ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

СЕМЕЙ МЕМЛЕКЕТТІК ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ИНСТИТУТЫ
ШӘКӘРІМТАНУ ҒЫЛЫМИ-ЗЕРТТЕУ ОРТАЛЫҒЫ

Айман Тоқсамбаева

ХАНДЫҚ ДӘУІР
ӘДЕБИЕТІ
(оқу құралы)

Семей-2008

ББК 83.3 Каз
Т – 52

Құрастырушы – Айман Омарқанқызы Тоқсамбаева, филология
ғылымдарының кандидаты

Пікір жазған – Арап Сіләмұлы Еспенбетов, филология ғылымдарының
докторы, профессор
Айман Советқызы Ақтанова, филология ғылымдарының кандидаты

Тоқсамбаева А.
Т-52 Хандық дәуір әдебиеті: Оқу құрал. – Семей,2008. –136бет.
ISBN 9965–00 –402–1

«Хандық дәуір әдебиеті» атты оқу әдістемелік құралда мерзімді баспасөзде
жарық көрген ғылыми дәйектемелер мен деректердің пайдаланылуы да
студенттердің берілген тапсырмаларды өз бетімен игерулеріне ықпал етеді.
Зерттеуші ғалымдар еңбектеріндегі деректерге қосымша берілетін мұндай
материалдар студент білімінің сапалық деңгейінің өсуіне де, материалдарды
сыни көзқараспен қарап игеруіне де септігін тигізеді.

ББК 83.3 Каз

Х

4603000000
00(05) –08

ISBN 9965–00 –402–1

© Тоқсамбаева А.О., 2008

АЛҒЫСӨЗ
Оқу әдістемелік құрал алғашқы рет ұсынылып отыр. Хандық дәуір
әдебиетінен оқылатын дәрістердің қысқаша сипаттамасы, тәжірибелік сабақ
кезінде қандай сұрақтар қамтылуы керек, студент нені және қандай оқу
құралдарын, қосымша әдебиеттерді
басшылыққа алу керектігі толық
қамтылып, сілтемелер берілген. Тәжірибелік сабақтардың, СОБӨЖ, СӨЖ
тапсырмалары, сұрақтары, тест материалдары да тақырыптардың мазмұнын
ашу мақсатын көздей құрылған.
Оқу әдістемелік құралда хандық дәуірдегі ақын-жыраулардың өмірі мен
шығармашылығы, оларды зерттеген ғалымдардың еңбектері туралы нақтылы
мәлімет берілген.
Оқу әдістемелік құралда қамтылған материалдар, тарихи романдардағы
нақтылы деректер студент білімін өз бәтімен толықтыруына мол мүмкіндік
береді. Сондай-ақ, әдебиеттану пәнінен алған білімдерін тереңдету мақсатында
әдеби-теориялық ұғымдарға байланысты картотекалық материалдарды теру
барысында студент білімін өз бетімен тереңдетуге мүмкіндік алады.
Студенттердің өздік жұмысын орындау барысында әдебиет теориясынан
алған білімдерін шыңдай түсу көзделген.Сонымен қатар жыраулардың
ерекшеліктері мен шеберліктерін таныту мақсатында әр жыраудан бір-бір өлең
жаттау, әдеби талдау жасау арқылы студенттердің таным белсенділігін арттару
мәселелеріне ерекше көңіл аударылды.
«Хандық дәуір әдебиеті» атты
оқу әдістемелік
құралда мерзімді
баспасөзде жарық көрген ғылыми дәйектемелер мен деректердің пайдаланылуы
да студенттердің берілген тапсырмаларды өз бетімен игерулеріне ықпал етеді.
Зерттеуші ғалымдар еңбектеріндегі деректерге қосымша берілетін мұндай
материалдар студент білімінің сапалық деңгейінің өсуіне де, материалдарды
сыни көзқараспен қарап игеруіне де септігін тигізеді.
Әдістемелік құралда жыраулар поэзиясын талдау үшін қажетті теориялық
сұрақтар және талдау үлгілері, анықтамалар мен түсініктер берілген.

көбінесе өлең түрінде келетін автор сөзі. Жылнама – тарихи жыл – жылға бөліп баяндау түрі. 19. Насихат өлең – уағыздар.дастандарды ауызша немесе жазбаша айтып шығаратын өнер иесі. ғашықтық. Поэзия – көркем әдебиеттің ертеден қалыптасқан үлкен бір саласы. 12. қоғамдық мәелелерді қозғайтын толғау – жырлап айтушы.ақын. сол шығарманың кімге. 15. Толғау – күрделі. 14. батырлар жыры деген мағынаны береді. рухтануы. 11. Түйдек (тирада)– қазақ поэзиясында жырда қолданылатын тармақтарды топтастырудың еркін түрі. 8. ғибраттылық мәні. Жыршы – ауыз әдебиетінің дәстүрін сақтаушы. жырлап айтатын уақиға. өнегелі ой-тұжырымы бар. өлең жыр түріндегі шығарма. жалғастыратын сөз шебері. Қиса – қазақ әдебиетіндегі кітаби ақындардың Шығыс әдебиеті үлгісіндегі сюжеттік шығармалары. Арнау өлең – белгілі бір адам бейнесін.» 17. жырлар айтып таратушы.әдеби шығарма басында берілетін. Ұйқас – өлең-жырларда тармақтың «өлең жолы» соңындағы бірнеше буынның келесі тармақтағы сәйкес буындармен үйлесуі «дыбыс үндестігі. 16. батырлық.зор жігер. орындаушы мағынасында. Дастан – парсы сөзі – тарихи әңгіме. дастан-поэмаларда өлең тармақтарының жолдарының белгілі ретпен топтасуы. Шайыр– «арабша ир». Шабыт – өнер адамының шығармашылық қуатының шегіне жетіп тасқындауы. 20. кейде жыр – толғау түрінде келетін көлемді шығарма. қандай уақиға байланысты екенін көрсететін. 6. . ақыл–кеңес сарыны басым келетін өлең. 3. Шумақ– өлең-жырларда. сюжетсіз поэма. халықтың көркемдік дәстүрлерін қалыптастырып. дастандары.ГЛОССАРИИ 1.сипатын суреттеп мақтап жазу дербес поэзиялық туынды. айырықша тапқырлық танытатын нақыл сөз.поэзиялық туынды. 9. 18. 13. мін . ертегі. тарихи. Ақын . көлемді лирикалық туынды. 2. өлең. Арнау . Шешендік сөз – қазақ ауыз әдебиетінің жаныры. көлемді поэзиялық шығарма. өлеңмен жазылған ертегі – хикаялары. Жырау – ауыз әдебиетінің ежелгі өкілдерінің бірі. біреуді қошеметтеу сипатындағы мадақ өлеңдер. Жыр – қазақ халық поэзиясының бір түрі. Поэма – оқиғаның өлеңмен баяндалып айтылатын. Мадақ өлең – салтанатты оқиғаларды жырлауға арналған.күш пайда болып. жыр . 4. 7. 10. 5.

әдеби сынның. публицистиканың. көне соқпақтардан бөлек. әрі дағдыдан. қалыптасқан тұжырымдарға жаңа қырынан қарап. тың болжамдар мен түйіндеулерге құрылатын философияның. көркем әдебиеттің жанры. .21. өзінше толғап.Эссе –тұрақталған. әдеттен. эстетиканың.

Әйтсе де солардың өзінен де ақиқатты айқындауға көмектесетін біраз жайлар табылып жатады. «Қаратаудың басынан көш келеді» дейтін сөздермен басталатын «Елімай» әніне қатысты әңгіме. Дәрістің мақсаты: Қазақ халқының 15-18 ші ғасырлар шегіндегі тарихиәлеуметтік жағдайын таныстыру. шығармаларында бейнеленетін тарихи шындықты анықтауда көп септігі тиетіндігін баса айту орынды болмақ. Қазақ әдебиетінің ерте дәуірінде. Жыраулар мұрасы мен кейінгі ХVIII-ХIХ ғасырлардағы көркемсөз өкілдерінің шығармашылықтарының өзгешеліктеріне тоқталу.Қадырғали Жалайырдың «Шежірелер кітабы» жайында айту. Бірақ. Ерлік мінездерін.аңыз ұлғайып айтудан. Тірек сөздер:Ақтабан шұбырынды. яки қазақ хандығының құрылуы және қалыптасуы тұсында өмір сүрген жыраулар мұрасы мен кейінгі ХVIII-ХIХ ғасырлардағы көркемсөз өкілдерінің шығармашылық бет-бейнесінде біраз өзгешеліктер бар. Дәрістің жоспары: 1. Хандық үшін күрестің шиеленісуі. Батыр тұтқан. сүйкімді қылықтарын аңызға айналдырған. сондай адамдар жайлы тараған аңыздың өзінің біразында шындықтың табы. Солары үшін оларды елі де риясыз сүйе білген. кейде танымастай қалыпқа түсетін де таң емес. көтермелеп көрсетуден сырт қалмайды. Өйткені. әсірелей.Ал. болған оқиғалардың ізі ататындығына таңдануға болмайды. көмескіленудің салдарынан оқиғаның құрылымы. жоңғар басқыншылығы. халық өзінің қалаулылары жайлы аңыздың өзегін өтіріктен емес. 3.Дәрістердің қысқаша сипаттамасы ДӘРІС 1. алқакөл. Әсіресе. Елінің серкесіне. 5. Ұқсастықтар да аз емес. ХVIII ҒАСЫРДЫҢ АЛҒАШҚЫ ШИРЕГІНДЕГІ ҚАЗАҚ ЖЕРІНДЕГІ ТАРИХИ ОҚИҒАЛАР.сұлама. Бұлардың көпшілігі халқының қамына бола ханмен де қармен де айқасудан тайынбаған. . 2. ХV-ХIХ ғасырлардағы қай жырауды алсаңыз да олардың елі үшін жанын отқа тоспайтыны кем де кем. мұның ХVХVII ғасырларындағы жыраулардың жеке басының өмірін. шындықтан өретіні қақ. 6.«Ақтабан шұбырынды. көріпкел санаған. жылдар өте келе әлгіндей тарихи тұлғаларға тұтастардың естелігі ескіріп. онымен жақсылы-жаманды қатынаста болған екінші бір ірі тұлғалардың есімі мен ісі өзгертіліп. заман өзгере.Тарихи зерттеулердің айтуы бойынша халықтың сауат ашуы қандай жағдайда болды? 4. Өйткені. көсеміне балаған. Алқакөл сұлама» оқиғасының әдебиетте бейнеленуі. Рас.

Сондай-ақ. Олар өздерінің көкейіндегі ойларын толғаумен паш еткен. ел басынан өткен елеулі кезең көрінісі қою. Өйткені. бұл авторлардың өз тұстарындағы қоғамдық салмақтары да әрқилы. оларға қарағанда күні кеше өмір кешкен сияқты ХV-ХIХ ғасырлардағы сөз зергелеріне де тікелей байланысты.б туралы дастандардың ең болмағанда . Өйткені. кейінгі дәуірдің ақын. авторлығы жоғалып. аузына елі қараған жырау ретінде де әртүрлі тағдырды. жыраулар өзгертіп айта бермесе керек. сол ғасырдағы жорық жыршысы Махамбет ақынның барша туындысы тек толғаулардан ғана тұрады. Шәлгез бен Доспамбетті.Сондай-ақ. т. оның ар жағында өмір сүрген жыраулардың көлемді үлкен шығармалары болған ба. ХVIII ғасыр. Мәселен. олар жұмыр басты пенде ретінде де. онан арғы дәуірдегі жыраулардың көлемді туындыларының кейінгіге өз атымен жетпеуінің бір себебі осында деп білеміз. ХVIII ғасырда. Және бұл мәселе тек ХV-ХVII ғасырлардағы жыраулар мұрасына ғана қатынасты емес. ХIХ ғасырдағы Мұсабай. әрқилы көлемде бүгінге жеткен Бөгенбай. әралуан тарихи сәттерді басынан кешіріп. олардың өмір сүрген дәуірлері тек мезгіл жағынан ғана әртүрлі емес. Сол себепті олар өздерінің тұтынған мақсаты. қазіргі заман ақындарының творчествосынан кеңінен орын алғаны баршаға аян. екіншісінде сұйық деп әңгімені сұйылту орынсыз болар еді. Марғасқа мен Жиембетті өзара бір-бірімен салыстыруға болмайды. Ал. үндестік туралы әңгімені осымен доғармайтынымыз аян. ХIХ ғасырда тірлік кешкен Байтақ. бұл авторлар шығармаларының жанрлық тұрқы да өзгеше болды. ХVIII ғасыр жырауларының өз атымен кейінге жеткен ондай шығармалары жоқ. жыраулық талант-дарыны жағынан әртүрлі сипаттағы сөз өнерінің өкілдері болды. Әйтсе де бұған қарап біз жыраулар мұрасындағы өзгешеліктер мен ұқсастық. тарихи сәт пен тағдырға қарай шығармашылық мінез. тегінде оның негізгі себептерін ауызша үрдістегі әдебиеттің ішкі мүмкіндеріктерінен іздеген жөн. Әйтпесе. шығармашылық тұлға ретінде де Асанқайғы мен Қазтуғанды. Қабанбай. Міне. Олай болса бұлардың бірінде тарихи оқиға. солардың әуенін өздеріне жеткізуге себепкер болған Бұқар. ХV-ХVII ғасырлардағы әріптестерінен ғана емес. пенделік һәм азаматтық іс-әрекет көрініс таппақ. Олжабай. Жанұзақ секілді Жәңгір төңірегінде болған жыраулар өздерінің мадақ жырларын тек толғаумен ғана жеткізген. тарихи қаһарман ретінде де. Тіпті олардың бәрін есептемегенде бұл жанр бүгінгі күнге дейін өмір сүріп келіп. Үмбетей секілді жыраулар мұрасынан да бірсыпыра өзгешеленеді. Ал. Өйткені. Мәселен. Мәселен. сол дәуірдегі қазақ жұртының поэзиялық дәстүрінен толғау жанры шығып қалған деген пікір тумайды. Нысанбай жыраулардың шығармалары тек.Әрине. жыраулары өзінше жырлай беретін халық эпосына қарағанда авторлы туындының жолы ауыр болмақ. оны шамасы келгенінше кейінгі жыршы. өмір кешкен адамдар. ХIХ ғасырдың өкілдері Мұсабай мен Нысанбай жыраулар көбінесе үлкен эпостық үлгідегі тарихи жырлар пішімімен жырласа. егер болса неге кейінгі дәуірге жетпеген деген мәселеге келсек. бұдан ХIХ ғасырдағы жыраулар творчестовосынан. Әрине.

Алшыннан жүз кісі айттым. Шындығында да бір сөз етіп отырған ХVIII ғасырдағы.. Әйтсе де. Әрине. Мәселен. не исчезает без следов в пучине времени. . Бұл тұрғында жыраулық поэзия сол үлкен оқиғалардың нақтылы көрінісін көркем жырмен өрнектегенімен ерекше назар аудартады. әу баста осы дастанның кейбір бөлігі Бұқар қолынан шықпады ма екен деген ойға да жетелейді. оның бер жағындағы талай үлкен оқиғалардың көріністері халықымыздың есінде естелік болып өмір кешкен. Исчезавшее в действительности. Осы зілзаланы қазақтың басына түсірген. күні кеше жорықтас болған азаматтарды оқ өтпес қиял-ғажайып адамдар етіп көрсетер еді деп айта алмаймыз.бірі болмаса бірінің әу баста Бұқар. Өйткені. что все пережитое человечеством .. бұл дәуірде өмір сүрген жыраулардың халықтың тарих бетінен жоғалып кетпеуі үшін отқа түсетін. ХVIII ғасырдың қазақ ұлыстары үшін жан жадыратар қуанышты оқиғалармен басталмағаны мәлім. Өйткені. немесе сол тектес жырау аузымен айтылған ұзақ сонар жырлардан бастау алып жатуы әбден мүмкін. ХVIII ғасыр жырауларының сол өздеріне дейінгі эпосты кейінгіге жеткізуші буын бола отырып. Небір сұрапыл оқиғалардың өздері куәгері болды. Г. «Қабанбай батыр» туралы жырда әл үстінде жатқан батырдың көңілін сұрай келген Бұқар жыраудың Қабанбайды мың жылқыны жауып жіберіп суарар қайнар бұлаққа. еңбегін сарп ететін жандардың өзі тектес пенделер екендігіне әбден көзі жетті. Өйткені. Үйсіннен жүз кісі. соның басы өзім болайын деп жылайтын эпизоды бар. құрбандыққа Арғыннан жүз кісі. оның тарих аренасынан біржола шығып қалған тұсының куәгері болды. немесе онымен тұстас жыраулар сол ежелгі қалыпта пайдаланар еді. Белинскийдің: «закон развития человечество таков. Бұл жан тәсілім еткелі жатқанда Абылайға «Үш жүзден үш кісі құрбан қылсам. Керейден жүз кісі. халықтың елдік тарихында бұл ғасырдың алар орны айырықша. оның хәлсіз жатқанына қамығып. эпостық дәстүрдің қазақ топырағында өмір сүріп келе жатқанына қаншама заман өтті?! Ал. Осы халықпен қандас Еділ қалмақтары ата қоныстарына қайтқан тұста олармен де айқасып бақты. Орыс әдебиетінің ұлы сыншысы В. -живет в сознании »-дейтін үлкен ғибратты сөзі бар. олар батырлар ерлігін бастан етіп жырлағанда да өз аттарымен сақталған толғауларындағыдай кәдімгі ет пен сүйектен жаралған адам етіп кейіптері хақ. қазақ қауымы атышулы «Ақтабан шұбырынды» сынды қайғылы оқиғаны басынан өткерді. біз бұл арқылы ескі эпостық канондарды Бұқар. сонда қалар ма екен жаның-ай » дейтін Бұқардың өз атымен сақталған жырын еске түсіріп қана қоймайды. Демек. солардан тағлым алмағандығына. қашқан жауды құтқармас жүйрік пыраққа теңей кеп. ішінде жүрді. өздері ерліктерінің куәсі болған батырлар жайлы дастан шығармағанына кепілдік беру қиын. сол замандағы Орталық Азиядағы айбарлы мемлекетжоңғарлармен ширек ғасырдан астам уақыт бойы табан тіресе күресе отырып.

осы оқиғалардың барлығы бір-бірімен тығыз байланысты жайлар еді. 2. 1643. 4. хабаршыларын жүргізді. 19. . 15. «Ақтобан шұбырынды» оқиғасы басталар тұста қазақ ұлысында сондай бес жыл бұрынғы. 34. 25.28. екі айқас та жоңғарлықтардың әбден күйрегендігін көрсетті. 12. 33. 27. 1711-1712. кек қайтару шайқастары болып қана қалған жоқ. Себебі. 1718 жылғы Түркістан маңындағы қазақ жасақтарының жоңғар қолынан күйрей жеңілуі қазақ билеушілерін ойландырарлықтай жай еді. 21. 6. Бұл күрес жолында қазақ халқы өзге бір әлеуетті ел тарапынан өзіне сүйенер тірек. қазақ ұлыстарының жоңғарларға қарсы азаттық үшін күрес-атышулы «Ақтабан шұбырынды» сынды қасіретті оқиғаның жалғасы. Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. Қазақ жұрты Ресей елінің боданы болды.35. 30. дос табуды мақсат тұтты. 32.Хандық үшін күрес қай жылы шиеленісе түсті ? 2. яки сексен мың әскері бар Тәуке хан кезіндегі (1680-1718) айбындылық жол болатын. 22. 36. Өйткені. 26.Қадырғали Жалайырдың «Шежірелер кітабы қазақ хандығы туралы не жазды? Әдебиеттер: 1. 3. 17. үлкен әлеуетті феодальдық хандық ретінде өзін әбден танытып үлгерген-ді.Ал. 29. 11. Алқакөл сұлама» оқиғасы әдебиетте қалай бейнеленді? Сол оқиға қарсаңындағы және одан кейінгі кезеңдегі қазақ ұлысы мен оның төңірегіндегі халықтардың тарихи-әлуметтік жағдайы қандай еді?. 31.Тарихи зерттеулердің айтуы бойынша халықтың сауат ашуы қандай жағдайда болды? 3. Өйткені. 9. 1651. Россия. жүз жылдан астам уақытқа созылатын жоңғар-қазақ күресінің (1635. Және соның ақыры ізсіз кеткен жоқ. Қытай секілді іргелі елдермен араға елшілерін. 10. 5. 1717 жылғы Аякөз өзені бойындағы. Ал. 24. бір кезеңінде жоңғарлар басым болып келсе.. 13. қазақ жеріне 1723 жылғы зобалаңды әкелуші Цэван-Рабдан хонтайшы (1697-1727) билеген жоңғар хандығы сол кездегі көшпенді елдер ішіндегі ең агрессияшыл. Енді осы «Ақтабан шұбырынды. 1713-1714) бір тұсында қазақтар. 1698. 1652.

қолда бары. ол туралы деректер өте жұтаң. Қ. Дәрістің жоспары: 1. 7.Қазтуған жыраудың өмірінен мәлімет. Мұрын жыраулар жырлаған «Қазтуған». Ленинградтан тұнғыш рет орыс тілінде жарық көрген «Поэты Казахстана» (1978). Сыдиықов. яки қазақ ақындарының басты жырлары» жинағында (Орынбор.Мұрат ақын. Сол себепті де жоғарыда аталған ғалымдар жырау туралы азды-көпті жазды деуіміз де осыған саяды. «Ұлы арман» (1990).Тілепов сияқты белгілі әдебиеттанушы-ғалымдар қалам тербеді. шынтуайтқа келгенде.Қазтуған жыраудың қолбасы батыр болған деген аңыздың шындыққа жақындығы.Қазтуған жырларының маңызы. 3. 1994) жинақтарында. 2. кейіннен «Ертедегі әдебиет нұсқалары» (1967). Жыраудың көшпенділер аристократиясынан шыққандығы. Тірек сөздер: Жырау. М. 1912) жарияланса. тілі бір түркі тектес тайпалардың. 6. Қазтуған жыраудың өлеңдері алғаш рет Ғабдолла Мұштақ құрастырған «Шайыр. 5. Дәрістің мақсаты: Қазтуған жыраудың өмірін. Туып өскен жері туралы. Сүйіншәлиев. Қазтуған толғаулары-орта ғасырлық әдебиеттің алтын мұрасы– жыраулықтың тамаша үлгісі екендігі. жорық жырауы болғандығы. би әрі ақын-жырауы екені анық. Қазтуған XV ғасырда өмір сүрген ноғайлы батыры. Алтын Орда заманындағы ноғайлы-қазақ дәуірі әдебиетінің ірі өкілі Қазтуған жырау. Ә. Қиял байлығы.Қазтуғанның нәзік лирик. шығармашылығының зерттелуін толық игерту. «Бес ғасыр жырлайды» (1984). 4. «Алдаспан» (1971). толғауларының жетпегені туралы.ДӘРІС 2. ұлттық тіл тазалығы. ақын-жыраулар поэзиясының бастауында тұрған үлкен эпик. артынан бір-бірінен бөлініп кеткен түбі бір. әрі ірі эпик. Ноғайлы аталып. Ж. Жырау өмірі мен шығармашылығы туралы азды-көпті болсын С. . «Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет» хрестоматиясында (1993) басылды. Алайда. таза ұлттық рух.Сейфуллин.шайыр. көбі мүлде ұмыт қалса. «Поэты пяти веков» (Алматы. «Қарға бойлы Қазтуған» атты толғау-поэмалары туралы. Мағауин. ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ. Дербісәлин. сол кезде жеке халық болып қалыптасқан қазақтардың бай әдебиеті.эпик ақын. баспа бетін көріп келе жатқандары үзінді күйінде ғана ақын мұрасынан азды-көпті мағлұмат береді. X. «XV-XVIII ғасырлардағы қазақ поэзиясы» (1982). аз болса да ұлы жырау шығармаларының бір кішкене үзігінің бізге жеткені жайында. суреттеу шеберлігі.алдаспан.Қазтуғанға дейінгі жыраулардың аты жеткенмен. ҚАЗТУҒАН ЖЫРАУДЫҢ ӨМІРІ. Оның шығармалары бүгінгі уақытқа толық жеткен жоқ.

Қазақ мемлекеті құрамына өткенінен сыр шертеді. Қазтуғанның Еділ өзенін жағалап. жыраулық жыр жолдарын биікке көтерген шығармалары санаулы ғана. Салп-салпыншақ анау үш өзен. шексіз махаббатын білдіріп. Мұнар болған күнді ашқан. Жау жағадан алып. Жайықтан Қазақстанның күншығыс жағына ауған деседі. Алаң да алаң. Ақтұба. шымырқанған тебіреністен туған бұл теңеулер батыр жыраудың туған жерге сағынышын. Жабағылы жас тайлақ Жардай атан болған жер… Шиыршық атып. оны аман-есен сақтай алуды перзенттік парыз деп білді. «Алаң да алаң. бүгінгі ұрпаққа сақталып жеткен үш жырының өзі оның үлкен эпик ақын болғанын дәлелдейді. . елінің болашағын тереңнен толғанып. алаң жұрт». Қаралау деген жерлер екен» деген жалғыз ғана мәліметке сүйеніп келдік. адамды елжіретер түйдек-түйдек сөз тізбектері. Ел қамын ойлап. Қазтуған жыраудың қонысы «Жайықтың күнбатыс шетіндегі Нарын. Қазтуған жырларындағы шоқтығы биік шығарма – оның туған жермен қоштасу жыры. «Бұдырайған екі шекелі». Осы қоштасу өлеңі оның XV ғасырдың екінші жартысында өз қарамағындағы руларды бастап Еділден еріксіз ауып. Оның басты себебі – талай құтты қоныс болған туған жердің жайсыз мекенге айналып. Салуалы менің ордам қонған жер. ақындық қиял ұшқырлығы мен өршіл романтикалық шығармашылық шеберлігін дәлелдей түседі. көсемі. Қазтуған жырларында оның ақындық ерлігі мен шырқау биігін көрсетер тұс – ол жырды кім шығарғанын нақтылы дәлелдейтін: Бұлт болған айды ашқан. халық мұңын жоқтаған Қазтуғандай жаужүрек батыр. қолбасшысы. Қабыршақты. Атамыз біздің бұ Сүйініш Күйеу болып барған жұрт. Анамыз біздің Бозтуған Келіншек болып түскен жұрт… – деген. ел бірлігінін қожырай бастауынан болса керек. «Белгілі биік көк сеңгір» деп басталып.Бұған дейін XIX ғасырдағы көрнекті қазақ ақыны Мұрат Мөңкеұлының «Қазтуған» толғауында айтқандай. алаң жұрт. Ақала ордам қонған жұрт. Бозан бойын жайлаған қазақ. Қазтуғанның ақындық қуатын танып. қол бастаған басшы жұртын соңына ерте білді. ноғай тайпаларының рубасы. әрі атақты батыры болғаны мардымсыз тарихи аңыздар арқылы белгілі. жыр жолдары арқылы туған жерінен еріксіз үдере көшкен ел көрінісі көз алдымызға келеді. қысылтаяң кез туған шақта Қазтуған елін аман сақтап қалу мақсатында жұртты бастап Еділ.

«Бұдырайған екі шекелі…» деп басталатын толғау-өлең – жыраудың өзіне дейінгі ақындық сөз өнерінен алған үлгі-өнеге негізінде өмірге келген жыр. батырлардың сөзі үлгісінде туған ноғайлы дәуіріндегі толғау ретіндегі ерлік. Қазтуған – ноғайлы дәуірінен тілі де. қарақалпақ қазақ т. асқақ теңеулер жырға шырай келтіріп. сөз тіркестеріндегі ойнақы. 1969) жинақтарында жарияланып. ұлттық. дәріптеліп келеді. Жырау өзін таныстыру монологы арқылы шағын толғауға қаймықпас қайсар «мұздай үлкен көбелі» батыр. соны көркемдік ізденіс. қара қылды қақ жарғызатын ділмар шешеннің жиынтық бейнесін сыйғыза білген. Соңғы жылдары осы мәселеге байланысты.б. жеке басы бірнеше өнерді меңгерген сегіз қырлы. қазақпен етене бауырлас. Сол себепті де Қазтуғанды бауырлас осы үш ұлттың төл әдебиетінің бастауында тұрған ортақ ақын-жырау ретінде бағаласақ ақылға сыяды. Бұл – сол кезде жеке жыраулардың. «Ноғайлар» атты көлемді ғылыми зерттеуде ноғай әдебиетінің көрнекті өкілі ретінде жырау шығармашылығы арнайы сөз болды. алаң жұрт» толғауының ноғайлар арасына кең тараған нұсқалары «Ноғай жырлары» (Астрахан. халықтардың тарихи кезеңге. батырлық жырдың алғашқы нұсқасы. түбі де. Бұл орайда Қазтуғанның «Алаң да алаң. Мұның өзі жыраудың жай ғана қарапайым адам емес. қарақалпақ ноғай халықтарына ортақ тұлға. б. «мұздай үлкен көбелі». тақпақ. – деген жолдар арқылы қазақтың ноғайлы дәуіріндегі төл әдебиетінің жаңа белесінің бір қырын аңғартады. Көлемі жағынан аз ғана осы жыр үзіндісінің өзі Қазтуғаннан кейінгі ақындар мен жыраулар шығармашылығына үлкен ықпал етті. Сол сияқты. «Шолпан» (Черкесск. «қойдың көсемі» іспетті елін соңына ерте білер басшы. ділі де. уақытқа телінген ауызекі поэзиясының үлгісі деп қарау керек». яғни оған «қазіргі ноғай. туған әдебиеті тарихындағы көрнекті тұлға ретінде бағаланып. «Бұдырайған екі шекелі…» толғауы жыраулық поэзиядағы басқа толғаулардан оқшауланып тұратын көркемдік өзгешеліктерімен ерекшеленеді. Өз шығармаларын ауызша шығарып таратқан Қазтуған сияқты дүлдүл жырау өз есімін жырларында ерекше атап өту арқылы авторлығына дау тудырмайтын амалды сол заманда-ақ білдіргендей. тапқыр да айшықты ой иірімдерін . Осы толғаудағы «бұдырайған екі шекелі». салт-дәстүрлері де бір болып келген қазақ. бір сырлы жан екенін аңғартса керек. мақалмәтел үлгісіндегі жыраудың терең толғанысты ой үрдістері қазақ поэзиясына үлкен таусылмас қазына болды. қарақалпақ ғалымы К. 1912). Мәмбетов өз зерттеуінде Қазтуған жырауды қарақалпақ әдебиетінің ірі өкілі ретінде қарастырады. «айдаса қойдың көсемі» және т. халықты аузына қаратып.Мұсылман мен кәуірдің Арасын өтіп бұзып дінді ашқан Сүйінішұлы Қазтуған. қарақалпақ халықтары әдебиеттанушы ғалымдарының зерттеулерінде Қазтуған жырау өз ұлтының өкілі. нақыл. тілі де бір ноғай.

28. 6. Шығармаларының мазмұндылығы мен әлеуметтік салмағы жағынан алғанда. 32. 34. Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. . Бидайықтың көл жайқаған жалғызы. 12. 25.Қазтуғанға артта қалған ұрпақтарынан кімдер жыр арнаған? 3. 7. 5. 2.Қазтуған жырларының маңызы неде? Әдебиеттер: 1. 26. поэзия өмірінде сақталған шағын ескерткіш үлгісі тәрізді кейінгі дәуірге жетті. Қазтуғанның «Алаң да алаң. «Ұстаса қашағанның ұзын құрығы» деген бір жолдың өзі ғана көшпелі дала өмірін көз алдымызға әкеліп. 15. жауынгер ақынның дала поэзиясына тән өр рухты. 33. 27. 31. Қорыта айтқанда.35. алан жұрт» деп басталатын толғауы да жыраулық поэзияның көркемдік қуаты жағынан шебер жасалған үлгілерінің бірі. батырлыққа тән қасиеттер анық сезіліп. 13. 24. асқақ қанатты сөздерге толы. үнемі үдей түскен кең үрдісті де күрделі эпитет жасайды. 22.10.байқатады. Бұлар өз дәуірі мен шығарушысы жайында кішкентай болса да елес. 3. Бұлт болған айды ашқан. ішкі мазмұнынан ерлік рухы. Қазтуған Сүйінішұлы Сыпыра жырау негізін салған көнеден келе жатқан толғау жанрының дамуына үлкен үлес қосты. Ақын шығармалары көлемі жағынан шағын болып келгенімен. сақтап келгені Қазтуған жасаған өлең өрнектерінің өлместігін білдірсе керек. дауылпаз үнді. 36. өз міндетін артығымен орындағаны болып саналады». буырқанған бұла күш иесіне теңеген көркемдік ерекшелікті аңғартады. көркем тіркестерге бай жырлары қазақ әдебиеті тарихында өшпестей із қалдырды. негізгі тұспалдар ойы. жыраулық поэзияның айшықты ерекшеліктерімен бедерленеді. поэзия эволюциясындағы белгілі бір кезеңнің көркемдік дүниетанымы тарапында нышан таныта алса. 17. Буыршынның бұта шайнар азуы. Бұл жырларда бір ғана жырау атымен сақталып келген жыраулық үрдістегі поэзияның нағыз қаһармандық үні. Сонау орта ғасырларда орныққан бұл көркем сөз үлгілері өзінің сол қалпындағы нақышты қасиетін қазіргі қазақ поэзиясына дарытып. ұғым бере алса. 20. «Қазтуған толғаулары қазақ халқының халық боп құрыла бастау тұсындағы жайлы қоныс. жақсы мекен іздеу мәселелерінің сол алыс замандағы жаңғырығы. Мұнар болған күнді ашқан. 11. 29. жауға қарсы қаймықпас атой салған батырлық лебі басым. 30. 9. – деген осы толғаудағы көркем сөз өрнегі кестеленген жыр жолдары – бейнесі ұлғая түскен метафоралардан құралып. 19. 4.Қазтуғанды біз тек жырау деп қана танимыз ба? 2.

Асан қайғының шығармаларының зерттелуі жайлы. 4. 6. Ел-жұрт «адамы жүзге келмей өлмейтін. кең сахараны шарқ ұрып шарлағанмен. Революцияға дейін негізінен мал шаруашылығымен айналысып. Аңыздарда айтылғандай. Асан қайғы жеті жыл желмаяға мініп жер шолып. әңгімелер мен жер-қоныс аттары туралы айтылып келген сан қилы сын-сарап бағалары. ел қамын жеген кемеңгер. Асанның біраз өмірінің Қазанда хандық құрған Алтын Орда әміршілерінің бірі – Ұлұғ Мұхамед тұсында өтуі. ғалымдардың пікірлері жайлы. жырлары толық айғақ. 5. ғасырлар бойы өз халқымен рухани бірге жасап келе жатқан жарқын тұлғалардың бірі – Асан қайғы. табиғатқа тікелей тәуелді болған елге жұтсыз жайлы қоныс пен шапқыншылығы жоқ еркін тұрмыс.Уәлихановтың. Кейін қазақ ханы Жәнібек маңында болғаны.б. «Тауарих хамсада» Шыңғыс хан кезіндегі Майқы бидің алтыншы ұрпағы деп келтірілуі. Асан қайғының халық арасында әулие ретінде құрмет тұтылуы. сондай-ақ. Ш. қойы егіз қоздайтын» шұрайлы жер мен «қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған» мамыражай заманды арман еткенде де.Әуезовтың. 7. ел жадында сақталған қыруар аңыз. Асан туралы аңыздарға қысқаша шолу. елге дәл ойдағыдай іргелі қоныс таба алмайды. соның бірден-бір жоқшысы деп Асан есімін атайды. 8. Дәрістің мақсаты: Жырау Асан мен аңыздағы Асанның ара жігін ажыратып түсіндіру. Ата тегі туралы нақты деректердің жоқтығы. 2. Тірек сөздер: Жерұйық.шұрайлы жер т. Сондықтан Асан есімі әр кез «қайғы» деген сөзбен қатар аталып. Х. 9. Асан қайғы есімінің барша қазақ халқына кеңінен таныс екендігі. Дәрістің жоспары: 1. 3. байлығы шалқыған бейбіт өмір қашан да асқақ арман еді. ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ. Бұған оның атына байланысты туып.б. Асан қайғы туралы М. аңыз. маңызы тәрбиелік орны. Өзі ұнатқан құтырысы мол Жиделібайсынға (халық қиялындағы аты – «Жерұйық») ел . АСАН ҚАЙҒЫ ЖЫРАУДЫҢ ӨМІРІ. ойшыл адамның жиынтық бейнесіне айналып кеткен. Бұлардың бәрінде дерлік Асан өз халқының бақытты болашағын ойлаған ел мұңшысы. 10.ДӘРІС 3. Асан толғауларының көркемдік ерекшелігі. Аты аңызға айналып. ноғайлы. замана жайын толғаған әр алуан өлең. жұрттың көкейкесті арманын арқалаған ардагер азаматы кейпінде сипатталады.Сүйінішәлиевтің т.

Г. Халық аңыздарында Асан қайғыны қазақтың бірінші ханы Әз-Жәнібектің тұсында өмір сүрген адам еді дейді. талай-талай хандардың қысылғанда ақыл сұрайтын кемеңгер кеңесшісі. дәл Асан қайғы еді деп тұжырып айтуға келе бермейтін сияқты. Қалай дегенде де ол әрқилы аумалы-төкпелі тарихи дәуірлерді бастан өткеріп. әңгімелерді ғана негіз етеміз. «Абдулланома» атты кітапта әңгіме болатын Хожа Нақыпты. Мақсұт бин Осман Кухистанидің «Тарихи Әбілқайыр-хани» атты кітабында Әбілқайыр ханның оң . Хафиз Таныш ибн Мир Мұхаммед ал-Бухари оның (яғни Асан қайғының) сол тұста Сырдария даласындағы. ақыры күші қайтып қартайған шағында ойлаған арманына жете алмай қаза табады. қабыспау тұрғысынан алып бағалауды жөн дер едік. қандай өмір кешкен еді. Аталған автордың «Абдулланома» атты шығармасында Хасен Хожа Нақып деген кісіні Абдолла ханның тұсында мемлекет басқару ісінде биік мансапқа ие болған. сенімді серіктерінің бірі еді деп көрсетілетіні рас. соның қайғысынан «Асан қайғы» атаныпты» дейтін әңгіме мен «Хасен мен Ежен хан» атты аңызды негізге алған тәрізді. кейін сол қыздан айрылып қалып. ол пері қызына үйленіп. Әйтсе де. қай дәуірде. Асан туралы сақталған кейбір аңыз. жігері құм болып. белсенді саяси қайраткерлерінің бірі болғанын жазады». бұл мерзім Асан қайғы өмір сүрді дейтін белгілі тарихи кезеңнен (XV ғасыр) тым алшақ жатыр. – деп көрсетілген. Алайда. Асан тарихта болған адам. Сондықтан біз бұл жорамалды оның тарихи шындықпен қабысу. ол XV ғасырда жасаған. Осы орайда. көп жасаған өмірінде қандай қызмет атқарды. Бұл тұста Асан Қайғының өз толғауларында айтылатын мәліметтер мен сол тұстағы кейбір жырларда келтірілген қосалқы дерек-түсініктерді. алайда оның өмірі туралы нақты тарихи деректер сақтала қоймаған. ханның XVI ғасырда қазақ даласына жасаған жорығында оның қолбасшы. оны өзбек-қазақ ұлыстары бөлініп шыққан Дешті-Қыпшақ мемлекетінің ханы Әбілқайыр тобындағы Хасан атты билермен байланыстыра қарау шындыққа әлдеқайда жақын келетін сияқты. Потанин қорына арналған халық мұралары жинағының ғылыми түсінігінде: «Асан қайғы халық арасында Асан ата аталды. кімдермен істес. біздің пікірімізше.көшіремін деген ең соңғы үміті де өшіп. Аңыздарға қарағанда. Абдолла ханның қазақ даласына жасаған сол жорығы XVI ғасырдың аяғында болған оқиға екенін еске алсақ. Асан қайғыны жоғарыдағы Хафиз Таныш ал-Бухаридің кітабында айтылатын Хасан Хожа Нақыппен тарихи бір кісі еді деп жорамал айтқан автор халық аңыздарындағы «Асанның шын аты Хасен екен. Асан қайғы қай ортадан шығып. ең алдымен. дегенмен мұның Асан қайғының алғаш Хасен аталғанын білдіретін деректер ғана екені мәлім. болжағыш та білгір биі болғанға ұқсайды. Н. Бұл тұста біз білетін тарихи Асанды жоғарыда айтылған Абдолла ханның төңірегінен іздегеннен гөрі. замандас болып еді деген сұрақтарға жауап беретіндей бізде нақты тарихи деректер жоқтық қасы. Осы тұста мынандай дерекке назар аударған жөн.

Ормамбет хан Ордадан шыққан күнде. Үлкендердің айтуы солай деймін Тегінде ноғай. соның қысылғанда ақыл сұрайтын кемеңгер кеңесшісі болғанын ескерсек. Автор өзінің «Асан атаның бір мақалының мағынасы бұл дүр» атты әңгімесінде Асан қайғының «Қилы-қилы заман болар. Қ. 1288-1870 хижрие дуалжиғде IV айында бір жайда мәзбүр ақыннан сұрадым.тізесін басқан салауатты билері мен белгілі әскери басшыларының қатарында Хасан-оғлан-би Шынбай және Хасан-би Ұйғыр деген кісілердің аты құрметпен аталады. Әбілқайыр ханның тобынан бөлініп шыққанын. әз) ақын бар еді. онысы түсінуге жеңіл. әлгі айтылған соңғы кісілердің тарихи Асанға бір табан жақындығы ашылып. Асанның асыл заты туралы Құдабайдың Қошан деген дана және білімді адамнан қара сөз күйінде естіп. кейінірек қазақ халқының тұңғыш ханы Жәнібектің төңірегінен табылып. түсіндіруге қиын заттар емес. оны артынан өлеңге айналдырғанын да баяндап береді. Асан қайғының есейіп. жырлардағы қажетті дерек. Асан қайғы кім дүр. айтқан екен деп Қошан акам сөйлеуші еді». Автор: «Асан атаның бағзы ахуалы. әңгімелермен қатар. Бұған қарағанда. Қошан намында бір дана уа білімді адам болса керек. Ертіс. шешендік сөздері үзік-үзігімен қазақ арасында айтылып келеді. Халидұғлы өз еңбегінде Асан атаның бір кезде Хасен аталғанын әңгімелей келіп. әр тәртібінде бір мағына бар. түп атасы Майқы би» деген көне мәтелдегі Ұлы жүз әйгілі Майқы би болып шығады. бұ язылажақ өлең ила жауап берді: Асанның асыл түбі ноғай деймін. Бұдан тыс ол ел жүрегінде ұялаған Асан сөздерінің мәнмаңызын айта келіп. кейбір тарихи өлең. – деп көрсетеді. Оралды қылған дүбір. кәриялардың құлағы қанық өздеріне анық дүр. Әр сөзінде бір тапқырлық сөз. Құрбанғали Халидұғлы Асан қайғының шыққан тегін баяндайтын осы өлеңді Құдабай ақынның өз аузынан естіген болып шығады. Бұл «Түгел сөздің түбі бір. жоғарыдағы Құдабай ақын айтқан өлеңге орай өз ойын білдіреді: «Асан қайғы асылы ноғай еміш. ең алдымен. Шыңғысханның тұстасы ұлан Майқы бидің алтыншы немересі». Асан қайғының өмір сүрген дәуірі мен сол кездегі тарихи әлеуметтік мәнжайды айтқанда. Құдабай намында бір ағмы (екі көзі су қараңғы. Алтай. оның мақалдарынан білсең сөйле дегенімде. қарағай басын шортан шалар» деген сөзінің мәнісін сұраған Абылай ханға Бұхар жыраудың «Ханға жауап айтпасам» деп басталатын әйгілі толғауын келтіре отырып: «Бұл хабар көне адамдардың әрбірінің аузында бар. қазақ түбіміз бір. Қ. қолдағы сан алуан аңыз. айқындала түсер еді. Асан қайғы қайғырып айтыпты жыр. – дейді. – деп. Бұл орайда Құрбанғали Халидұғлының «Тауарих хамса Шархи» атты кітабында келтірген мына бір деректің орны айрықша. егде тартқан кезінде Керей мен Жәнібек сұлтандарға еріп. . қосалқы мәліметтерді де негіз ете аламыз.

Халидұғлының Майқы биді «ұлан» деп көрсетуіне қарағанда. Осындай туыстық нышан-белгілерді екі ел әдебиетіне бірдей ортақ Шәлгез. тіпті бір алуан эпостық лиро-эпикалық жырларымыздың «ноғайлы дәуірі» деп аталатын тұста туып қалыптасқаны мәлім. Бұлардың бір алуаны кезінде озық ойлы орыс оқымыстыларының бастыруымен жарық көрсе. Ал. Ормамбет ханның қазақ тарихына қатысын кезінде ұлы Шоқан да атап көрсеткен еді. бұл – біз ілгеріде бөліп атаған Әбілқайыр ханның оң тізесіндегі Хасан-оғлан-би Шынбай тәрізді кісілермен Асан қайғы бір тұлға болуы да мүмкін деген жорамалға негіз бола алатын сияқты. Жұмалиев осыған орай өз ойын: «Мұндағы «ноғайлы» деген сөзді қазақтан бөлек басқа ел деп түсіну керек емес». Бұлардың ішінен Я. Ноғайды да. немесе «ноғайлы» атын әлі тастамай жүрген дәуірінен қалған әдебиет нұсқалары». бұл кезең ноғай мен қазақтың бір-бірінен этникалық жағынан біржолата бөлініп. Сарай және Қазан қалаларында билік басында болған әйгілі жырау және философ. Ал енді. Мыңжани өзінің «Қазақтың қысқаша тарихы» атты еңбегінде Асан қайғыны Алтын Орданың 1445 жылы қайтыс болған ақырғы ханы Ұлығ Мұхаммедтің (Ормамбет) қасындағы ықпалды билерінің бірі. ол Алтын Орда ыдыраған соң. мына жәйтті еске тұтқан жөн. Бұл туралы ұлы ғалымымыз Шоқан Уәлиханов: «Ноғай деген ат жартылай отырықшы елдерден бөліп алу үшін айтылған аты еді. әңгімелер мен әр алуан деректердің жарық көру мәселесіне келсек. Шыңжандық тарихшы ғалым Н. жүйелі түрде зерттеле бастады. Мұнда ең алғаш Асан туралы кейбір құнды деректермен . Сейфуллин жинап бастырған «Қазақ әдебиеті» жинағының алатын орны ерекше. Лютшь хрестоматиясында басылған Асан туралы ертегі мен Құрбанғали Халидұғлының «Тауарих хамса Шархиындағы» жоғарыда келтірілген құнды деректерді жеке бөліп атаған жөн. енді бір тобы ертедегі қазақ ақын. жеке ұлт болып қалыптаса қоймаған кезін аңғартатын сияқты. – дейді. Қ. Асан қайғы туралы аңыз. Бұл істе әйгілі жазушымыз С. – деп түйеді. Бірге жасап өмір кешкен ноғай мен қазақ ордасын Жәнібек билеген кезең қазақ жырларында алтын дәуір тұрғысында саналады». осы пікірді Сәкен Сейфуллин де қуаттап: «Ертедегі батырлар әңгіме-жырлары қазақ атанған елдің ноғайлы болған дәуірінен. Доспамбет жырларынан да айқын аңғарамыз. бұл игілікті істің XIX ғасырдың екінші жартысынан басталғанын көреміз. Қазтуған. қазақ ханы Әз-Жәнібектің қасында болғандығы мәлім деп жазады. өзбекті де – бәрін де ноғай деп атаған. жазушылары мен тарихшыларының жариялауымен басылып келді. – деп көрсетсе. Олай болса. бұл атақтың біз жоғарыда атаған Хасан-оғлан-би Шынбайда да жүруі кездейсоқ жәйт емес. Құдабай ақын айтқан «Асанның асыл түбі ноғай деймін» деген жырдағы сөзге келсек. Асан қайғы туралы аңыздар мен жыраудың өз жырлары кеңестік дәуірде ғана үздіксіз жарық көріп. Тарихи деректерге қарағанда. Біздің көптеген аңыздарымыз бен тарихи өлеңдеріміздің.

