Вы находитесь на странице: 1из 16

SADRAJ

UVOD .................................................................................................................................... 1 1. 2. 3. POJAM I KARAKTERISTIKE UZORKA ................................................................... 2 OSNOVE TEORIJE UZORKOVANJA ......................................................................... 3 IZRADA PLANA UZORKOVANJA ............................................................................ 4

4. METODE UZORAKA ................................................................................................... 5 4.1. Uzorci zasnovani na teoriji vjerovatnoe .................................................................... 6 4.1.1. Jednostavni sluajni uzorak .................................................................................... 6 4.1.2. Stratifikovani uzorak ............................................................................................... 7 4.1.3. Uzorak grupa ........................................................................................................... 7 4.1.4. Sistematski uzorak ................................................................................................... 8 4.2. Uzorci koji nisu zasnovani samo na teoriji vjerovatnoe............................................ 8 4.2.1. Kvotni uzorak........................................................................................................... 8 4.2.2. Ekspertni uzorak ...................................................................................................... 9 4.2.3. Uzorak grudva ......................................................................................................... 9 4.2.4. Prigodni uzorak ....................................................................................................... 9 4.3. Prednosti i nedostaci metode uzoraka ....................................................................... 10 5. GREKE U PRIKUPLJANJU PODATAKA............................................................... 11 5.1. Neuzorake greke .................................................................................................... 11 6. PRIMJENA METODA UZORAKA ............................................................................ 12 6.1. Praktina primjena metoda uzoraka .......................................................................... 12 7. ZAKLJUAK ............................................................................................................... 14

LITERATURA ..................................................................................................................... 15

UVOD Da bi se sprovelo kvalitetno ispitivanje odreene pojave, neophodno je to kvalitetnije prikupljanje informacija (podataka) o toj pojavi, koje moe da bude organizovano kao potpuno ili djelimino prikupljanje. Deskriptivna ili opisna statistika bazira se na potpunom obuhvatu statistikog skupa. Statistika analiza koja se provodi na bazi potpunog posmatranja podrazumijeva raspolaganje informacijama o svakoj statistikoj jedinici posmatrane pojave ili skupa. Za neke pojave ovo je jedini nain prikupljanja informacija (npr. popis stanovnitva), a za mnoge druge on nije neophodan ili je ak nemogu. U principu, istraivanja koja obuhvataju itav statistiki skup, esto zahtijevaju puno vremena i stvaraju velike trokove, pogotovo kada se radi o velikom osnovnom skupu, zbog ega se ovakvo posmatranje uglavnom izvodi samo povremeno. Inferencijalna statistika bazira se na dijelu (uzorku) jedinica izabranih iz cjelovitog statistikog skupa, pomou kojeg se uz primjenu odgovarajuih statistikih metoda i tehnika donose zakljuci o itavom statistikom skupu (polazei od posebnoga prema optem). Kod mnogih istraivanja u praksi iz osnovnog skupa odabire se podskup, tj. uzorak, s tim da je prisutan odgovarajui stepen rizika kada se koriste rezultati iz uzorka. U praksi se vrlo esto upotrebljava djelimino prikupljanje podataka koritenjem razliitih metoda. U ovom radu bie rijei o jednoj takvoj metodi, koja se bavi statistikim istraivanjem konanih skupova s velikim brojem jedinica i beskonanih skupova, a to je METODA UZORAKA ili REPREZENTATIVNA METODA. Pojava koja se eli istraiti metodom uzoraka zove se POPULACIJA ili OSNOVNI SKUP, a njen dio koji se u tu svrhu ispituje zove se UZORAK. Da bi zakljuci o nekoj pojavi na osnovu uzorka bili validni, uzorak treba biti reprezentativan. Reprezentativnost uzorka postie se ispravnim izborom elemenata osnovnog skupa tako da izabrani elementi po svojim osnovnim karakteristikama nalikuju na osnovni skup (da uzorak bude umanjena slika osnovnog skupa). Uzorkom se dolazi do procjene karakteristika osnovnog skupa, a statistikom metodom odreuje se pouzdanost i preciznost te procjene.

