізгілігімді жақсылықпен қайтаратын адаммын. Сұлтандар суға сылаған. оны екіншілей көрмеске. Арқаға қарай көшермін. қарашаның қашқан. ханым. ашына жырлайды: Қайрылып қайыр қылуға. одан әрі Жиембет іс-әрекетін тереңдете. Бұл – бұл ма. Тас қалаға жан сақтап. ақын тіпті Есім ханмен сырлас-мұңдас болып бірге жүріп. Алыста дәурен сүрермін. қолтығына демеу болып. Қаланың қасы бүлгенде. оның ерлік істері мен парасатты ел басшысы екенін мойындап тұрғандай. Хандар қалаға қылаған. ханға зіл тастай отырып. ханым. Қалада тұрып жылаған. жайшылықта жанына жалау. Тасқан екен мына хан! Тіпті хан басымен «соқыр бурыл байталға» ер-тоқым. Алашыма ұран десермін. .деп.. шебер суреттейді: Қалмақтың Бөрі ханы келгенде. Қайратым қанша қайтса да. қорықпай-үрікпей салмақты сөз саптайды. Жырау өзінің талай-талай қанды шайқаста көзсіз ерлік көрсеткенін. бір туып.. сұхбаттас болмасқа серт бергендей шымырлата. жаудың мысының басқан кезін нақты. Мұныңа. ұмыт болып кеткен ескі «жараның» аузын ашып. Соқыр бурыл байталға Сонда бір жайдақ мінгенсің. Жырау қаншама күш көрсете сөйлегенмен. әріден қозғап. ханның сасып. онымен мәжілістес. бірге тұрғанын да жан-жақты сөз етеді. шыдаман. сен де бір кездері менен мол сыбаға алып едің. Қылығың жоқ ұнаған. соны ұмыта көрме» дей келіп. құдай тәубасын аузына келтіргендей. Тал шарбаққа мал сақтап. Қарамасаң. Қалмақтың Бөрі ханы келгенде. біте қайнасқанын да тереңнен толғайды. Есім ханды биік бағалап. айыл-тұрмансыз мінгеніне дейін тәптіштеп. Сенсіз де күнім көрермін. қарама. ары қарай сонау бір алыстағы. буырқана. Қаз мойынды ханыша. Ат құйрығын кесермін. Қалай дегенмен де ханның арғы-бергі. Ат саурысын берермін. жақсы-жаманды жүріс-тұрысы мен көңілге қона бермейтін кейбір қыңыр қылықтарын есіне салып.

34. 4. 22. 3. 13. Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. 35. ДӘРІС 7. 24. 14. 6. 2. 31. 33. 19. 10. МАРҒАСҚА ЖЫРАУДЫҢ ӨМІРІ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫНЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ. 11. 17. 9. 27. 12. 5. Сонау арғы ғасырлардан бері ұмытылмай ел есінде сақталып келуі де жұрттың көкірегіндегі көкейкесті айта алмай жүрген сөздерін жеткізуінен болса керек.Есімге арнаған толғауының себебі не болды? Әдебиеттер: 1. 26.Жиембет жыраудың арғы атасы кім болды? 2. 25. 28. шындықты ірікпей-бүкпей. . 29. 21.Бұл толғау осындай ерекше қасиетімен құнды. 30.Жиембеттің атқарған қызметі қандай болды? 3. 36. тура қасқая қарап бетке айтуымен қымбат. 32.

немесе ескі шежірелерде мына жылы дүниеге келіп. әрі ақылшы жырауы болғанға ұқсайды. Марғасқа жыраулар. 4.Біздің заманымызға жеткен Марғасқа жыраудың «Ей. білегінен қылышы түспегені. Тірек сөздер: Қатаған.қалмаққа қарсы жорық. не көне құжаттарда. Қатағанның хан Тұрсын» жырының шығу тарихы. Шашышқылы. белдеуінен тұлпары кетпегені. әрі ақылшы жырау болғандығы жайлы.Марғасқа жырау Есім ханның әрі батыры. не тарихи кітаптарда. Ал. Жыраудың өз дәуірінде әлденеше ұзақ-ұзақ толғаулары да болған шығар. Өйткені. шығармашылығын. Есім ханның үлгілі істерін талай тарихшылар жазған да. жер тәңірсіп т. Ол жыр Қазақстан Республикасы Ғылым академиясының Орталық ғылыми кітапханасында (№513) сақтаулы.Көпеевтің «Ел аузынан жинаған әдебиет үлгілері» атты қолжазбасындағы Марғасқа жырау туралы айтылғандарға тоқталуы.М. Бұл екеуінің де аты XVII ғасырдың алғашқы жартысында билік құрған хан «Еңсегей бойлы Ер Есіммен» байланыстырылады. Бір орталыққа бағынған күшті мемлекет құруға тырысқан Есім ханның өз мақсатын орындау жолында жеке ұлыс-тайпалардың хандары мен ірі . 2. Бұл кезде жасаған қазақ ақын-жырауларынан біздің заманымызға шығармалары жеткені – Жиембет. қай жылы қайтыс болғаны әлі де белгісіз.Дәрістің мақсаты: Марғасқаның бізге жеткен жырларының тақырыбын ашу. Осы аталған еңбекте Ер Есімнің қазақ халқын қырық жыл бойы басқарып.б. Алайда. өмірінде бел шешіп тыныш ұйықтамағаны жан-жақты айтылыпты. мына жылы дүниеден өтті деген нақтылы дерек кездеспейді. бүтін хандыққа Есім хан жеткен»! деп атаққа шыққан Еңсегей бойлы Ер Есімнің тұсында өмір сүріпті. Марғасқаның ел аузында «бүтін билікке Төле би жеткен. Марғасқа ел аузында «бүтін билікке Төле би жеткен. Марғасқа жырауды қай жылы туып. Марғасқа жыраудың өміріне тоқталу. Дәрістің жоспары: 1. шығармашылығының зерттелуі. Ғылымда Марғасқа XVII ғасырда өмір сүрді деп айтылады. 3. ол айбынды ханның әрі батыры. өмірін толық меңгерту. 5. кезінде хатқа түспегендіктен ел жадынан шығып. Ғалым-жазушы М. бұл күнде ұмыт болған. бүтін хандыққа Есім хан жеткен»! деп атаққа шыққан Еңсегей бойлы Ер Есімнің тұсында өмір сүргендігі.әмірші. осы атақты Ер Есім жайлы Қазанғап Байболов үлкен дастан жазған. Мағауин Марғасқа жырау жөнінде былай депті: «XVII ғасыр әдебиетінен қалған нұсқалар өткен дәуірлермен салыстырғанда біршама аз. бірақ ол туралы XVII ғасырдағы Марғасқа толғауы ерекше бағалы екені даусыз. соның көбісі бізге жетпеген. айтқан да шығар.

«Күнбатыс Бұқар. жыртылып айрылған аңнан басқа дәнеме жоқ екен. Мағауинның бұл деректері Марғасқаның өмір сүрген кезінен біраз мәліметтер береді. Марғасқаның: Ей. Қатағанның ханы Тұрсын Кім арамды ант ұрсын. Бұл шағын өлең небары 13 жол. екіншіден. Мың сарбаз шөл далада жаяу қалады: . 1627 жылдар шамасында Тәшкенттің сол кездегі әміршісі Тұрсын ханға байланысты туған. Жоғарыда айтқанымыздай. Тәуелсіз әмірші болғысы келген Тұрсын Есімнің қалмақтарға қарсы жорыққа кетуін пайдаланып қазақ ауылдарын шабады.феодалдарының қарсылығын тойтарып отыруына. кейде қантөгіске баруына да тура келеді. Қай кеткенді ант ұрсын. – Бұл мақал содан былай жұрт аузында қалыпты деседі. Тұрсын хан мен Есім хан ант етісіп. Тұрсын ханның өзін өлтіреді. Мәшһүр Жүсіп бұл ретте былай деп жазады: «Ол күнде Шу мен Сарысу асқан соң. Елсіз-күнсіз далада кім жүруші еді деп Есім хандар аттарын қоя беріпті. Мәшһүр жазбаларында бұл екі жол сәл өзгеріспен былай делінеді: Қатағанның хан Тұрсын. Самарқандпен жауласуға мен қарсы тұрайын. Ұзын аққан Ертістің басынан кір. біріншіден. XVII ғасырда өмір сүрген Марғасқаның бізге жеткен жалғыз өлеңі ғана бар. Есім ханның Ташкентті алуы өте шұғыл. Қаланы алу барысында көп қан төгіледі. Бұл оқиға Абылғазы баһадүр ханның айтуынша 1627 жылы болған. Шанышқылы руларының ханы. Ызақор. мың кісі қосын алып Есім хан күншығысқа бет қойды». Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының осы уақиғаға қатысты қолжазбасында былай делінеді: «Еңсегей бойлы Ер Есім Түркістанда қазақ ханы болып тұрған күнде Ташкентте Тұрсын хан Қатаған деген жұртты билеп тұрды. иесіз қалған елді шауып алады. М. Сен күншығысқа қосын қылып аттан. Қоқан. Тұрсын ханның сөзінде тұрмауы болса. Мұның себебі. Есім ханның Тұрсын хан сілтеген жорықта көп қиындықты басынан кешіргендігі болса керек. аяғынан шық». – деп Тұрсын хан кеңес берген соң. Қатағандарды қырғынға ұшыратады. дұшпанына мейірімсіз Есім жорықтан орала салысымен Тәшкентті шауып алып. Бұлар бейғам жатқанда. Ертіске дейін елсіз. Тұрсын хан Есім ханды алдап аттандырып жіберіп. – деп ашына айту себебі де осыдан. көліктерін түп көтере қалмақтар айдап кетіпті. әрі жорықшы жырауы Марғасқаның біздің заманымызға жеткен бір өлеңі осы оқиғаға байланысты туған». Көп жұртты харап қылады. Есім ханның батырларының бірі. Есімнің жолына кесе-көлденең тұрғандардың бірі – Қатаған. Тәшкентті билеуші Тұрсын еді. бір-бірімен жау болмасқа бата қылысты. Ұзамай-ақ кезек Қатағандарға келеді.

қонған жерлерінде қолдарындағы шыбықтарын бір жерге жиып. Хан жынданып кетеді. сіз жындандыңыз. Аттарын шідер салып қоя берді. жолда біреу Тұрсын ханның елді шауып. — Онда неге мені байлап тастамадыңдар? — Күшіміз жетпеді. әрі баспанасыз. Қатағанның ханы Тұрсын Кім арамды ант ұрсын. сөйтіп Ташкентті басып алайық. солай болды. жолдастарынан сұрайды. Ұзақ шайқастан арып-ашып қырық сарбазымен ғана елге жете берген Есім ханға. Есім хан тұлпарының сырына қанық қалмақтар оның ер-тоқымын алмай. Есім хан ақыры аттарын айдап кеткен жауды қуып жетеді. жолға шығады. Бір адамға 40 адамның әлі келмесе. бір бет ақын Марғасқа: Ей. үсті-басымның бәрі шаң ғой». Бойында Шідертінің қара көрді. — Тақсыр. – дейді. ертеңгісін әркім өзінің шыбығын алып. Бір кезде тынығайық деп жата кетеді. әрі азық-түліксіз он күн бой құлан жортпас қу медиенде ауыр қиыншылықтарды бастарынан өткереді. Бұл кеңесті оларға кетерінде Есім хан береді-мыс. Бұл жол бойы қанша адамның опат болғанын білу үшін керек екен (өлген сарбаздың шыбығы орнында қалады). — Ендеше.Мінгені Есім ханның ала белді. шылбырын қолдарынан шығармай ұстайды. білдірмей кесіп жіберіп. Маған еругіе жарайтының бар ма?» – дейді. Көрінген сол қараны кертағы деп. біз бүйтіп жатпайық. – деп. Есім хан жасақтарына: «Азаматтар. өз аттарымен бірге жаудың да аттарын айдап кетеді. осы кезде Есім хан жасағының ішіндегі өткір. У-шусыз Тұрсын ханның ордасын басып алады. ол өзінің Көкаласын таба алмай көп іздейді. . ханның бағытымен артынан жылжып отырады. байлап тастамақшы болған қырық жігітін қырық жаққа лақтырады. Міне. хан ием. Мұны көрген хан шылбырды жасырынып келіп. Есім хан айтқанындай Ташкентті бір-ақ түнде қолына қаратады. шоралар. Есім ханның тобы алыстан көрінген жау жасағын аңдармен шатастырып тағы да алдауға түседі. Есім ханның кейінде жаяу қалған сарбаздары қолдарына бір-бір шыбық ұстап. басып алғанын айтады. атының үстіне қарғып мінеді де. 40 адамға бір шаһар халқының күші жетпейді. — Бір адамға қырық адамның күшінің жетпегені ме?! — Иә. осы қырқымыз да жынданайық. Алайда. оның бұл сөзі еңсесі түскен сарбаздардың рухын көтереді. «аттандап» айғайға басып. күндіз-түні қостың қасында. Әрі-беріден кейін хан орнынан тұрып: «Маған не болған. Мен жортар аттың он күнге баратын жеріне бір күнде барамын. Хан он күндік жолды бір күнде жүре алмаса да.

31.103б]. 6. 36. ДӘРІС 8. 9. Алғалы тұр жаныңды. 13. 3. 4. 30. 26. Марғасқаға дейінгі және одан кейінгі біраз жыраулар жайында осыны айтуға болады. халқына деген қамқорлығы айқын көрінеді.Ғалым жазушы Марғасқа туралы қандай пікір айтты? 2. 25. 15. 28. балпаң-балпаң. Жүрек жота т. Ажалы жеткен пақырсың! Еңсегей бойлы Ер Есім Есігіңде келіп тұр. Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. 5. 34. . 19. 2. 27. Мұндай сөзді айту тек Марғасқа сияқты жүрек жұтқан жыраудың ғана қолынан келген. 24. 35. Жер тәңірісіп жатырсың! Алтын тақта жатсаң да.Марғасқа жыраудың хан Тұрсынға арналған өлеңінің шығыуына не себеп болды? Әдебиеттер: 1. АҚТАМБЕРДІ ЖЫРАУДЫҢ ӨМІРІ. бостандық толғаулары екендігін жеткізу. 32. 10. Тірек сөздер: Күлдір-күлдір кісінетіп. 21. 29. Бүкіл бір шаһардың ханы Тұрсын ханның алдында Марғасқаның қынаптан суырған қылыштай өткірлікпен: Жазықсыз елді еңіретіп. Жалғыз Марғасқа емес. Дәрістің мақсаты:Ақтамберді жырларының азаттық.Жазықсыз елді еңіретіп. Осы бір түйіп айтылған өлең жолдарынан ақынның өжеттігі.б. ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ. 12. Марғасқаның бізге жеткен қысқа өлеңінде батырлық сарын басым. Ажалы жеткен пақырсың! – деуі кездейсоқ емес еді. 17. Шашқалы тұр қаныңды[118. 11. Жер тәңірісіп жатырсың! Алтын тақта жатсаң да. 33. – дейді. 22.

көкірек көзі халың даналығымен суарылған. Абай ауданының Жүрек Жота төбесінің басында екендігінен хабар беру. аты әр жерде айтылғанымен. жерлік мәселелерін жырларында жақсы көрсетеді. әскербасы батыры. 4. Ақтамберді қазақтың көне жыраулық эпосының белді өкілдерінің бірі. халықын жаудан қорғаушы.Жырау ұрпақтарының айтқан деректері. беделді болғандығы туралы түсінік. XV-XVIII ғасырлар поэзиясында ондай жағдайлар кездеседі. 5. күреңді мінгені”. 2. көне қазақ поэзиясы екендігіне түсінік беру. Ақтамберді жаугершілік заманның әрқилы кезеңдерін басынан көп өткерген. «Ақындық даңқы жас кезінде шыққанына» қарағанда. Егер ол «он екіде аттанып. адамдыққа. Ақтамберді. әрі батырлығымен халық арасында өте бетті. Көңіліне түйгенін. піскен ойын шашыратпай. Доспанбет сияқты өзінен бұрынғы аталар мұрасының заңды жалғасы. 3. адалдыққа.Өте жастай өлең шығаруы. Немесе Ақтамберді өлеңдерінің біршамасы басқа жырауларда ауысып жүруі мүмкін. яғни 1675-1768 жылдарда дәуір кешкен. Өмірін түсіндіру барысында өлеңдерін дәлел ретінде пайдалану. елдік. қылыш ілдім білекке» десе. Жырау баққа да.Ақтамбердінің жай жырау емес. таққа да таласпайды. ерлікке. 93 жыл өмір сүріпті. әзірше қолда бары шағындау. жырау жорық-жортуылдарға мүлдем ілесіпті. халық үшін “күлдір-күлдір кісінетіп. Тұрмыстың қыр-сырын. асылы. Ерте есеюіне сол кездегі жаугершілік заманның да әсері екеніне кеңірек тоқталу. бізге мұрасы молырақ жетсе керек еді. әрі “Тауарих хамса” бойынша Ақтамбердінің атақты Қаракерей Қабанбаймен бірге Найманның бір көсемі. Жырау ақиқатты айтудан тайсалмайды. Бәрі де сол тұстың ауыр тұрмысынан. арнайы зерттелмеген авторлар санатында. Ақтамберді жарлылық пен жалғыздықтың тауқыметін көп көргенге ұқсайды. әрі төгілмелі жырау болғандығы туралы мәлімет. өмірінің тең жарымының көбісі басқыншылармен күресте еткен кісі. әрі балуан.Ақтамберді толғауларының қайнар көзі-Шалкиіз. күрес шындығынан алынған тартымды тирадалар.Дәрістің жоспары: 1. жортуыл жыршысы. қысқа нақлият сөздерінің шебері болса керек. Ауыз толтырып айтар байлығы болмағанын өзі жасырмайды. шындық туралы шымыр шешендік сөздерді түйдек-түйдегімен тастайды. 6. 7. әділетке жүгінеді.Ақтамбердінің бейіті Семей облысы. шиыршық атқан . батырлыққа шақырған жауынгер екендігіне ерекше назар аудару. тарихи оқиғалардың бел ортасында жүріп азаттықты.Ақтамберді елін. Егер «Алдаспанға» сүйенсек. еркіндікті. от басы. Қолдағы қазынасына қарағанда.

романтикасы барын Ақтамбердінің афоризмдерінен байқау қиынға түспейді. біраз алысты қиялмен болжаған адам. Исі қазақтың тұтастығын. «Ақтамберді жырау (1675-1768) эпикалық жанрдың ақыны болған. көңілі қалғанын. ерлікті. трибун кездеспейді. Күреңді мінер ме екенбіз. Тақпақ-термелерінде ішіне сыймаған ойлары жатыр. Бала-шағасын ұмытуға. Эпикалық кең тынысты туындылары да болуы мүмкін. алға ұмтылдыруға келгенде одан өткір үгітші. жағымпазданып тәуір көрінемін деу онда жоқ. Жалған айтып. Ақтамберді творчествосында басқа тұстастарына қарағанда «меннің» көріне бастауы анықтау секілді. Ақтамберді сияқты көреген жырау атамекенді тар мағынада түсінбесе керек. Кезінде Ақтам6ерді толғауы да осал қызмет істемеген. ат үстінде түн қатуға әзір. сынау-мінеумен. Мәселен. жеңі жез. Жырау жырлары қарапайым қауымның ой. отырықшылдықты ойлауына қарағанда. . күн дауын шешуде зор рөль атқарған. Бірақ. жауға батыл аттану және оның алдында тізе бүкпеуге үндеу сарыны ерекше естіледі. Қоңыраулы найза қолға алып. елдікті аңсаған зиялы зергердің келбетін танытады. ірілеу боп келсе толғауға түсіп кетіп. Күдеріден бау тағып. риторикалық сауалдар. өрісін айқындайды. «Көшпенді ақындардың өлеңдерінде өзара ұқсас бастау. күйінгенін. Қол қашырар ма екенбіз. соны сыртқа шығарған. айтыспен. жер. Ақын өзінің замандас жас ұрпағын табандылыққа. Қоңыр салқын төске алып. Ол өзінің ғұмырнамасын жырларына толық түрінде болмаса да ептеп түсіре берген. Күрек тісін ақситып. Сырттан сауыт киген соң. алыс арманын айтады.күйінде айтып кете берген. Көшпенді тіршіліктің де өзінше бір қуаты. Әзілмен. ерлікке шақырады. қолымызға әлі қомақты дүниелері түсе қойған жоқ. ерлікке үндеу. дала заңын өздерінше жасауға тырысқан. арманын. Қынжыла толғанып шығарғандары ошақ басы емес. Сұлуды сүйер ме екенбіз. Күмбір-күмбір кісінетіп. Өзінің жырларында ол батырлардың ересен ерліктерін асқақ береді. мінезін. Ақтамбердінің бүкіл шығармасынан жауынгерлікке. іргесінің ыдырамауын ойлаған көсем шешендердің бірі. Ал тап берген жауға қарсы жігерлендіруге. Жағасы алтын. кіріспе. Кіреуке тон киер ме екенбіз. Шығыршығы торғай көз Сауыт киер ме екенбіз. келелі кеңеспен жыраулар ел.

б. Қабанбай. Жырау – өз уақытының көрегені. Жаугершілік заманда өмір сүріп. 1728-1730 жылдары жорықтарға батырлар да. Алдын қазып орласа. – деп. Беріктігімді сұрасаң. Жолбарыс пенен аюдай. оларға арнау. Соған қарағанда Ақтамбердінің әлі қолымызға түсе қоймаған. ойнаспа. сөзімен де Орта жүзді аузына қаратқан жыраудың ер үстінде өткізген жорық күндерін тізіп айта бермеуі де мүмкін. ел арасында жүрген шығармалары бар шығар. Ерлігімен де. Ақбөкен келіп жығылар. Құяр жауын аспаннан. Зорлығымды сұрасаң. Меніменен. Тарихи деректердің ар жағында не нәрселер жатқанын біз кейде бажайлап біле бермейміз. өз пайдасы үшін қарапайым халық өкілдерін құрбандыққа шалатын әділетсіздерін жыраулар аяусыз мінеп-шенеген. Қара бұлт торласа.лепті көтермелер. батырларды Ақтамберді білмеді деп және айта алмаймыз. Бекіре менен жайындай. Менің ерлігімді сұрасаң. Даугерден сөзді әуелі Ақтамберді жырау бастап: Уа. Ақтамберді сол кезде елудің о жақ бұ жағындағы жігіт екен. Өзге жырауларға қарағанда Ақтамбердіде қаратпа тіркеспен басталатын өлеңдер жоқтың қасы. ел батырларымен үзеңгілес бола жүріп. Хандардың ішіндегі қаныпезер. ел тонағыш. ер құнының тұсында өзара шыж-быждасып та қалған. Олар тақта отырған хандардан тайсалмаған. . т. Өрлігімді сұрасаң. Ғалымжан Мұқатовтың айтуынша: «Найманнан Қабанбай батыр мен Ақтамберді жырау жүз кісімен келіп. толғау айтпауы қалай деген сауал туады. Жылқыдағы асау тайыңдай. Еңсегей бойлы Ер Есімге тап берген Жиембет жырау Бортоғашұлының жүрегінің түгі бар шығар деп ойлап қаласыз. қарт Бөгембай. жыраулар да белсене қатысқан. Жиембет пен Марғасқада болған батылдық Ақтамбердіде болмады деп айта алмаймыз. ханым. Сыртқы жауға шапқанда бірігіп кететін де. Жігітті жігіт қорласа. Пенденің бағы ашылмас. Қарағай мен қайыңдай. ішкі жағдайдағы жесір дауында. Әніки. дәстүрлі теңеу. ерінің құнын. жесірін даулайды. Бөгембай. Бәлекет елде көбейер. салыстырулар қиялының көріне бастауы бой көрсетеді».

тіршілікке көңілі толмай. Сонда Қанжығалы атынан Үмбетей жырау буырқанып. орақ ауызды шешен. Әлгі есіңізде болар. Қынаптан қылыш суырмай. объект жағынан Ақтамбердінің басқа жырауларға ұқсайтын да. ақыншы. Ақтамберді мұндай ел ішіндегі бітімдерге аз араласпаған болуға керек. Соғыс алаңы мен сөз майданында қатар көзге түсу екінін. сөзі де мыңға татитыны рас. Жау емессің күш жетпес. ел сүйінгенде сүйінген батыр. жеке отау тіге бастағандығына дәлел. жерден. .Маңдайы қалың сорласа. қолдың қысқалығынан жапа-зәбір шеккенін шығармаларынан танимыз. тебірене тоқтау айтады». Бұл да жыраудың өсиетші. бірінің қолынан келе бермейді. кәне. кеңесші болғанын көрсететін ерекше көрініс. ерегісте мыңға татыр» демекші. Шабыссаң. Дұшпан қорлап не қылмақ. шыдап көр. қиындық пен ауыртпалықтың момын халықтың иығына түскеніне күйінеді. Шарықтап аспанға да шығып кетпейді. мұңын да. Ұрын келген ер қайда? Жесірім қайда тіл өтпес? Жендетті көрсет көзіме. Жайратамыз осы кеш! – дейді сұстанып. «Ел күйінгенде күйінген батыр. Қанды көбік жұтқызып. Түр. сырын да тыңдаушысынан жасырмайды. тақырып. сөз өнерін жаңа ерге апарушы ретінде көрінеді. Жуылмай қастың қанымен. бастан кешкен ғұмырлық тәжірибесін қорытады. Намысқа тиген кір кетпес. елден қуат алады. Бақыт басқа орнаса. жырау қарапайым халық тұрмысын бейнелеуге көбірек бұрылған. ұқсамайтын да жақтары бар. Халқына қымбат жыр сыйлаған жүйріктердің қашанда бағасы өлшеусіз болмақ. Дарабоздай қолбасы Абыройын кірлетпес. Ақтамбердіден қалған мұра әзірше 300 жолдан аспайды. Қарысқан жау бүлк етпес. Ерліктің қалың ортасында жүрсе де. Алғыр. Өз уақытының қашанда озық ойлы кісісі болу жеңіл міндет емес. адамдарға бір табан жақын. Ақтамберділердің өзі де. Ақтамберді жырау табиғатқа. мол армандағанын. Халық даналығын көркейтіп одан әрі жетілдіруші. жалғыздықтан. Желіккен басты кім кеспес! Еліңді жүндей түткізіп. Ақтамберді өлеңдері жыраулардың ауыз әдебиетінен бөлініп. Екі жақ пәтуаласады. ерлік пен өжеттігін және жасырмайды.

көрген. жай-күйіне. шебер күйде. не табиғатты суреттеуден. іштегі дертін сыртқа. жырауға желпініп. қанатын қомдап. елдікті жырлаған жыраулардың бірі Ақтамберді толғаулары мен төрттағандарында осы ізгі бағытты берік ұстанған. Ақылды да жадағай. Негізінен дидактикалық сипатын сақтайды. оны қорлауға қарсы шығады. немесе «Атадан жалғыз туғанның» халі қандай. аталық өре тұрғысынан толғап екшеп. көкірегіне түйгенін салмақтап. сенімді сезіледі. халық шешендігінен үйренеді. Олай дейтініміз. Суырып салмаға да (импровизация) іштей дайындық қажет. Тақырыптың ішіне кірместен бұрын бес-алты ауыз. Одан кейін мүдірместен жүйріктей сілтеп кетеді. Ғибрат. Қолымызда бар шағын шығармаларының денін Ақтамберді жасының ұлғайған кезінде шығарған шығар деген пікірге тірелеміз. кемтар қауым даналығын суреттеу. пендешілікке барма дейді. Жырау толғаулары өміріне. Ақтамбердінің «Күмбір-күмбір кісінетіп» дейтін атақты толғауы сондай бір көркем шабыттың келісті көріністі сияқты. «Халық әдебиетіндегі адамгершілік пен ерлік. келсе адамдық жаса. Мұндай әдіс. тіршілік күйі туралы түйіндері жеке болып келгенмен. жал-құйрықсыз жалғыздар» екенін анықтайды. ондай әзірлікті жырау ауыз әдебиетінен алады. Тегі. Тұрмыс. қалыптасу кезеңін XV-XIX ғасырлардағы тарихи жырлар мен ақын. Осындай жақсы үйренудің нышандарын Ақтамберді поэзиясынан көреміз. саралап қана шығарады. өз уайымының шеңберінде қалып қоймай. не одан да көп кіріспе жасайды. «Кәрі ақсайды ақылдан. астарлап жатпайды. әшекейлеп. туу шағы болатын. Діттеген жеріне жетіп тоқтағанша жырау көркем сөзді барынша төгіп салады. Сол адамгершілік пен ерлікті. өз басынан кешкенін қорытып береді. еркін. білгеннің бәрін тізе бермейді. Ақтамберді ерлікті де. Түбінде жақсылықтың жеңетіндігіне сенеді.«Атадан алтау туғанның» жүрегі қалай. Жыраудың халық үшін қадірі сонда жатса керек. Ауыз әдебиетінің озақ үлгілерінен өнеге алғанын жыраудың көркем тілі айтып танытады. айшықтай ой тастайды. берекелі бейбіт өмірді іздеу идеялары – халықтық абзал дәстүрдің құлан иек атқан таңы. салыстыру арқылы әдемі. ер ақсайды жақыннан» десе. сол кездегі кедей қауымның ауыр тұрмысына ортақтастырып шығарады. Сондықтан да Ақтамберді афоризмдері иланымды. білгенін. Ақтамберді жырау сол жайды жақсы ұғындырады. өзара тұтас бір туындының келбетін береді. қарапайым тұрмысына жақын тұрады. ел қорғау. Бір құбылысты екінші бір құбылысқа теңестіру. Жетім менен жесірді ішіп-жеп. қияға сілтерге қажет. Ол өмір туралы көп толғайды. алуан ойларға батады. әдетте. Жырау көрген. нақылдары жарасымды. не жыр арнаған адамның өмірбаянынан баяндаудан бастап кетеді. Ол дәстүрдің өмірлік орнығуын. ащы шындықты . түйгенін жырау зерделі насихатпен. жыраулар мұрасынан айқын көреміз». жалаң айтпай. шешендік өнерді де жастайынан аңсаған адам. көңілге қонатын сөзбен табиғи жеткізеді. «Сөзі көпке өтпесе.

аңғарамыз. «Жауласарға жау емес, дауласарға дау емес, жақынға қылман
зорлықты» десе, адам қарым-қатынастарының күрделі, астарлы екенін шебер
тілмен түйеді.
Жыраудың тұжырым-түсініктері өз ортасының қоғамдық түсініктерінен,
әдет-ғұрпынан, салт-санасынан хабар береді. Ақтамберді айтпағын аса
жұмбақтамай, ашық үнмен, қанық бояулармен береді. Ләззаттан гөрі, тұрмыстан
жеген опығының молдығын жасырмайды. Жинақы, жұмыр шумақтарға терең ой
сыйғызып жібереді. Ру мәселесіне емес, рухқа көңіл бөледі. Топшыларын
өрнекті, таза тілмен жеткізе біледі.
Дәрісті бекіту сұрақтары:
1. Ақтамберді толғауларының қайнар көзі кімдер?
2. Ақтамбердінің зираты қайда?
3. Ақтамбердінің Қаракерей Қабанбайға қандай қатысы бар ?
Әдебиеттер: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 9, 10, 11, 12, 13, 15, 17, 19, 21, 22, 24, 25, 26, 27,
28, 29, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 36.

