Вы находитесь на странице: 1из 90

PORTAL ZA PRAVNIKE I STUDENTE PRAVA U BIH

EKONOMSKA POLITIKA
SKRIPTA

WWW.BH-PRAVNICI.COM INFO@BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
POJAM I PREDMET EKONOMSKE POLITIKE
1. OPE NAZNAKE O EKONOMIJI
U najoptijem znaenju, ekonomija obuhvata ukupnost ekonomskih nauka iji je zajedniki predmet ljudska djelatnost koja koristi ograniena sredstva radi zadovoljavanja potreba. U osnovi te djelatnosti je privreivanje, shvaeno kao sveukupna aktivnost ljudi kojom se osiguravaju dobra neophodna za reprodukciju ljudske vrste i drutvene zajednice. Pojmovno odreenje privreivanja kao svjesne djelatnosti obuhvata njegova 3 bitna elementa: 1. Ljudske potrebe raznovrsne ljudske potrebe predstavljaju preduslov privreivanja; 2. Ogranienost sredstava za njihovo zadovoljavanje radi se o relativnoj ogranienosti ekonomskih dobara u odnosu na ljudske potrebe; 3. Svjesna djelatnost sa namjerom da se smanji ogranienost sredstava. Uloga ekonomije u njenom najirem znaenju jeste da u postojeim uslovima omogui to efikasnije privreivanje.

2. POJAM EKONOMSKE POLITIKE


Izrazom ekonomska politika oznaava se privreivanje u drutvenoj zajednici sa teitem na organiziranje i usmjeravanje tokova reprodukcije u okviru drave. U domenu ekonomske teorije, pojam ekonomska politika se koristi za oznaavanje dvaju pojava: 1. Kao raznovrsna aktivnost drave i drugih nosilaca ekonomsko-politikog odluivanja (tzv. makroekonomski subjekti), ija svrha je stvaranje adekvatnog drutvenog ambijenta za optimalan privredni i ekonomski razvoj; 2. Kao nauna disciplina u okviru sistema ekonomskih nauka koja se bavi iznalaenjem i analiziranjem odnosa i zakonitosti u vezi sa djelovanjem drave i drugih makroekonomskih subjekata u regulisanju ekonomskih odnosa. Pod privrednim razvojem po pravilu se podrazumijeva porast materijalne proizvodnje (mase roba i usluga) i drutvenog proizvoda. Ekonomski razvoj je iri pojam, jer uz materijalno-proizvodnu stranu obuhvata i drutvenu komponentu shvaenu kao ukupnost upravljanja privrednim razvojem.

3. PREDMET EKONOMSKE POLITIKE KAO NAUKE


U osnovi ekonomske politike kao nauke je da u konkretnom ekonomskom sistemu nae optimalan domet i nain djelovanja drave kako bi se ostvario uspjean ekonomski razvoj. 3.1. Opravdanje ekonomske uloge drave je dvostruke prirode: 1. Funkcioniranje drave pretpostavlja i pribavljanje sredstava kojima se osigurava materijalna osnova za brojne zadatke drave u ukupnom drutvenom razvoju; 2. Tokovi drutvene reprodukcije koji su preputeni iskljuivo spontanom djelovanju trinih zakonitosti, u duem periodu pokazuju vee ili manje poremeaje. Osnovna svrha aktivnosti drave u domenu privreivanja odnosi se na dopunjavanje i korigovanje djelovanja trita i ekonomskih zakonitosti. Dometi ekonomskih aktivnosti drave uslovljeni su stepenom efikasnosti trita i trinih zakonitosti u osiguravanju efikasnog ekonomskog razvoja.

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
Dakle, ne dovodei u pitanje prirodu trine privrede i ulogu trita, ipak je neophodna odreena osmiljena uloga drave u stvaranju to pogodnijeg drutvenog okvira za potpunije koritenje radnih, materijalnih i finansijskih potencijala. 3.2. Regulativne i operativne aktivnosti. Ekonomske funkcije drave pretpostavljaju 2 opa vida ovih aktivnosti: regulativne i operativne aktivnosti. Regulativna uloga obuhvata 2 relativno zasebna pravca djelovanja: 1. Organiziranje tokova privreivanja. Ovaj pravac djelovanja sadri opa pravila ponaanja uesnika reprodukcije, definira status i meusobne odnose privrednih subjekata, kao i odnos drutvene (dravne) zajednice i privrednih subjekata. To se svodi na institucionalnu osnovu privreivanja i funkcionalni okvir privreivanja. Pod institucionalnom osnovom se podrazumijevaju osnovni nosioci privreivanja, kao i ukupna struktura makroekonomskog upravljanja tokovima reprodukcije. Funkcionalni okvir privreivanja podrazumijeva osnovni mehanizam povezivanja i usmjeravanja ekonomskih tokova (prvenstveno putem trita, uz korigovanje i dopunu od strane drave). 2. Ekonomsko-politike odluke i mjere od strane dravnih organa i drugih makroekonomskih subjekata kojima se usmjeravaju tokovi reprodukcije. Pomenuta dva pravca su meusobno povezani i funkcionalno uslovljeni. Kako oba pravca djelovanja pretpostavljaju i jedinstvene nosioce, to se moe ustvrditi da ekonomska politika u irem smislu rijei obuhvata i privredni sistem (tj. pravno ustrojstvo privreivanja za relativno dui period) i ekonomsku politiku (sistem mjera i odluka kojima se privredni tokovi u kraem periodu nastoje usmjeriti u eljenom pravcu sa ciljem to efikasnijeg ekonomskog razvoja). Operativna uloga drave u tokovima privreivanja ostvaruje se kroz pojavljivanje drave kao privrednog subjekta, u istoj ravni sa ostalim privrednim subjektima kada su u pitanju uslovi privreivanja i kriteriji efikasnosti (javni sektor privreivanja). Javni sektor se po pravilu vee za one vrste privreivanja koje nisu atraktivne, ili pak prevazilaze ekonomske mogunosti privatne inicijative, a pojavljuju se kao konica efikasnog privrednog razvoja. Prvenstveno su to oblasti privredne infrastrukture (saobraajnice, vodoprivreda, energetika itd). Eksponiranje drave u tom smislu prvenstveno je u funkciji jaeg zamaha robne privrede. 3.3. Dravno (nacionalno) odreenje. Ekonomska politika u prvom redu ipak ima svoje nacionalno, odnosno dravno odreenje. To znai da dometi, intenzitet i oblici ekonomskih zadataka javne vlasti variraju u svakoj dravi ponaosob. Najznaajniji faktori nacionalnog odreenja su: geografski poloaj, prirodni uslovi, klima, gustina naseljenosti, tradicija, svojinski odnosi na zemlji, naini industrijalizacije, te ustavnopravni poredak i politiki sistem. 3.4. Ekonomska struktura. Ekonomsku strukturu dravne zajednice ini ukupnost naina privreivanja i proizvodnih odnosa. Razmatrajui faktore koji odreuju ekonomsku strukturu, ekonomska politika sagledava proizvodne snage drutva, prvenstveno njihov dostignuti razvoj, obim i kvalitet, to u osnovi utie i na formiranje i razvoj proizvodnih odnosa. To znai da ekonomska politika sagledava meusobnu uslovljenost proizvodnih snaga i proizvodnih odnosa, stepen njihove usklaenosti, kao i elemente koji pospjeuju ili onemoguavaju adekvatan ekonomski razvoj. U sferi analize proizvodnih snaga, ekonomska politika prvenstveno razmatra ope i posebne uslove ekonomskog razvoja, dinamiku i strukturu privrede, faktore privrednog razvoja, odnose i uslovljenost pojedinih oblasti i grana privrede, meusobni uticaj pojedinih momenata drutvene reprodukcije, kao i njihov pojedinani uinak na privredni razvoj, itd.

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
U domenu proizvodnih odnosa, ekonomska politika analizira prvenstveno uslovljenost materijalne i drutvene komponente razvoja, povratni uticaj proizvodnih odnosa na razvoj proizvodnih snaga, zatim drutveno usmjeravanje privrednih kretanja, a posebno ulogu drave u organizovanju i usmjeravanju tokova reprodukcije. Za ekonomsku politiku karakteristian je i sistemski pristup, to je rezultat injenice da je privreivanje jedan od podsistema drutva kao izuzetno sloenog sistema. 3.5. Odreenje predmeta ekonomske politike. U definiranju ekonomske politike kao naune discipline postoje razliita miljenja pojedinih autora. Meutim, zajedniki elementi kod svih njih su: - ekonomska politika se odnosi na ekonomiju, odnosno privreivanje u drutvenoj (dravnoj) zajednici; - ekonomska politika za predmet nema pojavne oblike privreivanja niti ekonomske zakonitosti, ve zakonitosti ekonomskih tokova u konkretnoj dravnoj zajednici; - dvostruko odreenje ekonomske politike (kao nauke i praktine djelatnosti) znai da predmet ekonomske politike kao naune discipline jeste kako ekonomska politika kao drutvena akcija, tako i objanjavanje zakonitosti koje se odnose na materijalne i drutvene pretpostavke efikasnog privreivanja u datoj zajednici. 3.6. Definicija. Ekonomska politika kao posebna ekonomska nauna disciplina, polazei od analize ekonomskog sistema i privrednih tokova, odnosno drutvenih i materijalnih pretpostavki ekonomskog razvoja, otkriva i objanjava odnose i zakonitosti u vezi sa dometima, oblicima, metodama i efektima ekonomske uloge drave u organiziranju i usmjeravanju tokova reprodukcije.

4. METOD EKONOMSKE POLITIKE


Odsustvo univerzalnog standarda opovrgavanja hipoteza i nemogunost realiziranja kontrolisanog eksperimenta (za razliku od prirodnih nauka), determinira da se pristup u analizi ekonomskih fenomena zasniva na interpretaciji iskustava. Ekonomska stvarnost se metodoloki analizira na slijedeim osnovnim postulatima: Ekonomija predstavlja organski povezanu cjelinu i nijedna pojava u njoj se ne moe potpuno razumjeti ako se posmatra izolovano, bez povezanosti sa ostalim pojavama; Kako je privreivanje dio drutvenog sistema, analiza ekonomskog sistema mora obuhvatiti i okruenje u najirem smislu rijei, tj. ostale elemente drutva, prvenstveno ustavnopravni sistem, politiki sistem, socijalni reim, tradiciju itd, te meunarodne ekonomske i politike odnose. Analiza elemenata ekonomskog sistema mora obuhvatiti i njihovu dinamiku komponentu, jer se ti elementi nalaze u stalnom kretanju i promjenjivosti. Dinamika komponenta pojedinih elemenata ekonomskog sistema znai kako relativnu samostalnost dijelova, tako i mogunost da njihovo kvantitativno narastanje za rezultat ima i kvalitativne iskorake u smislu redefiniranja privrednog sistema i ekonomske politike. Ovaj prelaz iz kvantiteta u kvalitet posebno je karakteristian u sluajevima kada se ekonomska politika kao nauka javlja u funkciji ocjene ekonomske politike kao praktine aktivnosti (valorizacija privrednog sistema).

5. MJESTO EKONOMSKE POLITIKE U SISTEMU EKONOMSKIH NAUKA


5.1. Ekonomska politika i politika ekonomija. Politika ekonomija, kao osnovna ekonomska nauka, utvruje i analizira ope zakonitosti razvoja odnosa u privreivanju kao drutvenom odnosu. Izmeu politike ekonomije i ekonomske politike postoji meusobna povezanost i uslovljenost. Ope ekonomske zakonitosti, koje analizira politika ekonomija, predstavljaju osnovu i okvir za ekonomsku politiku i kao nauku i kao praktinu aktivnost odreene zemlje. S druge strane, praktini aspekti ekonomsko-politike aktivnosti, kao i zakonitosti koje otkriva ekonomska politika, u osnovi potvruju ili pak redefiniraju ope ekonomske zakonitosti.

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
5.2. Ekonomska politika i ekonomika. Ekonomika izuava posebne oblike ispoljavanja opih ekonomskih zakonitosti u konkretnoj zemlji, odnosno u pojedinim etapama njenog ekonomskog razvoja. Politika ekonomija i ekonomika povezane su zajednikim predmetom istraivanja, a razlikuju se po stepenu uopavanja pri razmatranju. Shodno tome, izmeu ekonomske politike i ekonomike postoji jo vii stepen uslovljenosti nego u odnosima izmeu ekonomske politike i politike ekonomije. Ove dvije naune discipline su predmetno povezane, s tim to je razmatranje ekonomske politike sueno uglavnom na domete i oblike aktivnosti drave u tokovima reprodukcije, dok ekonomika predmetno u cjelosti obuhvata ekonomsku strukturu. 5.3. Ekonomska politika i privredni sistem. Pojmovno, privredni sistem osim dominantne ekonomske dimenzije, sadri i elemente sistemskog pristupa u poimanju privreivanja i to u 2 pravca: 1. Privreivanje kao podsistem drutva; 2. Naglaena veza privreivanja sa pravnim sistemom kao jednim od podsistema drutvenog sistema. Predmet privrednog sistema ini prouavanje odnosa i iznalaenje zakonitosti koje se odnose na sistemsko reguliranje tokova privreivanja. Prema Zombartu, privredni sistem sadri 3 elementa: 1. Duh sistema glavni motivacioni faktor privreivanja; 2. Oblik sistema ukupnost elemenata drutvenog, pravnog i organizacionog karaktera, to predstavlja okvir privredne aktivnosti; 3. Sadraj sistema izraen u proizvodnoj tehnici, odnosno tehnolokom procesu u proizvodnji. Na osnovu ispoljavanja ovih elemenata, Zombart je identificirao 5 privrednih sistema: 1. sistem zatvorene privrede, 2. sistem zanatske privrede, 3. sistem kapitalistike privrede, 4. sistem kolektivistike privrede i 5. sistem korporativne privrede. U odnosu na privredni sistem koji pretpostavlja uglavnom pravno regulisanje sistema privreivanja, ekonomska politika je znatno ira nauna disciplina jer obuhvata cjelokupnost uea drave u organizovanju i usmjeravanju tokova reprodukcije. Privredni sistem za osnovu ima rezultate ekonomske politike kao naune discipline, dok se ekonomska politika u svom praktinom odreenju koristi instrumentima privrednog sistema. Imajui u vidu navedeno, u irem smislu se moe govoriti o ekonomskoj politici koja, uz ve naznaeni ui predmet, obuhvata i izneseno predmetno odreenje privrednog sistema, shvaenog kao jedan od oblika uea drave u organizovanju i usmjeravanju tokova drutvene reprodukcije. 5.4. Ekonomska politika i ostale naune discipline (finansijska teorija, ekonomska historija, ekonomska geografija, ekonomika pojedinih oblasti odnosno grana privrede). Odnosi izmeu ekonomske politike i ovih naunih disciplina su u osnovi istovrsni: na jednoj strani, opi odnosi i zakonitosti koje otkriva i analizira ekonomska politika predstavljaju polazite za ove ue ekonomske discipline. S druge strane, ispoljavanje ekonomskih zakonitosti u pojedinim sektorima drutvene reprodukcije ima povratni uticaj na ekonomsku politiku.

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM

EKONOMSKA TEORIJA I KONCEPCIJE EKONOMSKE POLITIKE


1. UVODNE NAPOMENE
1.1. Svrha i cilj spoznaje zakonitosti. Spoznaja odnosa i zakonitosti tokova reprodukcije i ukupnog ekonomskog razvoja omoguava drutvenoj zajednici da s njima uskladi praktino djelovanje, tj. da drava usmjerava tokove privreivanja kako bi se potencirao njihov pozitivni efekat u funkciji efikasnog ekonomskog razvoja. 1.2. Liberalizam i intervencionizam. Za razvoj ekonomske politike karakteristina su 2 pristupa: liberalizam i dravni intervencionizam. Razlike izmeu ovih pristupa tiu se odnosa izmeu djelovanja trinih zakonitosti i drutvene aktivnosti kojom se koriguje i dopunjava djelovanje trita. Za oba pristupa karakteristino je da ne dovode u pitanje trite i punu ekonomsku slobodu proizvoaa, potroaa i drugih uesnika drutvene reprodukcije. Cilj oba pristupa je da se osigura drutveni okvir za uspjeno privreivanje i efikasan ekonomski razvoj, tj.stanje ekonomske ravnotee. Ekonomska ravnotea podrazumijeva stabilnost opeg nivoa cijena, monetarnu ravnoteu i stabilan paritet novca, tokove reprodukcije sa izbalansiranim materijalnim i vrijednosnim strukturama proizvodnje, te sigurno i jasno definisano poslovno okruenje kao i druge pretpostavke stabilnog privrednog razvoja. 1.3. etiri ravni analize. Analiza koncepcija ekonomske politike bazira se na 4 osnovna elementa: teorijska osnova privreivanja, ekonomska uloga drave, karakter ekonomsko-politikih mjera, te uinci odreene koncepcije za doktrinu i privredni razvoj.

2. MERKANTILIZAM
Pojam merkantilizam potie od latinskih rijei mercatus (trgovina) i mercator (trgovac). Javlja se krajem XV vijeka (rani merkantilizam) i traje do druge polovine XVIII vijeka (razvijeni merkantilizam). Predstavnici ranog merkantilizma su Antonio Sera, Tomas Man i Antoan Monkretjen, a razvijenog Viljem Peti, Doua ajld i Dejms Stjuart. Za rani merkantilizam karakteristino je da se objanjenje privreivanja u drutvenoj zajednici zasniva na preslikavanju odnosa sa mikronivoa, odnosno sa stanovita pojedinca kao uesnika u ekonomskim tokovima. Razvijeni merkantilizam sadri i elemente makroekonomske analize, odnosno klasinog poimanja privreivanja u drutvenoj zajednici. 2.1. Ope odrednice. Zajednike odrednice merkantilizma mogu se svesti na slijedee: a) Bogatstvo jedne zemlje, odnosno pokazatelj njene ekonomske moi je koliina plemenitih metala kojima ona raspolae; b) Uveanje bogatstva drutvene zajednice postie se na 2 naina: proizvodnjom zlata i srebra i prometom, prvenstveno vanjskom trgovinom. To znai da promet predstavlja opi izvor uveanja bogatstva, a proizvodnja roba samo je sredstvo da se postigne opi cilj. c) Opi cilj svake dravne zajednice je uveanje bogatstva. Slijedei logiku trgovca, to je prvenstveno znailo potenciranje poveanja bogatstva na raun drugih dravnih zajednica. Ovo je bio osnov da se sticanje bogatstva od drugih zemalja ne zasniva samo na razmjeni, ve i da poprimi sasvim druge forme (ratovi, kolonijalizam i sl). 2.2. Ekonomska uloga drave. Merkantilisti su bili zagovornici aktivne ekonomske uloge drave, kako na unutranjem planu tako i u vanjskotrgovinskim odnosima. Svrha aktivne uloge je opi ekonomski

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
razvoj zemlje koji se manifestira putem uveanja bogatstva izraenog u koliini plemenitih metala. Na unutranjem planu naglasak se stavlja na tzv.posredne mjere za uveanje bogatstva (razvoj manufaktura i proizvodnje za izvoz). Na vanjskoekonomskom planu teite je na ostvarivanju trgovinskog suficita. 2.3. Ekonomsko-politike mjere. Interventna uloga drave iscrpljuje se u sferi regulacije, sa dominantnim prisustvom mjera koje se odnose na vanjskotrgovinski promet. To znai da su iskljueni operativni angamani drave. Zavisno od oblasti koju obuhvataju, ekonomsko-politike mjere mogu se svrstati u 4 grupe: 1) Regulisanje vanjske trgovine sa osnovnim ciljem da se sprijei odliv zlata i srebra iz zemlje po osnovu uvoza, uz istovremeno podsticanje izvoza. Time se ostvaruje trgovinski suficit i priliv plemenitih metala. 2) Podsticanje razvoja manufakturne proizvodnje roba koje se izvoze, ukljuujui regulisanje njihove organizacije, kao i administrativne olakice poslovanja. 3) Regulisanje transporta, prvenstveno pomorskog, radi pruanja usluga i ostvarivanja prihoda po ovom osnovu, kao i zbog opsenije kontrole meunarodnih robnih tokova. 4) Stvaranje kolonija radi osiguranja jeftinih sirovina i irenja trita za domau ponudu. 2.3. Uinci. to se tie teorijskih dometa merkantilizma, treba istai njegova 2 opa doprinosa: - Merkantilizam predstavlja historijski prvo relativno zaokrueno razmatranje privreivanja u dravnoj zajednici; - U razvijenoj fazi, merkantilizam sadri i zaetke klasinog uenja o elementima makroekonomije kao to su odnos izmeu koliine novca u opticaju, cijena, kamatnih stopa, dohotka i zaposlenosti. U pogledu ekonomskog razvoja, merkantilistika koncepcija je odigrala kljunu ulogu u pogledu: - obogaivanja strukture privreivanja (afirmacija tzv.nepoljoprivrednih sektora); - diferenciranja ekonomske strukture (pojava kapitalista, odnosno vlasnika slobodnih novanih sredstava koja su ulagana u proizvodnju); - irenja trita i tokova privreivanja (kako unutar drava, tako i u meunarodnim razmjerama); - stvaranja materijalnih i drutvenih pretpostavki za pojavu industrijskog naina proizvodnje i krupne robne privrede. Neki elementi merkantilizma su aktuelni i danas. Prvenstveno je to vanjskotrgovinski suficit i pitanje kako poveati izvoz a smanjiti uvoz, to je univerzalni cilj savremenih ekonomskih politika. Zatim, tu je i ekonomski protekcionizam, koji je u odreenoj mjeri prisutan u svim ekonomskim politikama savremenih drava.

3. LIBERALIZAM
Liberalizam i koncepcija liberalne ekonomske politike obuhvata period od druge polovine 18.vijeka do 30-ih godina 20.vijeka. U ovom periodu se izmeu ostalog biljei: prva industrijska revolucija, odnosno revolucija uglja i elika (pronalazak parne maine); nagla industrijalizacija, pojava tvornikog naina proizvodnje; promjene socijalne strukture po osnovu preseljenja stanovnitva sa sela u gradove; veliko iseljavanje stanovnitva iz Evrope u Ameriku, Australiju i na Novi Zeland; druga industrijska revolucija, odnosno revolucija elika i elektriciteta (otkrie dinamo maine i sintetske anilinske boje); koncentracija proizvodnje i pojava dionikih drutava i velikih korporacija.

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
Glavni predstavnici liberalne ekonomske doktrine su: Adam Smit, ijim djelom Istraivanje prirode i uzroka bogatstva naroda (An Inquiry into the Nature and Causes of the Welth of Nations) iz 1776.godine je ekonomija praktino afirmisana kao zasebna nauka. Smit smatra da bogatstvo nacije proizilazi iz nastojanja svakog pojedinca da ostvaruje vlastite interese. Sluei svojim vlastitim interesima, pojedinac zapravo slui i drutvenom tj.javnom interesu. Dejvid Rikardo, ije najpoznatije djelo je Naela politike ekonomije i oporezivanja (Principles of Political Economy and Taxation) iz 1817; an Batist Sej sa djelom Traktat politike ekonomije iz 1803.godine.

3.1. Ope odrednice. Industrijalizacija je praena najgrubljim oblicima eksploatacije koji su se ogledali u duini radnog vremena i visini nadnice. Kao odgovor na ovo pojavljuje se pokret sindikalizma, to je za posljedicu imalo pojavu tzv.radnikog zakonodavstva. Kljunu ulogu u inoviranju ustrojstva drutvenih zajednica imale su ideje prosvjetiteljstva, kojima se odbacuju autoriteti u korist ideje ljudskih prava. Ideje o ljudskim pravima predstavljale su osnovu i za ekonomski i za politiki liberalizam. Zajednike odrednice liberalne koncepcije ekonomske politike su: 1. Bogatstvo drutvene (dravne) zajednice shvata se kao masa roba i usluga kojima se zadovoljavaju potrebe u drutvu; 2. Glavni izvor bogatstva je proces proizvodnje, a ekonomska mo iskazuje se narastanjem proizvodnih mogunosti drutva; 3. Motivacioni faktor narastanja bogatstva je interes pojedinca. Njegovo realiziranje u smislu pojedinanog bogaenja, istovremeno uveava i bogatstvo dravne zajednice; 4. Glavni unutranji faktor poveanja proizvodne moi je podjela rada, odnosno specijalizacija u ukupnoj strukturi privreivanja, kao i u okviru pojedine oblasti privrede; 5. Funkcionalni okvir privreivanja zasniva se na unutranjem prirodnom poretku. Pojedinci, uestvujui u procesu drutvene reprodukcije ureuju i meusobne odnose zahvaljujui ekonomskim slobodama i tritu kao osnovnom mehanizmu organizovanja i usmjeravanja tokova reprodukcije. Funkcionalnu odrednicu liberalizma najsaetije oslikava naelo slobodna proizvodnja slobodni promet. 6. Uloga trita i ekonomskih sloboda znaili su i odnose izmeu drava koji se zasnivaju na slobodnom prometu, uveanje meunarodne razmjene, podjelu rada u meunarodnim okvirima itd. 7. Ekonomska ravnotea u tokovima reprodukcije uspostavlja se sama po sebi, na osnovu Sejovog zakona (trita), prema kojem svaka pojedinana ponuda automatski izaziva pojedinanu tranju, tako da su u globalnim okvirima agregati ponude i tranje podudarni. Automatsko uravnoteenje ponude i tranje jedino moe poremetiti tednja, pa se poseban znaaj pridavao pitanju kako da se utede bez ikakvih zastoja transferiraju u investicije. 3.2. Ekonomska uloga drave. Liberalistiki koncept imao je restriktivan stav prema ueu drave u tokovima reprodukcije kako u odnosu na regulativne funkcije, tako i u pogledu operativnog angamana. Kako trini mehanizam predstavlja dovoljan okvir za organizovanje i usmjeravanje tokova privreivanja, ekonomska uloga drave svodi se na to da bude u funkciji ovog prirodnog poretka. U toj funkciji su pravne pretpostavke za pune ekonomske slobode kao to su: efikasna zatita privatne svojine, pravno regulisanje opih uvjeta za promet, sloboda ugovaranja, svojevrsna garancija drave za poslovne aranmane, prinudno izvrenje ugovornih obaveza itd.

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
U pogledu ekonomskih funkcija u uem smislu, uloga drave odnosi se na antimonopolsko zakonodavstvo i stabilnost novca. to se tie finansijskih aktivnosti drave, treba istai da su javni izdaci, odnosno funkcije drave bili strogo ogranieni na 3 sektora: 1. Unutranja i vanjska sigurnost; 2. Pravni poredak; 3. Finansiranje javnih objekata i aktivnosti za koje privatni kapital nije bio zainteresiran (prvenstveno privredna infrastruktura). Kako se javni izdaci shvataju kao nuno zlo jer su sa stanovita akumulacije neproduktivni, osnovni pristup finansijskoj aktivnosti je kvantitativan, sa temeljnim zahtjevom da javni rashodi budu to manji, po devizi najbolje finansije su najmanje finansije. U istoj ravni je i zahtjev da drava svojom aktivnou, prvenstveno prilikom oporezivanja, to manje remeti uinke djelovanja trinih zakonitosti i da u ovom domenu treba potivati tzv.manestersko pravilo: Ostavi ih onakve kakve si ih zatekao (Leave them as you find them). Liberalni koncept ekonomske politike zasniva se na 2 temeljna obiljeja: neutralnost i ciklinost. Neutralnost znai da finansijska i ukupna aktivnost drave treba imati neutralno djejstvo u odnosu na trite i ekonomske zakonitosti. Ekonomska aktivnost drave svodi se samo na dopunu trita. Ciklinost se ogleda u tome da se ostvari tzv.paralelna aktivnost izmeu privatne inicijative i dravnog unoenja u tokove reprodukcije. To znai da ukoliko doe do smanjenja ili zastoja privatne inicijative, drava treba isto tako da se ponaa u svojoj aktivnosti i obrnuto, zamah privatne aktivnosti u smislu poveanja proizvodnje i drugih vidova privreivanja je znak za vee finansijsko prisustvo drave i njene ukupne ekonomske uloge. Po liberalistikoj koncepciji smatralo se da uee drave (osim u ratnom stanju), nikako ne smije prei 15% drutvenog proizvoda, odnosno nacionalnog dohotka, jer bi se time doveo u pitanje tzv.prirodni poredak. 3.3. Ekonomsko-politike mjere. Koncept liberalne ekonomske politike u prvi plan stavlja instrumente i mjere fiskalne i monetarno-kreditne politike. U domenu fiskalne politike, to je pretpostavljalo prvenstveno slijedee: - nizak poreski pritisak, kako bi vea kupovna mo pojedinaca znaila i produktivno angaovanje drutvenog proizvoda; - pojednostavljena struktura oporezivanja, u kojoj se neposredni porezi (na dohodak i na imovinu) zasnivaju iskljuivo na proporcionalnim poreskim stopama radi osiguranja neutralnosti u odnosu na zakone trita; - budetska ravnotea, kao zlatno pravilo, obzirom da i deficit i suficit znae odstupanje od osnovnih postulata finansijske i ukupne aktivnosti drave (neutralnost i ciklinost), uz jedini izuzetak u sluaju rata. U domenu monetarne politike, karakteristine su slijedee mjere i instrumenti: - monetarna ravnotea, to podrazumijeva uravnoteenost izmeu ponude i potranje za novcem; - zlatni paritet valute, u funkciji stabilnosti novca i politike monetarne ravnotee; - diskontna stopa (instrument kojim centralna banka kreditiranjem poslovnih banaka uveava njihov kreditni potencijal i time utie na koliinu novca u opticaju). Za liberalni koncept karakteristino je da se diskontna stopa koristila samo u sluaju kada se tednja ne transferira u investicije u relativno kratkom periodu. U pogledu vanjske trgovine, pored stava o liberalizaciji, potrebno je istai da su neke zemlje ipak koristile odreene instrumente ekonomskog protekcionizma kako bi zatitile domau privredu. Meutim, u odnosu na merkantilizam, primjena ovakvih mjera bila je znatno manjeg intenziteta. 3.4. Uinci. Mnoge analize i zakonitosti liberalne doktrine predstavljaju trajne vrijednosti ekonomske nauke. Za sagledavanje doprinosa ekonomskoj teoriji, bitno je imati u vidu da je osnovni metodoloki

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
pristup liberalizma analiza odnosa u cjelini tokova reprodukcije, pri emu se naglasak stavlja na iznalaenje i objanjenje opih unutranjih zakonitosti, umjesto normativnog pristupa privreivanju kao drutvenom odnosu. To je znailo da teite aktivnosti drave treba biti na potvrivanju, a ne remeenju unutranjih zakonitosti i prirodnog reda stvari, te da su odnosi i zakonitosti privreivanja univerzalnog karaktera. Za najvei broj savremenih istraivanja i analiza tokova privreivanja, karakteristino je da se kao pristupni model uzima trina privreda liberalnog tipa (bez elemenata dravnog intervencionizma). Uinci liberalnog koncepta u domenu privrednog i ekonomskog razvoja su takoer izuzetni. Osim to je za ovaj period karakteristian naglaen privredni razvoj, liberalizam je predstavljao okvir i za potvrdu ekonomskih sloboda u uslovima trine privrede, kao i za jaanje ljudskih prava i sloboda te drugih elemenata demokratskog politikog sistema.

4. INTERVENCIONIZAM
Javlja se 30-ih godina 20.vijeka na osnovu teoretskih postavki i analiza Dona Mejnarda Kejnsa i sljedbenika tzv.Kejnzijanske kole: Prvo znaajnije Kejnsovo djelo bilo je Ekonomske konsekvence mira (The Economic Consequences of Peace) iz 1919.godine, a zatitnim znakom intervencionistike ekonomije smatra se njegovo djelo Opa teorija zaposlenosti, kamata i novca (The General Theory of Employment, Interest and Money), objavljeno 1936.godine. Polazite ovog pristupa je da u pravilu postoji neravnotea izmeu agregata tranje i agregata ponude, te da je privreda koja je preputena samo trinim zakonitostima sklona ekonomskoj neravnotei, to su pokazale i ekonomske krize 30-ih godina. 4.1. Ope odrednice Temeljna Kejnsova postavka je da ne postoji prirodni ekonomski poredak i da ekonomske zakonitosti treba posmatrati u dinamici. Stoga ekonomska ravnotea nije kontinuiran proces i ekonomski sistem moe postii ravnoteu i u uslovima visoke nezaposlenosti (za razliku od dotadanjeg miljenja). Kejns je teite analize procesa uravnoteenja premjestio sa cijena na pitanja zaposlenosti i kamatne stope. Njegov koncept se bazira na meuzavisnosti investicija, potronje, tednje i dohotka. Polazei od nacionalnog dohotka (drutvenog proizvoda) i zaposlenosti, Kejns istie da oni u osnovi zavise od agregata efektivne tranje. Kako ravnotea u privredi znai da je tednja jednaka investicijama, a dohodak zbiru potronje i investicija, to znai da je osnovni generator rasta drutvenog proizvoda i zaposlenosti agregat tranje. Agregat tranje uslovljen je nizom faktora ekonomske i neekonomske prirode, od kojih su osnovni: - sklonost ka potronji (odnos izmeu dijela dohotka koji se neposredno troi i ukupnog dohotka; obrnuto je proprocionalan sklonosti ka tednji); - granina efikasnost kapitala (odnos izmeu profita od investicija i ukupno angaovanog kapitala); - kamatna stopa (odnos izmeu kamate kao prinosa i samog kapitala koji je predmet kredita). Analizirajui navedene faktore, Kejns zakljuuje da granina sklonost ka potronji i granina efikasnost kapitala imaju tendenciju opadanja, a kamatna stopa tendenciju formiranja iznad nivoa koji bi se oekivao na osnovu tranje za novanim kapitalom. 4.2. Ekonomska uloga drave Zadatak drave prvenstveno je da aktivno djeluje u formiranju globalne ravnotee izmeu agregata ponude i tranje i da regulisanjem efektivne tranje (po pravilu ee poveanjem nego smanjivanjem) osigura pretpostavke za stabilan privredni razvoj i poveanje zaposlenosti. Dakle, ekonomska uloga drave se znatno proiruje sa teitem da se ovim putem dopunjava i koriguje trini mehanizam, kako bi se osigurao adekvatan drutveni okvir privreivanja.

10

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
Djelovanje drave na tokove drutvene reprodukcije pretpostavljalo je angairaniji pristup prema ranije utvrenim ekonomskim funkcijama drave (antimonopolsko zakonodavstvo i stabilnost novca), kao i sasvim nove funkcije i zadatke: - opsenije privredno i radniko zakonodavstvo, - socijalno zakonodavstvo (zdravstvena zatita, penzijsko osiguranje i neposredni vidovi socijalne zatite), - irenje sektora javnih usluga, - javni radovi, - podsticanje privatne aktivnosti, posebno u stratekim oblastima privreivanja, - interventne mjere u poljoprivredi, - kontrola bankarskog i berzanskog poslovanja; - neposredne privredne aktivnosti od strane drave po osnovu nacionaliziranja privrednih kapaciteta i formiranja javnog sektora privreivanja. Temeljne poluge ukupne dravno-intervencionistike ekonomske politike su fiskalna i monetarnokreditna politika. Finansijska aktivnost drave se umjesto kvantitativnog, tretira i kreira sa kvalitativnog aspekta. Ovaj pristup znaio je 3 bitno nove odrednice javnih finansija: 1. Naglo se poveava uee javnih izdataka; 2. Naputa se tzv.manestersko pravilo u korist manjeg ili veeg remeenja trinih zakonitosti; 3. Umjesto fiskalnih ciljeva finansijske aktivnosti, u prvi plan stavljaju se ekonomski i socijalni uinci. Ukupna ekonomska aktivnost drave, odnosno dravno-intervencionistiki koncept ekonomske politike zasniva se na 2 temeljna obiljeja: funkcionalnost i anticiklinost. Funkcionalnost podrazumijeva da finansijska i ukupna aktivnost drave treba imati aktivan (funkcionalan) odnos prema tritu i ekonomskim zakonitostima u smislu dopune i korekcije trita. Anticiklinost pretpostavlja mjere ekonomske politike radi prevazilaenja konjunkturnih kretanja u privredi. U principu, drava se ponaa suprotno od tokova privreivanja po osnovu privatne inicijative i uinaka trinog mehanizma. Ukoliko privatna inicijativa zataji, na scenu stupa drava i ranovrsnim mjerama uveava agregat tranje uz istovremeno podsticanje investicija, ukljuujui aktiviranje javnog sektora privrede kao i vei stepen korekcije i dopune trita. U obrnutom sluaju, ako se po osnovu privatne inicijative i trinog privreivanja ostvaruje stabilan privredni razvoj, drava se treba suzdrati od veeg unoenja u drutvenu reprodukciju uz istovremeno saniranje ekonomske aktivnosti koja je bila pojaana u periodu depresije. 4.3. Ekonomsko-politike mjere. Za intervencionistiku ekonomiju karakteristino je da neposredno operativno unoenje drave u tokove privreivanja poprima sistemski karakter. Javni sektor privrede u prosjeku obuhvata oko 1/3 proizvodnih fondova, sa generalnim ciljem da se na ovaj nain dopuni privatna inicijativa i omogue nesmetani tokovi reprodukcije. Osim to se na ovaj nain javnim sektorom pokrivaju one djelatnosti koje nisu atraktivne za privatnu inicijativu, po ovom osnovu drava moe ostvarivati prihode i time uveati tzv.neporeske izvore u strukturi javnih prihoda. to se tie strukture regulativnih mjera, u domenu fiskalne politike, od posebnog znaaja su slijedee: Znatno razuenija struktura poreza, u najveoj mjeri zbog mnotva ciljeva oporezivanja. Ovi ciljevi mogu se klasificirati na 2 grupe: ekonomski (uticaj na faktore agregata tranje i podsticanja investiranja), te redistributivni (preraspodjela bogatstva);

11

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
Selektivno oporezivanje radi uinaka u 3 osnovna vida: raspored poreskog tereta u odnosu na uslove privreivanja i strateki znaaj pojedinih oblasti privrede, vee oporezivanje visokih dohodaka kako bi se stimulisalo usmjeravanje kupovne moi u investiranje, oslobaanja i olakice za niske dohotke; Potenciranje redistributivnih uinaka finansijske aktivnosti. To se realizira s jedne strane progresivnim oporezivanjem, ime se prema ekonomskoj snazi pojedinaca vri ravnomjerniji raspored poreskog tereta, a sa druge strane irokim programom socijalnih izdataka iz budeta (finansiranje obrazovanja, zdravstva, neposredna davanja za ugroene kategorije stanovnitva i sl). irenje strukture javnih prihoda pri emu nezamjenjiv instrument predstavlja javni zajam; Destimuliranje tednje rentijerskog tipa; Potiskivanje klasinih javnih izdataka u strukturi budeta u korist ekonomskih rashoda (javni sektor ili stimulisanje privatne inicijative) i socijalnih izdataka; Relativiziranje zlatnog pravila budetske ravnotee u smislu da je deficit u budetu pravilo kako bi se nadomjestila nedovoljna tranja. Ukoliko se uope govori o budetskoj ravnotei, umjesto jednogodinjeg budeta operira se sa tzv.ciklinim budetima koji se vremenski podudaraju sa jednim privrednim ciklusom. Poseban izraz principa budetske ravnotee je i naputanje naela jedinstva budeta, po kome su svi javni prihodi i rashodi obuhvaeni budetom kao jedinim aktom finansijske aktivnosti drave. To je uz tipini budet, kao instrument finansiranja klasinih javnih potreba, znailo i uvoenje ekonomskog ili kapitalnog budeta kojima se osiguravaju sredstva na ime intervencija u privredi. U tom smislu, prvi sluaj naputanja naela jedinstva budeta zabiljeen je u Danskoj 1927.godine.

U domenu monetarno-kreditne politike, najznaajnije mjere kojima se utie na uspostavu ekonomske ravnotee su: Aktivna emisiona politika, kojom se emitiranjem gotovog novca u opticaju uveava novana masa i time neposredno poveava agregat tranje. To je znailo 2 temeljne posljedice: relativiziranje monetarne ravnotee i naputanje zlatnog standarda - pariteta valute. Ekspanzivna ili restriktivna kreditna politika po osnovu aktivne politike kamatnih stopa. Time se neposredno utie na kretanje kamata, a postiu se i dvostruki opi efekti: promjene koliine novca u opticaju, te obim i struktura investiranja. Stvaranje ili ponitavanje, odnosno raspodjela ili preraspodjela novane mase u opticaju sa neposrednim efektima po formiranje i tokove agregata tranje putem politike otvorenog trita (hartije od vrijednosti), poveanja ili smanjenja stope obaveznih rezervi banaka, prodaja ili kupovina zlata itd, ukljuujui i neposredno uee drave na tritu novca i kapitala, kako bi se uticalo na kretanje kamata i kurseva dionica i drugih oblika plasmana kapitala.