1. POJAM I KARAKTERISTIKE UZORKA Uzorak je podskup osnovnog skupa, a uzima se u svrhu ispitivanja obiljeja elemenata osnovnog skupa (ili populacije). Pomou uzorka procjenjuju se odreeni parametri osnovnog skupa i testiraju se hipoteze o nepoznatim parametrima osnovnog skupa. Uzorak treba biti reprezentativan i poeljno je da bude to vei. Veliinu uzorka nije mogue openito definisati, jer to ovisi o varijabilnosti pojave koja se mjeri i o preciznosti kojom se pojava eli izmjeriti. Kad god je mogue poeljno je izabrati sluajni uzorak. U takvom uzorku svaka jedinica populacije (osnovnog skupa) ima jednaku vjerovatnost da bude izabrana. Uzorak ne smije biti selekcionisan. Ako neki lanovi populacije imaju veu ansu od drugih da budu izabrani, takav uzorak se naziva pristrasni uzorak. Sluajan uzorak sastavlja se prema odreenim naelima koji odgovaraju zakonu sluaja. Najbolji nain je upotreba tablice sluajnih brojeva ili kompjuterskog sistema sluajnog izbora (generator sluajnih brojeva). Uzorak moe biti i sistematski ako se jedinice iz osnovnog skupa biraju sistematski (npr. ako se po redu u uzorak bira svaki 10-ti element iz osnovnog skupa). Stratifikovani ili slojeviti uzorak je takav uzorak koji se dobije tako da se populacija podijeli u stratume (slojeve) prema nekim karakteristikama, te da se iz svake od grupa uzme sluajni uzorak. Na primjer, u sociolokim istraivanjima stratumi se mogu birati prema dobnim skupinama. Klaster uzorci su loija varijanta sluajnog uzorka i upotrebljavaju se u velikim trinim, ekonomskim ili politikim istraivanjima. Na primjer, pri ispitivanju miljenja stanovnika nekoga grada o nekoj problematici, grad se moe prema planu podijeliti na 50ak blokova, odnosno kvartova. Tada se na sluajan nain biraju neki blokovi u kojima anketari detaljno intervjuiu sve stanovnike. ak se vraaju na adrese dok ne dobiju intervju od svakog stanovnika u odabranim blokovima. Kvotni uzorci su jo loiji jer predstavljaju nesluajni stratificirani uzorak. Istraiva unaprijed izabere broj ljudi (kvotu) svakog pojedinog stratuma koje mora intervjuisati. Upotrebljavaju se kod ad hoc organiziranih istraivanja za trine potrebe, za prikupljanje miljenja graana o nekom problemu i slino. Prigodni uzorak je onaj koji se nae pri ruci jer je drugi nedostupan. Na primjer, dostupni bolesnici na odjelu u bolnici, prisutni studenti neke godine studija i slino.1

M. Biljan-August, S. Pivac, A. tambuk, STATISTIKA ANALIZA U EKONOMIJI, str.41-42

FRAKCIJA UZORKA (f) je omjer jedinica u uzorku i broja jedinica u osnovnom skupu:

, gdje je:

n - broj jedinica u uzorku N - broj jedinica u osnovnom skupu.

KORAK ODABIRANJA je reciprona vrijednost frakcije odabiranja ( ) i upotrebljava se kod sistematskog izbora jedinica u uzorak. To znai da ako je korak izbora jednak 20, tada se u uzorak iz osnovnog skupa odabire svaki 20. element. BROJ SVIH MOGUIH UZORAKA (bez ponavljanja) veliine n iz osnovnog skupa veliine N jednak je broju kombinacija bez ponavljanja n-tog razreda: N n

K=

2. OSNOVE TEORIJE UZORKOVANJA Osnovna karakteristika svih naina nepotpunog ili djeliminog posmatranja i prikupljanja podataka je ta da izborom manjeg ili veeg broja jedinica iz populacije, dolazimo do informacija o cijeloj posmatranoj pojavi. Broj jedinica koje su nam neophodne za donoenje konanih zakljuaka bie vei ili manji, nekada veoma mali, ali se uvijek mora paziti da taj broj bude dovoljan za donoenje objektivnih zakljuaka. Postoji vie vrsta nepotpunog posmatranja i ispitivanja, a meu najznaajnije spadaju: anketa, uzorak, procjena, selekcija i monografski opis. Kod svih navedenih vrsta posmatranja pouzdanost i tanost podataka prikupljenih na takav nain uslovljena je selekcijom jedinica iz populacije. Osnovna razlika izmeu deskriptivne i inferencijalne statistike zasniva se na znanju o populaciji. U deskriptivnoj statistici se pretpostavlja da analitiar posjeduje odreena znanja o populaciji koja je predmet istraivanja. U inferencijalnoj statistici znanje o populaciji je ogranieno na podatke koji se mogu dobiti iz uzorka. U takvim sluajevima jedini nain da se stekne odreena predstava o populaciji svodi se na analizu uzoraka, te procjenu i testiranje hipoteza o pojedinim karakteristikama populacije. 3