ДӘРІС 9. ТӘТІҚАРА АҚЫННЫҢ ӨМІРІ, ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ.
Дәрістің мақсаты: Бізге жеткен жырлары аз болса да тіл байлығы

өткірлігімен әдебиетімізде өз орнын алатындығын
дәлелдеп, өмірін, шығармашылығын меңгерту.
Тірек сөздер: Кебеже қарын,кең құрсақ,жортуыл кернейшісі,болат найза
т.б.
Дәрістің жоспары:
1.Тәтіқараның азаттық үшін күрес ұраншысы,басқыншыларға қарсы
халықты ұрысқа шақырушы жауынгер ақын, “жортуыл кернейшісі”
екендігі.
2.Оның өз заманының ең көрнекті, ең қуатты, ең алдыңғы қатарлы
жыршысы, яғни ақыны болғандығы.
3.Ұлы Шоқанның Тәтіқара жырларына назар аударуы.
4.Ақын өмірінен мәлімет.
5.Ақын есімінің әсіресе 1756 жылы қазақ жеріне басқыншылықпен кірген
Цин үкіметіне қарсы күресте ерекше танылуы.
6.Абылайдың жауынгершілікке аттанғанда жанынан тастамайтын сенімді
серігі, оның сарбасшысына дем берушісі болғандығы.
7.Тәтіқара жайында таралған әр түрлі аңыздарға шолу.
8.Шығармашылығына талдау: «Қамыстың басы майда, түбі сайда ».
Өлеңнің шығу тарихына назар аудару).
Абылай сарбаздарына қауып төнгенде, жігер беру, намыс қайрау
мақсатында туғандығы.
- Абылай заманындағы әр батырға сипаттама, баға беруі.
Тәтіқара– XVIII ғасырдағы қазақ ақын-жырауларының көрнектілерінің бірі.
Абылай бастаған сарбаздардың айтулы жырауы. Жалаң қылыштай өткір
мінезімен, табан астында суырып салма шапшаң айтқыштығымен
жорықтастары алдында үлкен беделге ие болған. Аспаннан бұрқаған қара
дауылдай, жерден шыққан қара пәледей жау төнгенде, яғни жасақтардың барар
жер, басар тауы қалмай тығырыққа тірелгенде көптің көш бастайтын серкесі
іспеттес. Сол себепті де ол:
Алдыңнан – су, артыңнан жау қысқанда,
Ер жігіттің ерлігі осындайда! –
деп, тосылып тұрған сарбаздарға ұран тастайды. Кескілескен бір ұрыста
жыраудың осы ұлағатты сөзінен кейін қара түнек бұлттың ішінен күн жарқ ете
түскендей жасақтар арындап тасып жатқан судан аман өтіпті деседі.
«Тыңдаусыз болса сөз жетім, іздеусіз болса қыз жетім» дейтін
бабаларымыздың ердің құнын екі ауыз сөзбен шешетін есті сөзге тоқтамаған
кезі кемде-кем. Өз өмірінің көбін шапқын-сүргінде өткізген қазақ халқы елін
жаудың ызғарынан, жерін жаттың атының тұяғынан қорғаштап-ақ баққан ғой.
Ол үшін ақау шықпас ауыз бірліктің, мызғымас жігердің қажет екенін өмірдің

өзі көрсеткен. Осы орайда сүттей ұйыған татулыққа кім шақырмақ, төмен
түскен еңсені кім көтермек? Мұндай кезеңде жыраудың орны өзгеше. Жырау –
халықтың қорғаны, ол ең алдымен өзін емес, өзгені ойлаған. Екінші сөзбен
айтсақ:
Алдаспан ауыр қылыш суырған,
Ажалға қарсы жүгірген, –
дегендей ел-жұртының қылышы, семсері.
Ел аузындағы деректерге сүйенсек, оның ішінде шежіре қарттардың
айтқанына құлақ ассақ, Тәтіқара Сарыкөл маңайындағы Уақ руынан шыққан,
Уақ ішінде Қалмақ деген атадан, Ақынның туып-өскен жері – қазіргі Қостанай
облысының Урицкий ауданы.
Тәтіқараның саналы өмірінің бәрі дерліктей Абылай ханның төңі-регінде
өткен. Оның себебі, жұрттың бәріне билігін мол жүргізу үшін Абылай өз
маңына ақын, жырау, шешен, батырларды топ-топ ұстаған.
Тәтіқара жыраудың «Қамыстың басы майда» атты толғауы мен Ер Шобан
жыраудың толғауы сырттай бір-біріне ұқсас. Екеуінде де көптеген батырлардың
аттары аталып дәріптеледі. Оқиғаның шығу төркіні де екеуінде бір негіздес.
Екеуі де жан қысылғанда айтылған мадақ.
Тәтіқара жырында аталатын батырлардың өмірде болған адамдар екені
тарихтан белгілі. Айталық:
Қамыстың басы майда, түбі сайда,
Жәнібек Шақшақұлы болат найза, –
дегендегі Арғын ішіндегі Шақшақ деген кіші атадан шыққан Жәнібек батыр
Абылай ханға асқан ержүректілігімен, қара қылды қақ жарып кесіп айтатын
әділдігімен, ұсақ-түйекке мән бермейтін еркек мінезді тәкаппарлығымен ұнаған.
Ш. Уәлиханов батырдың бір көрінісін былайша суреттейді: «Үнсіз темекі
тартып отырған батырға жас жігіт батыл жақындап келіп:
– Жәнібек батыр, темекіңізден мархабат етіңіз, – дейді. Жәнібек жас
батырды елемеген кейіппен темекісін өзінің қалтасына салып қояды. Аздан соң
қайтадан ұрыс басталып кетеді. Сарбаздар бірі садақпен, бірі айбалтамен, бірі
шоқпармен ханның төңірегіне жинала бастайды. «Алғы шепке шығатын кім
бар?» деп Жәнібек батыр жар салады. Сонда өзінен темекі сұраған жас жігіт
Байғазы бірінші болып саптан алға шығады. Он мың сарбазы бар қалмақтар жан
қояр емес, түтіп жеп жылжып келеді. Ақыры қазақтар тым-тырақай қаша
жөнеледі. Қалмақ басқыншыларының алдында еңгезердей ірі қалмақ бірнеше
қазақты аттарынан аударып тастап, жайпап келе жатады. Сонда Жәнібек
ақырып: «Біздің қазақтардан мына бір есерсоқтың басын шауып түсіретін бір
еркек кіндікті тумаған ба?» – дейді. Бұл сөзді естіген соң қатты намыстанған
Байғозы жаңағы атан түйедей қалмақты садағымен ат үстінен қалпақтай
ұшырып түсіреді. Қазақтар бұл уақиғаға қатты рухтанып кетіп, кері соғады да,
жеңіске жетеді. Байғозының ерлігіне сүйінген Жәнібек оған шақшасын
ұсынады. Байғозы Жәнібек батырға жақындап келіп: «Батыр, темекіні тартатын

Осы толғаудан бізге жеткен шағын үзінді Шоқан аудармасының дәлдігін көрсетумен бірге. Абылай ханның бірде «Өз батырларыңыздың ішінде қайсысы сіздің жүрегіңізге жақын?». Бұл жырды кезінде Шоқан Уәлиханов орысшаға қара сөзбен аударған. Ит етектен алғанда. ерлігі және мінезі жағынан Бәсентин Малайсары. қалмақпен бір қатты ұрыста Баян батыр өзінің бауыры Сарымен бірге қайтыс болады. екеуінің негізінде шындық оқиға болғанын анықтай. Жігіттік. айқындай түседі: . ерлікті айтсаң Бөгембайды айт. Ел ішінде ол жайында дастан. Деріпсәлі. ол: «Ілгеріде өткен азаматтардың ішінен нағыз таңдануға тұрарлығы екеу-ақ. ал ақылы мен ерлігі жағынан Уақ Баян бәрінен жоғары тұр». – деп сұрағанда. аңыздар мол тараған. зор беделімен де ірі тұлға. Біз оның бәріне тоқтап жатпаймыз. бір қайтпайтын Сары менен Баянды айт Уақтағы. Баянды кейде Сары.Көп қытайдың жылқысы Тұрымтайдай құнысты. Менің батырларымның ішінен байлығы. олар мыналар: Бөкейді айт Сағыр менен Дулаттағы. Баян деп қосарлап атайды. Бөгембай батыр – қазақ тарихындағы өте ірі тұлға. өзінің үлкен адамдығымен. ал ерлігі жайындағы әңгімелер өз алдына бір қыруар. Тәтіқара толғауындағы бір топ сарбазды өз басшылығына алған Жәнібек батыр тек ерлігімен ғана емес. XVIII ғасырдың 20-30 жылдарында болған жоңғар мен қазақ жасақтарының арасындағы шапқыншылықта қазақ сарбаздарын басқарушы қолбасшы. тағы да бірнеше қырағы батырларын қосатынын ескерткен. Қалданның қолынан тоқсан тұтқынын қайтарып алған Қаракесек Қазыбек пен тұтқындарға үйде отырып бостандық алып берген Уақ Деріпсәлі. Ер Абылай қорыққан жоқ. жұртына қандай қадірменді адам болғаны жөнінде мәліметтер өте мол. Ағашта биікті айтсаң қарағайды айт. Бөгембайдың өз тұсында халқына қандай игілікті еңбек еткені. Жау жағадан алғанда. оның себебі.кез енді келді». Өзге батыр қайтса да. Біз төменде тағы алғыр батырлармен жүздесеміз. Алғашқысы Қалданға өзі барып сұрап қайтарып алған болса. – дейді. . Тәтіқара жыраудың тағы бір өлеңі Қытай мен Абылай сарбаздарының арасында болған шабуылды сипаттайды.. кейінгісі өз аулында отырып жаудың зәресін алды.. Осыдан бастап Тарақты Байғозының атын жұрттың бәрі біледі». Маңдайды айт Қыпшақтағы. – дей келіп. Найзасының ұшына жау мінгізген Еменәлі Керейде Ер Жабайды айт. Ол бар өмірін елі-жұрты үшін сарп қылған аяулы азамат.

Айтылмыш жырдың түп нұсқасы біздің заманымызға жекелеген үзінділер түрінде жеткен. батырлар қимылын ақын батырлар жырындағы белгілі дәстүр негізінде бейнеледі.жырлап қоя береді. Бұрылып жауды шанышқанда. күштілігі. Оқ жіберіп ұрысты». «Кебеже қарын. күші басым қытай әскерлерімен табан тіреп ұрыса алмай. Бәсентиін Олжабай Оны да мен ер көрдім. Баяндай ерді көрмессің. нақ ортасында болған майдан көрінісін оның барша кейіпкерлерімен. Ит етектен алғанда. шегінуге мәжбүр болады. пәрменділігі ретінде атауымызға болады. Соның өзінде жыраудың өзіндік сөз нақышын аңғару қиын емес. ақын өзі көрген. Осының қарсаңында ғана ойрат империясын оп–оңай бағындырып алған қытайлар1756 жылы қазақ жеріне енеді. Дегбір қалмас сасқанда. олардың әрқайсысына лайық қимыл-әрекетімен дәл бейнелейді. Бәсентин Сырымбет Оқ жіберіп ұрысты. Онда өлеңнің кімдікі екендігі айтылмаған. Абылай екі рет ұрысып. Жау жағадан алғанда. Ұрыс даласын. Ақыр қалмақ қашқанда. Осы ұрыста Абылай бастаған қазақтар саны көп. Әншейін еңкейе бере жылысты. бір жағынан жұрттың рухын көтеру үшін табан астында суырып салып. Дегбір қалмас сасқанда. Яғни Тәтіқара шығармасы 1756 жылы туған. «Ақыл қалмас қашқанда.Әншейін еңкейе бере жылысты. Жырдың тағы бір үзігін Мәшһүр –Жүсіп қолжазбаларының арасынан ұшыратамыз. Ер Абылай қорыққан жоқ. .Жауынгерлердің еңсесі түсіп кеткенін көрген Тәтіқара бір жағы күйінішпен. Бұл – ақынның өмір сүрген уақытын дәлірек білуде үлкен мәні бар дерек. екеуінде де шегінуге мәжбүр болады. Мұны жырау сөзінің құдіреттілігі. Осы кішкене үзіндіден ұрыс даласының көп шындығы нақты елес береді. кең құрсақ Артық туған Абылай Көтере көр бұл істі: Көп қытайдың жылқысы Тұрымтайдай құнысты.

Ол таңдап. қаза –әдепкі құбылыс.Баяндай ерді көрмессің.оның осы жұрттың өзі хан көтергендігін айта келіп ақын: «Үш жүздің баласы Ақылдасып. Алайда осының өзі–ақ Тәтіқараның үнемі тура басуға тырысып отырған адам екендігінің айғағы іспеттес. Сол көптің атынан Тәтіқара сөйлейді. Әрине. Мағауин: «XVIII ғасыр әдебиеті жайында сөз болса.Алайда Тәтіқара шығармалары өзінің қарбалас шақтарда. Тәтіқараның біздің дәуірімізге жеткен шығармалары. жалпыға бірдей. Тәтіқара «бас кеспек болса да тіл кеспек жоқ» деген көне мақалдың жөнімен реті келгенде тартынбайтын. Жаугершілік заманда өлім. Мұндағы бір назар аударарлық жай – үнемі хан қасында болған Тәтіқараның бұл жолы оған қарсы топты жақтауы. – артында «тәңірісі» тұр.–өз міндетін атқарды деп айта аламыз.Бұған мысал ретінде ел аузында қалған мына бір әңгімені келтірейік. –дейді. оның әрі ақыны. әрі батыры болған. оның үлкен сөз зергері болғандығын көрсетпейді. [174. Бұл турасында М. Сол жорықта жалғыз Абылайдың ұлы ғана өлген жоқ. Бұрылып жауды шанышқанда». Абылайдың кеше ғана «Түркістаннан келген ұл» екендігін. Баласының өлімі жанына батқан хан бас көтермей жатып алады. Әрине. талай жас қыршынынан қиылды. бетті ақын болған. елге жігер берген ұран іспеттес болғандығымен құнды.Тәтіқара – қарабайыр көп ақынның бірі. тәуелсіздік жолындағы күрестің қиын кезеңінде жұрттың рухын көтерген. Қалмаққа жорыққа аттанған батырларға еріп Абылайдың тұңғыш ұлы бала жігіт Жанбай да кеткен екен. – Үш жүздің баласын Бір баласындай көрмеді. Тәтіқара ақынның аты аталмай қалмайды.87-90бб] Тәтқара Абылаймен бірге жаугершілікте жүріп. жолдасып. Жұртшылық санасындағы . жоғарыда да айттық. біздің заманымызға жеткендері де. Бұл тұрғыдан алғанда.жұрттың да қытығына тиеді. Ат құйрығын сүзіңдер Аллалап атқа мініңдер. әділдікті көзіне айтқан турашыл. от–жалында туғандығымен. Хан көтеріп еді. жоғарыдағы сөздерді айтқызған ақынның батылдығы ғана емес. Бұл тұрғыдан алғанда Тәтіқара жырларының жоғалғандары да. Бұл– жалғыз Тәтіқараның емес. Хан талау қылып алыңдар». қазақтың өткендегі талай талантты ақынның трагедиясы.импровизатор ақын туғызған жырлардың дені сақталмаған. талғап алмайды. Тәтіқараға қатысты бізге белгілі мәліметтер осындай. сол сапарда қаза тауыпты.сол себепті ел билеп отырған әмірші тек өз қара басының ғана қайғы –зарын шегуі – кейбір шонжарлардың да.

Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. жортуыл кернейшісі». 32. 21.27.28. 17. . – деп. 25.Алғаш Тәтіқара жырына кім көңіл аударды? 2. 11.Тәтіқараның шыққан тегі кім? 3. 33. өз отандастарын қайтпай ұрысуға шақырушы жауынгер ақын. ДӘРІС 10. 3.35. 22. 9. 4. 12. ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ. 2. 31. 13. ҮМБЕТЕЙ ЖЫРАУДЫҢ ӨМІРІ. 10. 24. «Көше тоқыраулы судың бойынан» деген өлеңді кімге арнап шығарған? Әдебиеттер: 1. 6. 34.Тәтіқара қазақ халқының тарихындағы қиын кезеңдердің біріндегі сырт жауларға қарсы күрестің ұраншысы. 36. Тәтіқараның тарихи рөлін байыпты бағалаған. 19. 29.

Небары жеті-сегіз толғау. Мағауиннің айтуынша: «. өлең жолдарының көбіне үш буыннан тұруы Тілеуұлы Үмбетейдің жырау ретінде артына қалдырған мұрасы аса көп емес. Әзір қолда бар шығармалары шағын. Үмбетей – бері де өмір сүрген ақын. оның жыраулық атын ерекше елге танытқан атақты батырлар туралы толғаған жырлары жайында. Бәкеге. 5. ғалымдар жазғандай. Үмбетей жырларының басты ерекшелігі философиялық-дидактикалық мәнінде екендігі.Дәрістің мақсаты:Үмбетей шығармаларының халқымыздың Тарихында ерекше орын алатын батырлар туралы бізге мәнді хабар беретіні маңызды екендігін түсіндіру. Өйткені. Абылайды да ерекше дәріптеуі. Сондай-ақ. Жыраудың Бұқармен дос-жаран болуы. Шернияз. бір кезеңде өмір сүрсе де. Үмбетайдың Абылай заманындағы ел қорғаған халық батырлары туралы мадақ толғауларды шығарушылардың басы болғандығы.. ақындығы да қатар жүрген кісі. 9. Байтоқ. өз табының көзқарасынан танымақ».жасынан ән-жыр. Әсіресе. 6. халық әдебиетінің әсері. шешендік сөздерді. Әдебиет зерттеушісі М. 10. Бөгембай өліміне т.б. Оған белгілі дәстүрді жалғастырушы ретінде қараймыз. Үмбетей жырларының аса көркем келуі. 7. бәрі бір дәуір.. халықтың сөз өнерін ерекше меңгеруі. 2. сөз өнеріне еліктеп өсуі. Тірек сөздер:Жауқашарға. бұлардың бәрі бір таптың ақындары емес. Үмбетей есімі Бөгембай батырмен қатар аталады. Қаһармандық жырларды. Алмашты. Дулат. Бар қазынасына байыптап қарағанда батыржыраулығы ерекше көзге түсіп тұрады XVIII ғасырда өмір сүрген дуалы ауыздың бірі – Үмбетей Тілеуұлы әскери жорықтарға қатысқан. 8. өз тұсындағы дабыралы ерлер жайлы тарихи поэмалар жасау ісіне белсене араласқан». Жанкісі. Әркім өмір құбылысын өз ортасы арқылы. т.). құрметтеуі. «Шығармалары өз аттарымен біздің дәуірімізге дейін сақталып келген әдебиет өкілдері: Бұқар. ХVIII ғасырдың 70-жылдарында шығарған Бөгенбай атына байланысты толғаулары жырау есімін әдебиетімізге мәңгі қалдырғаны туралы сөз қозғау. олардың дүние тану. Үмбетейге әкесінің әсері. 3. Жанұзақ. Бекболат биге. халқының бай музыкасын да жетік білуі. Дәрістің жоспары: 1. Арнау . Бұнда бір мәніс жатыр. Академик Қажым Жұмалиев Үмбетейді Бұқардан кейін атапты. Үмбетейдің өмірі туралы болжамдар. батырлығы да. өмірге көзқарастары әр басқа. б. Үмбетей (XVIII ғ. Шығармасының дені арнаудан тұрады. (XIX г. 4.) алсақ.

Оны Бәкеге арнаған жолдарынан байқаймыз. Айтқандарына қарағанда әділетті. Жалпы. Тәтіқара. толғаулар десек қателеспейміз. оны анық объектісі бар арнау өлеңдерінен аңғаруға болады. Сонда Үмбетей әлгі әділетсіздікті әшкерелеп. Үмбетей жыраулық поэзияның толысқан тұсына тап келген кісі. Әрине. Жырау мақалдап. Бұған «Бәкеге». Өлеңдері шешендік сөздерге жақын тұрады. онда басқалардан ауысып жүрген дүние көрінбейді. қашан алғаны белгісіз. оның жеке-дара ақындар. бұлар феодалдық ақсүйектерден шыққан». «Бұқарға» дейтін Үмбетей айтқан бірқатар толғаулар куә. Тәтіқара мен Бұқардың арасындағы орынды толтырып. Жырау «тоқымы кеппей топтанып. үйірге салып жүрген бураларын әкеп сойып алады. Сол дәуірдегі жыраулардың бір қасиеті – ойларынан ешнәрсе шығармаған. Белгілі фольклорист Үмбетейді Бұқардан кейін бекерге атап отырған жоқ сияқты. Үмбетейлермен аталас Жауқашар деген адамның бірінен-бірі өткен бұзық. Үмбетей. Марқасқа. XV-XVIII ғасырлар арасындағы қазақ поэзиясының дені арнау. Бір жолы бұлар өздерімен ағайын көрші ауылға барымтаға шығып. бәрі өзінікіндей оқылады. Екі атаның арасында дау туады. тарихта болған батырлардың ерлігін паш еткен Үмбетей толғаулары санаулы ақ. «Алдаспан» жинағында айтылғандай. Бұл өлең 1968 жылы қарт журналист Ғалымжан Мұқатовтан жазып алынған. Смирнова «XVIII ғасырдағы қазақ жыраулары» деген мақаласында. қайдан. Үмбетей жырларының қолда барының дені толғау. өзі өмір сүрген ортаның ғана жағдайын жырға тиек еткен. Үмбетейдің поэзиясында жеке-даралық творчествоның белгілері айқындау көріне бастаған. ел тонауға аттанып» жүрген тоғыз тентекті сынға алады. Аңыздарға және кейбір архив құжаттарына қарағанда. қайталаулар ұшырайды. халық даналығына сүйенеді.жырларымен аты шыққан. Үмбетей шығармалары халық поэзиясының қасиетін бойына жақсы сіңірген. бұл шындықтан туған шымыр жолдар болса керек. Бәке деген кісі Жауқашардың тоғызына ара түседі. Қазақ әдебиеті жанрларының тарихын еске алғанда. «Бәкеге» атты өлеңін айтыпты. Үмбетейдің. Ғалымжанның кімнен. жыраулар мұрасында көріне бастағанын айта кету керек. оларға араша түскен Бәкеге «не бетіңмен қорғайсың . Үмбетейдің шығармаларында толық мәтіні кездесуі некен-саяқ Арасынан бірдеңелер қалып отырғанға ұқсайды. Тәтіқараның есімдерін сақтаған. С. Ақтамберді. «Ауызша дәстүр XVIII ғасырда өмір сүрген үш жыраудың – Бұқардың. Жиембет. Ал. мәтелдеп сөйлейді. ақылды кісі болып елестейді. алдымен ауызға түсетін жанр толғау екендігін. Бұқар жыраулардың толғаулары толғаудың әлеуметтік келбетінің кемелденген кезеңіне келетіндігін өз еңбегінде академик Әлкей Марғұлан көрсеткен. сойқанды тоғыз ұлы болады. Бөгембай өлімін Абылай ханға естірткен жыраудың үлкен эпикалық сарынға икемі барлығын байқаймыз. – деп жазады ғалым Н.

Жауқашардың тоғызын» деп. кәрілік жыраулардың тұрақты тақырыптарының бірінен саналады. . бірлігін тілеген кісінің келбетін елестеді жырау. – деген Үмбетейдің бұл шумағындағы ойлар Бұқардың: Жабыдан айғыр салсаңыз. Жауқашарға» деген өлеңі «Бәкеге» арнауының жалғасындай. адамның. аса алмассың. есікке Жүгіре шық. жастық. Балалық. – деп... Үйіңдегі ұлың жаман болса. Шағын қазынасының өзінен көргені. азарын да жасырмайтын сияқты. Өзіне сауал қояды да. . Ол кезде өлеңге тақырып қоймаған. көптен шыққан батырлардың ақылшысы.. Жыраудың «Дін пұсырман баласы адамдықтан жерімес» деуіне қарағанда.Бәйбішең аю болса. деуге бата алмассың. жаманның қандай болатындығын нақты сөздермен келтіріп. озбырларды әділеттілікке. Тіл алмаса доңызың. адамдыққа шақырады. әй. мұсылмандықтан адамды жақсартатын біраз нәрселер іздеген болуға керек. Түйенің биенің. Қолға ұстаған қобызың. кеңесшісі болған кісі. Есіктегі құлмен тең. Әйелдің нашарын «Арқаңа артқан тұзбен тең» дейді. Ұл он беске келгенше. келесі ғасырға жеткізген. әрі ақынның ғана аузынан шығатын сөздер. жырау мезгілсіз келген қонақа да қуанады. жалпы екеуі біртұтас дүние болуы мүмкін. . жаман болса. – дейді жырау «Бұқарға» атты арнауында. Үмбетей сөздеріне қарағанда көпшіліктің. тұрмыс философиясын тартымды бейнелейді. жауабын өзі береді. Бұл – әрі батыр. Үмбетей жырларында фәлсафа айтып келіп. айтқан жерден халықтың өзі қағып алып. Еліңе жақсы жігіт атанбассың. Осы шумақтан Үмбетейдің отбасылық институтқа қандай талаптармен қарағандығын сеземіз. Өзі жорықта жүрсе де от басының тірлігін. білгені мол мейірімді адамның келбеті елестейді. Мұнда да ұлдың жақсы. Қойныңдағы қатынын. Қарсы алмасаң мейманды.. мәселені әйел жайындағы түйінмен тәмамдайды. Жақсы ұл мен жаман ұлдың айырмашылығын анықтайды. Қаңтардағы мұзбен тең. Ұл он бестен асқан соң. Ол баладан көрген базарын да. Кесір болар несіпке. Мейманға отың басы болса суық. Қарау болса. жаманы сын таразысына түседі.Кісіні көрсең. кешікпе.

шыдап көр. жоқ. Азуы кере қарыспын. Тура жауаптан тайсалу керек пе. тұспалдап. Осы арқылы шешендік сөздің салмағын. Намысқа тиген кір кетпес. Мен арғын дейтін арыспын. Құн дауы ма. кәне. Шабыссың. Жаман қатын алсаңыз. Үмбетейдің эпикалық күшінің барлығын байқататын өлеңнің бірі – «Бекболат биге» арнағаны. Сырт тазасы не керек. жесір дауы ма. Суытпа босқа түсіңді. жыраулар кесімді пікір айту үшін сол тақырыптың өзіне тура кіріспей. Мысалы: Мен пайғамбардан бастасам. Ақырып жеткен Ақтамберді жырау Үмбетейге тіл тигізе сөйлейді. Бір батырының құнын қуа келіпті. Тоқтататын сөз шықпаса. Қырысқан жау бүлк етпес. ар жағында бір жәйттің бар екені анық. Жырау сөзі алмас қылыштан да қуаттырақ. өткір естіледі. өрісін байқатып қояды. Қынаптан қылыш суырмай. «Қаһарман қылыш ала алмаған қамалды қанатты сөз алады» деген сөз өмірлік тәжірибеден туған. Едігеден бастасам. Қайрама онша тісіңді. Ақтамбердінің айбынын басады. – деп. Әдетте. Үмбетей Ақтамберді жырауды жақсы біле. .14б]. – деген жолдарымен үндесіп келеді. Ақтамберді» деп басталатын он үш жол өлеңі де өмірге өздігінен келмегенге ұқсайды. Топқа кірер ұл тумас. көтеріңкі кіріспе жасап алады. Мен өгіз терісі – талыспын[134. Ақтамбердінің екпіні жаман. Сөз түбіне жетермін. Тазарт әуелі ішіңді. әйтеуір. үндемей қалатын кісі емес. Қанымен қастың жуылмай. Екі жырау да қарсы келгенде қандыра жауап қайтармаса көңілдері көншімейді. орағытып. мерт етуі мүмкін. Ертегіге кетермін. сыйлай тұра.13б]. Үмбетейдің «Ей.Жауға мінер ат тумас. тура жауабын беруден тайсалмайды. Үмбетейде де жүрек бар. – деуінде біраз мән жатыр. Іс шындыққа тақалғанда Үмбетей. Әңгімеге кетермін. Сен бұзау терісі – шөншіксің. Келтесінен қайырсам. Жау емессің күш жетпес[134.

өмірде болған адамның ісі оны тікелей көрген адамның көзімен өлшеніп бағаланады. Үмбетей – Сыпыра жыраудан. Жырау Бөгембай сияқты батырлардың Абылай тұсында өмір сүруін Абылайға «Тәңірім берген үлкен сый» деп бағалайды. «Бөгембай батырдың өліміне Абылай ханға естірту» атты шығармаларында ханнан гөрі қауым мен батырдың бейнесі молырақ сипатталады. төкпелі сарыннан туған. аралас ұйқасты 7-8 буынды жыр түріндегі бүтін тираданың тұла бойында бір тармақ үнемі үстемеленіп. әсіресе. Үмбетейдің Бөгембай жөніндегі жоқтауы халық қорғанының тамаша образы» [135. қатынын мақтар қас жаман. Үмбетей аты аталғанда. Ерікті. қиялдағы батыр бейнесін жасау талабы да байқалмайды. «күндіз . шын мәнінде. Қазтуғаннан.б. Соның нәтижесінде толғаудан елін жаудан қорғаған қайсар ер. Сөйте тұра осы екі толғауға тән. бейнелеуде де батырлар жырында қалыптасқан негізгі өлшемдер мен көркемдік тәсілдерге сүйенеді. Әр шумақ. Ақын оның жоңғарлармен айқасуындағы ерліктерін жырлайды. Соған қарамастан асыра әсірелеу де. Алыстағы дұшпаннан аңдып жүрген дос жаман» десе мойындамасқа. қалған асыл сөз мұрасын ілгері апарушылардың бірі. Үмбетейдің «Бөгембай батыр өлімін Абылай ханға естіртуі» де осы деңгейдегі толғау.47б]. Насихат сөздерінде. мүдіру жоқ. Бұқар толғауы сияқты мұнда да Бөгембай ел қорғаны – батыр ретінде көрінеді.Бұқарлар ханға да. Батырдың өлімін естірту арқылы өмірді жырлайды. қайтпас батырдың өр бейнесін көргендей боласың. «Баласын мақтар бас жаман. «Бөгембай өліміне». таудан құлаған сарқырама су үніндей әсерлі естіледі. Мұнда «автордың» өзі мүлдем сырт қалады да. суреттейді. «Үргеніштен мұнда келгенін». бар ықылас. тілек жырланып отырған объектіге ауады. «Үмбетейдің батыр Бөгембайдың өліміне арналған жоқтауы белгілі. Толғауда жоқтау. осы туындылар алдымен ауызға ілінеді. Бұл кейіпкер басынан емес. ортақ сипат – адамдық жылылық пен сыршылдық. Қара қылды қақ жарып айтады. қараға да қарамайды. Асан қайғыдан. «Бөгембайдың ерлігін жырау өзінің алдындағы сарқылмас сөз өнері – ауыз әдебиеті дәстүрлері негізінде суреттейді. Керісінше. Бөгембай образы жыраулар творчествосынан көрнекті орын алады. Жырау Абылай ханның басынан «талай істер» өткенін. суреттеледі. Соңғы толғаудың айтушылардан түгел жеткені сезіледі. Батырдың батырлық қимылын тануда да. Толғау еркін. бас иземеске амалыңыз қайсы. қайталанып келеді.196-197сс]. автордың кейіпкерге қатысынан көрінеді» [38. Бұқар мен Үмбетейдің Бөгембайға арнаған жоқтауы – дәл мағынасындағы жоқтау емес. мұнда. батырға өлеңмен берік ескерткіш жасалған. Динамикалық қимыл әрекетке толы экспрессивті жолдар Бөгембайдың басқыншыларға қарсы халық күресінің тарихында алатын орнын ойып алып көрсетеді. әр жолында өрнекті сипат бар. одан да биігірек тұрған көркем поэтикалық ескерткіш. бір тыныстан туған тұтас туынды. т.

барынша тебірене жырлағаны байқалады. жұмыр жыр дөңгеленіп түсе қалған.. патриот ақынның халық қамын ойлағандығын. Бұқардың 113 жасын 1668-ге қосыңыз. Аруағыңа болысқан. ал бұдан 3 жасты алып тастаңыз. халық батырларын мадақтайды. сәлемін. Қаракерей Қабанбай. жеткіздім» деген жолдары соған айғақ. «. Содан барып кесек. хан тағының тағдыры қысқа екендігін батыл ескертеді. «Батырды қолдан өткіздім. әдебиетші Ғалымжан Мұқатов мұндай үзілді-кесілді фактіні келтіргенде Бөгембай батырдың немересі Бапан бидің қыпшақ Байсерке абызға айтыпты дейтін мына бір шумақ өлеңіне сүйеніп отыр: Үмбетей Бұқармен дос. 1778 болады. Абылай! Қаласың әлі-ақ сен былай» деп. Бұл күмәнсіз факт». Енді бірер сөз жырау жасы мен қиссасы туралы. осы 1778 жылы. Ерлік стихиясы жырау жанына жақын тақырып болғандықтан. Жоқтаудың оқушыға қатты әсер ететін тағы бір себебі: жырау Бөгембай аттанарда қасында болыпты. Абылай» деп бір түйіп тастайды. Шабытының шылбырын босатпаған. 1781 болады. кейі би.. Қазір қолымызда Үмбетейдің өмірін айқындап көрсететін 1500 жол материал бар». Тәңірім берген сондай сый. яғни 110 жасында дүние салған. Абылай. елдің жай-күйін ойлаған. Қаздауысты Қазыбек. «Дүние кезек. Ұмыттыңба соны. келесі түйінге жақындайды.Мұқатов жыраудың туған жылын анықтауға кіріседі. Қашпаған қандай ұрыстан Керейде батыр Жәнібек. . сенің тұсыңда Сол бесеуі болыпты-ай! Кейі батыр. «еш малшыға қосылмай. Ақмолада тұратын журналист. қара жерге отырмайтынын» айта келіп: «Ұмыттың ба соны. Қудауысты Құттыбай. адамдық жасауға шақырған жырау бейнесі алыстаған сайын ұрпағы үшін тұлғалана түспек. еркін. Қайтыс боп үш жыл бұрын құса дерттен. Қанжығалы Бөгембай. құрдас екен. Басқа еңбектерін былай қойғанда. батырлықты кемеліне келтіре жырлағандығын сеземіз. ердің ерін ел ұмытпайтындығын. сонда Үмбетей. Үмбетейдің Бөгембайға арнаған толғауының орны бөлек. Әділ билік қылысқан. Уақиғаның ізі суымай тұрғанда. Абылай?! – деп және бір желіні тартады да. Үмбетей толғауды ыстық қалпында төгіп салған.Бұқар мен Үмбетей 1668 жылдың төлі дейік. «Біз Үмбетей мұрасына бала күнімізден қанықпыз. міне. – дей келіп. міне. жауынгер. Ғ.түйе баққанын».