Осы жырларға орай жазған зерттеуінде автор Асан қайғының өмірде болған тарихи тұлға екенін айтып. Бұл материалдар. Бұлардағы Асан. Автор ел болашағын ойлаған Асан өмірінің соңғы жылдарында Ақ Ордаға келіп. хан. Халидұғлының «Тауарих хамса Шархиында» келтірілген деректермен өзара ұштасып жатса да. оны Әз-Жәнібек ханның замандасы. Осы жылдарда Асанның Әз-Жәнібек ханға айтқан «Әй. ол бұл аңыздарда қазақ елі мекендеген қоныс-жай. Асан өлеңінің шешімін айтқан Бұқар жыраудың белгілі жыры «Жас қазақ» журналында жарық көрді. Ә. ол халық аузындағы «Жеті өзенге шейін ел тоқтамас» деген сөз Асан атадан қалған екен» – деп жазады. сөз жоқ. мұның көпшілігі К. Ұлық жыршы. жалғастырушылары еді . Аталық. Майқы бидің ұрпақтары еді деп көрсетеді. Әрине. зерттелуіне жол салды. Жеті өзеннің аталу тарихын әңгімелей келіп. «Алты атанға қос артып» атты әлеуметтік мәні зор толғаулары жарық көрді. Асан қайғы шығармаларының жиналып. халқының бақытты болашағын аңсаған кісі ретінде аталып. көшпелі елге ырысы мол құт-береке болатын шұрайлы қоныс іздеп. Марғұлан өзінің «Қазақ халқының поэтикалық көне мәдениетінің сақтаушылары туралы» атты мақаласында Асан қайғы мен Бұхарды әйгілі Сыпыра жыраудың бірден-бір мұрагері. халық әңгімелерінің аңызға айналған басты кейіпкері де. оның өлеңжырлары кешегі өткен ел өмірінің айқын көрінісі тұрғысында бағаланып келді.қатар. ең алдымен. Сондай-ақ. «Қазақ ертегілеріндегі» алғы сөз бен «Қазақ әдебиеті тарихының» соңғы басылымдарында Асан қайғының әдебиеттегі орны мен шығармаларының мән-маңызы ғылыми талдаулар арқылы байсалды бағасын алды. көбінесе. одан Жиделібайсын барып қайтыс болған деп көрсетеді. Қорқыт. жер-сулардың аса білгір сарапшы. «қой үстіне бозторғай жұмыртқалайтын» мамыражай заманды аңсаған жұрт қамқоршысы болып сипатталады. Бұл Шоқан айтқан пікірмен де үндес. Сыпыралар негізін салған жыраулық дәстүрдің ізбасар. оның Асан қайғының өмірі мен жасаған дәуіріне байланысты айтқан ойлары елеуге тұрарлық. аталған мақала Асан қайғы өмірінің кейбір қырларын дұрыс ашып көрсеткен. мен айтпасам білмейсің» атты ұзақ толғауы мен әр алуан қоныс-жерлерге берген бағасындары «Таң» журналында жарияланса. Автордың кейбір долбар-жорамалға бейім пікірлерін сын көзбен қарай отырсақта. Асан творчествосының арнайы зерттелуі қазақ әдебиетінің тарихына арналған алғашқы кітаптың үлесіне тисе. халықтың ертеңгі болашағын ойлаған асқақ гуманисі тұрғысында да бой көрсетеді. Бұларда Асан белгілі бір дәуірде өмір сүріп. Ол. Асан қайғы жырлары ең алғаш мектеп оқушыларына арналған әдебиет оқулықтарында басылып. оның Әз-Жәнібек ханға айтқан «Қырында киік жайлаған». жарық көрді. Осыған орай Сабыржан Шәкіржанның «Асан қайғы» атты мақаласын бөліп атауға болар еді. көркем сөз иесі – ақын ғана емес. сыншысы ретінде де.

Асан Қайғы қай ханға. 6. 11. 25.28. 19.35. 10. 12. . 31. Асан тарихта болған ба? 2. 32. не үшін ренжіді? 3. 24. 36.Асан Қайғының жерұйық іздеу себебі не? Әдебиеттер: 1. 26. 15. 30. 22. 9.деп жазып. 2. 21. 13. 4. оның Сыпыра жырау секілді кезінде эпикалық жырлар тудыруға да үлес қосқанын атап көрсетеді. 17. 5. 29. Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. 3. 33. 27. 34.

2. қарақалпақ ноғайға ортақ тұлғалар болып танылған. Шалкиіз жырларын «төрде басы.1971ж.оның ірі өкілдерін қазақ. 4.ноғайлы дәуіріндегі әдебиет мұраларына біржақты қарап. 1910 жылы Орынборда шығарған «Шаир. баспадан шыққан «Ноғай уа құмық шиғырлары». 1982 ж. қазақ. Жыраулық поэзия туралы сөз қозғағанда.М. яки қазақ ақындарының басты жырлары» жинағында олардың жырларын жариялады да. қойы қоралас. тілі етене жақын осы халықтардың төл шығармалары дегеннен гөрі ортақ туындылар деп таныған жөн болар еді. Сондықтан да алғаш рет көрнекті қазақ ақыны Ғұмар Қараш «Ғабдолла Мұштақ» деген бүркеншік есіммен құрастырып.Доспамбет шығармаларының тілі.Доспамбет туралы аңыз-әңгімелердің В. Радловтың 1896 ж.Стамбул. бұл кейін жыраулар шығармаларының белгілі жазушы-ғалым М. Асан қайғы. Қазтуған. Дәрістің мақсаты: Доспамбет туралы аңыз әңгімелердің орыстың ұлы ғалымдарына белгілі болғаны жайында. түбі бір туысқан. толғауларының маңызына. аймадет. шаһид. қарақалпақ. төскейде малы бір болған». Ал. 1989) жинақтарында.Доспамбет шығармаларының «Шайыр.1967ж. Доспамбет аттары бірдей таралып. Мағауин құрастырған «Алдаспан» (1971). ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ. Үш халық ішінде бәріне ортақ ру аттарының кездесуі де осы туыстық төркінінен болар. тіпті әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрі де бір үш халық арасында Асан қайғы. ноғайдың әрқайсысына еншілеп келдік.«Ертедегі әдебиет нұсқалары». яки қазақ ақындарының басты жырлары» кітаптарында жарық көруі туралы 3. ДОСПАМБЕТ ЖЫРАУДЫҢ ӨМІРІ. «Бес ғасыр жырлайды» еңбектерінде басылған Доспамбет шығармаларын. «образцы народной литературы тюркских племен» еңбектерінде жариялануы туралы тоқталу.б. XV-XVI ғасырларда бұл халықтардың ара-жігі соншалықты ашылған жоқ. осы өңір мен оған жапсарлас Сарыарқаны қазақтар жайлап. «Бес ғасыр жырлайды» (1984. Қазтуған. Дешті Қыпшақ т. Мұның өзіндік тарихи сыры бар: Еділ мен Жайық арасын ноғайлар мен «қара бөріктілер» (қарақалпақтар). шын мәнінде. шаһар. «Алдаспан». «Қазақ хандығы . Доспамбет шығармаларының зерттелуін толық меңгерту. Сол себепті де ауылы аралас. тілі бір. өзіне арналған жырларына тоқталу. 5. Доспамбет.Радлов сияқты ірі ғалымдарға белгілі болғаны.Османовтың 1883 ж. алдында басылған еңбектердегі шығармаларымен салыстыру.ДӘРІС 4. IIIалкиіз. аралас-құралас отырған бауырлас үш халықтың әдебиеті бір арнадан тарады да. Тірек сөздер:Азау. Дәрістің жоспары: 1.

Әрине. дәлелді пікір айтады. т. Мәмбетов Аймадет пен Доспамбетті екі батыр деп қарастырады. халықтардың ортақ еншілігі бар мұра ретінде қарау керек» деген Қ. Ғасырлар қойнауынан үзік күйінде болсын жеткен сондай асыл мұраның бірі – қазақ пен ноғайға да. «Аймадет» те сондай атаулардың бірі болуға тиіс» деп. «ақтабан шұбырынды» заманын бастан кешкен халқымыз өлең-жыр өзегін кейінгі ұрпақтарға аман-есен жеткізді. қарақалпақ. Сол себепті де бөле-жаратын ештеңе жоқ екенін айта келіп. Ноғай тайпалары кейде өздерінің билерінің немесе мекен еткен жерлерінің атымен де атала береді екен. б. Сыздықова ойын толық қостаған дұрыс.. № 9) қарақалпақ жыраулары ретінде зерттеледі. хас батырлығымен де. Ноғайлының атақты биі Мамайдың заманында. ата-қоныс жер үшін. қарақалпақ және ноғай халықтары бірге өмір сүрген кез жыраулық поэзияның алтын дәуірі болды.. Жәнібеков құрастырған «Ауыл поэзиясы иа де ноғай әдебиеті» (Мақашқала. сол замандағы әлеуметтік іс-шаралардың бел ортасында болып.. Жырау өз есіміне Аймадет деген сөзді қосып айтады. өр рухты жырларымен де ел құрметіне бөленген көрнекті ақын-жыраудың бірі – Доспамбет жырау.дәуіріндегі әдебиет» хрестоматиясында (1993) жарық көруіне негіз болды. атамекен ел үшін «ақ найзаның ұшымен. Үш халық құраған «ноғайлы цикліндегі» әдебиетте үшеуінің де еншісі бар. 1935). осы кезден басталатын қазақтың төл әдебиетіне өзіндік үлес қосқан. Аймадет пен Доспамбеттің бір адам екендігі туралы М. яғни XVI ғасырдың орта тұсында Азов теңізі түбінде өз алдына жеке ел болған Азаулы ноғайлыларының басшысы. қарақалпаққа да ортақ Доспамбет жырлары. Өмірәлиев пікірі мен бұл нұсқаларды осы халықтарға ортақ туындылар деп тану қажеттігін айтқан Р. Қазақта да ру аты-мен қосақтап айтылатын Албан Асан. Қазтуған. 1979) жинақтарына еніп. Доспамбет. қол бастаған батыры немесе Азаулының Аймадет ер Доспамбет ағасы. б. Сондықтан да Аймадет Доспамбеттің бір кісі екенінде еш күмән жоқ. ақындар біршама. «Яшав сокпаклары» (Черкесск. Доспамбет – тарихи тұлға. ноғай әдебиетінде Доспамбет Азаулы деген сөз тіркесімен ғана шектеледі. ақ білектің күшімен» қан төгіп. Сикалиевтің «Сынап қарап. Шалкиіз шығармалары ноғай әдебиетінің өкілі ретінде М. . 1883). ноғай. Әбубәкір Кердері. А. Бұл жөнінде қарақалпақ ғалымы К. ал К. А. «бұл сипаттас біраз сөз үлгілеріне қазақ. ел қорғаны. өрлігімен де. ондай тайпалардың біраз уақыт өткен соң есімін өзгертуіне тура келеді. Қазақ халқының өз атымен өмір сүруі XV ғасырдың орта шені десек. Мәмбетовтың Нөкісте шыққан «Әмудария» журналында жарияланған мақаласында (1972. Қазақ. Осы дәуірге тән жыраулар поэзиясы қазақ әдебиетінде кең арнамен дамыды да. Сонымен бірге Асан қайғы. сырласып. т.. ерлігімен де.» атты зерттеуінде (Черкесск. Мағауин: «Бұл оның руының не тайпасының аты болса керек. 1975) олар ноғай ақындары ретінде. Османов құрастырған «Ноғай уа құмық шиғырлары» (СПб.

жер үшін айқас. ішкі қайғы мен өкініштің ақтарылып шыққан зарлы мұңы. нақтылы зат. сыртқы айтылу түрі. сырлы суреттер. Осы жыр үзінділерінің өзіне қарап оның шығармаларының тікелей жорық үстінде. образды символдар көп кездеседі. Жырау толғауларында батырдың жорық пен майдандағы басты серігі – ат пен жылқы маңызына ерекше мән берілген. Мысалы: Туған айдай нұрланып. еліне деген ыстық махаббаты. өкінбен. салыстыру өзгешеліктері жағынан болсын үндесіп. Бұл қасиетті ұғым жолында туған жерін жаудан қорғау–жырау үшін басты азаматтық парыз. жаралы жыраудың өлім мен өмір арасында қиналған арпалысты сәттері ерекше әсер қалдырып. ұрыс кезеңінің жылнамасы іспетті. өрнекті ойлар. Солай болғанмен де. Бұл үзіндіде. Сақсырым толды қаныма. ер ақынның бейнесі зерделенген. бедерлі бояу. Доспамбет жырларында айшықты көркем теңеулер. Дулыға кидім. ішкі мағынасы жағынан болсын. – деген жыр жолдарында көшпенділер дәуіріндегі еліне жан жүрегімен берілген нағыз батыр жыраудың. керісінше. ұрыс майданында туғанына көзіміз жетеді. жырға қосады. маңызды мазмұн беру байқалады. Бұл жырлар – қазақтың қаһармандық поэзиясының нағыз бастапқы қайнар бастаулары. Себебі. жорық кезіндегі қайсар қылықтарымен өршелене жауға ұмтылған ержүрек ерлердің қимыләрекеті көркем бейнеленеді. Халқымыздың сол замандағы басты . құбылыс мәнін ашу мақсат етілмеген.Жыраудың бүгінге жеткен мұрасы аз ғана – бар-жоғы 160 жолдың көлемінде. ұйқасы. Доспамбет поэзиясына тән үлкен бір ерекшелік – оның өлеңтолғауларындағы айтылған ой қазақ мақал-мәтелдерімен астасып. оның жырларындағы басты қазық – ақынның туған жеріне. құбылысқа айқын ой. кейінгі ұрпаққа арнай сөйлеген жыр-аманаты елес береді. Сақ етер тиді саныма. қоғамдық құбылыс жөнінде нақтылы сөз өрнегімен беріледі. Зырлап аққан қара қан Тыйылмайды жонның уақ тамырдан. – деген жолдарда жай ғана салыстыру. ынта-сезімі. Оның жырларында ел үшін. Аймадетке оқ тиді Отыз екі омыртқаның буынынан. оның қазір қолда бар шағын толғауларында жырау өмірімен қоштасар алдындағы адам кейпінде өткен дәуренінің мән-мағынасы туралы терең тебіреніп ой қозғайды. Доспамбет жырлары – майдан. Жаралы жауынгер-жыраудың көркем бейнеленген шұрайлы тіл арқылы өткен өмірімен қимай қоштасуы. Арғымаққа оқ тиді Қыл мықынның түбінен. Сол себепті де ол жауынгерлік жорық жолдарын тебірене еске алып.

шапса – тұлпар. 31. Мұның өзі жыраудың ерлікті дәріптеумен бірге бейбіт өмірді армандағанын білдіреді. көркем сөз құдіретін танып ашады. 29.. Қай шығарма болсын өз алдына жеке пайда болмайды. 32. – деген жыр жолдары осы ойды айқындай түседі. – деген жыр жолдарындағы жорықтың асқақ үнді. қазақ ортасында дамыды. дәстүрін дамытқан ортасы – қазақ ортасы. бізге келіп жетті де. Сондықтан да жырау туындылары бүкіл әдебиетіміздің жемісі болып табылады. ішкі толғанысы жағынан алып діңгектер сияқты үлкен әлеуметтік жүк арқалап тұр.35. өршіл рухты сарыны Ақ Жайық бейнесімен астасып. 4. Доспамбет есімінің қазақ жыраулар поэзиясының көшбасшылары қатарында аталуы да осыған саяды.Доспамбеттің толғауларының тақырыбы не жайында? 3. Арыстандай екі бұтын алшайтып.Толғауларының маңызы не? Әдебиеттер: 1.28. 2. 10. 26. 13. Жырау шығармаларының кеңінен тарап. 19. жауынгер жырау жырларында Жайық азаттық жолындағы күрес тарихының ұйтқысындай елес береді. шығармашылығы мен күрескерлігі өзімен үндес XVIII ғасырдағы әдебиеттің ірі өкілі Ақтамберді мен XIX ғасырдағы өршіл рухты азамат ақын Махамбет поэзиясына және одан кейінгі бүкіл әдебиет дамуына игі әсерін тигізді. 12. ел тағдырымен етене құбылыс ретінде таныған. Жырау жырлары тарихтың талай аласапыран оқиғаларының арасында адасып жоғалып кетпей. Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. 24.байлығының бірі. 3. қашан да мәңгілік. рухани бастаулардың қуатты көзі бола отырып. Той тойлаған өкінбес. 5.. 22. Арғымақ мінген өкінбес. Айналайын Ақ Жайық Ат салмай өтер күн қайда. халықтың рухани күш-қуаты мен мәдени қарым-қабілетінің артуына орай кейінгі ұрпақ бұл өршіл де асқақ сезімге толы жыр жолдарынан біздің адамгершілік қайнар көзіміздің бастаулары мен ерлік рухын. 34. жауынгер жырау мінер арғымақты мінсе – көлік. 25. Қасиетті өзен Жайық бойы ежелден тұнған тарих болса. 17. Оның толғаулары өзінің мән-маңызы. керісінше. Орыстың қай ғалымына Доспамбет туралы аңыз әңгімелер белгілі болды? 2. Торы төбел ат мініп. 6. Доспамбет шығармалары аздығына қарамастан ғұмырлы. 30. оны орта тудырады. 36. 9. 33. . ер қанаты – жылқыны үстірт сөзбен суреттемейді. 27. 11. бейбіт күндерді аңсаған темірқазық іспетті. ішсе – сусын ретінде қараған. 15. Доспамбет шығармалары ноғай топырағында туып. 21.

Османов жинағындағы өлеңдер мен қолжазба дәптердегі жырлардың ұқсастығы ғылым үшін мәнді деректер берері хақ. 3. құмық ауыз әдебиетін тұңғыш жинап бастырушы құмық ақыны Могомед Османов (1840-1904) құрастырып жариялаған «Ноғай уа құмық шиғырлары» (Санкт-Петербург.) мен «Орақ».Шалкиіз шығармаларының ерте кезде жарық көруі. Оның шығармалары қазақ ноғай. т.Шалкиіздің жыраулар ішінде еңсесі биік. Дәрістің мақсаты: Шалкиіздің қазақ әдебиетінің тарихындағы өзгеше құбылыс. «Мамай». Шәлгез. М. араб торым т. Ноғай. 2. толғау.Ақын шығармашылығының төңкерістен кейін көп жылдар бойы партиялық талап пен саясаттың назарына іліккендігі. қағбам.Жыраулар ішінде оның тұңғыш рет орысшаға аударылуы. дидактикалық. М. 4. құмық жырлары бөліміндегі көптеген өлеңдер Үпі(Уфа) дәптеріндегі шығармаларға өте сәйкес келеді. шыққан шыңы жоғары екендігіне.«феномен» екендігін.б. Бұл дәптерде қазақ. феномен.Шалкиіздің өмірі.Шалкиіз – қазақ әдебиетіндегі философиялық. афористік толғаулардың көш басшысы. 5.ДӘРІС 5. Османов жинағының . 6. 1883) деген жинақтың ноғай. ноғай әдебиетінің көне дәуіріне қатысты көптеген жыраулар мұрасы (Доспамбет.Қазақ әдебиеті тарихындағы оның алатың орны.Оның батыр қолбасы болуы жайындағы тарихи әңгімелерге тоқталу.б.оның шығармашылығының зерттелуін толық меңгерту. қарақалпақ халықтары арасына кең тараған. Дәрістің жоспары: 1. дәптер иесі Ибрагим Шейхали сияқты. 7. Біздің қолымызда бар деректерге қарағанда Шәлгез шығармаларының алғаш қағаз бетіне түсуі XIX ғасырдың екінші жартысы. 8. Дәптердегі жазуларға қарағанда жырларды көшіруші Дәулетмырза да. Бұған дәлел – жырау өлеңдерінің 1874 жылы жазылған «Қазақ өлеңдері мен хиссалары» дейтін көне дәптерде кездесуі. «Әділ сұлтан» сияқты жырлар бар. Шалкиіздің көмейінен күмбірлеген жыр төгілген классикалық дәрежедегі жырау болғандығына тоқталу.Өмір сүрген уақытын зерттеуші ғалымдардың әр түрлі топшылаулары. Қазтуған. шығармашылығына тоқталу. XV ғасырда өмір сүрген көрнекті жыраулардың бірі – Шәлгез (Шалкиіз). ШӘЛГЕЗ (ШАЛКИІЗ) ЖЫРАУ. 9. Тірек сөздер: Пәлсапа.

кейбір сөздерін өзгертіп қолданған. «Әжікам сен Мансұрұлы Токусан». «Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауларының үзінділері мен «Арық хан». кейбір кітаптар мен мерзімді баспасөз беттерінде жариялана бастайды. «Қарабас құспен шалдырып») бір-тұтас. Алайда. В. Радлов кітабындағы мәтіндері. хан ием» деген алғашқы жолын өз жанынан қосқан. «Қарабас құспен шалдырып» деп басталатын көлемді толғаулары алғаш рет 1875 жылы «Записки Оренбургского отдела Императорского Русского географического общества» жинағында жарық көрді. Алтынсаринде «Айды бұлт құрсайды» немесе «Сұлтан ием. Распопов аударған орысша мәтіндері 1885 жылы екінші рет басылады. ноғай әдебиетінің көне дәуірінен көптеген мәлімет беретін қымбат қазына. «Айдынға шүйсең тарлан шүй». Н. Шәлгез толғауындағы «Аспанды бұлт құрсайды» – Ы. Османов жинағы мен В. жеңілдеу тақырып қойып. В. хан ием. «Ғизмәт иям би Темір». Алтынсарин Шәлгездің «Би Темірге айтқаны» («Аспанды бұлт құрсайды») толғауын ағартушылық мақсатына орай өзінше тақырып қойып. Аталмыш толғаулардың күні бүгінге дейінгі басылымдарының ішіндегі ең толық нұсқасы – осы жинақтағы мәтіндер. Шәлгездің «Аспанды бұлт құрсайды». жас балаларға арналғандықтан. «Боз үстінә от яккан». Аталған жинақтағы Шәлгез толғауларының И. «Менің иям би Темірдің тұсында» деп басталатын алты өлеңі бар. «Боз үстіне от жаққан» толғаулары. «Қатынасы биік көлдерден». Аталған дәптерде Шәлгездің «Арық хан…». М. «Бар күшіңді сынамай». Араб әрпіндегі қазақша мәтіні мен орысша мәтіні қатар. Алтынсарин хрестоматия кәрі құлақ ересек адамдарға емес. мәтінде елеулі алшақтық жоқтың қасы. Радлов кітабындағы «Би Темірді хажы сапарынан тоқтатуға айтқаны» толғауының әңгіме түрі «Шалкіз» және . солардың ұғымына қарай толғауға «Бір ханға бір бидің жамандардан қорлық көргенде айтқан сөзі» деген жалпылама. қазақ зерттеушілерінің назарына кеш ілінген – Шәлгез жырларының М. Османов жинаған материалдардан көшірді ме? Немесе М. «Тобылғының берігі». В. Османов жинағында жарияланған «Аспанды бұлт құрсайды». «Ау. Бір ғасыр бұрын қағаз бетіне түскен бұл мәтіндерде кейінгі басылымдарға қарағанда сол дәуірдің жазу стилі мол сақталған. Османов пен дәптер иесі құмық ағартушысы Ибрагим Шейхали екеуі де бұл материалды ел арасынан қатар жинады ма? Қалай болғанда да осы дәптердегі мұралар – қазақ. «Қатынасы биік күлләрден». Шәлгез жыраудың өнегелік мәні зор өміршең толғаулары ағартушы Ы. жалғас жарияланған. Алтынсарин хрестоматиясынан да елеулі орын алғанын көреміз. Алтынсарин хрестоматиясында «Тақсыр. сен менің бармай тапқан қағбамсың» – Ы. менің бір күнде. сен бармай тапқан кебемсің» болып келеді. «Бостаны барды теректің». кейбір шумақтарын ғана жариялаған. салыстырыла берілген. Мысалы.бір арнасы осы дәптер ме? Әлде Дәулетмырза М. «Жақсы да келер бұ көпке» деп басталатын шумақтарын қысқартып. XIX ғасырдың соңғы ширегінде жарық көрсе де. Бұл жинақта би Темірге айтқан екі толғауы («Аспанды бұлт құрсайды».

Сейфуллин жазғандай. «Ақында» – «Шағырмақ бұлт жайтастар». А. елеулі өзгеріссіз сақтауы. жаттап өскен Алшын тайпасы Ноғайлы-Қояс руынан шыққан батыр жырау Шәлгез мұраларын Шәңгерей Бөкеев қамқорлығымен «Шайыр». «Шайырда – «Би Темірді хажы сапарынан тоқтатуға айтқаны» толғауының үзіндісі жарияланды. Жантурин.» (Орынбор. жырауларға қарағанда Шәлгез жырларының бүгінгі ұрпаққа жетуінде бір ерекшелік бар. 1910-1912). Шәлгездің «Жақсы үгітте» – «Би Темірге айтқаны». Бұл нұсқалардың құндылығы сол – ноғай. тек қана би Темірді Ша-Темір (Шах Темір – Ақсақ Темір) деп жаңсақ жазған. «Би Темірді хажы сапарынан тоқтатуға айтқаны» толғауларының үзінділері. 1910-1912) жинақтары болды. Радлов кітабындағы Шәлгез жолдарын ноғайлар арасынан кейінірек жиналған және қазақ еліне тараған нұсқаларымен салыстырғанда біраз сыр аңғаруға болады. «Көксілдерде» – «Би Темірге айтқаны»..» (Орынбор. құмық халықтары Шәлгез сынды сөз зергерінің асыл мұрасын сан ғасыр бойы ұмытпай. Ғылыми архивтерге соңғы жылдары ел арасынан жиналған жырлардың өзі осы ғасырдың бас кезінде жарық көрген жинақтардан жаттаған нұсқалар болып келеді. «Көксілдер. А. жырлардың бәрі де қазіргі қазақ атаулы елдің ескі ауыз әдебиетінде бар деуге болады. Бірқатар жыраулар сөзі ел аузынан күні кеше ғана жазылса. бағзы сөз жүйесі аса көп өзгеріске ұшырамаған күйде қағазға түсіп үлгергенін аңғартады. Қазан төңкерісіне дейінгі дәуірде Шәлгез шығармаларын қазақ даласына кеңірек таратып.«Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауының үзінділері («Бәйтеректің иайқалмағы йелден-дір») жырау шығармаларының ноғай. 1912). Радлов жинап бастырған ноғай елінің ескі ел әдебиетіндегі әңгіме..Беркалыұғлы сияқты қазақ жинаушылары мен бастырушылары арқасында жарық көрген. Сейдалин. А. «Ақын» (Қазан. «Шайыр. С. құмықтар арасына тараған нұсқалары еді. Сейфуллиннің «Радлов жинап бастырған ноғай елінің ескі ел әдебиетіндегі әңгімелердің. ноғайлы дәуіріне жататын жырлар ноғай. В. ал Шәлкез шығармаларының ең берісі XX ғасырдың бас кезінде қағаз бетіне түскен. В. Әйтсе де. С. таныстырған XX ғасыр басында жарық көрген «Жақсы үгіт» (Қазан. . Ғ. Мысалы. жырлардың «қазақшасы» ноғай еліндегілерден толығырақ айтылады» деуінің де қисыны бар. Қазан төңкерісіне дейінгі өзге ақын. «Би Темірді хажы сапарынан тоқтатуға айтқаны» толғауларының толық нұсқалары. С.. В. «Көксілдер» жинақтарында жариялайды. қазақ бірге жайлаған бағзы Еділ. Жайық аймағына кең тараған көне жырларды. Ғабдолла Мұштақ (Ғұмар Қарашев) Еділ. В. Шәлгездің ең көлемді. өзі жастайынан естіп. 1903)..Мұштақ. Радловтағы «Шалкіз» әңгімесінде келтірілген «Менің ием Ша-Темір» деп басталатын он тармақтың қазақтар арасынан жазылған нұсқасынан айырмасы аз екендігі байқалады. Мұның өзі Шәлгез жырларының ел арасында көне жырды көп білген кәрі құлақ қариялардың мол кезінде. көркемдігі жоғары туындылары да Т. Жайық жағасын қоныс еткен қазақтар арасында молырақ сақталған.

ақын. Немесе сол толғаудағы «Жапалақ ұшпас жасыл тау» деп басталатын шумақ қазақша . Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының Әдебиет тарихы бөлімі дайындаған XV-XVIII ғасырлардағы қазақ ақын. Абдуллин кітаптары елеулі рөл атқарады. «Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауының «Жапырағы жасыл бәйтерек» тирадасының ноғайлар арасындағы нұсқасы «Байтерек» («Япырағы ясыл ала байтерек») аталады. Распопов (1875). ноғай жазушысы Б. жыраулар мұрасын халық назарына ұсыну жолындағы игі қадамдар еді. М. М. баба жыраулардан жас жыршыға ұласып. Ғ. ноғай мектептеріне арналған әдеби оқулықтардың авторы.Жоғарыда аталған жинақтарда көне мұраларды қазақ. сүйтіп халықтық асыл қазыналардың өмірін ұзартқан Ибрагим Шейхали (1874). Алтынсарин (1879). кейбір шумақтарын толықтыруда А. б. Жантурин. Және бұл басылымдардың бір артықшылығы – бұрын әрқилы антологиялар мен архив қазынасындағы Шәлгез жырларын біркелкі жинақтап беруінде. Мағауин құрастырған «Алдаспан» (1971). «Бес ғасыр жырлайды» (1984. жоғалмас мұраға айналдырған игі еңбек иелері еді. жыршылардан тірнектеп жинап. Беркалыұғлының «Ақын» жинағында жарияланған бұл толғаудағы мағынасы дүдәмал сөздерді анықтауда. Н. 1989). Шәлгез шығармалары кеңес жырларында М. фольклорист Абдулгамид Жәнібековтің (Ауыл поэзиясы иа де ноғай ел әдебиеті. сондай-ақ. Б. М. Шәлгез шығармалары кеңес дәуірінде қазақ тілінде «Ертедегі әдебиет нұсқалары» (1967) хрестоматиясында. екі нұсқаның әрқайсысында екі халықтың өзіндік сөз өрнегіне байланысты туған кейбір өзгерістері де бар. 1905-1934 жылдарда ноғай ауылдары арасынан «Сөз қазынасы» аталатын төрт томдық әдеби мұра жинаған ноғай оқытушысы. А. О. Бұл – екі кітапта да жарияланған « Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауының жекелеген үзінділері еді. 1935. И. Мақашқала.А. Мақашқала. зерттеумен айналысып жүрген филология ғылымдарының кандидаты Ашим Сикалиев Шәлгез жырларын газеттерде жариялады. Т. Толық нұсқасы А. Бұлар атадан балаға. Османов дәстүрін жалғастырып. «Поэты Казахстана» (1978) жинақтарында басылды. Жәнібеков. Ы. Негізгі мазмұны бір болғанымен. 1935) кітаптарында кездеседі. т. Османов (1883). Беркалыұғлы (1910-1912) еңбектері ерекше атауға лайық. Бекмұхамедов (1908). халықпен бірге өмір сүріп келе жатқан асыл туындыларды тарихқа әйгілеп. топтамаларда жарияланды. жыраулар мұрасының ғылыми басылымы (1982) жарық көрді. Абдуллин (Литературадан хрестоматия. Бұл істер – есімдері көмескі тарта бастаған ақын. А.Сейдалин. Ноғай арасында тараған Шәлгез шығармаларының қатарынан бұрыннан қазақ жұртшылығына таныс өлеңдермен бірге жаңа мәтіндерді де кездестіреміз. Ноғайлар арасындағы көне әдебиет нұсқаларын жинап. Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының М. кей ретте өздеріне дейін жеткен жазбалардан көшіріп қағаз бетіне түсірген. С. Мысалы. Мұштах (1910). не жариялатқан. ноғайлар арасындағы кәрі құлақ қариялардан. жырау. 1-бөлік).

Осындай қаңқу сөздерге иланған Орақ. 6) «Шәлгез». Жауды жеңіп келіп. В. 1941 жылы 9 қыркүйекте Ахметов Ғабит тапсырған. Орақ. Васильев бұл толғауды XIX ғасырдың аяғында Ы. Мамайға айтқаны күйінде беріледі. Мамайға Шалгездің айтқаны» («Шағырмақ бұлт жай тастар»). А. Реті. Қолжазбада Шәлгездің ноғайлының ұлы биі Мұсаның жиені екені. О. Радлов. шолақ найзамен жалғыз өзін жауға жібереді. «Ақын» жинағында Шәлгездің Орақ. 2) «Шалкиіз» («Шағырмак. Васильев транскрипциямен жазған 118 жол қазақша мәтін. Мамайға айтқаны». орыс әрпінде жазылған мәтін. В. Мамай оны жаман ат. 245 жол. «Шағырмақ бұлт жай тастар» аталатын ұзақ толғауының Орталық ғылыми кітапхана қорында бес жазбасы. 1941 жылы крлжазба кррына Ғ. Алғашқы төрт жол екі нұсқада да бірдейге жуық. В. түрколог А. 4) «Шәлгездің термесінен үзінді және оның өмірі туралы түсінік». Васильев жазбасында «Шалгездің Жәнібекке айтқаны» аталады. Алтынсариннен кейін Торғай облысында халық мектептері инспекторы бола жүріп жазса керек. Бұл жазба Арыстанғали Беркалыұғлы бастырған «Ақын» (Қазан. А. Фамилиясы көрсетілмеген. Бұл қолжазбада «Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауының 150 жолы ғана беріледі. . жастай жетім қалып нағашыларының қолында өскені. 1961 жылы тапсырған Есқалиев Мұрат. зарар көресің» деп. өте көп еді. А. Қазақстан Республикасы Ғылым академиясының Орталық ғылыми кітапханасы мен М. 1948 жылы Орал облысынан қолжазба қорына жолдаған Бержанов. Мамайдан ажырату амалын қарастырғаны айтылады. 1912) жинағындағы Шәлгездің «Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауынан дәлме-дәл көшірілген. – деп жазады Әкеш қария. Көлемі 229 жол. Орақтың туыстары бақталас-бақастықпен оның ең жақын адамдарын айламен құртуды ойлағаны. Мамайға ренжіген Шәлгез «Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауын айтқан екен. 3) «Шалкиіздің Орақ. 5) «Орақ. Шәлгезді Орақ. Бұл толғаныстар ел аузынан жазылған бірқатар қолжазбаларда. Латын әрпінде жазылған түсінігінен өзге 110 жолдық мәтін. Жүмалиев жолдаған көлемі 100 жол. Әдебиет және өнер институтының қолжазба қорында екі жазбасы сақтаулы: 1) «Песня хану Жанибеку Шалкеза» аталатын. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының қолжазбалар қорында Шәлгез шығармаларының бірқатар жазбалары бар. ал ноғайшасында – 12 жол. Негізінен М. «Шағырмақ бұлт жай тастар» деп басылатын бұл мәтін А. «Өзі ұзақ. Османов. өтпес қылыш. 1949 жылы қолжазба қорына тапсырған Әкеш. Беркалыұғлы жинақтарындағы мәтіндерін бірқатар өзгерістермен қайталайды. орыс әрпінде жазылған мәтін. бүлт жай тастар»)13. В.нұсқасында – 4. 1950 жылы Құсниев Мұрат тапс 7) «Шәлгиз батыр». сондықтан «түбі саған пайда бермейді. ұмытыппын».

Орталық ғылыми кітапхананың қолжазба қорына 1938 жылы алынған «Шалгез жыраудың Би Темір ханға айтқаны» («Аспанды бұлт құрсайды») аталатын араб әрпімен жазылған 165 жолдық толғауы. Әдебиет және өнер институтының қолжазба қорында осы толғаудың араб әрпіндегі 86 жолдық бір жазбасы бар. қазақ зерттеушілерінің назарына кеш ілінген – Шәлгез жырларының М.. бірақ оны Орда маңындағы бақталастардың күндеп. шолақ найза. «Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауларының үзінділері мен «Арық хан». М. Себебі. олардың ешқайсысы да «Записки. Біз жоғарыда атаған сегіз қолжазбаның қайқайсысы да бірі толығырақ. Радлов кітабындағы[99. оны сыртқа тебуіне ренжіп шығарғандығы айтылады. одан құтылу үшін жаман ат. Орақ. «Жақсы үгіт» жинақтарында жарияланған Шәлгездің «Би Темірге айтқаны» («Аспанды бұлт құрсайды») толғауынан тараған. бірі үзінді күйінде осы мәтінді қайталайды.224-226сс] мәтіндері. Ал. . Османов жинағында жарияланған «Аспанды бұлт құрсайды». ертелі-кешті ел есінде сақталған әңгімелермен толықтырылған. ерекше назар аударарлық елеулі өзгерістері жоқ. Шәлгездің жауды жайратып келіп. түсінігі толығырағы.». «Жақсы үгіт» жинақтарындағы мәтіннен толық емес және айтушылардың аз-кем өлең жолдарын өзінше өзгертіп жырлағаны болмаса. Мамайдың өзен үстіндегі салындыға кездесіп. «Шағырмаұ бұлт жай тастар» толғауының 1964 жылы осы жолдардың авторы атыраулық жыршы Ғұбайдолла Зұлқашевтан жазып алған 186 жолдың бір жазбасы «Салкез батырдың Орақ. «Ақын» жинағында жарияланған мәтін түсінігінде де бұл толғанысты Шәлгез Орақ.Сондай-ақ. Мамайға айтқаны» аталады. Мамайға өкпе-ренішін толғап. оның айтулы батыр болуы. Әкеш қария. «Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауының бізге жеткен ең толық нұсқасы – «Ақын» жинағындағы мәтіні. оны асырап. салындымен кезіп келіп.. бұл жазбаларды мүмкін болғанша өзге әдеби. Әрине. салындыдағы сандық ішінен көрікті сәбиге кезігуі. В. Ахметов Ғабит қолжазбалары. Мамай батырлардың Орда маңындағы уәзірлер сөзіне еріп. ел аузындағы аңызға айналған деректерді молырақ қамтығаны – Зұлқашев Ғұбайдолла. біз жоғарыда атаған қолжазбалардың бірқатарында. келімсек санауы. тарихи деректермен салыстырып қана ғылыми байлам жасауға болады.. Аталған жазбалардың қай-қайсысы да «Записки. сондай-ақ. сынық қылышпен жауға жұмсауы. XIX ғасырдың соңғы ширегінде жарық көрсе де. Османов жинағы[90] мен В. өсіруі. Тек ғана Ғұбайдолла Зұлқашев мәтінінде ғана емес. Мәтін түсінігінде Орақ. Ахмеди Есқалиев 1961 жылы тапсырған осы соңғы қолжазба «Шәлгез Құлыншақұлының Темір ханға айтқаны» аталады. Аталған түсініктер «Ақындағы» деректер негізінде жазылып.». өз жөніне кеткені баяндалады.. тап болған сәби есімін «Салгез» қоюы.

Төрелердің кешінмесі елден-дір. «Боз үстіне от жаққан» толғаулары. күлейик. Ал. Кундызлы кырпув борк кийип. Радлов кітабындағы Шәлгез жолдарын ноғайлар арасынан кейінірек жиналған және қазақ еліне тараған нұсқаларымен салыстырғанда біраз сыр аңғаруға болады. Бұл нұсқалардың құндылығы сол – ноғай. Ажалымыз алда білер қайдан-дыр. Әйтсе де. құмықтар арасына тараған нұсқалары еді. Радлов кітабындағы «Би Темірді хажы сапарынан тоқтатуға айтқаны» толғауының әңгіме түрі «Шалкіз» және «Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауының үзінділері («Бәйтеректің иайқалмағы йелден-дір») жырау шығармаларының ноғай. Яхшылардын акыл таппак ойландир.Радлов . Ертелі-кешті ноғайлар арасынан жазылған бұл екі мәтіннен бірден байқалатын сыр – бірінің – 6. Қарт терек йапырағы ол береннің белден-дір. В. елеулі өзгеріссіз сақтауы. екіншісінің – 20 жолдан тұратындығы.«Қатынасы биік көлдерден».В. Яйкалмағы желдендир. Ясармағы колдендир. Ойнайык. Ақ киіктің йүгірмесі майдан-дыр. тек қана би Темірді Ша-Темір (Шах Темір – Ақсақ Темір) деп жаңсақ жазған. Сикалиев жариялаған мәтінге назар аударайық: Япырағы ясыл ала байтерек. Радловтағы «Шалкіз» әңгімесінде келтірілген «Менің ием Ша-Темір» деп басталатын он тармақтың қазақтар арасынан жазылған нұсқасынан айырмасы аз екендігі байқалады. Байлардын мактанбагы малдандир. Аласадын ишер сувы сайдандир. Ажалымыз алла билер қайдандир[100] . Арғымактын ат болары сойдандир. Ата ұлы әр ийгиттин Яу кайтармак сойдандир. В. Төредердин кишинмеги әлдендир. Ялан кылыш байланып. Бұдан 73 жыл кейін А. Кунадыл мен кийиктин Ойнар ери майдандир. құмық халықтары Шәлгез сынды сөз зергерінің асыл мұрасын сан ғасыр бойы ұмытпай. В. достылар. В. күлейік. Ювырмағы аркасында майдандир. В. Япырағы береннин Түсе қалса белдендир. В. дослар. Ойнайық. В. Радлов кітабындағы екінші толғау мынадай: Бәйтеректің иайқалмағы йелден-дір. Ийгитлердин сыпайы болмак бойдандир. В. В.

В. жарияланған Арыстанғали Беркалыұғлының «Ақын» (Қазан. жыр ұйқасында «майдандир». Османов жинағындағы мәтін қазақтар арасынан жазылып.мәтініндегі ой А.1910-1912). Алайда. ноғай халықтарында сақталған Шәлгез жырларының көп өзгеріске ұшырамағаны байқалады. Сикалиев мәтінінде түгелдей қамтылады және өлең сөздері.А.» (Орынбор. «Шайырда–«Би Темірді хажы сапарынан тоқтатуға айтқаны» толғауының үзіндісі жарияланды. Себебі. толғауға тән дәстүрлі суреттеулер кездеседі. Және бір ерекшелігі – М. 1912. Ақ киіктің шабар жері майдан-дүр. «сойдандир» сияқты сөздердің қайталанып келуі толғаудың логикалық жүйесінің шашыраңқылығын танытады. М. «Би Темірді хажы сапарынан тоқтатуға айтқаны» толғауларының үзінділері.1910-1912) жинақтары болды. Османов. Кешу-кешмек сайдан-дүр.Радлов. Беркалыұғлы нұсқаларына қарағанда қазақ. А. Сикалиев жариялауынан – 86 жыл бұрын жарық көрген. «Ақын» (Қазан. Байлардың мақтанбағы малдан-дүр. Төренің кешігуі елден-дүр. 1912). .) жинағындағы 8 тармақтан тұратын мәтінге жақын: Жалп-жалп еткен бәйтерек Жайқалмағы желден-дүр. әрі көркем. «Ақында»– «Шағырмақ бұлт жайтастар».Сикалиев мәтіндеріне қарағанда логикалық жина–қылығы басым. Жалаңаш барып жауға ти. Шәлгездің «Жақсы үгітте»–«Би Темірге айтқаны».А..Сикалиев мәтін–дерінде айтушылардың аздыкөпті қоспасы. ұйқастары ұқсас келеді..Радлов. салыстыра беретін терме. «Шайыр.В. В. Демек. 1903).В. Тәңірі өзі біледі. Шалулығы белден-дүр. Батыр болмақ сойдан-дүр. «Көксілдер..«Би Темірді хажы сапарынан тоқтатуға айтқаны» толғауларының толық нұсқалары. Османов жинағында кездеседі. ат жақсысы мен жігіт жақсысын санамалап. Арыстанғали Беркалыұғлы жинағын негізге алып. Ноғайлар арасынан жазылған бұл екі мәтіннің түп төркіні М. аталмыш жинақ В. В.»(Орынбор. таныстырған XX ғасыр басында жарық көрген «Жақсы үгіт» (Қазан. 14-15-бб.. «Жапырағы жасыл бәйтеректің» түп негізі саналатын М. Османов мәтіні бойынша толықтырылған бұл нұсқа – Шәлгез жыраудың «Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауындағы шумақтардың бірі. А. Ажалымыз қайдан-дүр. Сонымен қатар айтылған ойды көріктендіре түсетін «құндызлы кырпув борк кийип» дегендей образды жолдар. Қазан төңкерісіне дейінгі дәуірде Шәлгез шығармаларын қазақ даласына кеңірек таратып. «Көксілдерде» – «Би Темірге айтқаны». жүйесіздігі болғанымен. Радлов кітабынан – 13.