U istraivanjima, koja se temelje na radu s uzorcima, cilj je pronai i odrediti jainu veze izmeu nekih vidljivih obiljeja i nekih traenih ili manje vidljivih obiljeja. Strukture razliitih uzoraka, koje po principu sluajnosti moemo izvui iz jednog osnovnog skupa, na razliit nain odraavaju strukturu osnovnog skupa.2

3. IZRADA PLANA UZORKOVANJA Kada se provodi djelimino istraivanje neophodno je napraviti plan uzorkovanja, u kojem e biti utvreno kako e se odreivati jedinice istraivanja. Pri tome treba razlikovati uzorak (kao skup elemenata) i uzorkovanje (kao nain njihovog odabira). Za pravilno definisanje osnovnog skupa vano je da se poznaju zahtjevi statistikog istraivanja koji obezbjeuju ispravnost i pouzdanost zakljuaka o osnovnom skupu. Zato statistiki skup treba da bude homogen (u pogledu konstitutivnih osobina) i izdiferenciran (u pogledu posmatranih karakteristika.) Statistiki skup je homogen ako su izabrane jedinice skupa istovrsne i uporedive, odnosno ako pripadaju prostoru i vremenu koje smo uzeli kao konstitutivne elemente za odreivanje statistikog skupa. Proces uzorkovanja obuhvata vie koraka (slika 1).

Definisanje osnovnog skupa Utvrivanje okvira uzorka Odluka o vrsti uzorka Utvrivanje veliine uzorka Provoenje uzorkovanja

Slika 1. Postupak plana uzorkovanja

A.Macanovi, POSLOVNA STATISTIKA, str. 146.

Osnovni zahtjev koji mora biti ispunjen da bi okvir uzorka uopte postojao je da se precizno odredi lokacija ili adresa jedinica. Okvir uzorka je najee formiran od lista, imenika, spiskova ili od mapa podruja iz kojih se mogu izabrati jedinice uzorka. Osnovna uloga okvira je da omogui izbor probabilistikog uzorka. Okvir izbora uzorka vrlo esto ne sadri sve elemente osnovnog skupa, ali ima praktinu vrijednost, jer pomou njega rjeavamo praktine probleme. Osnovni kriterij za podjelu uzoraka je raun vjerovatnoe, prema kome razlikujemo: uzorke zasnovane na teoriji vjerovatnoe (probability samples) i uzorke s namjernim odabirom (purposive samples). U vezi sa veliinom uzorka treba uzeti u obzir sljedee faktore: varijabilnost populacije - to je populacija homogenija, to je potrebno izabrati manji uzorak da se dostigne preciznost odreenog parametra, vrsta plana za izbor uzorka - prednost imaju planovi koji daju ne samo traenu preciznost, ve i omoguavaju nie trokove, ograniena finansijska sredstva sva istraivanja se provode pod odreenim finansijskim ogranienjima, koja utiu na veliinu i vrstu uzorka i nain prikupljanja podataka, zahtjev za preciznou - ako su svi uslovi jednaki, vea preciznost postie se u zavisnosti od metode ocjene traenog parametra populacije, a tada preciznost raste sa poveanjem uzorka, rijetkost pojave - ako je vea frekventnost pojavljivanja nekog obiljeja u populaciji, to je potrebna manja veliina uzorka i obratno.3

4. METODE UZORKA Donoenje objektivnih numerikih tvrdnji u pogledu preciznosti rezultata uzorka je jedino mogue kada su uzorci sluajni (zasnovani na teoriji vjerovatnoe), jer tada za svaku jedinicu populacije postoji vjerovatnoa da ue u uzorak. Jedna od osnovnih prednosti rada sa sluajnim uzorcima je u tome da istraivai ne moraju poznavati obiljeja osnovnog skupa iz kojeg uzimaju uzorak, kao ni njihovu raspodjelu.
3

A.Macanovi, POSLOVNA STATISTIKA, str. 148.