бертін келе жырау атанып.Веселовскийдің редакциялауымен 1904 жылы жарық көрген жинағының 312-318-320-беттерінен оқуыңызға болады» [134. Үмбетей кедейліктің тауқыметін көп тартып. үйрендің сен мұны қайдан? – Дегенде ол ұқтым деді Атқыбайдан. Бапан би өз тұсында бопты жайсаң. Ұрпақтың ұрпағына ұзап кеткен. Әрине. Мұқатовтың айтуы бойынша.109б]. Жұмағұл Төлештен үйренген. Әрине.Қиссада Жантай бастаған батырлар тобының әрекеті мен халықтың сол тұстағы ауыр тұрмысы баса көрсетілген. бұл нұсқаларды өзара салыстырып. – дейді. Өйтпейінше. тоқетер пікір айту асығыстыққа апарып соқтырады. Қазақта белгі ғой тілдің майы. Мынау жалғыз шумақ өлеңге ой көзімен қарасақ Байсерке абыздың тұсында емес. – . «Жантай батыр» қиссасын Шоқаның әкесі Шыңғыс білген. Қиссаны аузымен жұртқа жайған. өз еңбегімен күн кешеді. Жұмағұлдың «Қиссаны таратушыдан бірер сөз» деген қосымша анықтама өлеңінде: Төлеш-ау. Аңыз дәл айтпайды. жобалайды. әкесінің полковник Ладыжинскийге тапсырған қолжазбаларынан «Жантай батырды» да кездестірген.М. Оның сөзіне қарағанда. асыл нұсқасын ажырату келер күндердің міндетіне кірмек. Аңыздың аты қанша дегенмен аңыз. Ғ.Қазір оны Шоқан шығармалары – ның профессор Н. Ғ. Текстологиялық салыстырулар қажет. Хан мен жырау бірбірінен қашықтайды. бұл шығарманың екі-үштей нұсқасы қағазға түсіпті. тіпті беріде туған қосымша шығар-ау деген күмән көмекейге тіреледі. «Ғалым-саяхатшы Шоқан кейін архивтерді ақтарып жүріп. аңыз-әңгіме солай айтады деп. Жырау сарай маңынан кетеді. Атқыбай – Үмбетейдің шөбересі. қарт Бөгембайға әрі серік. Ол ойымызды әсіресе соңғы екі жол шегелей түседі. Атқыбай жыраудан бұрын қиссаны Бөгембай батырдың немересі Бапан би айтыпты деген сөз бар. Қиссаны онан бұрын Бапан айтқан. Мұнда Үмбетей Абылай ханға тие сөйлейді. жыршы Жылыбаев Жұмағұл марқұмның айтуынан 1953 жылы жазып алыпты. Бір қызығы.6-7бб]. Ғ. Мұқатов Үмбетейдің шөбересі Атқыбай жайына да тоқталып. анығын. Жұрағаттарын «Ақмола облысының «Ленин» совхозына қарасты Шөкей селосынан көрдік» дейді зерттеуші.Мұқатов 10-шы дәптердегі «Жантай батыр» қиссахиқаясын жерлесі. бұл бір шумақ өлеңмен жыраудың қай жылдың төлі екенін бірден айқындау оңай емес.Жыраудың жыры елін сусындатып. ол жырлаған «Жантай батырдың» мән-жайын түсіндіреді. әрі жыршысы болады. Және бір назар аударатын факт–Үмбетей Жантай батыр туралы қиссадастанын ұлғайған кезінде шығарса керек дейді. Кей жерін кейінгілер көп ұлғайтқан[134.

«Бөгембай өліміне» өлеңінің шығу тарихы қалай? 3. 30. 3. ЗЕРТТЕЛУІ. солардың іс-әрекеттері. Қазақтар біліп қойғасын қалмақтар Уса-Серен дейтінді бітімге жібереді. Еріп барған кісілердің ішінде Үмбетей жырау да болыпты. оны тыңдамайды. 31. Бөгембай бастаған қол «он мың үй торғауытпен» соғысады. Көптеген батырлар қаза табады. 5. тарту-таралғысымен қазақтарды қайтарады. Негізгі кейіпкерлері – Қабанбай. 4. БҰҚАР ЖЫРАУДЫҢ ӨМІРІ. 10. Шығармада өз жерін жаудан азат ету мақсатында қазақтардың жүргізген күресі көрсетіледі. Қиссаға жазбаша әдебиеттің әсері бар-ау деп қалдық.35. 17. Досай батырлар бар. ауыз бірлікті жырлайды. өршіл пафоспен азаматтық тақырыпты биікке көтереді. 34. 19. ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ. 11. Қарсы жақтың қулық-әдісін түсінген Жантай батыр хан баласы Қасымға қарсы шығып. Жырау бар ақындық қиялын жұмсап. Соғыста қазақ қолы орасан шығынға ұшырайды. Бұдан шығатын қорытынды: «Жантай батыр» қиссасы бізге жеткенше біраз қосымшалармен ұлғайып. Бұлардан басқа Жантайдың немере інісі Үйсімбай. Атан. 13.Үмбетей толғауларында Абылай бейнесі қалай сипатталған? Әдебиеттер: 1. 28. 33. 36. 2. 25. Алғашында жеңеді. Хан тыңдамайды. Жантай батырлар. 12. Қисса авторы жаугершілік замандағы халық бірлігін.Үмбетей жырларының басты ерекшелігі неде? 2. Ол Абылай ханды алдап түсіреді. 6. Он бір буынмен келісті жазылған. Бұл шығарма жазбаша әдебиеттің жемісі болар деп ойлаймыз. патриотизмін. қалмақты қазақ жерінен қуып. артынан жау жағы алдап тыныс алып Қытай қашады. 9. атамекенді босату керек дейді. Стиліне қарағанда авторы басқа адам сияқты.деген сөз бар. 22. Өкінішке қарай. . 27. 21. 32. Қалмақ ханы Айныш атты айтулы сұлу қызын Қасымға беріп. ДӘРІС 11. Ендігі бір мәселе «Жантай батыр» қиссасын Үмбетей шығарып па деген сауалдың айналасынан шығады. той жасап. Бұлардың портреті жеке-жеке беріледі. Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. 29. Бөгембай. Соны пайдаланып қалмақтар Абылайдың баласы Қасымды арнайы қонаққа шақырады. 26. Батырлар тобы «Жауды аяған жаралы боп қалатұғын» деп ескертеді ханға. 24. көлемді шығармаға айналған.

Алқакөл сұлама» атанған аумалы-төкпелі заманға душар болған ел-жұртқа «бір жағадан бас. бір жеңнен қол шығарып» басқыншы жаудың бетін қайтарып. жыраудың туған халқының бірлігі мен болашағын ойлау мақсатындағы ерлікке парапар іс-әрекеттерін аңғартады.Бұқар шығармашылығының зерттелінуі: түгел жазамын дегенге: Нұхтың өмірі. Аполатонның ақылы керек” деген сөзі. қабырғалы биі болуы. Төртуыл. 5. 6.Бұқар поэзиясының қазақ әдебиетінің алтын қорынан алатын орны.Дәрістің мақсаты. “Таң” журналында кейбір өлеңдерінің шығуы. 7.Шығармашылығы өз заманының . . немесе жау табанында бір жола жаншылып құрып біту мәселесі көлденең тұрды.Абылайдың алдында беделді. в)“Тауарих хамсада”. б)Г.б зерттеулері жайынан мәлімет.Жұмалиев. Әдебиет тарихынан елеулі орын алып. осындай жауапты сәтте шоғырланбай шашырап жатқан халықтың басын тас түйін біріктіру арқылы қанқұйлы жауға тойтарыс беру ісін ұйымдастыра алатын аса алғыр. Дәрістің жоспары: 1.оның әлеуметтік саяси келбетінің айнасы екендігін ашу. өзін бірыңғай сол күрес жолына арнады. Осының бәрі. Аюбтың сабыры.Мағауин. қолбасшы-көсемнің қажеттігін ерте түсінді. Жырау. сөйтіп. артына өшпес мұра қалдырған көрнекті жыраулардың бірі – Бұқар Қалқаманұлы.Потаниннің Бұқардың біраз өлендерін жинастыруы.Бұқардың ХVIII ғасырдағы қазақ әдебиетінің ең көрнекті өкілі болғандығы. Халық өмірінің алмағайыпаласапыран.Бұқар шығармашылығын жинастырған атақты Мәшһүр Жүсіп жайында сөз қозғау. Абылай хан т.өз ортасы. түптеп келгенде. 8. осы ұлы мақсатқа орай ол әйгілі Орта жүз ханы Абылайға зор сеніммен қарады.Мұхаметханов пен М.б. С.Қ. 3. Мұндай ақылы мен айласы астасқан кемеңгер басшының үлгілі істері мен оның төңірегіндегі белгілі батырларының жанқиярлық ерліктерін жырау үнемі асқақ жырлап. Абылай ханға қызмет көрсетуі. солардың өшпес әдеби бейнесін жасауға күш салды. соның бірден-бір жоқшы-жыршысы бола білді. 4. Тірек сөздер: Арғын. Қ. Тәуке хан.Бұқар поэзиясының көтерген тақырып жағынан әр алуандығы. күрделі мәселелерге жауап іздеп.Бұқардың Тәуке ханға. ә)Шоқанның Бұқардың Абылай туралы екі өлеңін орысшалап хатқа түсіруі. т. Тарихта «Ақтабан шұбырынды. 2. ең алдымен. Оның жыр-толғауларының үнемі әлеуметтік өткір мазмұнға құрылып отыруының басты себебі де осыдан. тарихта қалу-қалмауы екіталай кезеңінде тұрмыс кешкен жырау өз толғауларында сол тұстағы көкейтесті. өз тәуелсіздігін қорғап қалу. Абылай да тәуелсіздік үшін жан сала күрескен халық мүддесін терең түсініп. Қоржас.Мұқанов.

Сонда жырау. 1787 жылы 94 жасында қайтыс болды деп көрсеткен еді.) 4 жыл бұрын. Бұқардың да үрім-бұтақтары аз емес. Бұған жыраудың бұрыннан мәлім жыр. Тек саналы ғұмырының бәрі түгелдей дерлік Абылай ханның қасында. Абылай. ертеректе А. Бұқар жыраудың асыл тегі туралы қолда бар деректер мынадай: Арғыннан – Қодан. әлі күнге дейін жыраудың туған. Ал енді. Назар. Абылайдан кейін өлген деген тұжырымына орай Бұқарды 1668 жылы туып. сол жылы тұңғыш рет жырау жырларының жеке жинағы екі рет басылды (бірі – «Жалын» баспасынан шыққан «Әй. ақылшы-кеңесшісі ретінде өткені мәлім. Қалқаман. 1993 жылы жыраудың туғанына 325 жыл толған мерекелі тойында оның басына үлкен күмбез орнатылып.Бұқар жыраудың ұзақ жасаған жасындағы өмірлік деректері бізде көп сақтала бермеген. Алайда. Сол Үмбетей айтты деген бір жырдың алғаш 7-8. негізінен. яғни алғашқы кездегі 94 жаста қайтыс болды деген дәйектемеге біршама ұқсас пікірді кезінде Қ. Артық. 32. Мағауин жыраудың Тәуке хан тұсында жасап. одан – Қаржас. 1982 ж. Сондай-ақ. өлген жылдары бір ізге түспей. осы . толғауларынан тыс. Рымбет. Сүйіншәлиев пен М. Алтынторыдан – Мәмбетәлі. Бұқар жырауды 92 жасында қайтыс болды деген пікір ұсынады. Автор Бұқардың замандасы Үмбетей жыраудың «Бұқардың асында. одан – Дайырқожа (Ақжол). екіншісі – Қазақстан Республикасы Ғылым академиясының М. 1685 жылы туып. Құлыке.). Бегімбет. Мұхаметханов ұсынған болатынды («Қазақ әдебиеті» газеті. Бұл орайда Қ. соның оң тізесін басқан қабырғалы да сәуегей биі. Қарағанды қаласында осы мерекеге арнап ғылыми-теориялық конференция өткізілді. зиратының басында отырып Үмбетей жыраудың жырлағаны» деген жаңадан табылған толғауы бойынша ой қорытып. бұлардың көбі сол Бұқар жырау дүниеге келген атамекенді қоныс етіп отыр. бұл кісінің айтуынша. Абылай өлімінен (1781 ж. одан – Мейрамсопы. Қалқаманнан –Бұқар жырау. X. «Мұраттас» орталығы бастырған жинақ). Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты дайындап. одан – Алтынторы. Бегім. Бұқар жырау қазіргі Қарағанды облысына қарайтын (бұрынғы Баянауыл) Ульянов ауданының Далба тауы бойында дүниеге келіп. Жолымбет – Келімбет. яғни 1777 жылы қайтыс болған деп тұжырымдалады. Жолымбеттен – Қойсары. әркім әр түрлі пікір-болжамдар ұсынып келеді. О. кейін 11 буынды өлең өлшемімен жазылғанына күдіктенбесек. Жұмалиев өзінің қазақ әдебиеті тарихының екінші томындағы Бұқар туралы жазған тарауында жырауды 1693 жылы туып. Абылай». жоғарыда айтылған екі болжам-тұжырымнан тіпті өзгеше. сол мекенде қайтыс болады. Ал. одан – Сүйіндік. Бұл мерзім Абылай хан қайтыс болған жылға тұстас келеді. одан – Қара (Қарақожа). № 31. Бұқар жыраудың өмірі мен шығармаларын қалың көпшілікке насихаттау мақсатында бір топ мерекелік мақалалар мен бір кіші-гірім зерттеу кітапша жарық көрді. Сейдімбеков жариялаған кейінгі нұсқа да енді. 1781 жылы 113 жасында өлген дейді. Өз өлеңдерінде келтірілген деректерге қарасақ жыраудың жоқшылықтың зардабын көп тартқан адам болғаны көрінеді.

Ендігі бір-екі ауыз сөз Бұқардың туған жері туралы. жырау 95 жасқа да келіп. Бұған жариялаушы «Кәріқұлақ» деп қол қойып. кет десең кеттім. Бұған қарасақ. «Балқаштағы атақты Шашубай ақынның айтуымен» деген ескертпе жасаған. – дейтінін де білеміз. Абылай Бұқар жыраудың бір ісіне қатты ренжіп. Жарлығыңды қайтармай. Бұқар жыраудың Абылай ханның қасында отыратын кеңесші-жырауы болып қалай келгені туралы бір қызықты дерек «Әдебиет майданы» журналының 1935 жылғы № 1-2 сандарында жыраудың «Бұл кісі жылқыменен бір ат берсін» деген жырымен қоса түсінік ретінде келтірілген. Бұқар жыраудың 92-95 жас аралығында қайтыс болғаны шындыққа сай келетін тәрізді. Суыт хабарды естіген жырау хан жарлығымен Абылай хан ордасына келіп жыр толғапты. – деп толғайтыны бар. – . Журналда басылған жыраудың екі жыры біздегі сол аттас өзге толғауларға өте ұқсас. әбден қалжырап. «басын аламын» деп уәзірін жіберіп. қор болып отырған кезін жырға қосқан сияқты. Сондықтан осы айтылған жылдардың біріне үзілді-кесілді тоқтап. Шақырған соң келдім. Шыбын жаннан тәтті болды. шұғыл шақыртыпты деседі. Әдебиетші Қ. Қазақтың бала атын туған жеріне қарай қоятын көне дәстүрін ескерсек.. бір жүйеге келтіру қажет. Хан жарлығы қатты болды. ханым. Бұдан тыс Бұқардың: Тоқсан бес деген тор екен. – дейтіні және тағы бірде: Күнінде мендей жырлайтын. бұған да шәк келтірудің жөні жоқ сияқты. сол төңірекке барған делінеді. Бұған себеп: Бұқардың әкесі Қалқаман батыр қалмақ шабуылынан ығысып. бірақ айырмашылығы да аз емес.ойдың көңілге қонатынын. Дүйім жанның қоры екен. Елібай деп көрсетеді. Мені шошытып түбіме жеттің. Кет дегендей мені сөйлетпей не еттім? Бір ауыз сөз сұрамай. Мұхамедханов сол Үмбетей жырында айтылған деректерге сүйене отырып. Жіберген уәзіріңізге екі жауап айта алмай.. басыңды кесемін деп. дәйектілігін айтқан жөн. Қалай дегенде де. Мұндағы берілген түсінікке қарағанда. Кел десең келдім. Бұқар жыраудың Абылайға айтқан бір жырында: Менің жасым тоқсан үш. Тоқсан үште қария Енді саған табылмас. Мұнан да былай сөйлеуім Маған да болар ауыр күш. оның туған жерін Бұхар маңындағы Жиделібайсын.

Бұқар шығармалары XX ғасырдың 20-30-жылдарынан бастап жиналып. сондай-ақ. Қазаққа жер кеңейттің. Потанин. «Асқар таудың өлгені». кейбір үлгілерінің солардың жариялануымен басылғанын. Бұқар шығармаларының бізге жеткен асыл үлгілерін айтқанда. тілімді алмасаң». Бұдан соң жыраудың бір алуан жырлары әр түрлі хрестоматиялар мен жинақтарда. қояндай боз атын беріп. «Әй. – депті. Содан хан қара көз. Бұқар туындылары алғаш рет толыққа жуық көлемде «Алдаспан» жинағында басылды. астына тақ қонғанын айтады. «Таң» журналында басылған жырларды айта аламыз. – дегенде. біз сол М. Құдайдың сүйікті ұлы едің. Березин қорында сақталып. Дұшпаныңды кеміттің. қайда барасың?». «Атам болған жиырма бес». зерттеліп келеді. Алатаудан асырдың.дей келіп. Бұқар шығармаларын жариялауда С. оның Ш. солардың ғылым үшін қажетті туу. «Ақсаңнан биік тау болмас». мерзімді баспасөз беттерінде жарияланып келді. Сол себепті Бұқар шығармаларын сөз еткенде. «Абылай ханның қасында». қайда барасың?». Алайда. ең алдымен. «Ханға жауап айтпасам» атты бір топ өлеңдері жарык көрді. Мұнда жыраудың «Бірінші тілек тілеңіз». Көпеев жырау туындыларын ертеректе көне көз қариялардан қағаз бетіне түсірумен қатар. белгілі фольклорист Мәшһүр Жүсіп Көпеев есімін атауға тиіспіз. бір-екі толғауының Құрбанғали Халидұғлының «Тауарих хамса Шархи» атты . Қалмақты қашырдың. «Ал. Н. өзін қасында жүретін жырауы етіп алыпты делінеді. Бұқар «Маған хан Абылай жақсы бір ат берсін» деген әйгілі жырын толғаса керек. сен он бір жасыңда» атты толғауларын бастырғаны мәлім. Абылай. айтылу тарихын да қызықты етіп жазып қалдырған болатынды. Абылай». Алыстан тоят тіледің. Алғашқы жариялануы дегенде.Көпеев жазбаларын түпнұсқа ретінде негізге алуға тиіспіз. ең алдымен. енді басына бақ. Уәлиханов. «Қалданменен ұрысып ». құйрығы қаба деп». Н. «Ей. Сейфуллин үлкен еңбек етіп. «Құбылып шыққан бәйшешек». «Айналасын жер тұтқан». біз. «Керей. «Керей. оның бір кезде Түркістанда жетім болып жүргенін. Салған сайын үдедің. енді Бұқар жырларының ең бастапқы жариялану мәселесіне келсек. «Ай не болар күннен соң». «Қазақтың ескі әдебиет нұсқалары» атты жинағына жыраудың «Ай не болар күннен соң». М. қара ауыз. Ал. Абылай. «Жал. И. Бұған оның үлкенді-кішілі 49 толғауы енді. Г. сонда Абылай райынан қайтып: «Мынаған бір үйір қысырақ айдап әкеп беріңдер». Ең соңында жырау ханға: Алтын тұғыр үстінде Ақ сұңқардай түледің.

абыройды ханмен қатар үлеседі. Бұған белгілі жазушы-ғалым М. дәуір болжалын.. «әлдене» дерлік сөзді айту емес. Бұқар сонда үлкен. табыс. Ол өзінің XIX ғасыр мен XX ғасыр басындағы әдебиетке арналған ертеректегі оқу кітабында Бұқар туралы «Жыраудың мақсаты. Мұқанов Бұқар шығармаларының көпшілігі Абылай ханға арналып айтылғандықтан. Олжа. өз туындыларымен сол тұстағы ірі саясиәлеуметтік мәселелерге үн қосып. Соның нәтижесінде Бұқар жырау да біршама дұрыс бағаланып. бағалауда әр тұста әр алуан пікір таластары болып келді. Жұмалиев қазақ әдебиетінің орта мектептерге арналған оқулықтарынан бастап. әрбір сөзін ірі-ірі уақиғалардың. кейінгі қазақ ақындарының бірден- . – дейді.кітабында жарық көргенін айта аламыз («Ханға жауап айтпасам». оны XVIII ғасырдағы авторлығы сақталған тарихи әдебиеттің басы деп бағалай келіп. енді бір топ әдебиетшілер жыраудың үстем тап жыршысы бола тұрса да. оның әдебиет тарихындағы орнын ашып белгілеу ісі М. Сол сөздері жыраудың таптық-қоғамдық мазмұнын көрсетіп. Бұл жағынан қарағанда Бұқар. ірі мәселенің тұсында ғана айтады. Өзі хан қасына жуан рудың – Арғынның қосқан «табан шөңгел биі» болуға лайық. жалпы жыраулық поэзияның табиғатын ашуға жол салатын ғылыми ұстамды пікір деп айта аламыз. әрі би болады. соның орталық елі. оны сол дәуірдегі әдебиеттің басы деген тұжырым жасады. ханым-ай»). Орта жүз ханы Абылай болса. Бұны бір ғана Бұқар емес. тарихи уақиғаның мазмұн бағасын сөз қылады. мезгіл. Ол заман сыны. «Орда ақыны» деген ат қойып. Тек зерттеуші заман ағымына сай мәселеге таптық тұрғыдан келуге мәжбүр болған. Ол Абылайдың мақтаушысы ғана емес.. дұрыс бағыт ұстағанын айтты. Әуезов зерттеулерінен басталады. қырағы саясаттың толғаушысы боп. Көбінесе әрі жырау. Кейбір зерттеушілер оған «Сарай ақыны». әдебиеттегі орнын белгілеп. саяси мотив терең. әлеуметтік маңызы зор.. жырлары сол кездегі саяси-әлеуметтік тұрмыстың нақты көрінісінен туған деп атап көрсетеді. «Қайғысыз ұйқы ұйықтатқан. – дейді. сыншысы да». өзі сырттай Орда ақынына ұқсағанмен. қазақ әдебиетінің алты томдық тарихына жазған Бұқар туралы монографиялық тарауларында да. Ол: «Бұқар жыраудың шығармаларында азаматтық. дәуірінің тарихи сырын ашады». Қ. Бұқар жырау туындыларының дұрыс бағаланып. С. Бұқар творчествосын танып-білуде.. Әуезов басқарып өткізген 1959 жылғы әдеби-теориялық конференция көп әсер етті. міндеті – «не болса сол көңілі ашар». Ә. әдебиеттегі өз орнын алды. сол кезеңдегі әлеуметтік шындықты тап басып сипаттай алады деп жазады. Марғұлан Бұқар жырауды Абылай ханның белгілі жыршысы. Ал. ол өзінің дидактикалық толғаулары арқылы өмірге ескілік мұнарасынан қараса да. жуан бел руы – Арғын ішінен шыққан анық үстем тап адамы болады. мұнымен бірге XVIII ғасырда жасаған ақындардың ішінде жырлары бірден-бір өз атымен сақталып қалған жырау екенін баса көрсетіп. феодалдық салт-сана мен Абылай ханның жыршысы деп теріс бағаласа.

Кенжебаев еңбектерінен де ұшыратамыз. 25. Осындай бағаны Е. 6. 11. соңғы шығармаларында халықтық ұғымның әлеуметтік терең сипатқа ие болып отыру жәйтіне айрықша мән береді. 3. 10. 19.35. 29. ДӘРІС 12. Белгілі фольклорист Н.Бұқар шығармашылығын зерттеген кімдер? Әдебиеттер: 1. 22.28. 32. Б. 30. Смирнова Бұқар творчествосына арналған көлемді зерттеулерінде оның импровизаторлық өнерінің ерен қуаты мен демократиялық тенденциясының нығая түсу ерекшеліктеріне. 21. 24. 36. 13. Ысмайылов. 31. 4. ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ.бір көшбасшы ұстазы деп бағалайды. С. 26. КӨТЕШ АҚЫННЫҢ ӨМІРІ. 34. 15. 12.әрі таза қазақ түсінігіндегі ақын екендігін .Бұқар жыраудың өлеңдерін кім жинастырды? 3. сондай-ақ. 27. Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. 9. 17. Дәрістің мақсаты: Көтештің қолма қол өлеңдер шығаратын жүйрік ақын.Бұқардың Абылай туралы екі өлеңін кім орысшалап хатқа түсірді? 2. 5. 2. 33.

б.Жарлы шаңырақта туған және өмір бойы жоқшылықтан құтыла алмаған Көтеш шығармаларындағы басты сарын–кедейшілік тақсыретін жыр ету. ақын ажалы жолбарыс ұрылардан келеді. 4. ал енді бір деректер қазаға ақын сынын кек тұтқан әлдебір сараң бай себеп болды деп көрсетеді.Баянауыл аймағында туып өскен. Есіл ер жазығы жоқ неге өлтірдің!? Хан басың қарашыңмен даулы болып. алауыздық желігімен Абылайға қарсы бас көтерген Мейрам руының намысын жыртқан өлең арқылы шығады. Сүйегі арғыннан. өмірінің соңғы кезеңі туралы деректер. Ботақанды сен өлтірдің. Өз заманында арқалы ақындардың бірі болған Көтеш(1745-1818) –қазіргі Павлодар обылысын. Көтеш шығармларының жинақталуы.Бір деректердің айтуынша.аңыз. бірде Абылай құныкер болып. ауызға іліне бастайды. 7. Мәшһүр Жүсіптің бұл жұмыстағы атқаратын істері. .дәлелдеу. Оның алғаш көзге түсуі – Абылай хан алдында.Алғаш рет он жеті жасында. Сонда ешкімге белгісіз бала жігіт Көтеш сөзге көлденеңнен араласып. Сондай-ақ бізге жеткен өлендері туралы әңгіме аңыздар.Қартайғанда қатының дұшпан болды т. ХVIII ғасырдағы қазақ әдебиетіндегі алатын орыны. 8. қарашыларымен арасында үлкен дау шығады. Бала кезінен ақын ретінде елге атының кең жайылуы. Көтештің өмірінен мәлімет. Өлім.кедейлікке налу сарындары–өз кезі үшін жаңалықты құбылыс еді. ал тұтқында отырған адамын босатуды талап етіп былдай дейді: «Абылай.Өнерін саудаға салмаған Көтеш қартайған шағында ен далада кісі қолынан өледі. Дәрістің жоспары: 1. Болашақ ақын бала кезінен–ақ атағы шығып. Енді Көтештің шығармаларының зерттелуіне келетін болсақ Көтеш өлеңдерін жиыстырған Мәшһүр–Жүсіптің айтуынша. 2. Көтеш шығармашылығы туралы профессор Ысмайыловтың пікірі.Ақын туындыларынан ұшығы көрінетін тағдырға наразылық.тұрмыста ұшырасатын әділетсіздіктерді әшкерлеу болды. 5. арғын ішіндегі Сүйіндіктен тарайтын Сексен ауылынан. бағасы. Тірек сөздер: Күрелкінің бауыры күнде дауыл. Көтештің суырып-салма ақын екендігі. өз руы атынан ханнан өлген кісісі үшін құн төлеуді. әсіресе Абылай хан алдында көзге түсуі. 3. Шығармашылығын талдау. 6.

Қараша жұртпен қас болар. Ел аузындағы әңгімелерге қарағанда Көтеш 73 жасында дүние салыпты. бірақ олардан да ақынның қартайыңқыраған кезінде өлгендігі көрінеді. әскери қуаты да күшейген кезден (1771ж. енді өзін өлтіргелі жатқанда қарт ақынның : . Абылай ұрысуға шыдамайды. Болады ертең жесір қатын– балаң!» Арғыннан тараған бес Мейрамнан ру намысын жоқтап. толықтыра түседі. Сөз себептен.. Енді бір деректерде басқа сан айтылады. Халық жадында Көтеш жайында сақталған әңгімелердің бір алуаны–оның қазасы төңірегінде.. жоғарыдағы деректерге сүйеніп Көтеш ақын 1745 жылдар шамасында туған деп айта аламыз. оған қоса көп айып төлейді. Қайқы қылышқа тоқтамаған ханның жүзін қайратты сөз қайтаратын кездері болған. билігі де. замандасы Шал ақын Көтешті кемелдендіріп. салдардан барып туындайды. – деп..Болады ертең жесір қатын-балаң! – деуінде үлкен сілкіністің ізі бар.. Ұрылар аударып атын алып.) көп бұрын шыққан.Үстіне ақ орданың қол келтірдің! Абылай. Он жеті жасар Көтештің араға киіп кетіп. үш мыңдай адам атқа қонған екен. кім білсін. Көтеш өлең айтып. Нағыз ақынның ары әділет қысым көре бастағанда шындық туын көтеріп шыға келеді. Мәшһүр–Жүсіп баяндаған оқиғадағы бізге қажетті тағы бір дерек– бұл кезде Қаз дауысты Қазыбектің жоқтығы. Ханға қарсы аттанғандарды бастаушы оның ұлы Бекболат би болады. Көтештің ақындық алғашқы адымы. Яғни айтылмыш оқиға 60–ншы жылдардың екінші жартысында болғандығы аңғарылады. Сөз жоқ айтылмыш дау Абылайдың ресми түрде үш алашқа әмірші деп жарияланып.. Бұл қақтығыс та соның бірі болмасына кім кепіл.. өлген кісісінің құнын. Ал Қазыбектің 1763 жылдар шамасында 97 жасында дүниеден өткені белгілі. осы бетпе-беттен басталған шығар. . Абылайдың айыбын бетіне басып айтуы жүрек жұтқандық әрекеті. Дәулетіне мас болар. күйіп кетті салған қалаң. Сонымен.. Көтештің өмір сүрген дәуірін анықтауға себі тиерлік осы оқиғаның қай жылдары болғанын дөп басып айта қою қиын. Мейрамға не еді сенің жапқан жалаң? Жанайды дәл бүгін күн босатпасаң. Ханнан бақыт таярда.. ел аралап жүрген кезінде жапан түзде төрт ұрыға кез болады. Байдан бақыт таярда.

– деген бір ауыз өлең айтуға шамасы келіпті..Сонда Көтеш қойларына арнап былай жырлайды: «Қойым–ау. Іздеушілер бір ауылда балалардың осы өлеңді айтып жүргенін естіп. Көтештің бізге жеткен өлеңдері түгелдей экспромтпен(дайын.әзір) айтылған шығармалар. Қазақ ақындарының ежелгі салтында жылдам. өнері жүз жылқы деп екі жүз жылқы алыпты. Кінәсі жоқ Көтешті тонап алып. байлатып қойыпты. Құйрығыңды бір ит–құс алып кетсе. Сонымен. Бірде жаңа жұртқа қонғанда. Ақынның байлаулы тұрғанда айтқан өлеңі былай басталады екен: «Алдымнан алты пұшық анталады. Көтеш айтысқа түсіп жүрген кезінде бір руды.Ысмайылов: «Әр түрлі тақырыпқа бөгелместен. Көтеш – кез келген нәрсені өлеңге айналдыра алатын ақын және күй талғамайтын жүйрік. Халқымыздың әдеби мұралары жайында құнды еңбектер қалдырған А. өре береді.«Жолыңды айт. Төртеуің көк байталға тең болғайсың. тыңнан өлең шығарып айта білмегенді күшті ақын деп танымайтын». Балтасы тиген жері қанталады. Елінен шыққан іздеушілер Көтешті кімдер өлтіргенін осы өлең бойынша табады. өлең шығарғыштық қабілетіне таңырқайды. ей. Көтештің өлімі хақындағы әңгімелер бір–ақ нәрсеге саяды. оның басты адамдарын қатты сөгіп жамандаған екен. Ал профессор Е. ердің өз басы жүз жылқы. ел болғайсың. –деп жазады. сол елдің байларының бірі ақынды ұстатып алып. Тілге келмей біреуі балталады. Енді бір әңгіменің айтуынша.» дейді. қолма–қол өлең–жыр айту – жүйрік ақынның бір белгісі. Кейін сексен елі Көтешке іздеу салады. Көтештің қазасы осы жолы болған екен. ол– ақынның кісі қолынан өлуі. . олардың ақындық қуатына.Көтеш – таза қазақ түсінігіндегі ақын және күшті ақын.Е. кел. Құн даулап. Осы аурудан сірә жан қалмас білем. Көтеш –импровизатор. сол арқылы айыпкерлерді табады.қойсаңшы өргеніңді. бөгетсіз. Осы тұрғыдан алғанда. Көтештің руы ақындарының өлімі үшін құн даулап алыпты. азғана қойы түнде қотанда жатпай. ешқандай алдын ала дайындықсыз. Қазақ ақындары кез келген тақырыпқа. өлімші қылып сабап. Айдабол мен Күлікке жем болғайсың» . төрт жігіт. Кейін сол жаққа бара қалғанда.Алекторов өзінің бір мақаласында импровизаторлар жайында айта келіп. табан аузында өлең шығарып айта береді дейді ол. Мен айтамын көзіммен көргенімді.

Жарлылық және сырқат салдарынан ақынның кейде елмен бірге көшіп жүре алмай. – дейді жетімсіздіктің зарын шеккен қарт ақын. Әйелі қазымыр. Келін менен балаға жазба дейді. Баладан болар білем ажалымыз. жүр. көш алдына шығып аяңдай берейік». Көтеш қартайған шағында аурулы болады. Сексен түгіл тоқсанға болмас едім. Келін деген даяр тұр тажалымыз». келіні шайпау болып. Шолақ байтал қақбасқа аз ба дейді. Алайда бойда қуат. Ел әңгімелеріне қарағанда ақын өмір бойы кедейшіліктің тақсіретін тартып өтіпті. Ат болса. Алайда тұрмыс талқысының қатаңдығына қарамастан ол ешқашан мал үшін жағын жалдап. Бұл– Көтештің арлы ақын болғандығын көрсетеді. қарасақалдары мәслихат құрысып. жүректе от бар күн артта қалғандығын мойындап. жая.– дегенде асаудан именіп келе жатқан Көтеш қорланып былай дейді: «Қартайғанда қатының дұшпан болды. қарт ақынға асау байтал қалады. бас жарай ма? Кәрілік. Бұл сөздерді естіген шайпау келін атасын тағы қианаттайды. Қартайғанда қатының қазба дейді. қарта. Қайтіп өлең айтармын алжып жатып. Көтештің бұл кездегі өлеңдерінен өзінің қолының қысқалығына налу. өз алдына бір бөлек жүріп отырады екен. тіленшіленбеген. . Біреуі іштен. жылы-жұмсақ ас жарай ма. Қазы. Бірде ел көшкенде жуас атты келін мініп. «Кәрілік. жал. Бала–бала деуменен мазалымыз. айғыр болса солар мініп. Көтеш қартайған кезінде от басының қызығын көре алмапты. біреуі тыстан болды. Ол заманда көш жөнекей ауылдың ақсақал. қыстауда қалып қоятын кездері де болған.өмірге наразылық сарындарының кейбір нышандары байқалады. тілін беземеген.Сен онан ала алмассың бергеніңді» дейді. мұның бәрін жақтырмайсың. Келін деген бір пәле тағы шығып. «Сексен ерікке қоймадың–ау қалжыратып. Баламызға жалынсақ жан сақтар ек. Жоғарыда келтірілген өлеңнен Көтештің шаруасы шағын адам болғандығы көрінеді. Бір құрдасы келіп: «Ақын. Баласымен бірігіп қысқан болды. Сонда ашынған Көтеш оған да өлеңмен жауап қайырады. Ұсақ турап ет берсең балбыратып» . өлімге бет бұрады.