ақын. Сейфуллин жазғандай[22.С. Ы. жыршылардан тірнектеп жинап. Ғ.А. Н. Бұлар атадан балаға. жырау. қазақ бірге жайлаған бағзы Еділ. Мұштах (1910). кей ретте өздеріне дейін жеткен жазбалардан көшіріп қағаз бетіне түсірген. Сейфуллиннің «Радлов жинап бастырған ноғай елінің ескі ел әдебиетіндегі әңгімелердің. А. жырауларға қарағанда Шәлгез жырларының бүгінгі ұрпаққа жетуінде бір ерекшелік бар.Бекмұхамедов (1908). А. Радлов жинап бастырған ноғай елінің ескі ел әдебиетіндегі әңгіме.1935)кітаптары–нда кездеседі. А. 1бөлік). өзі жастайынан естіп. Ғабдолла Мұштақ (Ғұмар Қарашев) Еділ. жырлардың бәрі де қазіргі қазақ атаулы елдің ескі ауыз әдебиетінде бар деуге болады. Беркалыұғлы сияқты қазақ жинаушылары мен бастырушылары арқасында жарық көрген.Қазан төңкерісіне дейінгі өзге ақын. Османов (1883). Сейдалин. ноғайлы дәуіріне жататын жырлар ноғай. жырлардың «қазақшасы» ноғай еліндегілерден толығырақ айтылады» [22. А. ал Шәлкез шығармаларының ең берісі XX ғасырдың бас кезінде қағаз бетіне түскен. Жайық аймағына кең тараған көне жырларды.Беркалыұғлы(1910-1912)еңбектері ерекше атауға лайық.Абдуллин(Литературадан хрестоматия. Жоғарыда аталған жинақтарда көне мұраларды қазақ.Сейдалин. не жариялатқан. жаттап өскен Алшын тайпасы Ноғайлы-Қояс руынан шыққан батыр жырау Шәлгез мұраларын Шәңгерей Бөкеев қамқорлығымен «Шайыр». С. баба жыраулардан жас жыршыға ұласып. Мұштақ.319б].М. 1905-1934 жылдарда ноғай ауылдары арасынан «Сөз қазынасы» аталатын төрт томдық әдеби мұра жинаған ноғай оқытушысы. Мысалы. көркемдігі жоғары туындылары да Т. Алтынсарин (1879). бағзы сөз жүйесі аса көп өзгеріске ұшырамаған күйде қағазға түсіп үлгергенін аңғартады. «Көксілдер» жинақтарында жариялайды. сондай-ақ.Мақашқала. Жантурин. Шәлгез шығармалары кеңес жырларында М. А. Ғ. ноғай жазушысы Б. Жайық жағасын қоныс еткен қазақтар арасында молырақ сақталған.327б] деуінің де қисыны бар. халықпен бірге өмір сүріп келе жатқан асыл туындыларды тарихқа әйгілеп. жоғалмас мұраға айналдырған игі еңбек иелері еді. ноғай мектептеріне арналған әдеби оқулықтардың авторы. Т. С. М. Бірқатар жыраулар сөзі ел аузынан күні кеше ғана жазылса. Бұл– екі кітапта да жарияланған « Шағырмақ бұлт жай тастар» толғауының жекелеген үзінділері еді. С. Распопов (1875). ноғайлар арасындағы кәрі құлақ қариялардан.Османов дәстүрін жалғастырып. Мақашқала. И.Толық нұсқасы . Ғылыми архивтерге соңғы жылдары ел арасынан жиналған жырлардың өзі осы ғасырдың бас кезінде жарық көрген жинақтардан жаттаған нұсқалар болып келеді. 1935. Жантурин. Мұның өзі Шәлгез жырларының ел арасында көне жырды көп білген кәрі құлақ қариялардың мол кезінде. фольклорист Абдулгамид Жәнібековтің (Ауыл поэзиясы иа де ноғай ел әдебиеті. Шәлгездің ең көлемді. сүйтіп халықтық асыл қазыналардың өмірін ұзартқан Ибрагим Шейхали (1874).

12. Шалкиіз қажылық сапардан кімді. 1989). 9. Жәнібеков. «Поэты Казахстана» (1978) жинақтарында басылды. Және бұл басылымдардың бір артықшылығы – бұрын әрқилы антологиялар мен архив қазынасындағы Шәлгез жырларын біркелкі жинақтап беруінде Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. 11. кейбір шумақтарын толықтыруда А. т. 5. 15. 6.Шалкиіз шығармасын зерттеген кімдер? Әдебиеттер: 1. жыраулар мұрасын халық назарына ұсыну жолындағы игі қадамдар еді. Шалкиіз шығармалары қай тілге аударылған? 2.А. 3. 32. 34. 27. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының Әдебиет тарихы бөлімі дайындаған XV-XVIII ғасырлардағы қазақ ақын. 22. 21. 4. 25. Б. ЖИЕМБЕТ ЖЫРАУДЫҢ ӨМІРІ. ДӘРІС 6. 33. 29. 24. 2. Шәлгез шығармалары кеңес дәуірінде қазақ тілінде «Ертедегі әдебиет нұсқалары»(1967)хрестоматиясында. 36. 30. М. 31. неге алып қалды? 3.Мағауин құрастыр–ған «Алдаспан» (1971). 10. «Бес ғасыр жырлайды» (1984. топтамаларда жарияланды. Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының М. 17. 13. О. б. 26. 19.28. Абдуллин кітаптары елеулі рөл атқарады. ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ . жыраулар мұрасының ғылыми басылымы (1982) жарық көрді. Бұл істер – есімдері көмескі тарта бастаған ақын.35. Беркалыұғлының «Ақын» жинағында жарияланған бұл толғаудағы мағынасы дүдәмал сөздерді анықтауда.

Қазтуғанды. Есім . Тірек сөздер: Еңсегей бойлы ер Есім.Жиембеттің есімін кеңінен танытқан «Есімге арнаған толғауы екендігі». жырлардан. келеңсіз мәселесін де кеңінен толғап..Жиембет Бортоғашұлының өмірінен мәлімет. 5. 4. шежіре т.Бізге жеткен өте аз мұрасының өзі-ақ Жиембеттің халқы үшін қолына найза да алғандығын. 8. әрі жорықшы жырауы». Ол ұлы ханмен тең сөйлесіп. Дәрістің жоспары: 1. Халық аңыздарының және көне шежірелердің айтуынша. 2. бас жармаса тас жарады. Осы орайда Асан қайғыны.Дәрістің мақсаты: Бізге жеткен өте аз мұрасының өзі-ақ Жиембеттің халқы үшін қолына найза да алғандығын. Халқымыздың тарихында өшпес із қалдырған небір майталман ақынжыраулар өздері өмір сүрген кездің жақсылығын да. Еңсегей бойлы Ер Есімнің. 7. би.Жиембет туралы біршама деректердің барлығы. Кіші жүздегі үлкен тірегі. ел басқарушы биі қызметін атқаруы.б.. Мұхтар Мағауин Жиембет жырау шығармаларын «Алдаспан» жинағында жан-жақты талдай келіп: «Бортоғашұлы Жиембет жырау көшпенділердің әскери аристократиясынан шыққан. Осындай асыл сөз иесі–XVII ғасырдың аса көрнекті ақыны.ел қорғаған ер екендігін. Алау батыр. Жиембет – Есім ханның әскербасы батырларының бірі. 6. Бұқар жырауды еске алсақ та жеткілікті.Жиембет өмір сүрген дәуір сипаты. Тек біздің заманымызға жеткен шығармаларындағы кейбір сәттерден. халық жадында сақталған әңгіме. әскербасы. Халқымыз «тіл бас жарады. қарашаның көптігін айтып. ірі ойшыл. 3. қай жылы өлгендігі жайында нақты деректер жоқ.Өмірінің ақырығы кездерінде Жиембеттің қуғынға ұшырауы.Жиембеттің тек жырау емес. Жыраудың барлық саналы ғұмыры Еңсегей бойлы Ер Есім ханның қасында өтіпті. бас кеспек болса да тіл кеспек жоқ» деп сөз өнерін соншама биік бағалапты.Жырау шығармашылығының маңызы. Кейде тіпті ханның жалғыз.Жиембеттің атын ескі шежірелер қорынан да кездестіруге болатыны. кемеліне келтіріп сөз еткен. Жиембеттің арғы атасы – Ноғайлының қорғаны Алау батыр. бұл жағдай үлкен жыраудың өзінің өлең-толғауларында да әдемі айтылған. керек жерінде үзеңгі қағыстыруға дейін баратын сияқты. ескі шежірелерден жырау жайында біраз мәлімет ала аламыз. 9. ел қорғаған ер екендігін дәлелдейтіні. қарсы екендігне студенттердің көзін өлеңдерін талдау арқылы жеткізу. қырағы сардар Жиембет. әділетсіздікке. Алау – XVII ғасырдың бірінші жартысында жасаған тарихқа белгілі адам. Жыраудың қай жылы туып. – десе. яғни әскербасы батыры.

сен оның бір түстігіне де жарамайсың. Айналып ақыл табарға. ханға ауыр салмақ сала отырып. «көп қорқытады. Ақын өзгенің де. түсіндіру де қиын. Бұл жерде Жиембет жай ғана жырау емес. Олай дейтін себебіміз. Жиембет Асан қайғының сол толғауларының түрі мен мән-мазмұнын дамыта түскен. Ер Есімнің бағасын бұдан артық жеткізу мүмкін емес сияқты. жаужүрек батыр жырау ретінде де танылады. Есім хан. хан алдында қадірқасиетінің қаншалықты екенін өте жақсы білетінін көреміз.ханның алдында иілмейтіндей сыңай да танытқан. Жиембеттің жоғарыда сөз еткен «Еңсегей бойлы Ер Есім» толғауы хан мен екеуінің арасындағы келіспеушіліктен туған сияқты. арғы-бергіні толғай. не дейсің. соншама қайратты. Ол – Асанның Әз-Жәнібекке айтты дейтін кең толғамы. Есім хан. данышпан да даңқты ел ағасына биіктен сөйлеу дегеннің қаншама ауыр екенін түсіну де. Ит түрткіні көресің. сол салмақты көтеретін жөні бар екенін де тереңнен қозғап айтады. хан алдында қаймықпай. кеше Еңсегей бойлы Ер Есім ханға да жолдас болдым. – деп. терең пәлсапалық дүниесі. жақсыжаманды талғай білетін. Жиембет қайда дегенде. Ал бүкіл қазақ «Еңсегей бойлы Ер Есім» деп ардақтап алақанына салса. Алайда. ханым. сені есірткен Есіл де менің кеңесім! Ес білгеннен. ешнәрседен сескенбей. Тіпті қыза-қыза ақын ханға дөң айбат та көрсетіп қояды. Қолыңа болдым сүйесін. сен де артыңды ойла дегендей сыңай танытады. Ол: Мен жоқ болсам. Не деп жауап бересің?! – деген жыр жолдарынан жыраудың өзінің ел алдында. терең батырады» деген. қасқая толғайды: Еңсегей бойлы Ер Есім. Бір жағынан ханға мен көппін. жырау: Ертеңгі күн болғанда. тармақтата толғайды. өзінің де қадір-қасиетін терең сезінетінін аңғартып. Алтай мен Атыраудың арасын қалмақтан босатқан асқан жауынгер ханға Жиембеттің назы оңайға түсті деп айту қиын. Жиембеттің Есім ханға шалыс келуі бір себептен Асан қайғыдан тамыр тартқан дәстүр жалғастығы сияқты. Есім. сен жалғызсың. Қолтығыңа болдым демесін –дейді. – депті. Өйткені. бірде Бұқар жырау Абылай ханға қатты реніш үстінде: «Сенен бұрын жеті ханды жебеледім. Елің кеңес құрғанда. азуы алты қарыс ақын ары қарай тарата. Соншама айбатты. Сонда. . Есіктегі ебесін.

ауыз-ауызбенен айтып. Менің ерлігімді сұрасаң. Оны біз жыраудың өз толғауынан білеміз. одан асқан зұлымдық бар ма?! Жырау бұл жолды қаламай. Енді осы өлеңнің туу себебіне сәл тоқталсақ. көкірекке келген сөзді айтып шығайын». Еңсегей бойлы Ер Есім – ақынның інісі Жолымбеттің ерсі қылығына наразы екен. сізді – айымдай. Көк аспан қақырап. Бұдан Жиембеттің өр мінезін. биік парасатын танып білеміз. күннен соң. ішінде иті өліп жатудан оңбаған тірлік бар ма. Ол өзінің ішкі-сыртқы портретін айнытпай салып тұр. біржолата ат құйрығын кесіп. ханым. ханым. Есім хан. Сіздің естен кеткенмен. жөн емес. Зорлығымды сұрасаң. қазақы пиғыл. Жолбарыс пенен аюдай. Жиембеттің күші. Біздің естен кеткен жоқ. ақиқатын сардита айтқан. енді Есім хан Жиембетке де қыр көрсетіп. қазақы психология. Тілеуберді құлың мен емес. үндемей аңысын аңду. Бұл туралы «Жақсы үгітте» былай делінген: «Бұрынғы достық дұшпандыққа душар болды. Беріктігімді сұрасаң. Жылқыдағы асау тайыңдай. Ағбытпа. Жыраудың осы өлеңде қолданған теңеу-эпитеттері жарасымды. тіпті тұрысатын жерінде «жолбарыс пенен аюдай» ерлігі бар екенін де ескерте кетеді. Әзілдеп бірге жүргенсің. Көруші едім. – .. Дегенімді қылғансың. Бекіре менен жайындай. ойнаспа. Қарағай менен қайыңдай. Кешегі өзіңнің ұрып өлтірген Тілеуберді құлыңдай. Мұның. Ханымды – күнім. Қайратымды білгенсің. Өрлігімді сұрасаң. ол: Мені өлсе құнсыз кетер деймісің. – деп толғаған Жиембет жырау өрлігіне сүйсіне түсесің.Меніменен. қаумалаған қалың ағайынтуысы мен ақынды аса қадір тұтатын елі-жұртында екені анық. Тымырайып кек сақтау. Бір жағынан Есім ханға жырау ешкімнен сескенбейтін жаужүрек екенін. ханым. жоғарыда айтқанымыздай. қара жер қақ айрылып кетсе де. Жиембет ойлайды: сырттан томырайғанша. бетпе-бет. көкірегіндегісін жасырмай бетке айту – шынайы ерліктің нағыз кісіліктің ісі екені түсінікті.. өштесе бастайды. Менің ер екенімді көргенсің. қайтып көрместей болып.

онымен мәжілістес.. ары қарай сонау бір алыстағы. құдай тәубасын аузына келтіргендей. ханға зіл тастай отырып. қарама. жақсы-жаманды жүріс-тұрысы мен көңілге қона бермейтін кейбір қыңыр қылықтарын есіне салып. Ат саурысын берермін. оны екіншілей көрмеске. ұмыт болып кеткен ескі «жараның» аузын ашып. одан әрі Жиембет іс-әрекетін тереңдете. әріден қозғап. жаудың мысының басқан кезін нақты. қарашаның қашқан. Арқаға қарай көшермін. Жырау қаншама күш көрсете сөйлегенмен. айыл-тұрмансыз мінгеніне дейін тәптіштеп. бірге тұрғанын да жан-жақты сөз етеді. қолтығына демеу болып. Сұлтандар суға сылаған. Ат құйрығын кесермін. Қалмақтың Бөрі ханы келгенде. ханның сасып. ханым. Тасқан екен мына хан! Тіпті хан басымен «соқыр бурыл байталға» ер-тоқым.. ашына жырлайды: Қайрылып қайыр қылуға. шебер суреттейді: Қалмақтың Бөрі ханы келгенде. . Соқыр бурыл байталға Сонда бір жайдақ мінгенсің. сен де бір кездері менен мол сыбаға алып едің. біте қайнасқанын да тереңнен толғайды. Сенсіз де күнім көрермін. Есім ханды биік бағалап. Алашыма ұран десермін. Тал шарбаққа мал сақтап. Қалада тұрып жылаған. қорықпай-үрікпей салмақты сөз саптайды. оның ерлік істері мен парасатты ел басшысы екенін мойындап тұрғандай. Қайратым қанша қайтса да. Қылығың жоқ ұнаған. Жырау өзінің талай-талай қанды шайқаста көзсіз ерлік көрсеткенін. бір туып. шыдаман. соны ұмыта көрме» дей келіп. Қаланың қасы бүлгенде.деп. ақын тіпті Есім ханмен сырлас-мұңдас болып бірге жүріп. Алыста дәурен сүрермін. Тас қалаға жан сақтап. Қалай дегенмен де ханның арғы-бергі. сұхбаттас болмасқа серт бергендей шымырлата. Қаз мойынды ханыша. Ол «мен кісіден көрген ізгілігімді жақсылықпен қайтаратын адаммын. буырқана. ханым. Қарамасаң. Хандар қалаға қылаған. Мұныңа. жайшылықта жанына жалау. Бұл – бұл ма.

14.Жиембет жыраудың арғы атасы кім болды? 2. Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. 6. 9. Сонау арғы ғасырлардан бері ұмытылмай ел есінде сақталып келуі де жұрттың көкірегіндегі көкейкесті айта алмай жүрген сөздерін жеткізуінен болса керек. 27. 22. 35. . 24. 4. МАРҒАСҚА ЖЫРАУДЫҢ ӨМІРІ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫНЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ. 28.Бұл толғау осындай ерекше қасиетімен құнды. 19. 31.Жиембеттің атқарған қызметі қандай болды? 3. 29. 34. 13. шындықты ірікпей-бүкпей. 26. 25. 12. 21. 32. 17. 3. 5. 11. 2. 10. ДӘРІС 7. 30. 33.Есімге арнаған толғауының себебі не болды? Әдебиеттер: 1. тура қасқая қарап бетке айтуымен қымбат. 36.

Марғасқа ел аузында «бүтін билікке Төле би жеткен. Тірек сөздер: Қатаған.әмірші. Дәрістің жоспары: 1. шығармашылығының зерттелуі. Алайда. белдеуінен тұлпары кетпегені.Көпеевтің «Ел аузынан жинаған әдебиет үлгілері» атты қолжазбасындағы Марғасқа жырау туралы айтылғандарға тоқталуы. Марғасқа жыраудың өміріне тоқталу. Марғасқаның ел аузында «бүтін билікке Төле би жеткен. ол айбынды ханның әрі батыры. не көне құжаттарда. бүтін хандыққа Есім хан жеткен»! деп атаққа шыққан Еңсегей бойлы Ер Есімнің тұсында өмір сүріпті. Марғасқа жыраулар. 5. жер тәңірсіп т. 2. соның көбісі бізге жетпеген. білегінен қылышы түспегені. айтқан да шығар. Осы аталған еңбекте Ер Есімнің қазақ халқын қырық жыл бойы басқарып.Марғасқа жырау Есім ханның әрі батыры. немесе ескі шежірелерде мына жылы дүниеге келіп. Ол жыр Қазақстан Республикасы Ғылым академиясының Орталық ғылыми кітапханасында (№513) сақтаулы.б. бүтін хандыққа Есім хан жеткен»! деп атаққа шыққан Еңсегей бойлы Ер Есімнің тұсында өмір сүргендігі. Бұл екеуінің де аты XVII ғасырдың алғашқы жартысында билік құрған хан «Еңсегей бойлы Ер Есіммен» байланыстырылады. не тарихи кітаптарда. Ғалым-жазушы М. бірақ ол туралы XVII ғасырдағы Марғасқа толғауы ерекше бағалы екені даусыз. әрі ақылшы жырау болғандығы жайлы. Марғасқа жырауды қай жылы туып. осы атақты Ер Есім жайлы Қазанғап Байболов үлкен дастан жазған. Жыраудың өз дәуірінде әлденеше ұзақ-ұзақ толғаулары да болған шығар. кезінде хатқа түспегендіктен ел жадынан шығып. Мағауин Марғасқа жырау жөнінде былай депті: «XVII ғасыр әдебиетінен қалған нұсқалар өткен дәуірлермен салыстырғанда біршама аз.қалмаққа қарсы жорық. Қатағанның хан Тұрсын» жырының шығу тарихы. әрі ақылшы жырауы болғанға ұқсайды.Дәрістің мақсаты: Марғасқаның бізге жеткен жырларының тақырыбын ашу. бұл күнде ұмыт болған. мына жылы дүниеден өтті деген нақтылы дерек кездеспейді. 3.Біздің заманымызға жеткен Марғасқа жыраудың «Ей. шығармашылығын. қай жылы қайтыс болғаны әлі де белгісіз. 4. Ғылымда Марғасқа XVII ғасырда өмір сүрді деп айтылады. өмірін толық меңгерту. Өйткені. Бір орталыққа бағынған күшті мемлекет құруға тырысқан Есім ханның өз мақсатын орындау жолында жеке ұлыс-тайпалардың хандары мен ірі . Бұл кезде жасаған қазақ ақын-жырауларынан біздің заманымызға шығармалары жеткені – Жиембет. өмірінде бел шешіп тыныш ұйықтамағаны жан-жақты айтылыпты.М. Есім ханның үлгілі істерін талай тарихшылар жазған да. Шашышқылы. Ал.

жыртылып айрылған аңнан басқа дәнеме жоқ екен. – Бұл мақал содан былай жұрт аузында қалыпты деседі. Мың сарбаз шөл далада жаяу қалады: . Тұрсын ханның сөзінде тұрмауы болса. Тұрсын хан Есім ханды алдап аттандырып жіберіп. кейде қантөгіске баруына да тура келеді. – деп ашына айту себебі де осыдан. Бұл шағын өлең небары 13 жол. Қатағандарды қырғынға ұшыратады. – деп Тұрсын хан кеңес берген соң. Тұрсын ханның өзін өлтіреді. Мәшһүр Жүсіп бұл ретте былай деп жазады: «Ол күнде Шу мен Сарысу асқан соң. Есім ханның Ташкентті алуы өте шұғыл. Қатағанның ханы Тұрсын Кім арамды ант ұрсын. Тәуелсіз әмірші болғысы келген Тұрсын Есімнің қалмақтарға қарсы жорыққа кетуін пайдаланып қазақ ауылдарын шабады. екіншіден. Шанышқылы руларының ханы. әрі жорықшы жырауы Марғасқаның біздің заманымызға жеткен бір өлеңі осы оқиғаға байланысты туған». XVII ғасырда өмір сүрген Марғасқаның бізге жеткен жалғыз өлеңі ғана бар. Мағауинның бұл деректері Марғасқаның өмір сүрген кезінен біраз мәліметтер береді. Жоғарыда айтқанымыздай. Есім ханның батырларының бірі.феодалдарының қарсылығын тойтарып отыруына. дұшпанына мейірімсіз Есім жорықтан орала салысымен Тәшкентті шауып алып. бір-бірімен жау болмасқа бата қылысты. Марғасқаның: Ей. Есім ханның Тұрсын хан сілтеген жорықта көп қиындықты басынан кешіргендігі болса керек. Қаланы алу барысында көп қан төгіледі. Мәшһүр жазбаларында бұл екі жол сәл өзгеріспен былай делінеді: Қатағанның хан Тұрсын. Қоқан. Сен күншығысқа қосын қылып аттан. 1627 жылдар шамасында Тәшкенттің сол кездегі әміршісі Тұрсын ханға байланысты туған. көліктерін түп көтере қалмақтар айдап кетіпті. Ертіске дейін елсіз. біріншіден. Ұзын аққан Ертістің басынан кір. Тәшкентті билеуші Тұрсын еді. Көп жұртты харап қылады. Ұзамай-ақ кезек Қатағандарға келеді. мың кісі қосын алып Есім хан күншығысқа бет қойды». аяғынан шық». Самарқандпен жауласуға мен қарсы тұрайын. Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының осы уақиғаға қатысты қолжазбасында былай делінеді: «Еңсегей бойлы Ер Есім Түркістанда қазақ ханы болып тұрған күнде Ташкентте Тұрсын хан Қатаған деген жұртты билеп тұрды. М. Тұрсын хан мен Есім хан ант етісіп. Мұның себебі. Қай кеткенді ант ұрсын. Бұлар бейғам жатқанда. Елсіз-күнсіз далада кім жүруші еді деп Есім хандар аттарын қоя беріпті. «Күнбатыс Бұқар. Бұл оқиға Абылғазы баһадүр ханның айтуынша 1627 жылы болған. иесіз қалған елді шауып алады. Ызақор. Есімнің жолына кесе-көлденең тұрғандардың бірі – Қатаған.

Алайда. сөйтіп Ташкентті басып алайық. осы кезде Есім хан жасағының ішіндегі өткір. Көрінген сол қараны кертағы деп. Есім ханның кейінде жаяу қалған сарбаздары қолдарына бір-бір шыбық ұстап. оның бұл сөзі еңсесі түскен сарбаздардың рухын көтереді. Бұл жол бойы қанша адамның опат болғанын білу үшін керек екен (өлген сарбаздың шыбығы орнында қалады). әрі азық-түліксіз он күн бой құлан жортпас қу медиенде ауыр қиыншылықтарды бастарынан өткереді.Мінгені Есім ханның ала белді. Бұл кеңесті оларға кетерінде Есім хан береді-мыс. Ұзақ шайқастан арып-ашып қырық сарбазымен ғана елге жете берген Есім ханға. сіз жындандыңыз. жолдастарынан сұрайды. атының үстіне қарғып мінеді де. қонған жерлерінде қолдарындағы шыбықтарын бір жерге жиып. шылбырын қолдарынан шығармай ұстайды. біз бүйтіп жатпайық. Бір кезде тынығайық деп жата кетеді. Міне. басып алғанын айтады. ханның бағытымен артынан жылжып отырады. — Тақсыр. өз аттарымен бірге жаудың да аттарын айдап кетеді. шоралар. У-шусыз Тұрсын ханның ордасын басып алады. әрі баспанасыз. Бір адамға 40 адамның әлі келмесе. — Онда неге мені байлап тастамадыңдар? — Күшіміз жетпеді. Әрі-беріден кейін хан орнынан тұрып: «Маған не болған. байлап тастамақшы болған қырық жігітін қырық жаққа лақтырады. . ол өзінің Көкаласын таба алмай көп іздейді. осы қырқымыз да жынданайық. Есім хан жасақтарына: «Азаматтар. Есім хан айтқанындай Ташкентті бір-ақ түнде қолына қаратады. Есім ханның тобы алыстан көрінген жау жасағын аңдармен шатастырып тағы да алдауға түседі. – дейді. күндіз-түні қостың қасында. жолда біреу Тұрсын ханның елді шауып. ертеңгісін әркім өзінің шыбығын алып. Хан жынданып кетеді. білдірмей кесіп жіберіп. 40 адамға бір шаһар халқының күші жетпейді. — Бір адамға қырық адамның күшінің жетпегені ме?! — Иә. солай болды. Есім хан тұлпарының сырына қанық қалмақтар оның ер-тоқымын алмай. Қатағанның ханы Тұрсын Кім арамды ант ұрсын. — Ендеше. Хан он күндік жолды бір күнде жүре алмаса да. «аттандап» айғайға басып. Есім хан ақыры аттарын айдап кеткен жауды қуып жетеді. Маған еругіе жарайтының бар ма?» – дейді. жолға шығады. Мұны көрген хан шылбырды жасырынып келіп. үсті-басымның бәрі шаң ғой». Аттарын шідер салып қоя берді. хан ием. Бойында Шідертінің қара көрді. бір бет ақын Марғасқа: Ей. Мен жортар аттың он күнге баратын жеріне бір күнде барамын. – деп.

19. Алғалы тұр жаныңды. . 24. 21. 3. балпаң-балпаң. 17. 28. 31. 22. 29. Марғасқаға дейінгі және одан кейінгі біраз жыраулар жайында осыны айтуға болады. Мұндай сөзді айту тек Марғасқа сияқты жүрек жұтқан жыраудың ғана қолынан келген. 26. Ажалы жеткен пақырсың! – деуі кездейсоқ емес еді.Жазықсыз елді еңіретіп. 32. 15.б. 5. 13.Марғасқа жыраудың хан Тұрсынға арналған өлеңінің шығыуына не себеп болды? Әдебиеттер: 1. Жалғыз Марғасқа емес. Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. 2. Жер тәңірісіп жатырсың! Алтын тақта жатсаң да. 27. 34. ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ. АҚТАМБЕРДІ ЖЫРАУДЫҢ ӨМІРІ. халқына деген қамқорлығы айқын көрінеді. 9.Ғалым жазушы Марғасқа туралы қандай пікір айтты? 2. 6. Бүкіл бір шаһардың ханы Тұрсын ханның алдында Марғасқаның қынаптан суырған қылыштай өткірлікпен: Жазықсыз елді еңіретіп.103б]. 36. 4. бостандық толғаулары екендігін жеткізу. 33. 11. Марғасқаның бізге жеткен қысқа өлеңінде батырлық сарын басым. 30. Шашқалы тұр қаныңды[118. 25. Жүрек жота т. Тірек сөздер: Күлдір-күлдір кісінетіп. Осы бір түйіп айтылған өлең жолдарынан ақынның өжеттігі. Ажалы жеткен пақырсың! Еңсегей бойлы Ер Есім Есігіңде келіп тұр. ДӘРІС 8. 10. – дейді. 12. 35. Жер тәңірісіп жатырсың! Алтын тақта жатсаң да. Дәрістің мақсаты:Ақтамберді жырларының азаттық.

күреңді мінгені”. Тұрмыстың қыр-сырын. арнайы зерттелмеген авторлар санатында. көкірек көзі халың даналығымен суарылған. әділетке жүгінеді. аты әр жерде айтылғанымен. Көңіліне түйгенін. әрі төгілмелі жырау болғандығы туралы мәлімет. қылыш ілдім білекке» десе. жырау жорық-жортуылдарға мүлдем ілесіпті. батырлыққа шақырған жауынгер екендігіне ерекше назар аудару.Өте жастай өлең шығаруы. Егер ол «он екіде аттанып. еркіндікті. жортуыл жыршысы. піскен ойын шашыратпай. Жырау баққа да. адалдыққа. 93 жыл өмір сүріпті. елдік. тарихи оқиғалардың бел ортасында жүріп азаттықты. шындық туралы шымыр шешендік сөздерді түйдек-түйдегімен тастайды.Дәрістің жоспары: 1. халық үшін “күлдір-күлдір кісінетіп. халықын жаудан қорғаушы. Ақтамберді жарлылық пен жалғыздықтың тауқыметін көп көргенге ұқсайды. 7. Немесе Ақтамберді өлеңдерінің біршамасы басқа жырауларда ауысып жүруі мүмкін.Ақтамбердінің бейіті Семей облысы. бізге мұрасы молырақ жетсе керек еді. қысқа нақлият сөздерінің шебері болса керек. Доспанбет сияқты өзінен бұрынғы аталар мұрасының заңды жалғасы. 6. 5. Өмірін түсіндіру барысында өлеңдерін дәлел ретінде пайдалану.Ақтамбердінің жай жырау емес. таққа да таласпайды. әзірше қолда бары шағындау. 3. «Ақындық даңқы жас кезінде шыққанына» қарағанда. Абай ауданының Жүрек Жота төбесінің басында екендігінен хабар беру. әрі балуан. әрі батырлығымен халық арасында өте бетті.Ақтамберді толғауларының қайнар көзі-Шалкиіз. асылы. Бәрі де сол тұстың ауыр тұрмысынан. адамдыққа.Ақтамберді елін. яғни 1675-1768 жылдарда дәуір кешкен. 2. Ауыз толтырып айтар байлығы болмағанын өзі жасырмайды. от басы.Жырау ұрпақтарының айтқан деректері. Ақтамберді жаугершілік заманның әрқилы кезеңдерін басынан көп өткерген. өмірінің тең жарымының көбісі басқыншылармен күресте еткен кісі. ерлікке. шиыршық атқан . әскербасы батыры. Ақтамберді. жерлік мәселелерін жырларында жақсы көрсетеді. Егер «Алдаспанға» сүйенсек. 4. беделді болғандығы туралы түсінік. Ерте есеюіне сол кездегі жаугершілік заманның да әсері екеніне кеңірек тоқталу. күрес шындығынан алынған тартымды тирадалар. Ақтамберді қазақтың көне жыраулық эпосының белді өкілдерінің бірі. көне қазақ поэзиясы екендігіне түсінік беру. XV-XVIII ғасырлар поэзиясында ондай жағдайлар кездеседі. Қолдағы қазынасына қарағанда. әрі “Тауарих хамса” бойынша Ақтамбердінің атақты Қаракерей Қабанбаймен бірге Найманның бір көсемі. Жырау ақиқатты айтудан тайсалмайды.

арманын. Күрек тісін ақситып. риторикалық сауалдар. кіріспе. ат үстінде түн қатуға әзір. жеңі жез. көңілі қалғанын. келелі кеңеспен жыраулар ел. отырықшылдықты ойлауына қарағанда. күн дауын шешуде зор рөль атқарған. Әзілмен. алыс арманын айтады. күйінгенін. Кезінде Ақтам6ерді толғауы да осал қызмет істемеген. Исі қазақтың тұтастығын. Ақтамберді сияқты көреген жырау атамекенді тар мағынада түсінбесе керек. айтыспен. «Көшпенді ақындардың өлеңдерінде өзара ұқсас бастау. іргесінің ыдырамауын ойлаған көсем шешендердің бірі. өрісін айқындайды. жауға батыл аттану және оның алдында тізе бүкпеуге үндеу сарыны ерекше естіледі. мінезін. дала заңын өздерінше жасауға тырысқан. Қоңыраулы найза қолға алып. Сұлуды сүйер ме екенбіз. Эпикалық кең тынысты туындылары да болуы мүмкін. Тақпақ-термелерінде ішіне сыймаған ойлары жатыр. Көшпенді тіршіліктің де өзінше бір қуаты. «Ақтамберді жырау (1675-1768) эпикалық жанрдың ақыны болған. Бірақ. Күдеріден бау тағып. ерлікке үндеу.күйінде айтып кете берген. Күреңді мінер ме екенбіз. сынау-мінеумен. соны сыртқа шығарған. қолымызға әлі қомақты дүниелері түсе қойған жоқ. елдікті аңсаған зиялы зергердің келбетін танытады. . Жағасы алтын. Жырау жырлары қарапайым қауымның ой. біраз алысты қиялмен болжаған адам. Жалған айтып. жағымпазданып тәуір көрінемін деу онда жоқ. ерлікті. Мәселен. Күмбір-күмбір кісінетіп. Сырттан сауыт киген соң. Бала-шағасын ұмытуға. Ақын өзінің замандас жас ұрпағын табандылыққа. Қол қашырар ма екенбіз. Кіреуке тон киер ме екенбіз. ірілеу боп келсе толғауға түсіп кетіп. романтикасы барын Ақтамбердінің афоризмдерінен байқау қиынға түспейді. Қоңыр салқын төске алып. Ал тап берген жауға қарсы жігерлендіруге. трибун кездеспейді. ерлікке шақырады. Қынжыла толғанып шығарғандары ошақ басы емес. алға ұмтылдыруға келгенде одан өткір үгітші. Өзінің жырларында ол батырлардың ересен ерліктерін асқақ береді. Ақтамберді творчествосында басқа тұстастарына қарағанда «меннің» көріне бастауы анықтау секілді. Ақтамбердінің бүкіл шығармасынан жауынгерлікке. жер. Шығыршығы торғай көз Сауыт киер ме екенбіз. Ол өзінің ғұмырнамасын жырларына толық түрінде болмаса да ептеп түсіре берген.

б. Соған қарағанда Ақтамбердінің әлі қолымызға түсе қоймаған. ел батырларымен үзеңгілес бола жүріп. ер құнының тұсында өзара шыж-быждасып та қалған. Өзге жырауларға қарағанда Ақтамбердіде қаратпа тіркеспен басталатын өлеңдер жоқтың қасы. – деп. Жырау – өз уақытының көрегені. Ақбөкен келіп жығылар. Менің ерлігімді сұрасаң. Меніменен. Бекіре менен жайындай. батырларды Ақтамберді білмеді деп және айта алмаймыз. Өрлігімді сұрасаң. Бөгембай. оларға арнау. жесірін даулайды. 1728-1730 жылдары жорықтарға батырлар да. Сыртқы жауға шапқанда бірігіп кететін де. Жылқыдағы асау тайыңдай. ойнаспа. салыстырулар қиялының көріне бастауы бой көрсетеді». Құяр жауын аспаннан. Ерлігімен де. ішкі жағдайдағы жесір дауында. Әніки. Хандардың ішіндегі қаныпезер. т. қарт Бөгембай. Жиембет пен Марғасқада болған батылдық Ақтамбердіде болмады деп айта алмаймыз. Даугерден сөзді әуелі Ақтамберді жырау бастап: Уа. ел тонағыш. Алдын қазып орласа. Жаугершілік заманда өмір сүріп. ерінің құнын. Қарағай мен қайыңдай. Беріктігімді сұрасаң. Пенденің бағы ашылмас. сөзімен де Орта жүзді аузына қаратқан жыраудың ер үстінде өткізген жорық күндерін тізіп айта бермеуі де мүмкін. Тарихи деректердің ар жағында не нәрселер жатқанын біз кейде бажайлап біле бермейміз. дәстүрлі теңеу. ханым. Олар тақта отырған хандардан тайсалмаған. . толғау айтпауы қалай деген сауал туады. жыраулар да белсене қатысқан. Зорлығымды сұрасаң. Жолбарыс пенен аюдай. Еңсегей бойлы Ер Есімге тап берген Жиембет жырау Бортоғашұлының жүрегінің түгі бар шығар деп ойлап қаласыз. Бәлекет елде көбейер. Қара бұлт торласа. Ғалымжан Мұқатовтың айтуынша: «Найманнан Қабанбай батыр мен Ақтамберді жырау жүз кісімен келіп. ел арасында жүрген шығармалары бар шығар. Қабанбай. Ақтамберді сол кезде елудің о жақ бұ жағындағы жігіт екен. өз пайдасы үшін қарапайым халық өкілдерін құрбандыққа шалатын әділетсіздерін жыраулар аяусыз мінеп-шенеген. Жігітті жігіт қорласа.лепті көтермелер.

Шабыссаң. ерегісте мыңға татыр» демекші. Намысқа тиген кір кетпес. Желіккен басты кім кеспес! Еліңді жүндей түткізіп. мол армандағанын. Ақтамберді жырау табиғатқа. Ақтамберді мұндай ел ішіндегі бітімдерге аз араласпаған болуға керек. Ақтамберділердің өзі де. Ерліктің қалың ортасында жүрсе де. Халқына қымбат жыр сыйлаған жүйріктердің қашанда бағасы өлшеусіз болмақ. кәне. қиындық пен ауыртпалықтың момын халықтың иығына түскеніне күйінеді. Ақтамбердіден қалған мұра әзірше 300 жолдан аспайды. Дұшпан қорлап не қылмақ. Бұл да жыраудың өсиетші. Қарысқан жау бүлк етпес. Жайратамыз осы кеш! – дейді сұстанып. Дарабоздай қолбасы Абыройын кірлетпес. шыдап көр. Бақыт басқа орнаса. мұңын да. тебірене тоқтау айтады». Шарықтап аспанға да шығып кетпейді. ел сүйінгенде сүйінген батыр. Түр. адамдарға бір табан жақын. Соғыс алаңы мен сөз майданында қатар көзге түсу екінін. Қынаптан қылыш суырмай. ақыншы. объект жағынан Ақтамбердінің басқа жырауларға ұқсайтын да. жеке отау тіге бастағандығына дәлел. сөзі де мыңға татитыны рас. орақ ауызды шешен. Әлгі есіңізде болар. Жау емессің күш жетпес. қолдың қысқалығынан жапа-зәбір шеккенін шығармаларынан танимыз. Өз уақытының қашанда озық ойлы кісісі болу жеңіл міндет емес.Маңдайы қалың сорласа. Ұрын келген ер қайда? Жесірім қайда тіл өтпес? Жендетті көрсет көзіме. ерлік пен өжеттігін және жасырмайды. Алғыр. . Сонда Қанжығалы атынан Үмбетей жырау буырқанып. тақырып. сырын да тыңдаушысынан жасырмайды. тіршілікке көңілі толмай. кеңесші болғанын көрсететін ерекше көрініс. Халық даналығын көркейтіп одан әрі жетілдіруші. жырау қарапайым халық тұрмысын бейнелеуге көбірек бұрылған. сөз өнерін жаңа ерге апарушы ретінде көрінеді. бастан кешкен ғұмырлық тәжірибесін қорытады. бірінің қолынан келе бермейді. жерден. жалғыздықтан. Жуылмай қастың қанымен. Қанды көбік жұтқызып. Ақтамберді өлеңдері жыраулардың ауыз әдебиетінен бөлініп. Екі жақ пәтуаласады. «Ел күйінгенде күйінген батыр. ұқсамайтын да жақтары бар. елден қуат алады.

«Сөзі көпке өтпесе. жыраулар мұрасынан айқын көреміз». Мұндай әдіс. Негізінен дидактикалық сипатын сақтайды. қанатын қомдап. не одан да көп кіріспе жасайды. Ол дәстүрдің өмірлік орнығуын. Тегі. туу шағы болатын. Ақтамбердінің «Күмбір-күмбір кісінетіп» дейтін атақты толғауы сондай бір көркем шабыттың келісті көріністі сияқты. елдікті жырлаған жыраулардың бірі Ақтамберді толғаулары мен төрттағандарында осы ізгі бағытты берік ұстанған. оны қорлауға қарсы шығады. Қолымызда бар шағын шығармаларының денін Ақтамберді жасының ұлғайған кезінде шығарған шығар деген пікірге тірелеміз. айшықтай ой тастайды. не табиғатты суреттеуден. саралап қана шығарады. сенімді сезіледі. ер ақсайды жақыннан» десе. Ол өмір туралы көп толғайды. жалаң айтпай. көңілге қонатын сөзбен табиғи жеткізеді. Жырау көрген. Ақтамберді жырау сол жайды жақсы ұғындырады. Жырау толғаулары өміріне. шебер күйде. қияға сілтерге қажет. Суырып салмаға да (импровизация) іштей дайындық қажет. шешендік өнерді де жастайынан аңсаған адам. халық шешендігінен үйренеді. көкірегіне түйгенін салмақтап. нақылдары жарасымды. іштегі дертін сыртқа. тіршілік күйі туралы түйіндері жеке болып келгенмен. өзара тұтас бір туындының келбетін береді. не жыр арнаған адамның өмірбаянынан баяндаудан бастап кетеді. жай-күйіне. пендешілікке барма дейді. жал-құйрықсыз жалғыздар» екенін анықтайды. білгеннің бәрін тізе бермейді. Одан кейін мүдірместен жүйріктей сілтеп кетеді. қалыптасу кезеңін XV-XIX ғасырлардағы тарихи жырлар мен ақын. Тұрмыс. сол кездегі кедей қауымның ауыр тұрмысына ортақтастырып шығарады. Сондықтан да Ақтамберді афоризмдері иланымды. ел қорғау. Бір құбылысты екінші бір құбылысқа теңестіру. жырауға желпініп. әдетте. қарапайым тұрмысына жақын тұрады. Ақылды да жадағай. Діттеген жеріне жетіп тоқтағанша жырау көркем сөзді барынша төгіп салады. өз басынан кешкенін қорытып береді. көрген. әшекейлеп. ащы шындықты . Жетім менен жесірді ішіп-жеп.«Атадан алтау туғанның» жүрегі қалай. өз уайымының шеңберінде қалып қоймай. ондай әзірлікті жырау ауыз әдебиетінен алады. салыстыру арқылы әдемі. Тақырыптың ішіне кірместен бұрын бес-алты ауыз. Ақтамберді ерлікті де. Түбінде жақсылықтың жеңетіндігіне сенеді. аталық өре тұрғысынан толғап екшеп. Олай дейтініміз. берекелі бейбіт өмірді іздеу идеялары – халықтық абзал дәстүрдің құлан иек атқан таңы. келсе адамдық жаса. Ауыз әдебиетінің озақ үлгілерінен өнеге алғанын жыраудың көркем тілі айтып танытады. түйгенін жырау зерделі насихатпен. Сол адамгершілік пен ерлікті. білгенін. Осындай жақсы үйренудің нышандарын Ақтамберді поэзиясынан көреміз. «Халық әдебиетіндегі адамгершілік пен ерлік. еркін. «Кәрі ақсайды ақылдан. алуан ойларға батады. Ғибрат. кемтар қауым даналығын суреттеу. Жыраудың халық үшін қадірі сонда жатса керек. астарлап жатпайды. немесе «Атадан жалғыз туғанның» халі қандай.

аңғарамыз. «Жауласарға жау емес, дауласарға дау емес, жақынға қылман
зорлықты» десе, адам қарым-қатынастарының күрделі, астарлы екенін шебер
тілмен түйеді.
Жыраудың тұжырым-түсініктері өз ортасының қоғамдық түсініктерінен,
әдет-ғұрпынан, салт-санасынан хабар береді. Ақтамберді айтпағын аса
жұмбақтамай, ашық үнмен, қанық бояулармен береді. Ләззаттан гөрі, тұрмыстан
жеген опығының молдығын жасырмайды. Жинақы, жұмыр шумақтарға терең ой
сыйғызып жібереді. Ру мәселесіне емес, рухқа көңіл бөледі. Топшыларын
өрнекті, таза тілмен жеткізе біледі.
Дәрісті бекіту сұрақтары:
1. Ақтамберді толғауларының қайнар көзі кімдер?
2. Ақтамбердінің зираты қайда?
3. Ақтамбердінің Қаракерей Қабанбайға қандай қатысы бар ?
Әдебиеттер: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 9, 10, 11, 12, 13, 15, 17, 19, 21, 22, 24, 25, 26, 27,
28, 29, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 36.