4.1. Uzorci zasnovani na teoriji vjerovatnoe Od uzoraka zasnovanih na teoriji vjerovatnoe najee se koriste: JEDNOSTAVNI SLUAJNI UZORAK (The Simple random sample) STRATIFIKOVANI UZORAK (Stratified sample) UZORAK GRUPA (Cluster sample) SISTEMATSKI UZORAK (Systematic sample) KOMBINOVANI TIPOVI UZORAKA (Multistage sample) 4.1.1. Jednostavni sluajni uzorak Jednostavni sluajni uzorak ima znaaj, jer je u njemu sadrana sutina sluajnog izbora i moe pomoi u razumijevanju ostalih metoda izbora. Pored toga, ovaj uzorak se moe primijeniti u okviru ostalih metoda kada podruje istraivanja svedemo na manje cjeline u kojima je jednostavni sluajni izbor mogu. Jednostavni sluajni uzorak veliine n elemenata dobie se iz osnovnog skupa koji ima N elemenata ako se izbor obavlja tako da svaki uzorak veliine n koji se moe izabrati iz tog osnovnog skupa ima istu vjerovatnost da bude izabran. Da bi izbor pojedinih elemenata u uzorak zaista bio sluajan, neophodno je pridravati se naela primjene rauna vjerovatnoe pri izboru jedinica u uzorak. Najei naini sluajnog izbora jedinica su: upotreba tablice sluajnih brojeva, izbor jedinica u pravilnim intervalima s liste, izbor prema redovima u popisu, pomou RNG funkcije, pomou screena, izvlaenjem brojeva iz kutije i drugi. Uprkos tome to veoma dobro moe posluiti za objanjavanje sutine metoda uzorka, ovaj uzorak se rijetko moe primijeniti u praktinim istraivanjima. Naime, u praksi su rijetki sluajevi u kojima postoji zadovoljavajua lista koja ujedno predstavlja jedinu raspoloivu informaciju o predmetu istraivanja, te kod kojih su trokovi po jedinici nezavisni od lokacija izabranih jedinica. Primjena jednostavnog sluajnog uzorka, ako se elimo pridravati teorije, uvijek e nam prouzrokovati itav niz organizacionih problema. Samo onaj jednostavni sluajni uzorak koji je odabran uz striktno potovanje svih teorijskih pretpostavki, moe biti dovoljno pouzdan i samo tada moemo kvantificirati stepen te pouzdanosti. U tom sluaju potrebna ulaganja su najee vea od efekta kojeg emo imati realizacijom odreenog istraivanja.

4.1.2. Stratifikovani uzorak Stratifikovani uzorak je vrsta uzorka koji se zasniva na ralanjivanju osnovnog skupa na slojeve (stratume), a iz stratuma se biraju manji jednostavni sluajni (pod) uzorci. Koristi se za poboljanje preciznosti sluajnog uzorka i to onda kada je populacija heterogena po odreenim znaajnim obiljejima, dok se broj jedinica uzorka iz svakog stratuma odreuje na osnovu proporcionalnosti ili na bazi ocjene o znaaju svakog stratuma. Prilikom stratifikovanja skupa treba voditi rauna da razlike izmeu stratuma budu to vee, a da se pri tome osigura najmanja greka ocjene neke karakteristike. Cilj je da se stratumi urede kako bi se to vie meusobno razlikovali i da masa unutar svakog sloja bude to je mogue homogenija. Da bi se kvalitetno odredio broj stratuma i nain stratifikovanja, neophodno je prethodno prikupljanje informacija o strukturi izuavanog skupa. Informacije se odnose na ona obiljeja koja e se ispitivati i ije karakteristike e se procjenjivati ili testirati. Pored odreivanja broja stratuma, znaajan problem u primjeni ovog uzorka predstavlja raspored ukupnog uzorka na pojedine stratume. U vezi s tim razlikujemo proporcionalni i optimalni raspored. Ako su u svim stratumima zadrane proporcije kao i u osnovnom skupu, tada je rije o proporcionalnom rasporedu.