Кейде қораштау көрінетін Көтештің төрттағандарын Шалдың шымыр да шырайлы жолдары толықтыра түседі. айтайын дегенін әрдайым қысқа сөзбен сездіріп. Үмбетей.Үйген топырақ. Дегенмен. Көтештің. Өлеңдерінің құрылысы. түн демеңіз. Алдыңғы өткен жауынгер. мың жолға жуық әдеби мұра қалдырғаннан кейін Шал туралы сөз әрі ауқымды. яғни нені айтса да нақтыландырады. Қайтсе де Көтеш те. Екеуі де өлеңмен өз өмірбаянын жасап кетті. текстологиялық табиғаты әлі анық ажыратылып. – деуіне қарағанда. біреу бай. сызудан хабары болған-ау деген ой келеді. жан-жақты өрісті етіп жібереді. Өлеңдеріне қарағанда Көтеш те. Тәтіқара. Екеуі де алдыңғы сапта өткен Шәлгез. XV-XVIII ғасырлардағы қазақ ақын. ұйқасы. әлденені іркіп қалған секілді боп көрінеді. Бұл келешектің ісі болмақ. қалаған тас жарай ма?!» Өлеңге бөгелмейтін тапқыр Көтеш өз заманында талай айтыстарға да түсіп жүрген. Өлеңдеріне қарағанда Көтеш аса діндар адам болмағанға ұқсайды. әрі арналы бола түспек. Көтештің қолда бар өлең. Кедейшілікті. шешеннің жазу. Көтеш ақынның: Ай қараңғы. екі замандас ақынның кешкен ғұмыр. өлеңінің түрлілігі жағынан Шал басымырақ. Шал да мұсылманша сауатты болғанға ұқсайды. күн бұлт. шұбыртпалы. Ата тілін сыйлаған адал ұлды Хат оқыған молдадан кем демеңіз. оның замандасы. Ал сақталғандары – негізінен бірер ауыздан ғана келетін қақпа сөздер. алма-кезектесіп айтылатын жыр жолдары Көтеш пен Шалда сирек жолығады. Әйтсе де. тегінде. Әлде бұл ой ақын шығармаларының бізге толық күйде жеткендігінен шығар. жырауларының шығармаларының ара жіктері. Ел арасында іздестірсе әлі де табылып қалуы мүмкін. . Ұялы бәйтеректей алыстан тұлғаланады. Шал мен екеуі бізге белгілі айтыс ақындарының ішіндегі ең көнелері. нені ойлап. жастықты айту жағына жақын әкеледі. нақылдары көбіне бірыңғай қара өлеңмен келген. ащы юмор ол кісінің өмірден көп қорлық көргендігін баяндайды. белгілі бір желіге тізіп береді. Көтеш ақынның баспа жүзін көрген шығармалары онша көп емес. дін жөнінде өзіндік түсінік-пайымы болған тәрізді. Біреу жарлы. Бұл әлі анықтай түсетін мәселе ғой. батыр ақындарда кездесетін төкпелі. күндемеңіз. Тарихи деректер тапшы болғанына қарамастан. Алайда Көтештің айтыстарының дені сақталмаған. Өйткені. зерттелген жоқ. Бұқар туындыларындағы асыл ойларды одан әрмен жалғастырып. әріптесі Шал да айтуға келгенде алға адам салмаған саңлақ жүйріктер тобына жататыны хақ. кәрілікті. Ақтамберді. айналасымен қалай қарым-қатынаста болғаны өздерінің өлеңдерінен ап-анық көрінеді. нені армандағаны. Бұныкі басқа ақындардың шығармаларына да еніп кетуі кәдік. мазмұн жинақылығы соны меңзейді. тіршілігі. Көтеш өлеңдеріндегі зілді ирония.

3. Тірек сөздер: Дін. Сүйінішінен күйініші. 11. құрметінен гөрі көрген қорлығы басым боп келеді. 4.кәрілік т. ШАЛ АҚЫННЫҢ ӨМІРІ. үлгі.Ысмайылов қандай пікір айтты? 2 . Көтеш туралы профессор Е. фәни. 31. жемісі» Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. мадақтаудан бұлардың құлашы аулақ жатыр. ерлікті жырлаған ақындардан екеуі де оқшауырақ тұрады. 2. Өйткені. 28. 21. 12. 22. ұзынтұра фәлсафадан.Батырлықты. 13. Көтеш шығармашылығының зерттелуі жайлы не білесіздер? Әдебиеттер: 1.б. 10. Ысқақ Дүйсенбаев айтқандай: «Ақын-жырау дегеніміз – көңіліне келгенін айта салатын еркін жүрген бір пенде емес. жүгіргенінен сүрінгені. 24. 27. дін екендігін түсіндіру. 26.ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ. Дәрістің мақсаты: Шалдың негізгі жырлаған тақырыбы –адам өмірі. 33. ДӘРІС 13. 19. 29. 6. 36. өмірінің мәні. Дәрістің жоспары: .17.ақыл-нақыл. «фәни мен бақи». ол да өз заманының айнасы.бақи. 25. 32. Көтештің хандық дәуір әдебиетінен алатын орны қандай? 3. 5.

1. Шал ақынның өмірінен мәлімет,шыққан ортасы, Анасының Үйсін Төле
бидің қызы екендігі.
2. Шал ақын Шоқан Уалихановтың айтуы, бағалауы бойынша “Қазақ
халқын құраған рулар жайлы тамаша эпос жасаған адам”.
3. Шалдың -өз дәуірінең даналығын бойына сіңірген кең тынысты, қуатты
ақын болғандығы.
4. Шалдың ұрпақтарының бірі белгілі ақын Нұржан Наушабаев екендігі.
5. Шалдың 15 жастан “ақын” ретінде аты шығуы.
6. Шалдың хат тануы, оған “Мен өзім талай сөзді хатпен жазған” деген
өлеңнің дәлел болуы.
7. Шал импровизатор, төкпен ақын. Жырлаған негізгі тақырыбы-адам
өмірі, өмірінің мәні, “фәни мен бақи”, дін екендігі.
8. Шал шығармашылығында өзіндік мәні көрінген лирикалық поэзиясының
да кезігуі.
Шал ақын – XV-XVIII ғасырлар әдебиетіндегі ең көрнекті тұлғаның бірі.
Тұңғыш рет «Он бес деген жасым-ай» атты толғауы «Жаңа әдебиет»
журналында (1958, № 5) жарық көрген. Егер ақынды 1831 жылы дүниеден
кеткен деп есептесек, бір ғасырдан соң өлеңі баспа бетіне жетіпті.
Екінші дерек 1958 жылы Ғалым Малдыбаевтың «Қазақ әдебиеті» (№ 48)
газетінде жарияланған «Шал ақын кім?» деген мақаласымен ашылды. Шалдың
арғы тегінен, өмірбаянынан мәліметтер берілді. Бұрын кейбір оқулықтарда,
зерттеулерде аты ғана аталып жүретін Шал жөнінде мақала авторы біраз қысқа
хабарлар айтып, кейінгі зерттеушілердің алдына жобалы қазық сала кетеді.
Желіге тартқандай сегіз өлеңін іріктеп, оқушының алдына жайып салады. Әр
түрлі тақырыпты қозғайтын осы сегіз өлеңнің өзі Шалдың шымыр, шешен кісі
екендігін дәлелдегендей еді.
Ғ. Малдыбаев кәріқұлақ қариялардың айтуы бойынша ақынның қай
жылдың төлі екендігін анықтайды. Және 15 жасынан бастап-ақ өлеңмен
әуестене бастағанын ескертеді. Сынау, мінеуге, өсиет сөздерге жиірек барғанын
айтады. Ғалым ақсақал айтқан алғашқы деректер «XVIII – XIX ғасырлардағы
қазақ ақындарының шығармалары» (Алматы, 1962) деп аталатын кітаптың
жекелеген авторларға түсінік беретін тұсында (389-390-66.) қайталанады. Егер
«Қазақ әдебиеті» газетінің 1958 жылғы 28 қараша күнгі №48 санында Шалдың
18 шумақ немесе 70 жолдай жыры басылса, қазақ ақындары шығармаларының
жинағында 11 өлеңі, яғни 600 жолдай өлең жарияланды.
Осы жинақтың «Кіріспесінде» Қазақ ССР Ғылым академиясының
корреспондент мүшесі Ы. Дүйсенбаев Бұқар жыраудың әдебиеттегі лайықты
орнын айта келіп: «Бұқар, Тәтіқара, Ақтамберді, Шал ақындар қазақ әдебиетінің
жаңа кезеңін бастайды, жеке ақындар творчествосы туады. Сөз жоқ, бұл
ақындардың шығармалары әр алуан, кей сәтте біріне-бірі қайшы да келіп
отырады. Біз бұл жерде әдебиетімізде болған жаңа құбылысты, ауыз

әдебиетінен басқа, белгілі авторлары бар жаңа әдеби үлгілер пайда бола
бастағанын, кейін осыдан барып жазба әдебиетіміздің негізгі қаланғанын
ескертпекпіз», – деп, әрі күрделі, әрі құнды да қызық пікірмен ой тастап кетеді.
Міне, бұл секілді ескертпелер Шал жөніндегі кейін туған шағын мақалаларға
мұрындық болған сияқты.
Бұл кітапқа енгізілген 11 өлеңнің өзі Бұқар мен Дулаттың арасында Шал
секілді сері ақынның тұрғандығын айқындай түседі. 1965 жылы «Жазушы»
баспасынан шыққан «Үш ғасыр жырлайды» кітабына, марқұм Ғали Әбетовтың
көрсеткеніндей, «35 өлеңі оқушылар қауымына ұсынылды, жалпы көлемі – 441
жол». Жинақтың Ысқақ Дүйсенбаев жазған «Алғы сөзінде» Бұқар жырау
Қалқаманұлынан кейін Шал Құлекеұлының аты аталып, поэзиясына баға
беріледі. «...Қарт ақын ізгілікке сенеді, адамның жарқын жақтарын жырлауды
көксейді» деп, Шал мұрасының негізгі тақырыптарына назар аудартады.
1967 жылы шыққан «Ертедегі әдебиет нұсқаларын» құрастырушылар
Шалдың афористік поэмасын Қожа Ахмет Иассауи философиясымен
салыстырады. Осы кітаптың Шал туралы бір сөзінде «Шал өлеңді жазып та
шығаратын болған. Бірақ, ол ең алдымен импровизатор ақын еді» делінген.
Ақынның өлеңді жазып шығаруы жайында әлі күнге нақтылы деректер жоқтың
қасы. Ал, импровизатор екендігіне ешкімнің таласы болмаса керек. Сосын
«Шал мұрасынан біздің заманымызға жеткені – мың жарым жол шамасындағы
өлең мен бірнеше ғақлия қара сөздер» дейді. Біздіңше, Шалда қалыптасқан
ғақлия жоқ, бұл жайлы да үзілді-кесілді пікір айта қою қиын.
Филология ғылымының кандидаты Мұхтар Мағауин «Қобыз сарыны»
монографиясында Шал поэзиясына арнайы тоқталып, талдау жасайды. Бас
жағында Шалдың туған жылын 12 жылға кері шегеріп, яғни 1748-1819 жылдар
аралығында өмір сүрген деп есептейді. Ғалым Малдыбаевтың айтуынша, «Шал
1760 жылдың төлі сияқты». М.Мағауин Шоқан пікіріне сүйенеді. Шоқан
Шалдың эпикалық дүниелер құрастырғанын ескертеді. Ендеше, сол Шал
жинақтаған аңыздардан ең болмаса үзінді, жұқана қалмауы қалай, әлде
Шоқанның айтып отырғаны басқа Шал ма? Біріншіден, туған жылына келетін
болсақ, Ғ. Малдыбаев көрсеткен 1760 жыл шындыққа бір табан жақын тұр.
Өйткені, ол Шалды әлі ұмыта қоймаған кәріқұлақ қарттардың дерегіне сүйеніп
беріп отыр.
Егер Шалды 1748 жылғы деп шегерсек, одан біздің ұтарымыз шамалы,
оның үстіне бізде нақтылы деректер жоқ сондықтан алғашқы дерекке тоқтаған
абзал деп ойлаймыз.
Ысқақ Дүйсенбаевтың «Ғасырлар сыры» кітабында «Әдетте, біз әдеби
шығарманың қасиеттері мен ерекшеліктеріне басымырақ көңіл бөлудің орнына,
қалайда сол ақын-жыраулардың өздерімен көбірек шұғылданып, оларды талай
саққа жүгіртумен әурелендік» деген жанды пікір бар. Расында да, біз Абайдың
алдында өткен бірқатар ақындардың шыққан тегін, үрім-бұтағын тәуір білеміз

де, поэзиясына келгенде жадағай сырғытып өте шығамыз. Сонда олар егіздің
сыңарындай бір-бірінен айнымай шыға келеді.
Ақындық мұра сол өзін шығарған ортаға тығыз байланысты. «Литература
вся целиком, как целое и в своих отдельных частях, зависит от
действительности. Она зависит от нее, получая от действительности и
воздействуя на нее; зависит в своих внешних отношениях и внутренних, зависит
содержанием и формой. При этом типы зависимости весьма разнообразны», –
деп академик Д.С.Лихачев бекерге айтпаған.
XV–XVIII ғасырлардағы қазақ ақындары шығармаларының өздері өмір
сүрген қоғамдық ортамен байланысты болмаса, соншалықты шыншыл, сыншыл
терең поэзия тумаған болар еді. Мазмұн мен түрдің бірлігі де содан.
Шал шығармалары туралы да соны айтуға тура келеді. Шал өлеңдерінің
қоғамдағы теңсіздік, заман, адам жайы анық көрініп тұрады, бірақ біз әлі
атығайлық айтқыш қарттың батыр әкелеріне, өлеңдеріне сырттай тамсанып,
іштей сыналап ене алмай жүрміз. Мен марқұм Ғали Әбетовтың «Шал ақын
жайындағы жаңа деректер» деген мақаласын ден қоя оқыдым. Автор біраз
материалдарды қараған екен. Әйтсе де, әңгіменің дені Күлеке батыр жөнінде де,
соңғы бір-екі беті Шал өлеңдеріне арналады. Күлекенің батырлығын,
батылдығын аша түсетін фактілерге қаныға түсеміз де, енді Шалдың өзі
хақында азырқанып қаламыз.
Оның үстіне Шал толғауларына әлі толық текстологиялық талдау, барлау
жасалған жоқ. Ол дәуірде өмір сүрген ақын-жыраулардың шығармалары кейде
біріне-бірі атастырылып, араласатын жағдайы бар. Бұқардікі Шалға, Шалдікі
Көтешке ауысып кетіп жүреді. Бәрін бір ізге түсіретін уақыт жеткен сияқты.
Әсіресе, ғұмыр, адамның жасы, тіршілік мәнін қозғайтын жырлар тұсында
бұлар өзара үндесіп, кейде жолма-жол қайталанып кетеді. «Бұл дүниенің
мысалы», «Он бес деген жас қайда», «Асқар таудың өлгені», т.б. өлеңдер
бірнеше нұсқамен әрқайсысында кездеседі. Кейде мұндай ұқсастық
айтушылардан да, жинаушылардан кетуі мүмкін. Дегенмен аражігін ажыратқан
ақын-жыраулар мұрасын араластырмаған абзал.
Шоқанның Шал жайындағы айтқан сөзіне орай екі пікір айтылып келеді.
Ең алдымен, Шоқанның өзіне сөз берейік: «Из преданий о происхождении
киргиз замечателен джир ахуна из племени аргын, из рода атыгай и поколения
Худайберди и отделения его Баймбет-Чала, современника прадеда моего, хана
Аблая. Знающих эту эпопею теперь очень мало, по крайней мере, я до сих пор
не имел случая ее слышать». Сонымен, Шал эпикалық генеалогия жасаған екен,
әлі қолға ешнәрсе түскен жоқ деген сөзді М.Мағауин, Ғ.Әбетов қоштайды да,
зерттеуші Қ.Өмірәлиев мүлдем кереғар ой білдіреді. Үшінші оппонент: «Шал
ақынның өлеңдері деп жүрген өлеңдер Шоқан айтқан XVIII ғасырда жасаған
Шал ақынның өлеңдері емес, XIX ғасырдың орта тұсы мен XIX ғасырдың
екінші жартысында жасаған өзге бір Шал аттас ақыннын өлеңі» дейді.

халық көкірегінде жатталып қалуының арқасында жетіп отыр. Шалдан авторлық мәтін қалмағандықтан. Ғ. поэзияға «Мен өгіз терісі талыспын». Өйткені. ұйқасты сөзді үлкен күшке айналдырды. Әдебиетке автордың өзіндік көзқарасы. стилі. «Мен. біздің білеріміз әдебиет тарихында бір-ақ Шал бар. Бұқар мен Шал поэзиясы жеке ақындар творчествосының басталғандығының куәсі. мен едім» деген тіркестер енгізе бастады. қол тигізеді. кейбір жолдарын жеткізушілер қосып та жібереді. мен едім. оның өз өлеңдерін хатқа түсірерлік сауаты да болған» деген сөз қосады. Малдыбаев: «Шал оқымаған адам» десе. ойда кейбір дүдәмалдықтар пайда болады. Әбетов: «Шал суырып салма тәсілін ұстаған импровизатор ақын болғанымен. тақырыбы енді. Шоқанның айтып отырған Шалы Күлекенің Шалынан әріде өткен сияқты. Халық бірден-бірге жеткізеді. Ақынның өлеңдерін кейінгі жазып тапсырушыларға да осыны айтқымыз бар. толық сеніммен айта қою қиын. ақын айтты деп. Шал ақыннан бізге қалған мұра 1000 жолға жуық. құрмет көрген жанмын». Жеке ақын. Шоқан таратып айтпайды. Бірақ. Төкпе. кімнен. Бір жөндеу екінші жөндеулерге апарады да. . Сөйтіп. бірқатар тақпақ толғауларына кітабилықтың әсері тиген секілді. Шалдың қайтқанына бір ғасырдан аса уақыт болғанда «Он бес деген жасым-ай» өлеңі тұңғыш баспа бетін көреді. Шалдың ептеген мұсылмандық сауаты болуы мүмкін. Бізге Шал қазынасы хат арқылы емес. Шалдың өлеңдері дәл өзі айтқандай қалпында сақталып бізге жеткен деп. хан мүддесінен қашық поэзия жасады. қай жерден алынды деген мәселелерге ой көзін жүгіртіп отырғанда көп ілгері басқан болар едік. Әр сөзіне мұқият қарамасақ. Бұлар өлеңге қоғамдық сипат беріп.Әбетовтың есептеуінше 1348 тармақ). «Әр жерде қадыр. Содан өлең өзінің негізгі нұсқасынан алыстай береді. Мұндай нәрселер айтушы мен жазып алушының бір принципте болмағандығынан туады.Сонда тарихта екі Шал болғандай көрінеді. халыққа жақын. жыраулар фольклордан іргені үзілдікесілді ажыратып алмағанмен. ауыз әдебиетінен бөлініп шықты. Екіншілері кейде мәтінін жөндеп. «әттеген-айларға» ұрынамыз. орындары ауысып кеткендері де жоқ емес. ауыздан-ауызға көшіп отырғандықтан. Бұқар мен Шал өлеңдері осы тұрғыдан алғанда өздері дәуір кешкен заманның қайшылықты көрінісін айнытпай бере білді. шын мәтіннің шырайына көлеңке түсіре береді. дегенмен өлеңдерінің импровизаторлықтан туғандығы аңғарылады. шешен тілді. қай уақытта. Әдебиет тарихында екі Шалдың болуы да шындыққа сыйыспайтын нәрсе емес. Шалдың термелерін ілкі жариялаушылардың бірі Ғалым Малдыбаев «паспортизацияға» мән бермейді. Дені баспа бетінде жарияланды. 100 жыл бойы өлеңдері халық аузынан түспейді. орақ ауызды кісі болғанға ұқсайды. Ғ.ең көбі «Алдаспанда» (Р. Ол – Шал ақын Құлекеұлы. Яғни өлең қашан.

мұнан былай сөйлеуім маған да болар ауыр күш» десе. . «Тоқсан деген жасыңыз. Әрине. Шалдың өлеңдері осы уақытқа дейін шыққан жинақтардың қайсысында қалай жарияланып келді.Шалдың Абылайдың үлкен баласы Уәлиханға айтты деген атақты «Қонақ кәдесінде» «Таң атты жаланаяқ тоқты арқалап» деген жол бар. «Жетпіс келді тебелеп. «Таң атты» сөзі анықтау емес. Айқын Нұрқатовтың 1949 жылы Молдағұл Мырзабековтен жазып алған материалдарында «жалаң аяқ. № 48. Кәрілік туралы философиясы да жетеді. Бірінші жолды дұрысқа баласақ.Ғ. 28 қараша) басылған Шал ақынның өлеңдері алынған. жырауға бір телініп жүрген туындыларды реттеу текстологияның міндеті болмақ. Бұқарда – 14 жол. Күнінде мендей жырлайтын. Қайсысы дұрыс. жабыстың ғой бала жаста» деген бір шумақ өлеңі тіркеліп кетіпті. тек кейбір жолдарында ғана айырмашылық бар. қайсысына жүгінеміз. «Менің жасым – тоқсан үш. Шалға сыяды. «XVIII-XIX ғасырлардағы қазақ ақындарының шығармаларын–дағы» Шалдың өлеңдері «Он бес деген жасым-аймен» ашылады. жалаң бас қой арқалап» боп кетеді. 1965 жылы жарық көрген «Үш ғасыр жырлайды» кітабы Шалды толықтыра түседі. Бұқарға жарасып тұр. Әлде «Таң ата» десе ше? Ал. «Алдаспанда» «Жалаң аяқ. Дүйсенбаевтың алғы сөзімен шыққан «XVIII-XIX ғасырлардағы қазақ ақындарының шығармалары» жинағында түгелімен «Қазақ әдебиетінде» (1958. өзгертулер жоқ. Мазмұны бір. Он бес пен тоқсанның арасына баға беріледі. осылай ауыс-түйіс болып. «Үш ғасырда». Басына мұнша көтерген Жұртыңа жаулық сағынба. Олай дейтінім: Шал дүниеден 71 жасында. Шалдың қазынасы одан кеміп кетпейді. Ал.Малдыбаевта және «XVIII-XIX ғасырлардағы қазақ ақындарының шығармаларында» осылай да. Өтіңменен жарылма. Мінеки. Шалда – 19. Бұл да жеке әңгімелеуге тұратын маңызды тақырып. Абылайға Бұқардың: Өкпеңменен қабынба. Ендеше. тоқсанмен тоқтайды. Тек қана Шалдың әкесі Құлеке батыр қайтқанда айтқан жоқтау өлеңінің аяғына «Кедейлік. жалаң бас» болып келеді. кәрілікті жетелеп» десе. Ажалдан басқа жоқ екен» дегенде Бұқардың үні басым естіледі. бұл нақылды Бұқарға басыбайлы неге бермейміз. Менің топшылауымша осы өлең түгелімен Бұқардікі. Бұл өлең Бұқарда да бар екені анық. – деуінде мән жатыр. әр ақын. 1962 жылы Ы. Бұқарда «Жиырма деген жасыңыз» деп басталып. енді соған оралайық. Мәтіндерде ауытқулар. Тоқсан үште қария Енді де саған табылмас. ал Бұқар жырау тоқсаннан өтіп қайтты. Енді біраз жайды салыстыру арқылы бағдарлаған дұрыс. арасына жұлдызша қойылуы керек еді.

Осы кітаптағы «Кез келсе сөйле дейді шешендерім» өлеңі көңілге дүдәмал туғызады. Әлбетте. Тіс кеткен соң кетті ғой менің күшім. Онша көп діни сөздерді сөзінің арасына қыстыра бермегені белгілі және сөз қайталай бермеген. Жоғарыда аталған екі кітапта Шалдың туған. Мағауин 1964 жылы Шалдың жерлесі Қошан Жантілеуовтен жазып алады. «уассамахи дастан болар». Бұлар Қошанның қоспалары емес пе екен деген пікір туады. Біздіңше. Ал. берік жолдарын жадынан шығарып алып. Қошан Жантілеуовке де біреу жеткізеді ғой.– деген төрт жол «Алдаспанда»: Қасыр-құсыр шайнайтын қайран тісім. Сосын. Айтушы бұл өлеңнің белді. Шал ақынның өмірін. «уассамахи уәл арузи» секілді сөздер кездеседі. «есерлерім» дейтін сөздерді Шал аузынан шықты деу қиын. Шал дінге құлап берілген кісі емес. «дүниеге жалаңаш кеп. Айқын Нұрқатов жазып берген нұсқасы күштілеу шыққан. Айталық. Айқын Нұрқатов 1949 жылы жазып алған «Кәрілік туралыда»: Қатты-құттыға өтпейді қайран тісім. өлген жылы Ғалым Малдыбаевтың дерегі бойынша 1760-1831 жылдар деп берілсе.қазіргі Көкшетау облысының территориясындағы Азат темір жол станциясының маңында дүниеге келеді» деген сөз бар. Бұлардың он бірін М. Шал шығармаларының молырақ орын алғаны 1971 жылы «Жазушы» баспасында басылған «Алдаспан» жинағы. тереңдік байқатпайды. «Ескі әдебиет нұсқаларына» Шалдың 12 өлеңі енгізілген. Және «ғалым». Кейде айтушылардың өз тарапынан «өңдеулер» енгізетіндері де табылады. Шалдың қалыптасқан шымыр стиліне қарап. байқау қиын емес. кейбір өлеңдерін 1949 жылы Молдағұл Мырзабековтен жазып алған Айқын Нұрқатов та осы ойды қуаттайды. қашқан кісі» боп кете береді. 1967 жылы «Мектеп» баспасы шығарған «Ертедегі әдебиет нұсқаларында» 1748-1819 жылдар деп көрсетілген. «Сөйлеп қал. Әрине. Дегенмен. табақтас болған кісім. Соған сүйенген дұрыс сияқты. . «бұ дүнияны». «білгіш». Малдыбаев мәліметтері шындыққа жақын тұр. Мысалы. «Арыс келді» де қайталаулардан тұрады. Ғ.Малдыбаев «Шал ақынның туып-өскен жері қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы Октябрь ауданы Қаратал деген ауыл» дейді. Шалдан түпнұсқа қалмаған соң ақын былай айтып еді ғой дейтін бізде дәлел де жоқ. сөйле. Кейбір жолдарына құрастырушының да қолы тиіп кеткені байқалады..Екінші «Қыздар туралы»төрт шумақтың аяқ жағы «Қорқақ емей немене. айтушы Шалдың айтқандарын дәлмедәл жеткізген деуге болмайды. Кәріліктің келгенін біледі ішім. өлеңдерінде «шын дүнияны». тілім».. Сүйіктісін сүйірлеп кесіп жейді Дастархандас. Бірақ мұнда да алшақтықтар кездеседі. өлең тармақтарының тамырын басып. жаяу қайттық» деген бір шумақ нақыл да Шалға тән тартымдылық. өз жанынан қосқандай көрінеді. Мұнда «.

Қазақтың он бір буынды қара өлеңінің құдіретін Абайдан бұрын танытқан қарт шеберлердің бірі осы Шал. анық тауып айтады. «Мекке менен Медине жолдың ұшы» деп басталатын жалғыз төрт-таған барлық жерде бірдей емес. тамырын дәл. Жолдарында айырмашылық бар. Оны да ескеру керек. Мекеңнен де нұрлы ғой үйдің іші. Жақсы болсаң кісі хақын жеме. М. Мекке болып табылар үйдің іші. Жаманды жақын дегенмен бола ма. алайда «момынның» дегеннің орнына «біреудің» деп берген. – деп берілген (Алдаспан. Кейінгі екеуіне қол тигені көрініп тұр. шыншылдығы. «Алдаспан» түгелімен Ғ. өзі жейді. Алыс сапар дейді ғой барған кісі. Тізе берсек мұндай мысалдар жеткілікті. Алыс сапар жол дейді барған кісі. жеті-сегіз буын аракідік ұшырайды. Осыларды бір ізге түсірген жөн-ау келешекте. ажарлы табысқа жетелейді. «Жақсымын» деп момынның малын жесе. Қайсысы дұрыс деген сұрақ туады. . анасын күткен жанға. мейманды құрметтесең. шабыт дипазонының кеңдігі айшықты. Шал поэтикалық сөздің дәмін. жаманды жақын көрме. Жаман адам сол болар «мақұл» деме.Кесек-кесек турайды.). Ғалым Малдыбаевта қалай екенін қаралық: Мекке менен Медине – жолдың ұшы. Мағауин соңғысын 1964 жылы Қошан Жантілеуовтен алған. Әлгі балталаса берілмес берік ұйқас осы Құлекеұлында. Мекке менен Медине үйдің іші. Біріншісі көркемдігі. Малдыбаевты қайталайды. Ата менен анаңды құрметтесең. тілі жағынан Шалдың қолтаңбасын танытады. Қолжазбада: Мекке менен Медине – жолдың ұшы. Жан ашиды деп сенген жақын кісім. 230-6. Иман таба алар ма барған кісі? Ата-ананы. Екі дүниеде кісі хақын жеген оңа ма? Ғалым Малдыбаевта: Жақсыны – алыс. Қолжазбадан және бір мысал келтірейік: Жақсыны алыс деп жатқа санама. 1949 жылы жазып алынған Айқын Нұрқатов қолжазбасына тоқтаған ыңғайлы. Біздіңше. Атамекен. «Алдаспанда» (209-6): Мекке менен Медине – жолдың ұшы. Шығармаларының дені он бір буынмен жазылған. Жақсы атансаң басқаның хақын жеме.

тұспалдауы. көргенін. Қысқалы. Кейінгі айтушылары. – дегенде «басқа». Қына шөп секілді ол тасқа бітер. Ақыннан жазба нұсқа қалмағаннан кейін оны жамап-жасқаушылар. метафора. ырғақтық құрылыс-өрнегі мейлінше ширақ және жатық.«Өйткені. Шалдың поэзиясы он бір буындық өлшемнің мүмкіндігін мол пайдаланған. жастың өлімі сынған бәйтерекпен парапар дейді. Үйіңнен ит жаланып шықпайтұғын Өзіңдей жатып ішер насқа бітер. дербес сипаты бар. көшірушілері ұйқасқа икемдеуі мүмкін. Бір жолдың өзінде мінез. «Жігіттің мұрты кебер мақтанарда» десе. «жөндеушілер» табылып қалады. Ол – бөлекше. Бір мысал келтіре кетелік: Басеке. Сабырсыздықтан. Ақын ақылдың көзімен көп нәрсені ашып көрсетеді. түйгенін айтқаны басқалар үшін рухани азық еді. кескін-келбет тұтас көрініс береді. «елді біледі». Ақ пен қараның бітіспес күресінің арасында жүріп Шал өзінің шығармашылық нысанасынан ауытқымаған. «жеңуді біледі» деген зат есім мен етістіктің тіркестері өзара ұйқасады да. «Бұл өлім қайда жоқ». Кәрінің өлімін соққан дауылдың тынғанына теңесе. оның немен аяқталатынын жазбай танисыз. Сол таяқ кемімей ме жонған сайын. өзінің бірнеше түрлері. «насқа» сөздері «бітер» етістігімен біте қайнасып. Ай нұрланар аспанда толған сайын. «тасқа». Пенделер үміт етер болған сайын. символ секілді бейнелеу құралдары да соны паш етеді. он бір буынды өлең өлшемінде бұрыннан белгілі өлшемге қосымша кіргізу. «Көкала көл. Кейде «шөлді біледі». Кейде тармақтың аяғы өзара ұйқасады. соның нәтижесінде аса кең тараған өлшем». Мәнерлі. ақыл-таяқ. . әсерлі шумақтан ғибадаты кең ой түйесіз. әуезді ұйқас жасаған. Редифтік рифмалардың ұшырасатындығын да айта кеткен жөн. «Таудың көркі – тас» деген баламаларды Шалдан естідік. Өзі сезіп білгенін. Қай кезде де өңін жоғалтпас Шал ақынның фәлсафалық тұжырымдары мен ұтымды ұйқасын былай қойғанда. Айталық. тапқыр теңеулеріне тәнті боласыз. «Күні суық болғансын түні қайтсін» дегендер халықтікі. Кісі мінезіндегі олқы жайларды жіті байқап қалып. үнділігі жағынан әбден келісті. не кейінгі қоспалар сияқты. ұзынды нақылдарына бірқатар жүк артты. Теңеу. өзгеріс енгізу арқылы пайда болған кейбір өрнектегідей жасандылық жоқ. Сосын кейбір шумақтар Шалдікі болмауы мүмкін. нар қамыс». варианттары бар. Өмір тәжірибесін оймақтай сөзбен тізеді. мал жануар басқа бітер. өз байламын ұсынады. келісті өрнек құрайды. енді бірқатары кәдімгі ақ өлеңмен айтылғандай әсер етеді. Ашу-пышақ болғанда. кең тынысты болып келген. санасыздықтан сақтандырады. әуезділік. Шал болса сол халықтық поэзияның қолтығынан шыққан адам. Кейбір шумақтары шешендік сөздердің жүйесіне жақындайды.