Znaajan sektor intervencionistikog koncepta su i instrumenti vanjske trgovine sa nizom interventnih mjera (npr.carine, izvozni stimulansi, uvozne dozvole, kvote itd) radi ostvarivanja trgovinskog i platnog suficita i zatite domae privrede. Bitno je istai da su zbog naglaene globalizacije ekonomskih tokova ove mjere bile znatno manje rigidne u odnosu na merkantilistiki koncept. 4.4. Uinci U pogledu teorijskog doprinosa intervencionistike doktrine, treba istai slijedee:

12

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
1. Osnovni pristup Kejnsa i sljedbenika kejnzijanske kole privreivanju u drutvenoj zajednici jeste da se radi o sistemu u njegovom historijskom razvoju (nema vjenih zakonitosti, ve one zavisno od okolnosti poprimaju razliite varijacije); 2. Metodoloki, ovaj koncept ekonomske politike polazi od meusobne funkcionalne ovisnosti pojedinih ekonomskih fenomena i procesa kao to su drutveni proizvod, zaposlenost, tednja, tranja, ponuda, cijene, kamata itd. To omoguava kako iznalaenje zakonitosti tokova reprodukcije, tako i odgovarajue poteze u okviru ekonomske politike kao praktine djelatnosti; 3. Posebna zasluga odnosi se na injenicu da su ova doktrina i koncept po prvi put promovirali osnovnu makroekonomsku aparaturu, koja je i danas osnov za istraivanje i analize privreivanja, kao i za ekonomsku politiku najveeg broja zemalja. Pojmovi bruto drutvenog proizvoda, istog drutvenog proizvoda i nacionalnog dohotka prema trokovima faktora proizvodnje, kategorije linog dohotka i rapoloivog dohotka koji su i danas opteuvosvojeni, nesumnjivo potiu od Kejnsa. 4. Analitiki instrumentarij koriten u dravno-intervencionistikoj ekonomskoj politici preuzele su i doktrine koje su najee osporavale intervencionistiku doktrinu. Praktini uinci koncepta intervencionistike politike bili su spektakularni. Potvrdilo se da intervencionizam nije samo nain prevazilaenja najdublje krize, ve se pokazao i kao pouzdan u eliminiranju kriznih arita najrazvijenijih privreda.

5. SAVREMENE KONCEPCIJE EKONOMSKE POLITIKE


Ove koncepcije predstavljaju varijacije izmeu liberalizma i intervencionizma. Kod njih je naglaen aplikativni aspekt, dok je njihovo teorijsko odreenje jo uvijek aktuelno. Zajedniki imenitelj je da one predstavljaju odgovor na recesiju u tokovima reprodukcije krajem 70-ih i poetkom 80-ih godina u grupi najrazvijenijih zemalja, kada je uporedo sa stagnacijom privrednog razvoja zabiljeena i znaajna inflacija. Pokazalo se da dotadanja aktivnost drave, usmjerena na efektivnu tranju, ne moe postii rezultate kao 30-ih godina. Mjere aktivne fiskalne i monetarne politike nisu spreavale rast nezaposlenosti i inflacije, te se kao dopuna poinju koristiti politika nadnica i cijena. Prvim mjerama postie se rast drutvenog proizvoda i zaposlenosti, a drugim onemoguava rast cijena i inflacije. Umjesto pune zaposlenosti, kao temeljni cilj ekonomske politike promovira se stabilnost cijena, ime mjere monetarne politike stiu prednost u odnosu na fiskalnu politiku. 5.1. Monetarizam Javlja se krajem 50-ih godina. Rodonaelnik je MILTON FRIDMAN. Osnovni pristup predstavnika ove teorije su reakcije na Kejnzijanski koncept ekonomske politike, u smislu da ekonomija efikasnije funkcionira ukoliko drava manje utie na tokove reprodukcije. Dakle, pune ekonomske slobode i nesputano djelovanje trinih zakonitosti trebaju biti okvir unutar kojeg e se osigurati efikasan ekonomski razvoj. Shodno tome, zadatak drave je prvenstveno da osigura ambijent za potvrivanje punih ekonomskih sloboda i funkcioniranje trinih mehanizama. Postoje miljenja prema kojima kejnzijanska i monetaristika koncepcija nisu tako udaljene kako se ini na prvi pogled. Obje koncepcije uglavnom se bave pitanjima agregatne tranje, pri emu je u kejnzijanskoj koncepciji uslov ekonomske ravnotee da je ukupna potranje jednaka ukupnoj proizvodnji, dok kod monetarista ravnotea sistema postoji kad su usklaeni odnosi izmeu monetarne ponude i tranje. Obje koncepcije ukazuju da se inflacija javlja kao cijena pune zaposlenosti. Dilema je emu dati prednost na krai rok politici pune zaposlenosti ili politici monetarne ravnotee. Bitna razlika je u tome to kejnzijanska koncepcija polazi od nezaposlenosti, dok monetaristi za pretpostavku imaju punu zaposlenost. Otuda i meusobne razlike u savladavanju inflacije: kod kejnzijanske politike putem agregata tranje i po osnovu monetarne ponude utie se na rast investicija, to

13

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
na dui rok proizvodi ekonomsku ravnoteu i stabilan razvoj. Kod monetaristike koncepcije obuzdavanje inflacije se osigurava stvaranjem ravnotee na finansijskom tritu (tritu novca i kapitala), putem uticaja na procese portofilio selekcije. Portofilio podrazumijeva strukturu imovine: gotovinu, domae hartije od vrijednosti i strane hartije od vrijednosti koje posjeduje vlasnik i svojim svakodnevnim odlukama utie na ovu strukturu, nastojei da uz to manje ulaganja i rizika ostvari to vei prihod. Ravnotea na finansijskom tritu postoji kad je uravnoteena ponuda i tranja za sva 3 oblika imovine. Zbog toga bilo kakve promjene novane mase u opticaju, a posebno aktivnosti centralne banke (politikom otvorenog trita, aktivnom kamatnom politikom itd), izazivaju reakcije na finansijskom tritu i efekte supstitucije pojedinih oblika imovine. 5.1.2. Ekonomska uloga drave. U odnosu na prethodni koncept ekonomske politike, osjetno je reduciran domet i radikalno promijenjen nain unoenja drave u tokove reprodukcije. Monetaristi su isticali 2 opa argumenta protiv koritenja agregata tranje kao osnovnog sredstva dravno-intervencionistikog koncepta: 1. Smatrali su da na dui rok poveanje agregata tranje nema nikakvih uinaka na rast drutvenog proizvoda jer tokovi reprodukcije neminovno ostvaruju prirodne razmjere nezaposlenosti i odgovarajui nivo proizvodnje; 2. Od momenta kad se recesija uoi i preduzmu mjere sa ciljem poveanja agregata tranje, pa do uinaka veeg broja ovih mjera, proe odreen vremenski period u kome je recesija ve prevaziena te ove mjere djeluju neefikasno, pa i destabilizirajue. Zbog toga, ne osporavajui kratkorone uinke poveanja agregata tranje, monetaristi nisu preporuivali preduzimanje mjera ove prirode. Monetaristi su zagovarali ekonomsku aktivnost drave koja se naslanja na automatsku monetarnu politiku. Prema tom miljenju, automatskom monetarnom politikom mogue je postii 3 opa efekta: 1. Onemoguiti da monetarna ekspanzija postane glavnim izvorom ekonomske neravnotee (u smislu inflacije i poremeaja na finansijskom tritu); 2. Stabilizirati tokove reprodukcije (prvenstveno uincima na stabilnost opeg nivoa cijena); 3. Neutralizirati destabilizacione efekte nemonetarnih faktora (prvenstveno kontrolisanje radikalnih promjena u meunarodnim ekonomskim odnosima). 5.1.3. Ekonomsko-politike mjere. U odnosu na kejnzijanski koncept, operativni angaman drave suen je u obimu, jer se odnosi samo na djelatnosti koje se ne mogu osigurati iskljuivo po osnovu trinog mehanizma (tj.sektor javnih usluga i neki vidovi privredne infrastrukture). Osim toga, angaman drave je i funkcionalno reduciran u odnosu na stepen dopune i podrke privatnoj inicijativi. to se tie regulativnih mjera, insistiranje monetarista na automatskoj monetarnoj politici znailo je i osjetno suavanje i pojednostavljivanje strukture ekonomsko-politikih mjera. U prvi plan dolaze mjere monetarne politike usmjerene na kretanje monetarnih agregata i uravnoteenje ponude i potranje na finansijskom tritu, odnosno na portofilio selekciju. U tom smislu znaajne su slijedee mjere: Instrumenti kojima se stvara ili ponitava novana masa. Time se neposredno determinira globalna ravnotea u zemlji; Mjere i instrumenti usmjereni na proces portofilio selekcije, prvenstveno u pogledu supstitucije na finansijskom tritu po osnovu politike otvorenog trita (kupoprodaja hartija od vrijednosti), zatim eskontna politika (utiui na visinu kamate i obim novane mase), te javni zajam (nastojei poveati ponudu ili tranju na finansijskom tritu); Znaajan novi instrument je politika fleksibilnog plivajueg deviznog kursa, smatrajui da on vie odgovara automatskoj monetarnoj politici od fiksnog kursa;

14

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
Kako se u okviru monetarizma potiskuje fiskalna politika, to je znailo i reafirmaciju liberalnih postavki o neutralnim uincima oporezivanja, suenim razmjerama preraspodjele dohotka te o budetskoj ravnotei.

5.1.4. Uinci. Mnogi elementi monetarizma su integralni dio ekonomskih politika najrazvijenijih zemalja. Pored toga, monetarizam dominira stabilizacionom politikom MMF-a, to posredno za posljedicu ima da veliki broj zemalja danas svoju ekonomsku politiku zasniva na postavkama monetaristike ekonomije. Efekti monetarizma na ekonomski razvoj su razliiti zavisno od stepena razvijenosti zemlje, kao i od vremenskog roka. Kod ekonomski razvijenih zemalja, monetarizam na krai rok znai rtvovanje razvoja (investicija, zaposlenosti itd) za raun ravnotee, to na dui rok proizvodi poveanje efikasnosti privreivanja i stabilan privredni rast. Kod nerazvijenih zemalja, ovi efekti se svode samo na uravnoteenje ekonomskih tokova, uz izostanak oekivanih dugoronih razvojnih uinaka. 5.2. Ekonomija ponude Datira od sredine 70-ih, a ire je prihvaena u 80-im godinama 20.vijeka. Ovaj koncept polazi od proizvodnje i agregata ponude. Po njemu su rast drutvenog proizvoda i zaposlenosti determinirani mikroekonomskim faktorima, odnosno faktorima kojima se formira agregat ponude. Zbog toga ekonomska aktivnost drave prvenstveno treba biti usmjerena na podsticanje agregata ponude. Pritom je bitna pretpostavka umanjenje dravne intervencije, kako bi se osigurao vei prostor za privatnu inicijativu. Ekonomija ponude se izvorno temelji na tzv.Lafareovoj krivulji, to predstavlja odnos izmeu poreskog optereenja i motiva za privreivanje. U tom smislu, sa rastom poreskog optereenja opada motivacija za privreivanje i obrnuto, to utie na dinamiku razvoja. Zbog toga zagovornici ove koncepcije zahtijevaju da vei dio nacionalnog dohotka i kapitala treba ostati u privatnim rukama, umjesto irenja razmjera preraspodjele dohotka od strane drave. 5.2.2. Ekonomska uloga drave. Ekonomija ponude svoju panju usmjerava na borbu protiv stagnacije privrednog razvoja i rasta inflacije. Motivaciju i privatnu inicijativu smatra nosiocima efikasnijeg razvoja. U ostvarivanju ekonomske ravnotee ekonomija ponude polazi od ponude (proizvodnje). Prema rastu agregata ponude treba podeavati agregat tranje, kako bi se uspostavila ekonomska ravnotea. To znai da se inflacija ne lijei samo monetarnim sredstvima, nego i poveanjem proizvodnje odnosno efikasnijim privreivanjem. 5.2.3. Ekonomsko-politike mjere. U ovom konceptu prisutne su 2 ope inovacije u strukturi ekonomskopolitikih mjera: - potenciranje mikroekonomske politike i indirektnih mjera kojima se utie na efikasnije privreivanje; - smanjenje operativnog angamana drave, kao i tzv.sektora neposrednih podsticajnih mjera za privatnu inicijativu. U regulativnim aktivnostima drave u prvi plan se nameu pitanja redefiniranja poreske, odnosno fiskalne politike. U tom smislu, posebno su znaajne slijedee mjere: ope smanjenje poreskog pritiska, kako bi vei dio nacionalnog dohotka ostao u privatnim rukama i time podstakla pojedinana motivacija u privreivanju; inovirana struktura javnih prihoda, u smislu znaajnog rasta tzv.neporeskih prihoda, prvenstveno javnog zajma; pomjeranje poreskog optereenja sa dohotka (proizvodnje) na finalnu potronju. Od oporezivanja se iskljuuju sirovine, repromaterijali, kapitalna dobra i drugi elementi proizvodne potronje. Ovo se

15

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
realizira uvoenjem poreza na dodatnu vrijednost ili zadravanjem poreza na promet u trgovini na malo; bitnu promjenu poreske politike predstavlja oporezivanje dohotka. Znatno se ublaavaju poreske progresije, smanjuju poreski razredi te obaraju marginalne poreske stope.

Mjere monetarne politike su uglavnom u funkciji monetarne ravnotee, s tim to u odnosu na monetaristiki koncept ova ravnotea nije tako rigidna. To znai znatno elastinije koritenje instrumenata usmjerenih na uravnoteenje finansijskog trita. 5.2.4. Uinci. Ekonomija ponude je danas najee prisutan koncept ekonomske politike u grupi najrazvijenijih zemalja. Smanjenje poreskog pritiska i jaanje motivacije u privreivanju nesumnjivo je za posljedicu imalo poveanje efikasnosti ukupne privrede. Meutim, kao posljedica nedostatka poreskih prihoda javljaju se hronini i enormni budetski deficiti, kao i nepotpuna zaposlenost. Zbog toga za manje razvijene zemlje ekonomija ponude ima znatno suene mogunosti primjene.

6. KONCEPCIJE EKONOMSKE POLITIKE MANJE RAZVIJENIH ZEMALJA


Za odreenje pojma razvijenosti u ekonomskoj teoriji danas je u upotrebi kvantitativni indikator, prvenstveno drutveni bruto proizvod po stanovniku. Agencije u okviru UN-a, koristei indikatore ope razvijenosti (visina dohotka per capita, stepen ope pismenosti stanovnitva i uee preraivake industrije u ukupnom dohotku), najee vre diferenciranje drava u 3 grupe: - najmanje razvijene zemlje sa niskim dohotkom; - zemlje sa niskim dohotkom; - zemlje sa visokim dohotkom. 6.1. Ope odrednice Bez obzira na specifinosti i meusobne razlike u ekonomskoj razvijenosti, zajednike karakteristike ovih zemalja su: - suoene su sa demografskom eksplozijom (1990.godine je 77% svjetskog stanovnitva ivjelo u grupi zemalja sa niskim dohotkom); - udio poljoprivrednog stanovnitva u strukturi radno aktivnog stanovnitva je izuzetno visok; - niska stopa industrijalizacije; - problem hroninog nedostatka kapitala, zbog ega su sve nerazvijene zemlje posegle za kreditima iz inostranstva. Globalna recesija u 80-im godinama manifestirala se kroz pad cijena sirovina i porast kamatnih stopa, to je proizvelo pojavu visokih i stalno rastuih dugova ovih zemalja, odnosno duniku krizu; 6.2. Ekonomska uloga drave Pomenute odrednice ekonomskog razvoja uslovile su naglaenu ekonomsku ulogu drave u manje razvijenim zemljama. Ono to je u razvijenim zemljama tokom dueg perioda inila privatna inicijativa, u manje razvijenim zemljama morala je preuzeti dravna struktura. Zbog toga u nerazvijenim zemljama postoji veliki broj varijacija odnosa izmeu ekonomske aktivnosti drave i trinog mehanizma. Te varijacije se kreu od elemenata komandne ekonomije, preko klasinog liberalnog koncepta, pa do intervencionistikog koncepta. U ekonomskoj politici pojedinih zemalja te varijacije podrazumijevaju sintezu elemenata vie koncepcija ekonomske aktivnosti drave. Zajednika karakteristika veine nerazvijenih zemalja je znatan operativni angaman drave, pri emu poseban znaaj imaju aktivnosti drave na strategiji privrednog razvoja. Pritom je znaajno organiziranje velikih investicionih projekata, posebno u pogledu izgradnje brana, ureenja vodenih tokova i sistema navodnjavanja radi poveanja poljoprivredne proizvodnje i podsticanja privatne inicijative.

16

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
Veoma bitna mjera ekonomske politike nerazvijenih zemalja je osiguranje dodatnih izvora akumulacije, bilo iz domaih izvora ili iz inostranstva. Njima se nastoje osigurati sredstva za bri rast investicija i privredni razvoj po tom osnovu. Regulativna sredstva eknomske politike koja su zajednika za nerazvijene zemlje su: - mjere kojima se stimulira uvoz kapitala, posebno neposrednih investicija; - posticanje investicija iz domaih izvora; - preferiranje radno-intenzivnih grana privrede radi poveanja zaposlenosti; - mjere zatite domae privrede od konkurencije iz inostranstva; - aktivnosti na supstituciji uvoza iz raspoloivih domaih resursa; - stimuliranje izvoza. Ove mjere pretpostavljaju koritenje velikog broja instrumenata od fiskalne i monetarno-kreditne politike, preko politike vanjske trgovine, raspodjele i investicija, pa do politike cijena. Ukupna ekonomska aktivnost drave oito je intervencionistika, a uee elemenata monetarizma i ekonomije ponude u osnovi zavisi od obima i vrste aranmana konkretne zemlje sa MMF-om i drugim meunarodnim organizacijama ekonomskog karaktera. 6.3. Ekonomsko-politike mjere Postavlja se pitanje koliko je kejnzijanski koncept ekonomske politike od pomoi nerazvijenim zemljama. Naime, kejnzijanski koncept odnosi se na izrazito razvijene zemlje u kojima je pad drutvenog proizvoda i zaposlenosti prouzrokovan nedovoljnom potranjom. U nerazvijenim zemljama proizvodni kapaciteti, odnosno ponuda nikad nije bila prevelika da bi izazvala ekonomsku neravnoteu i stagnaciju u tokovima privreivanja. Meutim, kejnzijanski koncept pomae kreatorima ekonomske politike nerazvijenih zemalja prvenstveno kroz: - shvatanje inflacije kao realnog fenomena, a ne monetarne pojave; - u domenu ocjene opravdanosti stranih kredita; - makroekonomski agregati, ukljuujui statistike i matematske metode u okviru intervencionizma, od neposredne su koristi prilikom izrade strategije i planova razvoja nerazvijenih zemalja. U manje razvijenim zemljama primjena savremenih koncepcija ograniena je samo na pojedine njihove elemente. Monetaristika koncepcija znaajna je sa aspekta voenja antiinflacione politike i uravnoteenja monetarnih i privrednih tokova, to diktiraju aranmani sa MMF-om. Zbog toga su elementi monetarizma silom prilika dio zvaninih ekonomskih politika veeg broja nerazvijenih zemalja. Iz domena ekonomije ponude, znaajne su ekonomsko-politike mjere usmjerene na stimuliranje domae privatne incijative i stvaranje poreskih olakica (poreskih oaza) za inostrani kapital. 6.4. Lanci siromatva Ekonomska politika najnerazvijenijih i nerazvijenih1 zemalja osuena je na instrumente i mjere kratkoronog karaktera. Njima se anuliraju vei debalansi, ali istovremeno otvaraju i nove neravnotee bez ozbiljnih pomaka u ukupnim tokovima privreivanja. Ostaje aktuelna dilema da li otvoriti vei prostor za trini mehanizam, ili pak zadrati naglaenu ekonomsku ulogu drave.

7. DIREKTIVIZAM
Osnovu socijalistike ekonomske doktrine i koncepta ekonomske politike postavili su Marks i Engels, a zatim kasnije razvijali Lenjin i drugi klasici marksizma, kao i savremeni marksisti. 7.1. Ope odrednice
1

Najnerazvijenije zemlje imaju bruto proizvod per capita ispod 450 USD, nerazvijene izmeu 450 i 1.800 USD.

17

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
Socijalistika ekonomska doktrina u osnovi znai kritiku i negiranje kapitalistikog naina proizvodnje. Kritika se prvenstveno odnosi na neorganiziranost robne privrede, s obzirom na stihijnost zakona ponude i potranje, odnosno naknadnog (ex post) djejstva trinog mehanizma ime se otvara problem usklaenosti proizvodnje sa potrebama u drutvu i pojave nepotrebnog rada (za robe koje nisu valorizirane na tritu). Drugo pitanje ope kritike je eksploatacija, jer kapitalistiki nain proizvodnje neminovno vodi klasnoj podjeli drutva. Klasici marksizma su samo uzgredno i fragmentarno razmatrali ustrojstvo privreivanja u buduem socijalistikom drutvu, tako da ne postoji cjelovita teorija socijalistike ekonomije. Meutim, iz njihove kritike kapitalistikog drutva, kao osnovni elementi socijalistike privrede mogu se naznaiti: - osnovu drutva i sistema privreivanja ini dravna, odnosno kasnije drutvena svojina kao njen izvedbeni oblik; - privredni razvoj i odnosi u privreivanju su pod neposrednom svjesnom drutvenom kontrolom na nivou dravne zajednice; - naglaena ekonomska uloga drave, posebno u poetnom stadiju (kao diktatura proletarijata), kako bi se sauvali socijalistiki odnosi, da bi tokom vremena poeo proces odumiranja drave u pravcu izgradnje drutva zasnovanog na slobodnoj i neposredno izraenoj zajednikoj volji svih lanova. Ove odrednice u osnovi znae nespojivost socijalistikog drutva i trinog privreivanja. Osnovni ekonomski zakon je centralni dravni plan, ime se suspenduje djelovanje trita. Ovakav stav u odnosu izmeu zakona vrijednosti i planiranja je relativiziran 60-ih godina 20.vijeka u praksi socijalistikih zemalja, i to u smislu da postoji komplementarni odnos izmeu zakona vrijednosti (ono to je objektivno dato) i svjesnog djelovanja (ono to se eli postii planiranjem). Meutim, funkcionalni dometi trita u tzv.socijalistikoj robnoj privredi svedeni su samo na trite roba i usluga, uz naglaeno prisustvo administrativnih mjera. Funkcioniranje trita rada bilo je nespojivo sa osnovom sistema koji pretpostavlja radniku klasu na vlasti. Pored toga, neprihvatljivo je bilo funkcionisanje trita kapitala i sredstava, jer bi se time legaliziralo prisvajanje po osnovu vlasnitva. To je u suprotnosti sa temeljnim principom socijalistikih drutava po kome su rad i rezultati rada jedini osnov pojedinanog prisvajanja. 7.2. Ekonomska uloga drave Osnovni mehanizam organiziranja i povezivanja privrednih tokova je centralni dravni plan, zasnovan na 2 principa: 1. Direktivnost, to je znailo da ima snagu zakona u smislu obaveznosti i ispunjenja planskih zadataka; 2. Sveobuhvatnost, tj.planom su obuhvaeni svi proizvodni subjekti, odnosno zadaci iz oblasti proizvodnje, input proizvodnje, finansijska sredstva u odnosu na trokove proizvodnje i veliina dobiti. Glavni instrument opedravnog plana su finansijski tokovi obuhvaeni opedravnim budetom. Budet pritom sadri ne samo prihode od poreza i sl, ve i prihode od poslovanja dravnih preduzea. S druge strane, kao glavni budetski rashodi javljaju se ekonomski izdaci. Praktino su opedravnim budetom bili obuhvaeni svi finansijski tokovi u zemlji, osim oblasti line potronje i skromnog privatnog sektora. Podeavanje agregata tranje prema agregatu ponude ostvaruje se putem kreditnih i gotovinskih planova sa centralnom bankom kao jedinstvenim emisionim, kreditnim i blagajnikim centrom. Ekonomska aktivnost drave odnosila se ne samo na dravni sektor, ve i na dvostruko ogranieni privatni sektor putem intenzivnih regulativnih mjera. Privatni sektor bio je ogranien po osnovu obima sredstava u linoj svojini, kao i po vrsti djelatnosti ovog sektora. U ovakvim ekonomijama ne namee se u otvorenoj formi problem ekonomske neravnotee, jer drava u planu na bazi materijalnih bilansa odreuje agregat ponude i prema njemu definira i finansijske tokove,

18

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
odnosno agregat tranje. U vrijeme reformi 60-ih godina 20.vijeka, kad se otvara prostor za izvjesnu ekonomsku samostalnost privrednih subjekata, pojavljuju se i prve pukotine u ovoj zatvorenoj ravnotei, to se prvenstveno manifestira putem inflacije i inostranih zaduivanja socijalistikih zemalja. 7.3. Ekonomsko-politike mjere Teine ekonomske odluke donose se u okviru dravnog aparata. Privredni subjekti svode se na izvrioce planskih zadataka. Strukturu ekonomsko-politikih mjera u okviru direktivizma karakterizira: - naglaeno prisustvo kako regulativnih, tako i operativnih mjera kojima se utvruju pojedinani planski zadaci; - dominantnost realnih (materijalnih) mjera u odnosu na makroekonomske mjere; - svoenje dometa monetarno-kreditnih mjera i instrumenata fiskalne politike na kontrolu preduzea u pogledu ispunjenja plana; - gotovo iskljuivo prisustvo administrativnih mjera u odnosu na ekonomske mjere, obzirom na simbolian legalni prostor za djelovanje trinih zakonitosti. 7.4. Uinci Uinci direktivizma na ekonomski razvoj su razliiti, zavisno od toga da li se posmatraju na krai ili na dui vremenski period. Na krai rok direktivistike privrede u odnosu na trine ekonomije ostvaruju veu stopu ekonomskog rasta. Kratkorone prednosti komandne ekonomije su: - koncentracija sredstava akumulacije i po tom osnovu ostvarivanje dinaminije industrijalizacije u zemlji; - manje oscilacije i poremeaji u privrednim tokovima; - eliminiranje otvorene nezaposlenosti i intenzivniji angaman raspoloivog fonda rada; - vea ekonomska i socijalna sigurnost radnika, to se odraava i na produktivnost rada; - lake organiziranje krupnih investicionih projekata itd. Meutim, na dui rok robne privrede ostvaruju znatno veu stopu privrednog i ekonomskog razvoja. Naime, na dui vremenski period direktivizam ima niz negativnih uinaka, kao to su: - preferiranje ekstenzivnog umjesto intenzivnog privrednog razvoja; - niska efikasnost u koritenju sredstava akumulacije; - odsustvo konkurencije na domaem tritu izaziva slabu konkurentnu sposobnost privrede na meunarodnom tritu ; - tehnoloko zaostajanje u odnosu na trine privrede; - odsustvo motivacije za efikasnije koritenje postojeih proizvodnih kapaciteta i fondova; - otvaranje strukturalnih neusklaenosti u proizvodnji i raspodjeli itd. U pogledu opih uinaka direktivizma, bitno je istai da je kritika analiza funkcioniranja trine privrede znaila i dublje sagledavanje opih zakonitosti ekonomskog razvoja i odnosa izmeu pojedinih njegovih segmenata. Pored toga, neki instrumenti direktivistike ekonomske politike pokazali su se efikasnim u obliku modificiranom prema trinoj privredi. Zbog toga su preuzeti u okviru dravno-intervencionistike ekonomije (npr.planiranje u okviru drutva, elementi javnog sektora, neki vidovi socijalne sigurnosti radnika, uee radnika u upravljanju itd).

EKONOMSKI RAZVOJ
1. POJAM EKONOMSKOG (PRIVREDNOG) RAZVOJA
Ekonomski (privredni) razvoj podrazumijeva da drutveni proizvod (nacionalni dohodak) ima vei rast od stope prirataja stanovnitva, tako da veliina per capita takoer ima rast. Stagnacija znai da su rast DP i broja stanovnika jednaki, tj.veliina per capita ostaje ista. Nazadovanje u ekonomskom razvoju postoji kad drutveni proizvod ima manji rast u odnosu na prirataj stanovnitva.

19

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
1.2. Materijalna i drutvena komponenta Ekonomski razvoj u osnovi ima 2 komponente: materijalno-proizvodnu i drutvenu. Materijalnoproizvodna komponenta obuhvata porast drutvenog proizvoda. Imajui u vidu ovu komponentu, govori se o privrednom razvoju. Drutvena komponenta pretpostavlja funkcionalnu vezu izmeu procesa privreivanja i njegovog ireg okruenja, odnosno drutvene zajednice. Imajui u vidu ove komponente i injenicu da privreivanje kao drutveni odnos podrazumijeva jedinstvo materijalno-tehnikih procesa sa ekonomskim i ukupnim odnosima, moemo govoriti o opim determinantama i o faktorima ekonomskog razvoja. Ope determinante na privredni i ekonomski razvoj utiu posredno, a faktori neposredno. 1.3. Podrutvljavanje ekonomskih tokova Uporedo sa razvojem proizvodnih snaga tekao je i proces drutvene podjele rada, odnosno specijalizacije ljudskih radova i proizvodnih procesa. Istovremeno se odvijao i proces integriranja ovih razliitih proizvodnih aktivnosti u cjelinu tokova drutvene reprodukcije. Na taj nain se privreivanje potvruje kao drutveni odnos, a istovremeno se utemeljuje kao jedan od najznaajnijih podsistema u okviru drutva kao sistema. Smisao organiziranja i povezivanja proizvodnih procesa u irim drutvenim okvirima je da se najefikasnije iskoriste postojei resursi u drutvu i time ostvari optimalan ekonomski razvoj. 1.4. Faktori razvoja Faktori ekonomskog razvoja, odnosno proizvodni faktori su: stanovnitvo, odnosno ljudski faktor, prirodna bogatstva (predmeti rada) i proizvedena bogatstva (sredstva rada). Ova 3 faktora ine jedinstvo, jer je rezultat privreivanja uslovljen njihovim zajednikim djelovanjem. Osim proizvodnih faktora, kao faktori ekonomskog razvoja javljaju se i: akumulacija, tehniko-tehnoloki progres i drutveni uslovi, odnosno proizvodni odnosi. Znaaj pojedinih faktora kroz historiju bio je razliit, zavisno od stepena razvijenosti privrede. U ranijim fazama privrednog razvoja u svijetu, prirodni faktori (prvenstveno klima i plodnost tla) bili su od presudnog znaaja, dok je u dananjim uslovima tehniki progres najdinaminiji faktor razvoja.

2. OPE DETERMINANTE EKONOMSKOG RAZVOJA


Meu determinantama ekonomskog razvoja, poseban znaaj imaju oni podsistemi drutva koji imaju neposrednije uee prilikom definiranja drutvenog okvira privreivanja, poev od ustavnog ustrojstva drave, politikog reima, obrazovanja, nauke, pa do sistema socijalne zatite. 2.1. Teorijske osnove privrednog razvoja Za elementarnu spoznaju teorijskih osnova privrednog razvoja, pretpostavka je razumijevanje glavnih podruja istraivanja u ovim teorijama, a to su: faze razvoja, stabilni i uravnoteeni rast i ciklini tokovi razvoja. Faze razvoja. Dosadanji razvoj u svijetu proao je kroz slijedee faze: - tradicionalno drutvo, sa naturalnom proizvodnjom kao dominantnim oblikom privreivanja; - predindustrijsko drutvo, sa afirmacijom robne privrede i stvaranjem pretpostavki za razvoj industrije; - industrijsko drutvo, sa krupnom robnom privredom, masovnom proizvodnjom i visokim stepenom potronje (potroako drutvo); - postindustrijsko drutvo (informacione tehnologije i razvoj kompjuterizirane proizvodnje).

20

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
Navedene faze razvoja za kriterij imaju samo kvantitativne pokazatelje, odnosno rast drutvenog proizvoda. Unutar ovih faza formiraju se razliita drutva, odnosno dravne zajednice, pa u tom smislu moemo govoriti o zemljama sa centralno-planskom ekonomijom i zemljama sa trinom ekonomijom, odnosno o zemljama sa nerazvijenim proizvodnim snagama i niskim dohotkom i zemljama sa razvijenim proizvodnim snagama i visokim dohotkom. Ovim se omoguava svojevrsno korigovanje kvantitativnih pokazatelja. Stabilni i uravnoteeni razvoj. Pod stabilnim privrednim razvojem podrazumijeva se stabilnost u porastu drutvenog proizvoda. To znai da se iz godine u godinu biljee poveane godinje stope rasta drutvenog proizvoda. Pored toga, stabilni privredni razvoj podrazumijeva i stabilnost u drutvenom okruenju, prvenstveno kada su u pitanju uslovi privreivanja definisani u okviru privrednog sistema i ekonomske politike. Uravnoteeni privredni razvoj podrazumijeva srazmjernost izmeu pojedinih oblasti i grana privreivanja, kao i proporcionalnost izmeu pojedinih makroekonomskih agregata, prvenstveno ponude i tranje. Dakle, Uravnoteeni razvoj ima 2 temeljne dimenzije: - naturalna uravnoteenost, koja se odnosi na materijalnu usklaenost osnovnih oblasti i grana privrede; - trina ravnotea, koja se tie odnosa izmeu novanog izraza ponude i agregata tranje. U odnosima izmeu stabilnog i uravnoteenog razvoja mogue su 4 varijacije: 1. Stabilni privredni razvoj kroz dui period kao nezaobilaznu pretpostavku ima uravnoteeni razvoj; 2. Nestabilni privredni razvoj po pravilu podrazumijeva i neuravnoteeni razvoj. Upravo neuravnoteenost izaziva i nestabilan rast drutvenog proizvoda; 3. Kao odstupanje od opeg pravila, mogue je da se u kratkom periodu ostvari stabilni privredni rast i u uslovima odsustva uravnoteenosti. Tipian primjer je politika tzv.napregnutog privrednog razvoja po osnovu dodatnih izvora akumulacije za raun monetarne ravnotee. 4. Mogue je da postoji ravnotea u privredi, ali i stagnacija privrednog razvoja, odnosno ravnotea u uslovima visoke nezaposlenosti. Bitno je napomenuti da su zadnje 2 varijacije odstupanje od opeg pravila i da su mogue samo u kratkom roku. Po pravilu postoji povezanost i uslovljenost izmeu stabilnog i uravnoteenog razvoja. Ciklini tokovi razvoja. Teorije o ciklinim privrednim kretanjima javljaju se na bazi analize tokova privreivanja kroz dui vremenski period. Privredni ciklus prema veini ekonomista obuhvata period od 8-10 godina. On sadri 2 kljune faze: - ekspanziju, koja znai prosperitet u rastu proizvodne moi i drutvenog proizvoda ukljuujui i zaposlenost; - kontrakciju, unutar koje se nakon najvie take u razvoju (vrh) biljee depresivna kretanja sve do najnie take (uvala), kad poinje oivljavanje privrednih tokova. Najpoznatije teorije privrednih ciklusa su: - monetarna teorija, koja cikluse objanjava ekspanzijom bankovnog kredita; - inovaciona teorija uzrocima ciklusa smatra naglo uvoenje pronalazaka i inovacija uope; - psiholoka teorija faktore ciklusa nalazi u pesimistikim i optimistikim oekivanjima stanovnitva; - teorija nedovoljne potronje privredne cikluse objanjava injenicom da suvie dohotka ide bogatom ili tedljivom dijelu stanovnitva; - teorija pretjeranih investicija objanjenje ciklusa nalazi u prevelikim investicijama. 2.2. Ekonomski sistem i privredni razvoj Ekonomski sistem obuhvata: - proizvodnju, kao jedinstvo materijalno-proizvodnih procesa i odnosa u vezi s tim;

21

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
ukupnost drutvenih odnosa, institucija i metoda organizovanja i usmjeravanja tokova reprodukcije. Za razumijevanje odnosa izmeu ekonomskog sistema i privrednog razvoja, pretpostavka je sagledavanje statusa ekonomskog podsistema u odnosu na drutvo, kao i osnovnih elemenata ovog podsistema koji imaju uticaja na razvoj. Osobenost ekonomskog sistema se prvenstveno odnosi na slijedee karakteristike: hijerarhijsko ustrojstvo ekonomski sistem je dio znatno ireg drutvenog sistema, to podrazumijeva i primat drutvenog nad ekonomskim sistemom; sloen sistem obuhvata vei broj podsistema, poev od pojedinih grana i oblasti privreivanja, preko institucionalne osnove privreivanja i oblika drutvene organizacije, pa do ekonomskopolitikih mjera. dinamiki sistem ova osobenost proizilazi iz injenice da je privreivanje po prirodi dinamian proces. Pored toga, ekonomski sistem kao dio ireg drutvenog sistema ima najvie neposrednih veza sa ostalim sistemima. stohastiki karakter na privredni razvoj utie znatan broj neekonomskih faktora, ime se javlja i naglaen stepen neizvjesnosti ekonomskih odluka.

Elementi sistema koji imaju znaajniji uticaj na privredni i ekonomski razvoj su: a) b) c) d) Raspodjela ekonomske moi; Radni odnosi; Struktura institucija; Metodi drutvenog organiziranja tokova reprodukcije.

Raspodjela ekonomske moi, odnosno privredni poredak zavisi od oblika svojine, odnosno od uea pojedinih oblika vlasnitva u ukupnoj svojinskoj strukturi. Radni odnosi, tj.ekonomska i socijalna sigurnost radnika i graana su znaajan element ekonomskog sistema sa neposrednim viestrukim vezama sa drutvom kao najirim sistemom. Zbog toga, ve u vrijeme prvih oblika aktivnog unoenja drave u tokove privreivanja, javlja se tzv.radniko zakonodavstvo, a zatim i aktivna socijalna politika (politika ivotnog standarda, kolektivna ili javna potronja, neprivredne djelatnosti kao to su obrazovanje, zdravstvo, kultura i sl, zatim penzijskoinvalidsko osiguranje, pomo nezaposlenim itd). Postoje 2 izvorna modela socijalne politike: rezidualni pretpostavlja da se pojedinac sam brine o zadovoljavanju svojih potreba i interesa, a drava garantuje samo ravnopravnost uesnika u drutvenim odnosima; redistributivni model podrazumijeva da drava putem preraspodjele dohotka treba svim graanima obezbijediti osnovnu socijalnu sigurnost. Struktura institucija obuhvata institucije i organizacije ija je djelatnost u cjelini ili djelimino vezana za privreivanje. U osnovi se moe govoriti o 3 grupe institucija: 1. osnovni nosioci privredne aktivnosti, tj.preduzea, banke, osiguravajua drutva itd. 2. institucije koje normiraju drutveni okvir privreivanja i usmjeravaju tokove privredne aktivnosti (dravne institucije, odnosno institucije javno-pravnog karaktera). 3. ostale institucije (politike partije, sindikati, asocijacije poslodavaca i sl). Sa stanovita ekonomskog sistema i privrednog razvoja, prva grupa faktora se najee oznaava kao mikroekonomski subjekti, a ostale 2 grupe kao makroekonomski subjekti. Metodi drutvenog organiziranja tokova reprodukcije u sutini se odnose na osnovni mehanizam na osnovu kojeg se odvijaju procesi privreivanja. Generalno pitanje u ovom domenu je odnos izmeu trinog mehanizma i ekonomske uloge drave. Razmjere unoenja drave u ekonomske tokove odreuju

22

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
prirodu privrede (trina ili netrina), kao i koncepciju ekonomske politike (liberalna ili intervencionistika ekonomija). Postoje 2 ope forme unoenja drave u drutvenu reprodukciju: privredni sistem, kao skup zakona i drugih propisa kojima se reguliu odnosi u priveivanju i ekonomska politika, kao ukupnost odluka i mjera drave kojima se utie na usmjeravanje privrednih kretanja, ukljuujui i operativni angaman drave u tokovima privreivanja. 2.3. Politiki sistem i ekonomski razvoj Politiki sistem podrazumijeva proces stvaranja i donoenja odluka kojima se rjeavaju sukobi interesa meu pojedinim grupama i istovremeno osigurava funkcioniranje i razvoj drutvene zajednice. On razliite institucije kao nosioce politike vlasti, te drutvene snage koje stvaraju politiku i u ije ime pomenute institucije vladaju. Sutina politikog sistema je borba politikih snaga da ovladaju ovim institucijama, prvenstveno organima vlasti. Ekonomski ili tzv.svjesni determinizam. U pogledu odnosa izmeu politikog i ekonomskog sistema, u osnovi se moe govoriti o 2 dijametralno razliita pristupa: tzv.ekonomski determinizam i tzv.politiki (svjesni) determinizam. Prema konceptu ekonomskog determinizma (historijskog materijalizma), proces privreivanja determinira i ostale procese i odnose i drutvu, a time i proces razvoja drutva u cjelini. Prema pristupu politikog (svjesnog) determinizma, uticaj ekonomskog sistema na ukupni drutveni razvoj je supsidijarnog znaaja. U tom smislu se istie da dominantan uticaj ima politiki sistem i da praktino svjesno ostvarivanje promjena u drutvu niim nije limitirano. Pomenuta 2 pristupa ipak su rezultat krajnosti. Neosporno je da ekonomski sistem ima viestruke uticaje na ustrojstvo politikog sistema, ali treba istai da sistem vlasti i politike istovremeno ima i relativnu samostalnost. Time se potencira i povratni uticaj politikog sistema na sistem privreivanja, kao i meusobni rivalitet ekonomskog i politikog sistema u odnosu na opi drutveni razvoj. Politiki reim i slobode. U domenu odnosa politikog sistema i ekonomskog razvoja, od posebnog znaaja je priroda politikog reima i stepena garancije ljudskih prava i sloboda. Politike i socijalne vrijednosti demokratskog politikog sistema neposredno se transformiraju u ekonomske snage drutva. Demokratski politiki sistem svoju potvruje se upravo putem efikasnog ekonomskog i socijalnog razvoja. Pritom drava ne samo da stvara ambijent za uspjeno privreivanje, ve osigurava i niz socijalnih zahtjeva, ime se amortiziraju negativne implikacije djelovanja trinih zakonitosti na drutvo kao sistem. Socijalne vrijednosti imaju povratni uticaj na privredni razvoj u smislu da se javljaju kao proizvodne snage. 2.4. Pravni poredak i ekonomski razvoj Postoje 2 razloga opeg karaktera koji nalau dodirne take privrednog i pravnog poretka. Prvi se tie nedovoljnosti unutranje logike tokova privreivanja. To znai da je neophodno regulisanje odreenih odnosa izmeu uesnika u drutvenoj reprodukciji, uz koritenje instrumenata pravnog sistema i autoriteta drave (npr.kontrola bankarskog sistema, pravila berzanskog poslovanja itd). Drugi razlog odnosi se na usklaivanje preferiranih pojedinanih interesa sa javnim interesima, odnosno kad se od strane drave nameu odreene obaveze privrednim subjektima (porezi i sl), gdje se po pravilu koristi pravni instrumentarij. Efikasnost pravnog poretka u domenu privrede rezultat je 2 faktora: 1. Ekonomska snaga pojedinaca na koje se neka norma odnosi, u smislu raspolaganja zalihama i mogunosti preorijentacije ekonomskih aktivnosti; 2. Relativan odnos snaga izmeu pojedinanih ekonomskih interesa i javnog interesa sadranog u pravnoj normi. U sluajevima kada norma tangira irok krug pojedinaca, vea je mogunost izigravanja zahtjeva koje ta norma sadri.