4.1.3. Uzorak grupa Uzorak grupa se koristi u sluajevima kada ne postoji kompletna lista svih jedinica osnovnog skupa koja bi sluila kao osnov za formiranje uzorka ili u sluaju kada je izbor jedinica u uzorak povezan sa problemima tehnike, organizacione i finansijske prirode. Ocjene karakteristika osnovnog skupa na osnovu uzorka grupa su preciznije ukoliko je unutranji varijabilitet grupa vei, a vanjski varijabilitet manji. Grupa je u ovom sluaju primarna jedinica izbora definisana kao onaj element ili skupina elemenata koje uzimamo u obzir za izbor u nekoj etapi izbora uzorka. Praktino, ako umjesto pojedinanih lanova neke populacije, na bazi sluaja, biramo odreene grupe lanova, onda govorimo o uzorku grupa. Na primjer, umjesto da uzmemo uzorak iz itave populacije jednog grada, moemo na bazi sluaja odabrati odreeni broj kvartova grada i samo se na njih koncentrisati. U praksi je izbor grupa najee diktiran prirodnim grupisanjem, ali treba voditi rauna o znaajnom poveanju greke uzorkovanja koja je esto posljedica grupisanja. 7

4.1.4. Sistematski uzorak

Sistematski uzorak se formira tako da se po redu broje elementi u osnovnom skupu i da se u uzorak izabere, npr. svaki peti, deseti, pedeseti ili k-ti element. Redni broj elementa od kojeg poinje brojanje odreuje se sluajnim izborom iz tablice sluajnih brojeva, od brojeva izmeu 1 i k. Kod ovog izbora postoji za svaku jedinicu u osnovnom skupu jednaka mogunost da bude izabrana za uzorak, ako je broj elemenata koji se bira taan djelitelj broja elemenata u osnovnom skupu. Prednost ovog uzorka je i u tome to se moe koristiti i kada ne postoji popis jedinica osnovnog skupa (npr. anketiranjem svakog k-tog posjetioca). Sistematski izbor dae sluajno izabrani uzorak samo onda kada su elementi skupa sluajno poredani. 4.2. Uzorci koji nisu zasnovani samo na teoriji vjerovatnoe Osim prethodno navedenih uzoraka zasnovanih iskljuivo na sluajnosti, odnosno teoriji vjerovatnoe (probability samples), koji omoguuju da svaka jedinica skupa bude ukljuena u uzorak, u praksi se esto koriste i uzorci koji nisu bazirani samo na teoriji vjerovatnoe, ve i na vlastitom znanju i iskustvu (nonprobability samples). Od uzoraka koji nisu zasnovani na vjerovatnoi najee se koriste: KVOTNI UZORAK (Quota samples), EKSPERTNI - NAMJERNI UZORAK (Expert samples), UZORAK GRUDVA (Snowball sample) i PRIGODNI UZORAK (Accidental samples).

4.2.1. Kvotni uzorak Kvotni uzorak je najblii sluajnim uzorcima, jer predstavlja kombinaciju stratifikovanog i namjernog uzorka obzirom da se u uzorak biraju jedinice koje po procjeni istraivaa najbolje odgovaraju cilju istraivanja. Drugim rijeima, kvotni uzorak ine razliite podgrupe osnovnog skupa, prema njihovim vanim osobinama, u okviru kojih dalju selekciju vri sam istraiva. Kvotni uzorak se vrlo esto primjenjuje zbog jednostavnog formiranja i relativno dobrih rezultata. Postupak njegovog formiranja odvija se u tri faze: 1) odreivanje kontrolnih osobina (koje smatramo znaajnim za prouavanje), 8

2) odreivanje strukture i veliine uzorka i 3) selekcija elemenata u uzorak na osnovu prethodno definisanih osobina. Prednosti kvotnog uzorkovanja su ekonominost i to to je jedini primjenjiv metod uzorkovanja za populacije za koje ne postoji okvir. Nedostaci kvotnog uzorkovanja su u tome to ne omoguava da se procjene standardne greke poveu sa rezultatom iz uzorka, kao i injenica da istraivau ostaje puna sloboda u izboru elemenata u uzorak, to neminovno implicira elemente pristrasnosti.