28. – Басына салған ойраны.Шал неше жасынан өлең шығарған? 3. – Ағайын ала болғаны. 9. анық айта білген. Шал ақынның кемеңгерлілікке иек артар сөздері қай дәуірге де қызмет ететіндігіне дәлел болса керек. 35. Мұның өзі. Жердің салмақты тұсынан ойып алған кен іспеттес. 26. алакөз болған қатерлі хандарды осындай сөздермен ауыздықтап. 29. құбылыс туралы дәл. тізгін тарттырғаны белгілі.Шалдың қазіргі кезде ұрпақтары бар ма. 30. 31.17. 3. Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. Ісін көпке бергені. 25. Өсек басты болады Қыздың жасқа толғаны. 27. 32. 2. 22. 19. 12. 24. 11. жыраулар алауыз. Енді біз мемлекеттер алакөз болмаса деп тілейміз. бар болса кімдер? Әдебиеттер: 1. ЖЫРАУЛЫҚ ПОЭЗИЯСЫНЫҢ ДАМУ ЖОЛДАРЫ. Неден сақтанып.Шал «Қазақ халқын құраған рулар жайлы тамаша эпос жасаған адам» деген пікірді кім айтқан? 2. Рухани тәжірибе көпке ортақ. 13. Жан шошырлық жаман іс. 4. 34. – Тастан соққан қорғаны. Қазіргі өркениетке де бұл керекті ой. Ертедегі жыршы. неден аянбау керектігін айнаға түсіргендей айнытпай береді. 6. Жігіттің өзім білем дегені. ДӘРІС 14. 5.Шал белгілі бір зат. . 21. 10. Қаққан қазықтай сөздерін орнынан жылжыту қиын.

жеке термин ретінде әдебиетімізде кейінгі кеңестік дәуірде ғана қалыптасты.Жыраулармен қоса ХVIII ғасырдағы ақындар поэзиясы туралы. Бізге жеткен толғаулардың халық. (Кетбұға). толғау. 2. Мұнда ел. жеке адам бейнелерін жасаған салиқалы да тартымды мазмұнымен де дараланады. Толғаулар өзінің табиғи сипатымен жүйелі оқиғасы бар жырға тонның ішкі бауындай жақын. шешендік оралымдар т. Мұның кезеңі XV-XVI ғасырлар. өмірінің. Тірек сөздер: Жырау. Толғау қазақтың «жыр толғау». Үшінші топты жыраулықтың әбден толысып. Доспамбет шығармалары кіреді.Жыраулар шығармашылығының көбінің бізге жетпегені. аша түсуді керек ететін тұстары бар екендігін түсіндіру. Тәтіқара. этика.б. жер.Дәрістің мақсаты: Жыраулық поэзияның ғасырлар бойы қалыптасып. 3. Бұқар жыраулар құрайды. Сондықтан бұл кезеңдердің ерекшеліктерін ашып әңгімелеуді. болашағы жүйелі сөз болады. Бұған XVII-XVIII ғасырлар жатады. Бұл дәуір XI-XIV ғасырларды қамтиды. Шәлгез. Жыраулар толғаған суырып салма жырлар философиялық ойға құрылған тұжырымдарымен де. Қазтуған. 5. көне дәуірлерде туып қалыптасқан поэзиялық шығарманың бір түрі. күрделі де қиын тұсында айтылып таралғанын аңғарамыз. кемелденген кезеңіндегі өкілдері: Үмбетей. Сыпыра жыраулар жатады. жарыса дамып келген бұл сала халқымыз бастан кешкен тарихи оқиғалардың көркем шежіресі іспеттес ел тұрмысының сан алуан қырларын қамтып бейнелеуге әр кез елеулі үлес қосып отырған. үндес. Жыраулықтың қалыптасу кезеңін белгілейтін екінші топқа Асан қайғы. Бірінші топқа жыраулық дәстүрдің негізін қалаған алғашқы өкілдері: Қорқыт. «толғап айту» деген сөзінен алынып.Жырау толғауларын бізге жеткізуші ақындар туралы да сөз қозғау. Әдебиетімізде өзінің жанрлық белгі-сипаттары арқылы ертеден-ақ жеке сала болып дамыған ақындық және жыраулық поэзияның алатын орны ерекше. жеткендерінең өзіде текстологиялық жағынан әлі де дәлелдей түсуді. Дәрістің жоспары: 1. Жиембет.Олардың туындыларын зерттеуші ғалымдар жайында әңгімелеу. Аталық. Көне дәуірлерден бері фольклорлық туындылармен өзектесе. Осы ерекшелік мұны эпикалық жырларға көп ұқсатады. . аса бір жауапты.Поэзияның көрнекті өкілдері Шал мен Көтеш ақын жырларының негізгі сарыны-дін. жыраулық поэзияның бірден-бір көрінісі – толғау жанрының қалыптасуынан бастау қажет дер едік. ең алдымен. 4. мораль тақырыптар екендігі. Қазақ жырауларының сан ғасырлық шығармашылығын негізінен үш кезеңге бөліп қарастырған жөн сияқты. жыр. Толғау– әдебиетімізде өзіндік ерекшеліктерімен көрініп. халық тағдыры. дамыған ұлт әдебиетінің ғажап көркемдік құбылысы екендігін түсіндіру. Ақтамберді. жыршы.

оның орнына сол туралы тек үзік-үзік аңыздар мен әпсаналар ғана сақталып қалған. Ал. сәуегей кісі болып суреттеледі. Тіпті бұдан ілгері. өзі жырлады» деп үнемі қайталанып келетін жолдардың өзінен-ақ оның жырды суырып салып айтқан «Көмекей әулие» – жырау болғаны айқын аңғарылады. яки Аталық жырауға (кейде Кетбұға деп те аталады) келсек. кемеңгер ақылшысы ретінде сипатталады. Сыпыра жырау туралы айтқанда. қара да ақыл таппай қысылып тығырыққа тірелгенде. ақындық толғау. т. болашақты болжайтын керемет толғаулар айтады. Өкінішке орай. Рас. толғаудың дербес жанр ретінде қалыптасуы ұзақ ғасырларға ұласқанын көреміз. толғауы да белгілі бір себептерге орай эпикалық жырлар («Ер Тарғын». «өзінің 180 жасаған өмірінде тоғыз ханды қолынан өткізіп. Сыпыра жырауды атай аламыз. суырып салмалық дәстүрдің жаңа сипатты бір арнасын құрайды. аузында отыз тісі жоқ» сиықсыз да ұсқынсыз қарт болып сипатталады. тоғыз ханды түзеткен» Сыпыра туралы тарихи деректер жоқтың қасы.б. Ұлық жыршы.б. көп жасап. әйгілі «Қорқыт ата кітабында» әрбір келелі оқиғаларды баяндау алдында үнемі Қорқыт атынан бірде Дерсе. оның «Жошы хан өлгенде әкесінің айтқаны» деген жалғыз жоқтау жыры мәлім. алдын болжағыш абыз. Дегенмен. оның ішінде жыраулық. Соның нәтижесінде бұл жанр дәуір талабына сәйкес қалыпты фольклорлық үлгілерден біртіндеп оқшауланып. Шоқан Уәлиханов айтқандай: «Өзгелерге жыр жырлау өнерін үйреткен бірінші жыршы – Қорқыт» та бар. Бір кезде толғау түрінде айтылған бұл жырлар кейін қара сөзге айналған тәрізді. .Қазақ поэзиясы тарихына көз салсақ. Хан да. ең алдымен.) мен ертегілерде («Құбығұл». Сыпыра жыраудың аты да. Бұған әр тұста әр алуан жыраулар өз әлінше үлес қосып отырған. енді бірде Баяндүр ханға арналып айтылатын сөздердегі «Қорқыт атам сөз сөйлеп.) бар екенін білеміз. Мұның бәрінде де Сыпыра Алтын Орданың белгілі ханы Тоқтамыстың қасындағы көреген биі. Бұларда ол ел-жұртқа қадірлі ақыл иесі. көпті көрген көне Сыпырадан кеңес сұрайды.) ғана ұшырасады. Осы Ұлық жыршы «Оғызнаме» дастанында да Оғыз қағанға жыр толғап. Алайда. оған дейін де кейбір деректерге қарағанда Ұлық жыршы. Осы баяндаулар өзінің арнау үлгісінде келуі мен ұлағатты мазмұны арқылы да қалыпты жыраулар поэзиясына жақын тұр. Сол аңыз-ертегілер мен батырлық жырларда жиі аталып. Бұл әдебиетіміздегі даралық творчествоның ең әуелде тек поэзияда. Бұл хиқаяны өзі шығарып. жыр толғады. яки Аталық жыраудың (XIII ғ. көпті көрген дана. Қорқыт атаның жырлары белгісіз бір себептермен бізге жетпей. толғау жанрының ең алғашқы өкілдерінің бірі деп. жырларда тұрақтанып қалыптасқанын айқын аңғартады. Қазақ жырлары мен ноғай ертегілеріндегі Сыпыра бейнесі бір-біріне табиғи өте ұқсас. көп жасағаннан «адам көрер түсі жоқ. Бұлардан Сыпыра жырау жырларының табиғаты біршама өзгешелеу. т. Әрбір әдеби туындылардың алғаш пайда болуы мен қалыптаса дамуы соның авторларының аренаға шығуымен тікелей байланысты десек.

енді бірде Едіге мен Тоқтамыс арасындағы кек-жанжалды басушы. жыраулар. оны «XV-XVIII ғасырлардағы көптеген қазақ ақындарының көшбасшысы және ноғай-қазақ эпостарын («Ноғайлы жыры») бірден-бір жасаушы кісі». көпке айтқан сөздерінің бәрі ел мұңына. Асан қайғы мен Жәнібек. Әуезов айтқандай. Бұл туралы кезінде: «Әрбір хан өз қасында ақылшы болатын биді таңдағанда. болжағыштық. Ол әр алуан жырларда ең әуелі Тоқтамыс хан мен Ер Тарғын батырды татуластырушы. соның ішінде Сыпыраның ролін өте жоғары бағалай отырып. Бұлардың саяси салмағы зор болғандықтан. оқтай жұмыр. ең алдымен. Олардың хан қаһарынан қаймықпай қашан да батыл сөйлеп. салауатты биі болғанын көреміз. Ер Шобандар сол өздерінен бұрынғы қалыпты дәстүрді жалғастырып дамытуға үлкен үлес қосты. көреген сәуегейлігімен де қалыпты жырау болып танылады. Сөз болып отырған Сыпыра тұлғасы үнемі біздегі батырлар жыры мен ертегілердің басты қаһарманы ретінде суреттелу арқылы өзінің жыр толғау мәнерімен де. аузынан шыққан сөз де олқы болмауға тиіс. өзінің көріпкел. данакемеңгерлік қасиеттері арқылы әр кезеңде белгілі бір ханның қысылғанда. сыртқы құрылыс-түзілімі жағынан да түлеп .Марғұлан еңбектерін негізге алған жөн. Би Темір. Доспамбет. бертінгі Сыпыра мен Тоқтамыс. Қазақ тағы «Әр ханның тұсында бір сұрқылтай» деген мәтелдің шығу төркіні де осы айтылған оймен терең сабақтас. Жиембет пен Есім. Соның нәтижесінде толғау жанры өзге жырлардан табиғаты бөлек жыраулар поэзиясының дәстүрлі де өнімді бір түріне айналады. жыраулардың әлгіндей өз бастарындағы артық қасиеттерінен тыс. Ұлық жыршы мен Шыңғыс ханнан бастап. ел меңгеру жолындағы саясат адамдары болғандықтан.ең алдымен. азулы жуан. тағы бірде Тоқтамыс ханға қарсы көтерілген халық толқуын кемеңгерлікпен тоқтатушы данышпан ретінде көзге түседі. шындықты тайсалмай бетке басып айтуы да осыдан. Шәлгез. Бұған дәлел ретінде көне дәуірдегі Қорқыт пен Дерсе. тіпті өзінің ел тағдыры шешілетін ауыр кезеңдерде қол бастайтын әскербасы – батыр болуы да хан қасынан табылуға мәжбүр еткен. Бұқар менен Абылай хандардың іс-әрекет. бұған Сыпыра жырау өмірі де айқын дәлел. көбінесе. саны көп рулардан шығуы да. Шәлгез бен. Ұлық жыршы мен Оғыз қаған. яки Баяндүр хан. Қазтуған. Сөйтіп. сөз тапқыш. Ол кісі дала эпостарын жасаудағы жалпы жыраулардың. өткір деген суырылған шешеннен. кеңес сұрар ақылгөй жыршысы. қоржындай ауыр. Көлденең кісі мін таба алмайтындай. – деп көрсеткен еді. ел қамына арналған сөздер болады». өтімді болу керек. судырлаған ақыннан алатын. – деп М. Толғаудың қалыптасу кезеңінің ірі өкілдері болып саналатын Асан қайғы. Бұлар қазақтың жоғарғы табынан шығып. қарым-қатынастарын атай аламыз. Толғау бұл кезеңде өзінің тақырыбының ауқымдылығы мен мазмұнының байлығы жағынан ғана емес. білікті ғалым Ә. Заман талабына сәйкес жыраулар қашанда хан қасынан табылып отырған десек. Бұған ақындар өмірі де айғақ бола алады.

Жырау осы көшіқонға қарсы болса да. хан. халықты толғантқан күрделі мәселелерді жырлау дәрежесіне көтерілді. Бұл Асан ата болжаған мәселенің немен тынғанын біздер көріп. Осыған орай жыраулардың өз тұсындағы өмір көріністерін көркем бейнелеудегі әдіс-тәсілдері де өзгерді. Жыраудың «Алты атанға қос артып. жегенге тоқ» Жәнібек ханды жырау өлтіре сынайды.толысып. қорғап қалар күштің сол тұста болмағаны жұртқа мәлім. терең түсінді. Толғау жанрының қалыптасып. Осы мәселелерге сәйкес ол «Әй. Шәлгез). Жайлы мекен. қалмақ басқыншылығы да қазақ еліне оңайға түскен жоқ. «қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған» дәуірді аңсау сол кездегі заман талабынан туған түйінді мәселе еді. Осыны ойламай. өмірлік қорытынды. мен айтпасам білмейсің». болашаққа зор үміт артып. Доспамбет жырлары). жақсы қоныс. Батыстан төнген зор қауіптің болар зардабын Асан қайғы жұрттан бұрын болжап. әлеуметтік мазмұн сарапталады (Асан қайғы. Асан қайғы құтты қонысқа жаяулап келіп. ізгілік. қоғамдық мәні артып. Осыған орай сол толғаулардың бір алуанында айтушының оқиғаға қарымқатынасын білдіретін көңіл-күйі мен сезім-талғамы басым болып отырса (Қазтуған. өмірде бар танымал құбылыстарды әдейі салғастыра алып. Бейғамдықпен мен-менсінудің. адамгершілік қатынастарды (жақсы мен жаман. Сол жұмбақтың байламды шешімін кезінде Бұқар жырау да Абылай хан сұрағына орай тап басып шешіп берген еді. түйінді толғам. Көп қырғын. Міне. дидактика үлгісіндегі жырлармен толыса түсті. тынбай алты жыл қоныс қарауы» да сол болашақ бодандықтың алдын алу болатынды. Бұл тұста толғаудың әлеуметтік. Бұған қарсы тұрар. ит етектен» дегендей. Бұған Асан қайғы өмір сүрген кезеңнің қат-қабат қиындығы мен күрделілігі де елеулі әсер етті. ханның мін-кемшіліктерін бетіне айтады. дұшпандық) сөз еткенде. ойдың ұтымдылығы мен тиімділігін еселеп арттыруға мән берді. «өлтірмей жаныңды алатын.) ел басқару ісіне жиі араласып отырады. ел бірлігі мен іргелі қоныс жайына арнайы тоқталады. Керей мен Жәнібек бастаған елдің көшіп. осы жәйт Асан қайғының «Мұнан соң қилы-қилы заман болар» атты толғауының тууына себеп болғаны мәлім. «Жау жағадан алғанда. одан құтылудың жолы тек Жиделібайсынға көшу екенін тектентекке айтпаса керек. мұның әсте болмай қоймайынын. Шу бойында жеке хандық құруының өзі өте маңызды мәселе еді. сансыз шығынмен халқымыз бұл күндері . Олар адам мен адам арасындағы әр алуан имандылық. мастанудың жақсылыққа алып келмейтінін ескертеді. «ішкенге мас. қазақтың алғашқы ханы Жәнібектің (XV ғ. «Алты атанға қос артып» атты толғауларын тудырып. бармақ шайнап бастан кешіріп отырмыз. енді бір тобында мақал-мәтел іспеттес. арнау. достық. «Қырында киік жайлаған». бауыздамай қаныңды ішетін» зұлым отаршылдарды шортан бейнесінде сипаттап. өркен жаю кезеңі жырлары өз атымен келіп жеткен Асан қайғы творчествосынан басталады. дидактикалық. көбінесе.

әдеби дамудың әр қилы даму көріністері секілді мұның да жаңа. ер жеткен оттай ыстық ата-мекенін сыртқы жаудан қорғаудан артық мақсат жоқ деп санап. көбінесе. сөйлесе қызыл тілдің шешені». үлгілі де өсиетті нақты көріністерден үлкен жинақтауларға ойысатынын көреміз. айқын мұратты сипаттау кейде жыраудың өз бейнесін өзі жасау талабымен ұштасып отырады. кіндік кескен атамекен мен туған елге деген махаббат. әрі ұтымды етіп жеткізу үшін. күрделі сипаттармен толысып. Асан қайғы жырларынан жалпы жыраулар поэзиясына тән белгісипаттардың мол ұшырасуы да заңды. Алайда. Доспамбет толғауларында осы сүйіспендік сарын бастан кешкен өз өмірін еске түсіру түрінде келіп. отаншылдық. жыраулар. алаң жұрт» атты белгілі толғауында атасы Сүйініш пен анасы Бозтуғанның бірі күйеу. олардың ел мен жерге деген әлгіндей сүйіспеншілігі де нақтылық мәнге ие болып отырады. Өзінен бұрынғы жырауларда бұл жалпылық мәннен жекелікке ауысып отыратын болса. адамның сезім күйін табиғат көріністерімен ұштастыра сипаттау әдебиетімізде бұрыннан бар. Мұндай өзінің елден ерек қасиеттерін кейде көтеріп. Мұның әдемі үлгілерін тұрмыс-салт жырлары мен лиро-эпикалық дастандардан да ұшыратамыз. кемелдену кезеңдері болатыны даусыз. Сондықтан осы ерекшелік Асан қайғы толғауларында өмірлік құбылыс пен адамдар арасындағы қатынасты бейнелеудің тұрақты тәсіліне айналды. Сөз болып отырған кезеңдегі жыраулар тобынан Қазтуған мен Доспамбет шығармаларын алып қарасақ. Рас. өскен ел. сезімдер үлкен серпінмен сипатталады. Доспамбет толғауларындағы секілді асқақ әуен. көбінесе. өз жерін беріле сүюдің әдемі үлгісі деуге тұрарлықтай асқақ жыр. Айталық. Көбінесе мұндай жинақтаулар жырау көздеген белгілі бір мақсатқа орай дәлелдеуге жатпайтындай ұлағатты шындық ретінде де ұсынылады. Бұл – өз елін. Айталық. сол қауіптің ызғарынан әлі де біржола құтылып кеткен жоқ. «қашағанның ұзын құрығы. бұларда кір жуып. Толғамы терең күрделі ойды мейлінше ұшқырлап әрі дәл. Қазтуған өзінің «Алаң да алаң. күнделікті өмірде жиі ұшырасатын танымал көрініс-құбылыстарды өзара салыстыру арқылы өз ойын орағыта жұмбақтап бейнелейтін болған. кейде бәсендете айту ара-тұра Шәлгез (Шалкиіз) жырларынан да . Асан творчествосында. керісінше. Жыраулар. Мұндай құбылыс біздің әдебиетімізде бұрын-соңды ұшыраса қоймаған жәйт. «буыршынның бұта шайнар азуы. бірі келін болып түскен құтты қонысы – айдынды Еділін еске алып тебірене толғайды. «айдаса қойдың көсемі. өз басынан кешкен әр алуан ерлік пен қиыншылық сәттерді өзара салыстыру арқылы ой екшегенде. Қазтуған жырау «мұздай үлкен көбелі екі шекесін» айтумен шектеліп қалмай. туған жерге деген ыстық махаббатпен өріледі. Жырау өзі есейіп. Ал.тәуелсіздікке ие болып отырса да. бүкіл күреске толы өмір жолын еске ала жырлайды. бидайықтың көл жайқаған жалғызы» екеніне дейін қалдырмай тәптіштеп суреттейді. қалайылаған қасты орданың сырығы». кешегі мен бүгінгі өмірді. өзінің «сұлтандайын жүрісті».

ұшырасады. Ол – әдебиетімізде енді ғана туып, орныға бастаған толғау
жанрының өркендеп дамуына ерекше үлес қосқан жырау.
Дәрісті бекіту сұрақтары:
1. Жыраулық поэзияның алғашқы өкілдері кімдер еді?
2. Қазақ сөз маржанын жинаушы Ш.Уәлиханов қандай пікір айтты?
3. Қазақ жырауларының сан ғасырлық шығармашылығын неше кезеңге
бөлеміз?
Әдебиеттер: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 9, 10, 11, 12, 13, 17,22, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30,
31, 32, 34, 35, 36.

ДӘРІС 15. АҚЫН ЖӘНЕ ЖЫРАУ.

Дәрістің мақсаты: Жыраулардың ақын, жыршылардан ерекшелігі неде
деген мәселелер айналасында әдеби теориялық ұғым
беру.
Тірек сөздер:Жырау, жыршы, ақын, эпос, жыр, толғау, толғаныс, толғану
т.б
Дәрістің жоспары:
1.Жыраулардың ақындардан өзіндік ерекшелігін түсіндіру.
2.Жырау деген кім , жыраулық өнер туралы түсінік беру.
3.Толғап-толғап сөйлеу, ғажайып шешендікке құрылған философиялықдидиактикалық толғаулар, даналық афоризімдер мен терең ойлы ақылнақыл, мақал-мәтелге құрылған сұлу да айшықты жыр жолдары
жыраулардың негізгі белгілері екеніне тоқталу.
4.Садақ оғынан да ұшқыр жырау сөздерінен небір хандар мен дұшпандарын тұқыртуы, олардың керегінде халық үшін қолына найзасын алуы,
дана кеудесінен сөз боранын боратып, ірі қоғам қайраткерлері,қабырғалы
би болғандықтары жайында сыр шерту.
5.”Қазақ” деген аты бар дербес әдебиетіміздің алдыңғы лебі-бүкіл түркі
халқына аты ерекше тараған дала ”абызы” сөз әулиесі-Асан Қайғы
жайынан мәлімет беру.
6.Жорық жыршысы,ірі эпик,әрі нәзік лирик Қазтуған жырау туралы
әңгімелей отырып, әсіресе оның ұлттық әшекейі анық,терең суреттеу
тәсілдері өте шебер жырлары-шындығында да дала поэзиясының,
жыраулықтың биік шыңы екеніне тоқталу.
Ақындық және жыраулық поэзияның өзіндік сипат-белгілерін бұлардың
өмір шындығын суреттеудегі көркемдік тәсілдері мен белгілі бір тарихи кезеңде
аренаға шыққан авторларының нақтылығынан, ғасырлар бойы өзара үзілмей
келе жатқан дәстүр жалғастығын танытатын стильдік ерекшеліктерінен де
көреміз. Дәл осы аталған поэзияның жазба әдебиетіміздің негізін қалаған ұлы
Абайға дейін де, одан кейін де қалыпты үлгілерден табиғаты өзгеше, жеке бір
өнімді арна болып дамып келгені де мәлім. Белгілі бір дәуір талабына орай ұлы
Абай бір кезде:
Шортанбай, Дулат пенен Бұқар жырау,
Өлеңі бірі – жамау, бірі – құрау.
Әттең, дүние-ай, сөз таныр кісі болса,
Кемшілігі әр жерде-ақ көрініп тұр-ау, –
деп, өзіне дейінгі бір топ ел ішінде аты белгілі ақын, жырауларды қатты сынға
алса да, олардың шығармаларын оқып білмеді, үйренбеді, яки бәрін бірдей
жалғыз шумақпен мансұқ, етті деудің өзі қазіргі әдебиет тарихы деңгейінен
қарағанда әрі орынсыз, әрі артық айтқандық болар еді.
Бірыңғай импровизация дәстүрінде туып, егіз бір арнадан нәр алып келген
сол ақындық поэзия мен жыраулық толғаулардың жырлайтын тақырыбы мен

жанрлық ішкі мүмкіндіктерінде де өзіндік елеулі өзгешеліктері бар. Ақындық
поэзияда тақырып ауқымының кеңдігіне қоса, сезімге құрылған лирикалық
сипат басым болып отырса, жыраулық толғауларда әлеуметтік өмірдің әр алуан
көріністері мен заман жағдайын сипаттайтындай ой-болжам, асқақ эпикалық
үнге көбірек мән беріледі. Осы ерекшеліктерді М.О.Әуезов кезінде дәл басып
танып: «Жырау демек, ақын деу емес. Жыраудың ақын атаулыдан, жыршыдан
бөлек өз жанры бар. Бұның сөз үлгісі, шығармасы – толғау. Жыраудың мақсаты,
міндеті – «не болса сол көңіл ашар», «әлдене» дерлік сөзді айту емес. Ол заман
сыны, мезгіл, дәуір болжалын, тарихи оқиғаның мазмұн бағасын сөз қылады.
Көбінесе әрі жырау, әрі би болады» — деп бағаласа, ақындық дарынның
ерекшелігін Е. Ысмайылов: «Ақын өмірдегі құбылысты, тарихи оқиғаны өзінің
ой-өрісі дәрежесінде таниды. Ақынның сезінуі, ол сезгенін қабылдауы шапшаң,
ол тез көріп, тез әсер ала біледі, алған әсерін ұғып, есіне сақтауы да күшті,
тұрақты. Ақын естігенінен гөрі, көзі көргенін тез сезіп, жылдам жырлап кетеді»,
– деп жазады.
Ақындық және жыраулық поэзияның табиғи өзгешеліктері мен оның
фольклорлық туындыларға қатысы, жазба әдебиетпен байланысы алғашқы
зерттеулерде жалпы әдеби процесті ашу және әдебиет тарихын қай ақын,
жыраудан бастау керек деген сол кездегі аса маңызды мәселелерге орай сөз
болып келді. Бұл проблема қазақ әдебиеті тарихына арналған көп томдық
еңбектер мен кейбір теориялық мәселелерге арналған жеке монографияларда да,
белгілі бір ақын, жыраулардың өмірі мен творчествосына арналған ғылыми
мақалалар мен орта мектеп оқулықтарында да үзбей әңгімеленді. Алайда, бізде
соңғы кезеңге дейін осы мәселеге арналған күрделі еңбектер болмай келді. Бұл
тұста, ең алдымен, М. Мағауиннің «Қобыз сарыны» атты кітабы мен
Қ.Сыдиықовтың «Ақын, жыраулар», Е. Тұрсыновтың «Қазақ ауыз әдебиетін
жасаушылардың байырғы өкілдері» деген зерттеулерін, Ә.Дербісәлиннің
«Дәстүр және жалғастық» атты монографиясы мен «Ерте дәуірдегі қазақ
әдебиеті» атты коллективтік еңбекті бөліп атауға болар еді.
М. Мағауин аталған зерттеуінде XV-XVIII ғасырларда жасаған ақын,
жыраулар творчествосын алғаш рет жеке алып арнайы қарастырумен қатар, сол
кітаптың «Ақын және жырау» деген соңғы тарауында бұл күрделі мәселені жыр
құрылысы (ұйқас, ырғақ, бунақ, тармақ, т.б.) ерекшеліктері тұрғысынан да
байыпты ашып талдайды. Ал, Е.Тұрсыновтың жоғарыда айтылған еңбегінде
қазақ ауыз әдебиеті үлгілерін сақтап таратушы, жасаушы ақын, жырау, сал, сері,
сыншылардың шығу тегі, типтік ерекшеліктері мен түп тамыры әлеуметтік,
қоғамдық аспектіде қарастырылса, Қ.Сыдиықов өз зерттеуінде жыраулық
дәстүрдің жалғасу жолдарына, оның бүгінгі дәуірдегі сипат, ерекшеліктеріне
зер салады.
«Жырау» деген термин өзіміздегі «жырлау», «жыр айту», «жырламақ»
сөзінен келіп шыққан. Мұның түп төркіні байырғы «жыр», «жыршы» деген
ұғымдармен өзара астасып жатыр. Бұл пікірді ұлы ойшыл ғалым Ш. Уәлиханов

мазмұн құрылысындағы айырмашылық белгілерін алғаш танып әңгімелеген кісінің бірі – Құрбанғали Халидұғлы.Будагов еңбектерімен қатар. Бұқар жыршының жыры (поэзиясы). көнені жырлаушы. бәрі қара сөзбен баяндалады.В. әсіресе. одан гөрі қисынға құрылған (қиыннан қиысқан) үш сөзден тұрады.Ахметов.Жирмунский. Бір жәйт: батырдың өмірі мен ерліктеріне қатысты оқығанын. X. өз жанынан шығарып айтатын дарын қасиеті бар деп санап: «Ақындардың бір бөлімін «жыршы» дейді. Уәлиханов пен В. «Жырламақ» етістігінің өзі белгілі бір әнәуенмен жырлау мағынасын білдіреді.және В.Радлов жырды шумақа бөлінбейтін импровизация. З. Шығармаларында айырмашылық бар. Е. Сонымен бірге өлеңнің алғашқы екі жолы түпкі мағынасына сай келе бермей.С. Дала жырларының бәрі де қобызда сүйемелдеу арқылы орындалады.Сүйіншәлиев. Қ. С. М. жырдың барлық жолы арналған тақырыптан ауытқымайды». Осыған ұқсас тұжырымдар өзге туыстас елдер әдебиетшілерінде де бар. Ә. қисын үшін де алынады.Мұқанов. Ол ақын мен жыршыны өлеңшілердей емес. жыр болса. ол қазақ жырының көнелік сипатын әңгімелегенде: «Қайсыбір жырларда көне түрік ұйқастарының заңдылық іздері сайрап жатыр. Жырдың мазмұны ертеде өткен батырдың өмірі мен ерлік істері туралы болып келеді. ал.Ысмайылов. Екінші айырмасы: ақындардың өлеңі жай мағыналы болып. Н. туып қалыптасқан.Марғұлан.Келімбетов. Тұрсынов. – дейді. Мысалы. – деп жазды.Ысмайылов. Ақын шығармасын «өлең» дейді. қайғылы жыр. Л. X. Н. Ш. Сөйтіп.Зарифов.Дербісәлин. алдын болжаушы (предсказатель) деп түсіндіреді. сондағы аллитерация. Ә. Ал. . Сондай-ақ. Бұлардан Е.Бердібаев. насихат мағыналы болып келеді және мысал сипаттас әсерлі болады. жоқтау деп жіктеп.Радлов. Ал.Әуезов. «жыр».Айымбетов зерттеулерінде де түгелдей мақұлданған. Радловтан бастап В.Марғұлан. жыршылардың сөзі мадақ. Асан атаның мақал сөздері және Абылай хан қайтыс болғандағы Бұқардың көңіл айтуы да жырға жатады. бүгінгі әдебиет зерттеушілері де бірауыздан қуаттайды. В. Рас. «Жырау» сөзі де осы ұғыммен терең астасып жатыр. батырлардың ерлік істерін дәріптеуге құрылатынын айта келіп: «Жыр дегеніміз – рапсодия. Бұлар да ақынға тең түседі.В.З. ал жыр поэма қаһарманы мен басты кейіпкерлерді сөйлету қажеттігі туған кезде ғана қолданылады». «жыршы» деген ұғымдар әдебиетімізде ерте кезеңдерде-ақ. В. олардың бір жолы төрт немесе одан да көп сөзден тұрады.Смирнова. Осы күнгі Құдабай ақынның айтып жүргені «өлең» делінеді. Ә. Р. ал жырауды – жыршы.Уәлиханов кезінде жырдың белгілі бір әуенмен қобыз сүйемелдеуі арқылы орындалып. Е. жыр мен жыраудың импровизация тарихында ең көне тип екендігі Ш. бұны. Қазақтағы жыр мен өлеңнің түр. Бұған өз жанынан шығарып айтуға мүмкіндігі бар әр алуан суырып салма ақындар жатқызылып келген. акростих және ішкі ұйқастар мен көне мәтелдерден айқын аңғаруға болады». – деп жазады.