ДӘРІС 9. ТӘТІҚАРА АҚЫННЫҢ ӨМІРІ, ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ.
Дәрістің мақсаты: Бізге жеткен жырлары аз болса да тіл байлығы

өткірлігімен әдебиетімізде өз орнын алатындығын
дәлелдеп, өмірін, шығармашылығын меңгерту.
Тірек сөздер: Кебеже қарын,кең құрсақ,жортуыл кернейшісі,болат найза
т.б.
Дәрістің жоспары:
1.Тәтіқараның азаттық үшін күрес ұраншысы,басқыншыларға қарсы
халықты ұрысқа шақырушы жауынгер ақын, “жортуыл кернейшісі”
екендігі.
2.Оның өз заманының ең көрнекті, ең қуатты, ең алдыңғы қатарлы
жыршысы, яғни ақыны болғандығы.
3.Ұлы Шоқанның Тәтіқара жырларына назар аударуы.
4.Ақын өмірінен мәлімет.
5.Ақын есімінің әсіресе 1756 жылы қазақ жеріне басқыншылықпен кірген
Цин үкіметіне қарсы күресте ерекше танылуы.
6.Абылайдың жауынгершілікке аттанғанда жанынан тастамайтын сенімді
серігі, оның сарбасшысына дем берушісі болғандығы.
7.Тәтіқара жайында таралған әр түрлі аңыздарға шолу.
8.Шығармашылығына талдау: «Қамыстың басы майда, түбі сайда ».
Өлеңнің шығу тарихына назар аудару).
Абылай сарбаздарына қауып төнгенде, жігер беру, намыс қайрау
мақсатында туғандығы.
- Абылай заманындағы әр батырға сипаттама, баға беруі.
Тәтіқара– XVIII ғасырдағы қазақ ақын-жырауларының көрнектілерінің бірі.
Абылай бастаған сарбаздардың айтулы жырауы. Жалаң қылыштай өткір
мінезімен, табан астында суырып салма шапшаң айтқыштығымен
жорықтастары алдында үлкен беделге ие болған. Аспаннан бұрқаған қара
дауылдай, жерден шыққан қара пәледей жау төнгенде, яғни жасақтардың барар
жер, басар тауы қалмай тығырыққа тірелгенде көптің көш бастайтын серкесі
іспеттес. Сол себепті де ол:
Алдыңнан – су, артыңнан жау қысқанда,
Ер жігіттің ерлігі осындайда! –
деп, тосылып тұрған сарбаздарға ұран тастайды. Кескілескен бір ұрыста
жыраудың осы ұлағатты сөзінен кейін қара түнек бұлттың ішінен күн жарқ ете
түскендей жасақтар арындап тасып жатқан судан аман өтіпті деседі.
«Тыңдаусыз болса сөз жетім, іздеусіз болса қыз жетім» дейтін
бабаларымыздың ердің құнын екі ауыз сөзбен шешетін есті сөзге тоқтамаған
кезі кемде-кем. Өз өмірінің көбін шапқын-сүргінде өткізген қазақ халқы елін
жаудың ызғарынан, жерін жаттың атының тұяғынан қорғаштап-ақ баққан ғой.
Ол үшін ақау шықпас ауыз бірліктің, мызғымас жігердің қажет екенін өмірдің

өзі көрсеткен. Осы орайда сүттей ұйыған татулыққа кім шақырмақ, төмен
түскен еңсені кім көтермек? Мұндай кезеңде жыраудың орны өзгеше. Жырау –
халықтың қорғаны, ол ең алдымен өзін емес, өзгені ойлаған. Екінші сөзбен
айтсақ:
Алдаспан ауыр қылыш суырған,
Ажалға қарсы жүгірген, –
дегендей ел-жұртының қылышы, семсері.
Ел аузындағы деректерге сүйенсек, оның ішінде шежіре қарттардың
айтқанына құлақ ассақ, Тәтіқара Сарыкөл маңайындағы Уақ руынан шыққан,
Уақ ішінде Қалмақ деген атадан, Ақынның туып-өскен жері – қазіргі Қостанай
облысының Урицкий ауданы.
Тәтіқараның саналы өмірінің бәрі дерліктей Абылай ханның төңі-регінде
өткен. Оның себебі, жұрттың бәріне билігін мол жүргізу үшін Абылай өз
маңына ақын, жырау, шешен, батырларды топ-топ ұстаған.
Тәтіқара жыраудың «Қамыстың басы майда» атты толғауы мен Ер Шобан
жыраудың толғауы сырттай бір-біріне ұқсас. Екеуінде де көптеген батырлардың
аттары аталып дәріптеледі. Оқиғаның шығу төркіні де екеуінде бір негіздес.
Екеуі де жан қысылғанда айтылған мадақ.
Тәтіқара жырында аталатын батырлардың өмірде болған адамдар екені
тарихтан белгілі. Айталық:
Қамыстың басы майда, түбі сайда,
Жәнібек Шақшақұлы болат найза, –
дегендегі Арғын ішіндегі Шақшақ деген кіші атадан шыққан Жәнібек батыр
Абылай ханға асқан ержүректілігімен, қара қылды қақ жарып кесіп айтатын
әділдігімен, ұсақ-түйекке мән бермейтін еркек мінезді тәкаппарлығымен ұнаған.
Ш. Уәлиханов батырдың бір көрінісін былайша суреттейді: «Үнсіз темекі
тартып отырған батырға жас жігіт батыл жақындап келіп:
– Жәнібек батыр, темекіңізден мархабат етіңіз, – дейді. Жәнібек жас
батырды елемеген кейіппен темекісін өзінің қалтасына салып қояды. Аздан соң
қайтадан ұрыс басталып кетеді. Сарбаздар бірі садақпен, бірі айбалтамен, бірі
шоқпармен ханның төңірегіне жинала бастайды. «Алғы шепке шығатын кім
бар?» деп Жәнібек батыр жар салады. Сонда өзінен темекі сұраған жас жігіт
Байғазы бірінші болып саптан алға шығады. Он мың сарбазы бар қалмақтар жан
қояр емес, түтіп жеп жылжып келеді. Ақыры қазақтар тым-тырақай қаша
жөнеледі. Қалмақ басқыншыларының алдында еңгезердей ірі қалмақ бірнеше
қазақты аттарынан аударып тастап, жайпап келе жатады. Сонда Жәнібек
ақырып: «Біздің қазақтардан мына бір есерсоқтың басын шауып түсіретін бір
еркек кіндікті тумаған ба?» – дейді. Бұл сөзді естіген соң қатты намыстанған
Байғозы жаңағы атан түйедей қалмақты садағымен ат үстінен қалпақтай
ұшырып түсіреді. Қазақтар бұл уақиғаға қатты рухтанып кетіп, кері соғады да,
жеңіске жетеді. Байғозының ерлігіне сүйінген Жәнібек оған шақшасын
ұсынады. Байғозы Жәнібек батырға жақындап келіп: «Батыр, темекіні тартатын

кейінгісі өз аулында отырып жаудың зәресін алды. Біз оның бәріне тоқтап жатпаймыз. Баян деп қосарлап атайды. ал ерлігі жайындағы әңгімелер өз алдына бір қыруар. Баянды кейде Сары. Жігіттік. Ол бар өмірін елі-жұрты үшін сарп қылған аяулы азамат. ерлігі және мінезі жағынан Бәсентин Малайсары. жұртына қандай қадірменді адам болғаны жөнінде мәліметтер өте мол. Абылай ханның бірде «Өз батырларыңыздың ішінде қайсысы сіздің жүрегіңізге жақын?». – дейді. . Ағашта биікті айтсаң қарағайды айт. Біз төменде тағы алғыр батырлармен жүздесеміз. олар мыналар: Бөкейді айт Сағыр менен Дулаттағы. Ер Абылай қорыққан жоқ.Көп қытайдың жылқысы Тұрымтайдай құнысты.кез енді келді». Жау жағадан алғанда. ол: «Ілгеріде өткен азаматтардың ішінен нағыз таңдануға тұрарлығы екеу-ақ. Менің батырларымның ішінен байлығы. – дей келіп. өзінің үлкен адамдығымен. айқындай түседі: . тағы да бірнеше қырағы батырларын қосатынын ескерткен. оның себебі. ал ақылы мен ерлігі жағынан Уақ Баян бәрінен жоғары тұр». Маңдайды айт Қыпшақтағы. Найзасының ұшына жау мінгізген Еменәлі Керейде Ер Жабайды айт. XVIII ғасырдың 20-30 жылдарында болған жоңғар мен қазақ жасақтарының арасындағы шапқыншылықта қазақ сарбаздарын басқарушы қолбасшы. Ел ішінде ол жайында дастан. аңыздар мол тараған. Бөгембайдың өз тұсында халқына қандай игілікті еңбек еткені. Осыдан бастап Тарақты Байғозының атын жұрттың бәрі біледі».. екеуінің негізінде шындық оқиға болғанын анықтай. Осы толғаудан бізге жеткен шағын үзінді Шоқан аудармасының дәлдігін көрсетумен бірге. бір қайтпайтын Сары менен Баянды айт Уақтағы. Бұл жырды кезінде Шоқан Уәлиханов орысшаға қара сөзбен аударған. Алғашқысы Қалданға өзі барып сұрап қайтарып алған болса. Тәтіқара жыраудың тағы бір өлеңі Қытай мен Абылай сарбаздарының арасында болған шабуылды сипаттайды. Қалданның қолынан тоқсан тұтқынын қайтарып алған Қаракесек Қазыбек пен тұтқындарға үйде отырып бостандық алып берген Уақ Деріпсәлі. зор беделімен де ірі тұлға. ерлікті айтсаң Бөгембайды айт. қалмақпен бір қатты ұрыста Баян батыр өзінің бауыры Сарымен бірге қайтыс болады. Өзге батыр қайтса да. Ит етектен алғанда.. Деріпсәлі. Бөгембай батыр – қазақ тарихындағы өте ірі тұлға. Тәтіқара толғауындағы бір топ сарбазды өз басшылығына алған Жәнібек батыр тек ерлігімен ғана емес. – деп сұрағанда.

батырлар қимылын ақын батырлар жырындағы белгілі дәстүр негізінде бейнеледі. күші басым қытай әскерлерімен табан тіреп ұрыса алмай.жырлап қоя береді. Дегбір қалмас сасқанда. Баяндай ерді көрмессің.Әншейін еңкейе бере жылысты. Дегбір қалмас сасқанда. Айтылмыш жырдың түп нұсқасы біздің заманымызға жекелеген үзінділер түрінде жеткен. Осының қарсаңында ғана ойрат империясын оп–оңай бағындырып алған қытайлар1756 жылы қазақ жеріне енеді. Бәсентин Сырымбет Оқ жіберіп ұрысты. Әншейін еңкейе бере жылысты. Осы ұрыста Абылай бастаған қазақтар саны көп. пәрменділігі ретінде атауымызға болады. нақ ортасында болған майдан көрінісін оның барша кейіпкерлерімен. Жау жағадан алғанда. Онда өлеңнің кімдікі екендігі айтылмаған. Ұрыс даласын. Ер Абылай қорыққан жоқ. Ит етектен алғанда. Абылай екі рет ұрысып. «Кебеже қарын. Ақыр қалмақ қашқанда. екеуінде де шегінуге мәжбүр болады. олардың әрқайсысына лайық қимыл-әрекетімен дәл бейнелейді. . бір жағынан жұрттың рухын көтеру үшін табан астында суырып салып. «Ақыл қалмас қашқанда. Мұны жырау сөзінің құдіреттілігі. Бәсентиін Олжабай Оны да мен ер көрдім. кең құрсақ Артық туған Абылай Көтере көр бұл істі: Көп қытайдың жылқысы Тұрымтайдай құнысты. Бұл – ақынның өмір сүрген уақытын дәлірек білуде үлкен мәні бар дерек. ақын өзі көрген. Оқ жіберіп ұрысты». шегінуге мәжбүр болады. Бұрылып жауды шанышқанда. Жырдың тағы бір үзігін Мәшһүр –Жүсіп қолжазбаларының арасынан ұшыратамыз.Жауынгерлердің еңсесі түсіп кеткенін көрген Тәтіқара бір жағы күйінішпен. Соның өзінде жыраудың өзіндік сөз нақышын аңғару қиын емес. күштілігі. Осы кішкене үзіндіден ұрыс даласының көп шындығы нақты елес береді. Яғни Тәтіқара шығармасы 1756 жылы туған.

Бұл тұрғыдан алғанда Тәтіқара жырларының жоғалғандары да.сол себепті ел билеп отырған әмірші тек өз қара басының ғана қайғы –зарын шегуі – кейбір шонжарлардың да. Хан көтеріп еді.–өз міндетін атқарды деп айта аламыз. сол сапарда қаза тауыпты.оның осы жұрттың өзі хан көтергендігін айта келіп ақын: «Үш жүздің баласы Ақылдасып. Тәтіқараға қатысты бізге белгілі мәліметтер осындай. әділдікті көзіне айтқан турашыл. Әрине. біздің заманымызға жеткендері де. елге жігер берген ұран іспеттес болғандығымен құнды.Тәтіқара – қарабайыр көп ақынның бірі. бетті ақын болған. Әрине. Ат құйрығын сүзіңдер Аллалап атқа мініңдер. Бұл– жалғыз Тәтіқараның емес. Баласының өлімі жанына батқан хан бас көтермей жатып алады. Сол жорықта жалғыз Абылайдың ұлы ғана өлген жоқ. – Үш жүздің баласын Бір баласындай көрмеді. Сол көптің атынан Тәтіқара сөйлейді. талай жас қыршынынан қиылды.импровизатор ақын туғызған жырлардың дені сақталмаған. тәуелсіздік жолындағы күрестің қиын кезеңінде жұрттың рухын көтерген. Хан талау қылып алыңдар». Мағауин: «XVIII ғасыр әдебиеті жайында сөз болса. Жаугершілік заманда өлім. жалпыға бірдей. жоғарыда да айттық. Алайда осының өзі–ақ Тәтіқараның үнемі тура басуға тырысып отырған адам екендігінің айғағы іспеттес. Бұл тұрғыдан алғанда. оның үлкен сөз зергері болғандығын көрсетпейді. –дейді. Жұртшылық санасындағы . жолдасып. әрі батыры болған. оның әрі ақыны.Бұған мысал ретінде ел аузында қалған мына бір әңгімені келтірейік. – артында «тәңірісі» тұр. от–жалында туғандығымен. Қалмаққа жорыққа аттанған батырларға еріп Абылайдың тұңғыш ұлы бала жігіт Жанбай да кеткен екен. Тәтіқараның біздің дәуірімізге жеткен шығармалары. қазақтың өткендегі талай талантты ақынның трагедиясы. Мұндағы бір назар аударарлық жай – үнемі хан қасында болған Тәтіқараның бұл жолы оған қарсы топты жақтауы. жоғарыдағы сөздерді айтқызған ақынның батылдығы ғана емес. [174. Ол таңдап. Бұл турасында М.Алайда Тәтіқара шығармалары өзінің қарбалас шақтарда. талғап алмайды. Абылайдың кеше ғана «Түркістаннан келген ұл» екендігін.жұрттың да қытығына тиеді.Баяндай ерді көрмессің. қаза –әдепкі құбылыс.87-90бб] Тәтқара Абылаймен бірге жаугершілікте жүріп. Тәтіқара «бас кеспек болса да тіл кеспек жоқ» деген көне мақалдың жөнімен реті келгенде тартынбайтын. Бұрылып жауды шанышқанда». Тәтіқара ақынның аты аталмай қалмайды.

Тәтіқараның тарихи рөлін байыпты бағалаған. 22. . 4. ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ. «Көше тоқыраулы судың бойынан» деген өлеңді кімге арнап шығарған? Әдебиеттер: 1. 10. 3. 12. 34.Алғаш Тәтіқара жырына кім көңіл аударды? 2. 13. 24. 32.Тәтіқараның шыққан тегі кім? 3.Тәтіқара қазақ халқының тарихындағы қиын кезеңдердің біріндегі сырт жауларға қарсы күрестің ұраншысы. Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. 19. 11. 17. ҮМБЕТЕЙ ЖЫРАУДЫҢ ӨМІРІ. ДӘРІС 10. жортуыл кернейшісі». 2. 31. 21. 25.35.27.28. 29. 33. өз отандастарын қайтпай ұрысуға шақырушы жауынгер ақын. 6. 36. 9. – деп.

. Үмбетей жырларының аса көркем келуі. Тірек сөздер:Жауқашарға. бәрі бір дәуір. 8. сөз өнеріне еліктеп өсуі. (XIX г. өлең жолдарының көбіне үш буыннан тұруы Тілеуұлы Үмбетейдің жырау ретінде артына қалдырған мұрасы аса көп емес. Қаһармандық жырларды.б. Бөгембай өліміне т.жасынан ән-жыр. халық әдебиетінің әсері. Үмбетей есімі Бөгембай батырмен қатар аталады.) алсақ. Абылайды да ерекше дәріптеуі.). өз тұсындағы дабыралы ерлер жайлы тарихи поэмалар жасау ісіне белсене араласқан». ХVIII ғасырдың 70-жылдарында шығарған Бөгенбай атына байланысты толғаулары жырау есімін әдебиетімізге мәңгі қалдырғаны туралы сөз қозғау. Үмбетейге әкесінің әсері. 4. 3. халқының бай музыкасын да жетік білуі. Үмбетейдің өмірі туралы болжамдар. Бекболат биге. Өйткені. ақындығы да қатар жүрген кісі. Арнау . Әдебиет зерттеушісі М. Үмбетей – бері де өмір сүрген ақын. Небары жеті-сегіз толғау. Жыраудың Бұқармен дос-жаран болуы. Шернияз. Әркім өмір құбылысын өз ортасы арқылы. өз табының көзқарасынан танымақ». халықтың сөз өнерін ерекше меңгеруі. Бар қазынасына байыптап қарағанда батыржыраулығы ерекше көзге түсіп тұрады XVIII ғасырда өмір сүрген дуалы ауыздың бірі – Үмбетей Тілеуұлы әскери жорықтарға қатысқан. Әзір қолда бар шығармалары шағын. т. олардың дүние тану. шешендік сөздерді. өмірге көзқарастары әр басқа. Дулат. Жанұзақ.. Байтоқ.Дәрістің мақсаты:Үмбетей шығармаларының халқымыздың Тарихында ерекше орын алатын батырлар туралы бізге мәнді хабар беретіні маңызды екендігін түсіндіру. Мағауиннің айтуынша: «. 10. оның жыраулық атын ерекше елге танытқан атақты батырлар туралы толғаған жырлары жайында. б. Бұнда бір мәніс жатыр. құрметтеуі. 9. Үмбетей жырларының басты ерекшелігі философиялық-дидактикалық мәнінде екендігі. Алмашты. 2. батырлығы да. Үмбетей (XVIII ғ. 5. Үмбетайдың Абылай заманындағы ел қорғаған халық батырлары туралы мадақ толғауларды шығарушылардың басы болғандығы. 7. Әсіресе. Бәкеге. Жанкісі. бір кезеңде өмір сүрсе де. Академик Қажым Жұмалиев Үмбетейді Бұқардан кейін атапты. бұлардың бәрі бір таптың ақындары емес. 6. Шығармасының дені арнаудан тұрады. Дәрістің жоспары: 1. Оған белгілі дәстүрді жалғастырушы ретінде қараймыз. ғалымдар жазғандай. «Шығармалары өз аттарымен біздің дәуірімізге дейін сақталып келген әдебиет өкілдері: Бұқар. Сондай-ақ.

Бұқар жыраулардың толғаулары толғаудың әлеуметтік келбетінің кемелденген кезеңіне келетіндігін өз еңбегінде академик Әлкей Марғұлан көрсеткен. қайдан. «Бұқарға» дейтін Үмбетей айтқан бірқатар толғаулар куә. Ал. Тәтіқараның есімдерін сақтаған. Жырау «тоқымы кеппей топтанып. Әрине. Белгілі фольклорист Үмбетейді Бұқардан кейін бекерге атап отырған жоқ сияқты. Бәке деген кісі Жауқашардың тоғызына ара түседі. Жалпы. Үмбетей жыраулық поэзияның толысқан тұсына тап келген кісі. Оны Бәкеге арнаған жолдарынан байқаймыз. халық даналығына сүйенеді. Үмбетей жырларының қолда барының дені толғау. Жырау мақалдап. мәтелдеп сөйлейді. С. Ғалымжанның кімнен. Бөгембай өлімін Абылай ханға естірткен жыраудың үлкен эпикалық сарынға икемі барлығын байқаймыз. үйірге салып жүрген бураларын әкеп сойып алады. Бір жолы бұлар өздерімен ағайын көрші ауылға барымтаға шығып. оны анық объектісі бар арнау өлеңдерінен аңғаруға болады. Үмбетейдің шығармаларында толық мәтіні кездесуі некен-саяқ Арасынан бірдеңелер қалып отырғанға ұқсайды. «Бәкеге» атты өлеңін айтыпты. Үмбетей шығармалары халық поэзиясының қасиетін бойына жақсы сіңірген. Үмбетей. Тәтіқара. ақылды кісі болып елестейді. оларға араша түскен Бәкеге «не бетіңмен қорғайсың . Үмбетейлермен аталас Жауқашар деген адамның бірінен-бірі өткен бұзық.жырларымен аты шыққан. оның жеке-дара ақындар. өзі өмір сүрген ортаның ғана жағдайын жырға тиек еткен. Екі атаның арасында дау туады. сойқанды тоғыз ұлы болады. Қазақ әдебиеті жанрларының тарихын еске алғанда. Марқасқа. – деп жазады ғалым Н. Үмбетейдің. Үмбетейдің поэзиясында жеке-даралық творчествоның белгілері айқындау көріне бастаған. алдымен ауызға түсетін жанр толғау екендігін. қашан алғаны белгісіз. тарихта болған батырлардың ерлігін паш еткен Үмбетей толғаулары санаулы ақ. Сонда Үмбетей әлгі әділетсіздікті әшкерелеп. «Алдаспан» жинағында айтылғандай. Өлеңдері шешендік сөздерге жақын тұрады. бұлар феодалдық ақсүйектерден шыққан». жыраулар мұрасында көріне бастағанын айта кету керек. «Ауызша дәстүр XVIII ғасырда өмір сүрген үш жыраудың – Бұқардың. онда басқалардан ауысып жүрген дүние көрінбейді. бұл шындықтан туған шымыр жолдар болса керек. Жиембет. қайталаулар ұшырайды. Бұл өлең 1968 жылы қарт журналист Ғалымжан Мұқатовтан жазып алынған. толғаулар десек қателеспейміз. Сол дәуірдегі жыраулардың бір қасиеті – ойларынан ешнәрсе шығармаған. Смирнова «XVIII ғасырдағы қазақ жыраулары» деген мақаласында. Бұған «Бәкеге». бәрі өзінікіндей оқылады. XV-XVIII ғасырлар арасындағы қазақ поэзиясының дені арнау. Аңыздарға және кейбір архив құжаттарына қарағанда. ел тонауға аттанып» жүрген тоғыз тентекті сынға алады. Айтқандарына қарағанда әділетті. Ақтамберді. Тәтіқара мен Бұқардың арасындағы орынды толтырып.

Кесір болар несіпке. адамдыққа шақырады. білгені мол мейірімді адамның келбеті елестейді. . есікке Жүгіре шық. Еліңе жақсы жігіт атанбассың. Ол баладан көрген базарын да. адамның.Жауқашардың тоғызын» деп. . Қаңтардағы мұзбен тең. Шағын қазынасының өзінен көргені. Қойныңдағы қатынын. Мейманға отың басы болса суық. кеңесшісі болған кісі. – деп. Қарау болса.Кісіні көрсең. кәрілік жыраулардың тұрақты тақырыптарының бірінен саналады. Түйенің биенің.. Жақсы ұл мен жаман ұлдың айырмашылығын анықтайды. Мұнда да ұлдың жақсы. Балалық.. Ұл он бестен асқан соң. – деген Үмбетейдің бұл шумағындағы ойлар Бұқардың: Жабыдан айғыр салсаңыз. жаманның қандай болатындығын нақты сөздермен келтіріп. Тіл алмаса доңызың. азарын да жасырмайтын сияқты. жаманы сын таразысына түседі. жырау мезгілсіз келген қонақа да қуанады. Үмбетей жырларында фәлсафа айтып келіп. әрі ақынның ғана аузынан шығатын сөздер. мәселені әйел жайындағы түйінмен тәмамдайды. жастық. Ол кезде өлеңге тақырып қоймаған.. көптен шыққан батырлардың ақылшысы. Қолға ұстаған қобызың. Жыраудың «Дін пұсырман баласы адамдықтан жерімес» деуіне қарағанда. Өзі жорықта жүрсе де от басының тірлігін. аса алмассың. – дейді жырау «Бұқарға» атты арнауында. келесі ғасырға жеткізген. озбырларды әділеттілікке. кешікпе. бірлігін тілеген кісінің келбетін елестеді жырау. мұсылмандықтан адамды жақсартатын біраз нәрселер іздеген болуға керек. Қарсы алмасаң мейманды. Әйелдің нашарын «Арқаңа артқан тұзбен тең» дейді.Бәйбішең аю болса.. тұрмыс философиясын тартымды бейнелейді. жаман болса. әй. деуге бата алмассың. Үйіңдегі ұлың жаман болса. Өзіне сауал қояды да. жалпы екеуі біртұтас дүние болуы мүмкін. Бұл – әрі батыр. Жауқашарға» деген өлеңі «Бәкеге» арнауының жалғасындай. Үмбетей сөздеріне қарағанда көпшіліктің. Осы шумақтан Үмбетейдің отбасылық институтқа қандай талаптармен қарағандығын сеземіз. Есіктегі құлмен тең. айтқан жерден халықтың өзі қағып алып. . жауабын өзі береді. Ұл он беске келгенше.

Екі жырау да қарсы келгенде қандыра жауап қайтармаса көңілдері көншімейді. Іс шындыққа тақалғанда Үмбетей. көтеріңкі кіріспе жасап алады. Сырт тазасы не керек. шыдап көр. Үмбетейде де жүрек бар. әйтеуір. Мен өгіз терісі – талыспын[134. өткір естіледі. . кәне. – деген жолдарымен үндесіп келеді.Жауға мінер ат тумас. Суытпа босқа түсіңді.13б]. Намысқа тиген кір кетпес. Әдетте. Топқа кірер ұл тумас. Қайрама онша тісіңді. Ертегіге кетермін. Келтесінен қайырсам. Ақырып жеткен Ақтамберді жырау Үмбетейге тіл тигізе сөйлейді. Ақтамбердінің айбынын басады. Жаман қатын алсаңыз. Мен арғын дейтін арыспын. үндемей қалатын кісі емес. Қырысқан жау бүлк етпес. Осы арқылы шешендік сөздің салмағын.14б]. «Қаһарман қылыш ала алмаған қамалды қанатты сөз алады» деген сөз өмірлік тәжірибеден туған. Тоқтататын сөз шықпаса. – деп. Мысалы: Мен пайғамбардан бастасам. жыраулар кесімді пікір айту үшін сол тақырыптың өзіне тура кіріспей. Сөз түбіне жетермін. сыйлай тұра. орағытып. Жау емессің күш жетпес[134. Тура жауаптан тайсалу керек пе. өрісін байқатып қояды. Тазарт әуелі ішіңді. Азуы кере қарыспын. Құн дауы ма. Жырау сөзі алмас қылыштан да қуаттырақ. ар жағында бір жәйттің бар екені анық. мерт етуі мүмкін. жоқ. Қанымен қастың жуылмай. Әңгімеге кетермін. Үмбетейдің эпикалық күшінің барлығын байқататын өлеңнің бірі – «Бекболат биге» арнағаны. Үмбетей Ақтамберді жырауды жақсы біле. Ақтамбердінің екпіні жаман. тұспалдап. Ақтамберді» деп басталатын он үш жол өлеңі де өмірге өздігінен келмегенге ұқсайды. Бір батырының құнын қуа келіпті. Едігеден бастасам. – деуінде біраз мән жатыр. Үмбетейдің «Ей. тура жауабын беруден тайсалмайды. жесір дауы ма. Қынаптан қылыш суырмай. Сен бұзау терісі – шөншіксің. Шабыссың.

Насихат сөздерінде.Бұқарлар ханға да. «Үргеніштен мұнда келгенін». Асан қайғыдан. бас иземеске амалыңыз қайсы. бар ықылас. ортақ сипат – адамдық жылылық пен сыршылдық. Қазтуғаннан. «Бөгембай өліміне».47б]. «Бөгембайдың ерлігін жырау өзінің алдындағы сарқылмас сөз өнері – ауыз әдебиеті дәстүрлері негізінде суреттейді. батырға өлеңмен берік ескерткіш жасалған. Бұқар толғауы сияқты мұнда да Бөгембай ел қорғаны – батыр ретінде көрінеді. Қара қылды қақ жарып айтады. бейнелеуде де батырлар жырында қалыптасқан негізгі өлшемдер мен көркемдік тәсілдерге сүйенеді. одан да биігірек тұрған көркем поэтикалық ескерткіш. мүдіру жоқ. «Үмбетейдің батыр Бөгембайдың өліміне арналған жоқтауы белгілі. Соның нәтижесінде толғаудан елін жаудан қорғаған қайсар ер. қалған асыл сөз мұрасын ілгері апарушылардың бірі. аралас ұйқасты 7-8 буынды жыр түріндегі бүтін тираданың тұла бойында бір тармақ үнемі үстемеленіп.196-197сс]. «күндіз . Әр шумақ. әр жолында өрнекті сипат бар. Жырау Бөгембай сияқты батырлардың Абылай тұсында өмір сүруін Абылайға «Тәңірім берген үлкен сый» деп бағалайды. Жырау Абылай ханның басынан «талай істер» өткенін. Мұнда «автордың» өзі мүлдем сырт қалады да. «Бөгембай батырдың өліміне Абылай ханға естірту» атты шығармаларында ханнан гөрі қауым мен батырдың бейнесі молырақ сипатталады. бір тыныстан туған тұтас туынды. Алыстағы дұшпаннан аңдып жүрген дос жаман» десе мойындамасқа. суреттеледі. т. Толғау еркін. Батырдың батырлық қимылын тануда да. Үмбетейдің Бөгембай жөніндегі жоқтауы халық қорғанының тамаша образы» [135. Соған қарамастан асыра әсірелеу де. қараға да қарамайды.б. Толғауда жоқтау. Ақын оның жоңғарлармен айқасуындағы ерліктерін жырлайды. Бөгембай образы жыраулар творчествосынан көрнекті орын алады. автордың кейіпкерге қатысынан көрінеді» [38. Бұқар мен Үмбетейдің Бөгембайға арнаған жоқтауы – дәл мағынасындағы жоқтау емес. Үмбетей – Сыпыра жыраудан. әсіресе. Соңғы толғаудың айтушылардан түгел жеткені сезіледі. осы туындылар алдымен ауызға ілінеді. Сөйте тұра осы екі толғауға тән. «Баласын мақтар бас жаман. Ерікті. таудан құлаған сарқырама су үніндей әсерлі естіледі. Батырдың өлімін естірту арқылы өмірді жырлайды. қайталанып келеді. Динамикалық қимыл әрекетке толы экспрессивті жолдар Бөгембайдың басқыншыларға қарсы халық күресінің тарихында алатын орнын ойып алып көрсетеді. тілек жырланып отырған объектіге ауады. төкпелі сарыннан туған. Үмбетейдің «Бөгембай батыр өлімін Абылай ханға естіртуі» де осы деңгейдегі толғау. өмірде болған адамның ісі оны тікелей көрген адамның көзімен өлшеніп бағаланады. қиялдағы батыр бейнесін жасау талабы да байқалмайды. Бұл кейіпкер басынан емес. шын мәнінде. Үмбетей аты аталғанда. қайтпас батырдың өр бейнесін көргендей боласың. Керісінше. мұнда. суреттейді. қатынын мақтар қас жаман.

Абылай?! – деп және бір желіні тартады да. Ұмыттыңба соны. Қазір қолымызда Үмбетейдің өмірін айқындап көрсететін 1500 жол материал бар». келесі түйінге жақындайды. еркін. Әділ билік қылысқан. жауынгер. яғни 110 жасында дүние салған. Үмбетейдің Бөгембайға арнаған толғауының орны бөлек. қара жерге отырмайтынын» айта келіп: «Ұмыттың ба соны. Аруағыңа болысқан. Басқа еңбектерін былай қойғанда. құрдас екен. Қайтыс боп үш жыл бұрын құса дерттен. «Батырды қолдан өткіздім.Бұқар мен Үмбетей 1668 жылдың төлі дейік. Уақиғаның ізі суымай тұрғанда. міне. 1781 болады. әдебиетші Ғалымжан Мұқатов мұндай үзілді-кесілді фактіні келтіргенде Бөгембай батырдың немересі Бапан бидің қыпшақ Байсерке абызға айтыпты дейтін мына бір шумақ өлеңіне сүйеніп отыр: Үмбетей Бұқармен дос. кейі би. Тәңірім берген сондай сый. . халық батырларын мадақтайды. Абылай.. «Дүние кезек. Үмбетей толғауды ыстық қалпында төгіп салған. – дей келіп. 1778 болады. міне. Ақмолада тұратын журналист. Енді бірер сөз жырау жасы мен қиссасы туралы. Ерлік стихиясы жырау жанына жақын тақырып болғандықтан. Қаракерей Қабанбай. патриот ақынның халық қамын ойлағандығын. хан тағының тағдыры қысқа екендігін батыл ескертеді. Шабытының шылбырын босатпаған. Абылай! Қаласың әлі-ақ сен былай» деп. Қаздауысты Қазыбек. Ғ.Мұқатов жыраудың туған жылын анықтауға кіріседі. «. сәлемін. Қанжығалы Бөгембай. Қашпаған қандай ұрыстан Керейде батыр Жәнібек. елдің жай-күйін ойлаған.түйе баққанын». ердің ерін ел ұмытпайтындығын. Абылай» деп бір түйіп тастайды. жұмыр жыр дөңгеленіп түсе қалған. Қудауысты Құттыбай. жеткіздім» деген жолдары соған айғақ. осы 1778 жылы. Бұқардың 113 жасын 1668-ге қосыңыз. «еш малшыға қосылмай. ал бұдан 3 жасты алып тастаңыз. «Біз Үмбетей мұрасына бала күнімізден қанықпыз. адамдық жасауға шақырған жырау бейнесі алыстаған сайын ұрпағы үшін тұлғалана түспек. сенің тұсыңда Сол бесеуі болыпты-ай! Кейі батыр. Бұл күмәнсіз факт». Содан барып кесек.. Жоқтаудың оқушыға қатты әсер ететін тағы бір себебі: жырау Бөгембай аттанарда қасында болыпты. барынша тебірене жырлағаны байқалады. сонда Үмбетей. батырлықты кемеліне келтіре жырлағандығын сеземіз.

Аңыздың аты қанша дегенмен аңыз.109б]. бертін келе жырау атанып. Текстологиялық салыстырулар қажет. тоқетер пікір айту асығыстыққа апарып соқтырады.Қазір оны Шоқан шығармалары – ның профессор Н. тіпті беріде туған қосымша шығар-ау деген күмән көмекейге тіреледі. Хан мен жырау бірбірінен қашықтайды. Үмбетей кедейліктің тауқыметін көп тартып. Атқыбай жыраудан бұрын қиссаны Бөгембай батырдың немересі Бапан би айтыпты деген сөз бар. Аңыз дәл айтпайды. Бапан би өз тұсында бопты жайсаң. өз еңбегімен күн кешеді.М. «Жантай батыр» қиссасын Шоқаның әкесі Шыңғыс білген. Ғ. жыршы Жылыбаев Жұмағұл марқұмның айтуынан 1953 жылы жазып алыпты. Әрине. әрі жыршысы болады. Оның сөзіне қарағанда. Қиссаны аузымен жұртқа жайған.Қиссада Жантай бастаған батырлар тобының әрекеті мен халықтың сол тұстағы ауыр тұрмысы баса көрсетілген.Веселовскийдің редакциялауымен 1904 жылы жарық көрген жинағының 312-318-320-беттерінен оқуыңызға болады» [134. Және бір назар аударатын факт–Үмбетей Жантай батыр туралы қиссадастанын ұлғайған кезінде шығарса керек дейді. жобалайды. Мұқатов Үмбетейдің шөбересі Атқыбай жайына да тоқталып. Мынау жалғыз шумақ өлеңге ой көзімен қарасақ Байсерке абыздың тұсында емес. қарт Бөгембайға әрі серік. – дейді. Мұқатовтың айтуы бойынша. Кей жерін кейінгілер көп ұлғайтқан[134. бұл нұсқаларды өзара салыстырып. Ол ойымызды әсіресе соңғы екі жол шегелей түседі. Ғ.Мұқатов 10-шы дәптердегі «Жантай батыр» қиссахиқаясын жерлесі. Қиссаны онан бұрын Бапан айтқан. Жырау сарай маңынан кетеді. бұл шығарманың екі-үштей нұсқасы қағазға түсіпті. Әрине. Бір қызығы. анығын. Жұмағұл Төлештен үйренген. үйрендің сен мұны қайдан? – Дегенде ол ұқтым деді Атқыбайдан. Ұрпақтың ұрпағына ұзап кеткен. аңыз-әңгіме солай айтады деп. – .6-7бб]. Ғ. асыл нұсқасын ажырату келер күндердің міндетіне кірмек.Жыраудың жыры елін сусындатып. «Ғалым-саяхатшы Шоқан кейін архивтерді ақтарып жүріп. әкесінің полковник Ладыжинскийге тапсырған қолжазбаларынан «Жантай батырды» да кездестірген. Атқыбай – Үмбетейдің шөбересі. Қазақта белгі ғой тілдің майы. Жұрағаттарын «Ақмола облысының «Ленин» совхозына қарасты Шөкей селосынан көрдік» дейді зерттеуші. Мұнда Үмбетей Абылай ханға тие сөйлейді. бұл бір шумақ өлеңмен жыраудың қай жылдың төлі екенін бірден айқындау оңай емес. Жұмағұлдың «Қиссаны таратушыдан бірер сөз» деген қосымша анықтама өлеңінде: Төлеш-ау. Өйтпейінше. ол жырлаған «Жантай батырдың» мән-жайын түсіндіреді.

той жасап. 27. ауыз бірлікті жырлайды. Бұл шығарма жазбаша әдебиеттің жемісі болар деп ойлаймыз. Бөгембай. Батырлар тобы «Жауды аяған жаралы боп қалатұғын» деп ескертеді ханға. 10. Қиссаға жазбаша әдебиеттің әсері бар-ау деп қалдық. Алғашында жеңеді. БҰҚАР ЖЫРАУДЫҢ ӨМІРІ. оны тыңдамайды. Соны пайдаланып қалмақтар Абылайдың баласы Қасымды арнайы қонаққа шақырады. ДӘРІС 11. Өкінішке қарай. Қазақтар біліп қойғасын қалмақтар Уса-Серен дейтінді бітімге жібереді. Бұлардан басқа Жантайдың немере інісі Үйсімбай. 21. Он бір буынмен келісті жазылған. Ендігі бір мәселе «Жантай батыр» қиссасын Үмбетей шығарып па деген сауалдың айналасынан шығады. көлемді шығармаға айналған. Негізгі кейіпкерлері – Қабанбай. 13. Атан. 28. Соғыста қазақ қолы орасан шығынға ұшырайды. 9.Үмбетей толғауларында Абылай бейнесі қалай сипатталған? Әдебиеттер: 1. 30. 19. 31. ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ.деген сөз бар. 34. патриотизмін. Қисса авторы жаугершілік замандағы халық бірлігін. Қарсы жақтың қулық-әдісін түсінген Жантай батыр хан баласы Қасымға қарсы шығып. солардың іс-әрекеттері. қалмақты қазақ жерінен қуып. 36. 17. Бөгембай бастаған қол «он мың үй торғауытпен» соғысады. Бұдан шығатын қорытынды: «Жантай батыр» қиссасы бізге жеткенше біраз қосымшалармен ұлғайып. 33.35. атамекенді босату керек дейді. Көптеген батырлар қаза табады. 22. Жырау бар ақындық қиялын жұмсап. 26. 5. Бұлардың портреті жеке-жеке беріледі. Стиліне қарағанда авторы басқа адам сияқты. 11. 3. Еріп барған кісілердің ішінде Үмбетей жырау да болыпты. Қалмақ ханы Айныш атты айтулы сұлу қызын Қасымға беріп. 24. 6. Жантай батырлар. 25. өршіл пафоспен азаматтық тақырыпты биікке көтереді. 2. Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. Досай батырлар бар. Шығармада өз жерін жаудан азат ету мақсатында қазақтардың жүргізген күресі көрсетіледі. «Бөгембай өліміне» өлеңінің шығу тарихы қалай? 3.Үмбетей жырларының басты ерекшелігі неде? 2. Хан тыңдамайды. ЗЕРТТЕЛУІ. 12. тарту-таралғысымен қазақтарды қайтарады. . 32. 29. артынан жау жағы алдап тыныс алып Қытай қашады. Ол Абылай ханды алдап түсіреді. 4.

2. күрделі мәселелерге жауап іздеп. С. жыраудың туған халқының бірлігі мен болашағын ойлау мақсатындағы ерлікке парапар іс-әрекеттерін аңғартады. 6.б.Потаниннің Бұқардың біраз өлендерін жинастыруы. 5. Алқакөл сұлама» атанған аумалы-төкпелі заманға душар болған ел-жұртқа «бір жағадан бас. Төртуыл. осындай жауапты сәтте шоғырланбай шашырап жатқан халықтың басын тас түйін біріктіру арқылы қанқұйлы жауға тойтарыс беру ісін ұйымдастыра алатын аса алғыр.Дәрістің мақсаты. 4. Әдебиет тарихынан елеулі орын алып.Бұқар шығармашылығын жинастырған атақты Мәшһүр Жүсіп жайында сөз қозғау. Халық өмірінің алмағайыпаласапыран. ең алдымен.оның әлеуметтік саяси келбетінің айнасы екендігін ашу. қолбасшы-көсемнің қажеттігін ерте түсінді. 7.Шығармашылығы өз заманының . 3. Тарихта «Ақтабан шұбырынды.Абылайдың алдында беделді. солардың өшпес әдеби бейнесін жасауға күш салды. Тәуке хан. өз тәуелсіздігін қорғап қалу.Мұқанов. Абылай хан т. соның бірден-бір жоқшы-жыршысы бола білді. Дәрістің жоспары: 1.Бұқардың ХVIII ғасырдағы қазақ әдебиетінің ең көрнекті өкілі болғандығы. Абылай ханға қызмет көрсетуі. б)Г. түптеп келгенде. бір жеңнен қол шығарып» басқыншы жаудың бетін қайтарып. Осының бәрі.Қ. сөйтіп. Абылай да тәуелсіздік үшін жан сала күрескен халық мүддесін терең түсініп. Қоржас.өз ортасы. Аполатонның ақылы керек” деген сөзі.б зерттеулері жайынан мәлімет. артына өшпес мұра қалдырған көрнекті жыраулардың бірі – Бұқар Қалқаманұлы. в)“Тауарих хамсада”.Мағауин. қабырғалы биі болуы. осы ұлы мақсатқа орай ол әйгілі Орта жүз ханы Абылайға зор сеніммен қарады. “Таң” журналында кейбір өлеңдерінің шығуы.Бұқар поэзиясының көтерген тақырып жағынан әр алуандығы. Оның жыр-толғауларының үнемі әлеуметтік өткір мазмұнға құрылып отыруының басты себебі де осыдан.Бұқардың Тәуке ханға.Мұхаметханов пен М. Қ. ә)Шоқанның Бұқардың Абылай туралы екі өлеңін орысшалап хатқа түсіруі. . Мұндай ақылы мен айласы астасқан кемеңгер басшының үлгілі істері мен оның төңірегіндегі белгілі батырларының жанқиярлық ерліктерін жырау үнемі асқақ жырлап. Аюбтың сабыры.Бұқар шығармашылығының зерттелінуі: түгел жазамын дегенге: Нұхтың өмірі. немесе жау табанында бір жола жаншылып құрып біту мәселесі көлденең тұрды. тарихта қалу-қалмауы екіталай кезеңінде тұрмыс кешкен жырау өз толғауларында сол тұстағы көкейтесті. Жырау. 8. т.Жұмалиев. Тірек сөздер: Арғын.Бұқар поэзиясының қазақ әдебиетінің алтын қорынан алатын орны. өзін бірыңғай сол күрес жолына арнады.

1685 жылы туып. ертеректе А. X. зиратының басында отырып Үмбетей жыраудың жырлағаны» деген жаңадан табылған толғауы бойынша ой қорытып. Назар. сол жылы тұңғыш рет жырау жырларының жеке жинағы екі рет басылды (бірі – «Жалын» баспасынан шыққан «Әй. Бегімбет. Мұхаметханов ұсынған болатынды («Қазақ әдебиеті» газеті. Жолымбет – Келімбет. яғни 1777 жылы қайтыс болған деп тұжырымдалады. Сейдімбеков жариялаған кейінгі нұсқа да енді. ақылшы-кеңесшісі ретінде өткені мәлім. Бұқар жырауды 92 жасында қайтыс болды деген пікір ұсынады. Ал. сол мекенде қайтыс болады. әлі күнге дейін жыраудың туған. Құлыке. 32. Сүйіншәлиев пен М. Жұмалиев өзінің қазақ әдебиеті тарихының екінші томындағы Бұқар туралы жазған тарауында жырауды 1693 жылы туып. Қалқаман. Рымбет. Абылай». Сол Үмбетей айтты деген бір жырдың алғаш 7-8. 1787 жылы 94 жасында қайтыс болды деп көрсеткен еді. 1781 жылы 113 жасында өлген дейді. «Мұраттас» орталығы бастырған жинақ). Тек саналы ғұмырының бәрі түгелдей дерлік Абылай ханның қасында. Ал енді. кейін 11 буынды өлең өлшемімен жазылғанына күдіктенбесек.) 4 жыл бұрын. негізінен. Бұқардың да үрім-бұтақтары аз емес. Алайда. Абылай өлімінен (1781 ж. Қалқаманнан –Бұқар жырау. Қарағанды қаласында осы мерекеге арнап ғылыми-теориялық конференция өткізілді. соның оң тізесін басқан қабырғалы да сәуегей биі. 1993 жылы жыраудың туғанына 325 жыл толған мерекелі тойында оның басына үлкен күмбез орнатылып. О. Абылай. бұл кісінің айтуынша. Мағауин жыраудың Тәуке хан тұсында жасап. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты дайындап. өлген жылдары бір ізге түспей. әркім әр түрлі пікір-болжамдар ұсынып келеді. Сондай-ақ. Алтынторыдан – Мәмбетәлі. Сонда жырау. бұлардың көбі сол Бұқар жырау дүниеге келген атамекенді қоныс етіп отыр. Абылайдан кейін өлген деген тұжырымына орай Бұқарды 1668 жылы туып. одан – Қара (Қарақожа). екіншісі – Қазақстан Республикасы Ғылым академиясының М. Бұған жыраудың бұрыннан мәлім жыр. Артық. яғни алғашқы кездегі 94 жаста қайтыс болды деген дәйектемеге біршама ұқсас пікірді кезінде Қ. толғауларынан тыс. 1982 ж. Бұқар жырау қазіргі Қарағанды облысына қарайтын (бұрынғы Баянауыл) Ульянов ауданының Далба тауы бойында дүниеге келіп. одан – Алтынторы. Бұл мерзім Абылай хан қайтыс болған жылға тұстас келеді. Бұл орайда Қ.). Бұқар жыраудың асыл тегі туралы қолда бар деректер мынадай: Арғыннан – Қодан. № 31. Бұқар жыраудың өмірі мен шығармаларын қалың көпшілікке насихаттау мақсатында бір топ мерекелік мақалалар мен бір кіші-гірім зерттеу кітапша жарық көрді. одан – Дайырқожа (Ақжол). жоғарыда айтылған екі болжам-тұжырымнан тіпті өзгеше. Бегім. Өз өлеңдерінде келтірілген деректерге қарасақ жыраудың жоқшылықтың зардабын көп тартқан адам болғаны көрінеді. Автор Бұқардың замандасы Үмбетей жыраудың «Бұқардың асында. одан – Сүйіндік. осы . одан – Қаржас.Бұқар жыраудың ұзақ жасаған жасындағы өмірлік деректері бізде көп сақтала бермеген. одан – Мейрамсопы. Жолымбеттен – Қойсары.

Ендігі бір-екі ауыз сөз Бұқардың туған жері туралы. Бұқар жыраудың Абылай ханның қасында отыратын кеңесші-жырауы болып қалай келгені туралы бір қызықты дерек «Әдебиет майданы» журналының 1935 жылғы № 1-2 сандарында жыраудың «Бұл кісі жылқыменен бір ат берсін» деген жырымен қоса түсінік ретінде келтірілген. әбден қалжырап. Жіберген уәзіріңізге екі жауап айта алмай. ханым. – дейтіні және тағы бірде: Күнінде мендей жырлайтын. бір жүйеге келтіру қажет. дәйектілігін айтқан жөн. Қалай дегенде де. басыңды кесемін деп. Абылай Бұқар жыраудың бір ісіне қатты ренжіп. «басын аламын» деп уәзірін жіберіп.ойдың көңілге қонатынын. Бұқар жыраудың 92-95 жас аралығында қайтыс болғаны шындыққа сай келетін тәрізді. – . Бұқар жыраудың Абылайға айтқан бір жырында: Менің жасым тоқсан үш. сол төңірекке барған делінеді. кет десең кеттім. Қазақтың бала атын туған жеріне қарай қоятын көне дәстүрін ескерсек. Мені шошытып түбіме жеттің. Журналда басылған жыраудың екі жыры біздегі сол аттас өзге толғауларға өте ұқсас. Бұған қарасақ. Хан жарлығы қатты болды. Сондықтан осы айтылған жылдардың біріне үзілді-кесілді тоқтап. шұғыл шақыртыпты деседі. Бұған жариялаушы «Кәріқұлақ» деп қол қойып. Мұндағы берілген түсінікке қарағанда. қор болып отырған кезін жырға қосқан сияқты.. Елібай деп көрсетеді. – деп толғайтыны бар. – дейтінін де білеміз. Кет дегендей мені сөйлетпей не еттім? Бір ауыз сөз сұрамай. Әдебиетші Қ.. оның туған жерін Бұхар маңындағы Жиделібайсын. Тоқсан үште қария Енді саған табылмас. Дүйім жанның қоры екен. Мұхамедханов сол Үмбетей жырында айтылған деректерге сүйене отырып. «Балқаштағы атақты Шашубай ақынның айтуымен» деген ескертпе жасаған. Шақырған соң келдім. Кел десең келдім. Бұған себеп: Бұқардың әкесі Қалқаман батыр қалмақ шабуылынан ығысып. Бұдан тыс Бұқардың: Тоқсан бес деген тор екен. бұған да шәк келтірудің жөні жоқ сияқты. жырау 95 жасқа да келіп. Жарлығыңды қайтармай. Шыбын жаннан тәтті болды. бірақ айырмашылығы да аз емес. Суыт хабарды естіген жырау хан жарлығымен Абылай хан ордасына келіп жыр толғапты. Мұнан да былай сөйлеуім Маған да болар ауыр күш.