4.2.2. Ekspertni uzorak Ekspertni (namjerni) uzorak ine one jedinice koje strunjaci smatraju najtipinijima za populaciju koja se istrauje. Prouavajui odreenu statistiku populaciju ije osobine poznajemo, moemo odabrati uzorak onih jedinica koje su po naem miljenju tipine za istraivanje datog problema, odnosno one jedinice za koje smatramo da su dovoljno reprezentativne. Istraivanje pomou ovog uzorka daje najbolje rezultate kada je osnovni skup veoma mali. Njegova glavna primjena je u eksplorativnim istraivanjima, a takoe se koristi u prognozama ishoda izbora. Kod ekspertnog uzorka ne moemo objektivno ocijeniti veliinu greke, jer se ne zasnivaju na principima vjerovatnoe,ve na znanju strunjaka koji su izvrili izbor jedinica uzorka.

4.2.3. Uzorak grudva Uzorak grudva formira se na principu formiranja grudve snijega i zahtijeva od istraivaa inicijalno identifikovanje jedne ili dvije osobe koje imaju odreenu karakteristiku. Te osobe su izabrane kao nosioci informacija, jer se od njih trai da identifikuju druge ispitanike koji imaju traene kvalitete. Osnovna prednost ovog uzorka je u ekonominosti.

4.2.4. Prigodni uzorak Prigodni ili raspoloivi uzorak nastaje od sluajeva do kojih smo u nekom trenutku jedino mogli doi ili koji su nam se sluajno nali na raspolaganju. Na primjer, uzorci koje formira anketar presreui prolaznike na ulici, studente koji su tog dana doli na predavanja, kupce u robnoj kui i slino. 9

Iako ne zadovoljavaju stroge kriterije reprezentativnosti, ponekad su pogodni za nauna uoptavanja dobivenih rezultata. Prigodni uzorci se esto primjenjuju u panel istraivanjima, kod testiranja novih proizvoda i slino, dok kod istraivanja koja se odnose na mentalno-sadrajne osobine kao to su stavovi, motivi, miljenja i namjere ovaj uzorak ne moe biti reprezentativan.

4.3. Prednosti i nedostaci metode uzoraka Koritenje uzorka za prikupljanje podataka ima svojih prednosti i nedostataka, koje su prikazane u sljedeoj tabeli:
Tabela 1. Prednosti i nedostaci metode uzorka 4

PREDNOSTI METODE UZORKA


vea brzina prikupljanja podataka i dobivanja rezultata nii trokovi u odnosu na trokove popisa cjelokupne populacije, vea pouzdanost rezultata jer istraivanje vre statistiari i specijalno pripremljeni anketari / kontrolori, ije je angaovanje opravdano zbog smanjenog obima poslova, vea fleksibilnost u vidu razliitih vrsta podataka koji se mogu prikupiti,

NEDOSTACI METODE UZORKA


rezultati sadre greku uzorka (sampling error),

neophodna

je

specijalna

obuka

kadrova

rukovoenje statistiara,

uzorak ne daje podatak za svaku jedinicu posmatrane populacije. kod neprobabilistikih uzoraka ne mogu se donositi procjene parametara populacije u strogo naunom smislu.

mogue je optimizirati veliinu uzorka uz


odgovarajui rizik koji su istraivai spremni prihvatiti.

Pomou uzorka se mogu provoditi istraivanja sa razliitim dometima i sadrajnou. Istraivanja, s obzirom na zacrtani cilj, moemo podijeliti na sljedee tri vrste: DESKRIPTIVNA imaju za cilj da dou do informacija o velikim grupama, ANALITIKA ne ograniavaju se na puku deskripciju obiljeja osnovnog skupa, ve zadiru u meuodnose izmeu podskupova tog skupa, kako bi se ustanovile slinosti i razlike s ciljem postavljanja i testiranja hipoteza o razlozima postojeih razlika, DESKRIPTIVNO-ANALITIKA predstavljaju kombinaciju prethodnih.
4

A.Macanovi, POSLOVNA STATISTIKA, str. 148.