қағидалы сөздер айтып отырған». қалың бұқара жол таба алмай тығырыққа тығылған екіталай ауыр сағаттарда ғана ақыл салып. «Жырау» сөзінің көне мағынасы эпостарда ғана сақталып қалған. Ал. – деп. жыраулар творчествосының өзіндік белгілері қандай.З. Ел құрметіне бөленген жырауларға жұрт болашағына қауіп төніп. кейінгі ұрпаққа сиқын бұзбай көрікті күйінде жетіп отырады. ұсақ салт жырлары жәй айтушылардан басталса. жыршысы ретінде өте қажетті тұстарда ғана болмаса. заман-дәуір. Ә. жаңа мағынасында қолданыла бастады». көбінесе.Тәжібаевтың: «Жырау – сөз жоқ ақын. жыраулық – ертеден келе жатқан халық поэзиясының үлкен бір дәстүрлі саласы». эпос профессионал жыраулардың үлесінде болған». – дейді. болжаулар. кеңес сұрайтын болған. Ақындығы күшті жыраулардың жалынды жырлары үнемі жаңғырып. халықтың көкейкесті арманының мұңшысы. бұлар табиғаты жағынан әдеби түрдің қайсысына жатады.Марғүлан: «Жырау ру басы ақсақал. . Болашақты барлап болжам айту – көреген де білгір жыраулардың поэтикалық өнерінің басты тәсілі болып саналған». – дейді. жыраулар эпикалық жырды бірден-бір жасаушылар болумен қатар. З. Ә. жыраулық дәстүрді әдебиетте орны бөлек. – деп ой түйсе. тебірене жыр толғайтын болған. жұрт қадірлейтін жырау атану мүмкін емес. Осы тұста Ә.Ысмайылов жыраулардың қоғамдық рөлін аса жоғары бағалай келіп: «Жыраулар өмірдің ұсақ мәселесіне аз араласып. Сонда ғана жыраулар халыққа күш-жігер беріп. Біз осыған орай жыраулық поэзияның Абай іргесін қалаған жазба әдебиетке келіп жалғасудағы тарихи үлесін елеулі деп айта аламыз. өткен мен келешек. алдын болжағыш. Бұл пікірді Ә. Ал.Марғұланның көрсетуінше. адамгершілік. Ал. сол жанрдың ғасырлар бойы жалғаса дамып. мұның жанрлық белгілері қандай деген тәрізді аса күрделі мәселелер әлі күнге дейін арнайы қарастырылып. тұрақтап ірге тебуіне де айтарлықтай еңбек сіңіріп келді. суырып салып жыр тудыра бермеген. көрегендік қасиеттерін де баса көрсетеді. жеке сала ретінде алып қарастырады. Олар өз жырларын қазақ халқының көне поэтикалық үлгісі – толғау арқылы айтып таратқан. өз шешімін әлі де толық таба қойған жоқ.Ахметов сияқты әдебиетшілер жыраулардың эпикалық жыр тудырудағы рөлімен қатар. болашақты болжап айтатын жеке профессионалдық топтың да ірі өкілдері. жақсылық пен жамандық жайында ойлар. – деп жазады. Ақын болмай. Бертін келе бұл ұғым өзгерген. білгір. Бұл айтылған пікірлердің жыраулық поэзияның табиғатын ашып танудағы мәні айрықша. Мұны эпостық кейіпкерге айналған Сыпыра бейнесінен анық аңғарамыз. Жыраулар импровизация дәстүрінің бірден-бір негізін қалаушылары ғана емес.Ахметов жыраудың әлеуметтік қызметін эпостық жырлармен байланыстыра қарап: «Жыраулар творчествосының жанрлық ерекшеліктері өзгеше. Дегенмен.Қоңыратбаев әрі қарай жалғастырып: «Ертегі. Е. қоғамдық өмірдің барысын. осы оқиғаның немен тынарын болжап.

22. 4. 12. 2. 34. 5. 28. 1. 25.Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. «Жырау» деген сөздің түп төркіні қайдан шыққан? 3. ТӘЖІРИБЕЛІК САБАҚТАРДЫҢ ҚЫСҚАША СИПАТТАМАСЫ. 26. 27. 6. алғашқы ширегіндегі қазақ жеріндегі тарихи оқиғалар. 13. 15. Сабақтың мақсаты: Тақырыпты студенттер қандай дәрежеде . 19.Ақын мен жыраудың айырмашылығы неде? Әдебиеттер: 1. 35. 9. 31. 24. 33. 3. Тәжірибелік сабақ: ХYIII ғ. 29. 30. 10. 17. 32. 11.Жыраулар деген кімдер? 2 .

мораль. 5. 28. 6. деректер.Қазтуғанды артындағы ұрпақтарының қадірлейтіні сонша.с. ұлттық тіл . алқакөл сұламаның басталуы 2. аз болса да ұлы жырау шығармаларының бір кішкене үзігінің бізге жеткені жайында. ізгілік. таза ұлттық рух. Ақтабан шұбырынды. 3. Туып өскен жері туралы. 22. әсіресе оның ұлттық әшекейі анық. 33. 35. 31. Әдістемелік нұсқау: Жорық жыршысы. оған қарсы күрес. түр жағынан баюы. 2. 9.жыраулықтың биік шыңы екеніне тоқталу. 19.меңгергеніне қарай бағалау. Әдебиеттер: 1. 13.) Әдістемелік нұсқау: Әдебиетте ғақлия толғаныстар. өмір мен өлім. 4. 4. 29. 34. Сабақ жоспары: 1.10.әрі нәзік лирик Қазтуған жырау туралы әңгімелей отырып.Әдебиеттің тақырыптық жағынан да тереңдеуі. 20.Қазтуғанға дейінгі жыраулардың аты жеткенмен.бағалау. 2.ірі эпик. 3. 3. толғауларының жетпегені туралы. 36. Ол туралы тарихи зерттеу.Жыраудың көшпенділер аристократиясынан шыққандығы. оның айбынды ұйымдастырушылары. отаншылдық. Сабақ жоспары: 1. 17. 5.Жоңғар басқыншылығы. 4. 12. патриоттық рухтың өрістеуі. суреттеу шеберлігі. 11. Мұрат ақын. 2. 15. Қиял байлығы. Қазтуған жырларының маңызы.Осы кезде әдеби өмірдің де жандана түсуі.с. этика. (Мысалы: дін. афористік. Әдебиетіміздің жанр.Тәжрибелік сабақ: Қазтуған жыраудың шығармашылығының зерттелуі. биік рух. т. мазмұн. 25. нақыл. «Қарға бойлы Қазтуған» атты толғау-поэмалар туралы. адамгершілік. терең суреттеу тәсілдері өте шебер жырлары–шындығында да дала поэзиясының. яғни жыраулар шығармашылығында күрес сарыны. 32. Сабақтың мақсаты: Қазтуған жыраудың шығармашылығының зерттелуін студенттер қандай дәрежеде меңгергенін тексеріп. 30. 26. 7. имандылық.Қазтуған жыраудың қолбасы батыр болған деген аңыздың шындыққа жақындығы. Мұрын жыраулар жырлаған «Қазтуған». 27. философиялық-дидактикалық үлгідегі жыраулар туындыларының көбеюі. 24.

Әдебиеттер: 1. 5. 6.28. 29. 36. «Жер үйек». әсіресе. 27. Асанның біраз өмірінің Қазанда хандық құрған Алтын Орда әміршілерінің бірі – Ұлұғ Мұхамед тұсында өтуі. 19. 21. 4.Асан қайғы есімінің барша қазақ халқына кеңінен таныс екендігі. 4.Ата тегі туралы нақты деректердің жоқтығы.тазалығы. 28. 9. 3. 22. «Ежен хан мен Асан». 34. 36. 31. Тәжірибелік сабақ:Доспамбет шығармашылығының зерттелуі.Асан толғауларының көркемдік ерекшелігі. 2. 5. 12. маңызы тәрбиелік орны. 11. 20. 32.оның зерттелуін. 31. 17. 3. толғауларының маңызын қандай дәрежеде меңгергенін тексеріп бағалау . 13. 15. шығармашылығы. 4.10. 3. 13. 29. 30. Ш. Әдістемелік нұсқау: «Тауарих хамсада» Шыңғыс хан кезіндегі Майқы бидің алтыншы ұрпағы деп келтірілуі. Әдебиеттер: 1. 22. 26. 17.Тәжірибелік сабақ: Асан қайғы жыраудың өмірі. 32. 9.Асан туралы аңыздарға қысқаша шолу. 27. 10. Асан туралы аңыздарға тоқталу. Сабақтың мақсаты: Студенттер Асан Қайғы жыраудың шығармаларын. 4.Әуезовтың.б. 2. ғалымдардың пікірлері жайлы. 34. жырау Асанмен аңыздағы Асанның ара жігін қандай дәрежеде меңгергеніне қарай бағалау.Уәлихановтың. Сабақ жоспары: 1. 25. 5. 15. 25. «Жер үйектің» халық арасында кеңінен таралуы.Асан қайғының халық арасында әулие ретінде құрмет тұтылуы. 30. 7.Асан қайғының шығармаларының зерттелуі жайлы 3.Сүйінішәлиевтің т. 35. 19. Қазтуған толғаулары-орта ғасырлық әдебиеттің алтын мұрасы-жыраулықтың тамаша үлгісі екендігі. Кейін қазақ ханы Жәнібек маңында болғаны Асан қайғы туралы М. . Х. 35. 24. 33. 33. Дәрістің мақсаты:Доспамбет шығармашылығының зерттелуін. 24. 6. 6. 11. 26. толғауларының маңызы. 12. 2.

«Алдаспан». 21. 7. 2.Османовтың 1883 ж. дидактикалық. «образцы народной литературы тюркских племен» еңбектерінде жариялануы туралы тоқталу. 8. «Бес ғасыр жырлайды» еңбектерінде басылған Доспамбет шығармаларын. 2. 28. 5 . 4. . шығармашылығының жиналып. 2.Сабақ жоспары: 1. 4. 35. М. 5.Толғауларының поэтикалық тілі. отаншылдық сарын.Шалкиіз поэзиясындағы сырлы. 10. толғауларының маңызына. Орынборда жарияланған «Шайыр.Шалкиіз поэзиясындағы жауынгерлік. 1967 ж. 36. 6. 32. өзіне арналған жырларына тоқталу.Доспамбет шығармаларының тілі.Бекмұхамедовтың Қазан қаласынан шыққан «Жақсыүгіт». Радловтың 1896 ж. Әдістемелік нұсқау:Доспамбет шығармалары деп есептеп жүрген туындылардың негізінен 1908 ж. 29. 22.Оның батыр қолбасы болуы жайындағы тарихи әңгімелерге тоқталуы. 3. 27. 17. баспадан шыққан «Ноғай уа құмық шиғырлары». 6. 12.Жыраулар ішінде оның тұңғыш рет орысшаға аударылуы (төңкеріске дейінгі оқиғалар). Сабақ жоспары: 1. 5. 25. шығармашылығына тоқталу. 30.Шалкиіздің өмірі. 4. Әдебиеттер: 1.Доспамбет туралы аңыз-әңгімелердің хикаяларының. 15. 34. дана афоризмдер мен көркем поэтикалық тіл. 24. Радлов сияқты ірі ғалымдарға белгілі болғаны. шығармаларына әдеби талдау» Сабақтың мақсаты: Шалкиіздің шығармаларының жиналып зерттелуін студенттер қандай дәрежеде меңгергендігін тексеріп бағалау. афористік толғаулардың көш басшысы. зерттелуі. 3. ерлік рух. яки қазақ ақындарының басты жырлары» кітаптарында жарық көруі.1982 ж.Тәжірибелік сабақ: Шалкиіз өмірі. Ғабдолла Мұштақтың (Ғұмар Қарашев) 1912 ж.М.Өмір сүрген уақытын зерттеуші ғалымдардың әр түрлі топшылаулары. 33. алдында басылған еңбектердегі шығармаларымен салыстыру. 26.Шалкиіз-қазақ әдебиетіндегі философиялық. 19. 3.Доспамбет жыраудың өмірі. шығармашылығы. 9.Шалкиіз-«шын мәнісіндегі жыраулық поэзияны жасаушы». «Ертедегі әдебиет нұсқалары». 5. 11. 13. 1971 ж. 31.

Шалкиіздің жыраулар ішінде еңсесі биік. 9. 6. пірі –көмейінен күмбірлеген жыр төгілген классикалық дәрежедегі жырау болғандығына тоқталу.Шығармашылығының маңызы. Жиембеттің тек жырау емес. 24. Ақын шығармашылығының төңкерістен кейін көп жылдар бойы партиялық талап пен саясаттың назарына іліккендігі. 36. 25. зерттелуі. 3. 11. 6. 2.9. ел басқарушы биі қызметін атқаруы. 33. 4. 3. ханға қарсы ащы дауысы. сөз құдіреті. 6. 27. яғни әскербасы батыры. 13. Еңсегей бойлы Ер Есімнің. Шешендігі.Өмірінің ақырығы кездерінде Жиембеттің қуғынға ұшырауы. 15.Әділетсіздікке.Қазақтардың ойраттарға қарсы күресі 5.Жиембеттің елге есімін кеңінен танытқан «Есімге арнаған толғауы екендігі». Ол туралы әр түрлі . Сондай-ақ Жиембеттің атын ескі шежірелер қорынан да кездестіруге болатыны. дала данасы. 30. 17. 29. 12. Әдістемелік нұсқау:Жиембет Бортоғашұлының Алшын руынан шығуы. 7. 10.Бізге жеткен өте аз мұрасының өзі-ақ Жиембеттің халқы үшін қолына найза да алғандығын. ел екендігі дәлелдейтіні. Әдебиеттер: 1. Тәжірибелік сабақ: Жиембет шығармаларының жиналып. 32.Жиембет өмір сүрген дәуір сипаты. Кіші жүздегі үлкен тірегі. 21. өткір үні. шығармашылығы. 31. дағыстандық Мұхамед Османовтың кітабында ерте кезде (1883 ж. Арғы атасыНоғайлыдан шыққан Алау батыр болғандығы. 4. 2. Жиембет туралы біршама деректердің барлығы.Жиембет жыраудың өмірі. 28. 19. Сабақ жоспары: 1. әскери ақсүйек отбасында дүниеге келуі. шыққан шыңы жоғары екендігіне.Қазақ әдебиеті тарихындағы оның алатын орны. Сабақтың мақсаты: Жиембет шығармаларының жиналып зерттелуін студенттер қандай дәрежеде меңгергендігін тексеріп бағалау. әділдігімен халқының әулиелерінің біріне айналған Сырым батырдың ұраны атасы Жиембет болғандығы. 34.Радловтың. сахара жұлдызы. Әдістемелік нұсқау:Шалкиіз шығармаларының В. 8. 26. батырлығы. 22.35. 5.) жарық көруі.

29. әрі ақылшы жырау болғандығы жайлы. 30.толғауларын студенттер қандай дәрежеде меңгергендігін тексеріп бағалау. 26. 5. 25. 36.35. 17. 6. 34. Тәжірибелік сабақ: Марғасқа жыраудың өмірінен мәлімет.М. 32. 31. зерттелуі. Сабақтың мақсаты:Ақтамберді шығармаларын. 6. 22. деректер. 11. 30. 5. 17. 19. 3. 32. 33. 21. 15. 4. 31.Біздің заманымызға жеткен Марғасқа жыраудың «Ей. 11. 27. . Әдебиеттер: 1.35. 21. Сабақ жоспары: 1. 2. 34. 19. 9. Сабақтың мақсаты:Марғасқа жыраудың шығармаларының жиналып зерттелуін. Тәжірибелік сабақ: Ақтамберді жыраудың шығармаларының жиналып. 7. 36. 22. 8. 13. 26. Әдебиеттер: 1. 2.Толғауларына әдеби талдау. Әдістемелік нұсқау:Марғасқаның ел аузында «бүтін билікке Төле би жеткен. толғауларына әдеби талдау. 24. 10.Көпеевтің «Ел аузынан жинаған әдебиет үлгілері» атты қолжазбасындағы Марғасқа жырау туралы айтылғандарға тоқталуы. 24. 10. 33. 9. Сондай-ақ. 28. «Қол аяғым бұғауда» өлеңінің жыраудың хандардан көрген зәбірін дәлелдейтіні. бүтін хандыққа Есім хан жеткен»! – деп атаққа шыққан Еңсегей бойлы Ер Есімнің тұсында өмір сүргендігі. 14. 4. 25. 12. жерінен қуылғандығын дәлелдейтіні. 13. шығармашылығының зерттелуі. «Басы саудың түгел-дүр» толғауының Жиембеттің өз елі.әңгімелер. 29. 28.Марғасқа жыраудың өміріне тоқталу.Марғасқа жырау Есім ханның әрі батыры. 5. 12. Қатағанның хан Тұрсын» жырының шығу тарихы. шығармаларының жиналып зерттелуін студенттер қандай дәрежеде меңгергендігін тексеріп бағалау. 27. 3. 2. 4. 3.

әрі батырлығымен халық арасында өте бетті. Тәжірибелік сабақ:Тәтіқара ақынның шығармашылығының жиналып. 31. кедей ортада туып өсуі. әрі төгілмелі жырау болғандығы туралы мәлімет. 3. зерттелуі. көне қазақ поэзиясы тоқталу.Ақтамберді толғауларының қайнар көзі-Шалкиіз. зерттелуі. Сабақтың мақсаты: Тәтіқара ақынның шығармаларын. 34. 2. батырлыққа шақырған жауынгер екендігіне ерекше назар аудар. 25. 29. Доспамбет сияқты өзінен бұрынғы аталар мұрасының заңды жалғасы. күреңді мінгені”. 26. 22. 10. еркіндікті.35. Орташа. Ерте есеюіне сол кездегі жаугершілік заманның да әсері екеніне кеңірек тоқталу.Ақтамберді жыраудың шығармаларының жиналып. 30. 5.) тарихи оқиғалардың бел ортасында жүріп азаттықты. Өте жастай өлең шығаруы. Әдістемелік нұсқау:Жырау ұрпақтары қазір де Семей облысында тұратындығы.Өмірін түсіндіру барысында өлеңдерін дәлел ретінде пайдалану. беделді болғандығы туралы түсінік.Ақтамбердінің бейіті Семей облысы.28. 27. 4. Жыраудың 93 жасында қайтыс болуынан мәлімет. халықын жаудан қорғаушы жырау. 36. әрі балуан. 3. шығармаларының жиналып зерттелуін студенттер қандай дәрежеде меңгергендігін тексеріп бағалау. 4. 17. . әскербасы батыры.Ақтамбердінің жай жырау емес. Абай ауданының Жүрек Жота төбесінің басында екендігінен хабар беру. 33. солардың айтқан деректері. 19. 6. Әдебиеттер: 1. 11. 32. жортуыл жыршысы. әрі “Тауарих хамса” бойынша Ақтамберді Сарыұлының атақты Қаракерей Қабанбаймен бірге Найманның бір көсемі. 9. 6.Ақтамберді елін. 15.Сабақ жоспары: 1. (Орта Азия хандықтары. 9. 12. 5. 13. халық үшін “күлдір-күлдір кісінетіп. қалмақтармен соғыстар. 24. 2. 21. ерлікке.

2. 3. басқыншыларға қарсы халықты ұрысқа шақырушы жауынгер ақын. 4. Абылай сарбаздарына қауып төнгенде. 3. 17. Тәжірибелік сабақ: Үмбетей жыраудың өмірі. 5. Шыққан тегі: Уақ ішіндегі Қалмақ болғандығы туралы әңгімелеу. асыра ұлғайта мақтау. 13. бірбет. 25.Оның өз заманының ең көрнекті. 32. 34. яғни ақыны болғандығы. 10. 6. 22.Тәтіқараның азаттық үшін күрес ұраншысы. 24.28. Әдістемелік нұсқау: Ақын есімінің әсіресе 1756 жылы қазақ жеріне басқыншылықпен кірген Цин үкметіне қарсы күрестеерекше танылуы. ең алдыңғы қатарлы жыршысы. ә)Ер Жабай – «Найзасының ұшына жау мінгізген». шығармашылығының зерттелуі. б)дәріптеу. жігер беру. 31. шығармаларының жиналып зерттелуін студенттер . 9. ең қуатты.Ақындығымен қоса ер жүректілігі. 4.Сабақ жоспары: 1. Шығармашылығына талдау: “Қамыстың басы майда.Тәтіқара жайында таралған әр түрлі аңыздарға шолу. 7.Аблайдың жауынгершілікке аттанғанда жанынын тастамайтын сенімді серігі. түбі сайда”. Өлеңнің шығу тарихына назар аудар. Сабақтың мақсаты: Үмбетей жыраудың шығармаларын. намыс қайрау мақсатында туғандығы. Әдебиеттер: 1. 29. 11. 10. 12.Ұлы Шоқанның Тәтіқара жырларына назар аударуы. оның сарбазшысына дем берушісі болғандығы. 19.27. қайсар болғандығы. 36. баға беруі. “жортуыл кернейшісі” екендігі. 6.Абылай заманындағы әр батырға сипаттама. 2. 33. 21.35. а )Жәнібек – «болат найза».

Үмбетейге әкесінің әсері. 30. халқының бай музыкасын да жетік білуі. 28. 36. 27. өлең жолдарының көбіне үш буыннан тұруы. шығармашылығы. Сабақ жоспары: . Әдістемелік нұсқау: Үмбетейдің жырлаулық атын ерекше елге танытқан атақты батырлар туралы толғаған жырлары жайында. 17. абыз іспеттес болуы. 35. 34. 21.жасынан ән-жыр. 3. сөз өнеріне еліктеп өсуі.Үмбетей жырларының аса көркем келуі. Әсіресе. 9. 24. 2. Әдебиеттер: 1.Жыраудың Бұқармен дос-жаран болуы. шығармаларының жиналып зерттелуін студенттер қандай дәрежеде меңгергендігін тексеріп бағалау.қандай дәрежеде меңгергендігін тексеріп бағалау. Сабақ жоспары: 1. 11.. 7. 33. 29. 4.Үмбетей жырларының басты ерекшелігі философиялық-дидактикалық мәнінде екендігі. 6. 10. 26. 3. 5. қобызы болуы.Үмбетейдің 1706-1778 жылдар шамасында өмір сүруі туралы болжамдар. құрметтеуі. Сабақтың мақсаты: Бұқар жыраудың шығармаларын. 4. ғалымдар жазғандай. Бұқардың қатынына байланысты айтқан жыры сақталған. 32. 13. Тәжірибелік сабақ: Бұқар жыраудың өмірі.Үмбетейдің Абылай заманындағы ел қорғаған халық батырлары туралы мадақ толғауларды шығарушылардың басы болғандығы. Әкесі Тілеудің шежіре.халықтың сөз өнерін ерекше меңгеруі. Қаһармандық жырларды. 12. 25. 19. 5. 11. 22.Абылайды да ерекше дәріптеуі. халық әдебиетінің әсері. 2. 31. шешендік сөздерді. ХVIII ғасырдың 70 жылдарында шығарған Бөгенбай атына байланысты толғаулары жырау есімін әдебиетімізге мәңгі қалдырғаны туралы сөз қозғалуы. 6.

6. Оның жырау шығармашылығына әсері.28. 12. 17. 24. Халық поэзиясының тұнығын жинап. даналық ақылойы. Қоғамдық мәселелерге атсалысуы. 25. 3. 34. ақындық интуиция. 9.1. 31.35. оның ішінде Төртуыл. 33. 22.Мұхаметханов пен М. 21. 4. Тәжірибелік сабақ: Көтеш ақынның өмірі. афористік мәні. 4. патшаның отарлау істерін ерте түсінуі. 26. 19. 30. Әдебиеттер: 1. 5.Потаниннің Бұқардың біраз өлендерін жинастыруы. оған қарсы болуы.Бұқар өмір сүрген мерзім тынысы. 1668-1781 жылдары өмір сүрген деген болжам. Қоржас екендігі. Аюбтың сабыры. “Таң” журналында кейбір өлеңдерінің шығуы. аумалы-төкпелі заманда ел бірлігін жырлап. қабырғалы биі болуы. 10. Оның Бұқар туралы “Бұл кісінің сөзін түгел жазамын дегенге: Нұхтың өмірі. Бұқар поэзиясының көтерген тақырып жағынаң әр алуандығы. бойына сіңіре отырып.Бұқар шығармашылығын жинастырған атақты Мәшһүр Жүсіп жайында сөз қозғау. 12. Бұқардың ел бірлігі.Ата тегі Арғын. 27. “көмекей әулие атануы”. тек жырлай береді” екен деген аңыздар. 36. шығармашылығы. Аполатонның ақылы керек” деген сөзі. 29. 6. 2. даналық. 15. . өзінен кейінгі басталар жаңа поэзиясының да кейбір белгілерінің негізін салуы. татулығын жырлай отырып. 32.Бұқар шығармашылығының зерттелінуі. шығармаларының жиналып зерттелуін студенттер қандай дәрежеде меңгергендігін тексеріп бағалау. Бұқар поэзиясының философиялық тереңдігі. тарихи оқиғалар.Шоқанның Бұқардың Абылай туралы екі өлеңін орысшалап хатқа түсіруі.“Бұқар қара сөз білмейді. халқы алдында үлкен қызмет атқаруы. Қ. Абылайдың алдында беделді. 2. 3. Сабақтың мақсаты: Көтеш ақынның шығармаларын. Г. С. тіпті “Еуропалық лирикаға” жақындау өлең жолдарымен қазақ әдебиетінің алтын қорынан алатын орны. 13. Қ. “Тауарих хамсада”.Жұмалиев.б зерттеулері жайынан мәлімет.Мұқанов. Әдістемелік нұсқау: Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің еңбегі. 11.Мағауин.Бұқардың Тәуке ханға. поэтикалық тілімен. т.Бұқардың 18ғасырдағы қазақ әдебиетінің ең көрнекті өкілі болғандығы. Абылай ханға қызмет көрсетуі. 5.

Әдістемелік нұсқау:Мәшһүр Жүсіптің Көтеш шығармаларының жинақталуында атқарған істері (Мәшһүр Жүсіп туралы әңгімелей кету. 7. шығармаларының жиналып зерттелуін студенттер қандай дәрежеде меңгергендігін тексеріп бағалау.Көтеш шығармаларының жинақталуы. 10. 26. 5. 32. күшті ақын екендігі. 6. 3. “Көтеш-кез келген нәрсені өлеңге айналдыра алатын ақын және күй талғамайтын жүйрік” – деді Әдебиеттер: 1. 31. 2. 12. 5. 6.Көтештің өзі шыққан тегінең де кедей. 19. 29.Бала кезінен ақын ретінде елге атының кең жайылуы. 2. бағасы.28. . 4.) Көтештің қолмақол өлеңдер шығаратын жүйрік ақын. 27. өмірінің соңғы кезеңі туралы деректер.Ол туралы халық арасындағы аңыз (“Абылай. шығармашылығы. Ботақанды сен өлтірдің” деген өлеңге қараңыз). 21.Көтештің Арғын. 8. Көтеш шығармашылығы туралы профессор Ысмайыловтың пікірі. оның ішінде Сүйіндіктен тарайтыны. 22. Сабақтың мақсаты: Шал ақынның шығармаларын. 24. 36. 9.Көтештің суырып-салма ақын екендігі. 11. Өлім. 13.Сондай-ақ бізге жеткен өлендері туралы әңгіме-аңыздар.Шығармашылығын талдау. 4. өзінің де кедей болғандығы жөніндегі деректер. әрі таза қазақ түсінігіндегі ақын. 3. 13.әсіресе Абылай хан алдында көзге түсуі. 25. 33. Тәжірибелік сабақ: Шал ақын өмірі.17. ХVIII ғасырдағы қазақ әдебиетіндегі алатын орыны.Сабақ жоспары: 1.

Сергеев ауданында тұратындығы. 11. Шалдың Шоқан Уалихановтың айтуы. Сондай-ақ. Орынбор губернаторының А. 5. 14 . дамыған ұлт әдебиетінің ғажап көркемдік құбылысы екендігін студенттер қандай дәрежеде меңгергендігін тексеріп. Шалдың 15 жастан “ақын” ретінде аты шығуы. өлеңдеріндегі ақылнақыл. 24. Ғалымдар болжауы бойынша оның 1748-1819 жылдары өмір сүргендігі туралы деректер. 9. 7. Әдістемелік нұсқау: Шалдың қақтығыс өлендері (айтыс үлгісі). 13. 2. 34. Шал импровизатор. 27. “Жігіт пен Шал”.35.Давыдовқа берген жарлығыда Құлекеңнің беделді батыр екендігін. оған жақсы қарым-қатынас жасау керектігін ескертілуі. “Шал мен қыз”.28. 12. қуатты ақын болғандығы”. Әдебиеттер: 1. Шалдың ұрпақтарының бірі белгілі ақын Нұржан Наушабаев екендігі. .Ақын шыққан орта: Анасының Үйсін Төле бидің қызы екендігі. Сабақтың мақсаты:Жыраулық поэзияның ғасырлар бойы қалыптасып. 3.17. 26.Орыс үкіметімен достық қарым-қатынасы.Сабақ жоспары: 1. 2. 30. 31. “Шалдың – өз дәуірінің даналығын бойына сіңірген кең тынысты. 6. 32. 21. 25. бағалауы бойынша “Қазақ халқын құраған рулар жайлы тамаша эпос жасаған адам”. жамандықты жерлеуі. Шал шығармашылығында өзіндік мәні көрінген лирикалық поэзисының да кезігуі. Құлекеңнің ұрпақтары қазір де Солтүстік Қазақстанда. 10. 29. “Шал мен кемпір” тоқтал. 22. бағалау. үлгі айтудың басымдылығы. төкпен ақын. 6. 3. 4. 4. 5.Тәжірибелік сабақ:Жыраулық поэзияның даму жолдары. оның жақсылықты ту етіп көтеруі. 19.

2. . т.б туралы да хабардар ету. 10.22. жеке адамдарға арналған өткір эпиграммаларының әдебиетіміздегі орнына тоқталу. 15. 3. Б. М. 5. 3. 9. Мысалы: Шоқанның айтқандарынан бастап. 24. Қ.Поэзияның көрнекті өкілдері Шал мен Көтеш ақын жырларының негізгі сарыны-дін. 12. дүние туралы философиялық-дидактикалық үлгідегі туындылары. 17.Сабақ жоспары: 1.Жыраулармен қоса ХVIII ғасырдағы ақындар поэзиясы туралы да сөз қозғау. 4. Әдебиеттер: 1.Жыраулар шығармашылығын сөз еткенде олардың көптеген толғауларының бізге жетпегені.Жырау толғауларын бізге жеткізуші ақындар туралы да сөз қозғау. М. аша түсуді керек ететін тұстары бар екендігін түсіндіру.28. Е.32. 6. Сабақтың мақсаты:Жыраулардың ақын.Жұмалив. 36. 26. Ысмайлов. 5.35. 30. 2.Өмір. 11.Марғұлан. 29. Ә.толғаулардың мәні не деген мәселелерді туденттер қандай дәрежеде меңгергендігін тексеріп. Тәжірибелік сабақ: Ақын және жырау. мораль тақырыптар екендігі. 27. Радлов (“Образцы народной литературы северных тюркских племен”) “Тауарих хамса” кітабының авторы Құрманғали Хамитұлы.Жыраулар шығармашылығы әлі де зерттеуді. 31. 4. этика. 6. Кенжебаев. 13. анықтауды керек ететінін әңгімелеу. Әдістемелік нұсқау: Олардың туындыларын зерттеуші ғалымдар жайында әңгімелеу. жеткендерінің өзі де текстологиялық жағынан әлі де дәлелдей түсуді. жыршылардан ерекшелігі неде. В.Әуезов. 34. 25.Мағауин. бағалау.

ғажайып шешендікке құрылған философиялық-дидиактикалық толғаулар. 32.Дербес әдебиетіміздің алдыңғы лебі-бүкіл түркі халқына аты ерекше тараған дала . 17. 3.» өз заманының терең ойшылы Асан Қайғы. 19. 13. 25.» сөз . 4. 26. 11. 4. 2. 2.Жырау деген кім. ірі эпик. «әулиесі. 30. Садақ оғынан да ұшқыр жырау сөздерінең небір хандар мен дұшпандарын тұқыртуы. жыраулықтың биік шыңы екеніне тоқталу. импровизацияның “ат басындай алтыны” мәңгіге жылтырап жатқан ұлы мұра-жыраулардың негізгі белгілер екеніне тоқталу. 6. дана кеудесінен сөз боранын боратып.Жорық жыршысы. ірі қоғам қайраткерлері. 9. мақалмәтелге құрылған сұлу да айшықты жыр жолдары. жыраулық өнер туралы түсінік беру. 12. 24. . олардың керегінде халық үшін қолына найзасын алуы. 31. «абызы. 10. 15.35. 33.Жыраулардың ақындардан өзіндік ерекшелігін түсіндіру. 3. Әдістемелік нұсқау:Толғап-толғап сөйлеу. 27. қабырғалы би болғандықтары жайында сыр шерту. Әдебиеттер: 1. 22. 34. даналық афоризімдер мен терең ойлы ақыл-нақыл.Сабақ жоспары: 1. әрі нәзік лирик Қазтуғанның өте шебер жырлары дала поэзиясының. 29.28. 5.

. тарихи көнерген мағынасы түсініксіз сөздер...осы эссе деген термин сөзге сүйене отырып шығарма-эссе жазу керек.. ……………………. іргесінің нығаюына қосқан үлестеріне тоқталу. 3. көркем әдебиеттің жанры.. Үлгі: Түсініксіз сөздер 1.. Әдістемелік нұсқау: Студент кез келген бір жырауға өз атынан .тың болжамдар мен түйіндеулерге құрылатын философияның.. Әдістемелік нұсқау: 1. СОБӨЖ. Өз малын кізнеген Түсіндірмесі 1.. /толғау эссе жазу/ Өздік жұмысының мақсаты: Студенттерді шығарма./текстологиялық талдау/ Өздік жұмысының мақсаты:Өздік жұмыстарында түсіндірмелі сөздіктерді. 4.СОБӨЖ.. . саяси қызметтердің әдебиет тарихынан алатын орындарын сөз ету..Жыраулар толғауларындағы архайзм. Мұсылманның баласы 2..Қоғамдық. . «Жырау және тарих» ғылыми сипатттағы мақала әзірлеу. Өздік жұмысының мақсаты:Студенттерді мақала жазуға баулу... …………………….«. фразеологиялық сөздіктерді пайдаландыру барысында қазақ тіл білімінен алған білімдерін тереңдете түсу....«Халқымыздың ұлы ұландары» жыраулар шығармашылығында.. 3. Эссе-тұрақталған. 3..... 2.. Пұсырман баласы 2.. Жауабы жамшыдай 3. Ақре тау 4.Жыраулардың тарихтан алатын орны қандай 2.СТУДЕНТТЕРДІҢ ОҚЫТУШЫНЫҢ БАСШЫЛЫҒЫМЕН ОРЫНДАЙТЫН ЖҰМЫС ШЕҢБЕРІНДЕГІ ТАПСЫРМАЛАР. қалыптасқан тұжырымдарға жаңа қырынан қарап.әрі дағдыдан...әдеби сынның. эстетиканың..эссе жазуға баулу. 1.СОБӨЖ. көне соқпақтардан бөлек...публицистиканың.Жыраулардың қазақ хандығының дамып..... әдеттен.өзінше толғап..

Әдістемелік нұсқау: 1.Жыраулар поэзиясында кездесетін метонимия мен синекдоханы тауып салыстыру. 2. мен айтпасам білмейсің». Бұлардың бәрі . Қ. 5.Ысқақов. 3. трагедиялық.1974-1986.с. Үлгі: Мысалы: Арабы торым өзіңсің. \картотека\ Өздік жұмысының мақсаты: Студенттер өздерінің әдебиет теориясынан алған білімдерін шыңдай түсу үшін қажет. Мысалы: Асанның «Ай.1968. Жыраулар поэзиясында кездесетін образдарға тән нышан – элементтерге.1-10том.. Алдаспаным өзіңсің.Жыраулар поэзиясында кездесетін теңеулердің жасалу жолдарына көңіл аударыңыз. Алматы: Ғылым.с.. Құрастырған А. Бас редакторы.т. \картотека\ Өздік жұмысының мақсаты:Студенттер өздерінің әдебиет теориясынан алған білімдерін шыңдай түсу үшін қажет. СОБӨЖ.. Алматы: Ғылым. « Жыраулар поэзиясында кездесетін троптың түрлерін теру.Жұмалиев айтқан бес түрлі жолмен жасалатын метафора түрлерін жыраулар поэзиясынан табу. романтикалық образдарға тән нышан – элементтер көптеп кездеседі.геройлық. Бұқардың «Атаңды білмес құл едің» деп басталатын шумақтарында сатиралық образ детальдары елес береді соған көңіл аударыңыз. сатиралық. СОБӨЖ. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі.метафора. жыраулардың бейнелеу әдістерінде юморлық. .Қазақ дәстүрлі мәдениетінің энциклопедиялық сөздігі. А. 4 . Сен –Сұңқарсың .. 3. А... Сен –Алтынсың ..1997. хан.Әдістемелік нұсқау: 1. Абай тілі сөздігі.Құралұлы. 2. Сен –Сұлтансың . Әдістемелік нұсқау: Ақын.

. Сондықтан «Ғылымым жұрттан асты деп. Сондықтан да «Еділ бол да. «Артық үшін айтысып. СОБӨЖ. Әдістемелік нұсқау: 1.. Мысалы. достарыңмен санаспа». 7.Ақтамберді жырау.Жыраулар поэзиясын батырлар жырымен салыстыр.с. » т. шыққан тауы атақ – даңқы емес. бейбітшілік жер жүзіне ең керекті дүниелер. ең алдымен адамгершілігі. жас ұрпақ.Жыраулар поэзиясы және батырлар жыры/реферат13-15 бет/ Өздік жұмысының мақсаты: Ауыз әдебиетімен хандық дәуір әдебиетінің арасындағы байланысқа студент назарын аудару. \хат үлгісіндегі толғау-эссе\ Өздік жұмысының мақсаты: Студенттердің тіл байлығын дамыта түсу. халқына қызмет етуінде болмақ.Ақтамберді мен Шалкиіз жыраулардың шығармаларын ақындар поэзиясымен салыстыру. 2. кеңессіз сөз бастама.с Ескерту: Аманат хатта – жыраулардың өз толғауларынан мысалдар көп алынулары керек../7/а Жолбарыстай /шұбарды /7/в Таңдап /мінер ме/ екенбіз? /8/б . ешкіменнен ұрыспа. Өздік жұмысының мақсаты:Жыраулар поэзиясының ақын поэзиясынан айырмашылығын. Бәрі тұйғын табылмас». 8. өзіне тән ерекшелігін дәлелдету./б/а Аш күзендей /бүгілтіп.Жыраулар поэзиясымен батырлар жырының арсындағы үндестікке назар аудар. Адамның адамдығы мінген тағы. Әдістемелік нұсқау:Асанның хаты.. Жайық бол..» Адам күні адаммен – достық. “Күлдір де күлдір / кісінетіп / /9/а Күреңді /мінер ме/ екенбіз..6. Үлгі: 1./9/б Күдеріден /бау тағып /7/ а Ақ кіреуке /киер ме екенбіз? /10/б Ор қояндай /жүгінтіп. Есті көрсең кем деме.\әдеби талдау\. «Уа.СОБӨЖ. Жыраулар атынан болашақ ұрпаққа хат-аманат жазу.СОБӨЖ.

2. а/11/ Адамға зияным жоқ жүрген жанмын.Үмбетейдің жеке адамдарға арнау жырларына қарап отырып жазу \.тармақтарында жүйе көбіне сақталмайды соған көңіл аударыңыз. 9. 2. «Бәкеге».СОБӨЖ. «Бұқарға». б/12/ Өзім сұңқар. оның шығармашылық ерекшеліктеріне назар аудар. 3.т. қандай жағдайда.с. рифманың өзіндік ерекшелігін сарала.Біржан сал Баласы Қожағұлдың Біржан салмын. а/11 Әдістемелік нұсқау: 1.с.шығарма-эссе\ Өздік жұмысының мақсаты: Студенттерді жазу жұмыстарына төселдіру.\ Өздік жұмысының мақсаты: Студенттерді өз бетімен ізденуге жол ашу. «Қабанбайға».Жыраулар поэзиясының тарихтағы орны. «Жыраулар сөзі тарих шежіресі». \реферат. арнау өлеңдері бар. Әдістемелік нұсқау: 1. неге шығарғанына тоқталу.Жыраудың адам психологиясы . 2. «Бекболат биге». әдебиеттегі орнына тоқтал. «Ақтамберді». өзіне тән ерекшеліктерін дәлелде. . өзім сал кімге зармын. ғылыми материалдармен жұмыс жасауға баулу.әр түрлі болып келеді.мінезін ашып көрсетудегі шеберлігіне назар аудару керек.Ұйқас түрлері. а/11/ Қасыңа мені сендер неге алмайсың. СОБӨЖ. Мысалы Үмбетейдің «Жауқашарға». «Жырау»деген кім. Әдістемелік нұсқау: 1.Жыраулар поэзиясының ақын поэзиясынан айырмашылығы.Шумақ пен буын саны жырауларда өзгеріп отырады. 3.Басқа жырауларда арнау өлеңдер бар ма екен? Бар болса солармен салыстыру.Міне осы арнау өлеңдерін қашан. 10.

Жыраулар тоғауларына зер сала отырып. Әдістемелік нұсқау: 1.\ Өздік жұмысының мақсаты: Теориядан алған білімдерін шыңдай түсу. Әдістемелік нұсқау: 1. Күреңді мінер күн қайда?” (61. Үлгі: Ақтамберді.семинар сабақтардың ғылыми мәнін арттыру. /реферат/ Өздік жұмысының мақсаты:Дәріс. Ақ кіреуке киер ме екенбіз. Күмбір. жырауларда қайталау неге кезігеді? 3.Сол заман үшін Бұқар шығармашылығының маңызы. СОБӨЖ.Абылай ханның сол заманның жырауы Бұқар шығармашылығына әсері.Абылай портреті Бұқар шығармаларында қалай ашылғандығына назар аудар.«Жыраулар поэзиясын салыстыру»/картотека. 4. .Өзіңше қалай ойлайсың. күмбір кісінетіп. 3. Доспамбет. халықты Абылайдың саясатын қолдауға шақыруы.Тапқан қайталаулардың ең алғашқы негізі қай жыраудікі дер едің? 4.Бұқар шығармашылығының мәні – ел бірлігі. Күреңді мінер ме екенбіз ».11. СОБӨЖ. 6.бет.Абылай ханның халық тарихынан алатын орны.қайталанып келетін өлең жолдарын табу. достықты үндеуі. студенттердің қабілетін дамытып. ғылыми жұмысқа жетелеу. «Бес ғасыр жырлайды I том) Күдеріден бау тағып. 12. күдір кісінетіп. 2. «Күдір де. 5. «Күдеріден бау тағып Кіреуке киер ме екенбіз?»33 б.Ойыңды нақты мысалдар мен дәлелде.Бұқар ел бірлігінің жыршысы екендігі. Бұқар толғауларындағы Абылай мен тарихи Абылай (тарих және көркемдік шындық). 2. 64 бет.

пәлсапалық толғаныстарды қай ақын қалай қолданған салыстырып талда.Сондай-ақ.б. 3. бағасы.ал бұл күндері көне сөз «архаизм» қатарына жататын сөздер. маңызы не екеніне тоқталу. Тәтіқара ақындардың шығармаларын. замандастарының ойлары. Әдістемелік нұсқау: 1. айтқандарынан үзінділер келтір. көркемдік әлемі.Шешендік оралымдар. Әдістемелік нұсқау: 1. \картотека\ Өздік жұмысының мақсаты:Жыраулар поэзиясындағы кездесетін көнерген сөздердің мағынасын ажырата білу. 14. Доспамбетте»кірмембес ауыр қол».өнеге өсиеттің молдығына назар аудару. Көтеш. Өздік жұмысының мақсаты: Шығарманы әдеби талдауға баулу. Доспамбет. СОБӨЖ. 3. СОБӨЖ.Ақындар толғауларының ерекшелігіне. Қазтуған жыраулардың шығармаларындағы архаизмдер. 2. Әдістемелік нұсқау: 15-18ғасырлардағы ақын жыраулар тілінде ерекше көзге түсетін сала – архаизмдер.СОБӨЖ. 15.Жыраулар шығармашылығына тән ақыл –нақыл. «сақсырым толды қаныма» т.Жыраулар мұрасының қазақ халқының елдік тарихындағы ролі. /талдау/. тіркестердің кездесуі.олар туралы ғалымдар пікірі.Жыраулар шығармашылығы – өз заманының тарихи шежіресі екендігіне тоқтал. «ашалай шалың ақталап»деген тіркестер кездессе. Мысалы: Шалкиіздегі «әбсінде ғалым жиылып». . Шал. 4. Ерте кездерде өмір көріністерін бейнелеуге қызмет еткен.Шалкиіз. «Жыраулар мұрасы және қазақ халқының елдік тарихы» /реферат 13-15 бет көлемінде/ Өздік жұмысының мақсаты: Ғылыми материалдармен жұмыс жасауға төселдіру.13.

СӨЖ. тыныс-тіршілігі. Өздік жұмысының мақсаты: Студенттердің –тарихи тақырыпқа арналған шығармадағы көркемдік көрініске. А. 5. 1. Әдістемелік нұсқау: 1. А. Өлең жаттау – Орфоэфиялық нормаға сай мәнерлеп. Өздік жұмысының мақсаты: Мәнерлеп оқуға үйрету. болған уақиғаларға сол заманда өмір сүрген тұлғалардың арқау болатындығына назарыларын аудару. оқиға желісінің ХVІ ғасыр аяғы мен ХVІІ ғасырдың бас кезіндегі Қазақ ордасы мен Ресей арасындағы қарым-қатынасқа құрылуы. Ай.. 2. 1991ж. заман-ай.СТУДЕНТТЕРДІҢ ӨЗ БЕТІМЕН ОРЫНДАЙТЫН ЖҰМЫСЫ ШЕҢБЕРІНДЕГІ ТАПСЫРМАЛАР. «2000 жылдық дала жыры». Ақберен. 1 том. 2000ж. II.. 1984ж. Алқаласа әлеумет. Қазанғап Байболұлы. тарихи шындыққа қоғамдық өмірдегі нақтылы құбылыстарға. Жазушы. Тарихи романдарды оқу. Мұхтар Мағауиннің «Аласапыран» романының «Қазақ даласы. I. Бес ғасыр жырлайды А. Ібір–Сібір жұрты» бөлімдері... тек қазақ қана емес. \ауызша\ Әдістемелік нұсқау: Диалогияда осыдан бес ғасыр бұрынғы тарихи оқиғалардың қамтылуы. нақышына келтіріп жатқа айту талап етіледі. .1972 3. заман-ай (2 томдық) А. Қазақ энциклопедиясы. 4..өзге ұлттардың саясаты. Жалын. Еңсегей бойлы ер Есім.. Жинақ-А. Диалогияның диапозон кеңдігі. 2005 6. 1991 ж. әдетсалтының әр түрлі кейіпкерлер арқылы ашылуына назар аудар.

Ешкімменен ұрыспа. Билер отты би соңы. Қалайлаған қасты орданың сырығы. Жаныңды аяп тұрыспа. Буыршынның бұта шайнар азуы. Көшетұғын сай үшін. Өлетұғын тай үшін. Мұздай үлкен көбелі. Ерегесіп ұрыспа. Айдаса қойдың көсемі. Бидайықтың көл жайқаған жалғызы. Сөйлесе қызыл тілдің шешені.2. Қазтуған жыраудың «Мадақ жыры» өлеңін жаттау. Қары ұнымы сұлтандайын жүрісті. Жайық бол» өлеңін жаттау. Тәуір көрер кісіңмен Жалған айтып суыспа.СӨЖ. Адырнасы шайы жібек оққа кірісті. Бұдырайған екі шекелі. Ақың болса біреуде Айыбын тап та ала бер. Ұстаса қашағанның ұзын құрығы. Мінезі жаман адамға Енді қайтіп жуыспа. Бұрынғыны қуыспа. Мұсылман мен кәуірдің Арасын өтіп бұзып дінді ашқан Сүйінішұлы Қазтуған!!! 3. Алдыңа келіп қалған соң. Сенікі жөн болса да Атың шықпас дұрысқа. Еділ бол да. Желке терің құрысып. Аса кеш те қоя бер. Жолдасыңа жау тисе. Би ұлының кенжесі.СӨЖ. . Қол қусырып барған соң. Мұнар болған күнді ашқан. Жайық бол. Асан қайғының «Еділ бол да. Ердің құны болса да. Бұлұт болған айды ашқан.

артынан Түсіп кетсең қайтесің Түбі терең қуысқа!. Қан жусандай егілсе.Әркімменен ұрыспа. 4. Найзасына жалау байлаған.. Ашу-дұспан. қом сулар Қоныстар қонған өкінбес. «Қайт!Қайт!» деймін. Қабардының Биғазы Жүйрігіне шыдамай. Жұпарын қардай боратып. Екі арыстап жау шапса. Арыстандай екі бұтын алшайтып. Желіп шықты көк тауға. Арулар құшқан өкінбес. Ноғайлының Ер Шобан деген батыры біраз жолдастарымен Қабардыдан Биғазы дегеннің екі жүздей жылқысын айдап қайтыпты-ау… Арттарынан көп кісімен Биғазы қуып келгенде Ер Шобан айтады: Саф арғымақ сайлаған.. Кілең бұздай кілшейтіп. Аққан судай төгілсе. СӨЖ. Аббар көшіп. Жау алдына бет қонған Естерек ұлы Ер Шобан. Торы төбел ат мініп. Көбелер киген өкінбес. СӨЖ. қайтпайды. Той тойлаған өкінбес. Арғымақ мінген өкінбес. Қайтқанын намыс көргенге ұқсайды. Онда тұрып Биғазы сөйлейді: Арқыраған ат мінген. Құрама шапшақ көп қымыз Құйып ішкен өкінбес. . Доспамбет жыраудың «Қоғалы көлдер. шет қонған. Оқ қылқандай шаншылса. Шалкиіз жыраудың «Ер Шобан» өлеңі. Қоғалы көлдер. Бетегелі Сарыарқаның бойында Соғысып өлген өкінбес! 5. қом сулар» толғауы.

Арғымақ атың аласы. Байрақты жүре алдырған. Бастай қуып шалдырған. Алып жерге саларға. Ойнай тұра күлдірген. тырысқан. Ақ табан ару торы ат жайлаған. Балаңқылар батпаған Байсасы тудай Мәмбет бар. Суырылып шабар батыр бар. Жаурынына қанды көбе сыймаған. Алдаспан ауыр қылыш байлаған.Жиыныңның ішінде Кімдер бар да кімдер жоқ. Алдаспан ауыр қылыш суырған. Ал дегенде аларға. Жағасына адам қолы тимеген Үйсіннен Бозторғай ұлы Баубек бар. Күнінде мың кісімен ұрысқан.. Алқалаған ауыр қолдар тоқтарға Арыстанбек ұлы Сұлтан бар. Қас игінің баласы. Сыпайшылық бұ-ды деп Ала білек оқ салған. Ол тырысқан. Ашып айтшы сен маған! Шобан айтады: Жиынымның ішінде Түрлі-түрлі бай да бар. Суын түсті жүйрік бар. . Түменді бұзған ер де бар. Қой дегенде бір шапқан Құястан жап-жас қана Жұмай бар. Ажалға қарсы жүгірген Бұ жиынның ішінде Исалының ұлы Жылым бар. Ісірібі тоқтастан Артық туған мажардан Батыр Қоян және бар.

Атқан оғын оздырған. Жаурының күшіген жүнді оқ шанышқан. «Ер болсаң бопсаға шыда» деген осы да. Қан жұқпас қайқы қара болат өтпеген. Биғазы қайтып жүре беріпті.Жауды көрсе бүлдірген. Дұрысында Шобанның қасында әлгі батырлардың ешқайсысы да жоқ екен. Би ұлы шорадай. Қабағын қара сусар бөрік басқан. Тоқал торы ат жайлаған. Бір ойында алпыс ала балта сындырған Айсаның ару ұлы Қолай бар. Бәрін айт та бірін айт. Мақтауына адам тауып жетпеген Бұ жиынның ішінде Ер Жақсымбет аға бар. Тобығына тондық ала байлаған. Хан ұлы төредей. Қалжуырдай шаншылған. Жұрт үшін қарауылға көп тұрған Сексен сегіз аңдыған. Он екі құрсау жез айыр Қара мылтық жұмсаған Бұ жиынның ішінде Қара найман Жақан бар. Қандыауызға сырлап салған жебедей. Аударылмас қара кемедей. Хандар шыққан төбедей. Еңсесін түбекменнен жауыртқан. . Дұшпанның тобын тоздырған. Мұншама батырға қылар амал-айла болмас деп. Қабырғадан бүтін шыққан сүбедей. Еңкейгенін жазбаған.

Өрлігімді сұрасаң. Жолбарыс пенен аюдай. жөн емес. сені есірткен Есіл де менім кеңесім. Періктігімді сұрасаң. Жиембет қайда дегенде Не деп жауап бересің?. Көруші едім. Ханымды күнім. Есім хан. Есім хан. Менің ер екенімді көргенсің. Елің кеңес құрғанда. Жиембет жыраудың «Еңсегей бойлы ер Есім» өлеңі. Жұмыскерің мен едім Сатып алған құлыңдай. Садаққа салған бұлыңдай. Еңсегей бойлы ер Есім. Менің ерлігімді сұрасаң . Айналып ақыл табарға Есіктегі ебесін. Қарағай менен қайыңдай. Есім. Сонда ханым не десін. Мен жоқ болсам. СӨЖ.6. Жылқыдағы асау тайыңдай. сізді айымдай. Әуелден бірге жүргенсің. Бекіре менен жайындай. Зорлығымды сұрасаң. Меніңменен ханым ойнаспа. . Істетпеске қойған тіліңдей. Қолтығыңа болдым демесін. Ертеңгі күн болғанда. Мұның. Есім хан. Ит түрткіні көресің.. Мен өлсе құнсыз кетер деме сен Кешегі өзіңнің ұрып өлтірген Тілеуберді құлыңдай! Тілеуберді құлың мен емес. Есімде менің сүймеуің. Жүруші едім араңда Өзіңнің інің менен ұлыңдай. ханым. Қолыңа болдым сүйесін. Ес білгенден. Сырым саған түзу-ді.

ханым. Тасқан екен мына хан! Қайрылып хайыр қылғуға Қылғаның жоқ ұнаған.Дегенімді қылғансың. Ат саурысын берермін. Қатағанның хан Тұрсын» өлеңі. Хан емессің. күннен соң. Алтын тақта жатсаң да Ажалы жеткен пақырсың! Еңсегей бойлы Ер Есім Есігіңде келіп тұр: Алғалы тұр жаныңды. Мұныңа. Шашқалы тұр қаныңды! . Сұлтандар суға сылаған. Қаланың қасы бүлгенде. қарама. Жер тәңірсіп жатырсың. Сенсіз де күнімді көрермін! 7. Қаз мойынды ханыша Қалада тұрып жылаған… Тал шарбаққа мал сақтап. Сіздің естен кеткенмен Біздің естен кеткен жоқ: Қалмақтың Бөрі ханы келгенде. СӨЖ. Қарамасаң. Ат құйрығын кесермін. Қара албасты басқырсың. Хандар қалаға қылаған. Марғасқа жыраудың «Ей. қасқырсың. Қатағанның хан Тұрсын. Қайратымды білгенсің. ханым. Алашыма ұран десермін. Ей. Қайратым қанша қайтса да. ханым. Соқыр бурыл байталға Сонда бір жайдақ мінгенсің… Қалмақтың Бөрі ханы келгенде. Жазықсыз елді еңіретіп. Ағбытқа. Алыста дәурен сүрермін. шыдаман! Арқаға қарай көшермін. Тас қалаға жан сақтап. Кім арамды ант ұрсын.

8. СӨЖ. Ақтамберді жыраудың «Күлдір-күлдір кісінетіп» толғауы.
Күлдір де күлдір кісінетіп,
Күреңді мінер ме екеміз,
Күдеріден бау тағып,
Ақ кіреуке киер ме екеміз!
Жағасы алтын, жеңі жез,
Шығыршығы торғай көз
Сауыт киер ме екеміз!
Ор қояндай жүгінтіп,
Аш күзендей бүгілтіп,
Жолбарыстай шұбарды
Таңдап мінер ме екеміз!
Сол шұбарға мінген соң,
Қоңыраулы найза қолға алып,
Қоңыр салқын төске алып,
Қол төңкерер ме екеміз.
Жалаулы найза жанға алып,
Жау қашырар ме екеміз!
Тобыршықты әндіген
Толтыра тартар ма екеміз.
Тобылғы түбі құралай,
Бытыратып атар ма екеміз!
Жарлауға біткен жапырақ –
Жамылсақ тоңар ме екеміз.
Жазыққа біткен бүлдірген –
Сұңғысақ тояр ме екеміз!
Тобылғы сапты қамшы алып,
Тұмар мойын ат мініп,
Қоныс та қарар ма екеміз!
Ел жазылып жайлауда
Мұртымыз өрге шаншылып,
Бұрын да сөйлер ме екеміз!

9. СӨЖ. Тәтіқара жыраудың «Қамыстың басы майда, түбі сайда» өлеңі.
Қамыстың басы майда, түбі сайда,
Жәнібек Шақшақұлы –болат найза!
Алдыңнан су, артыңнан жау қысқанда,
Ер жігіттің ерлігі осындайда.
Бөкейді айт сағыр менен дулаттағы,
Деріпсәлі, Маңдайды айт қыпшақтағы!
Өзге батыр қайтса да, бір қайтпайтын
Сары менен Баянды айт уақтағы!
Ағашта, биікті айтсаң, қарағайды айт,
Жігіттік, ерлікті айтсаң, Бөгембайды айт,
Найзасының ұшына жау мінгізген–
Еменәлі Керейде ер Жабайды айт !

10. СӨЖ. Үмбетей жыраудың «Бекболат биге» өлеңін жаттау.
Мен пайғамбардан бастасам,
Әңгімеге кетемін.
Едігеден бастасам,
Ертегіге кетермін.
Келтесінен қайырсам,
Сөз түбіне жетермін.
Енді сізге не дермін:
Бай болмаған бай болса,
Жайламаған сай қоймас.
Би болмаған би болса ,
Айтылмаған сөз қоймас,
Хан болмаған хан болса ,
Қанамаған ел қоймас.
Баласын мақтар бас жаман,
Қатынын мақтар қас жаман.
Алыстағы дұшпаннан,
Аңдып жүрген дос жаман.
Бір бие бітпей бие болмас,
Бір түйе бітпей түйе болмас,
Өз малын кізнеген,
Кісі малын іздеген,
Түбінде өз малына ие болмас!

11. СӨЖ. Бұқар жыраудың «Бірінші тілек тілеңіз» толғауы./11 тілек/
Бірінші тілек тілеңіз,
Бір аллаға жазбасқа.
Екінші тілек тілеңіз,
Ер шұғыл пасық залымның
Тіліне еріп азбасқа.
Үшінші тілек тілеңіз,
Үшкілсіз көйлек кимеске,
Төртінші тілек тілеңіз,
Төрде төсек тартып жатпасқа.
Бесінші тілек тілеңіз,
Бес уақытта бес намаз
Біреуі қаза қалмасқа.
Алтыншы тілек тілеңіз,
Алпыс басты ақ орда,
Ардақтаған аяулың
Күнінде біреуге
Тегіннен-тегін олжа болмасқа.
Жетінші тілек тілеңіз,
Желкілдеген ту келіп,
Жер қайысқан қол келіп,
Сонан сасып тұрмасқа.
Сегізінші тілек тілеңіз,
Сегіз қиыр шар тарап
Жер тұлданып тұрмасқа.
Тоғызыншы тілек тіліңіз,
Төреңіз тақтан таймасқа,
Тоқсандағы қарт бабаң
Топқа жаяу бармасқа.
Оныншы тілек тілеңіз,
Он ай сені көтерген,
Омыртқасы үзілген,
Аязды күнде айналған,
Бұлтты күнде толғанған,
Тар құрсағын кеңіткен,
Тас емшегін жібіткен,
Анаң бір аңырап қалмасқа.
Он бірінші тілек тілеңіз,
Он бармағы қыналы,
Омырауы жұпарлы,
Исі жұпар аңқыған,
Даусы қудай саңқыған,

СӨЖ. Ауырып жатқан көңілімді бір сұрамай. Алладан шыныменен жарлық келсе. ғибадат қыл маған нансаң. Ауырып жатқан күнімде бір қайрылмай. Не қыламын бұл малды жаннан аяп. Рай құл ма?! 13. Кәрі өлсе соққан дауыл тынғандай-ақ. Ет дегенде қалмапты тайлы-таяқ. Райымбекті сен де еш қоя алмайсың. Өлімнен құтылмассың қашсаң-дағы. Жігіттер. Түбінде сөз сенікі өлмей қалсаң. . Көтеш қалды жұртында жалғыз ауыл. жас кезінде тәубаға кел. Шал ақынның «Өлімнен құтылмассың қашсаңдағы» өлеңін жаттау. Құлқыменен сүйдірген. 12. Жас өлсе бәйтерегің сыңғандай-ақ. Намаз оқы алланы ойыңа алсаң. Көтеш ақынның «Күрелгінің бауыры күнде дауыл» өлеңін жаттау. Жұлдыз да жерге түсер аспандағы. Арғы атамды сұрасаң Сексен жүмле Райымбек Сексеннен туған ұл ма. Райымбек би болса. Ажал деген көзді ашып-жұмғандай-ақ. Жігіттер. Қырық жыл қашқан ажалдан Қорқыт та өлген. Атадан арыстан туып ассаң-дағы.Назыменен күйдірген. Шын Сексеннің баласы қара бауыр. Күркелінің бауыры күнде дауыл. СӨЖ. Ардақтап жүрген бикешің Жылай да жесір қалмасқа. Бір жанымның қамы үшін жүрдім саяқ.

Әдістемелік нұсқау: ХVІ-ХVІІ ғасырдағы Қазақстан.Тарихи және көркем шындық. \ауызша\. . Хан– Кериен» бөлімдері. СӨЖ. 15. СӨЖ. Ораз Мұхаммедтің қандай қасиеттері ұнайды? Қандай қасиеттеріне сын айтар едіңдер? Ораз Мұхаммедтің «Біз қазақпыз» деген сөзінің роман идеясын көрсетудегі орнын саралау.оның бойындағы ұлттық рух. Мұхтар Мағауиннің «Аласапыран» романының «Орыс елі. оның «Аласапыран» романындағы көрінісі. эпизодтарына. ұлттық сана сезімге назар аудару. Романдағы Ораз Мұхаммед.14. \ауызша\. Әдістемелік нұсқау: Романның негізгі оқиғаларына. Мұхтар Мағауиннің «Аласапыран» романының «Бұлғақ» бөлімі. психологиялық иірімдер мен философиялық түйіндерді саралау.

20. 10. 5. 7. Адамның жас ерекшелігін жырлаған жыраулар (мысал келтіріңіз). 22.Курс бойынша емтихан сұрақтары: 1. 18. Жыраулар мұрасының көркемдік ерекшелігі. Үмбетей жыраудың шығармашылығы. 30. Ақтамберді жыраудың шығармашылығы. ХҮ-ХҮІІІ ғасырдағы тарихи жағдай. 9. Кет-бұға. Бұқар жыраудың бір толғауына әдеби талдау. Көтеш ақын мұрасы. ХҮ-ХҮІІ ғасырлардағы тарихи жағдай. Шалкиіз есіміне байланысты пікірлер. Шал ақын мұрасы. Шал ақын Құлекеұлы. Марғасқа жыраудың басты тақырыбы. 16. 36. 4. Асан қайғы өмір сүрген дәуір. 28. 19. 23. Асан қайғының «Еділ бол да Жайық бол» толғауына әдеби талдау. Үмбетей жыраудың Бөгенбай батырға арналған толғаулары. 37. 8. Жыраулар поэзиясындағы қайталау құбылысы. Доспамбет жырау толғауларындағы дәуір көрінісі. Асан қайғы жыраудың өмірі мен шығармашылығы. 25. 12. Бұқар жырау шығармаларындағы ел бірлігі. Сыпыра жырау. 33. 27. 15. Қазтуған жыраудың өмірі мен шығармашылығы. Тәтіқара ақын шығармашылығы 11. 14. Бұқар жыраудың «Тілек» толғауын жатқа айтыңыз. 13. Шал ақын мұрасы 3. 26. Марғасқа жырау. Ақын мен Жыраудың айырмашылығы. 31. 24. 6. 29. 35. Үмбетей жырау Тілеуұлы. Шалкиіз поэзиясының ерекшелігі. Қазтуғанның мадақ жырына әдеби талдау. Сыпыра жыраулардың толғаулары. Шалкиіз жыраудың Би Темірге арналған толғаулары. Бұхар жыраудың Абылай ханға арнаған толғаулары. 34. Бұқар өмір сүрген кезең және шығармашылығы. Шалкиіз жыраудың философиялық ой-толғамдары. 21. 38. . 32. Жыраулар мұрасы және қазақ халқының елдік тарихы. Жыраулар мұрасының көркемдік ерекшелігі. Жиембет жыраудың өмірі мен шығармашылығы. 2. Жиембет жыраудың «Еңсегей бойлы Ер Есім» толғауын жатқа айтыңыз. 17.

Үмбетей жыраудың даңқын шығарған жырлары. 58. Бұқар жырау шығармашылығындағы ел бірлігі. 40. Жыраулар поэзиясының теңеу құбылысына мысал келтіріңіз. Бұқар жырау толғауларындағы Абылай хан бейнесі. 49. 47. 45. 57. 56. Жыраулар поэзиясының көркемдік ерекшелігі. ХҮІІІ ғасырдағы қазақ әдебиетінің өзіндік ерекшелігі. 51. Доспамбет жыраудың өмірі мен шығармашылығы. Бұқар жырау толғауларындағы Абылай хан бейнесі. Жыраулар поэзиясындағы қайталау құбылысы. 53. Асан Қайғы туралы ақиқат пен аңыз. 48. «Жауқашарға» деген арнауларының шығу тарихы. Шалкиіз жыраудың өмірі мен шығармашылығы. Шалкиіздің бір толғауын жатқа айтыңыз. Үмбетейдің «Бәкеге». Марғасқа жыраудың өмірі мен шығармашылығы. . 42. Доспамбет жырау толғауларындағы дәуір көрінісі. сөз нақыштары. 54. 55. «Бұқарға». 59. 43.39. 52. 60. 44. Жиембет қай ханның тұсында өмір сүрді және сол ханға шығарылған толғаулары. Доспамбет жырау. Ақтамберді толғауларының әлеуметтік мәні. Марғасқа жыраудың бір толғауын жатқа айтыңыз. Қазтуған жыраудың «Алаң да алаң. 46. 41. көркемдігі. Көтеш ақын толғаулары. ХҮІІІ ғасырдағы қазақ әдебиетінің өзіндік ерекшеліктері. алаң жұрт» толғауына әдеби талдау. 50.

4. І-нұсқа. асқар тау” толғауы қай жинаққа енген? А. Е.Доспамбет.“Тауарих хамса” кітабында Шыңғыс хан кезіндегі Майқы бидің алтыншы ұрпағы деп келтірілетін жырау. Е. 5. А.Монғол шапқыншылығы. Ақтамберді.Шалкиз жыраудың “Асқар. Д.Шалкиіз. С.Көктем.Ашаршылыққа байланысты.Жазықсыз қудалауға қатысты. Асан қайғы. Марғасқа. С.Бұқар.Серке.СТУДЕНТТЕРДІҢ ӨЗІН-ӨЗІ ТЕКСЕРУГЕ АРНАЛҒАН ТЕСТ СҰРАҚТАРЫ. Көтеш.“Қаратаудың басынан көш келеді” әні қандай оқиғаға байланысты шығарылған? А.Жоңғар шапқыншылығы.Шал ақын. А. В. Д.Алдаспан. әрі нәзік лирик кім? А. В. Д. В. Е.Абылайдың ұлы бейнесін ұрпаққа жеткізуші жырау. В. Бұқар. Д.Марғасқа.Жиембет. 3.Қазтуған.Асау тұлпар. В.Қазтуған. асқар. С.Ұлт азаттық көтеріліске байланысты. Е. Е. С. ірі эпик. Д. 1. 2.Көтеш.Асан қайғы. С.Жорық жыршысы. .Дала.