23

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
Izvedbene forme objedinjavanja privrednog i pravnog poretka. Ovo objedinjavanje se u osnovi vri preko ustava i operacionaliziranjem ustavnih odredbi u okviru privrednog sistema. Ustavnopravnim normama reguliu se najvaniji drutveni odnosi, te ustav sadri i temeljne norme koje se odnose na proces privreivanja, kao to su: - priroda privrede (stepen ekonomskih sloboda privrednih subjekata); - ekonomska uloga drave (oblici drutvene organizacije privreivanja); - podjela ekonomsko-politike vlasti; - osnove privrednog sistema (pravno reguliranje tokova reprodukcije). Ustavnopravne norme reguliraju opi okvir privreivanja u dravnoj zajednici. S druge strane, ekonomska struktura, koristei demokratske principe organiziranja politikog sistema javne vlasti, je u mogunosti da pravni poredak podesi prema zahtjevima ekonomije. To izmeu ostalog omoguava i tzv.elastinost ustavnih normi, na osnovu kojih se i bez promjena samog ustavnog teksta redefinira opi okvir privreivanja.

3. FAKTORI EKONOMSKOG RAZVOJA


Polazei od injenice da proces privreivanja pretpostavlja 3 osnovna elementa radna snaga, predmeti rada i sredstva rada, prvu grupu faktora ine oni koji neposredno determiniraju rast proizvodnih snaga drutva i uveanja bogatstva drutvene zajednice. Obzirom da su proizvodni rezultati uvijek uslovljeni zajednikim ueem sva 3 faktora, srazmjera izmeu tih faktora je preduvjet optimalnog ekonomskog razvoja. Ta srazmjera, odnosno kombinacija proizvodnih faktora, zavisi od tehnike i tehnoloke osnove proizvodnje, organizacije proizvodnog procesa, obima proizvodnje, te od prirode samog proizvoda. Kako je proces privreivanja dinamian, to je i kombinacija faktora podlona promjenama. Druga grupa faktora obuhvata akumulaciju, tehniki progres i drutvene uslove rada. Ovom grupom faktora animiraju se proizvodni faktori, odnosno stavljaju se u funkciju i pospjeuje ostvarivanje naznaene kombinacije proizvodnih faktora. 3.1. Stanovnitvo kao faktor ekonomskog razvoja Sa stanovita ekonomskog razvoja, uloga stanovnitva je dvostruka: u procesu proizvodnje javlja se kao proizvoa, a u procesu potronje kao potroa dobara. Uobiajeno je da se stanovnitvo razmatra kroz dvije ravni: kroz brojno stanje i preko strukture, odnosno kvalitativnih obiljeja stanovnitva. Brojno stanje stanovnitva je prvenstveno znaajan faktor dimenzioniranja unutranjeg trita zemlje. Naime, brojno stanje i visina dohotka koji stanovnitvo ostvaruje, u osnovi opredjeljuje i veliinu trita. To znai da, ako se zanemari vanjskotrgovinska razmjena, brojno stanje stanovnitva odreuje obim i strukturu proizvodnje u okviru jedne zemlje. Utvrivanje brojnog stanja stanovnitva u jednoj zemlji vri se na bazi zvaninog popisa koji se organizuje u odreenom vremenskom intervalu (najee svakih 10 godina). Kretanje veliine stanovnitva izraava se stopom prirodnog prirataja koja je uslovljena stopom nataliteta (broj roenih na 1000 stanovnika) i stopom mortaliteta (broj umrlih na 1000 stanovnika). Struktura stanovnitva. Najvaniji elementi strukture stanovnitva su aktivno i pasivno stanovnitvo, obrazovna odnosno kvalifikaciona struktura i ekonomsko-socijalna struktura. Radno aktivno stanovnitvo ini dio ukupnog stanovnitva koji je sposoban za privreivanje. U demografskim analizama u radno aktivni dio stanovnitva ubrajaju se lica starosti izmeu 15 i 65 godina. Iz ove populacije se praktino formira ponuda radne snage, te se sa stanovita ekonomskog razvoja ovaj dio populacije javlja i u funkciji proizvoaa i u funkciji potroaa.

24

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
Pasivno ili izdravano stanovnitvo obuhvata lica koja zbog starosti (ispod 15 ili preko 65 godina) ili bolesti ne mogu biti ukljueni u proces privreivanja. Ovaj dio populacije pojavljuje se samo u ulozi potroaa. Radno aktivno stanovnitvo se moe podijeliti na zaposleno i nezaposleno. Nezaposlenost moe biti otvorena i priguena, odnosno prikrivena, zavisno od toga da li se radi o vidljivoj nezaposlenosti ili se ovaj problem prikriva tako to se dio kategorije zaposlenih koristi nedovoljno odnosno nepotrebno i na taj nain prikriva faktika nezaposlenost. Smatra se da je prikrivena nezaposlenost neminovna kada postoji osjetan porast broja zaposlenih uz nisku produktivnost rada. Obino se kao glavni vid koncentracije prikrivene nezaposlenosti navodi poljoprivreda u uslovima tzv.agrarne prenaseljenosti. Od prikrivene nezaposlenosti treba razlikovati tzv.lani rad, koji predstavlja neposredno koritenje radne snage bez ikakve drutvene korisnosti. Najee se ovakav rad koncentrira u drutveno-politikoj nadgradnji. Poznata su iskustva iz socijalistikih privreda u ovom domenu ime su rjeavani problemi nezaposlenosti. Otvorena nezaposlenost moe se podijeliti u 2 podgrupe: nezaposlenost nedovoljne tranje i nezaposlenost trita radne snage. Nezaposlenost nedovoljne (premale) tranje predstavlja neusklaenost ponude i tranje radne snage (niska tranja u odnosu na ponudu) i u osnovi moe biti dvostruka: - ciklina nezaposlenost, koja je rezultat ciklinih ekonomskih tokova, i - nezaposlenost neskladnog rasta, to pretpostavlja da iz razliitih razloga ekonomske i neekonomske prirode postoji na dui rok vea ponuda u odnosu na tranju radne snage. Nezaposlenost trita radne snage uzrokovana je sporim ili neadekvatnim djelovanjem trita rada i moe biti dvostruke prirode: - frikciona nezaposlenost, to znai da nesklad izmeu ponude i tranje radne snage ne postoji, ali trite sporo reagira i ne vri pravovremeno svoju uobiajenu funkciju, i - strukturalna nezaposlenost, koja je rezultat loeg djelovanja trita, pa se zbog toga javlja nesklad izmeu strukture ponude radne snage (zanimanje, obrazovna i kvalifikaciona struktura) i strukture tranje radne snage. Ekonomski je opravdana samo ona zaposlenost koja je rezultat razvoja proizvodnih snaga i rasta drutvenog proizvoda po stanovniku. Potenciranje neekonomskih kriterija pri podizanju nivoa zaposlenosti za osnovu ima ekstenzivan razvoj privrede zasnovan na tzv.politici jeftine radne snage. Ono ima pozitivne socijalne i politike, pa u kratkom roku i pozitivne ekonomske efekte, meutim uistinu ne predstavlja nain rjeavanja problema nezaposlenosti. S druge strane, nezaposlenost nije problem koji se rjeava iskljuivo tzv.unutranjim zakonitostima privrednog razvitka, nego se poduzimaju raznovrsne aktivnosti kojima se korigiraju uinci ekonomskih zakonitosti. Ukupnost ovih aktivnosti, odnosno odluka i mjera u ovom domenu, ini osnovu politike zapoljavanja. U sutini politike zapoljavanja radi se o kombinaciji ekonomskih zakonitosti i tzv.ekonomske zaposlenosti s jedne strane, te principa solidarnosti i tzv.socijalne zaposlenosti na drugoj strani. Putem socijalne zaposlenosti koriguje se ekonomska zaposlenost. Obrazovna struktura stanovnitva odnosi se na stepen obrazovanja, odnosno strune kvalifikacije radno aktivnog stanovnitva. Struna osposobljenost radnika je pretpostavka za savremeni privredni razvoj koji karakteriu ubrzane tehniko tehnoloke promjene. Istovremeno, struna osposobljenost je i pretpostavka za efikasnije koritenje ostalih faktora proizvodnje. Proizvodne mogunosti zemlje su vee ukoliko ima kvalificiraniju radnu snagu i obrnuto. Ekonomsko socijalna struktura je pokazatelj angaovanosti stanovnitva u pojedinim sektorima drutvene reprodukcije. Ona se smatra pouzdanim pokazateljem dinamike i strukture privrednog razvoja. Ekonomsko-socijalna struktura je istovremeno pokazatelj strune i kvalifikacione osnove radnog potencijala i stoga je polazite za definiranje strategije privrednog i ekonomskog razvoja.

25

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
Pod ekonomsko-socijalnom strukturom danas se podrazumijeva odnos izmeu angairanosti radnog kontingenta stanovnitva u 3 velike privredne oblasti, odnosno u: - primarnim djelatnostima poljoprivreda, ribarstvo i umarstvo; - sekundarnim djelatnostima rudarstvo, industrija, graevinarstvo i proizvodno zanatstvo; - tercijarnim djelatnostima saobraaj, trgovina, ugostiteljstvo, turizam i tzv. informacijska industrija (tampa, masovne komunikacije, biblioteke, knjigovodstvo, obrazovanje, istraivanje, komunikacijska oprema itd). 3.2. Prirodno bogatstvo Prirodno bogatstvo ine dobra koja se nalaze u prirodi i koja se direktno mogu ukljuiti u proces privreivanja, odnosno za njihov nastanak nije utroen ljudski rad. U nerazvijenim zemljama, gdje je teite na poljoprivredi, glavna prirodna bogatstva su klima, veliina i plodnost zemljita. U razvijenim zemljama glavni elementi prirodnih resursa su izvori energije i rudna bogatstva. Zbog vanjske trgovine, za visokorazvijene zemlje vlastita prirodna dobra imaju mnogo manji znaaj za uspjean ekonomski razvoj. Pored toga, za zemlje koje imaju veliko unutranje trite prirodna bogatstva ne predstavljaju limitirajui faktor kao kod zemalja ije nacionalno trite je usko i koje su vie upuene na vanjskotrgovinsku razmjenu. Kada su u pitanju prirodni resursi, poseban znaaj za ekonomski razvoj imaju zemljite, ume, voda, rudno bogatstvo i energetski izvori. Poljoprivredno zemljite zauzima oko polovine ukupne povrine BiH. Po stanovniku dolazi oko 0,36 hektara obradivih povrina, to BiH svrstava u skupinu zemalja prosjeno bogatih ovim prirodnim dobrom. Ovdje je bitno napomenuti da se zemlje diferenciraju na 4 grupe: - vrlo bogate (preko 1 ha po stanovniku) npr.Australija, Kanada, Argentina itd; - bogate zemljitem (0,65-0,99 ha po stanovniku) npr.Turska i panija; - prosjeno bogate (0,30-0,64 ha po stanovniku) npr.Maarska, Francuska, Danska itd; - siromane (manje od 0,30 ha po stanovniku) npr.Indija, Japan, Belgija itd. Meutim, oko 60% obradivih povrina u BiH se nalazi iznad 500m nadmorske visine, 5/6 teritorije ima nagib iznad 12%, a oko 70% povrina izloeno je eroziji. Uz ovo treba istai i naglaeno ekstenzivnu poljoprivrednu proizvodnju. umski fond. U BiH je 1991.godine preko 2,4 miliona hektara bilo pokriveno umom. Na visoke ume otpada 53% ove povrine. Slabost ovog resursa je relativno malo (oko 30%) uee etinara, kao najkvalitetnijeg dijela umskog fonda. Voda. BiH u globalu raspolae zadovoljavajuim koliinama vode, meutim raspored ovog resursa ima niz nedostataka. Pet puta je vei oticaj u jadranski nego u crnomorski sliv, a crnomorski sliv obuhvata gotovo teritorije BiH. Takoer treba imati u vidu i velike varijacije u vremenu (najmanje koliine padavina su u ljetnim mjesecima), veliku propusnost krakih terena, kao i zagaenost voda, posebno u slivu Bosne i Vrbasa. Stepen iskoritenosti hidropotencijala u BiH je svega 36%, meutim hidroenergija uestvuje sa oko 40% u ukupnoj proizvodnji elektrine energije. Rudno bogatstvo i energetski izvori. BiH raspolae znaajnim rezervama uglja koje se procjenjuju na oko 3,2 milijarde tona. Od toga je oko 63% lignita, 37% mrkog uglja, dok BiH ne raspolae sa visokokalorinim kamenim i koksnim ugljem. Rezerve rude eljeza procjenjuju se na oko 718 miliona tona, boksita oko 86 miliona tona (kvalitetna ruda boksita), olova i cinka oko 60 miliona tona. Takoer treba naglasiti da BiH raspolae znaajnim rezervama nemetalnih sirovina (so, azbest, kaolin, gips, keramika glina itd). 3.3. Proizvedeno bogatstvo

26

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
Proizvedeno bogatstvo ine dobra koja su rezultat rada. Kako je cilj svake drave da uvea proizvedena dobra, neophodno je da se s vremena na vrijeme utvruje veliina proizvedenih dobara, kako bi se utvrdio porast, procijenila proizvodna mo drutvene zajednice i shodno tome usmjerio dalji ekonomski razvoj. Metodi izraunavanja. Postoje 2 osnovna metoda: naturalni i vrijednosni. Naturalni metod (metod inventarisanja, odnosno popisa proizvedenih dobara) znai da se dobra izraavaju u svojim mjernim jedinicama (tone, litre, metri, komadi itd). Prednosti ovog metoda su to se njime dobiva realna slika o porastu proizvodnje. Mane su to je ovaj metod previe komplikovan i to je nemogue proizvedeno bogatstvo sintetiki izraziti razliita dobra se ne mogu svesti na jednu jedinicu i jedinstveno izraziti cjelokupno proizvedeno bogatstvo. Vrijednosni metod pretpostavlja da se proizvedeno bogatstvo izraava u novanom obliku, na bazi cijena. Ovaj metod je praktiniji i znatno jednostavniji, meutim njegova tanost zavisi od cijena koje se uzimaju u obzir prilikom izraunavanja, posebno u uslovima inflacije. Zbog toga je mnogo realniji pristup izraunavanju na osnovu tzv.stalnih, a ne tekuih cijena. Naime, za period u kome se vri izraunavanje (najee 10 godina) uzima se godina u kojoj su cijene bile najstabilnije i kao takve tipine u odnosu na prethodni obraun i u odnosu na vrijeme kad se pristupa izraunavanju. Struktura proizvedenog bogatstva obuhvata 2 vrste dobara: proizvodna i potrona dobra. Potrona dobra ine robe i usluge namijenjene finalnoj potronji. Proizvodna dobra ine razliiti proizvodni fondovi, odnosno osnovna i obrtna sredstva. Od posebnog znaaja za ekonomski razvoj su osnovni proizvodni fondovi (fiksni fondovi) kao to su: maine, ureaji, fabrike zgrade, putevi, zemljite, te patenti, licence i druga prava industrijske svojine. Takoer su znaajni fiksni fondovi neproizvodnog karaktera (stambene zgrade, kole, bolnice, muzeji itd), te javna dobra (ceste, ureene obale, plovni kanali itd). Od veliine i kvaliteta proizvodnih fondova u osnovi zavisi i veliina angaovanja ostalih faktora proizvodnje, a time i dinamika i struktura privrednog razvoja. Proizvodni fondovi u BiH. U posljednjih 50 godina karakteristino je stalno jaanje materijalne osnove rada. Meutim, obzirom na prirodni prirataj stanovnitva, vrijednost fiksnih fondova po stanovniku u BiH nije bitnije rasla. Poetkom 80-ih godina, u vrijeme dunike krize, bitno se smanjuju investicije i shodno tome rast proizvodnih fondova. U vrijeme rata je dolo do znaajnog unitenja proizvodnih fondova (u nekim podrujima 40-60%), tako da su danas najznaajniji ograniavajui faktori razvoja BiH raspoloivo proizvedeno bogatstvo i akumulacija (kapital). Osim veliine i strukture proizvedenog bogastva, za ekonomski razvoj izuzetno je vano njihovo optimalno koritenje koje se postie organizacijom i povezivanjem tokova privreivanja. 3.4. Akumulacija kao faktor ekonomskog razvoja Akumulacija predstavlja dio novostvorene vrijednosti (nacionalnog dohotka) koji se usmjerava na ime poveanja proizvodnih mogunosti drutvene zajednice. Akumulacija u sutini znai uskraivanje dijela tekue potronje u korist osiguravanja materijalne osnove za privredni razvoj. Zbog toga su u kratkom roku akumulacija i potronja obrnuto srazmjerne. Meutim, poveanjem proizvodnih mogunosti drutva poveava se i ukupna masa roba i usluga za tekuu potronju, te se moe zakljuiti da su u duem roku akumulacija i finalna potronja u pozitivnoj ovisnosti. U odnosu na ostale faktore ekonomskog razvoja, akumulacija ima 2 osnovne specifinosti: 1. Moe se smatrati izvedbenim faktorom ekonomskog razvoja, jer je veim dijelom ovisna od ostalih spomenutih faktora (ljudski, prirodni, materijalni);

27

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
2. Upravo akumulacija stavlja u funkciju potencijalne resurse privreivanja i ima najneposredniji uticaj na ekonomski razvoj. Obim akumulacije zavisi od stepena razvoja proizvodnih snaga. U uslovima privredne nerazvijenosti namee se zahtjev za maksimiziranje akumulacije, ali je limitirajui faktor naglaena neelastinost ukupne potronje. To znai da se tek dostizanjem vieg stepena razvoja stvaraju ekonomske pretpostavke za znaajnije poveanje akumulacije i potronje. S druge strane, u sluaju privredne razvijenosti stvaraju se pretpostavke za formiranje optimalne stope akumulacije, koja je u funkciji ekonomskog razvoja, kao i porasta ukupne potronje. Obim, odnosno minimum akumulacije treba biti u skladu sa priratajem stanovnitva, kako bi se odrao dostignuti drutveni proizvod i proizvodna mo drutva u odnosu na porasat stanovnitva. Maksimum akumulacije ne predstavlja problem, obzirom da je univerzalni cilj svake ekonomske politike upravo to vea akumulacija. Pri datom nacionalnom dohotku akumulacija je ograniena samo eventualnim podsticanjem finalne potronje u funkciji politike poveanja agregata tranje. Struktura izvora. Izvori akumulacije dijele se na osnovne i dodatne. Osnovni izvori su rezultat poslovanja privrednih subjekata i javljaju se kao kapitalizacija dijela dobiti preduzea ili kapitalizacija dijela kupovne moi pojedinca. Dodatni izvori su u osnovi rezultat ekonomsko-politikih mjera i javljaju se kao amortizacija, potpunije koritenje proizvodnih faktora, dobrovoljni javni radovi, ekspanzivna monetarnokreditna politika, inflacija itd. Koritenje tih izvora znai formiranje akumulacije bez smanjivanja finalne potronje. Poseban znaaj meu dodatnim izvorima akumulacije imaju ekspanzivna kreditna politika (tzv.domaa kreditna sredstva) i zaduivanje u inostranstvu (strani krediti). Potrebno je napomenuti da dodatni izvori akumulacije imaju dvostruko ogranienje u pogledu uinaka: 1. U odnosu na obim granice su limitirane na oko 30% u ukupnoj akumulaciji; 2. U odnosu na vrijeme koritenja nakon izvjesnog vremena prenapregnutog privrednog razvoja, neophodno je sanirati kako ekspanzivnu monetarno-kreditnu politiku, tako i zaduivanje u inostranstvu sa ciljem da se sprijei prekomjerna inflacija, odnosno trajnija dunika kriza zemlje. 3.5. Tehniki progres Pod pojmom tehniki progres podrazumijeva se proces usavravanja materijalnih elemenata proizvodnje (sredstava i predmeta rada), uvoenje novih metoda proizvodnje i naina upravljanja privreivanjem, te pronalaenje novih proizvoda ili usavravanje postojeih proizvodnih programa. Uinci. Uinci tehnikog progresa na ekonomski razvoj manifestiraju se u 3 osnovna vida: 1. Tehniki progres djeluje na elemente proizvodnje: - sredstva za rad postaju sve efikasnija; - osavremenjava se eksploatacija predmeta rada ili se kreiraju njihovi supstituti, posebno kada se radi o neobnovljivim prirodnim resursima; - tehniki progres neposredno umanjuje uee ljudskog rada, a s druge strane otvara nove mogunosti (oblike) angaovanja rada pri emu se poveava broj radnih mjesta u tercijarnom sektoru. 2. Tehniki progres ima direktne uinke na meusektorske pomake u smislu potiskivanja i nestanka odreenih industrijskih grana, modernizacije postojeih, te nastanka i ekspanzije novih. 3. Na globalnom planu, tehniki progres podie produktivnost i ekonominost rada, to neposredno poveava efikasnost privreivanja i konkurentnost proizvoda u vanjskotrgovinskoj razmjeni. Nauka. Znaaj tehnikog i tehnolokog progresa za ekonomski razvoj se prvenstveno zasniva na razvoju nauke. Istovremeno, zahvaljujui tehnikom progresu vri se vea centralizacija proizvodnje i stvara osnov za vea ulaganja u nauku, tako da se jo vie uvruje sprega nauke i proizvodnje.

28

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
Drava i tehniki progres. Zbog vanosti tehnikog progresa za ukupan ekonomski razvoj, znaajan teret razvoja obrazovanja i nauke na sebe preuzima i sama drava. Bliski odnosi drave i velikih korporacija najizrazitije su uoljivi u oblasti naunog i istraivakog rada, odnosno pri stvaranju novih tehnologija. Najei primjeri ove vrste biljee se preko vojnih i drugih narudbi drave, na osnovu kojih se podstiu dugorona ulaganja kapitala u razvoj tehnologija, odnosno nauno-istraivaki rad. Na meunarodnom planu dolo je do polarizacije izmeu zemalja na bazi razlika u tehnikim znanjima, stvaranju i mogunostima praenja novih tehnologija, tako da su tokom 80-ih godina 20.vijeka oko 60% izvoza novih tehnologija ostvarile svega 3 zemlje: SAD, Japan i Njemaka. 3.6. Drutveni uslovi rada Znaajan faktor ekonomskog razvoja su i drutveni uslovi rada (proizvodni odnosi). Jedna od karakteristika trine privrede je podvojenost interesa izmeu vlasnika kapitala i radnika, tj.izmeu upravljanja i rada. U poetku je taj klasni antagonizam imao grube oblike ispoljavanja u smislu visokog stepena eksploatacije radnike klase. Meutim, u savremenim uslovima jaa ekonomska funkcija drave i uticaj radnikih sindikata, te se javlja tzv.radniko zakonodavstvo kojim se reguliraju ekonomskosocijalna prava radnika i umanjuje ranije postojei antagonizam. Pored navedenog, kao naini za jaanje motiviranosti i inicijative radnika uvodi se participacija, tj. uee radnika u upravljanju preduzeima, kao i radniko akcionarstvo, gdje su radnici istovremeno i sitni dioniari preduzea u kome rade. Jaanje ekonomske i socijalne sigurnosti radnika, uz humanizaciju uslova rada i odnosa u proizvodnji, istovremeno predstavlja i osnovu za demokratizaciju politikih i ukupnih odnosa u drutvu. Iskustva socijalistikih drutava u sutini su potvrdila korelaciju izmeu stepena ekonomskog razvoja i drutvenih uslova rada. Ekonomska i socijalna prava normativno definirana u ovim drutvima, vremenom su postala samo deklarativnog znaaja. Kako su direktivistike ekonomije gubile korak u odnosu na trine privrede, ta prava su postepeno izgubila ekonomsku, odnosno realnu zasnovanost. Drutveni uslovi rada kao potencijalni faktor razvoja moraju se potvrditi u domenu efikasnosti privreivanja. Meusobna uslovljenost socijalnih i politikih vrijednosti drutvene zajednice s jedne strane i stepena efikasnosti privreivanja s druge strane, nije sporna ali se mora potvrditi kroz privredni razvoj. U suprotnom, ne mogu se smatrati faktorom ekonomskog razvoja.

OPI I POSEBNI USLOVI EKONOMSKOG RAZVOJA BiH


1. UVODNE NAZNAKE
Analiza ekonomskog razvoja BiH u posljednjih 50-ak godina pretpostavlja 3 analitike ravni: razvoj privrednog sistema, dinamiku i strukturu privrednog razvoja i iskustva BiH u jugoslavenskom ekonomskom zajednitvu.

2. RAZVOJ PRIVREDNOG SISTEMA


Privredni sistem BiH proao je kroz 2 osnovne faze: period administrativnog privrednog sistema i period samoupravnog privrednog sistema. Administrativni privredni sistem uspostavljen je neposredno nakon socijalistike revolucije. Glavne odrednice administrativnog privrednog sistema su: - dravna svojina, kao dominantan oblik vlasnitva; - opedravni plan je temeljni mehanizam organizovanja i povezivanja privrednih tokova;

29

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
sveobuhvatno planiranje privrede sa normativnom snagom iz jednog centra, ime su preduzea svedena na proizvodno-tehnike jedinice sa iskljuivom funkcijom izvrenja planskih zadataka; reducirana ekonomska struktura, koja se svodila na dravni sektor privreivanja, sa izuzetkom poljoprivrede u okviru domainstva i nekih oblika zanatstva; opedravni budet je glavni institut planiranja i realizacije finansijskih tokova; opseno administriranje zahvatalo je i privatni sektor. Posebno znaajne su bile mjere ekonomske politike kojima se u osnovi utvrivao obim i struktura poljoprivredne proizvodnje privatnog sektora i preljevanje novostvorene vrijednosti iz poljoprivrede u druge privredne oblasti.

Administrativni sistem bio je u funkciji konsolidiranja rezultata revolucije. Osigurao je ukrupnjavanje i usmjeravanje sredstava akumulacije ime se postigla kratkorona visoka stopa privrednog rasta i porast ivotnog standarda. Istovremeno, ovaj sistem sputavao je inicijativu i motivaciju privrednih subjekata, izazvao tehnoloko zaostajanje za trinim privredama zbog odsustva konkurencije i izazvao preglomaznost birokratskog aparata. Samoupravni privredni sistem. Glavne odrednice samoupravnog privrednog sistema su: - drutvena svojina kao dominantan oblik svojine i na toj osnovi drutveni sektor privreivanja; - potiskivanje ekonomske uloge drave u sferi operative; - afirmacija trinih zakonitosti u domenu trita roba i usluga; - relativna ekonomska samostalnost osnovnih privrednih subjekata; - dohodak privrednih organizacija predstavlja osnovni motiv privreivanja; - koordinirajua (umjesto naredbodavne) uloga drave u tokovima reprodukcije. U domenu drutvene komponente ekonomskog razvoja, samoupravni sistem je omoguio utemeljenje samoupravnog proizvodnog odnosa koji je podrazumijevao da su radnici nosioci upravljakih prava. To se smatralo kao najviim stepenom humanizacije proizvodnih odnosa koji je u historiji dostignut. Meutim, u domenu materijalne komponente ekonomskog razvoja rezultati su bili skromni i uglavnom poprimili karakteristike administrativnog privrednog sistema. Moe se zakljuiti da je samoupravni sistem bio samo izvedbeni oblik direktivistike (netrine) ekonomije.

3. DINAMIKA I STRUKTURA PRIVREDNOG RAZVOJA


Privredni razvoj posmatra se kroz njegovu dinamiku, koja svoj izraz ima u porastu drutvenog proizvoda i strukturu, koja predstavlja uee pojedinih oblasti u stvaranju drutvenog proizvoda. Naravno, izmeu ova 2 vida privrednog razvoja postoji meusobna uslovljenost. Dinamika i struktura razvoja privrede BiH (1946.-1990). Privredni razvoj BiH imao je skromnije razmjere u odnosu na razvoj SFRJ kao cjeline. U periodu 1956.-1982.godine prosjena godinja stopa rasta drutvenog proizvoda bila je 5,5%, to je bila najnia stopa rasta meu svim republikama i pokrajinama i znatno manja od jugoslovenskog prosjeka (6,2%). Struktura privrede nije se bitnije mijenjala. Zadran je njen karakter mnogostrukturalnosti, sa dominantnim ueem energetskih, sirovinskih i bazinih grana. Tako je u 1981.godini preko 50% ukupne industrijske proizvodnje otpadalo na crnu metalurgiju, ugalj i koks, elektroprivredu, metalnu i drvnu industriju. U periodu 1953.-1980.godine prosjena godinja stopa rasta zaposlenosti u BiH bila je ispod prosjene u SFRJ (4,1% u odnosu na 4,4%). Od sredine 80-ih godina privreda BiH biljeila je negativne prosjene stope rasta po svim sektorima. U periodu 1986.-1990.godine negativna prosjena stopa rasta drutvenog proizvoda bila je 5,1%. Prema svim pokazateljima, 80-ih godina BH privreda bila je u dubokoj krizi, pri emu treba imati u vidu da je generisanje krize u znaajnoj mjeri bilo rezultat amortiziranja krize ukupne jugoslovenske privrede na raun BiH.

30

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
4. ISKUSTVA BiH U JUGOSLAVENSKOM EKONOMSKOM PROSTORU
Uzroci usporenog razvoja BiH. Pored unutranjih faktora kao to su naslijeeni skromni proizvodni fondovi, vei prirodni prirataj stanovnitva u odnosu na jugoslovenski prosjek itd, glavne zasluge za relativno zaostajanje privrednog razvoja BiH pripadaju vanjskim faktorima tj.jugoslovenskim privrednosistemskim rjeenjima i ekonomsko-politikim mjerama. Preferiranje industrije i energetike na raun poljoprivrede u periodu neposredno nakon II svjetskog rata, rezultiralo je prelijevanjem novostvorene vrijednosti iz agrarnih u industrijske regione. U tom periodu uee poljoprivrede u drutvenom proizvodu BiH bilo je preko 40%, te je oigledan zakljuak o prelijevanju dohotka na tetu BiH. Sredinom 60-godina, da bi se poveala konkurentska sposobnost jugoslovenskih izvoznika, mjerama ekonomske politike (prvenstveno politikom cijena) u depresiran poloaj se dovode energetski i sirovinski kompleksi (sniavaju se cijene energije i sirovina). Istovremeno, uee energetike i metalurgije u drutvenom proizvodu BiH uveano je za nepuna 4 indeksna poena, dok je u istom periodu ovo uee kod razvijenih republika smanjeno za 0,6 indeksnih poena. I ovo je za posljedicu imalo prelijevanje novostvorene vrijednosti iz BiH u druge republike. Na kraju, sttrukturalne neusklaenosti, kako u proizvodnji tako i u raspodjeli, od sredine 60-ih godina su intenzivno generisale krizu ukupne jugoslovenske privrede. Cijena ekonomskog zajednitva. Iz statistikih podataka o rastu drutvenog proizvoda, zaposlenosti i osnovnih proizvodnih fondova, namee se zakljuak da je BiH sve do raspada SFRJ plaala najviu cijenu tadanjeg jugoslovenskog zajednitva. BiH je po svim pokazateljima pogoravala svoj status, odnosno stepen privrednog razvoja u odnosu na prosjek jugoslovenske privrede.

31

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM

32

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM

OPA PITANJA POLITIKE

EKONOMSKE

33

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM

34

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
OSNOVE PRIVREDNOG SISTEMA
1. POJAM PRIVREDNOG SISTEMA
Razvoj proizvodnih snaga podrazumijeva sve veu podjelu rada kroz specijalizaciju, ali i neophodnost povezivanja tako atomiziranih radova i procesa privreivanja. Time se vri podrutvljavanje tokova proizvodnje i ukupne reprodukcije. emu privredni sistem. Ovo podrutvljavanje se u osnovi moe odvijati dvojako: spontano, tj.posredstvom trita i svjesno, po osnovu aktivnosti drave i drugih javnih institucija. U drugom sluaju govori se o drutvenom okviru privreivanja, u odnosu na samoregulirajui trini mehanizam. Drava nastoji ureivanjem odnosa u tokovima reprodukcije stimulisati veu efikasnost u ekonomskom razvoju. To se ostvaruje prvenstveno putem pravnog instrumentarija, kojim drava utvruje pravila ponaanja svih uesnika u tokovima reprodukcije. Privredni sistem je vezan za 2 ira sistema: ekonomski sistem i pravni sistem. Ekonomski sistem u smislu da normiranje ekonomskih odnosa treba imati u vidu stanje u tokovima privreivanja, a pravni sistem u pogledu injenice da skup propisa u okviru privrednog sistema predstavlja integralni dio ukupnog pravnog poretka. ta je privredni sistem. Pod privrednim sistemom najee se podrazumijeva ukupnost drutvenih odnosa koji se formiraju u vezi sa proizvodnjom, raspodjelom i razmjenom, odnosno institucionalna struktura koja se odnosi na karakter i vrste privrednih subjekata, kao i funkcionalni okvir privreivanja. Cilj i forma. Svrha normativnog definiranja drutvenih okvira i tokova reprodukcije je unoenje reda u ovoj sferi drutvenih odnosa. Unoenje reda u osnovi ima 2 zadatka: da pojedinane interese uesnika drutvene reprodukcije uskladi sa opim interesima drutvenog razvoja i da omogui to efikasniji privredni razvoj. to se tie forme utvrivanja pravila ponaanja i ureivanja odnosa u drutvenoj reprodukciji, drava u pravilu koristi pravne instrumente jer je to najefikasniji nain usklaivanja suprotstavljenih interesa u povodu privreivanja. U okviru privrednog sistema formiraju se podsistemi koji obuhvataju zakone i druge pravne propise za pojedine sektore reprodukcije, pa se tako govori o podsistemu trita i cijena, monetarnom podsistemu, fiskalnom podsistemu itd. Za efikasnost privrednog razvoja bitno je da bude konzistentan, tj.da postoji usklaenost izmeu njegovih podsistema i tzv.sistemskih rjeenja.

2. OPI ELEMENTI PRIVREDNOG SISTEMA


U ope elemente po pravilu spadaju: svojina nad proizvodnim fondovima (kapitalom), institucionalna osnova privreivanja, funkcionalni okvir ekonomskih tokova, motiv privreivanja i ekonomska uloga drave. Izmeu njih postoji meusobna uslovljenost, tako da oni u interakciji u odnosu na trini mehanizam predstavljaju jedinstven drutveni okvir privreivanja. 2.1. Oblici svojine Oblici svojine nad sredstvima za proizvodnju i kapitalom predstavljaju osnovu na kojoj se uspostavljaju odgovarajui proizvodni odnosi i na taj nain odreuje karakter privrednog sistema. Svaku drutvenu (dravnu) zajednicu karakterizira vie oblika svojine (privatna, javna, dravna, zadruna itd), meutim bitno je koji oblik svojine je dominantan i shodno tome ima preferiran status u funkciji ekonomskog razvoja. Neposredno nakon II svjetskog rata dominantan oblik vlasnitva u BiH bilo je dravno vlasnitvo, na kome je zasnovan administrativni privredni sistem. Kada je 50-ih godina izvrena transformacija iz

35

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
dravnog u drutvenu svojinu, javio se osnov za formiranje samoupravnog privrednog sistema. Zajednika karakteristika oba ova sistema bila je intenzivna drutvena diskriminacija privatnog sektora privreivanja. Krajem 80-ih godina vre se radikalne reforme u pravcu istovrsnog tretmana svih oblika svojine, odnosno naina privreivanja. Ukidaju se svi oblici ograniavanja privatnog sektora, a naputa se nesvojinska koncepcija drutvene svojine time to se ona definira kao kapital u rukama privrednog subjekta koji ga koristi (radni kolektivi). Proces vlasnike transformacije u BiH odgoen je ratom, tako da je sistemsko ureenje ovog elementa privrednog sistema praktino zapoelo tek u 1998.godini. Prednosti privatnog vlasnitva. Tradicionalno, privatna svojina je osnova na kojoj se zasnivao razvoj krupne robne privrede i po tom osnovu ubrzani privredni razvoj. Svojinska struktura dugo vremena je bila podudarna sa distribucijom ekonomske moi. Meutim, tokom vremena se kapital sve vie podrutvljava i zahvaljujui dioniarskim drutvima pojavljuje se i tzv.anonimni kapital, tj.kapital disperziran na veliki broj akcionara. Umjesto individualne privatne svojine, dominantnu poziciju zauzima grupno privatno vlasnitvo kao njen izvedbeni oblik. Osim diferenciranja privatnog vlasnitva na individualno privatnu i grupno privatnu svojinu nad proizvodnim fondovima, znaajno je i diferenciranje dravne i javne svojine. 2.2. Institucionalna osnova privreivanja Institucionalna osnova privreivanja odnosi se na definiranje osnovnih nosilaca procesa privreivanja, kao i njihov poloaj prema dravi u smislu dometa ekonomskih sloboda i shodno tome potvrivanja kao robnih proizvoaa. Osnovni nosilac privreivanja je preduzee, koje se pojavljuje i kao izraz trinog karaktera privrede. Preduzee kao osnovni nosilac privreivanja. Historijski gledano, preduzee je tvorevina razvijene robne privrede. Zasnivalo se na privatnom vlasnitvu nad kapitalom, a smisao postojanja i ekonomske aktivnosti je uveanje ovog vlasnitva na osnovu oploavanja kapitala. Pretpostavka ostvarenja ovog smisla je sloboda poslovanja i trini mehanizam preko kojeg su preduzea upuena na meusobnu komunikaciju. Dakle, preduzee je konstantno orijentirano ka akumulaciji kapitala i jaanju materijalne osnove privreivanja, odnosno irenju proizvodne moi, a zahvaljujui konkurenciji na tritu istovremeno podie i stepen efikasnosti privreivanja. U ovakvim uslovima preduzee moe da ostvaruje svoju ciljnu funkciju, tj.maksimiziranje dobiti. Na opem planu time se osiguravaju pretpostavke uspjenog ekonomskog razvoja. Dakle, moe se govoriti o zajednikom ishoditu preduzea kao osnovne jedinice privreivanja i ukupne drutvene aktivnosti usmjerene ka stvaranju pretpostavki za uspjean ekonomski razvoj. Oblici organizovanja privrede, odnosno definiranje statusa osnovniih nosilaca privreivanja u osnovi zavisi od stepena razvijenosti proizvodnih snaga i drutvenih uslova privreivanja. To znai da od naina definiranja statusa osnovnih nosilaca ekonomske aktivnosti u osnovi zavisi i uspjenost ekonomskog razvoja. Pretpostavke za potvrivanje preduzea. Postoje 2 ope pretpostavke za potvrivanje preduzea kao osnovnog subjekta privreivanja: 1. Jedinstveni drutveni tretman preduzea, nezavisno od vlasnike strukture, vrste djelatnosti ili organizacijskog oblika odnosno ustrojstva. To znai da u okviru privrednog sistema i ekonomske politike nema drutvenog preferiranja pojedine vrste ili grupe preduzea u odnosu na opi reim poslovanja. Izuzeci ove pretpostavke predstavljaju samo vid dopune trinog mehanizma, u funkciji stvaranja pretpostavki za uspjean ekonomski razvoj.