10

5. GREKE U PRIKUPLJANJU PODATAKA Greka se moe definisati kao razlika izmeu prave vrijednosti obiljeja populacije i vrijednosti ocjene na osnovu posmatranja jedinica uzorka. Kada se govori o grekama u prikupljanju podataka, mora se poi od injenice da je greka uzorka samo dio ukupne greke. U principu, ukupna greka se dijeli na sluajnu uzoraku greku i sistematsku greku. Uzoraka greka se javlja zbog toga to se umjesto istraivanja cijele populacije ono provodi samo na uzorku njenih jedinica. Uzoraka greka se moe kontrolisati ukoliko istraivai pravilno dizajniraju postupak izbora i izaberu dovoljno velik broj jedinica u uzorak. Sistematska greka obuhvata administrativnu greku i odgovornu greku. Administrativna greka je posljedica loeg izbora uzorka, greke anketara, pristrasnosti anketara i greke obrade podataka. Odgovorna greka je posljedica pristrasnosti, odnosno svjesne falsifikacije i nesvjesnog lanog predstavljanja. Ukupne greke mogu se podijeliti na UZORAKU i NEUZORAKU GREKU. 5.1. Neuzorake greke Neuzorake greke se, za razliku od uzorakih greaka, ne smanjuju sa poveanjem veliine uzorka i mnogo ih je tee mjeriti i kontrolisati. Danas se veina statistiara slae da neuzorake greke mnogo znaajnije utiu na ukupnu greku rezultata, nego to to ini uzoraka greka. Pojedine vrste neuzorakih greaka mogu se sistematizovati prema njihovim izvorima, koje je veoma vano identifikovati zbog eliminisanja greaka, bilo nekim preventivnim koracima, bilo u samoj obradi podataka. Najee se razmatraju slijedee vrste neuzorakih greaka: NEPOTPUNI PODACI (incomplete data), GREKE MJERENJA (measurement errors), GREKE OBRADE (processing errors), PRISTRASNOST ANKETARA I NEINFORMISANOST ISPITANIKA , U istraivanjima je est sluaj da se ne mogu prikupiti podaci za sve jedinice iz uzorka, te dobivene informacije na osnovu uzorka nisu potpune. NEPOTPUNI PODACI su najee rezultat nepokrivenosti ciljane populacije (odstupanja u obuhvatu i sadraju) i nemogunosti ili nasposobnosti ispitanika da uestvuju u istraivanju. 11

6. PRIMJENA METODA UZORAKA Metod uzoraka znatno smanjuje trokove izvoenja neke statistike akcije, jer obuhvata mnogo manji broj jedinica nego popis. Statistike akcije putem metoda uzorka po pravjlu sprovodi manji broj obino strunih lica pa je mogunost greke kod prikupljanja podataka smanjena. Znaajna prednost metoda uzorka u odnosu na popis je relativno vea brzina sa kojom se dolazi do potrebnih obavjetenja. Zato je u savremenom drutvu veliki broj oblasti u kojima se primjenjuje metod uzorka. Metod uzoraka ima iroku primjenu u raznim oblastima drutvene-ekonomske aktivnosti. On se primjenjuje u raznim sociolokim i demografskim anketama kao to su: ankete o potronji, porodinim budetima, zaposlenosti, saobraju, stanovnitvu itd. Metod uzoraka ima veliku primjenu u naunoistraivakom radu u oblasti poljoprivrede, biologije, medicine, sociologije, industrije itd. Uopte, on se primjenjuje u svim onim naunim disciplinama u kojima se izvode ogledi sa ponavljanjem. Metod uzoraka je naao plodnu primjenu i u preduzeu - kod prijema robe, u statistikoj kontroli proizvodnog procesa kod serijske proizvodnje, istraivanju trita, kontroli rada maina i ljudi, inventarisanju, itd.5 6.1. Praktina primjena metoda uzoraka Primjer I Kada treba da se izvue jedan uzorak iz osnovnog skupa, potrebno je ve unaprijed znati kolika e biti veliina uzorka. Tako, na primjer, iz kartoteke registrovanih automobila potrebno je izvui uzorak od n jedinica. U ovakvoj situaciji moe se sugerisati uzimanje sistematskog uzorka. Postupak se sastoji u tome da se prvo utvrdi veliina uzorka imajui u vidu eljenu preciznost sa odgovarajuom vjerovatnoom tanog zakljuka. Na osnovu n i N se utvruje frakcija uzorka ( . Korak odabiranja je reciproan izraz frakcije ( = 10). Za izvlaenje uzorka uzima se jedan broj izmedu 1 i 10 na sluajan nain i od njega se poinje. Daljim izvlaenjem svakog desetog broja na kraju se izvlai 1.000 jedinica u uzorak. Ako se, npr. uzme za poetak broj 5, tada se pored ovog u uzorak izvlae i jedinice sa sljedeim rednim brojevima: 15, 25, 35 itd. sve do broja 9.995.
5