малда береке болмайтұғын.өзі жауап беретін жырау. Шалкиіз. В.Алтын орда әміршісі-Ұлығ Мұхамед тұсында болған. Д. Д.деп сұрақ қоя отырып. Е.“Екі басса бір базар. базары жақын байымас. 10.Бүкіл Дешті қыпшақты аралаған.Стамбул. 9.кейін қазақ ханы Жәнібек маңында болған жырау. С. екі басса бір мазар. Е. Д. Бұқар. Асан қайғы. С. Қазтуған. Әуезов. Уәлиханов. А.6. С. В. Қазтуған. Радлов. В. Марғасқа.Бақша сарайда болған жырау. Жиембет. Асан қайғы. мазары жақын көбеймес” . 7. Ақтамберді. Е. Бұқар. . Сүйіншәлиев. В. Шалкиіз. 11. А.Асан қайғы жыраудың зираты Ыстықкөл маңында деп жазған ғалым. Доспамбет. А. Шал ақын. Үмбетей.баста береке болмайтұғын. А. Бұқар.Шешесі ноғайлының ұлы биі Мұсаның қызы болған жырау. Үмбетей. В. Марғасқа. Доспамбет. Тәтіқара. Асан қайғы. Мағауин. 8. Д. Асан қайғы. Е. Доспамбет. Асан қайғы. С. Д.деп кім айтты? А. В. А. Е. С.“Бұл заманда не ғаріп”. С.

Марғасқа. А. Шалкиіз. В. Көтеш. 13. А.Арғын ішінде Сүйіндіктен тарайтын ақын. Е.Д. С. Жиембет. Тәтіқара. Е. Қазтуған. Қазтуған. Ақтамберді. Ақтамберді. Көтеш.Цин үкіметіне қарсы күресте ерекше танылған ақын. Д. В. Қазтуған.әрі төгілмелі жырауы болған жырау. Шалкиіз. Д. Жиембет.арғы атасы-Ноғайлыдан шыққан Алау батыр болған жырау.Уәлиханов “Қазақ халқын құраған рулар жайлы тамаша эпос жасаған адам” – деп баға берген ақын. Бұқар. 12. Жиембет. Шал ақын. Доспанбет. С. Е. А. Үмбетей. “Тауарих хамса” кітабында Қаракерей Қабанбаймен бірге Найманның бір көсемі.әскери ақсүйек отбасында дүниеге келген.әскербасы батыры. С. Асан қайғы. 16. С. 15. Шалкиіз.Ш. Д. 17. Е. Марғасқа. Көтеш. Ақтамберді. Бұқар. 14. Е. Д. В. С. Шал.Алтын руынан шыққан.Бөгембай өлімін Абылай ханға естірткен жырау. В. А. Ақтамберді. Е. . Д. В. А. Үмбетей.

. Сүйінішәлиев. Марғасқа жырау. Уәлиханов. В. Жиембет жырау. 18. Доспамбет жырау. Мұрат Мөңкеұлы. Доспамбет. 21. Жұмалиев. Е. С. Мұрың жырау. Ақтамберді. Бұқар жырау. 19. Әуезов.Ей.Мәшһүр Жүсіп Көпеев шығармаларын жинастырған жырау. Кім арамды ант . Д. Бұқар. Дулат Бабатайұлы. М. С. Е. Үмбетей. Бұқар. Х. В. С. М.18 ғасырдағы қазақ әдебиетінің ең көрнекті өкілі болған жырау. Д. 22. Д. “15-18 ғасырлардағы ақын. Марғасқа. Д. А. Қазтуған жырау. Е. С.тұрсын – деп басталатын өлең жолдары қай жыраудікі? А. Е. Мағауин. Жиембет. С. А. Ақтамберді. А. Е. Доспамбет. Үмбетей жырау. Д. Қ. С. В. В. Шалкиіз. 20.А. Бұқар. В.Қазтуған толғауының авторы. жыраулар мұрасынан да бес түрлі жолмен жасалатын метафора түрлерін түгел кезіктіреміз” –деп қай ғалым өз зерттеу еңбегінде айтқан? А. Бұқар жырау. Д. Ш. Қатағанның хан Тұрсын. Ақтамберді. Қазтуған. Бұқар. В.

Марғасқа. 26. С. Е. В. Д. Көтеш. Жиембет. А.Абылайдың жаугершілікке аттанғанда жанынан тастамайтын сенімді серігі кім еді? А. Марғасқа жырау. Жиембет. Доспамбет. Көтеш. Үмбетей. Ақтамберді жырау. Бұқар жырау. Мұхтар Мағауин. В. Шал. Е. Мұрын жырау. С. жорықшы ақын. С. Марғасқа.Белгілі ақын Нұржан Наушабаев қай ақынның ұрпағы? А. В. Марғасқа. Д. 27. 24. Қажым Жұмалиев. Тәтіқара. Жиембет. Қазтуған. Мұхтар Әуезов.деген пікірді айтқан кім? А. Д. 23. Е. . әрі батыр болған кім? А. Доспамбет. 25. Ақтамберді. жемісі » . Е. Ысқақ Дүйсенбаев.Жауынгер жырау. Д. Ханғали Сүйіншіәлиев. В. «Ақын –жырау дегеніміз – көңіліне келгенін айта салатын еркін жүрген бір пенде емес. Үмбетей. В. ол да өз заманының айнасы. В. А. Бұқар. Доспамбет жырау. С.Бұқар жыраумен дос – жаран болған жырау. 28. С. Қазтуған. Д. Е.Е. «Қарға бойлы Қазтуған » атты шағын дастанның авторы.

Көтеш. Үмбетей. В. А. Шалкиіз. Е. В.С. Бұқар. Қазтуған.Профессор Ысмайылов «Ол кез келген нәрсені өлеңге айналдыра алатын ақын және күй талғамайтын жүйрік » . Шалкиіз. Ақтамберді. Д. Д. Е.деген өлең авторы. 29. Шал. Мұрат. Жиембет. . 30. Е. «Жағалбай деген ел болар» . С.деп пікір айтып баға берген ақын. Мұрат. Марғасқа. А. С. Дулат. Д.

кіші жүздегі үлкен тірегі. «Тауарих хамса» кітабында «ойраттармен күрес дәуірінде қазақ қолынының басында жүрген ерлердің бірі. Шымкенті. Қазтуған. әскер басы батыры » . Қазтуған. Жиембет. Марғасқа. бүлдіргені бүйректей. 1. С. Үмбетей жырау. Үш Алматыны. Асан Қайғы. Д. Ақтамберді. Е. Е. Е. Асан Қайғы. алмасы бар жүректей » деп қай жерді сипаттаған? А. Шыңғыстауды.ІІ-нұсқа. Үмбетей. С. В. 4. Д. Бұқар. Үмбетей. Жиембет. Қаржас. С. В. Шалкиіз. ел басқарушы биі. Д. Марғасқа жырау. В.Ата тегі Арғын. Қазтуған жырау. . Жиембет. А. А. В.Еңсегей бойлы Ер Есімнің. Мұрын жырау. С. әскер басы.Өз өмірінің басым көпшілігін Ноғай ордасының әміршісі Темір бидің төңірегінде өткізген жырау.Асан қайғы жырау «Сарымсағы сабаудай. 5.деп қай жырау туралы айтылған? А. оның ішінде Төртуыл. Марғасқа. Е. 2. Д. Баянауылды. Бұқар жырау. 3. Найманның ру басы көсемі. В. 1668 – 1781 жылдары өмір сүрген жырау. Д. С. Таразды. А.

Е. Мұрат.Радлов. Е. С. 6. Ақтамберді. Доспамбет. Шалкиіз. 8.деп кім жазды? А. Д. А. Жиембет. В.Олардың әдебиеті байлығымен де мазмұндылығымен де ерекше көзге түседі» . Е.Алекторов. С. Е. Д. 9. С. Шал. Бұқар. Доспамбет.Е.В.. Е. Дулат.15 жасында «ақын» ретінде шыққан ақын. . Шалкиіз. В.Клеменц. Асан Қайғы.Е. «Рухани жағынан алғанда қазақтар бойына үлкен қабылет дарыған халықтардың қатарына жатады. С. Марғасқа. Марғасқа. В. әулетті жырау » деп кімді айтқан? А.М. Бұқар. 10.Астрахань түбінде қаза тапқан жырау. Мағауин «Жортуыл жыршы. Жиембет. А.Әрбір аңыз әңгіменің негізінде тарихта болған адамның шын кескінінің түбегейлі ерекшеліктері жүреді» . Бұқар. В.Готовицкий. С. А. А.1523 ж.. Д. Доспамбет. Марабай. Г. Д. Д.Мұхтар Әуезов «аңыз әңгіменің тарихтық адамды біржола өзіне ұқсамаған кейіпке түсіріп әкететіні болмайды. В. Қазтуған. В. Үмбетей. М. Д.Потанин.деп қай жырау туралы айтқан. Көтеш. 7.

қарт Бөгембай өлеңі қай жыраудікі? А. Е. Мұрат.11.Уа . А. Жиембет. В. Шалкиіз. 13. “Ерлер жортар мал үшін”. 16. “қара сөз білмейді. Д. Абылайдың алдында беделді. Қазтуған. Доспамбет. Е. Үмбетей. С. “Көмекей әулие атанған”. тек жырлай береді” деген аңыздар қай жырау туралы айтылған? А. Мұрат. Е. Д. Марғасқа. Бұқар. Үмбетей. Мал бітпесе немене деген өлең жолдары кімдікі? А. Е. Жиембет. Ақтамберді. Бұқар. қабырғалы би болған жырау. В. Шал. дағыстандық мұхамед Османовтың кітабында ерте кезде (1883жылы) жарық көрген жырау. Көтеш. Д. 12. А. Ақтамберді. С. С.Тәуке ханға. Тәтіқара. Бұқар. С. 14.Жырлаған негізгі тақырыбы – адам өмірі. Тәтіқара.“Өрісінде мал өсер”. дін туралы болған ақын. В. Д. Ақтамберді. Көтеш. Шал. Абылай ханға қызмет көрсеткен. “фәни мен бақи”. Е. А. Бұқар. В. . С. Шалкиіз. өмірінің мәні. 15.Шығармалары В. Д. В. Радловтың. Шал. Марғасқа.“Ерлер мінер ат үшін”.

Г.Готовицкий.Е. Е. М. С. П.халыққа жат. В. Асан Қайғы. сондықтан олардың поэзиясы дамудың жоғарғы сатысына жеткен”. .Уәлиханов. Е.Абат батыр қай жыраудың ұлы А. Үмбетей. Е. А.Брем.Алектров. Е.. 160. Д.Радлов. 170.-деген орыстың қай ғалымы? А. “Асан Қайғы жайындағы әңгіменің екінші.В. 165. В. Д. 21. Қазтуған. В.Брем.Жұмалиев.Әуезов. Доспамбет. Қ.Н.Н. Е. 19.Мағауин. Д. Х. Бұқар. Қазтуған. 18.Сүйінішәлиев. 17. В. бөтен саналы түрлері тағы бар. 155. С. А. И. А.. В. В. хан сарайының ақылшы сыншысы. А.Ол аңыздағы Асан-халық мүддесімен қабысатын Асан емес. В.Е.шыншылдығымен бізді таң қалдырады”.И. санашылы болған Асан.сонымен қатар.Доспамбет жыраудың бізге жеткен мұрасының көлемі неше жол? А. М.деп жазды.Пашино.”-деп басталатын қай ғалымның сөзі? А. 150.В. С. Д. 20.Березин. Д. Ш.қарапайымдығымен.Алекторов.Орыстың қай оқымыстысы “Жасандылық пен жылтырақтықтан ада қазақ өлеңдері өзінің жоғары көркемдігімен. С. “Қазақтар нақысты сөйлеуді бар өнердің алды деп біледі. М.Радлов. А.. С.Потанин.

В. В.В.С. Д. Шалкиіз. А. .деп орыстың қай оқымыстысы айтқан? А. А. В. В. 24. жыр – қазақтардың жан серігі. Д.Радлов. Е. Д. В. М.Радлов.Е.Сикалиев. А.Н. Доспамбет. И. Г. Жай қарапайым адамдардың өзі суырып салып айтуға бейім тұрады”. С.Османов. С.Н. . Марғасқа.деген кім? А.Распопов. Е. П.И. 22. Үмбетей.Пашино. Д.Н.Клеменц.Березин. Асан Қайғы. “Пәк. Г. Жиембет. П.Пашино. Е.Готовицкий. В. Д. Жиембет.Н. “Өлең.Шалкиіз толғауларын орысшаға аударған кім? А. С. Үмбетей.Потанин. дала данасы. С. А. Ақтамберді.И. 25. таза қазақ поэзиясы –үлкен творчестволық күштің жемісі” .Сахара жұлдызы. Ақтамберді. Е.Потанин.Брем. С. А. В. Е. М. Д. 23. сөз құдіреті. Марғасқа.В. И. 26. . Шалкиіз. Е. А.Жыраулар ішінде шығармасы тұңғыш орысшаға аударылған жырау. Д. көмейінен күмбірлеген жыр төгілген классикалық дәрежедегі жырау.Брем.Алекторов. Асан Қайғы.

Қазтуған Е. С. В. Асан Қайғы. 28.Шоқан Уәлиханов Абылай туралы екі өлеңін орысшалап хатқа түсірген жырау. Е. Асан қайғы. Потанин біраз өлендерін жинастырған жырау. Шоқан Уәлиханов. 29. ақын ретінде танылған сияқты –деп түсіндірген қай ғалым? А. Ер Есім » өлеңінің авторы. 30. Мұрын. Әлкей Марғұлан.Жырау сонау көне замандардың өзінде. Махмұт Қашғари. Ақтамберді. Шал. Жиембет. . Е. Д. Марғасқа. Мұхтар Мағауин. А.27. Д. Жиембет.Г. Е. Д. ең алдымен. Доспамбет. В. С. Шалкиіз. Қазтуған. Үмбетей. С. Мұхтар Әуезов. С. Бұқар. А. А. «Еңсегей бойлы. В. Д. В. Бұқар.

Д. Мұрын жырау да өздері жырлап берген батырлар жыры алты – жеті атаға дейін жыраудан үйреніп таралғандығын және желілі жырларды ақындардан емес. Е. Әуезов. Д. Бұқар. 2. 1907 ж. 5.Мағауин.ІІІ-нұсқа. алдыңдағы сары балмен тең» -деген өлең жолдары қай ақындікі А. . 1. 1902 ж. Нүрпейіс Байғанин де. Шал. Е. В. Тәтіқара. С. Шалкиіз. 4. В. М. Д.1900 ж. Сыпыра жыраулар сынды жыраулар шығарып таратса керек. Қасым Аманжолов. 1905 ж. Шәлгез. А.Доспамбет шығармасы қай жылы Мақаш Бекмұхамедовтың Қазан қаласынан шыққан «Жақсы үгіт» жинағына басылды А . Исмаилов. З.Абылай заманындағы әр батырға сипаттама. Көтеш. Көтеш. М. 1908 ж. 3. С. жыраулардан үйренгендігін айтады ». В. С. Д. С. баға берген ақын а) Жәнібек «болат найза» ә) Ер Жабай «найзасынын ұшына жау мінгізген ». Е. Мұрат. М. Сәкен Сейфуллин. «Жақсы ағаңыз бар болса.Қабдолов.Қашғари. «Қазақтың белгілі батырлар жырын ең әуелі Жиен. Жұмағали Сайын. Шал. Е. тоқсандағы шалмен тең» . В. В. Ілияс Ысқақов Е. «Жетесі жаман жігіттер.1948 жылы шығарылған «Асан Қайғы»-деген ұзақ поэманың авторы кім А. Жамбыл Жабаев. Тәтіқарта. А. деген профессор. С. Д.

Жастарға. яки қазақ ақындарының басты жырлары» деген кітабында басылды. В. Д. Марғасқа. Асан Қайғы. Е. Ташкентте.Ысмайлов – «Ол ақын ғана емес .Доспамбет шығармалары 1912 жылы Ғабдолла Мұштақтың Ғұмар Қарашев «Шайыр. С. Ақтамберді. Е. 10. Сол кітап қай қалада басылып шыққан А. ішкі .Мағауин «Алдаспан» жинағында «Көшпенділердің әскери аристократиясынан шыққан. ол 18ғасырдағы қазақ елінің жоңғарға қарсы күресін дұрыс жырлағанымен. Орта жүздей кісің жоқ» – деген үзінді қай жыраудікі А.аймағын көздей көрмейсің» -деп кімге айтты А. Д. Халық аңыздарында және көне шежірелердің айтуынша –арғы атасы Ноғайлының қорғаны Алау батыр. Семейде. Қызылжарда. Шалкиіз. Жиембет. Ханға. Қазанда. Халыққа. «Шабылып жатқан халқың бар. Бұқар. Батырға. бірі – жең болған. Е. Бұқар.дегенде қай жырау туралы айтып отыр А.Абылайдың қолшоқпар бітімші биі. Д.Е. С. Алау батыр17ғасырдың бірінші жартысында жасаған тарихқа белгілі адам». 8. Ежелден саған ел болған. Қазтуған. Д. В. 9. 6. С. Үмбетей. «Бірі – етек. В. В. Биге. Е.Е. Марғасқа. 7.М. С. Шалкиіз. Орынборда.

В. С. Сартылдаған сары аяз . Д. Абылай. Марғасқа. Жәңгір хан. С. В. В.жылқының мойнын сол кесер» деген өлең жолдарының авторы. Д. Е. С. В.Қай ханның есімі Жиембет жыраудың шығармаларында көп кездеседі? А. Асанның сөздері қай ханға қаратыла айтылған? А.Қоғалы көлдер.қоғамдық мәселеде үстем тап жыршысы болды» -деген пікірде қай жырау туралы айтқан А. Д. Темір. Ақтамберді.. Шалкиіз. Есім хан. С. қом сулар Қоныстар қонған өкінбес – деген өлең жолдары қай жыраудікі? А. Доспамбет. Абылай хан. Шалкиіз.». Д. Асанқайғы. 13. Қасым хан. Д. Мұса. В. Айтқаныма көнбейсің. хан мен айтпасам білмейсің. Жиембет. Е. Е. С. Тәуке хан. В. «Ай. Е. Әбілқайыр. Ақтамберді. Досай. Бұқар. «Түйе мойнын тұз кесер. А. Е. Ысмайыл. Жүсіп. 15. . 14. Доспамбет. Бұқар.Шалкиіз жырау қай биге толғау шығарған? А. Бұқар. 12. Қазтуған. Доспамбет.. 11.жігіт мойнын қыз кесер. Үмбетей.

Е. Тәуке.Жантурин. 20. 18. Д.Беркалыұғылы. «Жарға ойнаған лақтай» . Доспамбет. С.С. Ғ. Бұқар. Д. Е. В. С. «Таудан аққан бұлақтай» . Д. А. И. Е. Д. Марғасқа. С. А. Есім. Асан Қайғы. В. Бұқар. «Байлаулы тұрған құр аттай» -деген өлең жолдары кімдікі? А. Жиембет. 17. Д. Д. Бұқар. Шал. Жәнібек.Шейхали. Доспамбет. 19. 16. Шал ақын. Марғасқа.А. В.Сейфуллин «Абылай ханның заманында ханның бірінші жыршысышешен ақылшысы болған» деген пікірді қай жырауға айтқан? А.Мұштақ. Тәтіқара. . Тәтіқара. қайғыдан бас көтере алмай жатқан Абылайға арнап «Көше тоқыраулы судың бойынан» өлеңін шығарған ақын. Көтеш. М. Жиембет. Е. Асан Қайғы. А.Османов. В.Абылайдың үлкен ұлы Жанбай қайтыс болғанда. С. В.Би Темірді хажы сапарынан тоқтатқан жырау. Көтеш. С. С. Е. Шалкиіз.С. Доспамбеттің кейбір туындылары 1883жылы «Ноғай уа құмақ шиғырлары» деген кімнің еңбегінде басылды? А. Шалкиіз.

жүз болса да бірмен тең» қай ақынның сөзі? А. 22.Е.Радлов.Пошино. Үмбетай. Марғасқа. 24. 23. Асан Қаиғы..Е.Алекторов.Н. Жиембет. С. сен салдың. Бірақ оның кейбір ісіне наразылық та білдіреді» – деп қай жырау туралы айтып отыр? А. менен қалған Еділ жұрт » деген өлен жолдары қай жыраудікі.Сүйінішәлиев «.Айналайын Ақ Жайық. табан аузында кез келген тақырыпқа өлең шығара алатын адам». Е. Тәтіқара. Е. Шалкиіз. Е. С. Доспамбет. Бұқар. қайырлы болсын сіздерге. ақыл береді. В. С. «Ақылы жоқ надандар. И. М. С. В. Мұрат. Д. Абылайдың сыртқы саясатына араласып. Көтеш. Д. Доспамбет. «Қазақтардың түсінігінше ақын дегеніміз – бойына ерекше қабылет дарыған. В. іс бітірмес жамандар. Асан Қайғы.Безверхов.Готовицкий. В. Үмбетей. Шалкиіз.И. «Мен салмадым. А.Х. П. А. Е. В. 21. В. . Еміне кірер күн қайда? А.хандық құрлысты нығайту мақсатын көздейді. Қазтуған. Д. аңғарымпаз да тапқыр. 25.. – деген пікір кімдікі? А. Шал. Бұқар. Д. Ат салмай өтер күн қайда Еңсесі биік боз орда. Шалкиіз.

Үмбетей. Асан Қайғы. Көтеш. А. Мұрат. Тәтіқара. Д. Е. Марғасқа. 1. В. 2. Шал.нші. Д.С. Қазтуған. С. Бұқар. В. «Көксілдер»жинақтарында қай жыраудың мұрасы жарияланды? А.нші. Е. В. Кенжебаев «Шығармашылықтары тақырыбы мен мазмұны жағынан Асан Қайғының үлгілі шәкірті. С. 26. Шалкиіз. А. 27. Доспамбет В. Доспамбет. 28. «Шежірелі қартың болса хатын деген. Шәңгерей Бөкеев қамқорлғыме «Шайыр».В. .хан алдында тайсалмай сөз сөйлеп.. С. Уәлиханов «. Ш. Радловтың 1896 жылы «Образцы народной литературы тюркских племен » атанатын еңбегінің нешінші томында Доспамбет шығармасы басылды? А.. өз дәуірінің Асан қайғысы » деп – қай жырауды айтқан? А. Е. Д. Марғасқа Е. С. Е. 4. Кітапқа қарттың сөзі жақын деген » тармақтар қай ақындікі. Шалкиіз. 7.Б. Д. Бұқар. 30.нші. ел атынан хан пиғылына қарсы шыққан » – деп қай жырауды айтып отыр.нші.нші. Үмбетей. Қазтуған.В. 29. 5. Марғасқа. өз пікірін еркін айтып. Д. Қазтуған.

Е. Асан қайғы. Доспамбет. С. Д. Атамбері. . Қазтуған.В.

В. А. 2 А. С. Д. В. С. Е. Д. В. А. А.Жауаптар № 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 1 В. Д. А. А. Д. В. В. В. А. А. В. А. Д. С. Е. А. Е. Е. Д. В. Д. Д. Д. С. С. Д. Е. Е. В. . В. Д. В. В. С. С. А. А. Е. Д. А. Е. Е. Е. С. В. С. Е. В. Д. Е. С. А. В. А. С. Е.. В. А. С. В. 3 А. С. В. Е Е. А. С. А. С. В. А. В. В. А. С. Д. Д. А.

1959 ж.Оқулық. Қыраубаева А.. Ақын – жыраулар поэзиясының бейнелілігі. 4. Қазақ әдебиеті-А. 29.1993 9. 2. А.. Шалгез. Сейфуллин С. 1991 ж. 7. 2005 15. Қалиев С. 37.Ақберен. 1942 ж. 15 – 19 ғасырлардағы қазақ поэзиясының тілі.1991 6. Әуезов М. 18 – 19 ғасырлардағы қазақ әдебиеті. Жыршылық дәстүр. Қазақ әдебиеті.Қазанғап Байболұлы Еңсегей бойлы ер Есім А..1972 11. «2000 жылдық дала жыры» Қазақ энциклопедиясы. Бітібаева Қ. 26. 2000 14. А...1971ж.1984 8. Ахметов З.Сүйіншәлиев Х.Бес ғасыр жырлайды А. 1991 ж. 1957 22. 1967 ж. Жұмалиев Қ.1991 5. Өміралиев Қ.. Кәусәр бұлақ. 21. “Мектеп” баспасы 2003 ж. Ақынжанов М.. Әдебиет тарихы.. А...1993 3.Мағауин «Аласапыран» романы 17.. 34. 25. А. 1980 ж. А. А. А. 1989 ж. А. Ұлы даланың зиялылары.-А..Алдаспан. 8.. А. Мұқанов С.М. 33. 1988 ж..)3 кітап. 30.. 1987 ж. Ай.) Оқулық.1961 10. Бердібаев Р. 31. Ғасырлар мұрасы. Қазақтың тегі туралы.Мағауин Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет (ХҮ-ХҮІІІ ғ. 11 томдары 18. 1931 ж.. А. 1 том Жазушы 1984 13. Негімов С..Әдеби мұра және оны зерттеу.Хрестоматия. 20. А.. Доспамбет. 1993 ж.Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет. 1961 4. А..М.15 – 18 ғасырлар ақын – жыраулар поэзиясындағы педагогикалық ой . 10. 36.-А.-А. 28.ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 1. 1988 ж.. заман – ай. Радлов В. Абай энцклопедиясы. 1991ж.. А. Әр жылдар ойлары. Бұқар/ 16.Қазақтың 18 – 19 ғасырларындағы әдебиет тарихынан очерктер.. 1996 ж. Зар заман.1995 ж.Дала даналары. Өлең сөздің теориясы.. А. А. Әдебиетті тереңдетіп оқыту.М.ғ. А. 35. 1976 ж.. Жалын. . Қазақтың ескі әдебиет нұсқалары.. Қасымжанов А... 27.. А.Тілепов «Елім деп еңіреген ерлер жыры» 12..Сүйіншәлиев Х. 19.Әуезов М.Мағауиннің 13 томдық шығармалар жинағының 3.Ж. 1973 ж.. устной поэзии. 32. 24. 2001 «Қазақстан даму институты» /Қазтуған.-А.Жинақ. 23. А.. А.ХҮІІІ-ХІХ ғ.. 18 – 19 ғасырлардағы қазақ әдеби тілінің жазба нұсқалары. Асан қайғы. А. Алтын сандық. Әбілқасымов Б. Бердібаев Р.Жинақ-А.пікірлер. заман – ай (2 томдық) А. 1993 ж.Абылай хан (Тарихи жырлар)-А.-А. Алқаласа әлеумет.Абылқасымов Б. (ХҮІІІ-ХІХ ғ.Жанр толгау в каз.

108 ............ Тәжірибелік сабақ Шал ақын өмірі................ Тәжірибелік сабақ Жиембет жыраудың өмірі................................ шығармашылығы..............Тәжірибелік сабақ Үмбетей жыраудың өмірі.. шығармашылығы...........................................14 4 дәріс Доспамбет жыраудың өмірі. . шығармашылығы..................................................................100 9...................6 1дәріс 18-ші ғасырдың алғашқы ширегіндегі қазақ жеріндегі тарихи оқиғалар.......... шығармашылығы............... «Халқымыздың ұлы ұландары» жыраулар шығармашылығында.38 8дәріс Ақтамберді жыраудың өмірі.................................95 1................. шығармашылығы.............................. Тәжірибелік сабақ Ақтамберді жыраудың өмірі........................................ шығармашылығы..98 7........................МАЗМҰНЫ Алғы сөз... шығармашылығы.............. ........... 90 Тәжірибелік сабақтардың қысқаша сипаттамасы...96 4................84 15 дәріс Ақын және жырау........ шығармашылығы............. шығармашылығы.... шығармашылығы....6 2дәріс Қазтуған жыраудың өмірі.......................................... шығармашылығы... «Жырау және тарих»...........................4 Дәрістердің қысқаша сипаттамасы....................................... шығармашылығы.....................69 13дәріс Шал ақын өмірі...............................3 Глоссарий ........Тәжірибелік сабақ Бұқар жыраудың өмірі...................55 11 дәріс Бұқар жыраудың өмірі....... шығармашылығы............................ 107 СОБӨЖ бойынша сабақтарға әдістемелік нұсқау........ Тәжірибелік сабақ Доспамбет жыраудың өмірі....... ................................................... шығармашылығы................................... шығармашылығы..............103 12.......108 2 СОБӨЖ........................................ 20 5 дәріс Шалкиіз Тіленшіұлының өмірі.. ............105 14.43 9 дәріс Тәтіқара ақынның өмірі.............Тәжірибелік сабақ Ақын және жырау............................10 3 дәріс Асан қайғы жыраудың өмірі.......101 10....................................................Тәжірибелік сабақ 18-ші ғасырдың алғашқы ширегіндегі қазақ жеріндегі тарихи оқиғалар.........99 8................шығармашылығы...............95 2................................................... Тәжірибелік сабақ Жыраулар поэзиясының даму жолдары... 49 10 дәріс Үмбетей жыраудың өмірі............ Тәжірибелік сабақ Асан қайғы жыраудың өмірі.....................................Тәжірибелік сабақ Марғасқа жыраудың өмірі.............................Тәжірибелік сабақ Көтеш ақынның өмірі.......63 12 дәріс Көтеш ақынның өмірі................................ шығармашылығы .....95 3............................................ шығармашылығы..............106 15...............Тәжірибелік сабақ Тәтіқара ақынның өмірі..............75 14 дәріс Жыраулар поэзиясының даму жолдары...97 5......................................Тәжірибелік сабақ Шалкиіз Тіленшіұлының өмірі......................... шығармашылығы....................104 13...........108 1 СОБӨЖ...................................... ................................97 6.................... шығармашылығы............. .................................................... шығармашылығы................ Тәжірибелік сабақ Қазтуған жыраудың өмірі.......................... шығармашылығы...........102 11.... шығармашылығы...............................33 7дәріс Марғасқа жыраудың өмірі.............. ........ шығармашылығы................24 6 дәріс Жиембет жыраудың өмірі..........

..........................110 8 СОБӨЖ.... М................................................... Жыраулар поэзиясын салыстыру...................................................120 8 СӨЖ...... Ақтамберді мен Шалкиіз жыраулардың шығармалары.............121 9 СӨЖ...........................................................................................124 13 СӨЖ......... қом сулар» толғауы.......................... Шалкиіз......113 14 СОБӨЖ..108 4 СОБӨЖ................... Қазтуған жыраулардың шығармаларындағы архаизмдер.Мағауиннің «Аласапран» романының 1-нші бөлімі......... 111 11СОБӨЖ................................... Жиембет жыраудың «Еңсегей бойлы ер Есім» өлеңі...................................................... Қазтуған жыраудың «Мадақ жыры» өлеңі...110 9 СОБӨЖ............................................. 112 12 СОБӨЖ..114 1 СӨЖ.. Бұқар жыраудың «Бірінші тілек тілеңіз» толғауы......... тарихи көнерген мағынасы түсініксіз сөздер.......... Жыраулар поэзиясы және батырлар жыры............................ Көтеш ақынның «Күрелгінің бауыры күнде дауыл» өлеңі....... Мұхтар Мағауиннің «Аласапран» романының 2-нші бөлімі........................116 5 СӨЖ......... Марғасқа жыраудың «Ей.......Тәтіқара ақындардың шығармалары......................................109 6 СОБӨЖ....................... 109 5СОБӨЖ.........................................112 13 СОБӨЖ.............................................. Үмбетей жыраудың «Бекболат биге» өлеңі........................................................................148 .........................113 15 СОБӨЖ..... Шалкиіз жыраудың «Ер Шобан» өлеңі........................... 122 11 СӨЖ............ Шал... Жыраулар поэзиясында кездесетін метафоралар.........................3 СОБӨЖ...............124 14 СӨЖ....................... Доспамбет.............................................................. Ақтамберді жыраудың «Күлдір-күлдір кісінетіп» толғауы........ Үмбетейдің жеке адамдарға арнау жырлары............................111 10 СОБӨЖ.......... Доспамбет жыраудың «Қоғалы көлдер....... Жайық бол» өлеңі............. Қатағанның хан Тұрсын» өлеңі...............125 15 СӨЖ............ Асан қайғының «Еділ бол да....... Шал ақынның «Өлімнен құтылмассың қашсаңдағы» өлеңі...126 Тест сұрақтары.119 7 СӨЖ...........125 Курс бойынша емтихан сұрақтары....................................................................114 2СӨЖ.........116 6 СӨЖ............................................................128 Тест жауаптары................................... 110 7 СОБӨЖ.......................... Жыраулар атынан болашақ ұрпаққа хат-аманат................................................... 122 10 СӨЖ. Тәтіқара жыраудың «Қамыстың басы майда.......................................147 Әдебиеттер тізімі.................................... Бұқар толғаулары ндағы Абылай мен тарихи Абылай ............. Жыраулар толғауларындағы архайзім.............. Мұхтар Мағауиннің «Аласапран» романының 3-нші бөлімі...113 СӨЖ тапсырмалары.............Жыраулар поэзиясында кездесетін образдарға тән нышан– элементтер.......Жыраулар мұрасы және қазақ халқының елдік тарихы...... түбі сайда» өлеңі....... Көтеш....123 12 СӨЖ...115 4 СӨЖ......115 3 СӨЖ............ Жыраулар сөзі тарих шежіресі......

0. Қағазы офсеттік.08 ж. Таралымы 1000. Тапсырма №10 . жіберілді Пішімі 60х84 1/16. Қашаған көшесі. телефон: 56 14 47 Теруге 08.08.0.09. Шартты баспа табағы 27. Басуға 08.ХАНДЫҚ ДӘУІР ӘДЕБИЕТІ (оқу құралы) Семей қаласы.08 ж. 1. жіберілді. Е. Есептік баспа табағы 28.