36

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
2. Sloboda poslovanja preduzea, to podrazumijeva da preduzea samostalno donose poslovne odluke o vrsti i nainu obavljanja poslovne djelatnosti, unutranjoj organizaciji, odnosima sa drugim privrednim subjektima i sl. Sloboda poslovanja podrazumijeva da se kao jedini kriteriji uspjenosti preduzea nametnu trine zakonitosti. Uspjenost preduzea zavisi od unutranje efikasnosti u privreivanju, odnosno od ekonominosti i produktivnosti, kao i odgovarajueg reagovanja na trine zakonitosti ponude i tranje. U ovakvim uslovima ekonomske slobode imaju puno dejstvo, ukljuujui i snoenje poslovnog rizika od strane preduzea. Organizacione forme preduzea tokom vremena su se mijenjale. Najznaajniji faktori koji su uticali na promjene organizacionih oblika osnovnih nosilaca privreivanja su masovnost proizvodnje i koncentracija kapitala. Masovnost proizvodnje zahtijevala je povezivanje preduzea, posebno u sluajevima kada su preduzea u slijedu proizvodnog programa, odnosno kad su rezultati rada jednih predmetom rada drugih preduzea. Tako vremenom dolazi do razliitih oblika kooperacije preduzea, posebno kad se radi o sloenom proizvodu (npr.automobil). Istovremeno sa masovnijom proizvodnjom dolazi do koncentracije kapitala, to je bila pretpostavka za krupnije investicione projekte i efikasnije privreivanje. Tako se javljaju dionika drutva i drugi oblici trgovakih drutava, koji postaju organizacioni oblici ne samo koncentracije kapitala, nego i odvijanja procesa privreivanja. Velike korporacije predstavljaju sintezu oba pomenuta faktora ukrupnjavanja proizvodnje i koncentracije kapitala. Za njih je karakteristina naglaena efikasnost privreivanja i veliki dohodak, odnosno dobit te se u korporacije javljaju kao osnovni nosioci privreivanja u globalnim svjetskim tokovima. 2.3. Funkcionalni okvir ekonomskih tokova Trei element privrednog sistema odnosi se na funkcionalni okvir privreivanja, odnosno mehanizam kojim se uspostavljaju meusobne interakcije preduzea, kao i interakcije izmeu preduzea i drutva. Na dananjem stepenu razvoja proizvodnih snaga kao neprikosnoven funkcionalni okvir privreivanja nametnulo se tzv.organizirano trite. Organiziranost trita podrazumijeva osiguranje funkcioniranja trinih zakonitosti ponude i tranje, uz istovremenu dopunu i korekciju trita adekvatnim privrednosistemskim i ekonomsko-politikim odlukama i mjerama, u onim oblastima u kojima je trite sklono da zataji. Bitno je istai da ova organiziranost trita ne dovodi u pitanje status trinih zakonitosti kao temeljnog funkcionalnog okvira privreivanja, kako je to bio sluaj u socijalistikim ekonomijama. 2.4. Motiv privreivanja Motiv obavljanja odreene privredne aktivnosti je (naravno) dobit. Dobit kao osnovni motiv privreivanja moe se razmatrati u 4 aspekta: 1. Sa stanovita preduzea dobit predstavlja izraz njegovog potvrivanja kao robnog proizvoaa. Ona je izraz konkurentske snage preduzea i na bazi trine valorizacije njihove uspjenosti preduzea su stalno pod presijom to efikasnijeg poslovanja. Ovo zahtijeva kapitalizaciju dijela dobiti radi proirenja proizvodne moi i jaanja konkurentnosti preduzea. 2. Sa stanovita pojedinca dobit je izvor kupovne moi, te dobit preduzea predstavlja i motiv pojedinanog aktiviteta (vlasnika, dioniara, poduzetnika, radnika itd). Dakle radi se o jedinstvenom interesu preduzea kao cjeline i pojedinanih aktivnosti u okviru preduzea. 3. Sa stanovita drutvene zajednice dobit je izraz manifestacije poreske sposobnosti. Obzirom da vea dobit znai i vee uee u finansiranju javne potronje, drutvena zajednica je i sama zainteresirana za to veu dobit preduzea. Ovdje je bitno da nivo oporezivanja dobiti ne dovede u pitanje motivaciju preduzea i pojedinane privredne aktivnosti. 4. Sa stanovita ukupnog ekonomskog razvoja drutvene (dravne) zajednice dobit je u funkciji uveanja proizvodnih mogunosti drutvene zajednice putem uveanja proizvodnih mogunosti pojedinanih privrednih subjekata. Dakle, dobit je u funkciji ukupnog ekonomskog razvoja. 2.5. Ekonomska uloga drave

37

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
Ekonomska uloga drave obuhvata ukupnu drutvenu aktivnost u odnosu na prethodno naznaene elemente sistema. Ona obuhvata regulativnu funkciju, kao i razliite ekonomsko-politike mjere. Poseban vid ekonomske uloge drave odnosi se na domete javnog sektora privrede, ime se determiniraju razmjere trinog privreivanja i dometi ekonomskih zakonitosti.

3. OSOBENOSTI PRIVREDNOG SISTEMA BiH


Osnovne determinante u odreenju privrednog sistema BiH su: ustavni sistem BiH, tranzicija privrede na trine osnove, te aktuelna obnova i razvoj privrede. 3.1. Ustavni sistem i privredni sistem Ustav kao najvii politiki i pravni akt predstavlja i osnovu za ustrojstvo ekonomskog, odnosno privrednog sistema. Ptitom su najznaajnija pitanja normiranja prirode privrednog sistema i ureenja ekonomskog prostora. Priroda privrede. Nedvojbeno je da se radi o trinom sistemu privreivanja, to je vidljivo iz same preambule Ustava BiH, lana II koji tretira zatitu ljudskih prava i sloboda koja ukljuuju pravo na imovinu i pune ekonomske slobode, kao i preko definiranja ekonomske uloge drave i entiteta primjerene trinom sistemu privreivanja. Ekonomski prostor. U osnovi, Ustav BiH normira neto labaviju federalnu strukturu. Podjela ekonomskih ovlatenja izmeu BiH i entiteta podrazumijeva tipine elemente ekonomskog federalizma. Prvenstveno je znaajno istai da BiH predstavlja jedinstveno ekonomsko podruje, to nedvosmisleno proizilazi iz pune slobode kretanja lica, roba, usluga i kapitala irom BiH, kao i iz ekonomsko-politikih ovlatenja organa i institucija BiH (vanjskotrgovinska politika, carine, meuentitetske i meunarodne komunikacije, meuentitetski saobraaj, monetarna politika, budet, provoenje aneksa 5-8, ovlatenja o kojima se entiteti sloe, ovlatenja neophodna za ouvanje suvereniteta, cjelovitosti i meunarodnog subjektiviteta BiH). 3.2. Tranzicija privrede i privredni sistem Tranzicija kao pojam predstavlja procese prelaska sa modela socijalistike (netrine) ekonomije na model trine ekonomije. Ona nije jednokratan in, ve pretpostavlja poduzimanje niza mjera i aktivnosti u privredi i drutvu, tokom dueg perioda. Kljune take tranzicije privrede su: - promjena vlasnike strukture; - institucionalna osnova privreivanja; - uspostavljanje trita kao osnovnog mehanizma usmjeravanja privrednih tokova; - inoviranje ekonomske uloge drave i drugih makroekonomskih subjekata. Svojinsko prestrukturiranje znai poduzimanje normativnih promjena i aktivnosti u 4 osnovna vida: 1. Definiranje reima i dometa dravne svojine primjerene trinom sistemu; 2. Denacionalizacija i restitucija oduzete imovine; 3. Prodaja stanova u drutvenoj svojini, prvenstveno nosiocima stanarskog prava; 4. Privatizacija preduzea i banaka. Ova aktivnost ima poseban znaaj jer njeno provoenje znai ispunjenje osnovne pretpostavke za izgradnju trinog privrednog sistema. Proces privatizacije u osnovi se svodi na 3 pristupa (modela): 1. Model prodaje putem internih i eksternih dionica, sa ili bez popusta; 2. Model prenosa imovine fizikim licima i institucionalnim pravnim licima (npr.fond PIO, fond za obeteenje bivih vlasnika nacionalizirane imovine i sl); 3. Kombinovani model, kojim se u razliitim varijacijama kombinuju elementi prethodna 2 modela.

38

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
Izbor modela i varijanti rezultat je opredjeljenja izmeu ubrzane i postepene privatizacije, izmeu pravinosti i privatizacije po svaku cijenu, izmeu pravne sigurnosti koju treba garantirati drava i tzv.spontaniteta privatizacije itd. Ne postoji univerzalan i apsolutno uspjean model. Institucionalna osnova. Usvajanjem odgovarajuih zakona o preduzeima, odnosno privrednim drutvima zadovoljeni su formalni zahtjevi tranzicije. Meutim, sadrajno, funkcionalni aspekti institucionalne osnove trinog privreivanja su za najvei broj preduzea jo u samom zaetku. Poseban znaaj u pogledu institucionalne osnove privrednog sistema BiH ima restrukturiranje bankarskog sistema u finansijskom, menaderskom i upravljakom smislu, to za posljedicu ima stvaranje zdravih (likvidnih) banaka. Restrukturiranje banaka je vrlo znaajna poluga ukupnog procesa tranzicije privrede. Trini mehanizam normativno gledano, treba obuhvatiti kako trite rezultata privreivanja (roba i usluga), tako i trite faktora privreivanja (rada, kapitala, znanja itd). Trite roba i usluga je u dobroj mjeri liberalizirano, meutim trite rada i kapitala je jo uvijek daleko od cjelovite normiranosti. S tim u vezi neophodno je kreiranje odgovarajuih zakona i drugih propisa kojima e se u potpunosti regulisati funkcioniranje trita kapitala i trita rada, te ustanoviti institucije ovih trita. Reducirani efekti motiva privreivanja. Preduzea u jo uvijek nedefiniranim drutvenim uslovima privreivanja nisu orijentirana na kapitalizaciju dobiti radi vee dobiti, odnosno na dugoronije uveanje konkurentske sposobnosti putem ulaganja u tehnike i tehnoloke inovacije, dugoronije investicije i vee poslovne rizike. Ekonomska aktivnost drave trenutno je znatno naglaena u odnosu na tipini trini sistem, obzirom na aktuelnu tranziciju privrede i znatne razlike izmeu ustavno definirane prirode privrednog sistema u odnosu na sistem privreivanja koji je u funkciji. Drutvena aktivnost u ovim uslovima treba imati 2 opa pravca djelovanja: osiguranje prepostavki za procese tranzicije privrede, te smanjenje regulativne uloge drave u korist samoreguliranja trinog sistema. Pritom se proces tranzicije znatno uslonjava usljed uticaja niza neekonomskih faktora socijalnih, politikih, historijskih itd.

OSNOVNI ELEMENTI EKONOMSKE POLITIKE


1. POJAM EKONOMSKE POLITIKE KAO PRAKTINE DJELATNOSTI
Posmatrana kao praktina djelatnost, ekonomska politika predstavlja definiranje ciljeva u tokovima reprodukcije i preduzimanje mjera i aktivnosti kako bi se ti ciljevi postigli. 1.1. ta je ekonomska politika Kao praktina djelatnost, ekonomska politika obuhvata 3 glavne komponente: 1. Nosioci, odnosno subjekti koji imaju ekonomsko-politika ovlatenja na bazi kojih poduzimaju aktivnosti; 2. Ciljevi, odnosno efekti koji se ele postii u tokovima privreivanja; 3. Sredstva ekonomske politike U svom konkretnom odreenju, ekonomska politika predstavlja jedinstvo, odnosno sistem navedenih elemenata. Kao praktina djelatnost, ekonomska politika uvijek ima nacionalno, odnosno dravno odreenje, zbog specifinosti brojnih faktora koji determiniraju tekue privredne tokove. 1.2. Determinante ekonomske politike

39

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
U osnovi, odreenje ekonomske politike zavisi od prirode privrednog sistema i od konjunkturnih kretanja u privredi. Naime, ekonomska politika se kree u okviru privrednog sistema, odnosno u okviru opih pravila ponaanja uesnika drutvene reprodukcije. Pored toga, u uslovima depresija i kriza u privredi po pravilu postoji potreba za jaanjem ekonomskih funkcija drave, odnosno osjetnijim korigiranjem trinih zakonitosti. 1.3. Ekonomska politika i privredni sistem Mada im je zajedniki zadatak stvaranje drutvenog okvira privreivanja, privredni sistem i ekonomska politika meusobno se razlikuju u vie bitnih taaka: - u pogledu metoda djelovanja drave kod privrednog sistema se po pravilu koriste pravni instrumenti i u krajnjoj liniji aparat prinude; kod ekonomske politike to predstavlja izuzetak; - u pogledu namjene kod privrednog sistema to je organizovanje i normativno ureenje privreivanja; kod ekonomske politike radi se o usmjeravanju ekonomskih tokova; - u pogledu vremenskog aspekta privredni sistem sadri pravila ponaanja koja ambijent privreivanja definiraju za dui period; za ekonomsku politiku karakteristino je utvrivanje elemenata uslova privreivanja uglavnom za krai period. Privredni sistem i ekonomska politika su po vie osnova meusobno povezani. Privredni sistem je osnov za domete ekonomsko-politikih odluka. S druge strane, postoji znaajan povratni uticaj ekonomske politike na preispitivanje, pa i redefiniranje pojedinih opih elemenata privrednog sistema, a sve u cilju efikasnijeg ekonomskog razvoja.

2. NOSIOCI EKONOMSKE POLITIKE


Polazei od njihovog statusa u ukupnoj strukturi drutva, pravnog karaktera odluka i mjera, te dometa ekonomskih ovlatenja, nosioci ekonomske politike mogu se svrstati u 4 kategorije: dravna tijela, javnopravna tijela, politike i drutvene organizacije, te meunarodna tijela. 2.1. Dravna tijela U dravnim tijelima u najveem stepenu je koncentrirana ekonomska vlast i praktino ova tijela utvruju kako vlastita ovlatenja, tako i distribuciju ekonomsko-politikih ovlatenja izmeu ostalih nosilaca ekonomske politike. Parlament, vlada i centralna banka. Kao najvii nivo vlasti u dravi, parlament je nosilac i najjaih privredno-sistemskih i ekonomsko-politikih ovlatenja. Parlament donosi zakone i druge propise kojima se oblikuje privredni sistem. Osim toga, usvaja budet kao najznaajniji akt finansijske aktivnosti drave i na taj nain utvruje obim javnih prihoda i strukturu finansiranja izdataka javnog karaktera. Parlament utvruje i najvanije segmente ekonomske politike (monetarno-kreditna, fiskalna, carinska politika itd). Vlada po pravilu predstavlja stvarnog kreatora ekonomske politike. Ona predlae parlamentu zakone i druge propise, budet, kao i strateke ekonomsko-politike mjere. Pored toga, vlada na osnovu zakona i drugih akata koje usvaja parlament, donosi propise i mjere, te izvrava ukupnu ekonomsku politiku u zemlji. Centralna (emisiona, narodna) banka je po pravilu nosilac ovlatenja koja se odnose na monetarnokreditni sistem i monetarno-kreditnu politiku. Prvenstveno je odgovorna za stabilnost valute. Bitno je istai da centralna banka uspostavlja neposredni odnos sa parlamentom (odgovorna je samo parlamentu) i povodom njenih ovlatenja praktino je iskljuena aktivnost vlade. Podjela ekonomsko-politikih ovlatenja zavisi od ustrojstva dravne organizacije. U unitarnim dravama nosioci izvornih nadlenosti su parlament i vlada. Osiguran je jedinstven privredni sistem i

40

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
konzistentna ekonomska politika. Od obima decentralizacije vlasti zavisi i dodjela ekonomsko-politikih ovlatenja niim nivoima vlasti. U sloenim dravama (federacijama), kao nosioci izvornih ovlatenja u istoj ravni se pojavljuju organi federacije i organi federalnih jedinica. U pogledu podjele ekonomske vlasti u federacijama vae opi principi podjele nadlenosti, to znai da su pojedina ovlatenja u iskljuivoj nadlenosti federacije, neki elementi su u zajednikoj nadlenosti federacije i federalnih jedinica, a preostali su u rukama federalnih jedinica. Zajedniki imenitelj ekonomskog federalizma u savremenim uslovima podrazumijeva da federacija odgovarajuim propisima ustanovljava privredni sistem, odnosno uslove privreivanja na jedinstvenom ekonomskom prostoru. U okviru privrednog sistema prevashodno se definira monetarni sistem, carine i vanjskotrgovinski reim, osnove poreskog sistema i javnog finansiranja. U sklopu ustanovljavanja uslova privreivanja uspostavlja se antimonopolsko zakonodavstvo, titi stabilnost novca, osigurava opi nivo cijena itd. Istovremeno, federalnim ekonomsko-politikim mjerama ostvaruju se strateki ciljevi razvoja, prvenstveno politika ekonomske ravnotee i privrednog razvoja. Za ekonomski federalizam od izuzetnog znaaja je priroda privrednog sistema, odnosno intenzitet djelovanja trita u usmjeravanju ekonomskih tokova u odnosu na drutvenu aktivnost u ovom domenu, kao i konjunkturna kretanja u privredi. Trini mehanizam determinira ponaanje federalnih jedinica u smislu seljenja kapitala iz jedne u drugu federalnu jedinicu u sluaju pogoranja uslova privreivanja, privlaenja kapitala putem stvaranja poreskih oaza i sl. Na taj nain se relativizira ustavna podjela ekonomske vlasti i praktino vri pritisak na unificiranje rjeenja ili jedinstven pristup federalnih jedinica, posebno u najnovijim formama kooperativnog federalizma gdje se poenta stavlja na zajedniki angaman koji se pokazuje najefikasnijim u odnosu na ustavom normiranu podjelu ovlatenja izmeu jednog i drugog nivoa vlasti. Struktura nosilaca ekonomsko-politikih ovlatenja u BiH. Ustav BiH normira podjelu ekonomskih ovlatenja izmeu BiH i entiteta koja je tipina za ekonomski federalizam u savremenim uslovima. TO znai da ovlatenja institucija BiH obuhvataju osnovne elemente privrednog sistema (monetarni sistem, carine, vanjska trgovina, meunarodni finansijski odnosi, osnove fiskalnog sistema), kao i kljune sektore ekonomske politike u funkciji jedinstvenog ekonomskog prostora i temeljnih pretpostavki za ekonomski razvoj (sloboda kretanja roba, usluga, kapitala i privredne aktivnosti, stabilizaciona politika i uravnoteen razvoj, monetarna politika i paritet valute, ekonomski odnosi sa inostranstvom, te javne korporacije iz aneksa 9 Dejtonskog sporazuma). Ostala ekonomsko-politika ovlatenja su ili u zajednikoj nadlenosti BiH i entiteta (npr.zatita privatne svojine, ekonomsko-socijalna sigurnost graana itd) ili su u iskljuivoj nadlenosti entiteta. Bitno je istai da u sadanjim uslovima jo nisu operacionalizirana sva ustavna rjeenja, niti je zbog nedovrene tranzicije trine u mogunosti da nadopuni ustavnu raspodjelu ekonomsko-politike vlasti. 2.2. Javno-pravna tijela Ekonomska ovlatenja ove grupe nosilaca ekonomske politike zasnivaju se na prenosu ovlatenja dravnih tijela (to im i daje javnopravni karakter) ili na prenosu dijela ekonomske moi privrednih subjekata na asocijaciju, odnosno udruenje koje sami formiraju. Poseban znaaj u grupi javnopravnih tijela imaju privredne komore i berze. Njihova zajednika karakteristika je da je njihov subjektivitet utvren dijelom odgovarajuim zakonima, a dijelom vlastitim aktima i propisima, to im daje odreenu autonomnost u radu u odnosu na dravnu strukturu u uem smislu. Privredne komore javljaju se kao udruenja poslodavaca, da bi se zajedniki zatitili interesi privrednih subjekata od drave i radnikih sindikata. Komore su bile u funkciji artikuliranja interesa preduzea u odnosu na drutveni okvir privreivanja.

41

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
Postoje 2 tipa komora: evropsko-kontinentalni i angloameriki. Evropsko-kontinentalni tip komore karakteriu javno-pravni karakter, osnivanje zakonom i obavezno lanstvo. Kod angloamerikog tipa komore radi se o privatnoj inicijativi, odnosno osnivanju ugovorom, lanstvo je dobrovoljno i dominirajui je privatno-pravni karakter. U evropsko-kontinentalnim komorama prepliu se opi interesi (to im uz ovlatenja koja na njih prenosi drava daje javnopravni karakter) i zajedniki interesi lanova. lanovi komora su preduzea, banke, osiguravajua drutva, finansijske organizacije, poslovna udruenja i zajednice, kao i asocijacije obrtnika i zemljoradnikih zadruga. Djelokrug rada komora po pravilu obuhvata: saradnju sa dravnim organima, to obuhvata davanje miljenja i sugestija prilikom donoenja odgovarajuih zakona i drugih propisa u okviru privrednog sistema i ekonomske politike, te iniciranje mjera od stratekog interesa za privredni razvoj; organiziranje informacionog sistema i poslovnog informiranja; organiziranje aktivnosti na podruju ekonomskih odnosa sa inostranstvom putem saradnje sa dravnim organima, kao i operativnim angamanom u ovom domenu; obavljanje poslova javnopravnog karaktera (donoenje uzansi, izdavanje uvjerenja i drugih isprava potrebnih u meunarodnim i domaim poslovnim aranmanima lanova itd); mjere i aktivnosti na unapreenju i primjeni tehnikih i tehnolokih inovacija, tehnikih i normativnih standarda proizvoda, te zatite domaih proizvoda; organiziranje edukacije i dokvalifikacija radnika za lanove, odnosno preduzea; formiranje arbitrae za lanove komora i pokuaj rjeavanja sporova izmeu lanova, prije redovnog sudskog postupka; zastupanje interesa poslodavaca prilikom donoenja propisa u oblasti rada, penzionog i zdravstvenog osiguranja, kao i pri zakljuivanju kolektivnog ugovora.

Principi organiziranja privrednih komora su teritorijalni i strukovni (granski). Teritorijalni podrazumijeva organiziranje privrednih komora na odreenoj teritoriji i predstavlja obavezni oblik udruivanja za sve privredne subjekte registrovane na tom podruju. Pritom se komore sa uih podruja udruuju u komore formirane za ire podruje, ime se ustanovljava sistem komora u odreenoj zemlji. Strukovni (granski) princip podrazumijeva povezivanje privrednih subjekata iz iste oblasti privreivanja. Ove komore su sastavni dio komorskog sistema, odnosno organiziraju se unutar komora opeg tipa koje su uspostavljene po teritorijalnom principu. Upravljanje komorama ostvaruje se putem skuptine i upravnog odbora. Izvori prihoda za rad komore su lanarina, kotizacija i sredstva koja komore ostvare vlastitom djelatnou. Komorski sistem u BiH. Zakon o privrednim komorama (Sl.novine FBiH br.35/98), kojim se normira formiranje komora u FBiH i normira Federalna privredna komora, obuhvata rjeenja koja su u dobroj mjeri uporediva sa modelima komora u evropskim zemljama. Prema ovom zakonu, sistem komora u BiH podrazumijeva formiranje komora na nivou kantona, na nivou FBiH i mogunost formiranja odgovarajue komore na nivou drave. Zakon predvia da e se nakon isteka prvog mandatnog perioda (4 godine) preispitati obaveznost lanstva u komorama. Time se praktino otvara mogunost uvoenja anglosaksonskog tipa komorskog sistema. Berze Berze predstavljaju stalno i organizirano trite na kome se redovno trguje vrijednosnim papirima, novcem, robama i uslugama.

42

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
Vrste. U odnosu na predmet poslovanja berze mogu biti robne (produktne), efektne (berze vrijednosnih papira), novane i devizne berze, te berze usluga (frahta). Robne ili produktne berze predstavljaju organizirano trite na kome se prodaju i kupuju robe standardnog kvaliteta. Uslov poslovanja je posjedovanje dokumenata o vlasnitvu nad robom i pozivom na berzanske uzanse i standarde. To znai da prisustvo robe nije potrebno, jer se pouzdano znaju kvaliteti ove robe zahvaljujui standardima. Robne berze mogu biti ope, to znai da se posluje sa razliitim vrstama roba, ukljuujui vrijednosne papire i devize (npr.Amsterdam, Roterdam, Rio de Janeiro, itd) i specijalizirane, na kojima se trguje samo jednom robom (npr.New York Cotton Exchange za pamuk). Berze vrijednosnih papira su organizirana trita na kojima se trguje dugoronijim vrijednosnim papirima iji su prihodi promjenjivi (dionice, obveznice, opcije). Na ovim berzama susreu se emitenti i ulagai (kupci). U trgovinu vrijednosnim papirima obavezno su ukljueni berzanski posrednici, a obavljaju se vremenski diferencirani poslovi (promptni i terminski). Na osnovu koncentriranja ponude i tranje na ovim berzama se ustanovljava dnevna trina vrijednost nekog vrijednosnog papira (moe se razlikovati od nominalne). Na osnovu toga se utvruje vrijednost neke kompanije, odnosno dionikog drutva. Berze strogo vode rauna o prihvatanju papira za trgovanje. Prije izdavanja dozvole za trgovanje vrijednosnim papirima, vri se provjera boniteta emitenta. Pored toga, berza izdaje prospekt za svaki vrijednosni papir u kome su podaci o emitentu, osnivaki kapital, visina podijeljene dividende u zadnjih nekoliko godina, bilans u zadnjoj godini itd. Kao glavni institucionalni oblik tzv.sekundarnog trita kapitala, berze omoguavaju koncentrisanje slobodnih novanih sredstava i efikasnu alokaciju kapitala u funkciji efikasnog privrednog razvoja. Berze deviza i novca specijalizirane su za trgovinu devizama i novcem, odnosno kratkoronim plasmanima (blagajniki zapisi, certifikati i depoziti, bankovni akcepti itd). Krug uesnika na ovoj berzi suen je na poslovne banke (ponekad i na centralne banke), odgovarajue kompanije i penzione fondove. Vie od 4/5 transakcija su transferi izmeu poslovnih banaka. Vie od 60% ukupnog prometa otpada na London, New York i Tokio. Berza usluga (berza frahta) specijalizirana je za ponudu i tranju posebnih usluga, npr.usluga prevoza (brodarske i avionske) i usluge osiguranja u prevozu i uskladitenju. Berzanska vrijednost ovih usluga je pouzdan pokazatelj osiguravajuim kompanijama za utvrivanje visine rizika i premija osiguranja. Najpoznatije berze prevoznih usluga su Amsterdam, New York i Pariz, a berze osiguranja Amsterdam, London i Hamburg. Organizaciono ustrojstvo. Po ovom kriteriju berze se dijele u odnosu na intenzitet uea drave u njihovo funkcionisanje. S tim u vezi berze se dijele na: - slubene berze drava osniva, upravlja odnosno kontrolira rad ovih berzi to je precizirano odgovarajuim propisima; - javne berze institucije javno-pravnog karaktera osnovane na osnovu zakona, sa javnim ovlatenjima i pod nadzorom drave. Karakteristine su za evropske zemlje. - berze kao preduzea, odnosno drutva pretpostavljaju privatnopravni karakter i stroge interne propise. Ove berze karakteristine su za angloameriko podruje. - berze kao trine institucije za njih je karakteristian liberalniji reim i opa dostupnost svim zainteresiranim (npr.berza u Hong Kongu). Izuzetno veliki znaaj berzi u tokovima privreivanja pretpostavlja prisustvo drave u okviru ekonomske politike i privrednog sistema. Ne dovodei u pitanje prirodu ovih institucija, drava u kreiranju i funkcionisanju istih uestvuje kako regulativno tako i operativno, putem utvrivanja pravila funkcionisanja, ali i neposrednog uea u transakcijama (kupoprodaja obveznica javnog zajma, deviza, dionica, kao i roba odnosno usluga).

43

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM

U BiH, obzirom na Zakon o vrijednosnim papirima (Sl.novine FBiH br.39/98), berze imaju status javnih trita. Formiraju se kao dioniko drutvo, obzirom da osnivanju prethodi odobrenje Komisije za vrijednosne papire. 2.3. Politike i drutvene organizacije Radi se o relativno velikom broju organizacija i udruenja sa zajednikom karakteristikom da su nosioci vee ili manje ekonomske i drutvene moi. U kreiranju ekonomske politike uestvuju posredno, putem uticaja na dravna i javnopravna tijela. Po snazi uticaja, najznaajnije mjesto imaju politike stranke i sindikati. Politike stranke predstavljaju skupine ljudi koji se organiziraju radi osvajanja vlasti, ili bar participiranja u vrenju vlasti. One su izvorni nosioci ekonomske politike, jer u situaciji kad osvoje vlast koriste dravnu strukturu za realiziranje svoje vizije privrednog sistema i ekonomske politike. Sindikati predstavljaju organizacije radnika i slubenika iji je osnovni cilj zatita ekonomskog i socijalnog statusa svojih lanova. Sindikati se javljaju kao generator radnikog i socijalnog zakonodavstva. Pored toga, sindikat je partner poslodavakoj strukturi i dravi. Kao takav je potpisnik kolektivnih ugovora i relevantan element politikog ivota i drutvenih snaga ukupnog razvoja. Bitno je napomenuti da se pod pojmom kolektivni ugovor podrazumijeva ugovor kojim se reguliraju odnosi izmeu zaposlenih i poslodavaca. Oblik i sadraj ovog ugovora zavise prvenstveno od zakonodavstva (radno pravo) pojedine drave, pri emu su opi standardi utvreni konvencijama Meunarodne organizacije rada. Kolektivni ugovor obuhvata razliita pitanja, od plata i radnog vremena, preko obrazovanja i strunog usavravanja zaposlenih, do nekih vidova tzv.zajednike potronje radnika (npr. briga o djeci, odmor i rekreacija itd). 2.4. Meunarodne organizacije Po osnovu predmeta njihove djelatnosti, meunarodne organizacije dijele se na 2 grupe: - organizacije koje normiraju meunarodne ekonomske odnose putem sporazuma, konvencija, preporuka i drugih akata (npr.Opi sporazum o carinama i trgovini, Ekonomski savjet UN i sl). - meunarodne organizacije ija djelatnost je preteno usmjerena na operativno uee u razliitim poslovnim aranmanima (npr.Svjetska banka, IMF itd). U odnosu na institucionalno-pravni okvir, odnosno organizaciono ustrojstvo i prema dometu, meunarodne organizacije se dijele na ope i regionalne. Ope meunarodne organizacije Meunarodne organizacije opeg karaktera, neovisno o predmetu djelatnosti, imaju 2 osnovne karakteristike: 1. Djelokrug njihovog rada odnosi se na ukupne ekonomske odnose u svijetu; 2. lanstvo u ovim organizacijama je otvoreno, odnosno svaka drava je potencijalni lan tih organizacija. lanom postaje po ispunjenju normiranih uvjeta. Najznaajnije meunarodne organizacije opeg karaktera su Opi sporazum o carinama i trgovini, MMF i Meunarodna banka za obnovu i razvoj. Opi sporazum o carinama i trgovini (GATT General Agreement on Tariff and Trade) GATT je zakljuen 1947.godine, nakon sloma zlatnog standarda (30-ih godina 20.vijeka) i u vrijeme pokuaja stvaranja Meunarodne trgovinske organizacije. Po svojoj formi on je multilateralni sporazum, meutim sadrajno, radi se o jednoj od najznaajnijih meunarodnih organizacija opeg karaktera. Do

44

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
01.01.1948.godine, kada je stupio na snagu, ratificirale su ga 23 zemlje, a zakljuno sa 1994.godinom Opem sporazumu pristupile su 124 zemlje lanice. Osnovni cilj Opeg sporazuma je unapreenje meunarodnih trgovinskih ekonomskih odnosa, prvenstveno po osnovu liberalizacije vanjske trgovine i uklanjanja svih oblika diskriminacije u meusobnoj razmjeni drava lanica. Najznaajniji principi (pravila) Opeg sporazuma su: klauzula najveeg povlaenja, nacionalni tretman, princip nediskriminacije, antidamping klauzula, te zatitne mjere u sluaju pasivnog platnog bilansa. Klauzula najveeg povlaenja znai da se sve meusobne privilegije i prednosti koje 2 zemlje lanice u meusobnoj razmjeni odobre na bilateralnoj osnovi (ugovorom), odmah i bezuslovno proiruju i na sve ostale zemlje lanice za isti ili slian proizvod. Klauzula se odnosi na carine, ostale dabine, meusobna plaanja, te administrativni postupak pri uvozu odnosno izvozu. Izuzeci, odnosno ogranienja u primjeni ove klauzule odnose se na pogranini promet, povlastice u okviru carinskih zona i carinskih unija, te postojee preferencijale izmeu 2 drave koji se ne mogu ubudue poveavati bez prethodne saglasnosti GATT-a. Nacionalni tretman podrazumijeva da strana roba nakon plaanja carina i prelaska carinske linije ima isti tretman kao i odgovarajua domaa roba. To znai da nikakvi unutranji propisi (npr.posebni porezi ili administrativne zapreke) ne mogu posluiti kao osnov za diskriminaciju strane robe u odnosu na istovrsnu domau robu. Klauzula najveeg povlaenja i nacionalni tretman u osnovi znae princip nediskriminacije kako izmeu stranih roba, tako i izmeu domae i strane robe. Nediskriminacija uz ovo podrazumijeva i slobodu tranzita, tj.suzdravanje od razliitog tretmana prevoznih sredstava prilikom tranzita preko teritorije drave lanice. Antidamping klauzula daje pravo dravama lanicama da poduzimaju mjere koje spreavaju damping, to je u osnovi bio ustupak razvijenim zemljama, a kvantitativna ogranienja i sline mjere (ogranienja obima i vrijednosti roba pri uvozu) u sluajevima pasivnog platnog bilansa i niske monetarne rezerve (odnosi se na manje razvijene privrede). Glavni organ GATT-a je Sekretarijat, ija pomona tijela su Savjet i 3 stalna odbora (za probleme zemalja u razvoju, meunarodne trgovine i agrarnog protekcionizma). Pored ovoga, praksa GATT-a je da formira ad hoc komisije za rjeavanje pojedinih pitanja iz djelokruga rada. Glavna forma djelovanja GATT-a su multilateralni pregovori, na kojima su usvajani amandmani na prvobitni tekst Opeg sporazuma, kao i ostali dokumenti. Najznaajniji su Kenedijev krug pregovora, Tokijski krug pregovora i Urugvajski krug pregovora. Urugvajski krug pregovora u 1994.godini rezultirao je odlukom o osnivanju WTO (World Trade Organization - Svjetska trgovinska organizacija). WTO je poela sa radom 01.01.1995.godine. Njen osnovni cilj je da kao poseban institucionalni okvir unaprijedi meunarodnu trgovinu po osnovu inoviranog multilateralnog sporazuma drava lanica i uz usku saradnju sa IMF i Meunarodnom bankom za obnovu i razvoj. Organizacijska struktura WTO obuhvata Ministarsku konferenciju i Generalno vijee. Konferencija obuhvata niz odbora (za trgovinu i razvoj, ograniavanja u bilansima plaanja, finansije i administraciju). Vijee se sastoji od vijea za trgovinu robom, uslugama i trgovinu intelektualnim vlasnikim pravima. Meunarodni monetarni fond (IMF International Monetary Fund) je meunarodna monetarna institucija osnovana 1944.godine na konferenciji u Breton Vudsu (Bretton Woods), kao specijalizirana agencija pri UN. Osnovni ciljevi IMF su: - ustanovljavanje meunarodnog monetarnog sistema i na toj osnovi razvijanje saradnje izmeu drava lanica;

45

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
saniranje i unapreenje monetarnih sistema drava lanica; podsticanje multilateralnih odnosa u plaanjima i na toj osnovi proirenje meunarodne razmjene; stabilizacija deviznih kurseva; ukidanje deviznih ogranienja i valutarnog dampinga; uvoenje konvertibilnosti u tekuim plaanjima za drave lanice; ublaavanje tekoa u meunarodnim plaanjima po osnovu odobrenja odreenih sredstava meunarodnih plaanja (kreditiranje); pomo lanicama u smanjenju stepena neuravnoteenosti platnih bilansa.