енді басына бақ. белгілі фольклорист Мәшһүр Жүсіп Көпеев есімін атауға тиіспіз. Бұқар «Маған хан Абылай жақсы бір ат берсін» деген әйгілі жырын толғаса керек. енді Бұқар жырларының ең бастапқы жариялану мәселесіне келсек. сен он бір жасыңда» атты толғауларын бастырғаны мәлім. Ал. өзін қасында жүретін жырауы етіп алыпты делінеді. Содан хан қара көз. Құдайдың сүйікті ұлы едің. Бұған оның үлкенді-кішілі 49 толғауы енді. М. біз сол М. – депті. Потанин. – дегенде. Сол себепті Бұқар шығармаларын сөз еткенде. «Ал. Сейфуллин үлкен еңбек етіп. тілімді алмасаң». Уәлиханов. Березин қорында сақталып. «Абылай ханның қасында». Салған сайын үдедің.дей келіп. мерзімді баспасөз беттерінде жарияланып келді. солардың ғылым үшін қажетті туу. Мұнда жыраудың «Бірінші тілек тілеңіз». «Таң» журналында басылған жырларды айта аламыз. оның бір кезде Түркістанда жетім болып жүргенін. Бұқар шығармаларын жариялауда С. «Жал. Қалмақты қашырдың. «Ай не болар күннен соң». «Атам болған жиырма бес». қара ауыз. Алғашқы жариялануы дегенде. «Ханға жауап айтпасам» атты бір топ өлеңдері жарык көрді. Г. Н. қайда барасың?». Ең соңында жырау ханға: Алтын тұғыр үстінде Ақ сұңқардай түледің. «Керей. «Керей. Абылай. ең алдымен. Бұқар шығармалары XX ғасырдың 20-30-жылдарынан бастап жиналып. зерттеліп келеді. біз. Абылай. «Ей. Көпеев жырау туындыларын ертеректе көне көз қариялардан қағаз бетіне түсірумен қатар. сонда Абылай райынан қайтып: «Мынаған бір үйір қысырақ айдап әкеп беріңдер». Бұдан соң жыраудың бір алуан жырлары әр түрлі хрестоматиялар мен жинақтарда. Бұқар шығармаларының бізге жеткен асыл үлгілерін айтқанда. Бұқар туындылары алғаш рет толыққа жуық көлемде «Алдаспан» жинағында басылды. астына тақ қонғанын айтады. кейбір үлгілерінің солардың жариялануымен басылғанын.Көпеев жазбаларын түпнұсқа ретінде негізге алуға тиіспіз. қайда барасың?». ең алдымен. И. Қазаққа жер кеңейттің. Дұшпаныңды кеміттің. Алатаудан асырдың. «Қалданменен ұрысып ». «Асқар таудың өлгені». Алайда. оның Ш. сондай-ақ. «Құбылып шыққан бәйшешек». «Әй. «Қазақтың ескі әдебиет нұсқалары» атты жинағына жыраудың «Ай не болар күннен соң». Алыстан тоят тіледің. құйрығы қаба деп». бір-екі толғауының Құрбанғали Халидұғлының «Тауарих хамса Шархи» атты . «Айналасын жер тұтқан». Абылай». айтылу тарихын да қызықты етіп жазып қалдырған болатынды. қояндай боз атын беріп. Н. «Ақсаңнан биік тау болмас».

ол өзінің дидактикалық толғаулары арқылы өмірге ескілік мұнарасынан қараса да. Ол Абылайдың мақтаушысы ғана емес. Марғұлан Бұқар жырауды Абылай ханның белгілі жыршысы. сыншысы да». мезгіл. Ол заман сыны. саяси мотив терең. дәуір болжалын. әдебиеттегі орнын белгілеп. кейінгі қазақ ақындарының бірден- . феодалдық салт-сана мен Абылай ханның жыршысы деп теріс бағаласа. ірі мәселенің тұсында ғана айтады. Қ. міндеті – «не болса сол көңілі ашар». тарихи уақиғаның мазмұн бағасын сөз қылады. Көбінесе әрі жырау. абыройды ханмен қатар үлеседі. Ал. Олжа. Ол өзінің XIX ғасыр мен XX ғасыр басындағы әдебиетке арналған ертеректегі оқу кітабында Бұқар туралы «Жыраудың мақсаты. Орта жүз ханы Абылай болса.. жуан бел руы – Арғын ішінен шыққан анық үстем тап адамы болады. Бұл жағынан қарағанда Бұқар. Әуезов зерттеулерінен басталады. бағалауда әр тұста әр алуан пікір таластары болып келді. жалпы жыраулық поэзияның табиғатын ашуға жол салатын ғылыми ұстамды пікір деп айта аламыз. Әуезов басқарып өткізген 1959 жылғы әдеби-теориялық конференция көп әсер етті. сол кезеңдегі әлеуметтік шындықты тап басып сипаттай алады деп жазады. әрі би болады. Бұны бір ғана Бұқар емес. табыс. мұнымен бірге XVIII ғасырда жасаған ақындардың ішінде жырлары бірден-бір өз атымен сақталып қалған жырау екенін баса көрсетіп. жырлары сол кездегі саяси-әлеуметтік тұрмыстың нақты көрінісінен туған деп атап көрсетеді. «Қайғысыз ұйқы ұйықтатқан. Өзі хан қасына жуан рудың – Арғынның қосқан «табан шөңгел биі» болуға лайық. оны XVIII ғасырдағы авторлығы сақталған тарихи әдебиеттің басы деп бағалай келіп. әдебиеттегі өз орнын алды. Сол сөздері жыраудың таптық-қоғамдық мазмұнын көрсетіп. дұрыс бағыт ұстағанын айтты. Бұқар жырау туындыларының дұрыс бағаланып.. Тек зерттеуші заман ағымына сай мәселеге таптық тұрғыдан келуге мәжбүр болған.. қырағы саясаттың толғаушысы боп. Кейбір зерттеушілер оған «Сарай ақыны». Мұқанов Бұқар шығармаларының көпшілігі Абылай ханға арналып айтылғандықтан. «әлдене» дерлік сөзді айту емес. өзі сырттай Орда ақынына ұқсағанмен. қазақ әдебиетінің алты томдық тарихына жазған Бұқар туралы монографиялық тарауларында да.. Ол: «Бұқар жыраудың шығармаларында азаматтық. Бұқар творчествосын танып-білуде. әрбір сөзін ірі-ірі уақиғалардың. Бұқар сонда үлкен. соның орталық елі. Соның нәтижесінде Бұқар жырау да біршама дұрыс бағаланып. – дейді. оны сол дәуірдегі әдебиеттің басы деген тұжырым жасады. С. дәуірінің тарихи сырын ашады». өз туындыларымен сол тұстағы ірі саясиәлеуметтік мәселелерге үн қосып. Жұмалиев қазақ әдебиетінің орта мектептерге арналған оқулықтарынан бастап. енді бір топ әдебиетшілер жыраудың үстем тап жыршысы бола тұрса да. – дейді.кітабында жарық көргенін айта аламыз («Ханға жауап айтпасам». «Орда ақыны» деген ат қойып. Ә. ханым-ай»). Бұған белгілі жазушы-ғалым М. әлеуметтік маңызы зор. оның әдебиет тарихындағы орнын ашып белгілеу ісі М.

ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ. 13. Осындай бағаны Е. 2. 36. 11. 27. 34. 32. 29.әрі таза қазақ түсінігіндегі ақын екендігін . соңғы шығармаларында халықтық ұғымның әлеуметтік терең сипатқа ие болып отыру жәйтіне айрықша мән береді. Кенжебаев еңбектерінен де ұшыратамыз. 26. 3. 4. Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. Дәрістің мақсаты: Көтештің қолма қол өлеңдер шығаратын жүйрік ақын. 9. 15.35. Смирнова Бұқар творчествосына арналған көлемді зерттеулерінде оның импровизаторлық өнерінің ерен қуаты мен демократиялық тенденциясының нығая түсу ерекшеліктеріне. ДӘРІС 12. 33. С. 21. Ысмайылов.28. 25. сондай-ақ. КӨТЕШ АҚЫННЫҢ ӨМІРІ.Бұқар шығармашылығын зерттеген кімдер? Әдебиеттер: 1.Бұқар жыраудың өлеңдерін кім жинастырды? 3. 10.Бұқардың Абылай туралы екі өлеңін кім орысшалап хатқа түсірді? 2. 30. 5. 12. 6. 31. 24. Белгілі фольклорист Н. 22. Б. 19. 17.бір көшбасшы ұстазы деп бағалайды.

Өнерін саудаға салмаған Көтеш қартайған шағында ен далада кісі қолынан өледі.кедейлікке налу сарындары–өз кезі үшін жаңалықты құбылыс еді. Ботақанды сен өлтірдің. алауыздық желігімен Абылайға қарсы бас көтерген Мейрам руының намысын жыртқан өлең арқылы шығады. . бағасы. Сонда ешкімге белгісіз бала жігіт Көтеш сөзге көлденеңнен араласып. Мәшһүр Жүсіптің бұл жұмыстағы атқаратын істері. Сүйегі арғыннан. Көтештің суырып-салма ақын екендігі.дәлелдеу.Ақын туындыларынан ұшығы көрінетін тағдырға наразылық. Өз заманында арқалы ақындардың бірі болған Көтеш(1745-1818) –қазіргі Павлодар обылысын.Жарлы шаңырақта туған және өмір бойы жоқшылықтан құтыла алмаған Көтеш шығармаларындағы басты сарын–кедейшілік тақсыретін жыр ету. Тірек сөздер: Күрелкінің бауыры күнде дауыл. 4. Сондай-ақ бізге жеткен өлендері туралы әңгіме аңыздар. ал тұтқында отырған адамын босатуды талап етіп былдай дейді: «Абылай. ақын ажалы жолбарыс ұрылардан келеді. қарашыларымен арасында үлкен дау шығады. Көтеш шығармларының жинақталуы. өмірінің соңғы кезеңі туралы деректер. Енді Көтештің шығармаларының зерттелуіне келетін болсақ Көтеш өлеңдерін жиыстырған Мәшһүр–Жүсіптің айтуынша. 5. 3. әсіресе Абылай хан алдында көзге түсуі. Есіл ер жазығы жоқ неге өлтірдің!? Хан басың қарашыңмен даулы болып.Бір деректердің айтуынша. бірде Абылай құныкер болып. ал енді бір деректер қазаға ақын сынын кек тұтқан әлдебір сараң бай себеп болды деп көрсетеді.б.Алғаш рет он жеті жасында. Шығармашылығын талдау. 2.Қартайғанда қатының дұшпан болды т. Болашақ ақын бала кезінен–ақ атағы шығып.аңыз. ауызға іліне бастайды. арғын ішіндегі Сүйіндіктен тарайтын Сексен ауылынан. Көтеш шығармашылығы туралы профессор Ысмайыловтың пікірі. Бала кезінен ақын ретінде елге атының кең жайылуы.тұрмыста ұшырасатын әділетсіздіктерді әшкерлеу болды. өз руы атынан ханнан өлген кісісі үшін құн төлеуді. 7. 8. Оның алғаш көзге түсуі – Абылай хан алдында. Дәрістің жоспары: 1.Баянауыл аймағында туып өскен. Көтештің өмірінен мәлімет. 6. Өлім. ХVIII ғасырдағы қазақ әдебиетіндегі алатын орыны.

) көп бұрын шыққан. Мәшһүр–Жүсіп баяндаған оқиғадағы бізге қажетті тағы бір дерек– бұл кезде Қаз дауысты Қазыбектің жоқтығы. Ханнан бақыт таярда.. енді өзін өлтіргелі жатқанда қарт ақынның : . үш мыңдай адам атқа қонған екен. Көтеш өлең айтып. Дәулетіне мас болар. оған қоса көп айып төлейді. . кім білсін.. Қайқы қылышқа тоқтамаған ханның жүзін қайратты сөз қайтаратын кездері болған. Сонымен. замандасы Шал ақын Көтешті кемелдендіріп. осы бетпе-беттен басталған шығар.. Сөз жоқ айтылмыш дау Абылайдың ресми түрде үш алашқа әмірші деп жарияланып. билігі де. салдардан барып туындайды. әскери қуаты да күшейген кезден (1771ж... Енді бір деректерде басқа сан айтылады. Қараша жұртпен қас болар. Ханға қарсы аттанғандарды бастаушы оның ұлы Бекболат би болады. жоғарыдағы деректерге сүйеніп Көтеш ақын 1745 жылдар шамасында туған деп айта аламыз. Ел аузындағы әңгімелерге қарағанда Көтеш 73 жасында дүние салыпты. Болады ертең жесір қатын– балаң!» Арғыннан тараған бес Мейрамнан ру намысын жоқтап. толықтыра түседі. Ұрылар аударып атын алып. ел аралап жүрген кезінде жапан түзде төрт ұрыға кез болады. Мейрамға не еді сенің жапқан жалаң? Жанайды дәл бүгін күн босатпасаң.. күйіп кетті салған қалаң. Көтештің өмір сүрген дәуірін анықтауға себі тиерлік осы оқиғаның қай жылдары болғанын дөп басып айта қою қиын. Абылай ұрысуға шыдамайды. Он жеті жасар Көтештің араға киіп кетіп. Нағыз ақынның ары әділет қысым көре бастағанда шындық туын көтеріп шыға келеді.Болады ертең жесір қатын-балаң! – деуінде үлкен сілкіністің ізі бар. Ал Қазыбектің 1763 жылдар шамасында 97 жасында дүниеден өткені белгілі. Сөз себептен.. – деп. Байдан бақыт таярда. бірақ олардан да ақынның қартайыңқыраған кезінде өлгендігі көрінеді.. Халық жадында Көтеш жайында сақталған әңгімелердің бір алуаны–оның қазасы төңірегінде. Яғни айтылмыш оқиға 60–ншы жылдардың екінші жартысында болғандығы аңғарылады. өлген кісісінің құнын. Бұл қақтығыс та соның бірі болмасына кім кепіл. Абылайдың айыбын бетіне басып айтуы жүрек жұтқандық әрекеті.Үстіне ақ орданың қол келтірдің! Абылай. Көтештің ақындық алғашқы адымы.

кел. Айдабол мен Күлікке жем болғайсың» . ердің өз басы жүз жылқы. Көтештің өлімі хақындағы әңгімелер бір–ақ нәрсеге саяды.Көтеш – таза қазақ түсінігіндегі ақын және күшті ақын. Елінен шыққан іздеушілер Көтешті кімдер өлтіргенін осы өлең бойынша табады.әзір) айтылған шығармалар.Алекторов өзінің бір мақаласында импровизаторлар жайында айта келіп.Е. азғана қойы түнде қотанда жатпай. Құйрығыңды бір ит–құс алып кетсе. Мен айтамын көзіммен көргенімді. ел болғайсың. табан аузында өлең шығарып айта береді дейді ол. өре береді. Балтасы тиген жері қанталады. Көтештің руы ақындарының өлімі үшін құн даулап алыпты. Кінәсі жоқ Көтешті тонап алып. байлатып қойыпты. Осы тұрғыдан алғанда. төрт жігіт. Кейін сол жаққа бара қалғанда.Ысмайылов: «Әр түрлі тақырыпқа бөгелместен. ешқандай алдын ала дайындықсыз. Құн даулап. олардың ақындық қуатына. Енді бір әңгіменің айтуынша. Қазақ ақындарының ежелгі салтында жылдам. сол арқылы айыпкерлерді табады. өлең шығарғыштық қабілетіне таңырқайды. Кейін сексен елі Көтешке іздеу салады. Іздеушілер бір ауылда балалардың осы өлеңді айтып жүргенін естіп. сол елдің байларының бірі ақынды ұстатып алып. өлімші қылып сабап. –деп жазады. – деген бір ауыз өлең айтуға шамасы келіпті. Тілге келмей біреуі балталады. оның басты адамдарын қатты сөгіп жамандаған екен. Қазақ ақындары кез келген тақырыпқа. Көтештің қазасы осы жолы болған екен.Сонда Көтеш қойларына арнап былай жырлайды: «Қойым–ау. Халқымыздың әдеби мұралары жайында құнды еңбектер қалдырған А. Көтештің бізге жеткен өлеңдері түгелдей экспромтпен(дайын.. Көтеш –импровизатор. Төртеуің көк байталға тең болғайсың. Ал профессор Е. Осы аурудан сірә жан қалмас білем.«Жолыңды айт. ей. .қойсаңшы өргеніңді. Көтеш айтысқа түсіп жүрген кезінде бір руды. бөгетсіз. ол– ақынның кісі қолынан өлуі. Ақынның байлаулы тұрғанда айтқан өлеңі былай басталады екен: «Алдымнан алты пұшық анталады. Көтеш – кез келген нәрсені өлеңге айналдыра алатын ақын және күй талғамайтын жүйрік. тыңнан өлең шығарып айта білмегенді күшті ақын деп танымайтын». Бірде жаңа жұртқа қонғанда.» дейді. қолма–қол өлең–жыр айту – жүйрік ақынның бір белгісі. Сонымен. өнері жүз жылқы деп екі жүз жылқы алыпты.

Жарлылық және сырқат салдарынан ақынның кейде елмен бірге көшіп жүре алмай. «Сексен ерікке қоймадың–ау қалжыратып. – дейді жетімсіздіктің зарын шеккен қарт ақын. қарт ақынға асау байтал қалады. өз алдына бір бөлек жүріп отырады екен. Бала–бала деуменен мазалымыз. Көтештің бұл кездегі өлеңдерінен өзінің қолының қысқалығына налу. Біреуі іштен. Баласымен бірігіп қысқан болды. Келін деген бір пәле тағы шығып. бас жарай ма? Кәрілік. қарта. қарасақалдары мәслихат құрысып.Сен онан ала алмассың бергеніңді» дейді. қыстауда қалып қоятын кездері де болған. Бұл– Көтештің арлы ақын болғандығын көрсетеді. Қартайғанда қатының қазба дейді. Ұсақ турап ет берсең балбыратып» . Ат болса. Көтеш қартайған кезінде от басының қызығын көре алмапты. Көтеш қартайған шағында аурулы болады. мұның бәрін жақтырмайсың. айғыр болса солар мініп. жылы-жұмсақ ас жарай ма. тілін беземеген. жал. Қазы. келіні шайпау болып. Баладан болар білем ажалымыз. Сексен түгіл тоқсанға болмас едім. Жоғарыда келтірілген өлеңнен Көтештің шаруасы шағын адам болғандығы көрінеді. жая. Бұл сөздерді естіген шайпау келін атасын тағы қианаттайды. Ел әңгімелеріне қарағанда ақын өмір бойы кедейшіліктің тақсіретін тартып өтіпті. . біреуі тыстан болды. «Кәрілік. Алайда бойда қуат. жүректе от бар күн артта қалғандығын мойындап.– дегенде асаудан именіп келе жатқан Көтеш қорланып былай дейді: «Қартайғанда қатының дұшпан болды. Бірде ел көшкенде жуас атты келін мініп. Келін деген даяр тұр тажалымыз». Баламызға жалынсақ жан сақтар ек. Бір құрдасы келіп: «Ақын. Шолақ байтал қақбасқа аз ба дейді. Қайтіп өлең айтармын алжып жатып. Алайда тұрмыс талқысының қатаңдығына қарамастан ол ешқашан мал үшін жағын жалдап. Сонда ашынған Көтеш оған да өлеңмен жауап қайырады. тіленшіленбеген. Келін менен балаға жазба дейді. көш алдына шығып аяңдай берейік». өлімге бет бұрады. жүр.өмірге наразылық сарындарының кейбір нышандары байқалады. Ол заманда көш жөнекей ауылдың ақсақал. Әйелі қазымыр.

алма-кезектесіп айтылатын жыр жолдары Көтеш пен Шалда сирек жолығады. Екеуі де өлеңмен өз өмірбаянын жасап кетті. Кейде қораштау көрінетін Көтештің төрттағандарын Шалдың шымыр да шырайлы жолдары толықтыра түседі. мазмұн жинақылығы соны меңзейді. әріптесі Шал да айтуға келгенде алға адам салмаған саңлақ жүйріктер тобына жататыны хақ. нені армандағаны. Екеуі де алдыңғы сапта өткен Шәлгез. кәрілікті. Тәтіқара. Көтеш ақынның баспа жүзін көрген шығармалары онша көп емес. Ұялы бәйтеректей алыстан тұлғаланады. Көтештің қолда бар өлең. айтайын дегенін әрдайым қысқа сөзбен сездіріп. Алдыңғы өткен жауынгер. екі замандас ақынның кешкен ғұмыр. шешеннің жазу. тіршілігі. нақылдары көбіне бірыңғай қара өлеңмен келген. яғни нені айтса да нақтыландырады. Бұл келешектің ісі болмақ. Өлеңдерінің құрылысы. жастықты айту жағына жақын әкеледі. Ата тілін сыйлаған адал ұлды Хат оқыған молдадан кем демеңіз. қалаған тас жарай ма?!» Өлеңге бөгелмейтін тапқыр Көтеш өз заманында талай айтыстарға да түсіп жүрген. Әлде бұл ой ақын шығармаларының бізге толық күйде жеткендігінен шығар. Өйткені. Бұл әлі анықтай түсетін мәселе ғой. Әйтсе де. Шал мен екеуі бізге белгілі айтыс ақындарының ішіндегі ең көнелері. зерттелген жоқ. Бұныкі басқа ақындардың шығармаларына да еніп кетуі кәдік. текстологиялық табиғаты әлі анық ажыратылып. нені ойлап.Үйген топырақ. Алайда Көтештің айтыстарының дені сақталмаған. ұйқасы. күн бұлт. әрі арналы бола түспек. Кедейшілікті. Көтеш өлеңдеріндегі зілді ирония. жырауларының шығармаларының ара жіктері. Дегенмен. Шал да мұсылманша сауатты болғанға ұқсайды. оның замандасы. Ал сақталғандары – негізінен бірер ауыздан ғана келетін қақпа сөздер. сызудан хабары болған-ау деген ой келеді. Өлеңдеріне қарағанда Көтеш те. мың жолға жуық әдеби мұра қалдырғаннан кейін Шал туралы сөз әрі ауқымды. Көтеш ақынның: Ай қараңғы. Тарихи деректер тапшы болғанына қарамастан. Біреу жарлы. Көтештің. шұбыртпалы. тегінде. айналасымен қалай қарым-қатынаста болғаны өздерінің өлеңдерінен ап-анық көрінеді. Үмбетей. өлеңінің түрлілігі жағынан Шал басымырақ. XV-XVIII ғасырлардағы қазақ ақын. жан-жақты өрісті етіп жібереді. әлденені іркіп қалған секілді боп көрінеді. біреу бай. түн демеңіз. – деуіне қарағанда. белгілі бір желіге тізіп береді. Бұқар туындыларындағы асыл ойларды одан әрмен жалғастырып. Қайтсе де Көтеш те. Ел арасында іздестірсе әлі де табылып қалуы мүмкін. . дін жөнінде өзіндік түсінік-пайымы болған тәрізді. ащы юмор ол кісінің өмірден көп қорлық көргендігін баяндайды. батыр ақындарда кездесетін төкпелі. Ақтамберді. күндемеңіз. Өлеңдеріне қарағанда Көтеш аса діндар адам болмағанға ұқсайды.

36. 31. Дәрістің мақсаты: Шалдың негізгі жырлаған тақырыбы –адам өмірі. 32. ерлікті жырлаған ақындардан екеуі де оқшауырақ тұрады. 10. жемісі» Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. ұзынтұра фәлсафадан.Ысмайылов қандай пікір айтты? 2 . Көтеш туралы профессор Е. мадақтаудан бұлардың құлашы аулақ жатыр. 13. «фәни мен бақи». 24. Көтеш шығармашылығының зерттелуі жайлы не білесіздер? Әдебиеттер: 1. 3.ақыл-нақыл. Көтештің хандық дәуір әдебиетінен алатын орны қандай? 3. Өйткені. 4. 22.кәрілік т. Тірек сөздер: Дін. өмірінің мәні.Батырлықты. үлгі. 19. 6. жүгіргенінен сүрінгені. 11. 28.17. 29. Сүйінішінен күйініші. 5.б. Дәрістің жоспары: . ол да өз заманының айнасы. 12. дін екендігін түсіндіру. 2. 26. 33. ДӘРІС 13. Ысқақ Дүйсенбаев айтқандай: «Ақын-жырау дегеніміз – көңіліне келгенін айта салатын еркін жүрген бір пенде емес. 27. 25.бақи. фәни. ШАЛ АҚЫННЫҢ ӨМІРІ.ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ. құрметінен гөрі көрген қорлығы басым боп келеді. 21.

1. Шал ақынның өмірінен мәлімет,шыққан ортасы, Анасының Үйсін Төле
бидің қызы екендігі.
2. Шал ақын Шоқан Уалихановтың айтуы, бағалауы бойынша “Қазақ
халқын құраған рулар жайлы тамаша эпос жасаған адам”.
3. Шалдың -өз дәуірінең даналығын бойына сіңірген кең тынысты, қуатты
ақын болғандығы.
4. Шалдың ұрпақтарының бірі белгілі ақын Нұржан Наушабаев екендігі.
5. Шалдың 15 жастан “ақын” ретінде аты шығуы.
6. Шалдың хат тануы, оған “Мен өзім талай сөзді хатпен жазған” деген
өлеңнің дәлел болуы.
7. Шал импровизатор, төкпен ақын. Жырлаған негізгі тақырыбы-адам
өмірі, өмірінің мәні, “фәни мен бақи”, дін екендігі.
8. Шал шығармашылығында өзіндік мәні көрінген лирикалық поэзиясының
да кезігуі.
Шал ақын – XV-XVIII ғасырлар әдебиетіндегі ең көрнекті тұлғаның бірі.
Тұңғыш рет «Он бес деген жасым-ай» атты толғауы «Жаңа әдебиет»
журналында (1958, № 5) жарық көрген. Егер ақынды 1831 жылы дүниеден
кеткен деп есептесек, бір ғасырдан соң өлеңі баспа бетіне жетіпті.
Екінші дерек 1958 жылы Ғалым Малдыбаевтың «Қазақ әдебиеті» (№ 48)
газетінде жарияланған «Шал ақын кім?» деген мақаласымен ашылды. Шалдың
арғы тегінен, өмірбаянынан мәліметтер берілді. Бұрын кейбір оқулықтарда,
зерттеулерде аты ғана аталып жүретін Шал жөнінде мақала авторы біраз қысқа
хабарлар айтып, кейінгі зерттеушілердің алдына жобалы қазық сала кетеді.
Желіге тартқандай сегіз өлеңін іріктеп, оқушының алдына жайып салады. Әр
түрлі тақырыпты қозғайтын осы сегіз өлеңнің өзі Шалдың шымыр, шешен кісі
екендігін дәлелдегендей еді.
Ғ. Малдыбаев кәріқұлақ қариялардың айтуы бойынша ақынның қай
жылдың төлі екендігін анықтайды. Және 15 жасынан бастап-ақ өлеңмен
әуестене бастағанын ескертеді. Сынау, мінеуге, өсиет сөздерге жиірек барғанын
айтады. Ғалым ақсақал айтқан алғашқы деректер «XVIII – XIX ғасырлардағы
қазақ ақындарының шығармалары» (Алматы, 1962) деп аталатын кітаптың
жекелеген авторларға түсінік беретін тұсында (389-390-66.) қайталанады. Егер
«Қазақ әдебиеті» газетінің 1958 жылғы 28 қараша күнгі №48 санында Шалдың
18 шумақ немесе 70 жолдай жыры басылса, қазақ ақындары шығармаларының
жинағында 11 өлеңі, яғни 600 жолдай өлең жарияланды.
Осы жинақтың «Кіріспесінде» Қазақ ССР Ғылым академиясының
корреспондент мүшесі Ы. Дүйсенбаев Бұқар жыраудың әдебиеттегі лайықты
орнын айта келіп: «Бұқар, Тәтіқара, Ақтамберді, Шал ақындар қазақ әдебиетінің
жаңа кезеңін бастайды, жеке ақындар творчествосы туады. Сөз жоқ, бұл
ақындардың шығармалары әр алуан, кей сәтте біріне-бірі қайшы да келіп
отырады. Біз бұл жерде әдебиетімізде болған жаңа құбылысты, ауыз

әдебиетінен басқа, белгілі авторлары бар жаңа әдеби үлгілер пайда бола
бастағанын, кейін осыдан барып жазба әдебиетіміздің негізгі қаланғанын
ескертпекпіз», – деп, әрі күрделі, әрі құнды да қызық пікірмен ой тастап кетеді.
Міне, бұл секілді ескертпелер Шал жөніндегі кейін туған шағын мақалаларға
мұрындық болған сияқты.
Бұл кітапқа енгізілген 11 өлеңнің өзі Бұқар мен Дулаттың арасында Шал
секілді сері ақынның тұрғандығын айқындай түседі. 1965 жылы «Жазушы»
баспасынан шыққан «Үш ғасыр жырлайды» кітабына, марқұм Ғали Әбетовтың
көрсеткеніндей, «35 өлеңі оқушылар қауымына ұсынылды, жалпы көлемі – 441
жол». Жинақтың Ысқақ Дүйсенбаев жазған «Алғы сөзінде» Бұқар жырау
Қалқаманұлынан кейін Шал Құлекеұлының аты аталып, поэзиясына баға
беріледі. «...Қарт ақын ізгілікке сенеді, адамның жарқын жақтарын жырлауды
көксейді» деп, Шал мұрасының негізгі тақырыптарына назар аудартады.
1967 жылы шыққан «Ертедегі әдебиет нұсқаларын» құрастырушылар
Шалдың афористік поэмасын Қожа Ахмет Иассауи философиясымен
салыстырады. Осы кітаптың Шал туралы бір сөзінде «Шал өлеңді жазып та
шығаратын болған. Бірақ, ол ең алдымен импровизатор ақын еді» делінген.
Ақынның өлеңді жазып шығаруы жайында әлі күнге нақтылы деректер жоқтың
қасы. Ал, импровизатор екендігіне ешкімнің таласы болмаса керек. Сосын
«Шал мұрасынан біздің заманымызға жеткені – мың жарым жол шамасындағы
өлең мен бірнеше ғақлия қара сөздер» дейді. Біздіңше, Шалда қалыптасқан
ғақлия жоқ, бұл жайлы да үзілді-кесілді пікір айта қою қиын.
Филология ғылымының кандидаты Мұхтар Мағауин «Қобыз сарыны»
монографиясында Шал поэзиясына арнайы тоқталып, талдау жасайды. Бас
жағында Шалдың туған жылын 12 жылға кері шегеріп, яғни 1748-1819 жылдар
аралығында өмір сүрген деп есептейді. Ғалым Малдыбаевтың айтуынша, «Шал
1760 жылдың төлі сияқты». М.Мағауин Шоқан пікіріне сүйенеді. Шоқан
Шалдың эпикалық дүниелер құрастырғанын ескертеді. Ендеше, сол Шал
жинақтаған аңыздардан ең болмаса үзінді, жұқана қалмауы қалай, әлде
Шоқанның айтып отырғаны басқа Шал ма? Біріншіден, туған жылына келетін
болсақ, Ғ. Малдыбаев көрсеткен 1760 жыл шындыққа бір табан жақын тұр.
Өйткені, ол Шалды әлі ұмыта қоймаған кәріқұлақ қарттардың дерегіне сүйеніп
беріп отыр.
Егер Шалды 1748 жылғы деп шегерсек, одан біздің ұтарымыз шамалы,
оның үстіне бізде нақтылы деректер жоқ сондықтан алғашқы дерекке тоқтаған
абзал деп ойлаймыз.
Ысқақ Дүйсенбаевтың «Ғасырлар сыры» кітабында «Әдетте, біз әдеби
шығарманың қасиеттері мен ерекшеліктеріне басымырақ көңіл бөлудің орнына,
қалайда сол ақын-жыраулардың өздерімен көбірек шұғылданып, оларды талай
саққа жүгіртумен әурелендік» деген жанды пікір бар. Расында да, біз Абайдың
алдында өткен бірқатар ақындардың шыққан тегін, үрім-бұтағын тәуір білеміз

де, поэзиясына келгенде жадағай сырғытып өте шығамыз. Сонда олар егіздің
сыңарындай бір-бірінен айнымай шыға келеді.
Ақындық мұра сол өзін шығарған ортаға тығыз байланысты. «Литература
вся целиком, как целое и в своих отдельных частях, зависит от
действительности. Она зависит от нее, получая от действительности и
воздействуя на нее; зависит в своих внешних отношениях и внутренних, зависит
содержанием и формой. При этом типы зависимости весьма разнообразны», –
деп академик Д.С.Лихачев бекерге айтпаған.
XV–XVIII ғасырлардағы қазақ ақындары шығармаларының өздері өмір
сүрген қоғамдық ортамен байланысты болмаса, соншалықты шыншыл, сыншыл
терең поэзия тумаған болар еді. Мазмұн мен түрдің бірлігі де содан.
Шал шығармалары туралы да соны айтуға тура келеді. Шал өлеңдерінің
қоғамдағы теңсіздік, заман, адам жайы анық көрініп тұрады, бірақ біз әлі
атығайлық айтқыш қарттың батыр әкелеріне, өлеңдеріне сырттай тамсанып,
іштей сыналап ене алмай жүрміз. Мен марқұм Ғали Әбетовтың «Шал ақын
жайындағы жаңа деректер» деген мақаласын ден қоя оқыдым. Автор біраз
материалдарды қараған екен. Әйтсе де, әңгіменің дені Күлеке батыр жөнінде де,
соңғы бір-екі беті Шал өлеңдеріне арналады. Күлекенің батырлығын,
батылдығын аша түсетін фактілерге қаныға түсеміз де, енді Шалдың өзі
хақында азырқанып қаламыз.
Оның үстіне Шал толғауларына әлі толық текстологиялық талдау, барлау
жасалған жоқ. Ол дәуірде өмір сүрген ақын-жыраулардың шығармалары кейде
біріне-бірі атастырылып, араласатын жағдайы бар. Бұқардікі Шалға, Шалдікі
Көтешке ауысып кетіп жүреді. Бәрін бір ізге түсіретін уақыт жеткен сияқты.
Әсіресе, ғұмыр, адамның жасы, тіршілік мәнін қозғайтын жырлар тұсында
бұлар өзара үндесіп, кейде жолма-жол қайталанып кетеді. «Бұл дүниенің
мысалы», «Он бес деген жас қайда», «Асқар таудың өлгені», т.б. өлеңдер
бірнеше нұсқамен әрқайсысында кездеседі. Кейде мұндай ұқсастық
айтушылардан да, жинаушылардан кетуі мүмкін. Дегенмен аражігін ажыратқан
ақын-жыраулар мұрасын араластырмаған абзал.
Шоқанның Шал жайындағы айтқан сөзіне орай екі пікір айтылып келеді.
Ең алдымен, Шоқанның өзіне сөз берейік: «Из преданий о происхождении
киргиз замечателен джир ахуна из племени аргын, из рода атыгай и поколения
Худайберди и отделения его Баймбет-Чала, современника прадеда моего, хана
Аблая. Знающих эту эпопею теперь очень мало, по крайней мере, я до сих пор
не имел случая ее слышать». Сонымен, Шал эпикалық генеалогия жасаған екен,
әлі қолға ешнәрсе түскен жоқ деген сөзді М.Мағауин, Ғ.Әбетов қоштайды да,
зерттеуші Қ.Өмірәлиев мүлдем кереғар ой білдіреді. Үшінші оппонент: «Шал
ақынның өлеңдері деп жүрген өлеңдер Шоқан айтқан XVIII ғасырда жасаған
Шал ақынның өлеңдері емес, XIX ғасырдың орта тұсы мен XIX ғасырдың
екінші жартысында жасаған өзге бір Шал аттас ақыннын өлеңі» дейді.

стилі. Бұлар өлеңге қоғамдық сипат беріп. ақын айтты деп. Содан өлең өзінің негізгі нұсқасынан алыстай береді. тақырыбы енді. шын мәтіннің шырайына көлеңке түсіре береді. дегенмен өлеңдерінің импровизаторлықтан туғандығы аңғарылады. Бұқар мен Шал өлеңдері осы тұрғыдан алғанда өздері дәуір кешкен заманның қайшылықты көрінісін айнытпай бере білді. Ол – Шал ақын Құлекеұлы. Шалдың термелерін ілкі жариялаушылардың бірі Ғалым Малдыбаев «паспортизацияға» мән бермейді. Шоқан таратып айтпайды. Дені баспа бетінде жарияланды. жыраулар фольклордан іргені үзілдікесілді ажыратып алмағанмен. қай жерден алынды деген мәселелерге ой көзін жүгіртіп отырғанда көп ілгері басқан болар едік. кейбір жолдарын жеткізушілер қосып та жібереді. Ақынның өлеңдерін кейінгі жазып тапсырушыларға да осыны айтқымыз бар. ауыз әдебиетінен бөлініп шықты. Бұқар мен Шал поэзиясы жеке ақындар творчествосының басталғандығының куәсі. хан мүддесінен қашық поэзия жасады. кімнен. шешен тілді. орақ ауызды кісі болғанға ұқсайды. орындары ауысып кеткендері де жоқ емес. Шалдан авторлық мәтін қалмағандықтан. мен едім. ойда кейбір дүдәмалдықтар пайда болады. 100 жыл бойы өлеңдері халық аузынан түспейді. Шалдың өлеңдері дәл өзі айтқандай қалпында сақталып бізге жеткен деп. Халық бірден-бірге жеткізеді. Яғни өлең қашан. Әдебиет тарихында екі Шалдың болуы да шындыққа сыйыспайтын нәрсе емес. оның өз өлеңдерін хатқа түсірерлік сауаты да болған» деген сөз қосады. «Әр жерде қадыр. . толық сеніммен айта қою қиын.Әбетовтың есептеуінше 1348 тармақ). Мұндай нәрселер айтушы мен жазып алушының бір принципте болмағандығынан туады. Төкпе. «әттеген-айларға» ұрынамыз. Әдебиетке автордың өзіндік көзқарасы. Малдыбаев: «Шал оқымаған адам» десе. Сөйтіп. Ғ. ауыздан-ауызға көшіп отырғандықтан. мен едім» деген тіркестер енгізе бастады. Бірақ.Сонда тарихта екі Шал болғандай көрінеді. Шалдың қайтқанына бір ғасырдан аса уақыт болғанда «Он бес деген жасым-ай» өлеңі тұңғыш баспа бетін көреді. Екіншілері кейде мәтінін жөндеп. халық көкірегінде жатталып қалуының арқасында жетіп отыр. халыққа жақын. ұйқасты сөзді үлкен күшке айналдырды. Ғ. Әбетов: «Шал суырып салма тәсілін ұстаған импровизатор ақын болғанымен.ең көбі «Алдаспанда» (Р. Әр сөзіне мұқият қарамасақ. біздің білеріміз әдебиет тарихында бір-ақ Шал бар. бірқатар тақпақ толғауларына кітабилықтың әсері тиген секілді. Шоқанның айтып отырған Шалы Күлекенің Шалынан әріде өткен сияқты. Шалдың ептеген мұсылмандық сауаты болуы мүмкін. құрмет көрген жанмын». поэзияға «Мен өгіз терісі талыспын». Өйткені. қай уақытта. Бір жөндеу екінші жөндеулерге апарады да. қол тигізеді. «Мен. Бізге Шал қазынасы хат арқылы емес. Шал ақыннан бізге қалған мұра 1000 жолға жуық. Жеке ақын.

Бұқарда – 14 жол. ал Бұқар жырау тоқсаннан өтіп қайтты. мұнан былай сөйлеуім маған да болар ауыр күш» десе. – деуінде мән жатыр.Малдыбаевта және «XVIII-XIX ғасырлардағы қазақ ақындарының шығармаларында» осылай да. Қайсысы дұрыс. тек кейбір жолдарында ғана айырмашылық бар. Басына мұнша көтерген Жұртыңа жаулық сағынба. Мінеки. әр ақын. «Үш ғасырда». Бірінші жолды дұрысқа баласақ. «XVIII-XIX ғасырлардағы қазақ ақындарының шығармаларын–дағы» Шалдың өлеңдері «Он бес деген жасым-аймен» ашылады. «Менің жасым – тоқсан үш. Мазмұны бір. «Тоқсан деген жасыңыз. 1965 жылы жарық көрген «Үш ғасыр жырлайды» кітабы Шалды толықтыра түседі. Өтіңменен жарылма. Ажалдан басқа жоқ екен» дегенде Бұқардың үні басым естіледі.Ғ. Шалдың қазынасы одан кеміп кетпейді. Дүйсенбаевтың алғы сөзімен шыққан «XVIII-XIX ғасырлардағы қазақ ақындарының шығармалары» жинағында түгелімен «Қазақ әдебиетінде» (1958. Айқын Нұрқатовтың 1949 жылы Молдағұл Мырзабековтен жазып алған материалдарында «жалаң аяқ. Мәтіндерде ауытқулар. Тоқсан үште қария Енді де саған табылмас. «Жетпіс келді тебелеп. Кәрілік туралы философиясы да жетеді. қайсысына жүгінеміз. Абылайға Бұқардың: Өкпеңменен қабынба. Олай дейтінім: Шал дүниеден 71 жасында. Күнінде мендей жырлайтын. . Әлде «Таң ата» десе ше? Ал. Ендеше. жалаң бас қой арқалап» боп кетеді.Шалдың Абылайдың үлкен баласы Уәлиханға айтты деген атақты «Қонақ кәдесінде» «Таң атты жаланаяқ тоқты арқалап» деген жол бар. Шалға сыяды. Менің топшылауымша осы өлең түгелімен Бұқардікі. Енді біраз жайды салыстыру арқылы бағдарлаған дұрыс. кәрілікті жетелеп» десе. «Таң атты» сөзі анықтау емес. Бұқарда «Жиырма деген жасыңыз» деп басталып. осылай ауыс-түйіс болып. Тек қана Шалдың әкесі Құлеке батыр қайтқанда айтқан жоқтау өлеңінің аяғына «Кедейлік. 28 қараша) басылған Шал ақынның өлеңдері алынған. Он бес пен тоқсанның арасына баға беріледі. жалаң бас» болып келеді. Бұл да жеке әңгімелеуге тұратын маңызды тақырып. Бұқарға жарасып тұр. бұл нақылды Бұқарға басыбайлы неге бермейміз. Ал. Шалда – 19. арасына жұлдызша қойылуы керек еді. 1962 жылы Ы. өзгертулер жоқ. енді соған оралайық. жырауға бір телініп жүрген туындыларды реттеу текстологияның міндеті болмақ. тоқсанмен тоқтайды. Әрине. Бұл өлең Бұқарда да бар екені анық. жабыстың ғой бала жаста» деген бір шумақ өлеңі тіркеліп кетіпті. Шалдың өлеңдері осы уақытқа дейін шыққан жинақтардың қайсысында қалай жарияланып келді. «Алдаспанда» «Жалаң аяқ. № 48.

Кейбір жолдарына құрастырушының да қолы тиіп кеткені байқалады. «Ескі әдебиет нұсқаларына» Шалдың 12 өлеңі енгізілген. Сүйіктісін сүйірлеп кесіп жейді Дастархандас. жаяу қайттық» деген бір шумақ нақыл да Шалға тән тартымдылық. Сосын. Шалдан түпнұсқа қалмаған соң ақын былай айтып еді ғой дейтін бізде дәлел де жоқ. Шалдың қалыптасқан шымыр стиліне қарап. «есерлерім» дейтін сөздерді Шал аузынан шықты деу қиын. Шал шығармаларының молырақ орын алғаны 1971 жылы «Жазушы» баспасында басылған «Алдаспан» жинағы. берік жолдарын жадынан шығарып алып.Малдыбаев «Шал ақынның туып-өскен жері қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы Октябрь ауданы Қаратал деген ауыл» дейді. Қошан Жантілеуовке де біреу жеткізеді ғой. Айқын Нұрқатов жазып берген нұсқасы күштілеу шыққан. Бұлар Қошанның қоспалары емес пе екен деген пікір туады. Айталық. байқау қиын емес. қашқан кісі» боп кете береді. Соған сүйенген дұрыс сияқты. Және «ғалым». Бұлардың он бірін М.Екінші «Қыздар туралы»төрт шумақтың аяқ жағы «Қорқақ емей немене. «Арыс келді» де қайталаулардан тұрады. табақтас болған кісім. сөйле. Мысалы. Ғ. Әрине. .. Айтушы бұл өлеңнің белді. 1967 жылы «Мектеп» баспасы шығарған «Ертедегі әдебиет нұсқаларында» 1748-1819 жылдар деп көрсетілген. тілім». Малдыбаев мәліметтері шындыққа жақын тұр. Шал ақынның өмірін. кейбір өлеңдерін 1949 жылы Молдағұл Мырзабековтен жазып алған Айқын Нұрқатов та осы ойды қуаттайды. Тіс кеткен соң кетті ғой менің күшім. Әлбетте. Кәріліктің келгенін біледі ішім. Айқын Нұрқатов 1949 жылы жазып алған «Кәрілік туралыда»: Қатты-құттыға өтпейді қайран тісім. «бұ дүнияны». Кейде айтушылардың өз тарапынан «өңдеулер» енгізетіндері де табылады. Ал. өлген жылы Ғалым Малдыбаевтың дерегі бойынша 1760-1831 жылдар деп берілсе. өлең тармақтарының тамырын басып. «дүниеге жалаңаш кеп. Біздіңше. «Сөйлеп қал. «білгіш». Жоғарыда аталған екі кітапта Шалдың туған. Мағауин 1964 жылы Шалдың жерлесі Қошан Жантілеуовтен жазып алады. «уассамахи уәл арузи» секілді сөздер кездеседі. Онша көп діни сөздерді сөзінің арасына қыстыра бермегені белгілі және сөз қайталай бермеген. Бірақ мұнда да алшақтықтар кездеседі. айтушы Шалдың айтқандарын дәлмедәл жеткізген деуге болмайды. Осы кітаптағы «Кез келсе сөйле дейді шешендерім» өлеңі көңілге дүдәмал туғызады. тереңдік байқатпайды. өз жанынан қосқандай көрінеді. «уассамахи дастан болар»..– деген төрт жол «Алдаспанда»: Қасыр-құсыр шайнайтын қайран тісім.қазіргі Көкшетау облысының территориясындағы Азат темір жол станциясының маңында дүниеге келеді» деген сөз бар. Дегенмен. Мұнда «. Шал дінге құлап берілген кісі емес. өлеңдерінде «шын дүнияны».