) i ako je N = 10.000, a n = 1.000 tada je frakcija

S. Hadivukovi, TEHNIKA METODA UZORKA, str. 2.

12

Primjer II Ako kartoteka sadri i kartice koje su izgubile vrijednost, npr. automobili u izvesnim karticama vie ne postoje, tada se izvlaenjem na gore navedeni nain ne bi izvuklo 1.000 jedinica u uzorak nego manje. Da bi se to izbjeglo pristupa se modifikaciji izbora na sljedei nain. Ocjeni se prvo priblina proporcija postojeih automobila u kartoteci. Pretpostavimo da je to sljedei nain: . Potrebno je smanjiti korak odabiranja na

x 10

Da bi se izvukla jedna jedinica u

automobila, na sluajan nain, uzimaju se

dva broja izmedu 1 i 15 i poslije izvlai svaka 15-ta jedinica u uzorak. Na primer, ako su to brojevi 3 i 10 sledei brojevi koji e se izvui u uzorak bie 18 i 25, pa 33 i 40, itd. Ukupno e se izvui 1.333 jedinice u uzorak od kojih e oko 1.000 postojati.

13

7. ZAKLJUAK

Osnovni zadatak metode uzoraka je da se na osnovu uzorka izabranog iz osnovnog skupa procijene karakteristike tog skupa, a statistikom metodom odreuje se pouzdanost i preciznost te procjene. Drugi zadatak metode uzorka je da se na osnovu podataka dobivenih uzorkom donese odluka da li da se prihvati, odnosno odbaci odredjena pretpostavka (hipoteza) koja se odnosi na neku karakteristiku osnovnog skupa. To znai da uzorak mora biti reprezentativan, a do reprezentativnog uzorka dolazi se ispravnim izborom elemenata osnovnog skupa za uzorak. Zadatak metode uzorka je i odreivanje prave veliine uzorka, koja znaajno utie na pouzdanost procjene traenog parametra populacije. Kako se smanjuje veliina uzorka, tako se smanjuje stepen pouzdanosti procjene i obratno. Poto se sva istraivanja provode pod odreenim finansijskim ogranienjima, ta injenica ne utie samo na odluku o veliini uzorka ve i na vrstu uzorka i nain prikupljanja podataka. Statistika istraivanja koja se zasnivaju na radu sa uzorcima, imaju za cilj da pronau vezu izmeu nekih vidljivih obiljeja posmatrane pojave i nekih traenih ili manje vidljivih obiljeja. S obzirom da je razliita struktura uzoraka, koje po principu sluajnosti moemo izvui iz jednog osnovnog skupa, to su razliiti i zakljuci o strukturi osnovog skupa koje moemo izvesti iz tako formiranih uzoraka. Zato nijedna metoda uzorkovanja nije tako dobra da bi se mogli potpuno pouzdati u njenu primjenu, a razlozi lee u tome to: izbor metode nije uvijek jednostavan i sluajan, ve je najee komplikovan; veliina uzorka nije fiksna, ve varira zbog nesavrenosti u procesu prikupljanja podataka; ne dolazi se do istinitih varijabli, ve do opaanja koja podlijeu grekama.

14

LITERATURA

BiljanAugust, M., Pivac, S., tambuk, A. (2009). STATISTIKA ANALIZA U EKONOMIJI. Ekonomski fakultet Sveuilita u Rijeci. Hadivukovi, S. (1975). TEHNIKA METODA UZORKA. Nauna knjiga. Beograd. Macanovi, A. (2009). POSLOVNA STATISTIKA. Visoka kola za primijenjene i prave nauke PROMETEJ. Banja Luka.

15