U pogledu pariteta valuta, drave lanice dune su saraivati sa IMF-om radi odravanja stabilnosti utvrenog kursa. U sluaju izmjene pariteta valute, drava lanica mora osigurati saglasnost Fonda. Izuzetak su neznatne izmjene pariteta koje nemaju veeg uticaja na meunarodne transakcije. Obaveza zemalja je da vrijednost svojih valuta izraze u zlatu, pri emu nema obaveze da se osigura konvertibilnost u zlato. Mehanizam djelovanja MMF-a podrazumijeva kreditnu pomo za uravnoteenje debalansa izmeu drava lanica. Prvi dio kredita odobrava se u visini zlatne trane, odnosno 25% kvote (lanarine) zemlje. Drugi dio kredita u poetku je odobravan u visini do 100% kvote, a kasnije je uvean na 600%. Prema tome, aktivnosti MMF-a usmjerene su na uravnoteenje privremenih debalansa u bilansima plaanja kako domaa neuravnoteenost ne bi djelovala na intervalutarnu stabilnost. Dakle, prvo treba uravnoteiti domau ekonomiju, prvenstveno budet i suzbiti inflaciju kako bi se sauvala stabilnost valute, to je pretpostavka za stabilnost meunarodnog monetarnog sistema. Zbog toga, ukoliko se radi o dugoronoj neravnotei, pristupa se izmjeni (devalvaciji) pariteta valute. Svaka zemlja lanica UN-a po ispunjenju odreenih uvjeta moe postati lanica MMF-a. Obaveza lanice je da u Fond uplati odreeni iznos kvote. Visina kvote utvruje se na bazi uea zemlje u ukupnoj svjetskoj razmjeni. Ove kvote osnov su za raspodjelu upravljakih prava, jer svaka lanica raspolae sa 250 glasova, a dodatni glasovi proporcionalni su udjelu kvote lanice u ukupnoj sumi kvota Fonda. Naime, najvii organ MMF-a je Skuptina guvernera koju ini po jedan lan iz svake zemlje. Izvrni odbor broji najmanje 20 lanova, od ega petoricu imenuje 5 lanica sa najveim kvotama, dok se ostali biraju svake druge godine. Generalni direktor Fonda je istovremeno i predsjednik Izvrnog odbora. Doprinos MMF-a u uspostavi meunarodnog monetarnog sistema i monetarnoj saradnji meu dravama lanicama je neosporan. Meutim, Fond nije u stanju osigurati potrebnu meunarodnu likvidnost. Posljedica toga je da mnoge zemlje (izvan kruga najrazvijenijih) zadravaju niz deviznih ogranienja i nisu u stanju uvesti punu konvertibilnost svojih valuta zbog hroninih deficita u bilansu i skromnih monetarnih rezervi. Meunarodna banka za obnovu i razvoj, poznatija po imenu Svjetska banka (International Bank for Reconstruction and Development IBRD; World Bank WB) je meunarodna finansijska institucija u sastavu UN. Osnovana je na konferenciji u Bretton Woods-u u julu 1944.godine, a sa radom je poela 1946.godine. Prvobitni zadatak banke bio je pomo zemljama lanicama u obnovi ratom razorenih podruja (posebno u Evropi), kao i podsticanje razvoja nerazvijenih zemalja, pogotovo bivih kolonija. Ovaj zadatak tokom vremena je redefiniran, tako da je Svjetska banka postala razvojna banka. Osnovni zadaci svjetske banke odnose se na: - odobravanje zajmova ili garancija na ime investicija u privredni razvoj zemalja lanica; - podsticanje ulaganja privatnog inostranog kapitala u manje razvijenim zemljama; - stavljanje na raspolaganje finansijskih sredstava pod povoljnim uslovima radi uticaja na razvoj lanica. Da bi Banka odobrila kredit, Statutom Banke predvieno je da se moraju ispuniti 2 uslova: 1. Da se kredit ne moe dobiti po osnovu komercijalnih kredita ili na tritu kapitala pod umjerenim uslovima;

46

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
2. Da je banka stekla ubjeenje da je dunik, odnosno garant u stanju odgovoriti svojim obavezama po osnovu ugovora o kreditu. Korisnici kredita Banke su zemlje lanice ili pak banke i preduzea, ali uz obaveznu garanciju drave. Praktino su ugovorne obaveze uvijek na relaciji Banka-drava lanica. Posebne djelatnosti banke su: - pruanje tehnike pomoi zemljama u razvoju, prvenstveno u pogledu izrade investicionih projekata; - osnivanje instituta za razvoj i obuku kadrova; - podrka u osnivanju konzorcija za kreditiranje razvoja. Da bi zemlja postala lanom Banke, prethodno mora biti lanica MMF-a i uplatiti lanski ulog. Od lanskih uloga zemalja-lanica formira se osnovni kapital banke. Visina uloga utvruje se prema ekonomskoj snazi lanice. Pritom se kao kriterij uzima visina nacionalnog dohotka, obim vanjskotrgovinskog prometa, stanje monetarnih rezervi te stepen likvidnosti i stabilnost ekonomskih tokova drave lanice. Od ukupnog udjela, 20% se uplauje, a preostali dio se smatra garancijskim kapitalom koji zemlje lanice uplauju za izvrenje obaveza Banke prema vjerovnicima. Zemlje lanice solidarno su odgovorne za finansijske rizike do visine uloga, odnosno vlastitog udjela u kapitalu Banke. Najvii organ upravljanja Bankom je Savjet guvernera, koji ine predstavnici zemalja lanica (ministar finansija ili guverner centralne banke). Njihova ovlatenja odnose se na prijem novih lanova, poveanje ili smanjenje kapitala, odluke o zakljuivanju aranmana sa drugim meunarodnim organizacijama, podjela dobiti Banke, te likvidacija poslova i raspodjela aktive Banke. Ove odluke donose se na skuptini koja se odrava jednom godinje, a u meuvremenu se odluke donose putem pisanog izjanjavanja, odnosno glasanja. Poslovima Banke operativno rukovodi Savjet uprave, odnosno izvrni odbor koji ine lica imenovana ili izabrana od zemalja lanica, a koji se sastaje jednom mjeseno u sjeditu Banke. U sastavu Svjetske banke su i: Meunarodna finansijska korporacija (International Finance Corporation IFC), osnovana 1956.godine radi podsticanja privrednog razvoja putem kredita namijenjenih prvenstveno privatnom sektoru, a bez uslovljavanja dravnim garancijama kao to je to sluaj kod Svjetske banke. Meunarodno udruenje za razvoj (International Development Association IDA), osnovano 1960.godine radi kreditiranja pod izrazito povoljnim uslovima infrastrukturnih nekomercijalnih projekata (komunalni projekti, stambena izgradnja, kulturni objekti i sl). Obje navedene institucije imaju svojstva pravnog lica, ali su podreene Svjetskoj banci iju djelatnost ustvari dopunjavaju. Savjet guvernera i Savjet uprave Svjetske banke ujedno su i organi upravljanja obiju navedenih institucija. Regionalne meunarodne organizacije U odnosu na ope, regionalne meunarodne organizacije imaju 2 specifinosti: 1. Djelokrug njihove djelatnosti odnosi se na ekonomsku saradnju drava u regionu; 2. lanstvo u ovim integracijama je strogo zatvoreno. To podrazumijeva da su formalizirani uslovi prijema i meusobni odnosi lanica. Osnovni motiv stupanja u ove organizacije je ekonomski. Zbog toga u njih stupaju zemlje koje su priblino na istom stepenu ekonomske razvijenosti. Pritom je za nastanak regionalnih organizacija od neposrednog znaaja geografska upuenost zemalja, kao i meusobna ekonomska zainteresiranost i meuzavisnost u smislu zajednikog koritenja nekih prirodnih resursa ili projekata od neposrednog interesa za susjedne drave (npr.komunikacije, zajedniki privredni i istraivaki projekti itd).

47

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
Znaaj regionalnih ekonomskih integracija zavisi od stepena integrisanosti privrede u okviru jedne regionalne integracije. Ovaj stepen se kree od najlabavijih formi povezivanja u kome zemlje lanice zadravaju ekonomsku suverenost, pa do integracija koje podrazumijevaju manje ili vee odricanje ekonomske suverenosti zemalja u korist same integracije. Poseban znaaj meu regionalnim organizacijama imaju: Evropska unija, Evropsko udruenje za slobodnu trgovinu, Organizacija za ekonomsku saradnju i razvoj, Evropska banka za obnovu i razvoj, te organizacija zemalja izvoznica nafte. Evropska unija osnovana je potpisivanjem Rimskog ugovora 25.03.1957.godine pod nazivom Evropska ekonomska zajednica. Dananji njen naziv datira od 1993.godine, nakon ugovora iz Mastrihta. Pretea EEZ bila je Evropska zajednica za ugalj i elik (European Coal and Steel Community ECSC), osnovana 1951.godine od strane 6 zapadnoevropskih zemalja (Njemaka, Francuska, Italija, Belgija, Holandija i Luksemburg). Osnovni zadatak ove integracije odnosio se na stvaranje zajednikog trita uglja i elika. Zajednica je imala supranacionalni karakter, to znai da su odluke Visoke vlasti, kao najvieg organa upravljanja, bile obavezujue za zemlje lanice integracije. Rimskim ugovorom utvreni su osnovni ciljevi i principi EEZ, koji se odnose na: - uzajamno povezivanje i progresivno zbliavanje drava lanica kako bi se ustanovilo zajedniko evropsko trite; - usklaivanje ekonomskih politika lanica te stvaranje pretpostavki za stabilan ekonomski razvoj. Prema tekstu ugovora, naznaeni ciljevi postiu se na osnovu: - uklanjanja carinskih i drugih uvozno-izvoznih ogranienja (kontingenti i dozvole); - utvrivanja zajednike carinske tarife u odnosu na tree zemlje; - uklanjanja prepreka za slobodno kretanje roba, usluga, radne snage i kapitala; - postepenog izjednaavanja zakonodavstva lanica u funkciji zajednikog trita; - ostvarivanjem zajednike politike u poljoprivredi i transportu; - stvaranja evropskog socijalnog fonda i Evropske investicijske banke (European Investment Bank EIB). Najznaajniji razvojni iskoraci ove integracije su: Usvajanje zajednike agrarne politike 1962.godine (Common Agricultural Policy CAP) sa osnovnim ciljem da se povea poljoprivredna proizvodnja, stabilizira trite ovih proizvoda i ustanovi zatita od vanjske konkurencije. Ova agrarna politika temeljila se na: - jedinstvenom tritu zajednice; - subvencioniranju iz Evropskog agrarnog fonda; - naglaenom agrarnom protekcionizmu u odnosu na tree zemlje. EEZ je postala carinska unija 01.07.1968.godine. Kada je Zajednica 1973.godine proirena novim lanovima, ponovo se javljaju carine izmeu zemalja lanica, ali je 1977.godine carinska unija ponovo uspostavljena. Naime, u EEZ su 1973.godine stupile Irska, Danska i Velika Britanija. Od 01.01.1981.godine Grka je postala deseti lan. Od juna 1985.godine lanice su postale panija i Portugal, a 1994.godine Austrija, Finska i vedska. U domenu organizacijskog jedinstva postignuti su izuzetni rezultati, posebno u pogledu jedinstvenog budeta Zajednice i ustanovljavanje i funkcionisanje Evropskog parlamenta i drugih organa (Vijee ministara, Komisija EU i Evropski sud). Ovo predstavlja i institucionalnu potvrdu njenog supranacionalnog karaktera. Poseban iskorak u pravcu pune integracije u okviru EU predstavlja formiranje monetarne unije 1999.godine, to podrazumijeva jedinstvenu valutu, jednu centralnu banku i jedinstvenu monetarnu politiku. Ideja o monetarnoj uniji javila se u Hagu 1969.godine, a njena realizacija otpoela je utemeljenjem Evropskog monetarnog sistema (European Monetary System EMS) 1979.godine. Ovim sistemom uspostavljen je vei stepen monetarne stabilnosti i kurseva valuta. Centralno mjesto ovog

48

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
sistema predstavljao je eki (European Currency Unit ECU), kao ponderirani prosjek valuta zemalja lanica Unije. Eki je predstavljao obraunsku jedinicu kod kreditiranja i novanih transakcija, prilikom meudravnih obrauna, te kao parametar nacionalnih valuta i mjerilo za poduzimanje intervencija na deviznom tritu. U novije vrijeme, eki je bio sve prisutniji i u transakcijama preduzea i graana, kao efikasna zatita od iznenadnih fluktuiranja valutnih kurseva. U monetarnu uniju koja je zvanino profunkcionirala 1999.godine, ulo je 11 zemalja lanica Unije. Odluku o pridruenju odgodile su Velika Britanija, Danska i vedska, a Grka nije uspjela ispuniti uvjete za pristupanje. Nova valuta Unije, euro, postao je obaveza poslovanja banaka i finansijskih trita u smislu konvertiranja 11 valuta i US dolara u evropskim obveznicama u euro. U opticaju ostaju nacionalne valute (kao fiksne frakcije eura) u funkciji prometnog i platenog sredstva jo 3 godine (do 2002), kada e se pojaviti euro kovanice i papirni novac ove valute. Evropsko udruenje za slobodnu trgovinu (European Free Trade Association EFTA) osnovano je potpisom tokholmske konvencije 1960.godine od strane Austrije, Danske, Norveke, Portugala, vedske, vicarske i Velike Britanije. Godinu dana kasnije, pridrueni lan postaje Finska, a 1970.godine pristupaju Island i Lihtentajn. Ova integracija bila je prvenstveno reakcija na formiranje Evropske zajednice i njene zatvorenosti u odnosu na ostale evropske zemlje. Najvie tijelo EFTA je Savjet koji ine ministri, odnosno stalni predstavnici. Pomona tijela su odbori, kao to su Odbor za carine, Odbor trgovinskih eksperata, Budetski odbor itd. Ciljevi ove integracije bili su u odnosu na Evropsku zajednicu znatno skromniji. Kao ciljevi su definirani: - jaanje privredne saradnje meu lanicama; - obezbjeenje lojalne konkurencije u meusobnoj trgovini; - izbjegavanje razlika meu lanicama u pogledu osiguranja sirovina; - smanjivanje carina i drugih barijera radi liberalizacije razmjene sa industrijskim proizvodima. Iz primjene Konvencije iskljueni su poljoprivredni proizvodi, riba i pomorski proizvodi i za njih su predviene samo izvjesne smjernice za unapreenje razmjene i meusobne saradnje. Dakle, EFTA se u pogledu stepena integracije zadrala na nivou zone slobodne trgovine (ukidanje carinskih i drugih ogranienja u razmjeni sa robom domaeg porijekla) i to samo za industrijske proizvode, kao i na opim principima meusobne ekonomske saradnje drava lanica. Ve 1972.godine neke lanice EFTA pristupile su Evropskoj zajednici (V.Britanija i Danska), a ovaj primjer slijedile su 90-ih godina Austrija, vedska i Finska. Od 1973.godine poinju se zakljuivati trgovinski aranmani izmeu EEZ i pojedinih lanica EFTA i na bazi zakljuenih sporazuma o slobodnim trgovinskim zonama od 1984.godine ukinute su carine za industrijske proizvode. U ovom kontekstu je i sporazum o Evropskom ekonomskom prostoru (European Economic Area EEA) koji su u Portu 1992.godine zakljuile tadanje lanice EU i zemlje lanice EFTA (osim vicarske, koja je na referendumu odbacila sporazum). Cilj sporazuma je stvaranje podruja liberalne trgovine, odnosno uklanjanje carinskih i drugih barijera, u skladu sa propisima EU u meusobnoj razmjeni spomenutih zemalja. Organizacija za ekonomsku saradnju i razvoj (Organization for Economic Cooperation and Development OECD) je meunarodna organizacija zapadnoevropskih zemalja, SAD, Japana, Kanade, Turske, Australije i Novog Zelanda, osnovana 1960.godine. Ciljevi organizacije su podsticanje ekonomske saradnje u pravcu liberalizacije trgovine na multilateralnoj osnovi, koordinacija ekonomskih politika i postizanje odgovarajuih finansijskih i monetarnih aranmana. OECD je u organizacijskom smislu klasian tip meudravne organizacije, bez ikakvih neposrednih elemenata supranacionalnosti. Organizacijom upravlja Vijee sastavljeno od predstavnika svih zemalja lanica (ministri ili eksperti), a Izvrni komitet ima izvrne funkcije. Organizacija zemalja izvoznica nafte (Organization of Petroleum Exporting Countries OPEC) osnovana je 1960.godine u Bagdadu od strane Iraka, Irana, Kuvajta, Saudijske Arabije i Venecuele.

49

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
Kasnije se organizaciji prikljuuju i zemlje treeg svijeta, tako da danas zemlje lanice OPEC-a imaju preko 65% svjetske proizvodnje nafte. OPEC je osnovan prvenstveno da bi se zemlje lanice suprotstavile aktivnostima Meunarodnog naftnog kartela (osnovan 1928) koji je okupljao najvee naftne kompanije i praktino diktirao eksploataciju i cijenu nafte na svjetskom tritu. Zbog toga je primarni zadatak OPEC-a bio revizija ugovora o koncesijama sa ciljem da se praktino izvri nacionalizacija naftnih izvora. Nakon ovoga OPEC je u kratkom roku ostvario kontrolu nad svjetskom ponudom nafte.

3. CILJEVI EKONOMSKE POLITIKE


Polazei od injenice da ekonomski razvoj podrazumijeva 2 osnovne komponente (materijalnu i drutvenu), moe se govoriti o materijalno-proizvodnim i drutvenim ciljevima. Ukoliko se u obzir uzme vremenska dimenzija, ciljevi se mogu klasificirati na kratkorone (konjunkturne) i dugorone ciljeve. 3.1. Materijalno-proizvodni i drutveni ciljevi Diferenciranje na materijalno-proizvodne i drutvene ciljeve zasniva se na injenici da proces reprodukcije ima materijalno-proizvodnu i drutvenu komponentu. Ciljevi usmjereni na tokove privreivanja prvenstveno su usmjereni na proces proizvodnje i na ukupnost drutvene organizacije globalnih ekonomskih tokova. Pritom je generalni cilj optimalno koritenje raspoloivih resursa i porast proizvodnih moi drutva kako bi se povealo drutveno bogatstvo, odnosno drutveni proizvod. U domenu procesa proizvodnje, ciljevi ekonomske politike uglavnom se odnose na faktore proizvodnje: radnu snagu, predmete rada i sredstva za rad. Ciljevi koji se odnose na radnu snagu podrazumijevaju osiguravanje kvalificirane radne snage prema potrebama procesa privreivanja, kao i iskoritenost raspoloive radne snage. Vrhunski cilj svake ekonomske politike u ovom domenu je ostvarivanje pune zaposlenosti, koji u sebi objedinjuje oba pomenuta cilja. Ciljevi koji se odnose na predmete rada podrazumijevaju racionalno koritenje prirodnih bogatstava vodei rauna o raspoloivosti, stepenu regenerativnosti, nainu iskoritavanja i odgovarajuoj valorizaciji prirodnog bogatstva, kao i zatiti ivotne sredine. Ciljevi koji se odnose na sredstva za rad usmjereni su u 2 pravca: 1. Na stepen iskoritenosti sredstava, odnosno optimalno koritenje proizvodnih fondova ukljuujui odravanje i amortizaciju; 2. Na tehniko-tehnoloki razvoj, odnosno tehniki progres kao najdinaminiji faktor razvoja. Organizacija procesa privreivanja, koji objedinjuje sva 3 faktora proizvodnje je poseban cilj ekonomske politike. Ovaj cilj realizira se kroz iznalaenje optimalnog odnosa izmeu pojedinih faktora proizvodnje, tehniku usklaenost procesa proizvodnje, tehnologiju rada i upravljanje osnovnim privrednim subjektima. Osiguranje drutvenog ambijenta privreivanja. Ukupnost drutvene organizacije koju kreira privredni sistem i ekonomska politika za cilj treba imati stvaranje takvih makroekonomskih odnosa u kojima je pojedinana efikasnost neposredno u funkciji uveanja drutvenog bogatstva. Stvaranje ekonomske ravnotee u smislu srazmjernosti u razvoju pojedinih grana i oblasti privrede i odgovarajueg balansa izmeu agregata ponude i agregata tranje, to je uz stabilnost opeg nivoa cijena, pretpostavka za stabilan privredni razvoj. Varijacije ciljeva u ovom domenu mogu se kretati izmeu preferiranja razvoja i po cijenu neravnotee, preko pokuaja da se pomire ravnotea i razvoj, pa do insistiranja na ravnotei po svaku cijenu.

50

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
Drutveni ciljevi ekonomske politike prvenstveno su usmjereni ka ekonomskoj strukturi. U neposrednoj vezi sa ekonomskom strukturom su ciljevi koji se odnose na intenzitet operativnog unoenja drave u privredne tokove, prvenstveno u pogledu veeg ili manjeg javnog sektora privreivanja, ime se neposredno mijenja ekonomska struktura. Poseban sektor cijeva ekonomske politike odnosi se na poboljanje kvaliteta ivota i rada. To prvenstveno podrazumijeva: - ciljeve usmjerene ka ekonomskoj i socijalnoj sigurnosti radnika, odnosno podizanje ivotnog standarda graana; - ciljeve vezani za razvoj neprivrednih djelatnosti, odnosno u odreenoj mjeri preuzimanje finansiranja i organizovanja zdravstva, obrazovanja, nauke, kulture, umjetnosti i sl, od strane drave; - ciljeve koji se odnose na ostala socijalna prava (penziono-invalidsko osiguranje, garantirana zdravstvena zatita, minimum socijalne sigurnosti itd). Najiri ciljevi ekonomske politike usmjereni su na postizanje opih vrijednosti svake dravne zajednice, koje se prvenstveno odnose na irenje ljudskih prava i fundamentalnih sloboda, jaanje solidarnosti, socijalne pravde i demokratskog poretka. 3.2. Kratkoroni i dugoroni ciljevi Definiranje ciljeva ekonomske politike podrazumijeva i vremensko diferenciranje oekivanih efekata pojedinih ciljeva. Klasifikacija pojedinih ciljeva na kratkorone i dugorone zavisi u osnovi od stepena razvijenosti i ekonomsko-politike moi kojom raspolae drava. U opem smislu, kao kratkoroni ciljevi najee se oznaavaju: stabilnost cijena, odnosno odravanje niske stope inflacije; zatita deviznih (monetarnih) rezervi; promjene u obimu i strukturi vanjske trgovine; stimulacija odreenih oblasti privreivanja, itd. Kao dugoroni ciljevi u pravilu se navode: stabilan privredni razvoj; uravnoteenost razvoja; rast investicija i proizvodnje; puna zaposlenost; socijalna sigurnost graana itd. Dugoroni ciljevi su veim dijelom univerzalni. Varijacije u pogledu odreenja ciljeva u konkretnoj ekonomskoj politici zavise od stepena privredne razvijenosti i stabilnosti ekonomskih tokova, odnosno konjunkturnih privrednih kretanja. 3.3. Sistematizacija ciljeva Prilikom kreiranja konkretne ekonomske politike neophodno je izvriti sistematizaciju ciljeva. Okvir za sistematizaciju s jedne strane ini stepen razvoja proizvodnih snaga i stabilnost ekonomskih tokova, a s druge strane odgovarajui instrumenti i mjere kojima se ciljevi mogu realizirati. Brojnost i raznovrsnost moguih ciljeva ekonomske politike, kao i realnost njihovog ostvarenja, zahtijevaju da se izvri selekcija ciljeva i utvrde prioriteti, kako bi se shodno tome podesila ukupna ekonomska politika. Poseban zahtjev u ovom domenu odnosi se na konzistentnost ciljeva, od koje u potpunosti zavisi konzistentnost same ekonomske politike, pa i njen smisao odnosno uinci.

4. SREDSTVA (MJERE) EKONOMSKE POLITIKE


Sredstva ekonomske politike su razliite mjere, odluke i akcije nosilaca ekonomsko-politikih ovlatenja kojima se utie na tokove ekonomskog razvoja, odnosno postiu odgovarajui ciljevi. Ova sredstva, odnosno mjere, meusobno se razlikuju po dometima u tokovima reprodukcije, kao i u pogledu naina djelovanja na ekonoske procese zavisno od toga u kojoj mjeri se dovode u pitanje ekonomske slobode proizvoaa i potroaa.

51

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
Mjere ekonomske politike s jedne strane zavise od postojeeg stanja u tokovima privreivanja, a s druge strane od definiranih ciljeva ekonomske politike, to za posljedicu ima da iste mjere mogu imati razliite uinke u pojedinim konkretnim sluajevima. Mjere ekonomske politike diferenciraju se prema razliitim kriterijima: - prema namjeni (regulativne i operativne, tj.ope i posebne); - prema objektu djelovanja (realne, monetarno-kreditne i fiskalne); - prema karakteru (direktivne i indikativne); - prema teritorijalnom djejstvu, odnosno prema podruju na koje se odnose (unutranje i vanjske). 4.1. Regulativne i operativne mjere Regulativna sredstva predstavljaju ope odluke i mjere koje se odnose na ukupne tokove reprodukcije i na sve subjekte privreivanja. One mogu biti: - privredno-sistemskog karaktera (npr.organizaciona i statusna pitanja privrednih subjekata) - ekonomsko-politikog karaktera (npr.promjena kursa novane jedinice). Obzirom da djeluju u okviru privrede u cjelini, regulativna sredstva se nazivaju i makroekonomska sredstva, odnosno instrumenti ekonomske politike. Opa sredstva su linearnog karaktera, to znai da u istoj ravni pogaaju sve oblasti i subjekte privreivanja. Operativna sredstva ili posebne mjere odnose se na pojedina djelatnosti i oblasti privrede, odnosno na ogranien broj privrednih subjekata, izuzetno i na pojedino preduzee. Nazivaju se jo i mikroekonomska sredstva. Posebna sredstva su selektivnog djejstva, jer imaju razliite uinke na privredne subjekte. 4.2. Realne, monetarno-kreditne i fiskalne mjere Realne ili fizike mjere odnose se na privrednu djelatnost u uem smislu, kao to su: - zabrana obavljanja odreene privredne aktivnosti (npr.trgovina drogom); - propisivanje tehnikih uslova rada (npr.poslovni prostor, materijalno-tehnike pretpostavke za neku vrstu privreivanja itd); - ograniavanja uvoza. Monetarno-kreditne mjere prvenstveno djeluju na uslove osiguravanja novanih sredstava ili raspolaganje tim sredstvima od strane privrednih subjekata. Posebno se u ovom domenu istiu mjere kojima se utie na koliinu novca u opticaju. Fiskalne mjere odnose se na finansijsku aktivnost drave. Ovim mjerama se vri raspodjela novostvorene vrijednosti izmeu drutvene zajednice i privrede, te osiguravaju sredstva za finansiranje javnih izdataka. Dok su realne mjere neposrednog karaktera i tiu se odreene vrste privreivanja, odnosno odreenih nosilaca privrednih aktivnosti, monetarno-kreditne mjere su indirektnog karaktera i djeluju u okviru ukupnih ekonomskih tokova. 4.3. Direktivne i indikativne mjere Direktivne (administrativne) mjere ne ostavljaju mogunost izbora privrednim subjektima. Radi se o sredstvima iza kojih stoji dravni aparat prinude. Indikativne (ekonomske) mjere ostavljaju mogunost izbora privrednim subjektima u smislu da li e ove mjere potivati ili ne. Primjena ovih mjera zasniva se na ekonomskoj obzirnosti i interesu samih nosilaca ekonomske aktivnosti. To praktino znai da neuvaavanje indikativnih mjera ima svoju ekonomsku posljedicu, a ne sankciju kao kod direktivnih mjera. U pojedinim sluajevima drava moe postii iste uinke koristei jedne ili druge mjere. Npr, ako dravi nije u interesu da se uvozi odreena roba, ona moe zabraniti njen uvoz (direktivna mjera) ili utvrditi

52

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
visoke carine za te proizvode (indikativna mjera). U drugom sluaju ostavlja se privrednom subjektu mogunost da uveze tu robu, uz rizik da visoka carina bitno umanji konkurentsku sposobnost uvezene robe na unutranjem tritu. 4.4. Unutranje i vanjske mjere Unutranja sredstva odnose se na privredne subjekte i tokove privreivanja unutar zemlje. Mogu biti opa (ako vae za ukupni ekonomski prostor drave), regionalna i lokalna (ako vae za ue teritorijalne jedinice). Vanjska ekonomska sredstva tiu se usmjeravanja poslovanja privrednih subjekata sa inostranstvom. Mogu biti rezultat vlastitog zakonodavstva i ekonomske politike drave, ali i rezultat preuzetih obaveza drave koje su posljedica bilateralnih ugovora, konvencija i sporazuma odnosno pripadnosti nekoj meunarodnoj organizaciji.

ORGANIZACIJA PRIVREDE
Oblici organiziranja privrede u smislu forme ustrojstva i definisanja statusa osnovne jedinice privreivanja, u osnovi zavise od razvoja proizvodnih snaga i sveukupne drutvene aktivnosti u tokovima reprodukcije. Opi elementi privrednog sistema determiniraju i definiranje osnovnog nosioca privreivanja i njegov status u tokovima reprodukcije, prvenstveno u pogledu ekonomskih sloboda privrednih subjekata u odnosu na ekonomsku vlast i mo dravne strukture. Sa stanovita privrednog sistema i ekonomske politike, osnovni privredni subjekti pojavljuju se u dvostrukoj ulozi: 1. Kao dio strukture nosilaca ukupne drutvene aktivnosti, to znai da privredni subjekti i sami kreiraju ambijent privreivanja, neposredno-putem svojih asocijacija ili posredno-koristei ekonomsku mo pri ustrojstvu politike vlasti. 2. Privredni subjekti predstavljaju mikroambijent u kome se iskazuju ukupni uinci drutvene aktivnosti u vezi sa tokovima reprodukcije. Izneseno upuuje na zakljuak da analiza privrednog sistema i ekonomske politike u odreenoj dravi zapoinje sa razmatranjem osnovnih subjekata privreivanja.

1. POJAM PREDUZEA
Preduzee predstavlja termin za oznaavanje osnovne jedinice robne, odnosno trine privrede. Pojmovno obuhvata raznovrsne forme organizacije nosilaca ekonomske aktivnosti u ovim privredama. Uprkos nizu razlika u ustrojstvu, preduzea uope imaju i neke zajednike osobenosti, od osnovne svrhe osnivanja, preko motiva privreivanja do odnosa naspram drutvenog okvira privrednih tokova. 1.1. Svrha preduzea Kao ekonomski samostalna proizvodna jedinica, preduzee se osnova radi obavljanja odreene ekonomske aktivnosti u oblasti proizvodnje, saobraaja i veza, trgovine, razmjene i pruanja usluga a sa ciljem ostvarivanja dohotka, odnosno sticanja dobiti putem oplodnje uloenog kapitala. 1.2. Preduzee ili trgovako drutvo U savremenim privrednim zakonodavstvima, veina zemalja usvaja termin trgovaka drutva ili samo drutva, kojim se oznaava osnovni subjekt privreivanja. Pojam trgovako drutvo asocira na

53

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
vrijeme kad je trgovina kao najznaajnija privredna djelatnost bila i jedini izvor kapitala. Tokom vremena znaaj trgovine za oplodnju kapitala opada u korist razvoja preduzea koja se bave proizvodnjom i pruanjem usluga. U naem zakonodavstvu u kratkom vremenu koritena su oba izraza i preduzee i drutva: Zakon o preduzeima (Sl.list RBiH 33/94, Sl.novine FBiH 2/95); Zakon o privrednim drutvima (Sl.novine FBiH 23/99). Bez obzira na terminoloke razlike, u zakonodavstvima nema bitnih sadrajnih razlika izmeu drutva i preduzea, jer se pod oba pojma podrazumijeva obavljanje djelatnosti radi sticanja dobiti proizvodnjom, prometom roba ili pruanjem usluga. 1.3. Ope odrednice preduzea Preduzee je pravno lice koje obavlja privrednu djelatnost radi sticanja dobiti;

- Preduzee se upisuje u sudski registar. Upis ima 2 ope pravne posljedice: 1. Upisom u registar preduzea stiu pravnu i poslovnu sposobnost; 2. Upis u registar ima pravno dejstvo prema treim licima od dana upisa. Podaci upisani u registar su javni i objavljuju se u slubenim glasilima. Odnose se na najvanije injenice od interesa za pravni promet kao to su: osnivanje, firma, djelatnost, sjedite, statusne promjene, promjene oblika, prestanak preduzea i obim odgovornosti u pravnom prometu sa treim licima. preduzea mogu osnovati domaa i strana fizika i pravna lica. Opi princip je da su izjednaena domaa i strana lica kao mogui osnivai preduzea. Postoje posebna ogranienja i uslovi za strana lica iz sigurnosnih razloga (npr.proizvodnja naoruanja), ekonomskih razloga (radi zatite domae proizvodnje, posebno ako se radi o stratekoj oblasti privreivanja) ili politikih razloga (npr.mediji i informisanje). Ovi izuzeci od opeg principa utvruju se drugim zakonima, posebno Zakonom o stranim ulaganjima (Zakon o politici direktnih stranih ulaganja u BiH, Sl.glasnik BiH 4/98 i 17/98), kao i odgovarajuim zakonima kojima se regulie status javnih preduzea. Za osnivanje preduzea koja pruaju usluge javnog karaktera, kao i ona koja imaju odreena javna ovlatenja, osnivai prethodno moraju imati odobrenje nadlenog dravnog organa. Ovo se prvenstveno odnosi na javna preduzea. U upravljanju preduzeem karakteristian je princip kapital-upravljanja, to znai da preduzeem upravljaju vlasnici kapitala. Ope pravilo je da vlasnici imaju upravljaka prava srazmjerno uloenom kapitalu. Odstupanja su u domenu odluke samih vlasnika. Zakon obavezuje da dionika drutva imaju organe upravljanja - skuptinu, nadzorni odbor i upravu, drutva sa ogranienom odgovornou skuptinu i upravu izuzev ako ova drutva imaju samo jednog lana. Za ostala drutva ne postoji obaveza, tj. stvar je samih osnivaa da li e formirati posebne organe upravljanja. Preduzea imaju upravu (poslovodni organ, direktor) koja organizira rad, rukovodi poslovanjem, zastupa i predstavlja drutvo i odgovara za zakonitost poslovanja. Upravu ine lica koja su osnivakim aktom ili statutom preduzea ovlatena da vode poslovanje.

3. OBLICI PREDUZEA DRUTAVA


Diferenciranje oblika zasniva se prvenstveno na nainu formiranja osnivakog kapitala i ureivanju odnosa meu osnivaima, kao i u odnosu na to da li je za nastanak drutva preovlaujui personalni element ili primjena logike kapitala. U tom smislu se drutva mogu diferencirati u 2 grupe: 1. Drutvo kapitala (lanovi unose samo dio svoje imovine, odgovornost za obaveze je do visine uloga); 2. Personalno drutvo (lanovi su lino vezani, a odgovornost za obaveze drutva ide do cjelokupne imovine lanova, odnosno neograniena solidarna odgovornost).

54

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
Prema zakonu o privrednim drutvima, oblici preduzea su: dioniko drutvo, drutvo sa ogranienom odgovornou, komanditno drutvo i drutvo sa neogranienom solidarnom odgovornou. Ovdje je bitno napomenuti da su po Zakonu nosioci privreivanja i samostalni poduzetnici (obrtnici). Za ove subjekte zakon utvruje limit od milion KM godinjeg prihoda. Ukoliko se pree ovaj iznos, obaveza je brisanje iz registra samostalnih poduzetnika i osnivanje drutva u skladu sa Zakonom. Osim toga, Zakon ne izdvaja kao poseban oblik drutvo jednog lica, ali utvruje da DD i DOO mogu imati jednog dioniara, odnosno jednog lana, ime zapravo normira i ovaj oblik privreivanja. Zakonom nisu obuhvaena javna preduzea, za koja se predvia donoenje posebnog zakona. 2.1. Dioniko drutvo Dioniko drutvo predstavlja oblik preduzea ija je osnovna glavnica, odnosno kapital podijeljen na dionice. Osnovna glavnica izraava se u novcu. Ulozi u DD mogu biti u novcu, stvarima i pravima. Pojam. Dioniko drutvo predstavlja najpogodniju formu koncentriranja i kapitalizacije sitnih slobodnih novanih sredstava. Prava dioniara utvruju se zakonima i statutom drutva. Prava koja se utvruju zakonima (prvenstveno zakonom o drutvima, ali i zakonima o vrijednosnim papirima, o bankama itd) su: - uee u upravljanju drutvom, - nadziranje rada drutva, - uee u dobiti drutva, - uee u ostatku steajne mase i - pravo raspolaganja dionicama. Statutom preduzea utvruju se i neka dodatna prava kao to su: - pravo na obavjetavanje o radu drutva; - pravo pobijanja odluka organa drutva; - pravo pree kupovine dionica itd. Osnivanje. Dioniko drutvo se osniva ugovorom. Ugovor se zakljuuje u pisanoj formi i pored ostalog sadri: firmu i sjedite DD, djelatnost, prava i obaveze osnivaa, iznos osnovnog kapitala, oznaku klase, ukupan broj i nominalnu vrijednost dionica, te posljedice neupisivanja ili neuplaivanja dionica ako se radi o simultanom osnivanju. Kada dioniko drutvo osniva jedan osniva, osnivaki akt je odluka o osnivanju dionikog drutva. Najmanji iznos osnovne glavnice utvren Zakonom je 50.000 KM (u novcu). Osnivai mogu glavnicu osigurati na 2 naina: simultano osnivanje i sukcesivno osnivanje. Kod simultanog osnivanja samo osnivai osnivaju drutvo otkupom svih dionica, a ugovorom se utvruju posljedice neuplaivanja dionica pri emu se po pravilu daje pravo ostalim osnivaima da uplate nedostajue dionice za osiguranje osnivakog kapitala. Sukcesivno osnivanje podrazumijeva upuivanje javnog poziva ponude za pristupanje ugovoru o sukcesivnom osnivanju drutva. Javni poziv sadri bitne elemente dionikog drutva (podaci iz ugovora o osnivanju), iznos osnovnog kapitala koji se eli prikupiti na ovaj nain, rok uplate dionica, te nain sazivanja osnivake skuptine drutva. Osnivai su duni da sazovu osnivaku skuptinu najkasnije u roku od 60 dana od prijema rjeenja Komisije za vrijednosne papire da je emisija dionica uspjela. Osnivaka skuptina utvruje da je osnovni kapital osiguran, prihvata ili odbija prekomjeran upis dionica, prihvata izvjetaj o radu osnivaa, te donosi statut i imenuje lanove nadzornog odbora. Skuptina moe donositi valjane odluke ako joj prisustvuju dioniari u ijem vlasnitvu je najmanje polovina osnovnog kapitala. Statut je najvii konstitutivni i normativni akt dionikog drutva. Njegovim usvajanjem ugovor o osnivanju praktino gubi znaaj, odnosno utapa se u statut. Prema Zakonu, statut DD obavezno sadri firmu, sjedite i djelatnost, iznos osnovnog kapitala, klasu, broj i nominalnu vrijednost dionica, nain

55

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
promjene iznosa osnovnog kapitala, nain podjele dobiti i isplate dividende, sastav, nain imenovanja i razrjeenja, ovlatenja nadzornog odbora i uprave drutva, prestanak drutva i postupak izmjene i dopune statuta. Dionice. Vrste dionica, prenos i konverzija reguliu se statutom DD. Prvenstveno treba diferencirati osnivake dionice i dionice od narednih emisija. U pogledu vrste, dionice mogu biti na ime (rjee) i na donosioca (to je pravilo, radi lakeg prometa na tritu kapitala). Statutom se dionice mogu diferencirati na povlatene i obine. Povlatene ili prioritetne dionice povlae neka posebna prava kao to su vea upravljaka prava, pravo pree kupovine ovih dionica, pravo na prioritet u steajnoj masi itd. Zbog toga ove dionice imaju neka ogranienja kod prenosa. Statutom se utvruje i postojanje sopstvenih dionica drutva. Zakonom je ogranien maksimum uea ovih dionica do 10% osnovnog kapitala. Taoker se utvruje povlaenje dionica (smanjenje osnovnog kapitala), te konverzija dionica prema vrsti, rodu i nominali (usitnjavanje i ukrupnjavanje). DD je prema Zakonu duno voditi knjigu dioniara koja sadri relevantne podatke u ovom domenu. Upravljanje. Podjela upravljakih prava meu dioniarima vri se srazmjerno nominalnoj vrijednosti njihovih dionica u osnovnom kapitalu. Ostvaruju se putem skuptine, nadzornog odbora i uprave, ije osnivanje je zakonska obaveza. Skuptinu dionikog drutva ine dioniari ili njihovi predstavnici (u sluaju kad se kao dioniari pojavljuju pravna lica). Osnivaku skuptinu sazivaju osnivai, a redovnu nadzorni odbor. Redovna skuptina odrava se najmanje jednom godinje, poslije zavretka poslovne godine. U toku poslovne godine, zahtjev za sazivanje skuptine mogu podnijeti dioniari sa vie od 10% ukupnog broja dionica, lan nadzornog odbora, te odbor za reviziju. Skuptina odluuje o najvanijim pitanjima poslovanja drutva: donosi statut, odluuje o promjeni iznosa osnovnog kapitala, utvruje poslovnu politiku i definira strategiju razvoja, odluuje o raspodjeli dobiti i isplati dividende, nainu pokria gubitaka, emisiji dionica. Skuptina bira i razrjeava lanove nadzornog odbora i odbora za reviziju, odluuje o statusnim promjenama i prestanku drutva, kao i drugim pitanjima definisanim u statutu DD. Nadzorni odbor je organ sa upravljakim pravima koja se utvruju statutom. Nadzorni odbor je struni organ kojeg bira skuptina. Nije nuno da u sastav odbora ulaze i dioniari. On vodi i nadzire poslovanje dionikog drutva. Djelokrug rada odbora obuhvata najvanija pitanja iz domena poslovanja drutva: imenovanje i nadzor nad radom uprave, usvajanje izvjetaja uprave o poslovanju po polugodinjem i godinjem obraunu, podnoenje skuptini godinjeg izvjetaja i plana poslovanja za narednu godinu, transakcije sa imovinom i ogranieno odobravanje emisija novih dionica. Upravu drutva ine direktor i izvrni direktor. Djelokrug rada uprave obuhvata organiziranje rada i rukovoenje poslovanjem drutva, zastupanje i predstavljanje drutva, kao i odgovornost za zakonitost poslovanja. Detaljnije se prava i dunosti uprave ureuju ugovorom izmeu nadzornog odbora i direktora (uprave). 2.2. Drutvo sa ogranienom odgovornou DOO je drutvo kod kojeg je osnovni kapital podijeljen na uloge (udjele), pri emu lanovi odgovaraju za obaveze drutva do visine svojih uloga. Drutvo kao pravno lice u pravnom prometu odgovara za obaveze cjelokupnom svojom imovinom, na isti nain kao i DD. Tipino za DOO je da imaju manji broj osnivaa, a osnivanje je uvijek simultano. Srazmjerno visini uloga, odnosno ueu u osnovnom kapitalu, osnivaima pripadaju upravljaka i druga prava. lanovi drutva imaju pravo pree kupovine udjela.

56

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
DOO se osniva ugovorom u pisanoj formi, koji sadri firmu i sjedite, djelatnost drutva, iznos osnovnog kapitala, broj lanova, visinu udjela, prava i obaveze lanova, upravljanje drutvom, prestanak lanstva u drutvu, te rjeavanje sporova. Ukoliko DOO osniva samo jedan osniva, osnivaki akt je odluka o osnivanju. Prema Zakonu o privrednim drutvima, minimalni osnovni kapital DOO sa vie osnivaa je10.000 KM, a minimalni pojedinani udio 2.000 KM. Ako DOO ima samo jednog osnivaa, minimalan iznos osnovnog kapitala je 2.000 KM. Drutvo donosi statut, koji pored odredaba iz ugovora o osnivanju, sadri i konkretnije odreenje upravljanja drutvom, nain utvrivanja i podjele dobiti i pokria gubitka, ulazak i izlazak iz drutva, prestanak drutva, kao i postupak izmjene i dopune statuta. Prema Zakonu o privrednim drutvima obavezno je formiranje skuptine, koju ine svi lanovi drutva, kao i uprave drutva sa uobiajenim poslovodnim i zastupnikim poslovima. Statutom se moe utvrditi da drutvo ima i nadzorni odbor. 2.3. Komanditno drutvo Komanditno drutvo je oblik drutva (preduzea) koje osnivaju najmanje 1 komanditor tajni lan i najmanje 1 komplementar javni lan. Za obaveze drutva u pravnom prometu komplementari odgovaraju neogranieno solidarno cjelokupnom svojom imovinom, dok komanditori odgovaraju samo do iznosa njihovih uloga upisanih u sudski registar. Upravljaka prava pripadaju samo komplementarima, dakle oni preuzimaju poduzetniku funkciju. Oni ova prava po pravilu ostvaruju neposredno, a ugovorom o osnivanju se moe predvidjeti i poslovodni organ Uprava. Ukoliko komanditori preuzmu poslove prema treim licima u pravnom prometu, prema Zakonu odgovaraju solidarno za obaveze drutva kao komplementari, tj.cjelokupnom svojom imovinom. Motivi tajnosti komanditora mogu biti razliiti, npr.komanditor eli da njegovo ulaganje kapitala ostane tajna za javnost, komanditor je nosilac neke javne funkcije i sl. Komanditno drutvo osniva se pisanim ugovorom koji sadri odredbe o firmi i sjeditu, imena lanova (komplementara i komanditora), djelatnost, ukupan iznos osnovong kapitala, podjela dobiti i snoenje rizika, upravljanje i zastupanje drutva itd. Inae, firma sadri imena jednog ili vie komplementara i oznaku komanditno drutvo. 2.4. Drutvo sa neogranienom solidarnom odgovornou To je oblik preduzea koji nastaje ugovorom 2 ili vie lica u kome svaki lan drutva za obaveze drutva odgovara neogranieno solidarno, odnosno cjelokupnom svojom imovinom. Osniva se pisanim ugovorom koji izmeu ostalog sadri imena osnivaa, firmu, sjedite, djelatnost, osnovni kapital i iznos udjela lanova, snoenje rizika i pokrivanje gubitaka, podjela dobiti, upravljanje i zastupanje drutva itd. Osnovni kapital drutva odreuju sami osnivai. Prema Zakonu o privrednim drutvima, osnovni kapital je zbir jednakih uloga lanova. Upravljaka prava pripadaju svim lanovima podjednako. Tradicionalno, ovo drutvo nema statut niti organe upravljanja jer lanovi neposredno upravljaju drutvom. Sva lina prava lanova drutva su neprenosiva. lanovi drutva polau pravo pree kupovine. Za nastanak ovog drutva pretpostavlja se postojanje velikog meusobnog povjerenja lanova. 2.5. Javna preduzea Javna preduzea osnivaju se radi vrenja djelatnosti i pruanja usluga od javnog interesa. Za ova preduzea karakteristian je poseban reim koji prvenstveno podrazumijeva: - definiranje oblasti u kojima se formiraju javna preduzea; - prethodna saglasnost nadlenog dravnog organa prilikom formiranja preduzea; - uslovi poslovanja; - drutveni nadzor u vrenju djelatnosti i pruanju usluga javnog karaktera.

57

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
Javna preduzea formiraju se u 2 oblasti privreivanja: 1. Pruanje usluga javnog karaktera (npr.snabdijevanje vodom, el.energijom, gradski saobraaj itd); 2. Djelatnosti koje su pretpostavka za poslovanje drugih privrednih subjekata i ukupnih tokova privreivanja (npr.elektroprivreda, eljeznica, PTT saobraaj i sl). Javna preduzea mogu osnivati domaa i strana fizika i pravna lica, ali najei osniva ovih preduzea je drava, odnosno nii nivoi vlasti. Od osnivaa zavisi i akt kojim se javno preduzee osniva. Ako je osniva drava ili ui nivoi vlasti, donosi se odreeni zakon odnosno odluka, a ako su osnivai fizika ili pravna lica, zakljuuje se ugovor o osnivanju javnog preduzea. Akt o osnivanju sadri imena osnivaa, djelatnost preduzea, osnovni kapital, unutranju organizaciju, nain formiranja cijena usluga, dobit i raspodjela dobiti itd. Kao najvii i jedini organ upravljanja po pravilu se javlja upravni odbor. Imenovanje predsjednika i lanova upravnog odbora vre osnivai javnog preduzea. Zakon o preduzeima iz 1995.godine predvidio je donoenje posebnog zakona o javnim preduzeima. Taj zakon jo nije usvojen, a Zakon o privrednim drutvima iz 1999.godine uope ne spominje javna preduzea, tako da pravni osnov za javna preduzea ini Zakon o javnim preduzeima (Sl.list RBiH 4/92 i 13/94). 2.6. Javne korporacije Bosne i Hercegovine Aneksom 9 Dejtonskog sporazuma utvreno je formiranje javnih korporacija (preduzea) BiH radi upravljanja zajednikim javnim objektima u oblasti komunalija, infrastrukture, energije i komunikacija. Ovim sporazumom osnovana je i Transportna korporacija BiH radi organiziranja i upravljanja transportnim objektima kao to su ceste, eljeznice i luke. Ova korporacija ima autonoman status u odnosu na strukture vlasti svih nivoa u BiH i u funkciji je javnih interesa u najirem smislu rijei. Ovlatena je da izgrauje, stie, koristi, odrava, upravlja i raspolae pokretnom i nepokretnom imovinom, utvruje i naplauje tarife, pristojbe, zakupnine i ostale trokove za koritenje objekata. Prema Sporazumu je predvieno da se po modelu Transportne korporacije formiraju i odgovarajue korporacije za upravljanje komunalnim, energetskim, potanskim i komunikacijskim objektima.

3. PRINCIPI POSLOVANJA PREDUZEA


Osnovni ekonomski principi su ekonominost, produktivnost i rentabilnost. 3.1. Ekonominost Ekonominost znai da se uz to manja ulaganja elemenata procesa proizvodnje postignu to vei efekti, odnosno proizvede to vea koliina (masa) robe standardnog kvaliteta. Kvantitativno se moe izraziti kao odnos izmeu mase proizvoda i faktora proizvodnje (sredstva za rad, predmeti rada i radna snaga). Dakle, ekonominost se moe poveati poveanjem mase proizvoda uz istu koliinu elemenata proizvodnje, ili smanjenjem utroka elemenata proizvodnje uz istu masu proizvoda. 3.2. Produktivnost Princip produktivnosti se u ekonomskoj literaturi definira na 2 naina: Prema prvom stanovitu, koje se ee koristi, produktivnost rada predstavlja odnos izmeu mase proizvoda standardnog kvaliteta i ivog rada koji je utroen za tu proizvodnju. Prema drugom, produktivnost je odnos izmeu mase proizvoda i utroenog ukupnog rada (ivog i minulog). Dakle, produktivnost se moe poveati poveanjem mase proizvoda uz istu koliinu rada ili smanjenjem koliine rada uz istu masu proizvoda. Mjerenje produktivnosti u okviru preduzea omoguava uoavanje

58

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
nedostataka u proizvodnom procesu, organizaciji rada i tehniko-tehnolokoj osnovi, kako bi se na osnovu toga poduzele odgovarajue mjere na poveanju proizvodne snage preduzea. Najznaajniji faktori koji utiu na produktivnost rada su: tehniko-tehnoloki progres, ljudski faktor (kvalifikacione i stvaralake sposobnosti radne snage), organizacioni aspekti privreivanja, te prirodni i drutveni uslovi rada. 3.3. Rentabilnost Princip rentabilnosti podrazumijeva odnos izmeu vrijednosnih rezultata privreivanja preduzea i trokova poslovanja. Za razliku od produktivnosti i ekonominosti koji su naturalni pokazatelji, rentabilnost je vrijednosni pokazatelj uspjenosti preduzea. Dakle, rentabilnost predstavlja odnos izmeu ukupnog prihoda i angairanih sredstava (kapitala) i time se iskazuje poslovni rezultat preduzea. Poveanje rentabilnosti znai poveanje prihoda uz isti angaman kapitala ili ostvarenje istog prihoda uz manji angaman kapitala. Dakle, rentabilnost predstavlja najznaajniji princip poslovanja u uslovima trine privrede, imajui u vidu da je osnovni motiv svakog privreivanja ostvarenje to vee dobiti uz to manje trokove. Na rentabilnost utiu unutranji i vanjski faktori. Unutranja rentabilnost je rezultat ekonominosti i produktivnosti, ijim poveanjem se smanjuju trokovi poslovanja, odnosno manja je individualna u odnosu na drutvenu vrijednost, to se potvruje na tritu. Vanjska rentabilnost prvenstveno je rezultat trinih uslova, odnosno stanja ponude i tranje (monopolski poloaj, znatno vea tranja od ponude i sl) to omoguava formiranje cijena znatno iznad vrijednosti robe. Pored toga, vanjska rentabilnost moe biti i rezultat mjera ekonomske politike (npr.smanjenje poreza, kreditiranje pod povoljnim uvjetima itd). Naravno, pretjerano unoenje drave u ovom domenu moe dovesti do poremeaja u djelovanju trita.

TRITE I CIJENE
1. POJAM I ULOGA TRITA
Trite je ekonomski prostor na kome se susreu ponuda i tranja rezultata privreivanja i faktora privreivanja, odnosno usluga, vrijednosnih papira, novca i rada. Ono predstavlja institucionalni mehanizam razmjene. Kako trite predstavlja cjelokupnost ponude i tranje, zavisno od kriterija moemo govoriti o razliitim vrstama trita: - s obzirom na predmet razmjene, moe se govoriti o tritu roba i usluga kao rezultata privreivanja i o tritu faktora proizvodnje (radna snaga, kapital, devize, informacije itd); - s obzirom na robnu razmjenu moemo govoriti o opem tritu u smislu razmjene svih dobara i o specijaliziranom tritu za pojedine proizvode (elik, penica, nafta itd); - po teritorijalnom kriteriju moe se govoriti o lokalnom, nacionalnom, regionalnom i meunarodnom tritu. Cijene, kao novani izraz vrijednosti robe, slobodno se formiraju na tritu na bazi djelovanja agregata tranje i agregata ponude. U robnim privredama postoje 3 temeljne funkcije trita: alokativna, selektivna i distributivna funkcija. Alokativna funkcija sastoji se u rasporeivanju proizvodnih resursa, prvenstveno kapitala, radne snage i sredstava, na pojedine oblasti i grane privrede. Zakonitosti ponude i tranje, uz naglaenu konkurenciju,

59

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
neposredno djeluju na poduzetnitvo, odnosno na alokaciju resursa proizvodnje radi formiranja ponude koja treba odgovoriti na obim i strukturu tranje. Selektivna funkcija odnosi se na selekciju proizvoaa na uspjene i manje uspjene, zavisno od valorizacije njihovog privreivanja. Ova selekcija prvenstveno zavisi od efikasnosti privreivanja (ekonominost i produktivnost), posebno u sluaju kada je ponuda vea od tranje u uslovima naglaene konkurencije. Distributivna funkcija ogleda se u tome to trini mehanizam stavlja na raspolaganje robu potroaima, odnosno kupcima na osnovu njihovih zahtjeva. Drugim rijeima, trite efektivno skrauje put robe od proizvoaa do potroaa. Distributivna funkcija takoer se odnosi i na faktore privreivanja.

2. FAKTORI TRITA
U osnovi se moe govoriti o 4 grupe faktora koji determiniraju kako obim i strukturu robne razmjene, tako i intenzitet alokativnih i selektivnih uinaka. 1. Faktori materijalno-proizvodne prirode, odnosno aktivnosti kojima se neposredno utie na veliinu ponude. Vei obim i raznovrsnija struktura ponude znae i poveanje obima i strukture trita. U ove faktore prvenstveno spada proizvodna mo drutvene zajednice, od koje zavisi ukupna proizvodnja kao najznaajniji izvor ponude. Osim toga, u ovu grupu faktora ulaze i druge aktivnosti kojima se neposredno utie na razmjeru ponude: obim uvoza i izvoza, saobraaj i povezanost izmeu proizvoakih i potroakih centara, ekonomsko-socijalna struktura stanovnitva (uee tzv.poljoprivrednog stanovnitva), te tehnika opremljenost prometnih preduzea (magacinski prostor, silosi, hladnjae, trgovaka mrea itd). 2. Agregat tranje, koji u okviru nacionalne privrede prvenstveno zavisi od brojnog stanja i kupovne moi stanovnitva. Kao i ponuda, dopunjuje se odgovarajuim uvozom i izvozom. 3. Konkurencija je pretpostavka za djelovanje trita, kako konkurencija po horizontali (u istoj grani privrede), tako i konkurencija po vertikali (tj. u cjelini tokova privreivanja). Varijacije konkurencije kreu se od potpune (perfektne) do monopolistike konkurencije. 4. Obim i karakter unoenja drave u ekonomske tokove neposredno utie na dejstvo trita. Kako je iskustvo pokazalo da iskljuivo djelovanje trinih zakonitosti kao regulatora ekonomskih tokova dovodi do ekonomskih kriza, danas se, zahvaljujui unoenju drave u ekonomske tokove, govori o organiziranom i kontroliranom tritu. To znai da se drava, ne dovodei u pitanje funkcionisanje trita, angauje u 3 osnovna pravca: - antimonopolsko zakonodavstvo donoenje propisa kojima se osigurava konkurencija; - organizovanje odreenih djelatnosti, tj. onih oblasti privreivanja koje se ne mogu adekvatno osigurati samo po osnovu djelovanja trita (npr.privredna infrastruktura, odnosno saobraaj, komunalne djelatnosti, ponekad rudnici uglja, eliane i sl). - ublaavanje posljedica djelovanja trita socijalna politika i ublaavanje dejstva trita na strukturu privrede.

3. TRITE KAPITALA I NOVCA


3.1. Trite kapitala Trite kapitala predstavlja ukupnost ponude i tranje dugoronijih finansijskih transakcija novcem i vrijednosnim papirima. Ono ima 2 temeljne funkcije: 1. Omoguava koncentraciju slobodnih novanih sredstava i njihovu kapitalizaciju po principu maksimiziranja dobiti (imaoci slobodnih novanih sredstava stupajui u transakcije na tritu kapitala imaju najveu mogunost oplodnje sredstava, uz odreeni stepen rizika); 2. Predstavlja institucionalni okvir mobilnosti kapitala kojim se kapital alocira usmjerava u pojedine oblasti i grane privrede.

60

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
U razvijenim privredama postoje 2 paralelna trita vrijednosnih papira: primarno trite, gdje se vri emisija i distribucija novih vrijednosnih papira, i sekundarno trite, gdje se vri promet ranije emitiranih vrijednosnih papira. Trite kapitala je mjesto susreta tedia, odnosno vlasnika kapitala i investitora. Ponuda se formira posredstvom dugoronih hartija od vrijednosti, prvenstveno putem dionica (akcija) i obveznica, a potranju ine slobodna novana sredstva i kapital ija namjena se preusmjerava (iz jedne u drugu oblast). Dionica (akcija) je poseban oblik hartije od vrijednosti kojim se vri definitivan plasman novanog kapitala, bez povrata uloenih sredstava. Predstavlja idealni dio vlasnitva nekog dionikog drutva, na osnovu koje se stiu odgovarajua prava prvenstveno dividenda, odnosno udio u raspodjeli dobiti, te pravo na upravljanje drutvom. Obveznica predstavlja vrijednosni papir kojim se izdavatelj (emitent) obavezuje na povrat iznosa pozajmljenih sredstava u odreenom roku i sa odreenom kamatom. U osnovi se radi o kreditnom instrumentu. Mogu ih izdavati: drava (obveznice javnog zajma), preduzea, banke i druge finansijske institucije. Postoji vie vrsta obveznica (na ime i na donosioca, kratkorone i dugorone, sa varijabilnim ili sa fiksnim prinosom). Na osnovu ponude i potranje formira se cijena kurs dionice koja zavisi od nominalne vrijednosti, dividende i kamatne stope. 3.2. Trite novca Trite novca predstavlja ukupnost ponude i tranje novca i kratkoronih hartija od vrijednosti. Predmet razmjene na ovom tritu prvenstveno su: - likvidne rezerve banaka kod centralne banke ili ove rezerve poslovnih banaka sa izuzetno kratkim rokovima opoziva (jedan dan, nekoliko dana, izuzetno vie mjeseci); - hartije od vrijednosti kao to su: blagajniki zapisi, bankarski akcepti, komercijalni zapisi, komercijalni papiri itd, ije je dospijee do godinu dana. Blagajniki zapis je kratkoroni plasman novanog kapitala koji izdaju centralna banka i dravni trezor, pri emu ulagau (poslovne banke) donosi fiksnu kamatu i eventualno druge pogodnosti. Rok dospijea je 1 godina. Bankarski akcept predstavlja mjeninopravnu radnju kojom banka postaje glavni dunik (trasat) umjesto svog komitenta. Komercijalni zapis je instrument novanog trita kojim preduzea i drugi privredni subjekti po osnovu prodaje prikupljaju likvidna sredstva. Slini su blagajnikim zapisima, ali su manje sigurni oblici plasmana sredstava, obzirom da ih izdaju preduzea. Komercijalni papiri preduzea (rjee banaka) predstavljaju nain osiguranja likvidnih sredstava, obino po niim kamatnim stopama kratkoronih kredita jer se na ovaj nain rauna na iri krug ulagaa bez posrednika. Na tritu novca vrlo je znaajna uloga centralne banke koja utie na ponudu i tranju, ime dobrim dijelom odreuje i visinu kamatne stope. 3.3. Trite novca i kapitala u BiH U BiH se tek stvaraju normativne i institucionalne pretpostavke za funkcioniranje trita kapitala i novca. U tom smislu znaajni su Zakon o tritu novca i kapitala (sl.list RBiH 10/94), Zakon o vrijednosnim papirima i Zakon o registru vrijednosnih papira (Sl.novine FBiH br.39/98).

61

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
Zakon o tritu novca i kapitala zajedniki normira oba trita, bez ikakvih diferenciranja izuzev uesnika (kod trita novca navode se samo banke i depozitne organizacije). Zakon o vrijednosnim papirima ureuje: - vrste vrijednosnih papira dugoronog karaktera (dionice, obveznice, certifikati, isprave o investiranju); - emitente (preduzee, banka, drutvo za upravljanje fondovima, investicijski fond, penzijski fond i osiguravajue drutvo); - emisije po osnovu javne ponude ili zatvorene prodaje; - promet vrijednosnih papira na berzi i drugim ureenim javnim tritima. Zakonom o registru vrijednosnih papira osnovan je Registar vrijednosnih papira u FBiH i ureena pitanja koja se odnose na poslove registrovanja, uvanja i odravanja podaaka o vrijednosnim papirima i poslovi prenosa u skladu sa Zakonom o vrijednosnim papirima.

4. TRITE RADA
Trite rada predstavlja ukupnost ponude i tranje radne snage. Njegovim funkcioniranjem omoguava se optimalno koritenje raspoloivog fonda rada. Za trite rada takoer je karakteristina ponuda i tranja, ali je u ovom domenu najvii stepen korekcije trinih zakonitosti od strane drave i drugih makroekonomskih subjekata. Dopuna trinih mehanizama odnosi se prvenstveno na niz ekonomskih i socijalnih prava zaposlenih. To podrazumijeva da drava privredno-sistemskim mjerama osigurava minimum ekonomske i socijalne sigurnosti radnika. Operacionalizacija i konkretnije odreenje zakonskih odredbi u ovoj oblasti ostvaruje se putem kolektivnih ugovora, koji uz zakonsku osnovu, nastaju i kao rezultat kolektivnog pregovaranja izmeu privrednih komora i sindikata. U BiH su uinjeni tek prvi potezi u pogledu stvaranja normativnih i institucionalnih pretpostavki za uvoenje trita u njegovoj uobiajenoj organiziranoj formi. Ovo se prvenstveno odnosi na Zakon o radu i potpisivanje kolektivnog ugovora koje je bilo rezultat pregovora sindikata sa vladom.

5. OPA PITANJA CIJENA


Kretanje cijena posebno je znaajno za razvoj svake dravne zajednice, obzirom da opi nivo cijena uslovljava stepen stabilnosti privrednog razvoja, a relativni odnosi cijena u osnovi odreuju strukturu privrede. Cijena je vrijednost robe izraena u novcu. Njeno formiranje vri se na tritu, na osnovu ponude i potranje. Pritom je za formiranje cijene u kratkom periodu od presudne vanosti korisnost robe, a u dugom roku trokovi proizvodnje. Od kretanja cijena zavisi: 1. Poloaj preduzea u primarnoj raspodjeli dohotka. Mogunost formiranja cijena iznad vrijednosti otvara prostor za prisvajanje vika vrijednosti na raun drugih, i obrnuto. Na ovaj nain dolazi do prelijevanja novostvorene vrijednosti, odnosno investicionih sredstava, to utie na strukturu privrede i tokove privreivanja u cjelini. 2. Struktura investicija. U sluaju da su cijene relativno niske u odnosu na zarade radnika, to e usloviti investicije sa relativno visokim tehnikim sastavom kapitala i obrnuto. 3. Struktura potronje, jer u uslovima elastine ponude, relativno nie cijene poveae potranju za konkretnom robom u odnosu na relativno visoke cijene istovrsne robe, i obrnuto.

62

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
4. Rasponi izmeu zarada radnika. U uslovima relativnog porasta cijena osnovnih ivotnih artikala, ovi rasponi se poveavaju a time neposredno utie i na ivo ivotnog standarda. 5. Prelijevanje dohotka izmeu pojedinih regiona i izmeu pojedinih sektora privreivanja.

6. POLITIKA CIJENA
Pod politikom cijena podrazumijeva se aktivnost drave kojom se neposredno ili posredno utie na kretanje opeg nivoa cijena i na relativne odnose izmeu cijena. Dakle, radi se o instrumentu ekonomske politike. 6.1. Protivrjeno djejstvo Politika cijena je vrlo moan, a istovremeno vrlo sloen i osjetljiv instrument ekonomske politike. Za politiku cijena karakteristino je protivrjeno djejstvo, to znai da se mogu postizati pozitivni efekti, ali s druge strane treba raunati i na neminovne negativne uinke mjera politike cijena u pojedinim segmentima ekonomskih tokova. Intenzivna politika cijena ima neposredni uticaj na strukturu privrede, sa realnom mogunou da izazove odreene poremeaje u toj strukturi. Osim toga, posebno je znaajan negativni efekat koji se odnosi na poremeaj trinog mehanizma, odnosno zakonitosti ponude i potranje, ime se neposredno dovodi u pitanje i priroda robne privrede. Zbog navedenih razloga, za politiku cijena u uvjetima robne privrede karakteristian je restriktivan pristup, koji ne dovodi u pitanje funcionisanje trinog mehanizma. 6.2. Dva vida politike cijena U osnovi se moe govoriti o 2 vida drutvene aktivnosti u domenu politike cijena: 1. Administrativno utvrivanje cijena kada drava neposredno utvruje cijene odreenih proizvoda; 2. Koritenje instrumenata ekonomske politike kojima se indirektno utie na formiranje cijena na tritu putem djelovanja na formiranje agregata ponude ili tranje (mjere poreske, kreditne, carinske politike, politike raspodjele, ekonomskih odnosa sa inostranstvom itd). Koritenje jednih ili drugih mjera zavisi od prirode privrednog sistema i konjunkturnih kretanja u privredi. Ono to je zajedniko svim savremenim privredama, jeste da nema apsolutne slobode u formiranju cijena, odnosno neminovno je u odreenoj mjeri i uee politike cijena. 6.3. Politika cijena u BiH Polazei od ustavnog ureenja prirode privrednog sistema i ekonomskog prostora BiH, cijene se u principu formiraju slobodno, prema zakonitostima ponude i tranje. Naravno, imajui u vidu aktuelnu tranziciju i konjunkturna privredna kretanja, neophodna je i odgovarajua drutvena aktivnost kojom se utie na formiranje cijena. Meutim, ukoliko se politika cijena kreira na nivou entiteta ili regiona bez visokog stepena koordinacije ciljeva i mjera, dometi te politike su limitirani i praktino se svode na meuentitetsko ili meuregionalno prelijevanje dohotka. Pored toga, takve mjere mogu izazvati vee poremeaje u tokovima drutvene reprodukcije. Ako se iskljue ovlatenja institucija BiH u domenu monetarne politike i vanjske trgovine, aktuelna politika cijena vodi se na nivou entiteta. Pravne okvire predstavljaju zakoni o trgovini i zakoni o kontroli cijena. Prema Zakonu o kontroli cijena u FBiH, struktura mjera predstavlja 2 osnovna sektora: 1. Ekonomsko politike mjere - obuhvataju domen poreske, monetarno-kreditne, investicione, carinske i drugih oblasti ekonomske politike.

63

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
2. Mjere neposredne administrativne kontrole cijena ove mjere se prema Zakonu propisuju izuzetno u sluajevima kada i pored poduzetih mjera ekonomske politike nastupe vei poremeaji na tritu i kretanju cijena, zatim radi spreavanja monopolskog obrazovanja cijena, te kada se radi o prodajnim cijenama iz robnih rezervi koje se koriste za intervencije na tritu. Zakonom su kao mjere neposredne kontrole cijena za odreene proizvode i usluge predviene: fiksne cijene, najvie cijene, struktura najviih cijena, zadravanje cijena na zateenom nivou, davanje saglasnosti za cijene odnosno tarife, nain formiranja cijena, utvrivanje mari u trgovini (kalkulativne cijene), te obavjetavanje o promjeni cijena i mari (evidencija cijena).

SISTEM I POLITIKA RASPODJELE


Raspodjela je faza drutvene reprodukcije u kojoj se ostvareni drutveni proizvod dijeli izmeu privrednih subjekata i institucija dravne i politike nadgradnje, odnosno izmeu drutvenih grupa i pojedinaca kao uesnika u reprodukciji. Shodno tome, raspodjela predstavlja vezu izmeu proizvodnje i potronje. U svom irem znaenju, raspodjela obuhvata kako raspodjelu rezultata privreivanja, tako i raspodjelu sredstava za proizvodnju. Raspodjela je za proizvodnju vezana predmetno i funkcionalno. Predmetno, jer samo ono to je proizvedeno moe biti predmetom raspodjele. Funkcionalno, jer oblik proizvodnje uslovljava i nain raspodjele proizvedenog. Istovremeno, raspodjela ima i povratni uticaj na proizvodnju jer se raspodjelom omoguava reproduciranje proizvodnih odnosa i distribucija ekonomske moi. Namjenskom raspodjelom, u smislu odnosa izmeu finalne i prozvodne potronje, neposredno se opredjeljuje dinamika i struktura privrednog razvoja.

1. OPA PITANJA RASPODJELE


Osnovne faze kroz koje prolazi raspodjela novostvorene vrijednosti su primarna, sekundarna, tercijarna i kvartalna raspodjela. Primarna raspodjela dohotka je raspodjela izmeu privrednih subjekata koji neposredno stvaraju dohodak, tj.izmeu preduzea. Primarnom raspodjelom se uspostavljaju osnovni ekonomski odnosi izmeu pojedinih oblasti i grana privrede, kao i izmeu privrednih subjekata. Uloga drave u ovom domenu treba da ima restriktivan pristup i iskljuivo korektivne uinke, jer je trini mehanizam stimulativni instrument za ostvarivanje vee efikasnosti poslovanja i adekvatan okvir oblikovanja osnovnih ekonomskih odnosa. Sekundarna raspodjela ili preraspodjela dohotka obuhvata raspodjelu novostvorene vrijednosti izmeu privrede i drutveno-politike nadgradnje (vanprivrede). Zasniva se na dravnoj reiji, odnosno fiskalnoj vlasti drave. Osnovni instrumenti kojima se ostvaruje sekundarna raspodjela na prihodnoj strani su porezi, doprinosi i druge dabine, a na rashodnoj strani budeti i fondovi kao instrumenti finansiranja. Tercijarna ili namjenska raspodjela dohotka obuhvata raspodjelu od strane svakog pojedinog privrednog subjekta kojima se usmjeravaju dohoci za pojedine namjene. Najee se oznaava kao interna, jer pretpostavlja da svaki subjekt pojedinano i autonomno odluuje o raspodjeli ostvarene dobiti na finalnu potronju i dio kojim se osigurava proirenje materijalne osnove privreivanja (proirena reprodukcija). Kvartalna raspodjela odnosi se na pojedinanu raspodjelu dohotka, odnosno formiranje kupovne moi pojedinaca. U kvartalnoj raspodjeli pojedinci svoju kupovnu mo usmjeravaju u finalnu potronju ili tednju, odnosno kapitalizaciju dijela kupovne moi. Na ovaj nain raspodjela ima povratni uticaj na proces reprodukcije, jer tednja predstavlja znaajan izvor investicione potronje.

64

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
2. STICANJE I UTVRIVANJE DOBITI PREDUZEA
Utvrivanje dobiti podrazumijeva iskazivanje rezultata poslovanja preduzea. Da bi se u vrijednosnom obliku utvrdili rezultati poslovanja, neophodno je utvrditi ukupne prihode i ukupne rashode, odnosno sainiti bilans preduzea. Prihod podrazumijeva poveanje ekonomskih koristi tokom obraunskog perioda u vidu priliva ili unapreenja sredstava ili u vidu smanjenja obaveza to se neposredno odraava na poveanje vlasnikog kapitala. Rashod znai smanjenje ekonomske koristi tokom obraunskog perioda u vidu odliva ili iscrpljenja sredstava ili u vidu stvaranja obaveza, ime se smanjuje vlasniki kapital. 2.1. Prihodi i trokovi Prihodi se u osnovi mogu klasificirati u 4 grupe: - Prihodi od prodaje proizvoda i usluga (operativne aktivnosti) na tritu - primarni izvori prihoda. Prihodi od ulaganja i prihodi od finansiranja potiu od angairanja kapitala, bilo u vidu dividendi i kamata koje su rezultat ulaganja kapitala u vrijednosne papire, ili u vidu prihoda koji potiu od neposrednih ulaganja po osnovu povezanosti sa drugim privrednim subjektima (dugoroni krediti, osnivaka ulaganja i sl). Ostali prihodi. U ovu grupu spada niz izvora kao to su prihodi od prodaje materijala i sitnog inventara, zakupnine, prihodi od nagrada i penala, kao i druga kratkorona potraivanja koja ne ulaze u osnovnu aktivnost preduzea. Posebno znaajni u ovoj grupi su prihodi po osnovu subvencija, premija i drugih oblika kompenzatornog finansiranja. Kompenzatorno finansiranje odnosi se na intervencije drave kojima se koriguje primarna raspodjela dohotka, prvenstveno radi zatite i stimulisanja odreenih oblika proizvodnje ili amortiziranja negativnih implikacija trita. S tim u vezi premije su mjere kojima se nagrauju (premiraju) preduzea u odreenoj oblasti privreivanja radi poveanja te vrste privreivanja. Subvencije su izdaci u sluaju kada cijena nekog proizvoda ne pokriva trokove proizvodnje. Putem subvencioniranja drava nastoji zadrati nizak nivo cijena tih proizvoda.

Rashodi se klasificiraju na rashode od operativne aktivnosti, rashode od ulaganja, rashode od finansiranja i ostale rashode. U rashode od operativne (osnovne) aktivnosti spadaju materijalni trokovi, nematerijalni trokovi (propaganda, reklama, osiguranje), amortizacija, lina primanja zaposlenih, te kratkorone obaveze prema povezanim pravnim licima po osnovu komisionih i konsignacionih poslova itd. Rashodi od ulaganja i finansiranja odnose se na razliite izdatke kao to su obaveze prema povezanim pravnim licima, obaveze po osnovu participacije, po osnovu ulaganja u preduzea (a nisu zasnovana na dionicama), te kamate i druge obaveze po osnovu kredita. U ostale rashode spadaju neotpisana vrijednost materijala i drugi rashodi otuenih rashodovanih sredstava, otpis vrijednosti zastarjelih zaliha, manjkovi, te kazne, penali i tete kao smanjenje vrijednosti stalnih i dugoronih sredstava. 2.2. Raunovodstveni iskazi Preduzea i druga pravna lica imaju obavezu da vode odgovarajue knjigovodstvo i podnose raunovodstvene iskaze poslovnim bankama (ranije ZPP-u). U tom smislu preduzea su obavezna utvrivati bilans stanja (polugodinji obraun) i bilans uspjeha (godinji obraun).

65

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
Bilans uspjeha predstavlja uporeivanje ukupnih prihoda i rashoda kako bi se ustanovilo da li je preduzee ostvarilo dobit ili gubitak. Dobit predstavlja sumu prihoda i neposrednih prihoda umanjenu za neposredne rashode. Bilans stanja znai uporeivanje ukupne aktive i ukupne pasive. Aktiva obuhvata obrtna i stalna sredstva, kao i potraivanja). Pasiva obuhvata kratkorone obaveze, dugorone obaveze i kapital (drutveni, dravni, dioniarski kapital i nepokriveni gubitak). Polugodinji obraun podnosi se do kraja jula tekue godine, sa stanjem 30.juna, a godinji obraun do kraja februara za prethodnu godinu. Iskaz u formi godinjeg obrauna obavezan je i u sluaju steaja, likvidacije ili prilikom statusnih promjena preduzea.

3. RASPODJELA DOBITI PREDUZEA


Na ostvarenu dobit prvenstveno se plaa porez na dobit. Dobivena neto dobit (nakon oporezivanja) rasporeuje se na izdatke koji predstavljaju obaveze sa unaprijed utvrenim rokom dospijea (npr.nalozi kontrolnih organa, sudske odluke i sl), te plate i drugi izdaci koji terete dobit. Preostali dio dobiti rasporeuje se na dividende i na dio kojim se neposredno kapitalizira odreeni dio dobiti, ime se poveava osnovni kapital preduzea. Odluka o raspodjeli se po pravilu donosi uporedo sa usvajanjem zavrnog rauna (godinjeg obrauna). Donosi je nadleni organ upravljanja u preduzeu (drutvu).

4. POLITIKA RASPODJELE
4.1. Ciljevi Politika raspodjele pretpostavlja kompromis izmeu ekonomski efikasne (sa stanovita privrednog razvoja) i drutveno poeljne raspodjele (u pogledu ukupnog drutvenog razvoja). Prioritetni cilj raspodjele odnosi se na poveanje akumulativne sposobnosti i kapitalizacije dobiti privrednih subjekata, kao osnove jaanja proizvodne moi drutvene zajednice. Pored toga, mora se voditi rauna i o drugim ciljevima: 1. Artikuliranje (pomirenje) razliitih interesa uesnika u reprodukciji, prvenstveno osiguranjem minimuma ekonomske i socijalne sigurnosti radnika; 2. Definiranje razmjera finansijske aktivnosti drave, odnosno finansiranja drave i drutveno politike nadgradnje putem oduzimanja dijela kupovne moi preduzea i graana; 3. Preraspodjela bogatstva u drutvu, uz od strane drave garantovani minimum kvaliteta ivota, radi socijalne sigurnosti svih graana. 4.2. Mjere U osnovi, politika raspodjele ima 2 vida: 1. Koritenje administrativnih mjera (zakona i drugih pravnih propisa). U domenu primarne raspodjele ovim putem stvaraju se pravne pretpostavke za trinu razmjenu, a poseban znaaj ima antimonopolsko zakonodavstvo. Sekundarna raspodjela se gotovo u cjelini zasniva na administrativnim mjerama. Ostale faze raspodjele nisu predmetom administrativnih mjera, osim zatite radnika i dioniara, te u pogledu propisa koji se odnose na raunovodstvo. 2. Koritenje ekonomskih mjera i instrumenata. Ove mjere u primarnoj raspodjeli usmjerene su na odravanje stabilnosti novca, a time i opeg nivoa cijena, proporcionalnost izmeu ponude i tranje,

66

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
te srazmjernost u dinamici razvoja pojedinih oblasti privrede. U oblasti tercijarne i kvartalne raspodjele, ekonomske mjere usmjerene su na postizanje proporcija u namjenskoj raspodjeli, a u funkciji stabilnog privrednog razvoja. Radi se o mjerama monetarno-kreditne politike, poreske, investicione i politike vanjske trgovine. Posebno su znaajne mjere kojima se stimulie kapitalizacija dobiti, odnosno reinvestiranje dividendi i intenziviranje kapitalizacije slobodnih novanih sredstava. Poseban sektor mjera usmjeren je na redistributivne uinke po osnovu kojih se postiu odgovarajue socijalne vrijednosti.

INVESTICIJE
Rezultati privreivanja u okviru drutvene zajednice agregatno se izraavaju u nacionalnom dohotku i drutvenom proizvodu. Nacionalni dohodak izraava novostvorenu vrijednost, a drutveni proizvod novostvorenu vrijednost i amortizaciju. Investicije su oblik upotrebe nacionalnog dohotka na ime ulaganja sredstava za obnavljanje ili proirenje materijalne osnove privreivanja. Ostvaruju se posredstvom akumulacije, ali i koritenjem izvora koji nadilaze novostvorenu vrijednost. Mogue su investicije i bez akumulacije. U tom smislu, 2 najznaajnija izvora proirene reprodukcije su potpunije koritenje raspoloivih kapaciteta i sredstva amortizacije, u smislu koritenja ovih sredstava od momenta njihovog izdvajanja, pa do vremena kada se vri zamjena osnovnih proizvodnih fondova.

1. POJAM I VRSTE INVESTICIJA


Investiciona potronja obuhvata dio nacionalnog dohotka koji se ne realizira u finalnoj potronji (linoj, zajednikoj i javnoj), ve se tedi, odnosno usmjerava na obnovu ili proirivanje materijalnih faktora proizvodnje. 1.1. Dvostruka uloga Investicije imaju dvostruku ulogu: prva se odnosi na zadravanje, a druga na proirenje proizvodne moi osnovnih privrednih subjekata, odnosno drutvene zajednice. Dio investicione potronje kojom se zadrava postojea proizvodna sposobnost, odnosno obnavlja vrijednost materijalnih faktora proizvodnje, naziva se obnovne investicije. Nakon podmirenja materijalnih trokova i obnovnih investicija, preostala veliina predstavlja ukupno raspoloiva sredstva koja se mogu usmjeriti u finalnu potronju ili u tzv.proirujue investicije. Ovim investicijama osiguravaju se nova i efikasnija sredstva za rad kojima se proiruje materijalna osnova privreivanja i poveava proizvodna mo privrede. 1.2. Vrste Zavisno od kriterija postoji vie vrsta investicija. Tako se investicije mogu podijeliti: Prema odnosu izmeu investicija i postojeih kapaciteta, na one kojima se osigurava prosta reprodukcija i one kojima se omoguava proirena reprodukcija (poveanje proizvodnih kapaciteta). Po vrsti djelatnosti, na privredne (poveanje proizvodnih kapaciteta) i neprivredne (obrazovanje, nauka, kultura, zdravstvo itd). Privrednim se proizvodna mo drutvene zajednice poveava neposredno, a neprivrednim posredno. Po prirodi sredstava za rad, na investicije u osnovna sredstva (postrojenja, graevinski objekti itd) i u obrtna sredstva (poveanje zaliha, poluproizvoda, sirovina itd).

67

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
Po agregatu iz kojeg se formiraju, na bruto i neto investicije. Bruto investicije obuhvataju ukupna ulaganja u sredstva za rad (za odravanje postojeih i nabavku novih). Odnos izmeu bruto investicija i drutvenog proizvoda naziva se stopom investiranja, odnosno intenzitet investicija. Neto investicije ine razliku izmeu bruto investicija i amortizacije (obnovnih investicija), tj.ovim investicijama se proiruje materijalna osnova privreivanja. Neto investicije su pretpostavka ekonomskog razvoja.

2. OBIM I STRUKTURA INVESTICIJA


Obim i struktura investicija prvenstveno zavise od stepena razvoja proizvodnih snaga, odnosno raspoloivog drutvenog proizvoda, kao i od odnosa izmeu finalne potronje i akumulacije. U uslovima niskog razvoja proizvodnih snaga, skroman drutveni proizvod u osnovi limitira i obim investicione potronje. U tim uslovima i upotreba dodatnih izvora akumulacije ima ograniene domete, jer se nakon izvjesnog perioda obim investicija mora svesti u okvire novostvorene vrijednosti. Promjene u razvoju proizvodnih snaga posebno utiu na strukturu investicija. U poetnoj fazi industrijalizacije je neminovno relativno vee uee proirujuih u odnosu na obnovne investicije, kao i vee uee privrednih u odnosu na neprivredne investicije. Shodno tome, relativno je vee uee neto investicija. U razvijenim privredama, udio neprivrednih investicija je znatno vei i kree se i do preko 40% ukupnih investicionih sredstava. Raste uee obnovnih investicija. Shodno tome, relativno je nie uee neto investicija u ukupnim investicijama. Bitna razlika izmeu nerazvijenih i visokorazvijenih privreda je u mogunosti kreiranja i praenja tehniko-tehnolokog progresa. U BiH, u drugoj polovini 80-ih godina 20.vijeka, investiciona potronja se gotovo u cjelini oslanjala na inostrane dugove. Obim investicija nije mogao zadrati postojee proizvodne moi, te je bio prisutan negativan rast proizvodnih fondova. Tokom rata, materijalne osnove privreivanja se jo vie umanjuju zbog odsustva investicija i ogromnog devastiranja postojeih proizvodnih fondova. Od 1996.godine biljei se znaajan porast investicija, ali treba imati u vidu 2 injenice: 1. Najvei dio sredstava potie iz stranih izvora, od ega su dominirala donirana sredstva; 2. U strukturi investicione potronje, najvee uee se odnosilo na obnovu stambenog fonda, privrednu infrastrukturu i izgradnju objekata u oblasti vanprivrednih djelatnosti.

3. INVESTICIONA POLITIKA
Investiciona politika obuhvata skup ekonomsko-politikih odluka, mjera i aktivnosti kojima se utie na obim i strukturu investicija. 3.1. Ciljevi i dometi Dometi i karakter investicione politike u osnovi su uslovljeni stepenom razvoja privrede, prirodom privrednog sistema u smislu razmjera ekonomske uloge drave, te konjunkturnim tokovima privreivanja. Potrebno je istai da su u trinim privredama karakteristina 3 osnovna izvora formiranja investicionih sredstava: - samofinansiranje preduzea, odnosno kapitalizacija dijela dobiti; - tednja stanovnitva, odnosno ukrupnjavanje i kapitalizacija slobodnih novanih sredstava; - sredstva po osnovu finansijskih aktivnosti drave. Uloga drave potencira se u sluaju kada se iz prethodnih izvora ne osigura dovoljno sredstava za potrebni nivo investicione aktivnosti. Struktura investicija determinirana je uincima trinog mehanizma, te se meugransko seljenje kapitala vri na osnovu zakona ponude i tranje. Shodno tome, dometi investicione politike u ovom domenu su ogranieni i svode se na dopunu i korekciju trinih zakonitosti.

68

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
3.2. Mjere to se tie obima investicija, drava moe ekonomskim mjerama uticati na poveanje investicione potronje po vie osnova: poveanjem stope akumulativnosti privrede po osnovu stimuliranja kapitalizacije dijela dobiti (poreskim instrumentima); - podsticanjem tednje (odgovarajuom kamatnom politikom i politikom stabilnog novca); - stimulisanjem stranih ulaganja u domau privredu; - intervencijama na tritu novca i kapitala. Od posebnog znaaja su mjere kojima drava osigurava dodatne izvore akumulacije, po osnovu zaduivanja u inostranstvu i ekspanzivnom monetarno-kreditnom politikom. Takoer su znaajne mjere kojima se drava operativno unosi u investicione aktivnosti kao nosilac, ili osigurava dio investicija kroz budete i druge instrumente javnog finansiranja. Odreenim mjerama drava moe uticati i na strukturu investicija. Takve mjere mogu biti neposredne i posredne. Neposredne mjere su prvenstveno investicione aktivnosti drave u okviru javnog sektora privrede, kao i osiguranje inicijalnih sredstava za privlaenje potencijalnih investitora za odreene projekte. Posredne mjere su npr: - intervencije na tritu novca (uticaj na visinu kamate), - uee na tritu kapitala, - selektivno kreditiranje odreenih investicionih projekata, - povlaten poreski tretman za pojedine investicije ukljuujui i njihov teritorijalni razmjetaj; vanjskotrgovinske mjere (po osnovu liberalizacije uvoza ili podsticanja izvoza).

MONETARNO KREDITNI SISTEM


U robnonovanim privredama proizvodnja se vri za trite. Akt kupoprodaje razdvaja se u 2 faze: kupovinu i prodaju. Potpuna odvojenost odluka o kupovini i prodaji otvara mogunost nesklada izmeu robnih i novanih tokova, to se neposredno manifestira kao ekonomska neravnotea.

1. UOPE O NOVCU I KREDITU


1.1. Funkcije novca Funkcije novca su slijedee: 1. Mjera vrijednosti pomou novca svaka roba izraava svoju vrijednost, te na taj nain postaju uporedive razliite robe; 2. Prometno sredstvo novac akt razmjene razbija na 2 metamorfoze prodaju i kupovinu, ime se olakava i ubrzava proces razmjene; 3. Zgrtanje blaga ako se povue iz opticaja, novac ima funkciju zgrtanja blaga. Njegovom tezauracijom osigurava se opa likvidnost privrednih subjekata. Tezauracija izaziva potranju za novcem, a poveanje brzine opticaja novca ima suprotne uinke, koji su isti kao u sluaju poveanja emisije novca u tokovima reprodukcije. 4. Sredstvo plaanja novac je zadrao i ovu funkciju, mada je najraireniji nain plaanja bezgotovinsko plaanje. Ono se ostvaruje knjinim prenosom odreene sume sa jednog na drugi raun u odgovarajuim novanim, odnosno platnim ustanovama. Instrumenti bezgotovinskog

69

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
plaanja mogu se podijeliti na dunike i povjerilake. Glavni duniki instrument je nalog za prenos novanih sredstava, a instrumenti povjerioca su: ek, kreditna kartica, kreditno pismo, mjenica i drugi naplatni nalozi. Dominantan oblik novca danas je depozitni novac, kao potraivanje na raunima sredstava njihovih imalaca (deponenata) koja se dre u bankama i drugim finansijskim ustanovama (depozitara). U tom kontekstu govori se o primarnim i sekundarnim depozitima. Primarni nastaju deponovanjem sredstava ili uplatom gotovine u korist odgovarajueg rauna. Sekundarni se formiraju po osnovu odobravanja kredita od strane banaka ili drugih kreditnih institucija. Depoziti mogu biti po vienju i oroeni. Gotov novac u opticaju i depozitni novac koji se moe koristiti za tekue transakcije, ine novanu masu kao osnovni monetarni agregat. Dakle, novana masa obuhvata one novane instrumente koji neposredno obavljaju funkciju prometnog i platenog sredstva u odreenoj dravi. Bilo kakvi poremeaji u monetarnoj ravnotei, odnosno novanoj masi, neposredno se odraavaju na ukupnu ekonomsku ravnoteu u zemlji. 1.3. Kredit Ekonomski gledano, kredit predstavlja specifian odnos u okviru kojeg se jedan privredni subjekat na odreeno vrijeme liava svoje kupovne moi u korist drugog subjekta, uz obavezu ovog drugog da istekom ugovorenog roka vrati kupovnu mo uz kamatu kao naknadu. Pravno gledano, kredit je ugovorni odnos izmeu zajmodavca (povjerioca) i zajmoprimca (dunika). Pravo dunika je da koristi pozajmljeni novac, a njegova obaveza je da nakon ugovorenog roka vrati novac uz kamatu. Kreditni odnosi omoguuju viestruke efekte: 1. Da se poslovanje odvija bez zastoja, odnosno da se u nedostatku gotovine putem kredita omogui nabavka elemenata procesa privreivanja; 2. Putem kredita se moe uticati na ponudu ili tranju, kreditiranjem proizvodnje ili kreditiranjem potronje; 3. Ekspanzijom ili restrikcijom kredita neposredno se utie na koliinu novca u opticaju, sa razliitim uincima po tokove reprodukcije.

2. MONETARNA RAVNOTEA I NERAVNOTEA


Osnovni zadatak monetarnog sistema i monetarno-kreditne politike je osiguranje optimalne, odnosno poeljne koliine novca u opticaju. Pritom vrlo esto ova poeljna koliina novca moe znaiti i veu novanu masu od optimalne, tako da se problematika monetarne ravnotee namee prvenstveno kao strateko pitanje ekonomsko-politikog karaktera. 2.1. Monetarna ravnotea Monetarna ravnotea podrazumijeva takvo stanje u ekonomiji po kome je ponuda novca jednaka potranji novca. Praktino se radi o stanju na tritu u kome se podudaraju stvarna i optimalna novana masa. Optimalna novana masa podrazumijeva da se njome omoguavaju nesmetani tokovi drutvene reprodukcije, tj.da nema ni premalo ni previe novca jer se u oba sluaja javljaju poremeaji u tokovima privreivanja. Monetarna ravnotea ima slijedee uinke: - stabilnost opeg nivoa cijena; - odsustvo inflacionih udara; - neutralno dejstvo novca. Novani tokovo samo slijepo pratee robne transakcije i proces privreivanja.

70

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
Monetarna ravnotea se rijetko susree u praksi, ak i kada je mogua kao realno stanje u odreenoj zemlji. Po pravilu, u praksi je prisutna monetarna neravnotea, u smislu da je stvarna novana masa razliita od optimalne, pri emu su razmjeri ove neusklaenosti i motivi ovakve politike razliiti od zemlje do zemlje. Izuzetak od navedenog je monetaristika koncepcija ekonomske politike ija je temeljna odrednica upravo monetarna ravnotea. 2.2. Inflacija Pojam. Inflacija je oblik monetarne neravnotee u kome je ponuda novca znatno vea od potranje, to se neposredno manifestuje opadanjem kupovne moi (vrijednosti) novca i kontinuiranim porastom cijena. U pojmovnom odreenju inflacije, postoje 2 pristupa: Prema prvom, inflacija predstavlja svako poveanje novanog opticaja, bez obzira da li to izaziva pomjeranje cijena i promjenu kupovne moi novca. Prema drugom pristupu, uz poveanje novanog opticaja obavezno je i poveanje cijena, odnosno smanjenje vrijednosti novca (depresijacija). Najrairenije je stanovite da se inflacija vee za porast novane mase koji nije praen adekvatnim porastom proizvodnje. Time dolazi do rasta cijena jer se poveana novana masa reflektira na relativno isti ili manji obim ponude roba i usluga. Novija gledita u odreenju inflacije odnose se na analizu agregata ponude i tranje. S tim u vezi pod inflacijom se podrazumijeva stanje u kome efektivna novana tranja nadvladava ponudu roba i usluga, nezavisno kako se to odraava na opi nivo cijena. Uzroci. Postoje razliite teorije o uzrocima inflacije. Prva grupa teorija kao glavni uzronik istie poveanje efektivne novane tranje koje nije praeno odgovarajuim rastom ponude. Poveanje novane tranje moe biti po razliitim osnovama: od emisije gotovog novca, preko ekspanzije kredita i nerealnog poveanja kupovne moi, pa do pretjerane budetske potronje. Druga grupa teorija u glavne uzronike inflacije istie razliite strukturalne neusklaenosti i promjene u tokovima reprodukcije. Time se smanjuje efikasnost u tokovima privreivanja i istovremeno otvara disproporcija izmeu robnih i kupovnih fondova zbog neelastinosti pojedinih vidova potronje. Polazei od navedenih grupa teorija, govori se o inflaciji tranje, trokovnoj inflaciji i strukturalnoj inflaciji. Uvaavajui ove teorije, kao osnovni uzroci inflacije mogu se navesti: poveanje efektivne novane tranje; - nesrazmjera u raspodjeli novostvorene vrijednosti (pretjerana potronja u odnosu na investicije); - smanjenje efikasnosti u privreivanju; - strukturalne neusklaenosti u privredi; - smanjenje proizvodnje i negativna stopa privrednog rasta; - poremeaji u vanjskotrgovinskoj razmjeni; - nestabilnost novane jedinice itd. Vrste. U odnosu na intenzitet, inflacije se mogu podijeliti na: latentne ili potencijalne, srednje ili umjerene i galopirajue ili hiperinflacije. Potencijalne (latentne) inflacije zapravo i nisu prave inflacije jer ne uzrokuju poremeaje u tokovima reprodukcije. Potencijalne inflacije odlikuje polagani rast novane mase (godinja stopa do 4%), neznatan rast cijena i dosta blaga depresijacija novca. Ovakve inflacije tipine su za najrazvijenije svjetske privrede. Politika latentne inflacije svjesno se vodi kako bi se stimulisalo ulaganje kapitala u investicije u odnosu na deponovanje novca u bankama. Srednje (umjerene) inflacije karakterie znatniji porast novane mase (godinja stopa 10-16%) i u odgovarajuoj srazmjeri rast cijena i depresijacija novca. Srednje inflacije kao element ekonomske

71

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
politike koriste se u dravama koje vode politiku tzv.napregnutog privrednog razvoja, to znai da se ubrzani privredni razvoj osjetno temelji na dodatnim izvorima akumulacije. Postoji potencijalna opasnost da srednja inflacija tokom vremena ne preraste u galopirajuu inflaciju, te je zbog toga neophodno ovaj inflacioni pritisak sanirati mjerama ekonomske politike i dimenzionirati potronju prema realnim mogunostima privrede. Galopirajua ili hiperinflacija odlikuje se visokom stopom depresijacije novca i izrazitom rastom cijena. Po pravilu se ovdje radi o nekontroliranim inflacijama koje se obino zavravaju krahom monetarnog sistema. Po kriteriju drutvene aktivnosti, inflacije se mogu podijeliti na sobodne ili neobuzdane i kontrolirane ili priguene. Kod slobodne inflacije, drava nema ni ekonomskih ni politikih pretpostavki za borbru protiv inflacije. Kontrolirane inflacije pretpostavljaju drutvenu aktivnost, odnosno antiinflacione mjere od strane drave i drugih nosilaca ekonomsko-politikih odluka. Ovim mjerama prvenstveno se obuzdava efektivna tranja smanjenjem emisije novca i tezauracijom, restriktivnom kreditnom politikom, eskontnom politikom itd. Pored toga, poduzimaju se mjere uravnoteenja nadnica i cijena osnovnih artikala, zamrzavanje cijena itd. Posljedice inflacije. U oblasti privreivanja, zbog porasta opeg nivoa cijena, inflacija unosi nesigurne kalkulacije trokova, koji su polazna osnova za donoenje poslovnih odluka. Istovremeno, inflacija stalno stvara viak efektivne tranje, tako da nema problema u realizaciji roba ime se slabi meusobna konkurencija domaih preduzea i na dui rok smanjuje efikasnost privreivanja u odnosu na meunarodne kriterije. Istovremeno, u vrijeme inflacije obezvreuje se amortizacioni fond, tako da su preduzea prisiljena da poseu za zaduivanjem kako bi osigurala postojeu reproduktivnu sposobnost. Po vie osnova inflacija nepovoljno utie i na platni bilans zemlje. Domaa roba postaje preskupa na meunarodnom tritu, a istovremeno domae cijene su znatno atraktivnije, ime se smanjuje izvoz. S druge strane, cijene inostranih roba su izuzetno privlane tako da dolazi do nerealnog poveanja uvoza. Osim toga, u vrijeme inflacije zbog devalvacije nacionalne valute dolazi do pekulacija sa devizama i potiskivanja domaeg novca. Domae cijene gube kontakt sa cijenama u inostranstvu i roba postaje izuzetno jeftina za kupce sa konvertibilnim valutama. Na taj nain se vri svojevrsna nacionalna rasprodaja navrijednijih dobara, ukljuujui i dobra kulturne batine (npr.starine, umjetnike slike itd). 2.3. Deflacija Deflacija je monetarna pojava suprotna od inflacije. Manifestira se u znatno veoj tranji u odnosu na ponudu novca. Osnovni uzroci deflacije su kao i kod inflacije, samo to imaju suprotan predznak. Dakle, glavni uzrok deflacije je umanjenje efektivne novane tranje, tj.restriktivna monetarno-kreditna politika. Osim toga, uzrok moe biti i neadekvatna raspodjela u smislu da je predimenzionirana investiciona u odnosu na linu i javnu potronju. Deflacija je prvenstveno rezultat svjesnog opredjeljenja nosilaca ekonomske politike. Deflaciona politika se vodi prvenstveno radi stabilnosti i poveanja pariteta novane jedinice, te unoenja stroih ekonomskih parametara u tokove reprodukcije, kako bi se postigla efikasnost u privreivanju. Ekonomske i socijalne posljedice deflacione politike su vrlo negativne. Zajedno sa deflacijom dolazi do smanjenja nadnica i plata, umanjene realizacije roba uprkos opadanju cijena, porasta rizinosti investicija, a na dui rok smanjenje obima investicija, zaposlenosti i obima proizvodnje. 2.4. Stagflacija Stagflacija je pojava kod koje se istovremeno sa visokom inflacijom biljei i visoka stopa nezaposlenosti, odnosno stagnacija privrednih tokova. Dakle, kod stagflacije postoji dvostruka neravnotea: viak ponude

72

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
u odnosu na tranju novca i istovremeno viak ponude u odnosu na tranju radne snage. Kao indikator stagflacije koristi se tzv.indeks neugodnosti, koji predstavlja zbir stope nezaposlenosti i stope inflacije. Osnovni uzrok ovakvom stanju je to u doba recesije, zbog politikih i socijalnih presija ne dolazi do sniavanja nadnica i plata, kao i budetske potronje. U ovakvim okolnostima, radi osiguravanja nesmetanih tokova privreivanja i dostignutog kvaliteta ivota, neophodno je voditi politiku permanentne inflacije. S druge strane, skroman rast cijena u odnosu na kupovnu mo potroaa ne ostavlja dovoljno prostora za kapitalizaciju dijela dobiti, kao i reinvestiranje dividende i po tom osnovu adekvatnu investicionu potronju. Time se izaziva rast nezaposlenosti i na dui rok relativno smanjenje ponude, odnosno stagnacija privrednog rasta. U ovim uslovima, bilo kakav rast efektivne novane tranje na bazi ekspanzivne monetarno-kreditne politike ne moe doprinijeti prevazilaenju visoke nezaposlenosti i stagniranja privrednih tokova. Zato su nakon 70-ih godina neke od najrazvijenijih zemalja napustile kejnzijanski koncept privredni rast uz punu zaposlenost u korist strategije ravnotea na nivou nedovoljne zaposlenosti. To je znailo oslobaanje privrede od politikih i socijalnih presija i stvaranje prostora za efikasnije privreivanje i ekonomsku ravnoteu na bazi trinog mehanizma. Cijena ovakvog pristupa slamanju stagflacije je enormni rast budetskih deficita kod tih zemalja. 2.5. Devalvacija i revalvacija Devalvacija i revalvacija su finansijske, odnosno monetarne operacije koje znae saniranje monetarne neravnotee u zemlji na osnovu promjene pariteta domae valute u odnosu na mjernu jedinicu zlata, odnosno u odnosu na konvertibilne valute. Devalvacija predstavlja monetarnu operaciju kojom se u formi pravnog akta proglaava i utvruje smanjenje zvaninog pariteta domae valute u odnosu na konvertibilne valute. Drava pristupa devalvaciji kad je na to prisiljena jer dotadanji zvanini kurs usljed depresijacije postaje suvie vjetaki i ne moe se potvrditi na meunarodnom tritu. U novije vrijeme gotovo sve drave su sa fiksnog prele na tzv.fluktuirajue (plivajue) kurseve. To znai da se omoguava odstupanje od zvaninog pariteta navie i nanie do odreene granice. Ukoliko su ova odstupanja vea, neophodno je pristupiti devalvaciji. Kao pozitivan efekat devalvacije, obino se istie poboljanje trgovinskog bilansa. Poslije devalvacije domae cijene postaju atraktivne za meunarodno trite, pa se poveava izvoz. Istovremeno, strana roba postaje preskupa za domae kupce, pa se smanjuje uvoz. Meutim, treba istai da je ovaj pozitivni uinak kratkog vijeka i uinci devalvacije su na dui rok negativni po trgovinski bilans. Isto vai za posljedice devalvacije koje se odnose na saniranje niske domae produktivnosti rada, zatim u pogledu slabljenja konkurentske sposobnosti domae robe na meunarodnom tritu, te u odnosu na gubljenje povjerenja u domau valutu i monetarnu politiku drave. Da bi devalvacija imala pozitivne uinke, pretpostavka je poduzimanje sinhroniziranih poteza u onim segmentima drutvene reprodukcije koji su generator inflacionog pritiska. Revalvacija je monetarna operacija kojom se u formi pravnog akta poveava paritet domae valute u odnosu na mjernu zlatnu ili deviznu podlogu, odnosno u odnosu na konvertibilne valute. Revalvacija je takoe posljedica monetarne neravnotee, odnosno nesklada izmeu relativno manjeg agregata tranje u odnosu na agregat ponude roba i usluga. Pretpostavke revalvacije su apresijacija (poveanje kupovne moi) novca, vei faktiki u odnosu na nominalni kurs valute, te izraen platni suficit zemlje u odnosu na inostranstvo.

73

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
3. OSNOVE MONETARNO-KREDITNOG SISTEMA
Monetarno-kreditni sistem je skup zakona i drugih pravnih propisa kojima se utvruju odnosi i pravila ponaanja u domenu monetarnog i kreditnog poslovanja. On je integralni dio privrednog sistema zemlje. 3.1. Monetarni sistem Monetarni sistem je skup propisa kojima se reguliu odnosi i utvruju pravila koja se odnose na novane tokove. Pravni osnov za funkcionisanje novanih tokova prvenstveno ine zakoni o novcu i centralnoj banci, zakoni o bankama i drugim finansijskim organizacijama, o unutranjem platnom prometu, o deviznom poslovanju, o hartijama od vrijednosti, te drugi propisi kojima se reguliu pojedini segmenti novanih tokova. Osnovna pitanja koja se obuhvataju tim propisima su: - novana jedinica kao sredstvo plaanja unutar zemlje; - paritet i konvertibilnost novane jedinice; - emisija papirnog i kovanog novca; - funkcioniranje i djelokrug centralne banke; - regulisanje koliine novca u opticaju; - platni promet unutar zemlje u smislu gotovinskih i bezgotovinskih instrumenata plaanja; - plaanja prema inostranstvu; - status banaka i drugih finansijskih organizacija; - odravanje likvidnosti banaka i drugih monetarnih institucija koje kreiraju novac; - emisija vrijednosnih papira i funkcioniranje trita novca i trita kapitala; - odravanje likvidnosti prema inostranstvu; - dometi uea drave, prvenstveno centralne banke, u preduzimanje mjera koje se odnose na obim i kretanje novane mase. U odnosu na uobiajeno ustrojstvo u svijetu, monetarni sistem BIH ima 2 ope specifinosti: 1. Ustav BiH, pored normiranja jedinstvenog valutnog sistema i uspostave Centralne banke, je za period od 6 godina nakon usvajanja Ustava neposredno regulisao konvertibilnost valute i djelokrug rada Centralne banke BiH, to se inae regulie odgovarajuim zakonima. Za naznaeni period CB ne moe odobravati kredite emisijom novca, niti djelovati kao valutna emisiona ustanova. To praktino znai da CB za ovo vrijeme funkcionira kao monetarni odbor (currency board). Monetarni odbori javljaju se u sluajevima kad se domai novac po fiksnom kursu vee za stranu rezervnu valutu. To pretpostavlja dranje sredstava u rezervnoj valuti u obimu koji mora biti jednak obimu domaeg novca u opticaju, i sa mogunosti konvertiranja domaeg novca za rezervnu valutu u svakom trenutku. Treba istai da su ovlatenja CB ipak znatno vea u odnosu na klasine monetarne odbore. 2. Trenutna nekonzistentnost zakona i propisa u ovom domenu. Jo uvijek nisu doneseni neki neophodni zakoni na nivou BiH, a ni entiteti nisu uskladili svoje zakone sa usvojenim zakonima, tako da je zapravo jo uvijek aktuelan proces potvrivanja monetarnog sistema u njegovom ustavnom i funkcionalnom odreenju. 3.2. Izvori i vrste kredita Osnovne funkcije kredita su da omogui bri i jednostavniji promet i da bude jedan od vodeih instrumenata ekonomske politike. Polazei od toga, kreditni sistem ima zadatak da pravnim propisima ustanovi osnovne odnose i pravila ponaanja vezana za koncentraciju slobodnih novanih sredstava i njihovo koritenje u vidu kredita. Glavni izvori iz kojih se obezbjeuju kreditna sredstva su:

74

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
1. Privremeno neangairana sredstva preduzea koja potiu iz tekuih prihoda, a koja se koriste za svakodnevne isplate po osnovu ispunjavanja obaveza za materijalne trokove, poreze i druge izdatke. Poto ova sredstva nemaju ravnomjernu dinamiku priliva i odliva, niti su dobila svoju definitivnu namjenu, mogu se javiti kao izvor kredita. 2. Sredstva poslovnog fonda (amortizacije i akumulacije). Poto se izdvajanje sredstava u fondove amortizacije i akumulacije vri tokom dueg perioda, a troenje tek po akumuliranju sredstava, ova sredstva se u meuvremenu javljaju kao izvor kredita. 3. Neangairana sredstva budeta, fondova i drugih instrumenata javnog finansiranja. Za njih je takoer karakteristino da se dinamika priliva i odliva esto ne podudara. 4. Slobodna novana sredstva graana koja potiu iz razlike izmeu mogue i realne (stvarne) kupovne moi. Ova razlika sredstava se deponuje u bankama (tednja graana). 5. Sredstva iz inostranih zajmova, nezavisno od toga da li se kao dunici pojavljuju banke ili preduzea 6. Sredstva banaka. Banke svojim poslovanjem ostvaruju dobit. Dio ove dobiti mogu usmjeriti za kreditiranje. Znaajan izvor kredita je i multipliciranje depozita i drugi vidovi kreiranja novca od strane banaka. Vrste. Prema namjeni, krediti mogu biti privredni, bilo za nabavku osnovnih (investicioni krediti) ili obrtnih sredstava i potroaki, koji se odobravaju graanima za nabavku potronih dobara. Prema trajanju, krediti mogu biti novani ili bankarski i komercijalni ili robni. Novani se odobravaju i vraaju u novcu, a komercijalni se odobravaju u robama, a vraaju u novcu. Prema porijeklu, krediti mogu biti domai i inostrani (povjerilac je strano lice). Prema nainu obezbjeenja krediti mogu biti lini (nema realnog obezbjeenja kredita), mjenini (kredit se obezbjeuje mjenicom), lombardni (obezbjeenje se vri predajom zlata, nakita i drugih dragocjenosti kao zaloga) i hipotekarni (kredit se obezbjeuje upisom hipoteke na nekretnine dunika). 3.3. Bankarski sistem Bankarski sistem savremenih drava kao osnovne nosioce monetarno-kreditnog sistema podrazumijeva centralnu banku i poslovne banke. Centralna banka (emisiona banka) je najznaajnija finansijska institucija u monetarnom sistemu. Javlja se i u regulativi (praktino kreira monetarno-kreditni sistem putem zakonodavne inicijative i donoenjem propisa u svojoj nadlenosti) i u operativi (preduzima razliite mjere kojima se utie na monetarne agregate). Djelokrug centralnih banaka obuhvata 3 glavna sektora poslova: 1. Regulisanje novane mase; 2. Odravanje likvidnosti i kreditna kontrola 3. Ostali (operativni) poslovi. Regulisanje koliine novca u opticaju i odravanje pariteta novane jedinice predstavlja glavnu funkciju centralne banke. U ovom sektoru poslova je i emisija gotovog novca ili njegova tezauracija, sa neposrednim uincima po koliinu novca u opticaju. Odravanje likvidnosti banaka i kreditna kontrola vri se u pogledu propisivanja uslova odravanja minimalne likvidnosti i naina koritenja obavezne rezerve, kao i u pogledu kontrole kreditne aktivnosti i kreditiranja banaka radi likvidnosti. U ovom domenu posebno znaajni su poslovi vezani za odravanje likvidnosti prema inostranstvu po osnovu regulisanja plaanja sa inostranstvom, kupovine i prodaje deviza i upravljanja deviznim rezervama.

75

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
U okviru ostalih aktivnosti centralne banke, od posebnog znaaja je uee na tritu novca i kapitala, kao i poslovi platnog prometa za dravu i kreditiranje drave (letei dugovi). Centralna banka BiH. Slijedei odredbe Zakona o Centralnoj banci BiH, djelokrug rada Centralne banke obuhvata: - odravanje stabilnosti domae valute (KM), kao zakonskog sredstva plaanja; - definiranje i kontrola monetarne politike BiH po osnovu izdavanja domae valute i upravljanja slubenim deviznim rezervama; - deponiranje sredstava BiH i komercijalnih banaka radi ispunjenja zahtjeva za obaveznim rezervama; - emisija i tezauracija domae valute; - koordiniranje djelatnosti agencija za bankarstvo; - ostvarivanje meunarodne saradnje. U pogledu kreiranja monetarne politike, Centralna banka nema instrumenata u punom smislu rijei, osim izdavanja novca (kao monetarni odbor) i stopa obaveznih rezervi, te nekih elemenata trita novca i kapitala. U pogledu odravanja likvidnosti i kreditne kontrole poslovnih banaka, ovlatenja Centralne banke su takoer umanjena. Izdavanje licenci i supervizija banaka su u nadlenosti entitetskih agencija za bankarstvo. Ovlatenja CB u ovom domenu odnose se samo na koordiranje djelatnosti agencija. Poslovne banke. Poslovne banke su monetarne institucije koje obavljaju raznovrsne finansijske transakcije i iji osnovni motiv poslovanja je ostvarivanje dobiti. Djelatnost poslovnih banaka moe se podijeliti na pasivne, aktivne, neutralne i vlastite poslove. Pasivni poslovi su aktivnosti kojima banka prikuplja novana sredstva i stvara obaveze prema komitentima. Tu spadaju depozitni poslovi, emisija vrijednosnih papira i zaduivanje. Kod pasivnih poslova banka se obavezuje na naknadu depozitarima u vidu pasivnih kamata. Aktivni poslovi podrazumijevaju stvaranje potraivanja prema komitentima, prvenstveno po osnovu kreditiranja, ali i drugih oblika plasiranja kapitala od strane banaka. Kreditiranje podrazumijeva naknadu u korist banke po osnovu aktivnih kamata. Neutralni poslovi su razliiti posredniki poslovi za raun komitenata, najee poslovi platnog prometa. Banka u ovim poslovima stie korist u vidu provizije. Vlastiti poslovi uglavnom se odnose na aktivnost banaka na tritu novca i kapitala kojima banka za vlastiti raun stupa u odreene finansijske transakcije sa ciljem ostvarivanja dobiti. Osnovni principi poslovanja banaka su likvidnost, sigurnost i rentabilnost. Naelo likvidnosti znai da banka treba u svakom momentu biti u stanju da ispuni svoje obaveze prema komitentima, prvenstveno obaveze po osnovu depozita i odobrenih kredita. Naelo sigurnosti odnosi se prvenstveno na plasmane kredita. To znai da banke trebaju strogo voditi rauna o ekonomskoj snazi komitenata i da kredite obezbjeuju jemstvom ili realnim osiguranjem. Naelo rentabilnosti poslovanja banaka znai da ostvareni prihodi trebaju biti to vei u odnosu na angaovani kapital. Poslovne banke u BiH. Prema Zakonu o bankama (Sl.novine FBiH br.39/98), banke se se osnivaju i posluju kao dioniarsko drutvo. Zakonom se normiraju pitanja od neposrednog znaaja za status banaka, kao to su: - osnivanje (obavezna dozvola od strane Agencije za bankarstvo); - minimalni iznos osnivakog kapitala (5 miliona KM);

76

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
organizacija (statutom banke se utvruje nain rada organa banke, iznos kapitala, vrste, broj i nominalna vrijednost dionica itd); uslovi za funkcionisanje banke; knjigovodstvo, revizija i kontrola; postupak steaja i likvidacije banaka.

Posebno su znaajne odredbe Zakona koje se odnose na izlaganje banke kreditnom riziku. Ono prema pojedinanom korisniku ili grupi vezanih korisnika ne smije prei iznos od 40% osnovnog kapitala. Iznos neobezbijeenog kredita pojedinanom korisniku ne smije biti vei od 5% osnovnog kapitala. Ako se radi o iznosu veem od 25% osnovnog kapitala, plasman mora biti u potpunosti obezbijeen utuivim zalogom ija vrijednost prelazi iznos kredita. Pored ovoga, banke su dune Agenciji dostavljati izvjetaje o poslovanju, likvidnosti, solventnosti i rentabilnosti, ukljuujui i dodatne podatke i miljenja po zahtjevu Agencije za bankarstvo.

4. MONETARNO-KREDITNA POLITIKA
Monetarna politika je skup mjera koje poduzima drava (prvenstveno centralna banka), a kojei na tokove privreivanja utiu stvaranjem, ponitavanjem, raspodjelom i preraspodjelom novane mase, odnosno posredstvom usmjeravanja noanih tokova. 4.1. Ciljevi Ciljevi monetarno-kreditne politike mogu se podijeliti u 2 grupe: 1. Kvantitativni ciljevi, usmjereni na regulisanje koliine novca u opticaju; 2. Kvalitativni ciljevi, usmjereni na raspodjelu i preraspodjelu novane mase radi preferiranja pojedinih segmenata ekonomskog razvoja. Osim toga, ciljevi se mogu klasificirati na osnovu nosilaca njihove realizacije, odnosno da li se mogu realizirati aktivnou same centralne banke (npr.koliina novca u opticaju), samih poslovnih banaka (npr.kreditiranje preduzea podsticanje tednje itd), ili je za njihovu realizaciju neophodno uee ukupnog monetarnog mehanizma (npr.monetarna ravnotea, kamatna stopa itd) Mjere. Ako se imaju u vidu samo kvantitativni ciljevi monetarne politike, u osnovi se moe govoriti o ekspanzivnoj i restriktivnoj monetarnoj politici. Ekspanzivna podrazumijeva osjetno poveanje novane mase u odnosu na njen optimalni nivo, tj.poveanje ponude u odnosu na tranju novca. Restriktivna znai manji rast novane mase u odnosu na porast ponude roba i usluga, tj.smanjenje ponude u odnosu na tranju novca. Motiv ekspanzivne monetarno-kreditne politike je porast investicione potronje, zaposlenosti, te ira i intenzivnija socijalna politika. Restriktivnom monetarno-kreditnom politikom nastoje se uravnoteiti agregati tranje i ponude i time stabilizirati novana jedinica. U osnovi se i ekspanzivna i restriktivna monetarna politika vode istim instrumentima, uz razliite predznake: - eskontna stopa manja stopa izaziva ekspanziju, a vea kontrakciju kredita; - politika otvorenog trita prodaja hartija od vrijednosti dovodi do smanjenja, a kupovina do poveanja novane mase; - stopa obaveznih rezervi manja stopa obaveznih rezervi banaka znai poveanje njihovog kreditnog potencijala, a time i koliine novca u opticaju. Vea stopa ima suprotan efekat; - povlaenje ili izdavanje blagajnikih zapisa u sluaju povlaenja novana masa se smanjuje i obrnuto; - kupovina ili prodaja deviza; - emisija i tezauracija novca.

77

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
Treba imati u vidu da navedene mjere imaju efekte i po kvalitativne ciljeve monetarno-kreditne politike (npr.na kretanje ponude i tranje na tritu novca, portofilio selekciju, reinvestiranje dividende itd). Zbog toga je pri kreiranju konkretne monetarno-kreditne politike od izuzetnog znaaja sistematizacija kvantitativnih i kvalitativnih ciljeva, kao i selekcija mjera kojima se realiziraju.

FISKALNI SISTEM
1. POJAM I ZADACI FISKALNOG SISTEMA
Fiskalni sistem obuhvata novane tokove u u vezi sa formiranjem i usmjeravanjem sredstava na ime potreba javnog (opeg) karaktera, odnosno opih i zajednikih uslova privreivanja u dravnoj zajednici. Putem fiskalnog sistema fomiraju se sredstva koja se koriste za funkcioniranje drave, za niz djelatnosti iji se rad ne valorizira iskljuivo na tritu (npr.obrazovanje, zdravstvo, nauka itd), te za stvaranje materijalne osnove ekonomskog djelovanja drave (intervencije u privredi). 1.1. Dometi finansijske aktivnosti Finansijska aktivnost drave ima 2 opa vida: 1. Formiranje sredstava, odnosno sistem javnih prihoda; 2. Usmjeravanje sredstava, odnosno sistem javnih rashoda u okviru kojeg se osiguravaju sredstva na ime funkcioniranja drave i drugih javnih izdataka. Finansijska aktivnost drave se od finansijskih aktivnosti pojedinaca i preduzea razlikuje po slijedeem: 1. Ne zasniva se na trinom mehanizmu; 2. Nije motivisana sticanjem dobiti, ve osiguravanjem sredstava za zadovoljavanje javnih potreba; 3. Drava prvo planira javne rashode, pa onda nain njihovog pokrivanja, odnosno strukturu prihoda; 4. Drava nema vanjskih ogranienja u pribavljanju sredstava, ali postoje unutranja ogranienja (limiti) po kojima drava svojim aktivnostima ne smije dovesti u pitanje akumulativnu i reproduktivnu sposobnost privrede. Finansijska aktivnost drave u osnovi zavisi od karaktera dravne zajednice u smislu obima tzv.socijalizacije drutvenog ivota, tj.obaveza koje na sebe preuzima drava u ekonomskom i socijalnom razvoju. Tek nakon definiranja stepena socijalizacije, domete fiskalnog sistema determinira nivo razvijenosti privrede, odnosno drutveni proizvod. S tim u vezi u periodu liberalnog koncepta, zadaci fiskalnog sistema vezani su iskljuivo za obezbjeivanje sredstava za pokrie klasinih javnih potreba. Ovaj koncept u potpunosti je transformiran u vrijeme ekonomskih kriza 30-ih godina. 1.2. Osnovni zadaci Osnovni zadaci svih fiskalnih sistema u savremenim uslovima su finansijski, ekonomski i socijalni. Finansijski zadaci odnose se na osiguravanje sredstava na ime finansiranja potreba javnog karaktera, putem poreza i drugih prihoda (doprinosi, javni zajam, prihodi od javnog sektora). Socijalni zadaci usmjereni su na redistributivne uinke kojima se ostvaruju ciljevi socijalne politike. Redistributivni uinci postiu se kod formiranja javnih prihoda jer se distribucija poreskog pritiska vri prema ekonomskoj snazi poreskih obveznika, a posebno kod formiranja javnih rashoda jer se znatan dio budetskih sredstava usmjerava neposredno u socijalne transfere i usluge javnog karaktera.

78

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
Ekonomski zadaci odnose se na koritenje fiskalnog sistema s ciljem osiguranja pretpostavki stabilnog privrednog razvoja, tj. kao korekcija trinog mehanizma (promjene u poreskom optereenju, investiranje ili subvencioniranje odreene proizvodnje i sl). Obim uea pojedinih osnovnih zadataka zavisi od stepena privrednog razvoja i konjunkturnih privrednih kretanja. Manji stepen razvoja znai i relativno vee uee finansijskih zadataka, a vei stepen razvoja po pravilu podrazumijeva i znatnije uee socijalnih izdataka.

2. SISTEM JAVNIH PRIHODA


Sistem javnih prihoda obuhvata razliite oblike formiranja sredstava na ime finansiranja javnih izdataka. Javni prihodi se dijele na fiskalne i nefiskalne. Kod fiskalnih prihoda drava koristi autoritet vlasti i radi se o jednostranom nametanju obaveza fizikim i pravnim licima (porezi, doprinosi, carine, takse itd). Kod nefiskalnih prihoda drava ne koristi autoritet vlasti i u osnovi se radi o prihodima po osnovu ugovora (npr.javni zajam) ili na bazi ekonomske aktivnosti drave (javni sektor privrede, prihodi ostvareni na tritu kapitala itd). Najznaajniji izvor prihoda su porezi, te je uobiajeno da se pod pojmom poreski sistem podrazumijeva ukupan sistem javnih prihoda u jednoj zemlji. 2.1. Pojam i karakteristike poreza Porez je davanje u novcu koje je ope, prinudno i bez protivnaknade. Utvruje po poreskoj snazi obveznika, a sredstva se koriste od strane drave radi pokria opih potreba i interesa. Iz ovakvog pojmovnog odreenja proizilaze i osnovne karakteristike poreza: 1. To je prinudno davanje porezi su posljedica autoriteta drave; 2. Porez je ope davanje svi graani i preduzea pod istim uslovima, a prema svojoj ekonomskoj snazi imaju poresku obavezu. Eventualno oslobaanje od poreza regulira se istim zakonom kojim je ustanovljen porez. 3. Kod poreza nema neposredne protivnaknade. Postoji opa protivnaknada u vidu osiguravanja opih uslova ivota i privreivanja. 4. Porezi se uvode radi obezbjeivanja sredstava na ime opih (javnih) potreba. Time se razlikuju od doprinosa, kojima se finansiraju zajednike potrebe javnog karaktera. 5. Porezi su nenamjenskog karaktera, za razliku od nekih drugih prihoda koji imaju unaprijed utvrenu namjenu. 6. Za nastanak poreske obaveze bitan je ekonomski momenat, odnosno manifestacija poreske sposobnosti, a ne pravni momenat (npr.dravljanstvo). Poreska sposobnost se manifestira sticanjem ili troenjem dohotka, posjedovanjem i prometom imovine. 7. Ispunjavanje poreske obaveze vri se u novcu. Izuzetno se moe obavljati u naturi, u vrijeme ratova ili ekonomskih kriza ili kod poreza na naslijee i poklone (neki sistemi omoguuju da se ovaj porez plati iz ostavinske ili poklonjene mase). 2.2. Poreska naela U finansijskoj teoriji poznata su Smitova naela: 1. 2. 3. 4. Svi graani duni su uestvovati u podmirivanju javnih izdataka srazmjerno dohotku; Poreska obaveza mora biti tano utvrena, kako bi se sprijeila samovolja poreskih organa; Porezi treba da se neplauju u najpovoljnije vrijeme i na za obveznika najpogodniji nain; Trokovi naplate poreza trebaju biti to manji.

Najee upotrebljavana su poreska naela A.Wagnera: 1. Finansijsko naelo ima 2 osnovna zahtjeva: izdanost i elastinost poreza. Izdanost znai da porezi trebaju osigurati dovoljno sredstava za pokrie javnih potreba. Elastinost podrazumijeva da porezi

79

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
trebaju pratiti konjunkturna kretanja u privredi, tj.ako rastu proizvodnja i potronja treba da rastu i porezi i obrnuto. 2. Ekonomsko naelo znai 2 opa zahtjeva: forme oporezivanja trebaju biti ekonomski racionalne i da se ne mijenjaju esto, kako ne bi izazvale poremeaje u privredi; porezi treba da budu stimulativni (ne treba da remete trinu alokaciju ukoliko je efikasna, a istovremeno da motiviu preduzea na efikasno koritenje raspoloivih resursa). 3. Socijalno-politiko naelo odnosi se na pravinost u oporezivanju. Ovo naelo ima 2 opa zahtjeva: univerzalnost i ravnomjernost. Univerzalnost znai da su svi graani duni pod jednakim uslovima snositi poreski teret, odnosno da niko nije osloboen poreske obaveze. Izuzetak predstavljaju poreska osloboenja koja se uvode istim zakonom kojim se regulira porez (oslobaanje socijalno ugroenih lica, humanitarnih organizacija i sl). Ravnomjernost znai da se poreske obaveze rasporeuju prema ekonomskoj snazi obveznika. U tom smislu koriste se razliite poreske stope: proporcionalne (rastom osnovice plaeni porez raste proporcionalno), progresivne (plaeni porez progresivno raste sa porastom osnovice) i degresivne (isti uinak kao progresivne, s tim to se za polazite uzima najvea stopa, pa ona opada sa smanjenjem osnovice). 4. Administrativno-politiko naelo insistira na 3 zahtjeva: odreenost, komodite i ekonominost. Odreenost znai da se osnovni elementi poreza (obveznik, osnovica, stopa, osloboenja i olakice, obraun i naplata) moraju utvrditi zakonom kojim se uvodi porez. Komoditet pretpostavlja da se rokovi plaanja podese tako da obveznik najlake podnese poreski teret (npr.porez na plate plaa se u vrijeme naplate plata i sl). Ekonominost pretpostavlja da sama naplata poreza ne angaira velike izdatke. 2.3. Vrste poreza Prema nainu naplate, porezi mogu biti u novcu i naturi. Ova podjela ima vie historijski znaaj. Po objektu oporezivanja, porezi se dijele na objektne i subjektne. Kod objektnih se svaki poreski izvor posebno oporezuje. Kod subjektnih poreza vri se oporezivanje cjelokupne, tj.sintetizirane ekonomske snage graanina (subjekta). Po nainu utvrivanja poreske sposobnosti i ukupnim efektima poreza, porezi se dijele na neposredne i posredne. Neposredni porezi se temelje na poreskoj snazi koja se manifestuje u sticanju dohotka i posjedovanju imovine. Utvruju se na osnovu unaprijed poznatih injenica i vode se u odgovarajuim evidencijama (katastar zemljita, registar zgrade i druge poreske i poslovne knjige). Glavni predstavnik neposrednih poreza je porez na dohodak fizikih i pravnih lica. Dobre strane ovog poreza su stabilnost izvora prihoda i pravinost u oporezivanju. Loe strane se odnose na neelastinost u odnosu na kratkorona konjunkturna kretanja, psiholoki su tee prihvatljivi i iziskuju vee trokove utvrivanja i naplate. U neposredne poreze osim poreza na dohodak spadaju i porez na prihod od poljoprivrede, porez na zgrade, na imovinu, rentni porez, porez na prihode od nekretnina itd. Posredni ili indirektni porezi zasnivaju se na poreskoj snazi koja se manifestuje u vidu potronje ili prenosa imovine. Njihovo utvrivanje vri se prema elementima koji nisu unaprijed poznati, te se poreska obaveza zasniva na tarifi za radnje i injenice u ovom domenu. Glavni predstavnik posrednih poreza je porez na promet proizvoda i usluga. Prednosti ove forme poreza su u izdanosti i psiholokoj prihvatljivosti jer se iznos poreza urauanava u cijenu tako da graani po pravilu i ne znaju koji dio cijene se odnosi na porez (zato se esto naziva oporezivanje pod anestezijom). Nedostaci se odnose na regresivno dejstvo jer porez na promet relativno tee pogaa

80

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
siromanije u odnosu na bogatije slojeve stanovnitva. U pogledu ekonomskih uinaka, porez na promet neposredno utie na opi nivo cijena, jer ima ugraen inflacioni pritisak. U grupu posrednih poreza spadaju i carine, te akcize (porez na visokotarifne proizvode benzin, cigarete, alkohol itd). 2.4. Doprinosi Zajednika karakteristika poreza i doprinosa je to su oba fiskalni izvori prihoda, tj.zasnivaju se na autoritetu drave. Meutim, za razliku od poreza, gdje je princip ope protivnaknade, kod doprinosa se radi o principu posebne protivnaknade. To znai da se doprinosi javljaju u sluajevima kada dolazi do preplitanja opeg i pojedinanog interesa. Obveznici doprinosa su graani koji imaju neposrednu mjerljivu korist od aktivnosti drave, za razliku od poreza kod kojih nema ove mjerljive koristi (npr.doprinos za izgradnju puta platie graani ije nekretnine granie sa istim, odnosno putna komunikacija neposredno utie na porast vrijednosti njihovih nekretnina). Najznaajniji doprinos u svjetskim razmjerama je doprinos za socijalno osiguranje (krajem 80-ih unutar zemalja EU uestvovao je sa 29,2% u ukupnim fiskalnim prihodima). Kod taksi, koje predstavljaju treu najznaajniju vrstu fiskalnih prihoda, radi se o principu specijalne protivnaknade. Obveznik takse je lice koje zahtijeva odreenu radnju dravnog organa. Svrha takse je da pokrije trokove pruanja usluge od strane dravnog organa. 2.5. Javni zajam Javni zajam predstavlja nefiskalni oblik prihoda. Zasniva se na ekonomskim interesima povjerilaca (graana i privrednih subjekata) i drave kao dunika. Zajam je vanredan prihod i najee se pojavljuje kad se redovnim prihodima ne mogu pokriti izdaci. U savremenim uslovima, u praksi najrazvijenijih zemalja zajmovi su postali redovan izvor prihoda. Osnovne karakteristike javnog zajma su dobrovoljnost u ugovornoj formi i povratnost uz kamatu kao naknadu. Iz navedenog se namee zakljuak da zajmovi i nisu pravi prihodi kao porezi, doprinosi i takse jer oni predstavljaju anticipiranje prihoda, tj.nakon isteka odreenog roka drava mora otplaivati zajam sredstvima iz poreza, doprinosa i drugih dabina. Svrha zakljuivanja zajma po klasinoj teoriji zajam treba biti povremeni i rijetki izvor prihoda u izuzetnim situacijama (ratovi, elementarne nepogode i sl). Po savremenoj teoriji, glavna svrha zakljuivanja zajmova je aktiviranje neangairanih novanih sredstava od strane drave kako bi se ostvarili odreeni ekonomski i socijalni efekti. Shodno tome, intenzitet koritenja zajmova zavisi od priliva sredstava po osnovu poreza, te od veliine neangairanih novanih sredstava i potrebe za veim operativnim ueem drave u privrednim tokovima. Tako je koritenje javnih zajmova intenzivno u vrijeme recesije i obrnuto.

3. PORESKA POLITIKA
Poreska politika u irem znaenju se shvata kao ukupnost privredno-sistemskog i ekonomsko-politikog oblikovanja sistema oporezivanja. U tom kontekstu, poresku politiku determiniraju 3 opa elementa: ciljevi, struktura i institucionalna osnova oporezivanja. 3.1. Ciljevi Ciljevi oporezivanja dijele se u 2 grupe: 1. Fiskalni ciljevi, u smislu osiguranja sredstava na ime javnih izdataka; 2. Vanfiskalni ciljevi, koji se temelje na tome da poreski pritisak na ekonomsku mo izaziva promjene u aktivnostima i ponaanju poreskih obveznika.

81

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
Diferenciranje navedenih ciljeva vri se na taj nain to se u prvom sluaju vri linearno oporezivanje (proporcionalne poreske stope) i uz zadravanje trine alokacije, a u drugom sluaju selektivno oporezivanje, odnosno razliit poreski pritisak na relativno jednake poreske snage obveznika. Time se koriguju trini uinci. Mnogobrojni ciljevi mogu biti u razliitom meusobnom odnosu: konkurentni, komplementarni ili neutralni. U funkcionalnom aspektu poreskog sistema posebno je znaajna konzistentnost ciljeva i funkcionalan odnos izmeu ciljeva i sredstava kojima se ti ciljevi realizuju. Naznaena korelacija nastoji se oblikovati kroz skalu ciljeva. 3.2. Struktura poreza Struktura poreza prvenstveno se odnosi na ciljeve oporezivanja, vrste poreza i odnos izmeu proporcionalnog i progresivnog oporezivanja. U savremenim uslovima u strukturi poreza se kombinuju neposredni i posredni porezi, analitiki i sintetiki, objektni i subjektni porezi, te proporcionalno i progresivno oporezivanje. Zajednika karakteristika savremenih poreskih sistema je vee prisustvo neposrednih u odnosu na posredne poreze, kao i potenciranje progresivnih u odnosu na proporcionalne stope. U strukturi poreza izdvajaju se vodei porezi, koji zapravo nose glavni teret zadataka oporezivanja (porez na dohodak fizikih lica, porez na dobit preduzea, porez na promet proizvoda i usluga odnosno dodatnu vrijednost, te doprinos za socijalno osiguranje). Ostali porezi u osnovi imaju dopunski karakter. 3.3. Institucionalna osnova oporezivanja Institucionalna osnova poreskog sistema odnosi se na strukturu nosilaca poreskih ovlatenja. Time se opredjeljuje stepen decentralizacije ukupne finansijske aktivnosti u dravi. Priroda finansijske aktivnosti pretpostavlja kompromis izmeu uniformnosti i ekstremne decentralizacije poreskih ovlatenja. Razmjeri decentralizacije zavise prvenstveno od ekonomskih efekata poreza (finansijski, redistributivni ili ekonomski uinci). Kod finansiranja javnih potreba decentralizacija je neophodna, kod redistribucije dohotka poeljna (uz visok stepen koordinacije izmeu razliitih nivoa vlasti), a u ekonomskom odnosno razvojnom aspektu poreskog sistema, decentralizacija je vie izuzetak nego pravilo (rjeenja su vrlo esto uniformna jer je u ovom domenu primarna odgovornost centralnih organa vlasti). 3.4. Poreska politika u BiH Poreski sistem u BiH praktino se svodi na osiguranje sredstava po reduciranoj formi na ime finansiranja klasinih javnih potreba dravne strukture u najirem smislu i minimuma socijalne sigurnosti graana. Postojea struktura poreza je izrazito reducirana, kako u pogledu ciljeva pojedinih izvora (iskljuivo finansijski), tako i u odnosu na forme oporezivanja. U strukturi javnih prihoda izostaju nefiskalni prihodi (javni zajam i prihodi javnog sektora privrede), bez kojih su nezamislivi savremeni fiskalni sistemi. to se tie odstupanja u posebnim elementima poreskog sistema, potrebno je istai: 1. Status doprinosa je preiroko normiran; 2. Odstupanje u odnosu na evropsko okruenje kod poreza na promet proizvoda i usluga ogleda se u tome to je kod nas u primjeni jednofazni porez na promet u oblasti trgovine na malo sa dosta razuenom tarifom, dok evropske zemlje primjenjuju najnoviju varijantu oporezivanja prometa porez na dodatnu vrijednost (tzv.svefazni neto-porez na promet). Posebna karakteristika postojeeg poreskog sistema je institucionalna osnova oporezivanja, tj.podjela poreskih ovlatenja koja podrazumijeva prenaglaen stepen decentralizacije poreske vlasti.

82

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
4. SISTEM JAVNIH RASHODA
Iako sistem javnih rashoda obuhvata vie instrumenata formiranja i usmjeravanja sredstava, zbog znaaja budeta je uobiajeno da se sistem javnog finansiranja u cjelini oznaava budetskim sistemom. 4.1. Pojam i karakteristike budeta Finansijski posmatrano, budet predstavlja plan prihoda i rashoda drave koji se u pravilu donosi za jednu godinu. To znai da se budetom s jedne strane utvruje obim i struktura javnih rashoda, a s druge strane izvori prihoda kojima se osigurava pokrie rashoda. Ekonomski aspekt budeta odnosi se na 2 globalna ekonomska uinka: 1. Prilikom utvrivanja obima budeta neposredno se odreuje i poreski pritisak na privredu, to se po pravilu negativno odraava na akumulativnu i reproduktivnu sposobnost preduzea; 2. Ekonomski uinci se odnose ni na strukturu budetskih rashoda, pogotovo u pogledu izdataka na ime intervencija drave u privrednim tokovima. Pravni aspekt budeta odnosi se na pitanja pravnog ustrojstva budetskog finansiranja, prvenstveno na postupak donoenja i izvravanja budeta. Budet je zakon u formalnom smislu, jer se donosi po istom postupku kao i zakoni. Politiki aspekt budeta izraava se u injenici da ga donosi parlament i da budet predstavlja jedno od najmonijih sredstava kojima zakonodavna vlast kontrolira djelatnost vlade i uprave, odnosno izvrilaca budeta. 4.2. Budetska naela U zakonodavstvu i praksi se najee susreu slijedea budetska naela: jedinstvo, potpunost, specijalizacija, ravnotea, prethodno odobrenje i javnost. Naelo jedinstva budeta znai da se cjelokupna finansijska aktivnost drave odvija preko budeta i da nema nikakvih vanbudetskih instrumenata javnog finansiranja. Ovo naelo naputeno je u vrijeme intervencionizma uz opravdanje da se klasinim budetom ne mogu obuhvatiti sredstva na ime finansiranja ekonomskih i socijalnih izdataka. Pojavljuju se dvojni budeti, budeti kriza, budetski aneksi, fondovi itd. Nakon prevladavanja kriza 30-ih godina, naelo jedinstva se reafirmira u smislu da se iri struktura budetskih izdataka i sa ekonomskim i socijalnim izdacima. Naelo potpunosti insistira da se u budet u punim iznosima unesu svi prihodi i rashodi. Na ovaj nain parlament stie uvid u cjelokupnu finansijsku aktivnost drave. Postoje 2 metoda budetiranja: bruto metod i neto metod. Bruto metod pretpostavlja da se svi prihodi i rashodi koji ulaze u budet iskau u svom punom iznosu, bez prethodnih prebijanja. Neto metod znai da se u budet unose prihodi, odnosno rashodi u svom istom iznosu, tj.nakon kompenziranja ukupnih prihoda sa trokovima naplate. Danas su u primjeni budeti sa bruto-metodom zbog svoje sveobuhvatnosti i radi parlamentarne kontrole nad formiranjem i troenjem sredstava na ime javnih potreba. Naelo specijalizacije (specifikacije) znai da se budet iskazuje kroz dijelove, razdjele, partije i pozicije, pa se i prihodi i rashodi unose u okvirima izvrene specifikacije budeta. Prihodi se specificiraju po oblicima (porez), vrstama (porez na dohodak) i podvrstama (porez na dohodak od poljoprivrede), a rashodi po namjeni (rad dravnih organa) i po korisnicima (ministarstvo odbrane). Naelo ravnotee budeta pretpostavlja da ukupnoj sumi javnih rashoda odgovara suma prihoda. Po klasinoj koncepciji insistiralo se na budetskoj ravnotei, dok se po savremenoj koncepciji ne insistira na budetskoj ravnotei po svaku cijenu, ve je osnovno polazite da je bitna ekonomska ravnotea i da budet treba biti u funkciji odravanja ekonomske ravnotee, pa i po cijenu budetske neravnotee.

83

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
Glavni oslonac koncepta ekonomske politike zasnovane na ekonomskoj ravnotei uz nedovoljnu zaposlenost je politika hroninog budetskog deficita. Naelo prethodnog odobrenja znai da budet predstavlja akt koji mora prethoditi konkretnim radnjama iz domena finansijske aktivnosti drave, tj. postojei zakoni koji se odnose na poreze i druge prihode, kao i rashode, ne mogu biti aktivirani bez prethodno usvojenog budeta. U sluaju nedonoenja budeta na vrijeme, u savremenim dravama koristi se privremeno finansiranje koje omoguava da se za odreeno vrijeme (najee mjesec-dva) do donoenja novog budeta nastavi finansijska aktivnost u razmjerama prethodnog budeta. Naelo javnosti zahtijeva da se u cjelokupnom budetskom postupku osigura puno informisanje graana. Ono se vri kako putem sredstava javnog informisanja, tako i specijalnim brourama i publikacijama. 4.3. Fondovi Fondovi kao instrumenti finansiranja imaju niz prednosti u odnosu na budete: 1. Oni sigurnije obezbjeuju sredstva za pojedine potrebe, jer prihodi fondova imaju namjenski karakter; 2. Troenje sredstava u fondovima moe biti samo unazad, dakle kada se prihodi i ostvare. Time je eliminisana mogunost anticipirane potronje kao kod budeta; 3. Kod fondova je omogueno upravljanje i raspolaganje sredstvima od strane samih korisnika; 4. Sredstva fondova se istekom godine ne gase kao kod budeta. Time se stimulira tednja u koritenju prihoda, ukljuujui i mogunost oplodnje ovih sredstava na tritu novca i kapitala. Glavne slabosti fondova u odnosu na budet su da se tee ostvaruje kontrola nad novanim tokovima fondova, te da fondovsko finansiranje moe dovesti do nerealnog rasta trokova i administracije. Fondovi su se pojavili u vrijeme naputanja budetskog jedinstva radi posebnog finansiranja odreenih zadataka ekonomske i socijalne prirode. Vremenom se afirmiraju u 2 sektora: 1. U fiskalnim sistemima za koje je karakteristina decentralizacija i dekoncentracija finansijske aktivnosti (gotovo pravilo u grupi najrazvijenijih zemalja); 2. Povodom onih potreba koje nemaju iskljuivo javni karakter, tj. u oblastima gdje se proiramu javni i zajedniki, odnosno pojedinani interesi. U pravilu, glavni oblici prihoda fondova su doprinosi.

5. BUDETSKA POLITIKA
Budetska politika u irem znaenju predstavlja ukupnost odluka, mjera i aktivnosti kojima se utvruju ciljevi i realiziraju zadaci sistema javnog finansiranja. 5.1. Ciljevi Ciljevi budetske politike u osnovi mogu biti finansijski, redistributivni i ekonomski. Glavna pitanja prilikom definiranja ciljeva budetske politike su: - obim javnog finansiranja; - naini pokria javnih rashoda (struktura prihoda, tj.uee poreskih i neporeskih ivora, kao i budetska ravnotea ili neravnotea); - struktura javnih izdataka (veliina izdataka na ime fiskalnih, redistributivnih i ekonomskih uinaka); - instrumenti finansiranja (budet ili fondovi, stepen uea dravne strukture u pokriu pojedinih oblika javnog finansiranja). Na definiranje ciljeva i dometa budetske politike utiu brojni ekonomski i neekonomski faktori, tako da ne postoji univerzalna niti trajna skala ciljeva.

84

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
5.2. Mjere Definiranje obima javnih rashoda je manje izraz potreba u drutvenoj zajednici, a znatno vie je uslovljeno fiskalnim kapacitetima privrede (raspoloivim drutvenim proizvodom). Poveane rashode drava moe pokrivati na vie naina: 1. Po osnovu poveanja poreskog pritiska (poveanjem stope postojeih ili uvoenjem novih poreza); 2. Na osnovu koritenja drugih prihoda koji ne znae neposredno poveanje poreskog pritiska (npr.javni zajam, prodaja dravne imovine i sl); 3. Putem deficitnog finansiranja (po osnovu budetskog deficita, to pretpostavlja da se u narednim budetskim godinama ovi deficiti saniraju poveanjem poreskog pritiska ili javnim zajmovima). Opu osobenost u razvoju savremenih dravnih zajednica predstavlja poveanje obima i irenje strukture javnih rashoda. Tendencija poveanja obima je rezultat ekonomskih izdataka koji potiu iz doba intervencionizma, a u novije vrijeme pritisak za poveanje ukupnog obima javne potronje potie iz sektora socijalnih transfera (tzv.rashodi blagostanja). Osnovni pristup u definiranju strukture javne potronje predstavlja utvrivanje srazmjera uea sektora klasinih izdataka (vojni i rashodi uprave i sudstva), sektora socijalnih i redistributivnih transfera (PIO, naknade za nezaposlene, socijalna pomo i sl), te sektora rashoda na ime intervencija u privredi. 5.3. Budetska politika u BiH Ciljevi budetske politike u BiH limitirani su reduciranim zadacima ukupnog fiskalnog sistema, tako da se oni praktino svode samo na osiguranje sredstava na ime klasinih javnih izdataka. U ovom domenu evidentne su 2 ope metodoloke slabosti: 3. Sistem socijalnog osiguranja pretpostavlja zasebne instrumente finansiranja u odnosu na budet; 4. Ne diferenciraju se budetski izdaci na ime dopunskog finansiranja nekih vidova zajednike potronje u odnosu na izdatke koji garantuju minimum socijalne sigurnosti graana. Pored toga, temeljna slabost u definiranju dometa budetske politike odnosi se i na odsustvo ili gotovo zanemarljivo uee ekonomskih izdataka. Ostale slabosti budetske politike su: - nedefiniran status sektora zajednikih potreba javnog karaktera (PIO, zdravstvo, privremena nezaposlenost); - ustrojstvo neprivrednih djelatnosti (obrazovanje, kultura, nauka, sport itd) neprimjereno tranziciji privrede; - finansiranje budeta BiH iskljuivo doprinosima entiteta, mada Ustav BiH normira kombinovani sistem; - odsustvo aktivnog meubudetskog izravnavanja; - prenaglaena decentralizacija i fragmentarnost sistema finansiranja u okviru kantona.

VANJSKA TRGOVINA
1. ZNAAJ I NEOPHODNOST MEUNARODNE RAZMJENE
1.1. Uloga meunarodne razmjene Neravnomjeran raspored prirodnih bogatstava i neravnomjerna razvijenost proizvodnih snaga u svijetu uslovljavaju nunost vanjske trgovine i meunarodnih ekonomskih odnosa, tj.razmjene dobara i tehnologija.U novije vrijeme poseban znaaj dobivaju oprema i postrojenja visoke tehnologije, tako da

85

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
umjesto ranije komparativne prednosti pojedinih zemalja u raspoloivim prirodnim bogatstvima, sada se komparativna prednost sastoji u tehnikim inovacijama. 1.2. Koncepti vanjske trgovine Za vrijeme koncepcije liberalne ekonomske politike promovira se princip slobodne trgovine, to je pretpostavljalo isti ekonomsko-politiki okvir za vanjsku trgovinu i sistem privreivanja unutar zemlje. Unoenje drave odnosilo se samo na carine i to iskljuivo fiskalnog karaktera. Osim liberalne koncepcije ekonomske politike, glavna potpora principa slobodne trgovine bio je i zlatni standard. U vrijeme ekonomskih kriza 30-ih godina, princip slobodne trgovine zamijenjen je principom dravne intervencije, to je znailo ostvarivanje pune dravne kontrole nad vanjskotrgovinskom razmjenom. To je vodilo zatvaranju pojedinih privreda, te su se nastojali pronai instrumenti kojima bi se ponovo omoguila meunarodna razmjena. Najznaajniji napor u tom kontekstu bio je pokuaj stvaranja meunarodne trgovinske organizacije nakon formiranja OUN. 1.3. Uinci Meunarodni ekonomski odnosi sa stanovita ukupnog ekonomskog razvoja imaju viestruki znaaj: 1. Razvijeniji ekonomski odnosi sa inostranstvom utiu na privredni rast, jer se u irim okvirima obezbjeuje optimalno koritenje raspoloivih faktora privreivanja; 2. irenje trita u smislu poveanja agregata tranje; 3. Bra razmjena i cirkulacija novih tehnologija; 4. Adekvatno ukljuivanje u meunarodnu podjelu rada, ime se neposredno utie na poveanje drutvene produktivnosti rada, to je osnov efikasnog ekonomskog razvoja. Znaaj vanjske trgovine za razvoj pojedinih zemalja zavisi od niza faktora, poev od stepena razvijenosti proizvodnih snaga, preko razmjera nacionalnog trita i sirovinske osnove, pa do veliine teritorije i geografskog poloaja. Npr, u teritorijalno manjim zemljama vanjska trgovina uestvuje sa preko 70% u drutvenom proizvodu (po osnovu uvoza ili izvoza), dok je za vee zemlje ovo uee ispod 10%, zbog veeg nacionalnog trita, a i zbog sirovinske osnove.

2. INSTRUMENTI VANJSKE TRGOVINE


Najznaajniji instrumenti vanjske trgovine su: carine, premiranje izvoza, kontingenti, devizni reim i trgovinski sporazumi. 2.1. Carine Carine predstavljaju vrstu poreza kojim se optereuje roba koja prelazi carinsku liniju. Carinska linija se po pravilu poklapa sa dravnom granicom. Izuzetak su slobodne carinske zone, gdje se primjenjuju posebni carinski propisi. S obzirom na kretanje robe, carine mogu biti uvozne, izvozne i tranzitne. U savremenim uslovima, carinski sistem se uglavnom iscrpljuje na uvoznim carinama (logino). Osnovni zadatak carina je zatita domae privrede od strane konkurencije jer se carinskim optereenjem umanjuje konkurentska sposobnost uvozne robe na domaem tritu. Osim ove funkcije, carine imaju i fiskalne efekte (znaajan oblik prihoda budeta), a mogu biti i sredstvo socijalne politike (kroz varijacije u carinskom optereenju roba znaajnih za ivotni standard graana). Prema stopi koja se primjenjuje u carinskoj tarifi i efektima koji se ele postii, carine mogu biti: ope (jedinstvene), diferencirane i preferencijalne. Kod opih ili jedinstvenih carina na istovrsnu robu primjenjuju se iste carinske stope, nezavisno od porijekla robe. Diferencirane carine razliito optereuju robe zavisno od njihovog porijekla i u principu su vee od opih. Postoji vie oblika ovih carina:

86

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
kompenzatorne carine kao dopunske carine ako je cijena robe nia od uobiajene to moe biti posljedica premiranja izvoza; retorzivne carine mjera kojom se uzvraa na aktivnost druge zemlje koja prakticira diskriminaciju robe pri uvozu; antidamping carine dodatne carine na robu ija je cijena izrazito niska zbog dampinga.

Preferencijalne carine znae povlaten status pri uvozu robe koja potie iz zemlje sa kojom drava ima intenzivne ekonomske odnose. Po pravilu se ove carine zasnivaju na reciprocitetu. 2.2. Premiranje izvoza Izvozne premije imaju zadatak da stimuliu izvoz domaih proizvoaa. Ovim putem poveava se konkurentska sposobnost vlastitih preduzea, u smislu da se nie cijene kompenziraju premijama. Premije se osiguravaju iz budeta. Kao tipino administrativna mjera, premija se pojavljuje kod zemalja u kojima je izvoz u funkciji pokrivanja nunog uvoza i gdje je potrebno po svaku cijenu iznai naine namirivanja neophodnih deviznih sredstava. 2.3. Kontingenti Kontingenti predstavljaju posebnu administrativnu mjeru u vanjskoj trgovini. Njima se odreuju obim uvoza ili (rijetko) izvoza pojedine robe, najee za godinu dana. Kontingenti se po pravilu susreu u zemljama koje imaju potekoe sa platnim bilansom. Osnov za utvrivanje kontingenata pojedinih roba su procjene potreba za tom robom i mogunosti domaih proizvoaa. Ove kontingente u pravilu prate devizni kontingenti kojima se osiguravaju sredstva plaanja za uvoz. 2.4. Devizni reim Devizni reim obuhvata skup pravnih propisa kojima se reguliu odnosi u vezi sa deviznim transakcijama, ukljuujui stanje deviza, iznoenje i unoenje u dravu deviza i vrijednosnih papira koji glase na stranu valutu, funkcioniranje deviznog trita, te deviznu kontrolu. Devizni reim u sutini sadri niz ogranienja iji intenzitet je razliit, zavisno od toga da li se radi o sistemu slobodnog platnog prometa (konvertibilni sistem plaanja) ili o klirinkom nainu plaanja. Klirinki nain plaanja je kompenzacija meusobnih potraivanja 2 ili vie drava, umjesto plaanja konvertibilnim valutama. Posebno znaajan segment deviznog i ukupnog privrednog sistema je uspostava i funkcioniranje deviznog trita. Devizno trite predstavlja institucionalnu osnovu za meunarodni platni promet i funkcioniranje konvertibilnosti valuta. 2.5. Trgovinski sporazumi Trgovinski sporazumi se zakljuuju izmeu 2 (bilateralni) ili vie drava (multilateralni ugovori) radi unapreenja meusobne razmjene i ukupnih ekonomskih odnosa na bazi posebnih povoljnijih aranmana. Pitanja obuhvaena ovim sporazumima po pravilu se odnose na obim razmjene (kontingenti), carinski reim (preferencijalni tretman), nain meusobnih plaanja (kliring, obraunska jedinica ili drugi aranmani), meusobno kreditiranje, zajednike projekte itd. 2.6. Instrumenti vanjske trgovine u BiH Normiranje ovih instrumenata izvreno je donoenjem Zakona o carinskoj politici BiH, Zakona o carinskoj tarifi BiH, Zakona u direktnim stranim ulaganjima i Zakona o vanjskotrgovinskoj politici. Pomenuti zakoni ne predstavljaju cjelovito sistematsko normiranje ovog sektora drutvene reprodukcije. To je rezultat i injenice da se tek ustrojavaju i oblikuju elementi privrednog sistema i ekonomske politike BiH.

87

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
3. OBLICI REGIONALNIH ORGANIZACIJA
Pojedini oblici ekonomskih integracija razlikuju se po stepenu prenoenja ekonomske suverenosti pojedinih drava lanica u korist integracije. U tom smislu se govori o zoni slobodne trgovine, carinskoj uniji i monetarnoj uniji. 3.1. Zona slobodne trgovine To je ugovorni odnos 2 ili vie drava kojim se ukidaju carine i druge administrativne prepreke u meusobnoj razmjeni. Osloboenje od dabina odnosi se samo na robu domaeg porijekla, odnosno robu proizvedenu u zemlji lanici ili robu koja potie iz treih zemalja, ali je u zemlji lanici temeljito preraena tako da veim dijelom njihova vrijednost potie iz zemlje lanice. Zona slobodne trgovine moe se odnositi na dio robne razmjene ili na ukupnu razmjenu zemalja-lanica. Kod zone slobodne trgovine drave-lanice u potpunosti zadravaju suverenitet u razmjeni sa treim zemljama. 3.2. Carinska unija Carinska unija podrazumijeva ugovorni odnos 2 ili vie zemalja u kome se drave djelimino ili u potpunosti odriu vanjskotrgovinske suverenosti u korist ovog oblika integracije. Carinska unija praktino predstavlja objedinjavanje 2 ili vie carinskih podruja u jedinstveno carinsko podruje, unutar koga se obavlja promet roba i usluga bez carina i drugih barijera. Carinske unije u punom smislu rijei pretpostavljaju unificiranje carinskog zakonodavstva i potpuno odricanje drava lanica od carinske suverenosti u korist unije. U suprotnom se radi o nepotpunim carinskim unijama. Od carinske unije treba razlikovati carinsko prisajedinjenje, kao oblik carinskog ujedinjavanja pri emu se dio ili cijelo carinsko podruje jedne drave pripaja carinskom podruju druge drave. Pritom izostaje uobiajeni ugovorni odnos dvaju ravnopravnih ugovornih strana drava. 3.3. Monetarna unija Monetarna unija predstavlja monetarnu integraciju 2 ili vie zemalja pri emu se drave lanice putem ugovora odriu monetarne suverenosti u manjem ili veem stepenu u korist unije. Kao ishodite monetarna unija podrazumijeva jednu centralnu banku, jednu valutu i druge instrumente plaanja, te jedinstvenu monetarnu politiku za drave lanice. Monetarna unija predstavlja najvii stepen integracije drava lanica.

4. PLATNI BILANS
Platni bilans predstavlja sintetiki i sistematski prikaz ekonomskih odnosa odreene zemlje sa inostranstvom, na bazi ekonomskih transakcija koje rezidenti izvre sa nerezidentima u toku jedne godine. Ovdje se pod rezidentima podrazumijevaju pravna lica ije je sjedite u zemlji i fizika lica sa prebivalitem u zemlji. 4.1. Struktura Struktura platnog bilansa u osnovi obuhvata 2 vrste transakcija: 2. One kojima se formira i poveava kupovna mo zemlje u inostranstvu, odnosno osigurava priliv (formira ponuda) deviza; 3. One kojima se umanjuje kupovna mo zemlje, odnosno vri odliv deviza (tj.stvara potranja deviza). Sve transakcije u platnom bilansu mogu se podijeliti na 3 grupe: tekue transakcije, kapitalne transakcije i transferi. Tekue transakcije obuhvataju trgovinski bilans (uvoz i izvoz roba) i bilans usluga (turizam, transport, osiguranje i sl). Kapitalne transakcije se odnose na transfer kupovne moi izmeu rezidenata i nerezidenata i predstavljaju pregled neto dugovanja i potraivanja zemlje prema inostranstvu. Transferi

88

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
su transakcije koje nemaju protustavku, to znai da se radi o jednostranim prilivima i odlivima kao to su: pokloni, penzije, pomoi, reparacije itd. 4.2. Deficit i suficit Deficit platnog bilansa znai da su dugovanja vea od potraivanja prema inostranstvu. U ovom sluaju se bilans monetarnih rezervi koriguje u tom smislu da se na bazi faktikog kreditiranja deficita monetarne rezerve smanjuju. Suficit platnog bilansa znai da su potraivanja vea u odnosu na obaveze (dugovanja) prema inostranstvu. U tom sluaju dolazi do porasta monetarnih rezervi.

REGIONALNI RAZVOJ
1. OPA PITANJA REGIONALNOG RAZVOJA
Sve drave, nezavisno od ekonomsko-politike strukture, u ekonomsku politiku inkorporiraju i ravnomjerni regionalni privredni razvoj, odnosno podsticanje razvoja nedovoljno razvijenih podruja. Brojni i raznovrsni su razlozi koji uslovljavaju regionalni razvoj kao zaseban sektor ekonomske politike: - politiki da bi se ujednaili uslovi ivota i time ojaalo nacionalno-dravno jedinstvo; - ekonomski u pogledu iskoritavanja prirodnih bogatstava i stvaranja pretpostavki za zajednike projekte preduzea iz razvijenih i iz nerazvijenih regiona; - socijalni radi osiguravanja tzv.nacionalnog minimuma javnih usluga, neovisno od fiskalnih kapaciteta uih teritorijalnih jedinica; - odbrambeno-strategijski u pogledu stvaranja pretpostavki za vanjsku sigurnost zemlje. irok je i spektar mjera za smanjenje dispariteta u privrednoj razvijenosti pojedinih podruja: - kompleksno (integralno) nacionalno i regionalno planiranje; - kontrola lokacije privrednih objekata; - osiguravanje infrastrukture; - fiskalni stimulansi; - devizne i uvozne dozvole; - carinske olakice itd. Struktura stimulansa regionalnog privrednog razvoja u osnovi zavisi od karaktera ekonomske politike, tako da su varijacije pomenutih mjera uslovljene razmjerom dispariteta u razvoju pojedinih regija, kao i intenzitetom unoenja drave u tokove reprodukcije.

2. REGIONALNA POLITIKA
Regionalna politika podrazumijeva definiranje ciljeva, odnosno dometa regionalne ekonomike i izbor odgovarajuih mjera kojima e se ovi ciljevi realizirati. Zajedniki imenitelj regionalnog razvoja u svijetu su 2 dominantna oblika tzv.finansijskog izravnavanja. Prvi oblik odnosi se na meubudetske transfere, po pravilu iz budeta vieg nivoa na budete niih nivoa vlasti. Time se poveava obim javne potronje na niim nivoima i u okviru drave izjednaavaju opi i zajedniki uslovi ivota i privreivanja.

89

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
Drugi oblik finansijskog izravnavanja vee se za regionalnu finansijsku politiku, odnosno podsticanje razvoja nedovoljno razvijenih podruja koritenjem instrumenata poreske politike, kao i politike javnog finansiranja kako bi se stimulisale investicije u nerazvijena podruja. 2.1. Meubudetski transferi Opravdanost meubudetskih transfera je neosporna u ekonomskoj teoriji i to iz 2 glavna razloga: 1. Sve federalne jedinice, odnosno dijelovi drave nemaju isti kapacitet plaanja javnih usluga; 2. Federalne i nie jedinice nisu u mogunosti da vode elastiniju politiku oporezivanja iz bojazni da bi vee poresko optereenje obeshrabrilo lokalne uesnike u reprodukciji, ukoliko to uveano optereenje ne bi bilo praeno i u ostatku drave. Ciljevi transferiranja sredstava su dvostruki: 1. Da se obezbijedi minimum zadovoljavanja javnih potreba u svim politiko-teritorijalnim jedinicama, nezavisno od njihovih fiskalnih kapaciteta; 2. Da poreski pritisak na pojedince bude adekvatan nivou zadovoljavanja javnih potreba, odnosno da se postigne tzv.horizontalna pravinost u oporezivanju i zadovoljavanju ovih potreba. Uopeno govorei, obim meubudetskih transfera zavisi prvenstveno od veliine nacionalnog minimuma javnih usluga, kao i srazmjera deficita u fiskalnim kapacitetima nerazvijenih politikoteritorijalnih jedinica u odnosu na dravni prosjek. Pored toga, obim transfera zavisi i od stepena decentralizacije finansijske aktivnosti, kao i obima zajednikih zadataka i zajednikih aranmana u finansiranju javnih usluga. 2.2. Regionalna finansijska politika Ostvarivanje ekonomske ravnopravnosti u okvirima drave opravdano je ako se instrumentima ekonomske politike ne samo pospjeuje razvoj nerazvijenih regija, ve i ukupni ekonomski razvitak. Tako u ovom domenu korekcija trinih zakonitosti ima ekonomsko uporite, naravno uz socijalne efekte. Generalni zadatak fiskalnih stimulansa u pravcu ohrabrivanja privredne aktivnosti u nerazvijenim regijama je subvencioniranje dodatne cijene investicija izazvane lociranjem privrednih kapaciteta u ovim podrujima. U osnovi se moe govoriti o 2 sektora mjera: u oblasti finansiranja i poreskog sistema. Pretpostavka prvog sektora mjera je koritenje sredstava iz budeta za pomenuto subvencioniranje investicionih projekata. Osim toga, iz budeta se osiguravaju sredstva na ime privredne infrastrukture, ime se postie relativno manje ulaganje sredstava investicija u ove namjene, te stvara osnova za optimalnu veliinu regionalnog trita rada. Mjere u okviru poreskog sistema uglavnom se svode na varijacije u pogledu poreskog pritiska. Investitori u nerazvijenim regijama se stimuliraju manjim fiskalnim optereenjem. Osim toga, i neporedski prihodi (npr.naplata komunalija, dozvola, taksi itd) mogu se u nerazvijenim regionima dodatno subvencionirati iz budeta, ime se znaajno utie na koncentraciju proizvoaa odnosno potroaa u odreenom regionu. Fiskalni stimulansi imaju dominantno mjesto u regionalnoj ekonomskoj politici. Meutim, oni mogu imati oekivane efekte samo pod uslovom da su sinhronizirani sa ostalim instrumentima (monetarnokreditna politika, politika cijena, vanjskotrgovinska itd). Minimum sinhroniziranosti je da ostali instrumenti imaju neutralne uinke u odnosu na fiskalne stimulanse.

90

WWW.BH-PRAVNICI.COM