Мекке болып табылар үйдің іші. «Жақсымын» деп момынның малын жесе. 1949 жылы жазып алынған Айқын Нұрқатов қолжазбасына тоқтаған ыңғайлы. М. мейманды құрметтесең. Жақсы атансаң басқаның хақын жеме. Шығармаларының дені он бір буынмен жазылған. жеті-сегіз буын аракідік ұшырайды. «Алдаспанда» (209-6): Мекке менен Медине – жолдың ұшы. Атамекен. алайда «момынның» дегеннің орнына «біреудің» деп берген. ажарлы табысқа жетелейді. Ғалым Малдыбаевта қалай екенін қаралық: Мекке менен Медине – жолдың ұшы. жаманды жақын көрме. «Мекке менен Медине жолдың ұшы» деп басталатын жалғыз төрт-таған барлық жерде бірдей емес. Алыс сапар жол дейді барған кісі.). Мекеңнен де нұрлы ғой үйдің іші. шабыт дипазонының кеңдігі айшықты. Екі дүниеде кісі хақын жеген оңа ма? Ғалым Малдыбаевта: Жақсыны – алыс. Тізе берсек мұндай мысалдар жеткілікті. Қолжазбадан және бір мысал келтірейік: Жақсыны алыс деп жатқа санама. Ата менен анаңды құрметтесең. Малдыбаевты қайталайды. Қайсысы дұрыс деген сұрақ туады. анық тауып айтады. Жолдарында айырмашылық бар. «Алдаспан» түгелімен Ғ. Жан ашиды деп сенген жақын кісім. – деп берілген (Алдаспан. Жақсы болсаң кісі хақын жеме. Осыларды бір ізге түсірген жөн-ау келешекте. анасын күткен жанға. Қолжазбада: Мекке менен Медине – жолдың ұшы. Шал поэтикалық сөздің дәмін. шыншылдығы. тамырын дәл. Оны да ескеру керек. Біздіңше. Кейінгі екеуіне қол тигені көрініп тұр. Иман таба алар ма барған кісі? Ата-ананы. тілі жағынан Шалдың қолтаңбасын танытады. Біріншісі көркемдігі. Әлгі балталаса берілмес берік ұйқас осы Құлекеұлында. өзі жейді. Мағауин соңғысын 1964 жылы Қошан Жантілеуовтен алған.Кесек-кесек турайды. Алыс сапар дейді ғой барған кісі. 230-6. Қазақтың он бір буынды қара өлеңінің құдіретін Абайдан бұрын танытқан қарт шеберлердің бірі осы Шал. Мекке менен Медине үйдің іші. Жаманды жақын дегенмен бола ма. Жаман адам сол болар «мақұл» деме. .

Кейінгі айтушылары. ұзынды нақылдарына бірқатар жүк артты. кең тынысты болып келген. Қай кезде де өңін жоғалтпас Шал ақынның фәлсафалық тұжырымдары мен ұтымды ұйқасын былай қойғанда. тұспалдауы. – дегенде «басқа». Бір мысал келтіре кетелік: Басеке. ақыл-таяқ. Теңеу.«Өйткені. . Шал болса сол халықтық поэзияның қолтығынан шыққан адам. Ашу-пышақ болғанда. өзінің бірнеше түрлері. «жөндеушілер» табылып қалады. «Бұл өлім қайда жоқ». Сосын кейбір шумақтар Шалдікі болмауы мүмкін. «тасқа». Кейде тармақтың аяғы өзара ұйқасады. санасыздықтан сақтандырады. келісті өрнек құрайды. Ақын ақылдың көзімен көп нәрсені ашып көрсетеді. метафора. не кейінгі қоспалар сияқты. жастың өлімі сынған бәйтерекпен парапар дейді. әуезді ұйқас жасаған. Сабырсыздықтан. Ақ пен қараның бітіспес күресінің арасында жүріп Шал өзінің шығармашылық нысанасынан ауытқымаған. Үйіңнен ит жаланып шықпайтұғын Өзіңдей жатып ішер насқа бітер. Редифтік рифмалардың ұшырасатындығын да айта кеткен жөн. «Көкала көл. енді бірқатары кәдімгі ақ өлеңмен айтылғандай әсер етеді. он бір буынды өлең өлшемінде бұрыннан белгілі өлшемге қосымша кіргізу. Кейде «шөлді біледі». «елді біледі». Мәнерлі. Қына шөп секілді ол тасқа бітер. «жеңуді біледі» деген зат есім мен етістіктің тіркестері өзара ұйқасады да. «Күні суық болғансын түні қайтсін» дегендер халықтікі. Шалдың поэзиясы он бір буындық өлшемнің мүмкіндігін мол пайдаланған. оның немен аяқталатынын жазбай танисыз. үнділігі жағынан әбден келісті. Кісі мінезіндегі олқы жайларды жіті байқап қалып. түйгенін айтқаны басқалар үшін рухани азық еді. көшірушілері ұйқасқа икемдеуі мүмкін. ырғақтық құрылыс-өрнегі мейлінше ширақ және жатық. көргенін. Бір жолдың өзінде мінез. кескін-келбет тұтас көрініс береді. Кейбір шумақтары шешендік сөздердің жүйесіне жақындайды. Өзі сезіп білгенін. тапқыр теңеулеріне тәнті боласыз. Пенделер үміт етер болған сайын. дербес сипаты бар. Өмір тәжірибесін оймақтай сөзбен тізеді. Ай нұрланар аспанда толған сайын. соның нәтижесінде аса кең тараған өлшем». нар қамыс». «насқа» сөздері «бітер» етістігімен біте қайнасып. Ол – бөлекше. символ секілді бейнелеу құралдары да соны паш етеді. Қысқалы. «Таудың көркі – тас» деген баламаларды Шалдан естідік. Кәрінің өлімін соққан дауылдың тынғанына теңесе. Ақыннан жазба нұсқа қалмағаннан кейін оны жамап-жасқаушылар. Сол таяқ кемімей ме жонған сайын. Айталық. өзгеріс енгізу арқылы пайда болған кейбір өрнектегідей жасандылық жоқ. әуезділік. әсерлі шумақтан ғибадаты кең ой түйесіз. «Жігіттің мұрты кебер мақтанарда» десе. варианттары бар. мал жануар басқа бітер. өз байламын ұсынады.

11. 24. Қазіргі өркениетке де бұл керекті ой. Рухани тәжірибе көпке ортақ. ДӘРІС 14. – Басына салған ойраны. 21. Өсек басты болады Қыздың жасқа толғаны. 12. Шал ақынның кемеңгерлілікке иек артар сөздері қай дәуірге де қызмет ететіндігіне дәлел болса керек. 10. анық айта білген. 2. 26. 19. жыраулар алауыз. ЖЫРАУЛЫҚ ПОЭЗИЯСЫНЫҢ ДАМУ ЖОЛДАРЫ. 22. Жігіттің өзім білем дегені. 3. – Тастан соққан қорғаны. 4. 9.Шал неше жасынан өлең шығарған? 3.Шалдың қазіргі кезде ұрпақтары бар ма. 28. Жердің салмақты тұсынан ойып алған кен іспеттес. Жан шошырлық жаман іс. 6.Шал «Қазақ халқын құраған рулар жайлы тамаша эпос жасаған адам» деген пікірді кім айтқан? 2.17. Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. 32. 29. Қаққан қазықтай сөздерін орнынан жылжыту қиын. Ертедегі жыршы. Неден сақтанып. неден аянбау керектігін айнаға түсіргендей айнытпай береді. 5. – Ағайын ала болғаны.Шал белгілі бір зат. бар болса кімдер? Әдебиеттер: 1. алакөз болған қатерлі хандарды осындай сөздермен ауыздықтап. 34. Енді біз мемлекеттер алакөз болмаса деп тілейміз. құбылыс туралы дәл. Ісін көпке бергені. 13. тізгін тарттырғаны белгілі. 35. 31. 27. . 25. Мұның өзі. 30.

Тірек сөздер: Жырау.Жырау толғауларын бізге жеткізуші ақындар туралы да сөз қозғау. Толғау– әдебиетімізде өзіндік ерекшеліктерімен көрініп. мораль тақырыптар екендігі. Бұқар жыраулар құрайды. Бұл дәуір XI-XIV ғасырларды қамтиды. болашағы жүйелі сөз болады. Мұнда ел. Бұған XVII-XVIII ғасырлар жатады. Дәрістің жоспары: 1. Жыраулар толғаған суырып салма жырлар философиялық ойға құрылған тұжырымдарымен де. толғау. аша түсуді керек ететін тұстары бар екендігін түсіндіру. күрделі де қиын тұсында айтылып таралғанын аңғарамыз. Тәтіқара. 3. көне дәуірлерде туып қалыптасқан поэзиялық шығарманың бір түрі. Әдебиетімізде өзінің жанрлық белгі-сипаттары арқылы ертеден-ақ жеке сала болып дамыған ақындық және жыраулық поэзияның алатын орны ерекше. 2. жыршы. этика. шешендік оралымдар т. Сондықтан бұл кезеңдердің ерекшеліктерін ашып әңгімелеуді. үндес. жеткендерінең өзіде текстологиялық жағынан әлі де дәлелдей түсуді.Олардың туындыларын зерттеуші ғалымдар жайында әңгімелеу. Сыпыра жыраулар жатады. 5. Толғаулар өзінің табиғи сипатымен жүйелі оқиғасы бар жырға тонның ішкі бауындай жақын. Бізге жеткен толғаулардың халық. . Жиембет. өмірінің. Жыраулықтың қалыптасу кезеңін белгілейтін екінші топқа Асан қайғы. жарыса дамып келген бұл сала халқымыз бастан кешкен тарихи оқиғалардың көркем шежіресі іспеттес ел тұрмысының сан алуан қырларын қамтып бейнелеуге әр кез елеулі үлес қосып отырған. Толғау қазақтың «жыр толғау». «толғап айту» деген сөзінен алынып.б. жеке термин ретінде әдебиетімізде кейінгі кеңестік дәуірде ғана қалыптасты.Жыраулар шығармашылығының көбінің бізге жетпегені. Мұның кезеңі XV-XVI ғасырлар. Бірінші топқа жыраулық дәстүрдің негізін қалаған алғашқы өкілдері: Қорқыт. кемелденген кезеңіндегі өкілдері: Үмбетей. жыраулық поэзияның бірден-бір көрінісі – толғау жанрының қалыптасуынан бастау қажет дер едік. ең алдымен. жер. Қазақ жырауларының сан ғасырлық шығармашылығын негізінен үш кезеңге бөліп қарастырған жөн сияқты. Үшінші топты жыраулықтың әбден толысып. Ақтамберді. Доспамбет шығармалары кіреді. аса бір жауапты. дамыған ұлт әдебиетінің ғажап көркемдік құбылысы екендігін түсіндіру.Жыраулармен қоса ХVIII ғасырдағы ақындар поэзиясы туралы. Шәлгез. Осы ерекшелік мұны эпикалық жырларға көп ұқсатады.Дәрістің мақсаты: Жыраулық поэзияның ғасырлар бойы қалыптасып.Поэзияның көрнекті өкілдері Шал мен Көтеш ақын жырларының негізгі сарыны-дін. жеке адам бейнелерін жасаған салиқалы да тартымды мазмұнымен де дараланады. жыр. (Кетбұға). 4. Қазтуған. халық тағдыры. Көне дәуірлерден бері фольклорлық туындылармен өзектесе. Аталық.

Рас. толғау жанрының ең алғашқы өкілдерінің бірі деп. жырларда тұрақтанып қалыптасқанын айқын аңғартады. Бұларда ол ел-жұртқа қадірлі ақыл иесі. «өзінің 180 жасаған өмірінде тоғыз ханды қолынан өткізіп. .) бар екенін білеміз. болашақты болжайтын керемет толғаулар айтады. Сол аңыз-ертегілер мен батырлық жырларда жиі аталып. оның орнына сол туралы тек үзік-үзік аңыздар мен әпсаналар ғана сақталып қалған. толғауы да белгілі бір себептерге орай эпикалық жырлар («Ер Тарғын». оған дейін де кейбір деректерге қарағанда Ұлық жыршы. өзі жырлады» деп үнемі қайталанып келетін жолдардың өзінен-ақ оның жырды суырып салып айтқан «Көмекей әулие» – жырау болғаны айқын аңғарылады.) мен ертегілерде («Құбығұл». Сыпыра жырау туралы айтқанда. оның ішінде жыраулық.б. толғаудың дербес жанр ретінде қалыптасуы ұзақ ғасырларға ұласқанын көреміз. Бұл хиқаяны өзі шығарып. Қазақ жырлары мен ноғай ертегілеріндегі Сыпыра бейнесі бір-біріне табиғи өте ұқсас. Ал. аузында отыз тісі жоқ» сиықсыз да ұсқынсыз қарт болып сипатталады. т. Осы баяндаулар өзінің арнау үлгісінде келуі мен ұлағатты мазмұны арқылы да қалыпты жыраулар поэзиясына жақын тұр.) ғана ұшырасады. Дегенмен. Алайда. т. яки Аталық жырауға (кейде Кетбұға деп те аталады) келсек. көпті көрген дана. Осы Ұлық жыршы «Оғызнаме» дастанында да Оғыз қағанға жыр толғап. Бұған әр тұста әр алуан жыраулар өз әлінше үлес қосып отырған. Бір кезде толғау түрінде айтылған бұл жырлар кейін қара сөзге айналған тәрізді. әйгілі «Қорқыт ата кітабында» әрбір келелі оқиғаларды баяндау алдында үнемі Қорқыт атынан бірде Дерсе. көп жасап. ең алдымен. тоғыз ханды түзеткен» Сыпыра туралы тарихи деректер жоқтың қасы. Әрбір әдеби туындылардың алғаш пайда болуы мен қалыптаса дамуы соның авторларының аренаға шығуымен тікелей байланысты десек. сәуегей кісі болып суреттеледі. суырып салмалық дәстүрдің жаңа сипатты бір арнасын құрайды. көпті көрген көне Сыпырадан кеңес сұрайды. Өкінішке орай. Тіпті бұдан ілгері. Бұл әдебиетіміздегі даралық творчествоның ең әуелде тек поэзияда. Сыпыра жырауды атай аламыз. Мұның бәрінде де Сыпыра Алтын Орданың белгілі ханы Тоқтамыстың қасындағы көреген биі. Қорқыт атаның жырлары белгісіз бір себептермен бізге жетпей. Сыпыра жыраудың аты да. Бұлардан Сыпыра жырау жырларының табиғаты біршама өзгешелеу. қара да ақыл таппай қысылып тығырыққа тірелгенде. алдын болжағыш абыз. Ұлық жыршы. енді бірде Баяндүр ханға арналып айтылатын сөздердегі «Қорқыт атам сөз сөйлеп. яки Аталық жыраудың (XIII ғ.б. Хан да. кемеңгер ақылшысы ретінде сипатталады. жыр толғады.Қазақ поэзиясы тарихына көз салсақ. оның «Жошы хан өлгенде әкесінің айтқаны» деген жалғыз жоқтау жыры мәлім. Шоқан Уәлиханов айтқандай: «Өзгелерге жыр жырлау өнерін үйреткен бірінші жыршы – Қорқыт» та бар. көп жасағаннан «адам көрер түсі жоқ. ақындық толғау. Соның нәтижесінде бұл жанр дәуір талабына сәйкес қалыпты фольклорлық үлгілерден біртіндеп оқшауланып.

Сөйтіп. оқтай жұмыр. Шәлгез бен. Соның нәтижесінде толғау жанры өзге жырлардан табиғаты бөлек жыраулар поэзиясының дәстүрлі де өнімді бір түріне айналады. Доспамбет. көреген сәуегейлігімен де қалыпты жырау болып танылады. бертінгі Сыпыра мен Тоқтамыс. данакемеңгерлік қасиеттері арқылы әр кезеңде белгілі бір ханның қысылғанда. Олардың хан қаһарынан қаймықпай қашан да батыл сөйлеп. сыртқы құрылыс-түзілімі жағынан да түлеп . Бұлар қазақтың жоғарғы табынан шығып. азулы жуан. шындықты тайсалмай бетке басып айтуы да осыдан. Жиембет пен Есім. яки Баяндүр хан.ең алдымен. кеңес сұрар ақылгөй жыршысы. Ол әр алуан жырларда ең әуелі Тоқтамыс хан мен Ер Тарғын батырды татуластырушы. ел қамына арналған сөздер болады». Ұлық жыршы мен Оғыз қаған. Шәлгез. көпке айтқан сөздерінің бәрі ел мұңына. қоржындай ауыр. өткір деген суырылған шешеннен. көбінесе. судырлаған ақыннан алатын. – деп көрсеткен еді. Бұған дәлел ретінде көне дәуірдегі Қорқыт пен Дерсе. саны көп рулардан шығуы да. енді бірде Едіге мен Тоқтамыс арасындағы кек-жанжалды басушы. соның ішінде Сыпыраның ролін өте жоғары бағалай отырып. Асан қайғы мен Жәнібек. білікті ғалым Ә. Ер Шобандар сол өздерінен бұрынғы қалыпты дәстүрді жалғастырып дамытуға үлкен үлес қосты. Бұлардың саяси салмағы зор болғандықтан. Бұл туралы кезінде: «Әрбір хан өз қасында ақылшы болатын биді таңдағанда. жыраулардың әлгіндей өз бастарындағы артық қасиеттерінен тыс. Сөз болып отырған Сыпыра тұлғасы үнемі біздегі батырлар жыры мен ертегілердің басты қаһарманы ретінде суреттелу арқылы өзінің жыр толғау мәнерімен де. жыраулар. оны «XV-XVIII ғасырлардағы көптеген қазақ ақындарының көшбасшысы және ноғай-қазақ эпостарын («Ноғайлы жыры») бірден-бір жасаушы кісі». өтімді болу керек. Бұқар менен Абылай хандардың іс-әрекет. Толғаудың қалыптасу кезеңінің ірі өкілдері болып саналатын Асан қайғы. Көлденең кісі мін таба алмайтындай. Заман талабына сәйкес жыраулар қашанда хан қасынан табылып отырған десек. тағы бірде Тоқтамыс ханға қарсы көтерілген халық толқуын кемеңгерлікпен тоқтатушы данышпан ретінде көзге түседі. болжағыштық.Марғұлан еңбектерін негізге алған жөн. бұған Сыпыра жырау өмірі де айқын дәлел. тіпті өзінің ел тағдыры шешілетін ауыр кезеңдерде қол бастайтын әскербасы – батыр болуы да хан қасынан табылуға мәжбүр еткен. Қазтуған. – деп М. Ол кісі дала эпостарын жасаудағы жалпы жыраулардың. Қазақ тағы «Әр ханның тұсында бір сұрқылтай» деген мәтелдің шығу төркіні де осы айтылған оймен терең сабақтас. ел меңгеру жолындағы саясат адамдары болғандықтан. ең алдымен. Әуезов айтқандай. қарым-қатынастарын атай аламыз. өзінің көріпкел. Толғау бұл кезеңде өзінің тақырыбының ауқымдылығы мен мазмұнының байлығы жағынан ғана емес. аузынан шыққан сөз де олқы болмауға тиіс. Бұған ақындар өмірі де айғақ бола алады. сөз тапқыш. салауатты биі болғанын көреміз. Би Темір. Ұлық жыршы мен Шыңғыс ханнан бастап.

мұның әсте болмай қоймайынын. тынбай алты жыл қоныс қарауы» да сол болашақ бодандықтың алдын алу болатынды. Бейғамдықпен мен-менсінудің. көбінесе. «қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған» дәуірді аңсау сол кездегі заман талабынан туған түйінді мәселе еді. мастанудың жақсылыққа алып келмейтінін ескертеді. Осы мәселелерге сәйкес ол «Әй. Осыған орай сол толғаулардың бір алуанында айтушының оқиғаға қарымқатынасын білдіретін көңіл-күйі мен сезім-талғамы басым болып отырса (Қазтуған. Міне. енді бір тобында мақал-мәтел іспеттес. дидактикалық. ит етектен» дегендей. хан. «Жау жағадан алғанда. сансыз шығынмен халқымыз бұл күндері . Олар адам мен адам арасындағы әр алуан имандылық. мен айтпасам білмейсің». терең түсінді. Батыстан төнген зор қауіптің болар зардабын Асан қайғы жұрттан бұрын болжап. адамгершілік қатынастарды (жақсы мен жаман. әлеуметтік мазмұн сарапталады (Асан қайғы. Көп қырғын. Шәлгез). ізгілік. қоғамдық мәні артып. Керей мен Жәнібек бастаған елдің көшіп. ойдың ұтымдылығы мен тиімділігін еселеп арттыруға мән берді. жақсы қоныс. халықты толғантқан күрделі мәселелерді жырлау дәрежесіне көтерілді. Доспамбет жырлары). қазақтың алғашқы ханы Жәнібектің (XV ғ. арнау. Бұл Асан ата болжаған мәселенің немен тынғанын біздер көріп. Бұл тұста толғаудың әлеуметтік. «Қырында киік жайлаған». достық. Толғау жанрының қалыптасып.толысып. дұшпандық) сөз еткенде. қорғап қалар күштің сол тұста болмағаны жұртқа мәлім. Жыраудың «Алты атанға қос артып. одан құтылудың жолы тек Жиделібайсынға көшу екенін тектентекке айтпаса керек. «Алты атанға қос артып» атты толғауларын тудырып. Осыны ойламай. Жайлы мекен. дидактика үлгісіндегі жырлармен толыса түсті. «ішкенге мас. Асан қайғы құтты қонысқа жаяулап келіп. бармақ шайнап бастан кешіріп отырмыз.) ел басқару ісіне жиі араласып отырады. ханның мін-кемшіліктерін бетіне айтады. «өлтірмей жаныңды алатын. Сол жұмбақтың байламды шешімін кезінде Бұқар жырау да Абылай хан сұрағына орай тап басып шешіп берген еді. Шу бойында жеке хандық құруының өзі өте маңызды мәселе еді. қалмақ басқыншылығы да қазақ еліне оңайға түскен жоқ. өркен жаю кезеңі жырлары өз атымен келіп жеткен Асан қайғы творчествосынан басталады. өмірлік қорытынды. Жырау осы көшіқонға қарсы болса да. өмірде бар танымал құбылыстарды әдейі салғастыра алып. ел бірлігі мен іргелі қоныс жайына арнайы тоқталады. болашаққа зор үміт артып. Бұған қарсы тұрар. Бұған Асан қайғы өмір сүрген кезеңнің қат-қабат қиындығы мен күрделілігі де елеулі әсер етті. жегенге тоқ» Жәнібек ханды жырау өлтіре сынайды. түйінді толғам. Осыған орай жыраулардың өз тұсындағы өмір көріністерін көркем бейнелеудегі әдіс-тәсілдері де өзгерді. бауыздамай қаныңды ішетін» зұлым отаршылдарды шортан бейнесінде сипаттап. осы жәйт Асан қайғының «Мұнан соң қилы-қилы заман болар» атты толғауының тууына себеп болғаны мәлім.

кейде бәсендете айту ара-тұра Шәлгез (Шалкиіз) жырларынан да . ер жеткен оттай ыстық ата-мекенін сыртқы жаудан қорғаудан артық мақсат жоқ деп санап. бірі келін болып түскен құтты қонысы – айдынды Еділін еске алып тебірене толғайды. Доспамбет толғауларында осы сүйіспендік сарын бастан кешкен өз өмірін еске түсіру түрінде келіп. көбінесе. Бұл – өз елін. Көбінесе мұндай жинақтаулар жырау көздеген белгілі бір мақсатқа орай дәлелдеуге жатпайтындай ұлағатты шындық ретінде де ұсынылады. күнделікті өмірде жиі ұшырасатын танымал көрініс-құбылыстарды өзара салыстыру арқылы өз ойын орағыта жұмбақтап бейнелейтін болған. Асан творчествосында. күрделі сипаттармен толысып. Айталық. Айталық. Ал. өз жерін беріле сүюдің әдемі үлгісі деуге тұрарлықтай асқақ жыр. Өзінен бұрынғы жырауларда бұл жалпылық мәннен жекелікке ауысып отыратын болса. Алайда. олардың ел мен жерге деген әлгіндей сүйіспеншілігі де нақтылық мәнге ие болып отырады. кешегі мен бүгінгі өмірді. бидайықтың көл жайқаған жалғызы» екеніне дейін қалдырмай тәптіштеп суреттейді. Қазтуған өзінің «Алаң да алаң. сөйлесе қызыл тілдің шешені». Сондықтан осы ерекшелік Асан қайғы толғауларында өмірлік құбылыс пен адамдар арасындағы қатынасты бейнелеудің тұрақты тәсіліне айналды. Жыраулар. қалайылаған қасты орданың сырығы». Қазтуған жырау «мұздай үлкен көбелі екі шекесін» айтумен шектеліп қалмай. үлгілі де өсиетті нақты көріністерден үлкен жинақтауларға ойысатынын көреміз.тәуелсіздікке ие болып отырса да. Рас. кемелдену кезеңдері болатыны даусыз. көбінесе. «қашағанның ұзын құрығы. Мұндай өзінің елден ерек қасиеттерін кейде көтеріп. адамның сезім күйін табиғат көріністерімен ұштастыра сипаттау әдебиетімізде бұрыннан бар. жыраулар. өзінің «сұлтандайын жүрісті». бұларда кір жуып. Толғамы терең күрделі ойды мейлінше ұшқырлап әрі дәл. Сөз болып отырған кезеңдегі жыраулар тобынан Қазтуған мен Доспамбет шығармаларын алып қарасақ. туған жерге деген ыстық махаббатпен өріледі. алаң жұрт» атты белгілі толғауында атасы Сүйініш пен анасы Бозтуғанның бірі күйеу. айқын мұратты сипаттау кейде жыраудың өз бейнесін өзі жасау талабымен ұштасып отырады. отаншылдық. «буыршынның бұта шайнар азуы. Мұндай құбылыс біздің әдебиетімізде бұрын-соңды ұшыраса қоймаған жәйт. өскен ел. «айдаса қойдың көсемі. Асан қайғы жырларынан жалпы жыраулар поэзиясына тән белгісипаттардың мол ұшырасуы да заңды. бүкіл күреске толы өмір жолын еске ала жырлайды. Мұның әдемі үлгілерін тұрмыс-салт жырлары мен лиро-эпикалық дастандардан да ұшыратамыз. әдеби дамудың әр қилы даму көріністері секілді мұның да жаңа. Жырау өзі есейіп. өз басынан кешкен әр алуан ерлік пен қиыншылық сәттерді өзара салыстыру арқылы ой екшегенде. әрі ұтымды етіп жеткізу үшін. кіндік кескен атамекен мен туған елге деген махаббат. сол қауіптің ызғарынан әлі де біржола құтылып кеткен жоқ. Доспамбет толғауларындағы секілді асқақ әуен. керісінше. сезімдер үлкен серпінмен сипатталады.

ұшырасады. Ол – әдебиетімізде енді ғана туып, орныға бастаған толғау
жанрының өркендеп дамуына ерекше үлес қосқан жырау.
Дәрісті бекіту сұрақтары:
1. Жыраулық поэзияның алғашқы өкілдері кімдер еді?
2. Қазақ сөз маржанын жинаушы Ш.Уәлиханов қандай пікір айтты?
3. Қазақ жырауларының сан ғасырлық шығармашылығын неше кезеңге
бөлеміз?
Әдебиеттер: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 9, 10, 11, 12, 13, 17,22, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30,
31, 32, 34, 35, 36.

ДӘРІС 15. АҚЫН ЖӘНЕ ЖЫРАУ.

Дәрістің мақсаты: Жыраулардың ақын, жыршылардан ерекшелігі неде
деген мәселелер айналасында әдеби теориялық ұғым
беру.
Тірек сөздер:Жырау, жыршы, ақын, эпос, жыр, толғау, толғаныс, толғану
т.б
Дәрістің жоспары:
1.Жыраулардың ақындардан өзіндік ерекшелігін түсіндіру.
2.Жырау деген кім , жыраулық өнер туралы түсінік беру.
3.Толғап-толғап сөйлеу, ғажайып шешендікке құрылған философиялықдидиактикалық толғаулар, даналық афоризімдер мен терең ойлы ақылнақыл, мақал-мәтелге құрылған сұлу да айшықты жыр жолдары
жыраулардың негізгі белгілері екеніне тоқталу.
4.Садақ оғынан да ұшқыр жырау сөздерінен небір хандар мен дұшпандарын тұқыртуы, олардың керегінде халық үшін қолына найзасын алуы,
дана кеудесінен сөз боранын боратып, ірі қоғам қайраткерлері,қабырғалы
би болғандықтары жайында сыр шерту.
5.”Қазақ” деген аты бар дербес әдебиетіміздің алдыңғы лебі-бүкіл түркі
халқына аты ерекше тараған дала ”абызы” сөз әулиесі-Асан Қайғы
жайынан мәлімет беру.
6.Жорық жыршысы,ірі эпик,әрі нәзік лирик Қазтуған жырау туралы
әңгімелей отырып, әсіресе оның ұлттық әшекейі анық,терең суреттеу
тәсілдері өте шебер жырлары-шындығында да дала поэзиясының,
жыраулықтың биік шыңы екеніне тоқталу.
Ақындық және жыраулық поэзияның өзіндік сипат-белгілерін бұлардың
өмір шындығын суреттеудегі көркемдік тәсілдері мен белгілі бір тарихи кезеңде
аренаға шыққан авторларының нақтылығынан, ғасырлар бойы өзара үзілмей
келе жатқан дәстүр жалғастығын танытатын стильдік ерекшеліктерінен де
көреміз. Дәл осы аталған поэзияның жазба әдебиетіміздің негізін қалаған ұлы
Абайға дейін де, одан кейін де қалыпты үлгілерден табиғаты өзгеше, жеке бір
өнімді арна болып дамып келгені де мәлім. Белгілі бір дәуір талабына орай ұлы
Абай бір кезде:
Шортанбай, Дулат пенен Бұқар жырау,
Өлеңі бірі – жамау, бірі – құрау.
Әттең, дүние-ай, сөз таныр кісі болса,
Кемшілігі әр жерде-ақ көрініп тұр-ау, –
деп, өзіне дейінгі бір топ ел ішінде аты белгілі ақын, жырауларды қатты сынға
алса да, олардың шығармаларын оқып білмеді, үйренбеді, яки бәрін бірдей
жалғыз шумақпен мансұқ, етті деудің өзі қазіргі әдебиет тарихы деңгейінен
қарағанда әрі орынсыз, әрі артық айтқандық болар еді.
Бірыңғай импровизация дәстүрінде туып, егіз бір арнадан нәр алып келген
сол ақындық поэзия мен жыраулық толғаулардың жырлайтын тақырыбы мен

жанрлық ішкі мүмкіндіктерінде де өзіндік елеулі өзгешеліктері бар. Ақындық
поэзияда тақырып ауқымының кеңдігіне қоса, сезімге құрылған лирикалық
сипат басым болып отырса, жыраулық толғауларда әлеуметтік өмірдің әр алуан
көріністері мен заман жағдайын сипаттайтындай ой-болжам, асқақ эпикалық
үнге көбірек мән беріледі. Осы ерекшеліктерді М.О.Әуезов кезінде дәл басып
танып: «Жырау демек, ақын деу емес. Жыраудың ақын атаулыдан, жыршыдан
бөлек өз жанры бар. Бұның сөз үлгісі, шығармасы – толғау. Жыраудың мақсаты,
міндеті – «не болса сол көңіл ашар», «әлдене» дерлік сөзді айту емес. Ол заман
сыны, мезгіл, дәуір болжалын, тарихи оқиғаның мазмұн бағасын сөз қылады.
Көбінесе әрі жырау, әрі би болады» — деп бағаласа, ақындық дарынның
ерекшелігін Е. Ысмайылов: «Ақын өмірдегі құбылысты, тарихи оқиғаны өзінің
ой-өрісі дәрежесінде таниды. Ақынның сезінуі, ол сезгенін қабылдауы шапшаң,
ол тез көріп, тез әсер ала біледі, алған әсерін ұғып, есіне сақтауы да күшті,
тұрақты. Ақын естігенінен гөрі, көзі көргенін тез сезіп, жылдам жырлап кетеді»,
– деп жазады.
Ақындық және жыраулық поэзияның табиғи өзгешеліктері мен оның
фольклорлық туындыларға қатысы, жазба әдебиетпен байланысы алғашқы
зерттеулерде жалпы әдеби процесті ашу және әдебиет тарихын қай ақын,
жыраудан бастау керек деген сол кездегі аса маңызды мәселелерге орай сөз
болып келді. Бұл проблема қазақ әдебиеті тарихына арналған көп томдық
еңбектер мен кейбір теориялық мәселелерге арналған жеке монографияларда да,
белгілі бір ақын, жыраулардың өмірі мен творчествосына арналған ғылыми
мақалалар мен орта мектеп оқулықтарында да үзбей әңгімеленді. Алайда, бізде
соңғы кезеңге дейін осы мәселеге арналған күрделі еңбектер болмай келді. Бұл
тұста, ең алдымен, М. Мағауиннің «Қобыз сарыны» атты кітабы мен
Қ.Сыдиықовтың «Ақын, жыраулар», Е. Тұрсыновтың «Қазақ ауыз әдебиетін
жасаушылардың байырғы өкілдері» деген зерттеулерін, Ә.Дербісәлиннің
«Дәстүр және жалғастық» атты монографиясы мен «Ерте дәуірдегі қазақ
әдебиеті» атты коллективтік еңбекті бөліп атауға болар еді.
М. Мағауин аталған зерттеуінде XV-XVIII ғасырларда жасаған ақын,
жыраулар творчествосын алғаш рет жеке алып арнайы қарастырумен қатар, сол
кітаптың «Ақын және жырау» деген соңғы тарауында бұл күрделі мәселені жыр
құрылысы (ұйқас, ырғақ, бунақ, тармақ, т.б.) ерекшеліктері тұрғысынан да
байыпты ашып талдайды. Ал, Е.Тұрсыновтың жоғарыда айтылған еңбегінде
қазақ ауыз әдебиеті үлгілерін сақтап таратушы, жасаушы ақын, жырау, сал, сері,
сыншылардың шығу тегі, типтік ерекшеліктері мен түп тамыры әлеуметтік,
қоғамдық аспектіде қарастырылса, Қ.Сыдиықов өз зерттеуінде жыраулық
дәстүрдің жалғасу жолдарына, оның бүгінгі дәуірдегі сипат, ерекшеліктеріне
зер салады.
«Жырау» деген термин өзіміздегі «жырлау», «жыр айту», «жырламақ»
сөзінен келіп шыққан. Мұның түп төркіні байырғы «жыр», «жыршы» деген
ұғымдармен өзара астасып жатыр. Бұл пікірді ұлы ойшыл ғалым Ш. Уәлиханов

Дербісәлин. насихат мағыналы болып келеді және мысал сипаттас әсерлі болады. В. Е. Жырдың мазмұны ертеде өткен батырдың өмірі мен ерлік істері туралы болып келеді.Келімбетов. Шығармаларында айырмашылық бар. жыр мен жыраудың импровизация тарихында ең көне тип екендігі Ш. бәрі қара сөзбен баяндалады. Сондай-ақ.В.С. З. .Смирнова. қайғылы жыр. Ә.Әуезов. ол қазақ жырының көнелік сипатын әңгімелегенде: «Қайсыбір жырларда көне түрік ұйқастарының заңдылық іздері сайрап жатыр.Ысмайылов. Ә. сондағы аллитерация. С. Екінші айырмасы: ақындардың өлеңі жай мағыналы болып.Радлов жырды шумақа бөлінбейтін импровизация.және В. Тұрсынов. Қ. олардың бір жолы төрт немесе одан да көп сөзден тұрады. Уәлиханов пен В. Осыған ұқсас тұжырымдар өзге туыстас елдер әдебиетшілерінде де бар. мазмұн құрылысындағы айырмашылық белгілерін алғаш танып әңгімелеген кісінің бірі – Құрбанғали Халидұғлы.Ысмайылов. Ал. – дейді. – деп жазды.Бердібаев. Дала жырларының бәрі де қобызда сүйемелдеу арқылы орындалады.Уәлиханов кезінде жырдың белгілі бір әуенмен қобыз сүйемелдеуі арқылы орындалып. Сөйтіп. жоқтау деп жіктеп. ал. қисын үшін де алынады.В. – деп жазады. Л.З. Бұлардан Е. жыршылардың сөзі мадақ.Зарифов. әсіресе. алдын болжаушы (предсказатель) деп түсіндіреді. Асан атаның мақал сөздері және Абылай хан қайтыс болғандағы Бұқардың көңіл айтуы да жырға жатады. Рас.Мұқанов. «жыр». Сонымен бірге өлеңнің алғашқы екі жолы түпкі мағынасына сай келе бермей. өз жанынан шығарып айтатын дарын қасиеті бар деп санап: «Ақындардың бір бөлімін «жыршы» дейді. М. туып қалыптасқан. Н. акростих және ішкі ұйқастар мен көне мәтелдерден айқын аңғаруға болады».Будагов еңбектерімен қатар. Ә. бұны.Ахметов. Осы күнгі Құдабай ақынның айтып жүргені «өлең» делінеді. Қазақтағы жыр мен өлеңнің түр. Мысалы. Бұған өз жанынан шығарып айтуға мүмкіндігі бар әр алуан суырып салма ақындар жатқызылып келген. Бір жәйт: батырдың өмірі мен ерліктеріне қатысты оқығанын. бүгінгі әдебиет зерттеушілері де бірауыздан қуаттайды.Айымбетов зерттеулерінде де түгелдей мақұлданған. ал жыр поэма қаһарманы мен басты кейіпкерлерді сөйлету қажеттігі туған кезде ғана қолданылады». ал жырауды – жыршы.Радлов.Марғұлан. көнені жырлаушы. жырдың барлық жолы арналған тақырыптан ауытқымайды». X. В. Ал. Ақын шығармасын «өлең» дейді.Жирмунский.Марғұлан. Е. Р. Бұлар да ақынға тең түседі. одан гөрі қисынға құрылған (қиыннан қиысқан) үш сөзден тұрады. батырлардың ерлік істерін дәріптеуге құрылатынын айта келіп: «Жыр дегеніміз – рапсодия. Ш. жыр болса. Радловтан бастап В. «Жырламақ» етістігінің өзі белгілі бір әнәуенмен жырлау мағынасын білдіреді. X.Сүйіншәлиев. «Жырау» сөзі де осы ұғыммен терең астасып жатыр. «жыршы» деген ұғымдар әдебиетімізде ерте кезеңдерде-ақ. Ол ақын мен жыршыны өлеңшілердей емес. Бұқар жыршының жыры (поэзиясы). Н.

жыраулық дәстүрді әдебиетте орны бөлек. Біз осыған орай жыраулық поэзияның Абай іргесін қалаған жазба әдебиетке келіп жалғасудағы тарихи үлесін елеулі деп айта аламыз. сол жанрдың ғасырлар бойы жалғаса дамып. қоғамдық өмірдің барысын. өз шешімін әлі де толық таба қойған жоқ. Ел құрметіне бөленген жырауларға жұрт болашағына қауіп төніп. Мұны эпостық кейіпкерге айналған Сыпыра бейнесінен анық аңғарамыз. Ал. эпос профессионал жыраулардың үлесінде болған». Бұл айтылған пікірлердің жыраулық поэзияның табиғатын ашып танудағы мәні айрықша. жыраулар эпикалық жырды бірден-бір жасаушылар болумен қатар. «Жырау» сөзінің көне мағынасы эпостарда ғана сақталып қалған. Е. Ал. Ә. Дегенмен. заман-дәуір. суырып салып жыр тудыра бермеген. – деп. жақсылық пен жамандық жайында ойлар. . бұлар табиғаты жағынан әдеби түрдің қайсысына жатады. осы оқиғаның немен тынарын болжап. – деп ой түйсе. жыраулар творчествосының өзіндік белгілері қандай. Ақындығы күшті жыраулардың жалынды жырлары үнемі жаңғырып. көрегендік қасиеттерін де баса көрсетеді. тебірене жыр толғайтын болған. – дейді. Бұл пікірді Ә. – деп жазады. жеке сала ретінде алып қарастырады. Олар өз жырларын қазақ халқының көне поэтикалық үлгісі – толғау арқылы айтып таратқан. жұрт қадірлейтін жырау атану мүмкін емес. Ақын болмай. болжаулар. кеңес сұрайтын болған. Ал. жаңа мағынасында қолданыла бастады». болашақты болжап айтатын жеке профессионалдық топтың да ірі өкілдері.Ысмайылов жыраулардың қоғамдық рөлін аса жоғары бағалай келіп: «Жыраулар өмірдің ұсақ мәселесіне аз араласып.Марғүлан: «Жырау ру басы ақсақал. көбінесе. З.Ахметов сияқты әдебиетшілер жыраулардың эпикалық жыр тудырудағы рөлімен қатар. қағидалы сөздер айтып отырған». алдын болжағыш. Жыраулар импровизация дәстүрінің бірден-бір негізін қалаушылары ғана емес. – дейді. мұның жанрлық белгілері қандай деген тәрізді аса күрделі мәселелер әлі күнге дейін арнайы қарастырылып.Марғұланның көрсетуінше. Сонда ғана жыраулар халыққа күш-жігер беріп. жыршысы ретінде өте қажетті тұстарда ғана болмаса.Тәжібаевтың: «Жырау – сөз жоқ ақын. Осы тұста Ә.Ахметов жыраудың әлеуметтік қызметін эпостық жырлармен байланыстыра қарап: «Жыраулар творчествосының жанрлық ерекшеліктері өзгеше. Ә. өткен мен келешек.З. Болашақты барлап болжам айту – көреген де білгір жыраулардың поэтикалық өнерінің басты тәсілі болып саналған». тұрақтап ірге тебуіне де айтарлықтай еңбек сіңіріп келді. білгір. адамгершілік. халықтың көкейкесті арманының мұңшысы. қалың бұқара жол таба алмай тығырыққа тығылған екіталай ауыр сағаттарда ғана ақыл салып. кейінгі ұрпаққа сиқын бұзбай көрікті күйінде жетіп отырады. ұсақ салт жырлары жәй айтушылардан басталса. жыраулық – ертеден келе жатқан халық поэзиясының үлкен бір дәстүрлі саласы». Бертін келе бұл ұғым өзгерген.Қоңыратбаев әрі қарай жалғастырып: «Ертегі.

9. «Жырау» деген сөздің түп төркіні қайдан шыққан? 3. Тәжірибелік сабақ: ХYIII ғ. 30. 13. 26.Жыраулар деген кімдер? 2 . 15. 35. 3. 17. 33. 27. 34.Дәрісті бекіту сұрақтары: 1. 12. 19. 22. ТӘЖІРИБЕЛІК САБАҚТАРДЫҢ ҚЫСҚАША СИПАТТАМАСЫ.Ақын мен жыраудың айырмашылығы неде? Әдебиеттер: 1. 2. 32. 6. алғашқы ширегіндегі қазақ жеріндегі тарихи оқиғалар. 28. 10. 25. 5. 31. 1. 4. 11. 29. Сабақтың мақсаты: Тақырыпты студенттер қандай дәрежеде . 24.

6. биік рух. өмір мен өлім. 17. оған қарсы күрес. 28. 32. Әдебиеттер: 1. деректер. 7. 27. 20. Сабақтың мақсаты: Қазтуған жыраудың шығармашылығының зерттелуін студенттер қандай дәрежеде меңгергенін тексеріп. 4.Осы кезде әдеби өмірдің де жандана түсуі. 4. имандылық. Ол туралы тарихи зерттеу. патриоттық рухтың өрістеуі. Мұрын жыраулар жырлаған «Қазтуған». т. афористік. ұлттық тіл . Ақтабан шұбырынды. Қазтуған жырларының маңызы. 13.Қазтуған жыраудың қолбасы батыр болған деген аңыздың шындыққа жақындығы. түр жағынан баюы. таза ұлттық рух. яғни жыраулар шығармашылығында күрес сарыны. Қиял байлығы. 3. 19. 25. отаншылдық. 22. толғауларының жетпегені туралы. мазмұн. 3. нақыл. 9. адамгершілік. Мұрат ақын.ірі эпик. әсіресе оның ұлттық әшекейі анық. 30.Жоңғар басқыншылығы. Әдістемелік нұсқау: Жорық жыршысы. 35. 34. аз болса да ұлы жырау шығармаларының бір кішкене үзігінің бізге жеткені жайында. 5. 26. суреттеу шеберлігі. 12. (Мысалы: дін. 29. философиялық-дидактикалық үлгідегі жыраулар туындыларының көбеюі.) Әдістемелік нұсқау: Әдебиетте ғақлия толғаныстар.10. ізгілік. оның айбынды ұйымдастырушылары. этика. 3. 11.әрі нәзік лирик Қазтуған жырау туралы әңгімелей отырып.Әдебиеттің тақырыптық жағынан да тереңдеуі. 2. алқакөл сұламаның басталуы 2.Тәжрибелік сабақ: Қазтуған жыраудың шығармашылығының зерттелуі. 36. Әдебиетіміздің жанр. Сабақ жоспары: 1.жыраулықтың биік шыңы екеніне тоқталу. терең суреттеу тәсілдері өте шебер жырлары–шындығында да дала поэзиясының. 33.бағалау. «Қарға бойлы Қазтуған» атты толғау-поэмалар туралы.с. мораль. 4. 24.Жыраудың көшпенділер аристократиясынан шыққандығы. 2. Сабақ жоспары: 1. 2. 31.Қазтуғанға дейінгі жыраулардың аты жеткенмен. 15. 5.Қазтуғанды артындағы ұрпақтарының қадірлейтіні сонша.меңгергеніне қарай бағалау. Туып өскен жері туралы.с.

3. 2. 30. 3. 15. 35. 4. толғауларының маңызын қандай дәрежеде меңгергенін тексеріп бағалау . 15. 9. толғауларының маңызы.Уәлихановтың. 25. 19. 4. 27.Асан қайғының халық арасында әулие ретінде құрмет тұтылуы. 20. Дәрістің мақсаты:Доспамбет шығармашылығының зерттелуін. ғалымдардың пікірлері жайлы. 9. 35. 6. 4. 17. 36. 5. 24. 26. әсіресе. Асан туралы аңыздарға тоқталу. 31. 19. 12. Әдебиеттер: 1. жырау Асанмен аңыздағы Асанның ара жігін қандай дәрежеде меңгергеніне қарай бағалау.Асан толғауларының көркемдік ерекшелігі. . 3. Кейін қазақ ханы Жәнібек маңында болғаны Асан қайғы туралы М. Сабақтың мақсаты: Студенттер Асан Қайғы жыраудың шығармаларын. 33. 5. 25. Х. 4. 6. 33. Әдістемелік нұсқау: «Тауарих хамсада» Шыңғыс хан кезіндегі Майқы бидің алтыншы ұрпағы деп келтірілуі. 29. 22. 13.б. Сабақ жоспары: 1. 2.оның зерттелуін.Асан қайғы есімінің барша қазақ халқына кеңінен таныс екендігі. 17. «Ежен хан мен Асан». 30. «Жер үйек». Асанның біраз өмірінің Қазанда хандық құрған Алтын Орда әміршілерінің бірі – Ұлұғ Мұхамед тұсында өтуі. 2. маңызы тәрбиелік орны. 10. 34.28. 32.Асан қайғының шығармаларының зерттелуі жайлы 3. 34.Сүйінішәлиевтің т.Әуезовтың. шығармашылығы. 29. 5. 11. 32. 12. Ш. 13. 21.Тәжірибелік сабақ: Асан қайғы жыраудың өмірі. 11. Тәжірибелік сабақ:Доспамбет шығармашылығының зерттелуі. 7. 24. Қазтуған толғаулары-орта ғасырлық әдебиеттің алтын мұрасы-жыраулықтың тамаша үлгісі екендігі.Ата тегі туралы нақты деректердің жоқтығы. 27. 26. 28. 36. Әдебиеттер: 1.Асан туралы аңыздарға қысқаша шолу.тазалығы. 31.10. «Жер үйектің» халық арасында кеңінен таралуы. 6. 22.

алдында басылған еңбектердегі шығармаларымен салыстыру. «Ертедегі әдебиет нұсқалары».М.Шалкиіздің өмірі.Османовтың 1883 ж. 5.1982 ж. Орынборда жарияланған «Шайыр. зерттелуі. 8.Толғауларының поэтикалық тілі. 4. 6. 1971 ж. шығармашылығына тоқталу.Жыраулар ішінде оның тұңғыш рет орысшаға аударылуы (төңкеріске дейінгі оқиғалар). 5.Бекмұхамедовтың Қазан қаласынан шыққан «Жақсыүгіт». 3. өзіне арналған жырларына тоқталу. 15.Тәжірибелік сабақ: Шалкиіз өмірі.Шалкиіз поэзиясындағы сырлы. 7. 6. 17. 5. Радлов сияқты ірі ғалымдарға белгілі болғаны. 21. афористік толғаулардың көш басшысы. Радловтың 1896 ж.Шалкиіз поэзиясындағы жауынгерлік.Доспамбет шығармаларының тілі.Шалкиіз-қазақ әдебиетіндегі философиялық. 32. Ғабдолла Мұштақтың (Ғұмар Қарашев) 1912 ж. шығармаларына әдеби талдау» Сабақтың мақсаты: Шалкиіздің шығармаларының жиналып зерттелуін студенттер қандай дәрежеде меңгергендігін тексеріп бағалау.Сабақ жоспары: 1. ерлік рух. 33. 35. шығармашылығы. Әдебиеттер: 1. Сабақ жоспары: 1. шығармашылығының жиналып. 9.Доспамбет жыраудың өмірі. 29. «Алдаспан». 5 . 24. 3. 2. «Бес ғасыр жырлайды» еңбектерінде басылған Доспамбет шығармаларын. 36. 11. 30.Өмір сүрген уақытын зерттеуші ғалымдардың әр түрлі топшылаулары. «образцы народной литературы тюркских племен» еңбектерінде жариялануы туралы тоқталу. яки қазақ ақындарының басты жырлары» кітаптарында жарық көруі.Шалкиіз-«шын мәнісіндегі жыраулық поэзияны жасаушы». 28. баспадан шыққан «Ноғай уа құмық шиғырлары». М. 4. 2. 3. толғауларының маңызына. 27. Әдістемелік нұсқау:Доспамбет шығармалары деп есептеп жүрген туындылардың негізінен 1908 ж. 4. 12. отаншылдық сарын. 34. . 1967 ж. дидактикалық. 13. 25.Доспамбет туралы аңыз-әңгімелердің хикаяларының.Оның батыр қолбасы болуы жайындағы тарихи әңгімелерге тоқталуы. 19. дана афоризмдер мен көркем поэтикалық тіл. 31. 26. 22. 2. 10.

Қазақ әдебиеті тарихындағы оның алатын орны. 7. 25. 3. Ақын шығармашылығының төңкерістен кейін көп жылдар бойы партиялық талап пен саясаттың назарына іліккендігі. дала данасы. Сондай-ақ Жиембеттің атын ескі шежірелер қорынан да кездестіруге болатыны. сөз құдіреті. Әдістемелік нұсқау:Шалкиіз шығармаларының В. дағыстандық Мұхамед Османовтың кітабында ерте кезде (1883 ж.35. 36. 28. 29. 34.Шығармашылығының маңызы.Әділетсіздікке.Жиембет жыраудың өмірі. 15. Арғы атасыНоғайлыдан шыққан Алау батыр болғандығы. әділдігімен халқының әулиелерінің біріне айналған Сырым батырдың ұраны атасы Жиембет болғандығы. 32. сахара жұлдызы. өткір үні. ханға қарсы ащы дауысы. батырлығы. ел басқарушы биі қызметін атқаруы. 24. 9. Еңсегей бойлы Ер Есімнің.Өмірінің ақырығы кездерінде Жиембеттің қуғынға ұшырауы. 33.9. Әдебиеттер: 1. Шалкиіздің жыраулар ішінде еңсесі биік. 27. 22. 2. Жиембет туралы біршама деректердің барлығы. ел екендігі дәлелдейтіні. 12. 17. пірі –көмейінен күмбірлеген жыр төгілген классикалық дәрежедегі жырау болғандығына тоқталу. 31. 6. Сабақ жоспары: 1. 8. Әдістемелік нұсқау:Жиембет Бортоғашұлының Алшын руынан шығуы. әскери ақсүйек отбасында дүниеге келуі.Радловтың. 30. 11. Шешендігі. 19. 3.Жиембет өмір сүрген дәуір сипаты. Тәжірибелік сабақ: Жиембет шығармаларының жиналып. яғни әскербасы батыры. 2. 6. 4. 13. 10.Қазақтардың ойраттарға қарсы күресі 5. шыққан шыңы жоғары екендігіне.Жиембеттің елге есімін кеңінен танытқан «Есімге арнаған толғауы екендігі». шығармашылығы. 6. зерттелуі. Сабақтың мақсаты: Жиембет шығармаларының жиналып зерттелуін студенттер қандай дәрежеде меңгергендігін тексеріп бағалау. Ол туралы әр түрлі . 5. 21.Бізге жеткен өте аз мұрасының өзі-ақ Жиембеттің халқы үшін қолына найза да алғандығын. Кіші жүздегі үлкен тірегі. 4. 26.) жарық көруі. Жиембеттің тек жырау емес.

5. бүтін хандыққа Есім хан жеткен»! – деп атаққа шыққан Еңсегей бойлы Ер Есімнің тұсында өмір сүргендігі. «Басы саудың түгел-дүр» толғауының Жиембеттің өз елі. 30. толғауларына әдеби талдау. Сабақ жоспары: 1. Тәжірибелік сабақ: Марғасқа жыраудың өмірінен мәлімет.Марғасқа жыраудың өміріне тоқталу.Толғауларына әдеби талдау. 6. 30. 27. 15. . 17. шығармашылығының зерттелуі. 24. 33. 12. 6. 31. 14. 5. 3. Әдебиеттер: 1. 17. 27. 26. Сабақтың мақсаты:Ақтамберді шығармаларын. 4.35. 36. 36. 2. 13. 2. 3. 28.әңгімелер. Әдебиеттер: 1. 21. шығармаларының жиналып зерттелуін студенттер қандай дәрежеде меңгергендігін тексеріп бағалау. 21.Марғасқа жырау Есім ханның әрі батыры. 31. 22. 9. 33. Сабақтың мақсаты:Марғасқа жыраудың шығармаларының жиналып зерттелуін. 9. 11. 19. 34. 8. Тәжірибелік сабақ: Ақтамберді жыраудың шығармаларының жиналып. 25. 10. 2. 22. зерттелуі. Сондай-ақ. 19.толғауларын студенттер қандай дәрежеде меңгергендігін тексеріп бағалау. 7. 11. әрі ақылшы жырау болғандығы жайлы. 4. 29. Әдістемелік нұсқау:Марғасқаның ел аузында «бүтін билікке Төле би жеткен. деректер. «Қол аяғым бұғауда» өлеңінің жыраудың хандардан көрген зәбірін дәлелдейтіні. жерінен қуылғандығын дәлелдейтіні. 4. 5.М. 26. Қатағанның хан Тұрсын» жырының шығу тарихы. 29. 10.35. 32. 12.Көпеевтің «Ел аузынан жинаған әдебиет үлгілері» атты қолжазбасындағы Марғасқа жырау туралы айтылғандарға тоқталуы. 25. 32.Біздің заманымызға жеткен Марғасқа жыраудың «Ей. 3. 28. 13. 34. 24.

Тәжірибелік сабақ:Тәтіқара ақынның шығармашылығының жиналып. Әдістемелік нұсқау:Жырау ұрпақтары қазір де Семей облысында тұратындығы. 30.Өмірін түсіндіру барысында өлеңдерін дәлел ретінде пайдалану. Орташа. 11.Ақтамберді елін. 34. халық үшін “күлдір-күлдір кісінетіп. 3. көне қазақ поэзиясы тоқталу.Ақтамберді жыраудың шығармаларының жиналып. әрі батырлығымен халық арасында өте бетті. 6. күреңді мінгені”. 3. солардың айтқан деректері.Ақтамберді толғауларының қайнар көзі-Шалкиіз. шығармаларының жиналып зерттелуін студенттер қандай дәрежеде меңгергендігін тексеріп бағалау. зерттелуі. жортуыл жыршысы. (Орта Азия хандықтары. 25. 22. қалмақтармен соғыстар. зерттелуі.35. 13. 9. 32. 2. беделді болғандығы туралы түсінік. Доспамбет сияқты өзінен бұрынғы аталар мұрасының заңды жалғасы. 33. 21. 12. Сабақтың мақсаты: Тәтіқара ақынның шығармаларын. 4. 24. Жыраудың 93 жасында қайтыс болуынан мәлімет. батырлыққа шақырған жауынгер екендігіне ерекше назар аудар. еркіндікті. 29. 26. 19. Ерте есеюіне сол кездегі жаугершілік заманның да әсері екеніне кеңірек тоқталу. 5. 36.Сабақ жоспары: 1. әрі балуан. Өте жастай өлең шығаруы. 2.) тарихи оқиғалардың бел ортасында жүріп азаттықты. ерлікке. кедей ортада туып өсуі. 4. 6.Ақтамбердінің бейіті Семей облысы. әрі төгілмелі жырау болғандығы туралы мәлімет. әскербасы батыры. 5.28. халықын жаудан қорғаушы жырау. 17. 15. Әдебиеттер: 1. 27. Абай ауданының Жүрек Жота төбесінің басында екендігінен хабар беру. 10.Ақтамбердінің жай жырау емес. 31. 9. әрі “Тауарих хамса” бойынша Ақтамберді Сарыұлының атақты Қаракерей Қабанбаймен бірге Найманның бір көсемі. .

7. б)дәріптеу. түбі сайда”. жігер беру. Әдебиеттер: 1. баға беруі. 4. 4.Тәтіқара жайында таралған әр түрлі аңыздарға шолу. 3. 25. Әдістемелік нұсқау: Ақын есімінің әсіресе 1756 жылы қазақ жеріне басқыншылықпен кірген Цин үкметіне қарсы күрестеерекше танылуы. 19. 10. 3.Аблайдың жауынгершілікке аттанғанда жанынын тастамайтын сенімді серігі. 21. шығармаларының жиналып зерттелуін студенттер . 9. 12. 32. 11. шығармашылығының зерттелуі. 2. 6.Ақындығымен қоса ер жүректілігі. басқыншыларға қарсы халықты ұрысқа шақырушы жауынгер ақын. 17. ә)Ер Жабай – «Найзасының ұшына жау мінгізген». 31.Ұлы Шоқанның Тәтіқара жырларына назар аударуы. 2. ең алдыңғы қатарлы жыршысы. 24.Оның өз заманының ең көрнекті.Тәтіқараның азаттық үшін күрес ұраншысы. 10.28. 33. 34.35. бірбет. а )Жәнібек – «болат найза».Абылай заманындағы әр батырға сипаттама. 5.Сабақ жоспары: 1. Өлеңнің шығу тарихына назар аудар. намыс қайрау мақсатында туғандығы. “жортуыл кернейшісі” екендігі. ең қуатты. яғни ақыны болғандығы. 6.27. Шығармашылығына талдау: “Қамыстың басы майда. 29. Тәжірибелік сабақ: Үмбетей жыраудың өмірі. Абылай сарбаздарына қауып төнгенде. 13. 22. оның сарбазшысына дем берушісі болғандығы. 36. Шыққан тегі: Уақ ішіндегі Қалмақ болғандығы туралы әңгімелеу. асыра ұлғайта мақтау. қайсар болғандығы. Сабақтың мақсаты: Үмбетей жыраудың шығармаларын.

27. абыз іспеттес болуы. 30. өлең жолдарының көбіне үш буыннан тұруы. 10. 34.халықтың сөз өнерін ерекше меңгеруі. Әдебиеттер: 1. 32.қандай дәрежеде меңгергендігін тексеріп бағалау. 22. 7. шығармашылығы. Қаһармандық жырларды. 35. 3. Сабақ жоспары: . 31.Абылайды да ерекше дәріптеуі.Үмбетей жырларының аса көркем келуі. 26. 6. Тәжірибелік сабақ: Бұқар жыраудың өмірі. 9. 29. Бұқардың қатынына байланысты айтқан жыры сақталған. 13. Сабақтың мақсаты: Бұқар жыраудың шығармаларын. 6. сөз өнеріне еліктеп өсуі. 4.Үмбетей жырларының басты ерекшелігі философиялық-дидактикалық мәнінде екендігі. 5. халқының бай музыкасын да жетік білуі. 2.Жыраудың Бұқармен дос-жаран болуы. 2. халық әдебиетінің әсері. Әсіресе. Әкесі Тілеудің шежіре. 24.Үмбетейдің Абылай заманындағы ел қорғаған халық батырлары туралы мадақ толғауларды шығарушылардың басы болғандығы. 33.жасынан ән-жыр. құрметтеуі. 4. шығармаларының жиналып зерттелуін студенттер қандай дәрежеде меңгергендігін тексеріп бағалау. 5. 19. Әдістемелік нұсқау: Үмбетейдің жырлаулық атын ерекше елге танытқан атақты батырлар туралы толғаған жырлары жайында. 11. 21. ХVIII ғасырдың 70 жылдарында шығарған Бөгенбай атына байланысты толғаулары жырау есімін әдебиетімізге мәңгі қалдырғаны туралы сөз қозғалуы. қобызы болуы.Үмбетейдің 1706-1778 жылдар шамасында өмір сүруі туралы болжамдар. 3. ғалымдар жазғандай. 28.Үмбетейге әкесінің әсері. Сабақ жоспары: 1. 25. 36. шешендік сөздерді. 17. 11.. 12.

19. “көмекей әулие атануы”.Потаниннің Бұқардың біраз өлендерін жинастыруы.Бұқар шығармашылығын жинастырған атақты Мәшһүр Жүсіп жайында сөз қозғау. 4. оның ішінде Төртуыл. оған қарсы болуы. бойына сіңіре отырып. аумалы-төкпелі заманда ел бірлігін жырлап. өзінен кейінгі басталар жаңа поэзиясының да кейбір белгілерінің негізін салуы. даналық. 21. 17. Бұқар поэзиясының көтерген тақырып жағынаң әр алуандығы. 33. 3. “Тауарих хамсада”. 32. Қоржас екендігі. 12.Мұхаметханов пен М. тіпті “Еуропалық лирикаға” жақындау өлең жолдарымен қазақ әдебиетінің алтын қорынан алатын орны. 24. 4. 9. ақындық интуиция. 30. 12. 1668-1781 жылдары өмір сүрген деген болжам. қабырғалы биі болуы. поэтикалық тілімен. Аполатонның ақылы керек” деген сөзі.Бұқардың 18ғасырдағы қазақ әдебиетінің ең көрнекті өкілі болғандығы. Қ. Бұқар поэзиясының философиялық тереңдігі. Әдебиеттер: 1. Бұқардың ел бірлігі.“Бұқар қара сөз білмейді. 11. “Таң” журналында кейбір өлеңдерінің шығуы. 29. Қоғамдық мәселелерге атсалысуы.б зерттеулері жайынан мәлімет. Халық поэзиясының тұнығын жинап. даналық ақылойы. . 31.Бұқардың Тәуке ханға. тарихи оқиғалар.Шоқанның Бұқардың Абылай туралы екі өлеңін орысшалап хатқа түсіруі. Оның жырау шығармашылығына әсері. шығармашылығы.Жұмалиев. 5. 6. 25. 2. халқы алдында үлкен қызмет атқаруы. 27. т. Аюбтың сабыры.Мұқанов. Оның Бұқар туралы “Бұл кісінің сөзін түгел жазамын дегенге: Нұхтың өмірі. 13. афористік мәні.35. Әдістемелік нұсқау: Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің еңбегі. патшаның отарлау істерін ерте түсінуі. шығармаларының жиналып зерттелуін студенттер қандай дәрежеде меңгергендігін тексеріп бағалау.Бұқар шығармашылығының зерттелінуі.1. Абылай ханға қызмет көрсетуі. 36. 6. 3.Бұқар өмір сүрген мерзім тынысы. 22.28.Ата тегі Арғын. Сабақтың мақсаты: Көтеш ақынның шығармаларын. Тәжірибелік сабақ: Көтеш ақынның өмірі. 2. Г. татулығын жырлай отырып. 26. 15. 5. 10. 34. Қ. С. Абылайдың алдында беделді. тек жырлай береді” екен деген аңыздар.Мағауин.

Әдістемелік нұсқау:Мәшһүр Жүсіптің Көтеш шығармаларының жинақталуында атқарған істері (Мәшһүр Жүсіп туралы әңгімелей кету.Ол туралы халық арасындағы аңыз (“Абылай. 13. Сабақтың мақсаты: Шал ақынның шығармаларын. Көтеш шығармашылығы туралы профессор Ысмайыловтың пікірі. 31. оның ішінде Сүйіндіктен тарайтыны. өзінің де кедей болғандығы жөніндегі деректер. шығармаларының жиналып зерттелуін студенттер қандай дәрежеде меңгергендігін тексеріп бағалау. 4. “Көтеш-кез келген нәрсені өлеңге айналдыра алатын ақын және күй талғамайтын жүйрік” – деді Әдебиеттер: 1. 21. 2. әрі таза қазақ түсінігіндегі ақын. 19. 13. 6. 11. . 22.Сондай-ақ бізге жеткен өлендері туралы әңгіме-аңыздар.28. 8. 36. 12.Көтештің өзі шыққан тегінең де кедей. 4.Көтештің Арғын. 5. Тәжірибелік сабақ: Шал ақын өмірі.Бала кезінен ақын ретінде елге атының кең жайылуы.Көтештің суырып-салма ақын екендігі. 5.Көтеш шығармаларының жинақталуы. 29. бағасы. 25. 9.әсіресе Абылай хан алдында көзге түсуі. 10.Шығармашылығын талдау. 2.Сабақ жоспары: 1. 7. шығармашылығы.17. 24. 3. ХVIII ғасырдағы қазақ әдебиетіндегі алатын орыны. күшті ақын екендігі. 33.) Көтештің қолмақол өлеңдер шығаратын жүйрік ақын. 27. 32. 6. Ботақанды сен өлтірдің” деген өлеңге қараңыз). өмірінің соңғы кезеңі туралы деректер. 26. Өлім. 3.

4.17.Давыдовқа берген жарлығыда Құлекеңнің беделді батыр екендігін. 5. 22. қуатты ақын болғандығы”. 34. 19. Орынбор губернаторының А. 12.Ақын шыққан орта: Анасының Үйсін Төле бидің қызы екендігі.Сабақ жоспары: 1. 32. 21.28. 6. 24.Орыс үкіметімен достық қарым-қатынасы. Сондай-ақ. 26. төкпен ақын. Құлекеңнің ұрпақтары қазір де Солтүстік Қазақстанда. 2. өлеңдеріндегі ақылнақыл. 6. 3. Шалдың 15 жастан “ақын” ретінде аты шығуы. Шал шығармашылығында өзіндік мәні көрінген лирикалық поэзисының да кезігуі. “Шалдың – өз дәуірінің даналығын бойына сіңірген кең тынысты. 2. Ғалымдар болжауы бойынша оның 1748-1819 жылдары өмір сүргендігі туралы деректер. бағалауы бойынша “Қазақ халқын құраған рулар жайлы тамаша эпос жасаған адам”.Тәжірибелік сабақ:Жыраулық поэзияның даму жолдары. оған жақсы қарым-қатынас жасау керектігін ескертілуі. Шалдың ұрпақтарының бірі белгілі ақын Нұржан Наушабаев екендігі. . Әдістемелік нұсқау: Шалдың қақтығыс өлендері (айтыс үлгісі). 31. “Шал мен қыз”. 11. “Шал мен кемпір” тоқтал. Шалдың Шоқан Уалихановтың айтуы. 30. 4. бағалау. 13. “Жігіт пен Шал”. 14 . 10. 25. Әдебиеттер: 1. 9. 7.35. үлгі айтудың басымдылығы. оның жақсылықты ту етіп көтеруі. 5. Шал импровизатор. 3. 27. 29. Сергеев ауданында тұратындығы. дамыған ұлт әдебиетінің ғажап көркемдік құбылысы екендігін студенттер қандай дәрежеде меңгергендігін тексеріп. Сабақтың мақсаты:Жыраулық поэзияның ғасырлар бойы қалыптасып. жамандықты жерлеуі.

Әуезов. Қ. Ысмайлов. М. мораль тақырыптар екендігі. Радлов (“Образцы народной литературы северных тюркских племен”) “Тауарих хамса” кітабының авторы Құрманғали Хамитұлы. 13.Жыраулар шығармашылығын сөз еткенде олардың көптеген толғауларының бізге жетпегені. 24. 17.28. жеке адамдарға арналған өткір эпиграммаларының әдебиетіміздегі орнына тоқталу.толғаулардың мәні не деген мәселелерді туденттер қандай дәрежеде меңгергендігін тексеріп.б туралы да хабардар ету.Мағауин. 5.Өмір. 27. 15.Жыраулармен қоса ХVIII ғасырдағы ақындар поэзиясы туралы да сөз қозғау. бағалау. В. 6. аша түсуді керек ететін тұстары бар екендігін түсіндіру. 2. этика.32. Б. 5.22. 29.Жырау толғауларын бізге жеткізуші ақындар туралы да сөз қозғау. 10. 4. 2. Тәжірибелік сабақ: Ақын және жырау. жыршылардан ерекшелігі неде. т. анықтауды керек ететінін әңгімелеу. М. Сабақтың мақсаты:Жыраулардың ақын. 3.Жұмалив. Әдебиеттер: 1. 9. дүние туралы философиялық-дидактикалық үлгідегі туындылары. Мысалы: Шоқанның айтқандарынан бастап. 6. Әдістемелік нұсқау: Олардың туындыларын зерттеуші ғалымдар жайында әңгімелеу. 31. 26. 30. Ә. жеткендерінің өзі де текстологиялық жағынан әлі де дәлелдей түсуді. . 3.35.Марғұлан. 12. 36. 11. 25. Е. Кенжебаев.Поэзияның көрнекті өкілдері Шал мен Көтеш ақын жырларының негізгі сарыны-дін. 4.Жыраулар шығармашылығы әлі де зерттеуді.Сабақ жоспары: 1. 34.

2.Жырау деген кім. дана кеудесінен сөз боранын боратып. 12. 4.Жыраулардың ақындардан өзіндік ерекшелігін түсіндіру. 31. 6. 9. 19. 2.Дербес әдебиетіміздің алдыңғы лебі-бүкіл түркі халқына аты ерекше тараған дала .» сөз .Сабақ жоспары: 1. 34. 24. 15. 5. ірі эпик. 22. «абызы. ірі қоғам қайраткерлері. 26. жыраулықтың биік шыңы екеніне тоқталу. 27. әрі нәзік лирик Қазтуғанның өте шебер жырлары дала поэзиясының. даналық афоризімдер мен терең ойлы ақыл-нақыл. ғажайып шешендікке құрылған философиялық-дидиактикалық толғаулар. 32. 3.» өз заманының терең ойшылы Асан Қайғы. қабырғалы би болғандықтары жайында сыр шерту. олардың керегінде халық үшін қолына найзасын алуы. 3. 25. 4. . 10. 30.35. 13. импровизацияның “ат басындай алтыны” мәңгіге жылтырап жатқан ұлы мұра-жыраулардың негізгі белгілер екеніне тоқталу. Садақ оғынан да ұшқыр жырау сөздерінең небір хандар мен дұшпандарын тұқыртуы.Жорық жыршысы. жыраулық өнер туралы түсінік беру. 33. 11. 29.28. Әдістемелік нұсқау:Толғап-толғап сөйлеу. мақалмәтелге құрылған сұлу да айшықты жыр жолдары. «әулиесі. Әдебиеттер: 1. 17.

3..... Эссе-тұрақталған.. /толғау эссе жазу/ Өздік жұмысының мақсаты: Студенттерді шығарма. іргесінің нығаюына қосқан үлестеріне тоқталу. «Жырау және тарих» ғылыми сипатттағы мақала әзірлеу. саяси қызметтердің әдебиет тарихынан алатын орындарын сөз ету. Әдістемелік нұсқау: 1..«Халқымыздың ұлы ұландары» жыраулар шығармашылығында. көне соқпақтардан бөлек.тың болжамдар мен түйіндеулерге құрылатын философияның.әдеби сынның.осы эссе деген термин сөзге сүйене отырып шығарма-эссе жазу керек.Жыраулардың тарихтан алатын орны қандай 2.әрі дағдыдан... .. тарихи көнерген мағынасы түсініксіз сөздер... 2.../текстологиялық талдау/ Өздік жұмысының мақсаты:Өздік жұмыстарында түсіндірмелі сөздіктерді..СОБӨЖ.... Ақре тау 4... Жауабы жамшыдай 3... көркем әдебиеттің жанры. СОБӨЖ.. Әдістемелік нұсқау: Студент кез келген бір жырауға өз атынан . ……………………..Жыраулардың қазақ хандығының дамып.Қоғамдық. әдеттен. 4...СОБӨЖ..публицистиканың. фразеологиялық сөздіктерді пайдаландыру барысында қазақ тіл білімінен алған білімдерін тереңдете түсу..Жыраулар толғауларындағы архайзм. . …………………….эссе жазуға баулу. эстетиканың. Өз малын кізнеген Түсіндірмесі 1...СТУДЕНТТЕРДІҢ ОҚЫТУШЫНЫҢ БАСШЫЛЫҒЫМЕН ОРЫНДАЙТЫН ЖҰМЫС ШЕҢБЕРІНДЕГІ ТАПСЫРМАЛАР. Пұсырман баласы 2. қалыптасқан тұжырымдарға жаңа қырынан қарап.«. 3. Өздік жұмысының мақсаты:Студенттерді мақала жазуға баулу. Мұсылманның баласы 2. 3.. 1..өзінше толғап.. Үлгі: Түсініксіз сөздер 1..

2. Алматы: Ғылым. Сен –Алтынсың . Мысалы: Асанның «Ай. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. СОБӨЖ. 5.Құралұлы. « Жыраулар поэзиясында кездесетін троптың түрлерін теру. Үлгі: Мысалы: Арабы торым өзіңсің. Әдістемелік нұсқау: Ақын.Жыраулар поэзиясында кездесетін метонимия мен синекдоханы тауып салыстыру.1968. Құрастырған А. Бұлардың бәрі .т. Бас редакторы.1-10том. романтикалық образдарға тән нышан – элементтер көптеп кездеседі.Жыраулар поэзиясында кездесетін теңеулердің жасалу жолдарына көңіл аударыңыз. 4 . 3. \картотека\ Өздік жұмысының мақсаты: Студенттер өздерінің әдебиет теориясынан алған білімдерін шыңдай түсу үшін қажет. Алдаспаным өзіңсің.. Алматы: Ғылым. трагедиялық. Қ.. Жыраулар поэзиясында кездесетін образдарға тән нышан – элементтерге. жыраулардың бейнелеу әдістерінде юморлық.Жұмалиев айтқан бес түрлі жолмен жасалатын метафора түрлерін жыраулар поэзиясынан табу.1997. Әдістемелік нұсқау: 1. А..с. А. Абай тілі сөздігі.метафора.Ысқақов. хан.. .Қазақ дәстүрлі мәдениетінің энциклопедиялық сөздігі. 2. сатиралық.Әдістемелік нұсқау: 1.. 3.. Сен –Сұңқарсың . Бұқардың «Атаңды білмес құл едің» деп басталатын шумақтарында сатиралық образ детальдары елес береді соған көңіл аударыңыз.геройлық. \картотека\ Өздік жұмысының мақсаты:Студенттер өздерінің әдебиет теориясынан алған білімдерін шыңдай түсу үшін қажет.с. Сен –Сұлтансың ..1974-1986. мен айтпасам білмейсің». СОБӨЖ.

Бәрі тұйғын табылмас». » т.. СОБӨЖ.с. Жайық бол. \хат үлгісіндегі толғау-эссе\ Өздік жұмысының мақсаты: Студенттердің тіл байлығын дамыта түсу.» Адам күні адаммен – достық.Жыраулар поэзиясын батырлар жырымен салыстыр.. Адамның адамдығы мінген тағы. Әдістемелік нұсқау: 1. Есті көрсең кем деме. кеңессіз сөз бастама.с Ескерту: Аманат хатта – жыраулардың өз толғауларынан мысалдар көп алынулары керек.Ақтамберді мен Шалкиіз жыраулардың шығармаларын ақындар поэзиясымен салыстыру. жас ұрпақ./б/а Аш күзендей /бүгілтіп.СОБӨЖ. Өздік жұмысының мақсаты:Жыраулар поэзиясының ақын поэзиясынан айырмашылығын.Ақтамберді жырау.6.Жыраулар поэзиясымен батырлар жырының арсындағы үндестікке назар аудар. “Күлдір де күлдір / кісінетіп / /9/а Күреңді /мінер ме/ екенбіз. достарыңмен санаспа». шыққан тауы атақ – даңқы емес. 2. өзіне тән ерекшелігін дәлелдету. Мысалы./7/а Жолбарыстай /шұбарды /7/в Таңдап /мінер ме/ екенбіз? /8/б . «Уа. ешкіменнен ұрыспа.СОБӨЖ./9/б Күдеріден /бау тағып /7/ а Ақ кіреуке /киер ме екенбіз? /10/б Ор қояндай /жүгінтіп. халқына қызмет етуінде болмақ. Сондықтан «Ғылымым жұрттан асты деп. Сондықтан да «Еділ бол да. Жыраулар атынан болашақ ұрпаққа хат-аманат жазу. бейбітшілік жер жүзіне ең керекті дүниелер. ең алдымен адамгершілігі.. Үлгі: 1.\әдеби талдау\.Жыраулар поэзиясы және батырлар жыры/реферат13-15 бет/ Өздік жұмысының мақсаты: Ауыз әдебиетімен хандық дәуір әдебиетінің арасындағы байланысқа студент назарын аудару. «Артық үшін айтысып. Әдістемелік нұсқау:Асанның хаты. 8.... 7.

арнау өлеңдері бар. өзіне тән ерекшеліктерін дәлелде.Біржан сал Баласы Қожағұлдың Біржан салмын.СОБӨЖ.Ұйқас түрлері. 10.\ Өздік жұмысының мақсаты: Студенттерді өз бетімен ізденуге жол ашу. а/11 Әдістемелік нұсқау: 1. қандай жағдайда.тармақтарында жүйе көбіне сақталмайды соған көңіл аударыңыз. б/12/ Өзім сұңқар. «Бекболат биге».Жыраудың адам психологиясы . 3. неге шығарғанына тоқталу.шығарма-эссе\ Өздік жұмысының мақсаты: Студенттерді жазу жұмыстарына төселдіру.Үмбетейдің жеке адамдарға арнау жырларына қарап отырып жазу \. Мысалы Үмбетейдің «Жауқашарға». 2. СОБӨЖ. Әдістемелік нұсқау: 1. әдебиеттегі орнына тоқтал. оның шығармашылық ерекшеліктеріне назар аудар.мінезін ашып көрсетудегі шеберлігіне назар аудару керек. «Бәкеге». ғылыми материалдармен жұмыс жасауға баулу. «Жырау»деген кім. 3.Жыраулар поэзиясының ақын поэзиясынан айырмашылығы. рифманың өзіндік ерекшелігін сарала. «Жыраулар сөзі тарих шежіресі».Жыраулар поэзиясының тарихтағы орны. 9. «Ақтамберді». «Бұқарға». Әдістемелік нұсқау: 1. а/11/ Адамға зияным жоқ жүрген жанмын.Міне осы арнау өлеңдерін қашан. \реферат. 2.Шумақ пен буын саны жырауларда өзгеріп отырады.т. .с. «Қабанбайға».Басқа жырауларда арнау өлеңдер бар ма екен? Бар болса солармен салыстыру. өзім сал кімге зармын. а/11/ Қасыңа мені сендер неге алмайсың.әр түрлі болып келеді.с. 2.

6. Әдістемелік нұсқау: 1.Абылай ханның халық тарихынан алатын орны. Ақ кіреуке киер ме екенбіз. /реферат/ Өздік жұмысының мақсаты:Дәріс. 2. 12. СОБӨЖ. СОБӨЖ. 3. ғылыми жұмысқа жетелеу.Абылай ханның сол заманның жырауы Бұқар шығармашылығына әсері.\ Өздік жұмысының мақсаты: Теориядан алған білімдерін шыңдай түсу. . Бұқар толғауларындағы Абылай мен тарихи Абылай (тарих және көркемдік шындық).Тапқан қайталаулардың ең алғашқы негізі қай жыраудікі дер едің? 4. Күмбір.Сол заман үшін Бұқар шығармашылығының маңызы.«Жыраулар поэзиясын салыстыру»/картотека.семинар сабақтардың ғылыми мәнін арттыру. Үлгі: Ақтамберді. 2. Әдістемелік нұсқау: 1. 64 бет.Бұқар шығармашылығының мәні – ел бірлігі. студенттердің қабілетін дамытып. 5.Бұқар ел бірлігінің жыршысы екендігі. халықты Абылайдың саясатын қолдауға шақыруы. Күреңді мінер күн қайда?” (61. Доспамбет.11.Өзіңше қалай ойлайсың. жырауларда қайталау неге кезігеді? 3.бет.Жыраулар тоғауларына зер сала отырып.Абылай портреті Бұқар шығармаларында қалай ашылғандығына назар аудар. Күреңді мінер ме екенбіз ». «Күдір де. күмбір кісінетіп.Ойыңды нақты мысалдар мен дәлелде.қайталанып келетін өлең жолдарын табу. 4. «Бес ғасыр жырлайды I том) Күдеріден бау тағып. достықты үндеуі. «Күдеріден бау тағып Кіреуке киер ме екенбіз?»33 б. күдір кісінетіп.

Көтеш.өнеге өсиеттің молдығына назар аудару. Қазтуған жыраулардың шығармаларындағы архаизмдер. 4.Жыраулар шығармашылығы – өз заманының тарихи шежіресі екендігіне тоқтал. Әдістемелік нұсқау: 1. көркемдік әлемі. 14. маңызы не екеніне тоқталу.СОБӨЖ.Жыраулар шығармашылығына тән ақыл –нақыл.Ақындар толғауларының ерекшелігіне. 3. «Жыраулар мұрасы және қазақ халқының елдік тарихы» /реферат 13-15 бет көлемінде/ Өздік жұмысының мақсаты: Ғылыми материалдармен жұмыс жасауға төселдіру. бағасы. Өздік жұмысының мақсаты: Шығарманы әдеби талдауға баулу. \картотека\ Өздік жұмысының мақсаты:Жыраулар поэзиясындағы кездесетін көнерген сөздердің мағынасын ажырата білу. Шал. СОБӨЖ.Шалкиіз. замандастарының ойлары. «ашалай шалың ақталап»деген тіркестер кездессе. тіркестердің кездесуі. /талдау/. Әдістемелік нұсқау: 1.Шешендік оралымдар. 15. СОБӨЖ.пәлсапалық толғаныстарды қай ақын қалай қолданған салыстырып талда. Ерте кездерде өмір көріністерін бейнелеуге қызмет еткен. 2. Мысалы: Шалкиіздегі «әбсінде ғалым жиылып».13.Сондай-ақ. Тәтіқара ақындардың шығармаларын.б. Доспамбетте»кірмембес ауыр қол». Әдістемелік нұсқау: 15-18ғасырлардағы ақын жыраулар тілінде ерекше көзге түсетін сала – архаизмдер. айтқандарынан үзінділер келтір.олар туралы ғалымдар пікірі.Жыраулар мұрасының қазақ халқының елдік тарихындағы ролі. .ал бұл күндері көне сөз «архаизм» қатарына жататын сөздер. Доспамбет. «сақсырым толды қаныма» т. 3.

тарихи шындыққа қоғамдық өмірдегі нақтылы құбылыстарға. әдетсалтының әр түрлі кейіпкерлер арқылы ашылуына назар аудар. заман-ай (2 томдық) А. Ібір–Сібір жұрты» бөлімдері.1972 3. Бес ғасыр жырлайды А. Қазанғап Байболұлы. Ай. А.. Тарихи романдарды оқу. заман-ай. 1991 ж. СӨЖ.. Өздік жұмысының мақсаты: Студенттердің –тарихи тақырыпқа арналған шығармадағы көркемдік көрініске. Қазақ энциклопедиясы. тек қазақ қана емес. 1 том. Әдістемелік нұсқау: 1. 2. А. Өздік жұмысының мақсаты: Мәнерлеп оқуға үйрету. Өлең жаттау – Орфоэфиялық нормаға сай мәнерлеп. Жазушы. 2005 6. оқиға желісінің ХVІ ғасыр аяғы мен ХVІІ ғасырдың бас кезіндегі Қазақ ордасы мен Ресей арасындағы қарым-қатынасқа құрылуы. Жинақ-А. Алқаласа әлеумет. 1991ж. I. 1984ж. II.. тыныс-тіршілігі. \ауызша\ Әдістемелік нұсқау: Диалогияда осыдан бес ғасыр бұрынғы тарихи оқиғалардың қамтылуы. «2000 жылдық дала жыры». 5. ..СТУДЕНТТЕРДІҢ ӨЗ БЕТІМЕН ОРЫНДАЙТЫН ЖҰМЫСЫ ШЕҢБЕРІНДЕГІ ТАПСЫРМАЛАР.өзге ұлттардың саясаты. Диалогияның диапозон кеңдігі. Жалын. Мұхтар Мағауиннің «Аласапыран» романының «Қазақ даласы. болған уақиғаларға сол заманда өмір сүрген тұлғалардың арқау болатындығына назарыларын аудару... Ақберен. 1. 2000ж. нақышына келтіріп жатқа айту талап етіледі. 4. Еңсегей бойлы ер Есім.

Жайық бол. Қол қусырып барған соң. Еділ бол да. Бидайықтың көл жайқаған жалғызы. Асан қайғының «Еділ бол да.СӨЖ. Ердің құны болса да. . Бұдырайған екі шекелі.СӨЖ. Тәуір көрер кісіңмен Жалған айтып суыспа. Мұздай үлкен көбелі. Сенікі жөн болса да Атың шықпас дұрысқа. Мінезі жаман адамға Енді қайтіп жуыспа. Ұстаса қашағанның ұзын құрығы. Қары ұнымы сұлтандайын жүрісті. Мұнар болған күнді ашқан. Жайық бол» өлеңін жаттау. Мұсылман мен кәуірдің Арасын өтіп бұзып дінді ашқан Сүйінішұлы Қазтуған!!! 3. Желке терің құрысып. Билер отты би соңы. Адырнасы шайы жібек оққа кірісті. Өлетұғын тай үшін. Ешкімменен ұрыспа. Аса кеш те қоя бер. Жаныңды аяп тұрыспа. Қазтуған жыраудың «Мадақ жыры» өлеңін жаттау. Буыршынның бұта шайнар азуы. Сөйлесе қызыл тілдің шешені. Қалайлаған қасты орданың сырығы. Жолдасыңа жау тисе. Бұлұт болған айды ашқан. Би ұлының кенжесі. Көшетұғын сай үшін.2. Ерегесіп ұрыспа. Бұрынғыны қуыспа. Алдыңа келіп қалған соң. Айдаса қойдың көсемі. Ақың болса біреуде Айыбын тап та ала бер.

Арғымақ мінген өкінбес. . Доспамбет жыраудың «Қоғалы көлдер. Найзасына жалау байлаған.. «Қайт!Қайт!» деймін.. Ноғайлының Ер Шобан деген батыры біраз жолдастарымен Қабардыдан Биғазы дегеннің екі жүздей жылқысын айдап қайтыпты-ау… Арттарынан көп кісімен Биғазы қуып келгенде Ер Шобан айтады: Саф арғымақ сайлаған. Арыстандай екі бұтын алшайтып. қом сулар Қоныстар қонған өкінбес. Кілең бұздай кілшейтіп. Шалкиіз жыраудың «Ер Шобан» өлеңі. Онда тұрып Биғазы сөйлейді: Арқыраған ат мінген. СӨЖ. Аққан судай төгілсе. Торы төбел ат мініп. Қабардының Биғазы Жүйрігіне шыдамай. Құрама шапшақ көп қымыз Құйып ішкен өкінбес. Арулар құшқан өкінбес. артынан Түсіп кетсең қайтесің Түбі терең қуысқа!. шет қонған. Жұпарын қардай боратып. қайтпайды. Көбелер киген өкінбес. Жау алдына бет қонған Естерек ұлы Ер Шобан. Оқ қылқандай шаншылса. Бетегелі Сарыарқаның бойында Соғысып өлген өкінбес! 5. Аббар көшіп. 4. Қоғалы көлдер. Екі арыстап жау шапса. Қан жусандай егілсе. Ашу-дұспан. Желіп шықты көк тауға. қом сулар» толғауы. Той тойлаған өкінбес.Әркімменен ұрыспа. СӨЖ. Қайтқанын намыс көргенге ұқсайды.

Алдаспан ауыр қылыш байлаған. Суын түсті жүйрік бар. Арғымақ атың аласы. Ашып айтшы сен маған! Шобан айтады: Жиынымның ішінде Түрлі-түрлі бай да бар. Байрақты жүре алдырған. Сыпайшылық бұ-ды деп Ала білек оқ салған.Жиыныңның ішінде Кімдер бар да кімдер жоқ. Түменді бұзған ер де бар. Ісірібі тоқтастан Артық туған мажардан Батыр Қоян және бар. Суырылып шабар батыр бар.. Күнінде мың кісімен ұрысқан. Ажалға қарсы жүгірген Бұ жиынның ішінде Исалының ұлы Жылым бар. Алып жерге саларға. Жағасына адам қолы тимеген Үйсіннен Бозторғай ұлы Баубек бар. Балаңқылар батпаған Байсасы тудай Мәмбет бар. Жаурынына қанды көбе сыймаған. Ал дегенде аларға. Ойнай тұра күлдірген. . Ақ табан ару торы ат жайлаған. Бастай қуып шалдырған. тырысқан. Алқалаған ауыр қолдар тоқтарға Арыстанбек ұлы Сұлтан бар. Қас игінің баласы. Алдаспан ауыр қылыш суырған. Қой дегенде бір шапқан Құястан жап-жас қана Жұмай бар. Ол тырысқан.

Атқан оғын оздырған. Биғазы қайтып жүре беріпті. Қалжуырдай шаншылған. Қандыауызға сырлап салған жебедей. Бір ойында алпыс ала балта сындырған Айсаның ару ұлы Қолай бар. Мұншама батырға қылар амал-айла болмас деп. Еңкейгенін жазбаған. Мақтауына адам тауып жетпеген Бұ жиынның ішінде Ер Жақсымбет аға бар. Хан ұлы төредей. Жаурының күшіген жүнді оқ шанышқан. Дұшпанның тобын тоздырған.Жауды көрсе бүлдірген. Тобығына тондық ала байлаған. Он екі құрсау жез айыр Қара мылтық жұмсаған Бұ жиынның ішінде Қара найман Жақан бар. Қан жұқпас қайқы қара болат өтпеген. Бәрін айт та бірін айт. Аударылмас қара кемедей. Еңсесін түбекменнен жауыртқан. . Жұрт үшін қарауылға көп тұрған Сексен сегіз аңдыған. «Ер болсаң бопсаға шыда» деген осы да. Би ұлы шорадай. Хандар шыққан төбедей. Қабырғадан бүтін шыққан сүбедей. Тоқал торы ат жайлаған. Қабағын қара сусар бөрік басқан. Дұрысында Шобанның қасында әлгі батырлардың ешқайсысы да жоқ екен.

СӨЖ. Есім. Істетпеске қойған тіліңдей. Қарағай менен қайыңдай. Әуелден бірге жүргенсің.. сені есірткен Есіл де менім кеңесім. Ертеңгі күн болғанда. Ес білгенден. Жолбарыс пенен аюдай. Айналып ақыл табарға Есіктегі ебесін. Есімде менің сүймеуің. Менің ер екенімді көргенсің. Жүруші едім араңда Өзіңнің інің менен ұлыңдай. Есім хан. Садаққа салған бұлыңдай. Қолыңа болдым сүйесін. Мен жоқ болсам. Көруші едім. Сонда ханым не десін.6. Періктігімді сұрасаң. Жиембет жыраудың «Еңсегей бойлы ер Есім» өлеңі. Бекіре менен жайындай. Қолтығыңа болдым демесін. Ит түрткіні көресің. Мен өлсе құнсыз кетер деме сен Кешегі өзіңнің ұрып өлтірген Тілеуберді құлыңдай! Тілеуберді құлың мен емес. Ханымды күнім. Жылқыдағы асау тайыңдай. сізді айымдай. Еңсегей бойлы ер Есім. Өрлігімді сұрасаң. Есім хан. Зорлығымды сұрасаң. Мұның. Жұмыскерің мен едім Сатып алған құлыңдай. Жиембет қайда дегенде Не деп жауап бересің?. Менің ерлігімді сұрасаң . Есім хан. Елің кеңес құрғанда. жөн емес. . Сырым саған түзу-ді. Меніңменен ханым ойнаспа. ханым.

Қатағанның хан Тұрсын. Алыста дәурен сүрермін. Хандар қалаға қылаған. Жер тәңірсіп жатырсың. Қара албасты басқырсың. Ағбытқа. Қатағанның хан Тұрсын» өлеңі. Сіздің естен кеткенмен Біздің естен кеткен жоқ: Қалмақтың Бөрі ханы келгенде. Кім арамды ант ұрсын. СӨЖ. ханым.Дегенімді қылғансың. Марғасқа жыраудың «Ей. Хан емессің. Қаз мойынды ханыша Қалада тұрып жылаған… Тал шарбаққа мал сақтап. Тас қалаға жан сақтап. Сұлтандар суға сылаған. Ат саурысын берермін. қасқырсың. шыдаман! Арқаға қарай көшермін. Алтын тақта жатсаң да Ажалы жеткен пақырсың! Еңсегей бойлы Ер Есім Есігіңде келіп тұр: Алғалы тұр жаныңды. Тасқан екен мына хан! Қайрылып хайыр қылғуға Қылғаның жоқ ұнаған. күннен соң. Ей. Қайратымды білгенсің. Қайратым қанша қайтса да. Шашқалы тұр қаныңды! . Қарамасаң. Соқыр бурыл байталға Сонда бір жайдақ мінгенсің… Қалмақтың Бөрі ханы келгенде. Сенсіз де күнімді көрермін! 7. Қаланың қасы бүлгенде. қарама. ханым. Алашыма ұран десермін. Мұныңа. ханым. Жазықсыз елді еңіретіп. Ат құйрығын кесермін.

8. СӨЖ. Ақтамберді жыраудың «Күлдір-күлдір кісінетіп» толғауы.
Күлдір де күлдір кісінетіп,
Күреңді мінер ме екеміз,
Күдеріден бау тағып,
Ақ кіреуке киер ме екеміз!
Жағасы алтын, жеңі жез,
Шығыршығы торғай көз
Сауыт киер ме екеміз!
Ор қояндай жүгінтіп,
Аш күзендей бүгілтіп,
Жолбарыстай шұбарды
Таңдап мінер ме екеміз!
Сол шұбарға мінген соң,
Қоңыраулы найза қолға алып,
Қоңыр салқын төске алып,
Қол төңкерер ме екеміз.
Жалаулы найза жанға алып,
Жау қашырар ме екеміз!
Тобыршықты әндіген
Толтыра тартар ма екеміз.
Тобылғы түбі құралай,
Бытыратып атар ма екеміз!
Жарлауға біткен жапырақ –
Жамылсақ тоңар ме екеміз.
Жазыққа біткен бүлдірген –
Сұңғысақ тояр ме екеміз!
Тобылғы сапты қамшы алып,
Тұмар мойын ат мініп,
Қоныс та қарар ма екеміз!
Ел жазылып жайлауда
Мұртымыз өрге шаншылып,
Бұрын да сөйлер ме екеміз!

9. СӨЖ. Тәтіқара жыраудың «Қамыстың басы майда, түбі сайда» өлеңі.
Қамыстың басы майда, түбі сайда,
Жәнібек Шақшақұлы –болат найза!
Алдыңнан су, артыңнан жау қысқанда,
Ер жігіттің ерлігі осындайда.
Бөкейді айт сағыр менен дулаттағы,
Деріпсәлі, Маңдайды айт қыпшақтағы!
Өзге батыр қайтса да, бір қайтпайтын
Сары менен Баянды айт уақтағы!
Ағашта, биікті айтсаң, қарағайды айт,
Жігіттік, ерлікті айтсаң, Бөгембайды айт,
Найзасының ұшына жау мінгізген–
Еменәлі Керейде ер Жабайды айт !

10. СӨЖ. Үмбетей жыраудың «Бекболат биге» өлеңін жаттау.
Мен пайғамбардан бастасам,
Әңгімеге кетемін.
Едігеден бастасам,
Ертегіге кетермін.
Келтесінен қайырсам,
Сөз түбіне жетермін.
Енді сізге не дермін:
Бай болмаған бай болса,
Жайламаған сай қоймас.
Би болмаған би болса ,
Айтылмаған сөз қоймас,
Хан болмаған хан болса ,
Қанамаған ел қоймас.
Баласын мақтар бас жаман,
Қатынын мақтар қас жаман.
Алыстағы дұшпаннан,
Аңдып жүрген дос жаман.
Бір бие бітпей бие болмас,
Бір түйе бітпей түйе болмас,
Өз малын кізнеген,
Кісі малын іздеген,
Түбінде өз малына ие болмас!

11. СӨЖ. Бұқар жыраудың «Бірінші тілек тілеңіз» толғауы./11 тілек/
Бірінші тілек тілеңіз,
Бір аллаға жазбасқа.
Екінші тілек тілеңіз,
Ер шұғыл пасық залымның
Тіліне еріп азбасқа.
Үшінші тілек тілеңіз,
Үшкілсіз көйлек кимеске,
Төртінші тілек тілеңіз,
Төрде төсек тартып жатпасқа.
Бесінші тілек тілеңіз,
Бес уақытта бес намаз
Біреуі қаза қалмасқа.
Алтыншы тілек тілеңіз,
Алпыс басты ақ орда,
Ардақтаған аяулың
Күнінде біреуге
Тегіннен-тегін олжа болмасқа.
Жетінші тілек тілеңіз,
Желкілдеген ту келіп,
Жер қайысқан қол келіп,
Сонан сасып тұрмасқа.
Сегізінші тілек тілеңіз,
Сегіз қиыр шар тарап
Жер тұлданып тұрмасқа.
Тоғызыншы тілек тіліңіз,
Төреңіз тақтан таймасқа,
Тоқсандағы қарт бабаң
Топқа жаяу бармасқа.
Оныншы тілек тілеңіз,
Он ай сені көтерген,
Омыртқасы үзілген,
Аязды күнде айналған,
Бұлтты күнде толғанған,
Тар құрсағын кеңіткен,
Тас емшегін жібіткен,
Анаң бір аңырап қалмасқа.
Он бірінші тілек тілеңіз,
Он бармағы қыналы,
Омырауы жұпарлы,
Исі жұпар аңқыған,
Даусы қудай саңқыған,

Райымбек би болса. Құлқыменен сүйдірген. Не қыламын бұл малды жаннан аяп. 12. Ажал деген көзді ашып-жұмғандай-ақ. Жігіттер. Атадан арыстан туып ассаң-дағы.СӨЖ. Шын Сексеннің баласы қара бауыр. Рай құл ма?! 13. Кәрі өлсе соққан дауыл тынғандай-ақ. СӨЖ. Көтеш қалды жұртында жалғыз ауыл. Жас өлсе бәйтерегің сыңғандай-ақ. Намаз оқы алланы ойыңа алсаң. Бір жанымның қамы үшін жүрдім саяқ. Ет дегенде қалмапты тайлы-таяқ. Алладан шыныменен жарлық келсе. Жігіттер. Көтеш ақынның «Күрелгінің бауыры күнде дауыл» өлеңін жаттау. Жұлдыз да жерге түсер аспандағы.Назыменен күйдірген. . Шал ақынның «Өлімнен құтылмассың қашсаңдағы» өлеңін жаттау. Ардақтап жүрген бикешің Жылай да жесір қалмасқа. жас кезінде тәубаға кел. Қырық жыл қашқан ажалдан Қорқыт та өлген. Түбінде сөз сенікі өлмей қалсаң. ғибадат қыл маған нансаң. Өлімнен құтылмассың қашсаң-дағы. Ауырып жатқан күнімде бір қайрылмай. Арғы атамды сұрасаң Сексен жүмле Райымбек Сексеннен туған ұл ма. Күркелінің бауыры күнде дауыл. Райымбекті сен де еш қоя алмайсың. Ауырып жатқан көңілімді бір сұрамай.

Мұхтар Мағауиннің «Аласапыран» романының «Бұлғақ» бөлімі. \ауызша\. Романдағы Ораз Мұхаммед. Хан– Кериен» бөлімдері. ұлттық сана сезімге назар аудару. Мұхтар Мағауиннің «Аласапыран» романының «Орыс елі. 15. Әдістемелік нұсқау: Романның негізгі оқиғаларына. Әдістемелік нұсқау: ХVІ-ХVІІ ғасырдағы Қазақстан. психологиялық иірімдер мен философиялық түйіндерді саралау. СӨЖ. \ауызша\.14.оның бойындағы ұлттық рух. оның «Аласапыран» романындағы көрінісі. СӨЖ. . эпизодтарына. Ораз Мұхаммедтің қандай қасиеттері ұнайды? Қандай қасиеттеріне сын айтар едіңдер? Ораз Мұхаммедтің «Біз қазақпыз» деген сөзінің роман идеясын көрсетудегі орнын саралау.Тарихи және көркем шындық.

Жыраулар мұрасы және қазақ халқының елдік тарихы. 17. Марғасқа жыраудың басты тақырыбы. Шалкиіз поэзиясының ерекшелігі. Үмбетей жыраудың Бөгенбай батырға арналған толғаулары. Шалкиіз есіміне байланысты пікірлер. 21. Шалкиіз жыраудың философиялық ой-толғамдары. 8. 26. 6. 2. Үмбетей жырау Тілеуұлы. 5. 19. Жыраулар поэзиясындағы қайталау құбылысы. 30. Бұқар жырау шығармаларындағы ел бірлігі. 4. Доспамбет жырау толғауларындағы дәуір көрінісі. Сыпыра жыраулардың толғаулары. 35. 22. Марғасқа жырау. 31. Сыпыра жырау. Тәтіқара ақын шығармашылығы 11. 36. Бұқар жыраудың бір толғауына әдеби талдау. Қазтуғанның мадақ жырына әдеби талдау. Ақтамберді жыраудың шығармашылығы. 16. Ақын мен Жыраудың айырмашылығы. 24. 28. 25. 14. Кет-бұға.Курс бойынша емтихан сұрақтары: 1. Шал ақын мұрасы. . Шалкиіз жыраудың Би Темірге арналған толғаулары. 38. 37. Жиембет жыраудың өмірі мен шығармашылығы. Жиембет жыраудың «Еңсегей бойлы Ер Есім» толғауын жатқа айтыңыз. Шал ақын Құлекеұлы. 9. 32. Шал ақын мұрасы 3. 15. Бұқар өмір сүрген кезең және шығармашылығы. 12. Асан қайғының «Еділ бол да Жайық бол» толғауына әдеби талдау. 13. Асан қайғы жыраудың өмірі мен шығармашылығы. Жыраулар мұрасының көркемдік ерекшелігі. 27. 10. Жыраулар мұрасының көркемдік ерекшелігі. 29. 18. Бұқар жыраудың «Тілек» толғауын жатқа айтыңыз. Көтеш ақын мұрасы. Қазтуған жыраудың өмірі мен шығармашылығы. 23. Бұхар жыраудың Абылай ханға арнаған толғаулары. 20. 34. ХҮ-ХҮІІІ ғасырдағы тарихи жағдай. Асан қайғы өмір сүрген дәуір. Үмбетей жыраудың шығармашылығы. 33. Адамның жас ерекшелігін жырлаған жыраулар (мысал келтіріңіз). ХҮ-ХҮІІ ғасырлардағы тарихи жағдай. 7.

44. . көркемдігі. Марғасқа жыраудың бір толғауын жатқа айтыңыз. Үмбетей жыраудың даңқын шығарған жырлары. Шалкиіздің бір толғауын жатқа айтыңыз. 57. Ақтамберді толғауларының әлеуметтік мәні. 46. 40. Доспамбет жырау. 59. 56. Бұқар жырау шығармашылығындағы ел бірлігі. 55. Жиембет қай ханның тұсында өмір сүрді және сол ханға шығарылған толғаулары. 54. Доспамбет жыраудың өмірі мен шығармашылығы. 47. ХҮІІІ ғасырдағы қазақ әдебиетінің өзіндік ерекшелігі. сөз нақыштары. 60. Қазтуған жыраудың «Алаң да алаң. Жыраулар поэзиясының теңеу құбылысына мысал келтіріңіз. 42. 50. Марғасқа жыраудың өмірі мен шығармашылығы. 49. Асан Қайғы туралы ақиқат пен аңыз. 51. 52. Бұқар жырау толғауларындағы Абылай хан бейнесі.39. «Бұқарға». Көтеш ақын толғаулары. ХҮІІІ ғасырдағы қазақ әдебиетінің өзіндік ерекшеліктері. 45. 43. алаң жұрт» толғауына әдеби талдау. Жыраулар поэзиясындағы қайталау құбылысы. 48. 58. Үмбетейдің «Бәкеге». Шалкиіз жыраудың өмірі мен шығармашылығы. Жыраулар поэзиясының көркемдік ерекшелігі. «Жауқашарға» деген арнауларының шығу тарихы. 41. Доспамбет жырау толғауларындағы дәуір көрінісі. Бұқар жырау толғауларындағы Абылай хан бейнесі. 53.

В.Доспамбет.Ашаршылыққа байланысты. 5. А. Д. Д. Д. С. 4.Монғол шапқыншылығы. С. Е.СТУДЕНТТЕРДІҢ ӨЗІН-ӨЗІ ТЕКСЕРУГЕ АРНАЛҒАН ТЕСТ СҰРАҚТАРЫ. асқар тау” толғауы қай жинаққа енген? А.Жорық жыршысы.Бұқар.Шал ақын.Көктем.“Тауарих хамса” кітабында Шыңғыс хан кезіндегі Майқы бидің алтыншы ұрпағы деп келтірілетін жырау. С.Жоңғар шапқыншылығы. Көтеш.Дала.“Қаратаудың басынан көш келеді” әні қандай оқиғаға байланысты шығарылған? А.Асау тұлпар.Қазтуған. Д. В.Көтеш.Алдаспан. Е.Қазтуған. әрі нәзік лирик кім? А. 2. Марғасқа. . Бұқар. В. Е. Асан қайғы. Е. Е. ірі эпик. Ақтамберді. В. С. Д.Асан қайғы. І-нұсқа.Шалкиіз.Абылайдың ұлы бейнесін ұрпаққа жеткізуші жырау. В.Серке. асқар. А.Жазықсыз қудалауға қатысты.Ұлт азаттық көтеріліске байланысты.Марғасқа. С.Шалкиз жыраудың “Асқар. 3. 1.Жиембет.

В. С. Асан қайғы. . Д. С. Үмбетей. В. Бұқар. В. Марғасқа. Шал ақын. Д.өзі жауап беретін жырау. Марғасқа. С. Бұқар. Е.Асан қайғы жыраудың зираты Ыстықкөл маңында деп жазған ғалым. базары жақын байымас. Доспамбет. С. Д.“Бұл заманда не ғаріп”. Доспамбет.Алтын орда әміршісі-Ұлығ Мұхамед тұсында болған. Уәлиханов. Әуезов. Сүйіншәлиев. 10. 7.Шешесі ноғайлының ұлы биі Мұсаның қызы болған жырау. Е. В. Асан қайғы.6. Радлов. Асан қайғы.Бүкіл Дешті қыпшақты аралаған.кейін қазақ ханы Жәнібек маңында болған жырау. А. А. Д. малда береке болмайтұғын. Асан қайғы. Қазтуған. 8. Мағауин.деп кім айтты? А. Е.“Екі басса бір базар. С. Шалкиіз. В. С. А. Шалкиіз. мазары жақын көбеймес” . Доспамбет. Қазтуған. А.Бақша сарайда болған жырау. Үмбетей. 9. екі басса бір мазар.баста береке болмайтұғын. А.деп сұрақ қоя отырып. 11. Е. Жиембет. Тәтіқара. Асан қайғы.Стамбул. Бұқар. Д. В. Ақтамберді. Е.

А.Уәлиханов “Қазақ халқын құраған рулар жайлы тамаша эпос жасаған адам” – деп баға берген ақын. Шалкиіз. Көтеш. Үмбетей. Е. С. Жиембет. В. Марғасқа.әскери ақсүйек отбасында дүниеге келген. В.Цин үкіметіне қарсы күресте ерекше танылған ақын. “Тауарих хамса” кітабында Қаракерей Қабанбаймен бірге Найманның бір көсемі. Е. Ақтамберді. Д. С. 15. А. 12. Шал ақын. Шалкиіз. Жиембет.Арғын ішінде Сүйіндіктен тарайтын ақын. Ақтамберді. Үмбетей. Е. 14.Ш.арғы атасы-Ноғайлыдан шыққан Алау батыр болған жырау. Д. Қазтуған. Е.әскербасы батыры. С. С. Ақтамберді. Көтеш. А. Бұқар. 13. Ақтамберді. 17. Доспанбет. Д. Шал.әрі төгілмелі жырауы болған жырау. Қазтуған. Тәтіқара. Жиембет. С. Д. . Е. Көтеш.Алтын руынан шыққан. В. А. В. Е. 16. Асан қайғы. Қазтуған. Бұқар. В. Шалкиіз.Д. Д.Бөгембай өлімін Абылай ханға естірткен жырау. Марғасқа. А.

Ей. А. А. Е.Мәшһүр Жүсіп Көпеев шығармаларын жинастырған жырау. 20. В. Кім арамды ант . 21. Доспамбет. Ақтамберді.18 ғасырдағы қазақ әдебиетінің ең көрнекті өкілі болған жырау. Уәлиханов. Қ. 22. В. жыраулар мұрасынан да бес түрлі жолмен жасалатын метафора түрлерін түгел кезіктіреміз” –деп қай ғалым өз зерттеу еңбегінде айтқан? А. Бұқар. Қатағанның хан Тұрсын. Жиембет жырау.Қазтуған толғауының авторы. Бұқар жырау. В. Д. Е. В. Мұрың жырау. С.А. А. М. Д. Бұқар жырау. “15-18 ғасырлардағы ақын. Ақтамберді. С. В. С. Х.тұрсын – деп басталатын өлең жолдары қай жыраудікі? А. Ақтамберді. С. Сүйінішәлиев. Бұқар. С. Жұмалиев. Дулат Бабатайұлы. Д. 19. 18. Жиембет. Ш. Доспамбет. Қазтуған. Шалкиіз. С. Мағауин. Е. Әуезов. Бұқар. В. Үмбетей. Марғасқа жырау. Үмбетей жырау. Қазтуған жырау. Д. Мұрат Мөңкеұлы. Доспамбет жырау. Е. Марғасқа. М. . Д. Е. Бұқар. Д.

Марғасқа. А. 26. Қажым Жұмалиев. Қазтуған. Тәтіқара. С. Д. 27. Мұхтар Әуезов.Жауынгер жырау. Мұхтар Мағауин. Д. Мұрын жырау. В. В. 23. Шал. Е. Е.Бұқар жыраумен дос – жаран болған жырау. Жиембет. В. Д.Абылайдың жаугершілікке аттанғанда жанынан тастамайтын сенімді серігі кім еді? А. Бұқар. Қазтуған. С. жорықшы ақын. «Қарға бойлы Қазтуған » атты шағын дастанның авторы. Ақтамберді. 28. Марғасқа жырау. Е. А. жемісі » . С.Белгілі ақын Нұржан Наушабаев қай ақынның ұрпағы? А. С. Д. Жиембет. 25. «Ақын –жырау дегеніміз – көңіліне келгенін айта салатын еркін жүрген бір пенде емес. Үмбетей. Доспамбет жырау. Көтеш. В. Доспамбет. ол да өз заманының айнасы. Ханғали Сүйіншіәлиев. . Марғасқа. Е. Көтеш. Бұқар жырау. Үмбетей. әрі батыр болған кім? А. Ақтамберді жырау. В. Д. Марғасқа. В.деген пікірді айтқан кім? А. Ысқақ Дүйсенбаев. Жиембет. С. Е. 24. Доспамбет.Е.

С. Мұрат. Көтеш. Қазтуған. Шал. Е. Е. Дулат. 29. 30.Профессор Ысмайылов «Ол кез келген нәрсені өлеңге айналдыра алатын ақын және күй талғамайтын жүйрік » . Үмбетей. . Д. А. Ақтамберді. В. Д. Е. Д. Мұрат.деп пікір айтып баға берген ақын.С. С. В. Жиембет. А. Шалкиіз. Шалкиіз. «Жағалбай деген ел болар» . Марғасқа.деген өлең авторы. Бұқар.

Шымкенті. 5. Е.Өз өмірінің басым көпшілігін Ноғай ордасының әміршісі Темір бидің төңірегінде өткізген жырау. «Тауарих хамса» кітабында «ойраттармен күрес дәуірінде қазақ қолынының басында жүрген ерлердің бірі. Д. Үмбетей жырау. С. . 2. Таразды. 1. В. Жиембет. Шалкиіз. Бұқар. Марғасқа. Мұрын жырау. Д. кіші жүздегі үлкен тірегі. 4. Е. А.ІІ-нұсқа. В. Үш Алматыны. Шыңғыстауды.Ата тегі Арғын. С. В. алмасы бар жүректей » деп қай жерді сипаттаған? А. А. 1668 – 1781 жылдары өмір сүрген жырау. Қаржас. В. С. Үмбетей. Марғасқа. А. Үмбетей. Д. Д.Асан қайғы жырау «Сарымсағы сабаудай. Найманның ру басы көсемі. Қазтуған. Жиембет. С. оның ішінде Төртуыл. ел басқарушы биі. С. Е. Д. Асан Қайғы. Жиембет. Ақтамберді.деп қай жырау туралы айтылған? А. Баянауылды. 3. әскер басы. Асан Қайғы. Е. В. әскер басы батыры » . Марғасқа жырау. Қазтуған. бүлдіргені бүйректей. Бұқар жырау. Қазтуған жырау.Еңсегей бойлы Ер Есімнің.

Дулат. В.Е.Мұхтар Әуезов «аңыз әңгіменің тарихтық адамды біржола өзіне ұқсамаған кейіпке түсіріп әкететіні болмайды. В. Үмбетей.15 жасында «ақын» ретінде шыққан ақын. Доспамбет.. В. В. Д.Әрбір аңыз әңгіменің негізінде тарихта болған адамның шын кескінінің түбегейлі ерекшеліктері жүреді» . Д. В. Е.Олардың әдебиеті байлығымен де мазмұндылығымен де ерекше көзге түседі» . Шалкиіз. С. Д. Марабай. 7. Бұқар.Радлов. М. Бұқар. Асан Қайғы. 9. әулетті жырау » деп кімді айтқан? А. 8. С.. Мағауин «Жортуыл жыршы. Д. Шал. Г.Готовицкий. А. Е. Ақтамберді.Алекторов. А. Бұқар. . А.Потанин.Е.1523 ж. Е. С. Қазтуған.Клеменц. Доспамбет. Көтеш. Мұрат. С. Доспамбет.В. Марғасқа.Астрахань түбінде қаза тапқан жырау. Марғасқа. Шалкиіз. Е. Жиембет. Е.деп қай жырау туралы айтқан. В. Жиембет.М. 6. С. Д. 10. Д. А. «Рухани жағынан алғанда қазақтар бойына үлкен қабылет дарыған халықтардың қатарына жатады.деп кім жазды? А.

Үмбетей. 14. С. Е. С. Тәтіқара. В. Абылайдың алдында беделді. тек жырлай береді” деген аңыздар қай жырау туралы айтылған? А.“Ерлер мінер ат үшін”. Д. Бұқар. Доспамбет. Мұрат. Мал бітпесе немене деген өлең жолдары кімдікі? А. “фәни мен бақи”. Бұқар. . 15. Бұқар. Ақтамберді. А. 12. Марғасқа.Уа . Жиембет. Е. Шал. Д. 13. Шалкиіз. С. Е. Мұрат. С. қабырғалы би болған жырау. Қазтуған. А.11. Марғасқа. В. Жиембет. “Ерлер жортар мал үшін”. Тәтіқара. Д. Е. Е.Шығармалары В. Ақтамберді. Көтеш. Шал. Шалкиіз. Абылай ханға қызмет көрсеткен. В. “Көмекей әулие атанған”. “қара сөз білмейді. В. С. 16. Ақтамберді. дағыстандық мұхамед Османовтың кітабында ерте кезде (1883жылы) жарық көрген жырау.Тәуке ханға.“Өрісінде мал өсер”. Радловтың. Шал.қарт Бөгембай өлеңі қай жыраудікі? А. Үмбетей. Д. Көтеш.Жырлаған негізгі тақырыбы – адам өмірі. Бұқар. Д. дін туралы болған ақын. В. өмірінің мәні. А.

А.Готовицкий. 165.В. В. 18.Сүйінішәлиев. 20.Брем.сонымен қатар. Е. В.Брем. Қазтуған. Қ. С. И. Е. С.. Бұқар. 170. М. сондықтан олардың поэзиясы дамудың жоғарғы сатысына жеткен”. .Уәлиханов.Березин.Н.. хан сарайының ақылшы сыншысы. 17.Алекторов.Жұмалиев.Н.Е. А. Д.-деген орыстың қай ғалымы? А. С.И.Е. В. 160. В.Радлов. М.. Доспамбет. Х. В. Г.Әуезов. Д. 21. “Асан Қайғы жайындағы әңгіменің екінші. Е.Радлов.халыққа жат. Д. В. 19.шыншылдығымен бізді таң қалдырады”. 155.деп жазды. А. Д.”-деп басталатын қай ғалымның сөзі? А. Қазтуған. Д.Абат батыр қай жыраудың ұлы А. Үмбетей.Пашино. бөтен саналы түрлері тағы бар. А.Орыстың қай оқымыстысы “Жасандылық пен жылтырақтықтан ада қазақ өлеңдері өзінің жоғары көркемдігімен. С. “Қазақтар нақысты сөйлеуді бар өнердің алды деп біледі. Е. 150.Мағауин. В. М.қарапайымдығымен.Алектров. С.В. Асан Қайғы. Ш.Ол аңыздағы Асан-халық мүддесімен қабысатын Асан емес. П. санашылы болған Асан.Доспамбет жыраудың бізге жеткен мұрасының көлемі неше жол? А.Потанин. Е. А.

сөз құдіреті.Радлов. Г. Е.Шалкиіз толғауларын орысшаға аударған кім? А. таза қазақ поэзиясы –үлкен творчестволық күштің жемісі” . Д. Шалкиіз. С.В. В. Үмбетей. “Өлең. Жиембет. Д. В. С.Османов.Н.Пашино.Березин. Үмбетей.Н. . П.Брем.Радлов. Д. Е. С.Алекторов.Сахара жұлдызы. көмейінен күмбірлеген жыр төгілген классикалық дәрежедегі жырау. “Пәк. Д.Потанин.Е. И. Д.Брем.Н. Е.В. А.деген кім? А. Доспамбет. С. 24. Ақтамберді. Шалкиіз. Д. жыр – қазақтардың жан серігі. Е. А. 26. Асан Қайғы. В. С.Потанин. М.Сикалиев. В. В. Жиембет. 22. М. Марғасқа. Г. П. В. Е. 25. А. Д.Распопов. Асан Қайғы. В.С. .Жыраулар ішінде шығармасы тұңғыш орысшаға аударылған жырау. А.И.Клеменц.Н.И.деп орыстың қай оқымыстысы айтқан? А. Марғасқа. Жай қарапайым адамдардың өзі суырып салып айтуға бейім тұрады”. . И. 23.Готовицкий.Пашино. Е. Ақтамберді. дала данасы. А. А.

30. Е. Е.Жырау сонау көне замандардың өзінде. В. Е. В. Д.27. Мұрын. С. Махмұт Қашғари. Ақтамберді. Қазтуған. В. Шал. Д. Бұқар. Д. 29. Шалкиіз. Жиембет. Үмбетей. ең алдымен. А. Әлкей Марғұлан. Жиембет. С. Мұхтар Әуезов. «Еңсегей бойлы. А. ақын ретінде танылған сияқты –деп түсіндірген қай ғалым? А. Ер Есім » өлеңінің авторы.Шоқан Уәлиханов Абылай туралы екі өлеңін орысшалап хатқа түсірген жырау. Доспамбет. Асан Қайғы. С. Потанин біраз өлендерін жинастырған жырау. Марғасқа. Шоқан Уәлиханов. Асан қайғы. Д. Бұқар. . А. Мұхтар Мағауин. 28. В. С.Г. Қазтуған Е.

А. жыраулардан үйренгендігін айтады ». Шәлгез.1948 жылы шығарылған «Асан Қайғы»-деген ұзақ поэманың авторы кім А.ІІІ-нұсқа. Е.Доспамбет шығармасы қай жылы Мақаш Бекмұхамедовтың Қазан қаласынан шыққан «Жақсы үгіт» жинағына басылды А . М. В. В. Қасым Аманжолов. М. деген профессор. Е. «Жақсы ағаңыз бар болса. Шал.Қабдолов. Сыпыра жыраулар сынды жыраулар шығарып таратса керек. 3. А. 5. В. 1. Жұмағали Сайын. В. . Д. Тәтіқара. С. Е. Мұрын жырау да өздері жырлап берген батырлар жыры алты – жеті атаға дейін жыраудан үйреніп таралғандығын және желілі жырларды ақындардан емес. 4. 2. З. Бұқар. Көтеш. 1902 ж. Көтеш. «Қазақтың белгілі батырлар жырын ең әуелі Жиен. Е. Ілияс Ысқақов Е. С. Д. Мұрат. С. Шал.Мағауин. 1908 ж. Нүрпейіс Байғанин де. Д. М. Д. Әуезов.1900 ж. «Жетесі жаман жігіттер. Д.Қашғари. Шалкиіз. Сәкен Сейфуллин. Жамбыл Жабаев. С. 1907 ж. Исмаилов.Абылай заманындағы әр батырға сипаттама. тоқсандағы шалмен тең» . С. 1905 ж. алдыңдағы сары балмен тең» -деген өлең жолдары қай ақындікі А. В. Тәтіқарта. баға берген ақын а) Жәнібек «болат найза» ә) Ер Жабай «найзасынын ұшына жау мінгізген ».

Батырға. бірі – жең болған. Орынборда. С. В. Марғасқа. Е.Ысмайлов – «Ол ақын ғана емес . Д. 6. Халыққа.Абылайдың қолшоқпар бітімші биі. Ежелден саған ел болған. Бұқар. Д.М.аймағын көздей көрмейсің» -деп кімге айтты А. Биге.Мағауин «Алдаспан» жинағында «Көшпенділердің әскери аристократиясынан шыққан. 8.Е. Д. 7. С. Қызылжарда.Доспамбет шығармалары 1912 жылы Ғабдолла Мұштақтың Ғұмар Қарашев «Шайыр. Халық аңыздарында және көне шежірелердің айтуынша –арғы атасы Ноғайлының қорғаны Алау батыр. Сол кітап қай қалада басылып шыққан А. Жиембет. ол 18ғасырдағы қазақ елінің жоңғарға қарсы күресін дұрыс жырлағанымен. 10. Е. Марғасқа. Асан Қайғы. Қазанда. Шалкиіз.дегенде қай жырау туралы айтып отыр А. В. ішкі . Е. Семейде. Д. Ханға. «Шабылып жатқан халқың бар. Жастарға. Алау батыр17ғасырдың бірінші жартысында жасаған тарихқа белгілі адам». Орта жүздей кісің жоқ» – деген үзінді қай жыраудікі А. С. яки қазақ ақындарының басты жырлары» деген кітабында басылды. Ташкентте. В. Үмбетей.Е. С. Бұқар. Шалкиіз. «Бірі – етек. Ақтамберді. 9. Е. Қазтуған. В.

Асанның сөздері қай ханға қаратыла айтылған? А. Е. Е. Досай. Шалкиіз. Мұса. Жиембет. Абылай хан. Марғасқа..қоғамдық мәселеде үстем тап жыршысы болды» -деген пікірде қай жырау туралы айтқан А. Доспамбет. Темір. Д. Үмбетей. А. Әбілқайыр. В. Ысмайыл.Қай ханның есімі Жиембет жыраудың шығармаларында көп кездеседі? А. 13.Шалкиіз жырау қай биге толғау шығарған? А. хан мен айтпасам білмейсің. С. Қазтуған. Абылай. «Түйе мойнын тұз кесер. Асанқайғы. В. Д. Е. Д. С. Ақтамберді. Е. Бұқар. Доспамбет. Жүсіп. 11. 15. 14. В. С. С.. Сартылдаған сары аяз . Қасым хан. Д. Ақтамберді. Есім хан. Д. В. «Ай. Айтқаныма көнбейсің. Шалкиіз. қом сулар Қоныстар қонған өкінбес – деген өлең жолдары қай жыраудікі? А. Жәңгір хан. Е.Қоғалы көлдер. Бұқар. .». 12. В.жігіт мойнын қыз кесер. Бұқар. В. С. Доспамбет.жылқының мойнын сол кесер» деген өлең жолдарының авторы. Тәуке хан.

В. Е. Марғасқа. Е. Бұқар. Доспамбеттің кейбір туындылары 1883жылы «Ноғай уа құмақ шиғырлары» деген кімнің еңбегінде басылды? А.Беркалыұғылы. Д. Д. Шал. Тәтіқара. Д.Османов. Шал ақын. В.С. С.Абылайдың үлкен ұлы Жанбай қайтыс болғанда. А. С. Д. 19. 18. 16. А. Жәнібек.Би Темірді хажы сапарынан тоқтатқан жырау. Жиембет. Бұқар. Асан Қайғы. Шалкиіз. В. Д. Тәтіқара.Мұштақ. Доспамбет.Жантурин.С. Асан Қайғы. С. С. М. Д. С. Көтеш. В. Е. Жиембет. Е. Марғасқа. «Байлаулы тұрған құр аттай» -деген өлең жолдары кімдікі? А. 20. Доспамбет. А. «Таудан аққан бұлақтай» . қайғыдан бас көтере алмай жатқан Абылайға арнап «Көше тоқыраулы судың бойынан» өлеңін шығарған ақын.Шейхали. 17. Көтеш. «Жарға ойнаған лақтай» . Тәуке. Шалкиіз. В. Бұқар.Сейфуллин «Абылай ханның заманында ханның бірінші жыршысышешен ақылшысы болған» деген пікірді қай жырауға айтқан? А. С. Есім. И.А. Е. . Ғ.

Бірақ оның кейбір ісіне наразылық та білдіреді» – деп қай жырау туралы айтып отыр? А. Көтеш. Шалкиіз. Асан Қайғы. Е. С. ақыл береді. П. С. – деген пікір кімдікі? А. табан аузында кез келген тақырыпқа өлең шығара алатын адам». 24.Н.Е. .И. Д.Х. В. Қазтуған. А. Доспамбет. Еміне кірер күн қайда? А. В. Бұқар. Д. 22. 21. Жиембет. қайырлы болсын сіздерге.Е. Ат салмай өтер күн қайда Еңсесі биік боз орда. Мұрат. жүз болса да бірмен тең» қай ақынның сөзі? А. В.Безверхов. «Ақылы жоқ надандар.Алекторов.. И.Айналайын Ақ Жайық. «Мен салмадым. Шал.Пошино. 25. Абылайдың сыртқы саясатына араласып. М.Радлов. Асан Қаиғы. Д. менен қалған Еділ жұрт » деген өлен жолдары қай жыраудікі. аңғарымпаз да тапқыр. А. Е. Е. Е. Марғасқа. С. Доспамбет. «Қазақтардың түсінігінше ақын дегеніміз – бойына ерекше қабылет дарыған. Үмбетей. іс бітірмес жамандар. В. В. Шалкиіз. Тәтіқара. Бұқар.хандық құрлысты нығайту мақсатын көздейді. Үмбетай. Д. С. В.Готовицкий. Шалкиіз. 23. сен салдың.Сүйінішәлиев «..

Бұқар. Д. Үмбетей. 27.нші. Д. А. «Көксілдер»жинақтарында қай жыраудың мұрасы жарияланды? А. Е. Кенжебаев «Шығармашылықтары тақырыбы мен мазмұны жағынан Асан Қайғының үлгілі шәкірті. Шал. Д. Мұрат. Кітапқа қарттың сөзі жақын деген » тармақтар қай ақындікі. Шәңгерей Бөкеев қамқорлғыме «Шайыр». 4. 28.. Асан Қайғы. Е. Шалкиіз. 26. В. Д. В. 29. Доспамбет В. С.нші. 7.В. С. Көтеш. Марғасқа Е.С..нші. Радловтың 1896 жылы «Образцы народной литературы тюркских племен » атанатын еңбегінің нешінші томында Доспамбет шығармасы басылды? А. Д.В. Бұқар. В. Қазтуған. 1.нші. А. 2. . С. Уәлиханов «. Үмбетей. Е. Қазтуған. өз дәуірінің Асан қайғысы » деп – қай жырауды айтқан? А.Б. 5. 30. ел атынан хан пиғылына қарсы шыққан » – деп қай жырауды айтып отыр. Қазтуған. «Шежірелі қартың болса хатын деген. Марғасқа. С. Доспамбет.хан алдында тайсалмай сөз сөйлеп. Шалкиіз.нші. Е. Тәтіқара. өз пікірін еркін айтып. Марғасқа. Ш.

Атамбері. С. Қазтуған.В. . Д. Доспамбет. Е. Асан қайғы.

Е. А. . С. В. А. В. А. А. В. Е Е. Е. Е. С. Д. С. А. В. А. Е. В. Е. С. С. Е. А. Д. В. Е. В. В. А. А. Е. А. Д. В. А. Е. Д. В. А. Д. В. С. С. Д. А. С. Е. В. Е. В. А. Д. С. С. А.. А. 3 А. Д. Д. В. В. Д. 2 А. Д. А. В. В. Д. С. С. С. Д. А. С. В. Д. С. В. С. В. Д. Е.Жауаптар № 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 1 В. Е. А. В. А.

1991 5.. Шалгез. 1973 ж. Негімов С.1961 10.Мағауиннің 13 томдық шығармалар жинағының 3. 1967 ж. Әр жылдар ойлары.. 36. 30. А.1995 ж. Алқаласа әлеумет..Абылқасымов Б.. А.. Алтын сандық.. 2. 15 – 19 ғасырлардағы қазақ поэзиясының тілі. А.Жинақ-А.Хрестоматия.Абылай хан (Тарихи жырлар)-А.-А.Жанр толгау в каз.1993 9. Сейфуллин С. Жұмалиев Қ. Зар заман. А. Әдебиет тарихы. Қазақ әдебиеті-А.-А. Асан қайғы.Қазақтың 18 – 19 ғасырларындағы әдебиет тарихынан очерктер. 1959 ж.. 1980 ж. 2000 14. “Мектеп” баспасы 2003 ж.Сүйіншәлиев Х.Әуезов М. 19. 1988 ж.М.ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 1. заман – ай (2 томдық) А. 1991ж. Бітібаева Қ. 1957 22.15 – 18 ғасырлар ақын – жыраулар поэзиясындағы педагогикалық ой . А.. 20.)3 кітап.Алдаспан. А. Ақын – жыраулар поэзиясының бейнелілігі... 18 – 19 ғасырлардағы қазақ әдебиеті. Ақынжанов М. 11 томдары 18. А.. 1993 ж.. 29.1991 6. А. Абай энцклопедиясы.Дала даналары.. 1976 ж. А.1971ж. 31. 7. Әуезов М.Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет. «2000 жылдық дала жыры» Қазақ энциклопедиясы.) Оқулық.-А.. 37.. Жалын...1993 3. 32.Оқулық. (ХҮІІІ-ХІХ ғ.. Қазақтың тегі туралы.. А.Жинақ. А. А. Қасымжанов А.-А. Ұлы даланың зиялылары. 33. Кәусәр бұлақ. Бұқар/ 16. 27. 1931 ж. 1988 ж. Қыраубаева А. заман – ай. Өлең сөздің теориясы.М.. устной поэзии. А.Қазанғап Байболұлы Еңсегей бойлы ер Есім А. 1996 ж. 2001 «Қазақстан даму институты» /Қазтуған. 1942 ж.1972 11. Бердібаев Р. 23. Ай. 1991 ж.Әдеби мұра және оны зерттеу. 2005 15.Бес ғасыр жырлайды А. 1991 ж...Ақберен. 1989 ж.Сүйіншәлиев Х.-А.Тілепов «Елім деп еңіреген ерлер жыры» 12. 28.ғ. 1987 ж.. 8.. Әбілқасымов Б. 1961 4. Радлов В. Қалиев С. Ахметов З..Мағауин Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет (ХҮ-ХҮІІІ ғ. 26.. . Мұқанов С.. А. Ғасырлар мұрасы...Ж. А. 10.М. 35. 1 том Жазушы 1984 13.. Әдебиетті тереңдетіп оқыту. Бердібаев Р.ХҮІІІ-ХІХ ғ. 24.. А. 21.. Доспамбет. А. 34. А. 25. А. А. Жыршылық дәстүр. 1993 ж.Мағауин «Аласапыран» романы 17. Қазақтың ескі әдебиет нұсқалары.пікірлер. Өміралиев Қ. Қазақ әдебиеті. 18 – 19 ғасырлардағы қазақ әдеби тілінің жазба нұсқалары.1984 8. 4.

.....105 14........ .......24 6 дәріс Жиембет жыраудың өмірі............................................... шығармашылығы....104 13................. ...97 6......55 11 дәріс Бұқар жыраудың өмірі....Тәжірибелік сабақ 18-ші ғасырдың алғашқы ширегіндегі қазақ жеріндегі тарихи оқиғалар....6 1дәріс 18-ші ғасырдың алғашқы ширегіндегі қазақ жеріндегі тарихи оқиғалар........................ шығармашылығы.....................................69 13дәріс Шал ақын өмірі..............Тәжірибелік сабақ Ақын және жырау........................МАЗМҰНЫ Алғы сөз.............................................. шығармашылығы............Тәжірибелік сабақ Бұқар жыраудың өмірі.............................. 90 Тәжірибелік сабақтардың қысқаша сипаттамасы......43 9 дәріс Тәтіқара ақынның өмірі..... .....................97 5.....................106 15. «Жырау және тарих».......................... шығармашылығы....6 2дәріс Қазтуған жыраудың өмірі........ Тәжірибелік сабақ Ақтамберді жыраудың өмірі.... Тәжірибелік сабақ Доспамбет жыраудың өмірі.33 7дәріс Марғасқа жыраудың өмірі........................................... шығармашылығы.... шығармашылығы............................ Тәжірибелік сабақ Жыраулар поэзиясының даму жолдары............................ Тәжірибелік сабақ Қазтуған жыраудың өмірі............................... шығармашылығы............................ «Халқымыздың ұлы ұландары» жыраулар шығармашылығында........84 15 дәріс Ақын және жырау.............. 107 СОБӨЖ бойынша сабақтарға әдістемелік нұсқау..................Тәжірибелік сабақ Үмбетей жыраудың өмірі..14 4 дәріс Доспамбет жыраудың өмірі................................103 12... Тәжірибелік сабақ Шал ақын өмірі...........................Тәжірибелік сабақ Көтеш ақынның өмірі.....................................108 2 СОБӨЖ...............95 2........................ шығармашылығы...................100 9.............................Тәжірибелік сабақ Марғасқа жыраудың өмірі.. шығармашылығы....63 12 дәріс Көтеш ақынның өмірі........................ шығармашылығы.............. шығармашылығы............... ... шығармашылығы................................................... 49 10 дәріс Үмбетей жыраудың өмірі............. шығармашылығы....................102 11.......... Тәжірибелік сабақ Жиембет жыраудың өмірі................108 .......................................99 8........................................Тәжірибелік сабақ Тәтіқара ақынның өмірі........................108 1 СОБӨЖ..... шығармашылығы.....98 7.........................10 3 дәріс Асан қайғы жыраудың өмірі............95 1......... .......................................96 4.............................................................. шығармашылығы..................................101 10.......Тәжірибелік сабақ Шалкиіз Тіленшіұлының өмірі.................. шығармашылығы....... 20 5 дәріс Шалкиіз Тіленшіұлының өмірі........................................ шығармашылығы............. шығармашылығы...................75 14 дәріс Жыраулар поэзиясының даму жолдары................95 3................... шығармашылығы........................................ шығармашылығы ....... шығармашылығы...........3 Глоссарий ................................................................. шығармашылығы..................................................38 8дәріс Ақтамберді жыраудың өмірі...... шығармашылығы.................... ...........шығармашылығы................. Тәжірибелік сабақ Асан қайғы жыраудың өмірі............. ........4 Дәрістердің қысқаша сипаттамасы...............

....113 14 СОБӨЖ......................................... Үмбетей жыраудың «Бекболат биге» өлеңі........ Қазтуған жыраулардың шығармаларындағы архаизмдер........................124 13 СӨЖ............. 112 12 СОБӨЖ.................................................... Бұқар жыраудың «Бірінші тілек тілеңіз» толғауы...............123 12 СӨЖ......................................111 10 СОБӨЖ.............113 СӨЖ тапсырмалары........ Жыраулар поэзиясын салыстыру........................................................................ Бұқар толғаулары ндағы Абылай мен тарихи Абылай .. Көтеш ақынның «Күрелгінің бауыры күнде дауыл» өлеңі............113 15 СОБӨЖ......................................................... Мұхтар Мағауиннің «Аласапран» романының 2-нші бөлімі................................. Жыраулар поэзиясында кездесетін метафоралар.................................................................... Асан қайғының «Еділ бол да...........................116 5 СӨЖ......................110 9 СОБӨЖ............................................................. Қатағанның хан Тұрсын» өлеңі..................... Доспамбет жыраудың «Қоғалы көлдер............................. Жыраулар поэзиясы және батырлар жыры.......... 122 11 СӨЖ.......110 8 СОБӨЖ.. Жайық бол» өлеңі..................................................147 Әдебиеттер тізімі....114 1 СӨЖ........................... Көтеш.115 4 СӨЖ...........Жыраулар поэзиясында кездесетін образдарға тән нышан– элементтер.. Шал..............................125 15 СӨЖ................................... Үмбетейдің жеке адамдарға арнау жырлары.... 122 10 СӨЖ.................Мағауиннің «Аласапран» романының 1-нші бөлімі......................... Жыраулар атынан болашақ ұрпаққа хат-аманат.148 ... Доспамбет.. Жыраулар толғауларындағы архайзім......................................................................109 6 СОБӨЖ.... қом сулар» толғауы............... Ақтамберді мен Шалкиіз жыраулардың шығармалары....................119 7 СӨЖ.....................................112 13 СОБӨЖ.................3 СОБӨЖ......126 Тест сұрақтары...................... 111 11СОБӨЖ............... түбі сайда» өлеңі..... Қазтуған жыраудың «Мадақ жыры» өлеңі............108 4 СОБӨЖ................124 14 СӨЖ.... 110 7 СОБӨЖ................................................................... 109 5СОБӨЖ.................................................114 2СӨЖ.125 Курс бойынша емтихан сұрақтары........115 3 СӨЖ.......... Шалкиіз жыраудың «Ер Шобан» өлеңі..........................................................Тәтіқара ақындардың шығармалары. Жыраулар сөзі тарих шежіресі.120 8 СӨЖ.............................. Шалкиіз...Жыраулар мұрасы және қазақ халқының елдік тарихы.. Марғасқа жыраудың «Ей.. Ақтамберді жыраудың «Күлдір-күлдір кісінетіп» толғауы... Тәтіқара жыраудың «Қамыстың басы майда.121 9 СӨЖ....................................... Мұхтар Мағауиннің «Аласапран» романының 3-нші бөлімі.................... М........................... тарихи көнерген мағынасы түсініксіз сөздер................ Шал ақынның «Өлімнен құтылмассың қашсаңдағы» өлеңі...........................116 6 СӨЖ..................... Жиембет жыраудың «Еңсегей бойлы ер Есім» өлеңі................128 Тест жауаптары....

Таралымы 1000. Қағазы офсеттік. жіберілді.09.ХАНДЫҚ ДӘУІР ӘДЕБИЕТІ (оқу құралы) Семей қаласы.0. Тапсырма №10 . Басуға 08.0. Қашаған көшесі.08 ж. жіберілді Пішімі 60х84 1/16. Е.08.08 ж. 1. Шартты баспа табағы 27. Есептік баспа табағы 28. телефон: 56 14 47 Теруге 08.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful