Вы находитесь на странице: 1из 795


H apoflH a 6n6nnoT6Ka C p6nje

534592 .


B. Horvat and V. Raikovid

R E P R I N T tfo 5


Borislav Sami



Manchester, England '

he purpose of this comment is to clarify some points raised by Benjamin Ward in his article, Workers Management in Yugo slavia,1 and to correct and supplement the factual basis of Wards article, primarily on the basis of firsthand information and per sonal participation in the events he dis cusses. Wards article covers the period end ing with 1955; to provide additional infor mation, we shall comment on a few events since 1955 and shall attempt a brief extrap olation of the trend of development as viewed by participants in the system.

I Ward reached the following conclusions: It would seem that, under the procedures of fhe, original election law, conditions were not Such as to provide any real choice at the elec tion. A secret ballot was provided, but the elec tion was simply a matter of voting for or against a single list of candidates [p. 375].
I t would seem . . . th a t the election itself is of relatively little significance and th a t the basic decision as to the composition of the workers councils is made through the nomination proce dure [p. 376]. T he general picture of the workers as a whole under the new system does not seem to .be th a t of a group th a t was really in control of its m an agement organizations [p. 377],

These conclusions are illustrated by selected facts, extracted largely from the daily and weekly press, a procedure that permits Ward to say: The evidence that has been cited points to the conclusion that, in general, Yugoslav workers are not in a position to control the policies of their firms either through the election procedures or through the agency of workers councils (p. 379).
1Journal Political Economy, LXV (October, 19S7), 373-86. '

There is some evidence of independent ac tion, but it is not strong enough to permit the assertion that these bodies have acquired. a large degree of initiative within the firm. To some extent actions reportedly taken by the workers councils may simply represent the sort of rubber-stamp function exercised by parliamentary bodies in most Communist countries (p. 381). There is little or nothing positive in the system; and the article ends" with the conclusion that the vast majority of workers play little or no role in the [deci sion-making] process (p. 386). However, if the workers do not control the factories, what sense does it make to turn the whole economic organization upside-down to make them behave as if they did? Would it not be much easier to copy an already established system, say, the American or the Soviet one? Unfortunately, Ward does not ask himself this obvious question, and so we are left wondering about the rationale for the phe nomenon he describes. In the same concluding sentence Ward writes: It would seem that important deci sions in Yugoslav industry continue to be made at the level of the finn. By whom are decisions made? By managing bodies and technical and administrative experts. The former are elected by workers, the latter, in cluding (with some qualifications) the gen eral manager, are appointed by the former. T o escape the contradiction, Ward tries to show that managing bodieswoikers coun cils and boards of managementare not really elected by the workers. But this is at variance with the facts. It was the intention of the original law and of all later amend ments to enable the workers to manage their factories, workers meaning in this context not a particular privileged group but all workers. Therefore, we have the referendum and the assembly of the working collective 194



as the highest authority in the firm. I t was quent demands voiced at last years Con the intention of the law to speed up the proc gress of Workers councils. Thus the steps ess by which workers get acquainted with taken appear to be sensible and their ex business management through their active planation obvious. A brief description of how the elections participation in it. Ward himself quotes the high turnover figure for members of workers are conducted may also be helpful. The or councils together with the fact that about 15 ganization of elections is placed within the per cent of eligible employed persons were sphere of competence of the trade unions, serving on workers councils at any given which, according to Ward, are one of the time (p. 377). So far more than one-third of watchdog agencies of the state (p. 376). the total number of workers have passed Trade unions have been intrusted with this through councils.2 In a few years it will be a job simply because somebody has to dc it, majority of thefn. This state of affairs com and, to do it in the most democratic way, the pares more than favorably with that of a . organizers must be acquainted with the conventional political democracy or with the problem but must not be eligible for election number of trade-union leaders, their elec themselves. Thus council members cannot tion, and their turnover in other countries. organize the elections, while the members of Let us also consider, a few potential quali the Trade Union Factory Committee cannot fications. The small management board, be elected. Next, the elections are an inter which is elected indirectly /th a t is, through nal affair of every firm, and the firms Trade the council, and which is concerned with the Union Committee is in this respect com day-to-day affairs, may tend to perpetuate pletely autonomous. Further, this commit itself by converting its members into a sort tee itself is elected by the workers of the of managerial class. This is rendered im firm with no interference from outside, has possible by the provisions that the members no paid officials, and consists of the workers of the management board may be elected working in the firm. Finally, the committee only twice in succession and that the period usually nominates candidates in the fol of office is only one year. Next, technical and lowing way (our direct information applies administrative experts may try to influence to 1952). All departments and shops of the less-educated workers to vote for them, con firm are informal that on a certain date the stituting themselves as another sort of a election will take place, and workers are in managerial class. This is rendered impos vited to propose candidates. In order to se sible by the provision that at least three- cure fair representation, every productive quarters of both managing bodies must con unit usually nominates its own candidates; sist of workers. The next difficulty is that that is, ten, twenty, or a hundred people in a* the short period of office prevents coun department or a shop* nominate among, cil members from getting thoroughly themselves one or more of their number as acquainted with the affairs of the firm. This candidates. The number of candidates is difficulty cannot be overcome by legal pre usually significantly greater thansay, scriptions. Faced with the alternatives of twicethe number of vacancies, and every educating many workers to a lesser degree or shop is therefore vitally interested in pro few workers to a greater degree, legislators posing the candidates most' acceptable to the have wisely chosen the first alternative at rest of the firmthe people with the great the start. But the situation has already est chance to be elected. It lnay be noted changed, and the demand for an extension of that this, desire for feir representation actsthe period of office was one of the most fre also as a factor limiting the number of can didates to be put on the list. The Trade * By 1957, over 600,000 workers had participated in management bodies (see A. Deleon and Lj. Mija- Union Committee combines all these pro jtoyie [eds.], Congress of Workers Councils of Yugo- posals in a single list for the firm. Now-, 'slavio [Beograd, 1957], p. 14). abuses are, of course, possible and do occur.


BRANKO HQRVAT AND VLADO RASCOVIC dissatisfaction with the usual electoral pro cedures as expressed in separate lists. His measure of the freedom of already elected councils is similar and is related to the de gree of irrationality in management deci sions as expressed in the tendency to equal ize the earnings of unskilled and highly skilled persons in some firms: In [these] latter firms the voice of the workers coun ci l . . . is apparently still making itself heard (p. 385). One more point. We are told that the preservation of the over-all competence of the state and the retention and in some cases the strengthening of the authority of control organs, such as the trade unions, the League of Communists, the local government, the director, and the inspectorates, have left full power in the hands of the leaders of state and party (p. 380). The only repre sentative of the state in the enterprise is (or, perhaps more correctly, was) the director. It seems logical to expect that the state, to preserve full power, would try to uphold the authority of the director, as, indeed, the Soviet state has done. Instead we read that the Yugoslav press, presumably also statecontrolled, tries to do exactly the opposite: In an effort to remove the aura of skill and knowledge surrounding the director, the Yugoslav press is reported to have launched something of a campaign against his omnip otence (p. 383). And then again in the next paragraph we read that Davifio, a leading economist, came to the directors de fense. We leave it to the reader to reconcile these three statements.

Now we come to the question: What is workers management? What is its ration ale? In this brief comment we cannot under take a scholarly analysis of the problem and answer the question fully. Instead we shall make a few general and common-sense sug * In 1956 in one-third of enterprises this right wasgestions. used in 3 per cent of all possible cases (im kongres The basic answer to the .question is a radnilkih savjeta [Beograd, 1957]). For a discussion rather simple one: Workers management is of the method of drawing up the lists see P. Kovac and Dj. Miljevif, The Self-government ojProducers in a product of a social revolution, as capitalist management was a century or rwo ago, and the Economy (Beograd, 1958), pp. 84-85.

Therefore, there are safeguards against them. If for some reason one or more groups in the firm feel that the procedure has not been an absolutely correct one, they may add their own separate list or lists. And the voting itself i* done forthe individual candid dates regardless of the list to which they be long. The legality of the procedure is' super vised by courts. And any member of a man aging body may be recalled at any time by the electors.3 Thus Wards statistical con clusion that in at most 11 per cent of the elections there was some choice of candi dates (p. 376) is very unfortunate, since it is based solely on the choice among lists. Another misunderstanding of the role of trade unions is revealed by Wards paper: These [labor] norms had been dropped by most workers councils, so that the fact that the unions played a major role in their rein troduction is suggestive of the direction of their primary loyalties (p. 376). In fact, the real situation was a reverse one: the state was interested in dropping the norms, and the workers were interested in introducing them, and eventually the state yielded to th pressure of the workers. We have no space to elaborate the details of this ad mittedly unusual situation, but essentially it may be explained as follows. The taxation system was inadequate and was based on the excess of wages over the base of the labor norms. Workers councils, being autono mous, could raise the labor norms and so lower the base of taxes on their own wages, with the obvious consequences for the econ omy. To prevent chaos, the state had to disregard the labor norms. If the. trade unions really were the primary agency used in reintroducing labor norms after early 1955 (p. 376), Ward has proved something different from what he set out to prove. Ward measures the existence of choice in elections, as we have seen, by the amount of

WORKERS MANAGEMENT IN YUGOSLAVIA as state management was at the beginning of this century. It cade into existence as a re action against the exploitation of workers in both the system of private ownership and in the economy run by the state bureaucracy. It represents the realization of an old hu manitarian and socialist ideal, and, as such, it was met with general and genuine en thusiasm. Its vitality may be inferred from the fact that since' 1950, when the original law was passed, national income has risen by more than 60 per cent and industrial produc tion by about 80 per cent.4 Next, it would be very misleading to re gard workers management as a sort of deus ex machina on an otherwise familiar scene. The scene itself has changed and will be changing for some time to come. The basic feature of the new scene consists in the idea of self-government in every sphere of social and political life. If this social system has to be labeled somehow, the most appropriate term seems to be associationist socialism. Society is conceived as a federation of selfgoverning and interconnected associations. Self-government, on the basis of representa tion of all fundamental interests of the com munity, already exists in universities and schools, in hospitals and social insurance, in scientific institutions in the form of scien tific councils, and in apartment houses in the form of councils of tenants. Factories with workers, management are just on link in the chain. Ward says correctly that workers councils are not completely independent in appointing the director. In this matter the local authority has also its sayfor the mo ment, even the decisive say. But he fails to realize that the local authority is not a governmental organ; that it is conceived as a commune, that is, as a basic upit of social (political) organization co-ordinating the ac tivities of all associations on a certain terri tory. It enjoys a large degree of autonomy vis-a-vis state or federal government, even in such matters as police and issuing pass ports. Social-control over the factory is exer-5 " cised through market competition and


through the commune. As to the appoint ment of the director, the competent organ is the commission of the Council of Producers (one-third of those members are representa tives of the workers council). Political bodies from the commune up to the Federal Assembly are composed of two houses, the second being the Council of Producers, whose members are fanners, artisans, tradeunionists, and workers and employees of business enterprises. Thus when the local authority through the Council of Producers interferes with the affairs of a particular fac tory, it is a very special kind of interference. Now the whole system has only recently been bom, and so it experiences all sorts of growing pains. Moreover, workers manage ment itself was introduced in a very poor country where the three factorsprimiiwizam, parlikularizam, and egoizamright ly stressed by Ward, have been particularly operative. Workers management as such in volves a most spectacular reorganization of the economy, and it takes time for the ap propriate legal system to be devised, for the new market relations to crystallize, and for workers to get acquainted with the tech niques of business management in general and in these completely new circumstances in particular. It takes even more time to do all this in a country in which at the outset 20 per cent of the population was illiterate. This, then, is the source of all the troubles and difficulties reflected in the press extracts Ward has collected. The views of the mass of unskilled workersthat, because every one has the same needs, everyone has to get the same pay (with which we may sympa thize but which, for the time being, are eco nomically disastrous)have in a certain nuraber of enterprises led to a leveling of wages and salaries. Indeed, this view was even impressed tin the community as a whole when in 1952 the trade unions fixed the sal aries of directors on the basis of the wages of unskilled workers multiplied by three in small enterprises and by five in the largest enterprises; this procedure set a limit for the * Source: Federal Planning Bureau for 1950-56 highest salaries in the range of $65 to SI 10 per month! The consequences were lack of arid newspaper reports for 1957.


BRANKO HORVAT AND VLADO RACOVIC gradually emerging. Since the very begii ning, most of the activities of the firmaj pointment of technical ahd administrativ staff (excluding the director), orgataizatio of work, fixing of internal, wage rates, dii tribution of profits after taxationha\ been placed under the control of worker But a few important restrictions were als imposed. These restrictions have been grad 1 ually relaxed. In 1950 the director was ap i pointed by a state organ; now the state i eliminatedj but, together with the workers council, the local authority participates i j the appointment; in the future one may ex pect that even the appointment of the direc tor will become an internal affair of the en terprise. At the beginning the funds left a the disposal of workers were extremely lim ited; now they are substantial; in the futur one may expect all funds to be administer by the working collective. At the beginnin there was much interference from the out side; there is still some interference, but, a the Congress of Workers Councils held las year and the recent parliamentary debal (particularly in the Council of Producer^ show, .whenever the interference goes be yond reasonable limits, it encounters uu yielding opposition from workers. In tin future this interference wall practically dfc c appear, and the enterprise will operate as a; i autonomous unit within a general legsj framework. One is, of course, free to call thi process ironically democracy in sma doses (p. 379), but it is nevertheless trill that even small doses should be regarded a infinitely belter than nothing and that so ia nobody has suggested a more efficient meth od. The Yugoslav system of workers mi agement is far from bring perfect; yet, itthe first and, until now, the only nation-wi' system of industrial democracy in the worl

responsibility, lack of initiative, lack of in centives, and, only after all this had become obvious, the radical correction of wage dif ferentials in 1957. Similarly, there were tendencies to distribute all profits instead of investing them. Next, the administrative staff, to escape control or to preserve social prestige, tended to cast their reports in tech nical language incomprehensible to unedu cated laymen. There was also a tendency for the councils to employ people with inade quate qualifications. The list of problems and difficulties, pushs and pulls, and mis takes and failures is a very long one. It seems fair to say that, if in spite of all these initial difficulties, the workers-management economy in its first seven years achieved owe of the highest growth rates in the world, the system must be viable indeed. The meaning of all the changes, reforms, and controversies since 1950 now becomes clear. Yugoslavia had to cope with a singu larly difficult double task: to prevent the in fringement of the genuine workers control and to prevent workers from making deci sions to the detriment of either their enter prises or of the economy as a whole. In solv ing this problem, all parties concerned have made numerous mistakes, for there was no textbook from which to learn. And these mistakes and illusions, together with the ways in which they were corrected or dis pelledin short, the birth of a new social system with all its intricaciesrepresent an extremely promising field of study for an economic sociologist. The workers-manage ment economy is a unique social laboratory in which all sorts of economic and sociologi cal hypotheses are being tested as a matter of daily practice. Without going more deeply into the problem, and confining ourselves to the narrow field of management, we may ob serve how the basic pattern of conduct is

JUGOSLAV INSTITUTE OF ECONOMIC RESEARCH Jugoslovenski institut za ekonomska istrazivanja Beograd, Kneza Milosa broj 20, tel. 27-008

1. V. Triikovic, Ispitivanje strukture i elastitnosti traJnje", Ekonomist, 54/1957, 5258. 2. B. Horvat, The Depreciation Multiplier and a Generalised Theory of Fixed Capital Costs", The Manchester School, May 1958, 13659. 3. B. Horvat, The Optimum Rate of Investment", The Economic Journal December 1958, 47767. 4. V. Tritkovii, ..Strukturne promene u linoj potrolnji", Ekonomist, 3/1960, 42758.


oflH 6n6nnoTeKa p a C je poH

[534S 3S


Branko Horvat

4 /1961


IZ C a s o p i s a e k o n o m i s t


Borislav Savic

H 53^533

Jfc 4



is alw ays an independent variable in a longer-term process of economic developm ent, and of different in ten sity in various periods. E very application of n ew techniques to production, depending on the comprehensiveness and strength of technical progress in a given period, causes respective shifts in the pattern of m aterial production, first of all, changes in the rates of grow th of the tw o departm ents of social production, in the rate of accumulation (saving) w ith in each departm ent, in the capital coefficients, in the organic composition of capital, and results in a different distribution and a different com bi nation of the factors of production. These changes in the basic m agnitudes and th eir m utual relations have their own logical order of happening. Som e changes happen in a parallel w ay, whereas some exclude one another at one period of tim e; for instance, the shifting of accumulation tow ard departm ent I and th ereby a quicker increase of the capital coefficients, to the increase of the organic composition of capital, but also to the decline in the rate of growth od departm ent II and in the rate of accumulation in th at departm ent. Introduction of new techniques induces first of all an accele rated developm ent of departm ent I in order to produce the m aterial elem ents of these new techniques, so that, after an expansion of the capacities in departm ent I, respective shifts in departm ent II take place. The investm ent cycle, therefore, has tw o phases, to each of which corresponds a definite order of changes in the basic economic magnitudes. The investm ent cycle is qu an titatively represented in the form of a m odel in which technical progress given in term s of changes in the capital coefficient is taken c ls an independent variable, w hile the rates of grow th and the rates of accumulation in depar tm ent I and departm ent II appear as dependent variables. A fter an explanation of the m ost im portant changes taking place in the course of a cycle (starting and finishing w ith a position of general equilibrium ), a general account is given of the m ost im portant factors, acting together w ith the basic factor i. e. techni cal progress either in the direction of strengthening, or in the direction of weakening the in vestm ent cycle. In the first group, there are listed: uneven process of m oral w ear and tear, occasional technical jum ps, som etim es taking the form of industrial revolutions, as w ell as the acceleration in th e rate of accumulation from tim e to tim e. A s factors weakening the in vestm en t cycle, there are m en tioned: international division of labour, linked to the form ation of integrated areas and respective regional distribution of production forces, as w ell as the passing from a higher to a low er rate of ac cumulation. Defence in dustry is considered as a specific factor in the sense that it leads to deform ation of the investm ent cycles, reflected in more subdued or more, pronounced m anifestations of changes characteristic for the cycles, accordingly as it is a case of increase or of decline of this production.


Branko HORVAT Uvod

Rad je mera vrednosti poznat je stav iz politicise ekonomije. T stvari, citava ekonomika svodi se na ekonomiziranje drustvenim J radnim fondom. Teorijski, ti su problem! vec odavno postavljani i resavani. No, u praksi je izracunavanje radne vrednosti proizvodnje postalo mogucno tek odnedavna, posle drugog svetskog rata. Tek tada su se pojavili potrebni preduslovi: medusektorska tehnika analize, potrebni statisticki podaci i elektronske racunske masirie. TJ Jugoslaviji je prva tablica meduodnosa privrednih sektora izradena za 1955. godinu.2) Na toj tablici baziracemo nasa izracunavanja. Kod toga, ona imaju, pre svega, ilustrativni karakter, te dobijene cifre ne treba smatrati preciznim rezultatima. Kako je medu sektorska analiza veoma specijalizovano polje ekonomske analize i tako trazi odrede'na specijalisticka znanja, u prvom delu ovog rada bice obraden primenjeni postupak samo verbalno, kako bi smisao bio jasan i nespecijalistima. Rigorozan naucni izvod dat je u dodatku. Tablica meduodnosa privrednih sektora u 1955. godini Medusektorska tablica jugoslovenske privrede za 1955. godinu ima 27 privrednih sektora. Kako tablica nije bila matematicki obradena, a za mogucnosti rucnog izracunavanja to je daleko prevelik broj sektora, agregiracemo je u svega tri sektora: poljoprivredu i sumarstvo, industriju i rudarstvo i ostalo (sapbracaj, trgovina i ugostiteljstvo, gradevinarstvo i zanatstvo). Osim toga, ta tri sektora sasvim su dovoljna da se objasni smisao metode. Originalnu tablicu Saveznog zavoda za statistiku modificiracemo jos utoliko, sto cemo izvrsiti raspored nerasporedenih stavki, uvoz cemo odbiti od izvoza u finalnoj proizvodnji i dodacemo redak s podacima za zaposlenost.
l) Ovaj se rad temelji na izraCunavanjima i metodama razvijenim u mojoj knjizi M e d u s e k t o r s k a a n a l i z a koja ce uskoro biti objavljena u izdanju Ekonomskog instituta li Zagrebu. Istrazivanje je vrSeno u IstrazivaCkom sektoru Savplana. *) N. Petrovic, Meduodnosi privrednih delatno'sti 'Jugoslavije u 1955. godini, Studije i analize br. 8, Savezni zavod za statistiku, Beograd, 1957. SZS upravo dovrSava novu 80-sektorsku tablicu za 1958. godinu. koja ce uskoro biti objavljena.

BR. 4



Medusektorska tablica za 1955. godinu

(U m i l i j a r d a m a d i n a r a) Finalna potroSnja Poljo privreda Primaoci Davaoci Poljoprivreda Industrija Ostalo Dodana vrednost Ukupna proizvodnja Zaposlenost u 000 Ukupna potroSnja 780 1.410 748 2 938

Indu strija

262 15 28 475 780 5.325

128 539 70 673 1.410 749

Ostalo 7 215 112 414 748 914 -

383 641 538 1.562

Smisao tablice je ovaj: reci pokazuju kako je proizvodnja nekog sektora rasporedena na podmirenje reprodukcione i finalne traznje, a stupci pokazuju troskove proizvodnje odnosnih sektora. Na primer, od 780 m ilijardi dinara poljoprivredne proizvodnje 262 milijarde trosi se u poljoprivredi, 128 m ilijardi u industriji i 7 mili jardi u ostalim obastima, dok se 383 milijarde trose za licnu i opstu potrosnju, investicije i saldo spoljne trgovine. Gledano po stupcu. za poljoprivrednu proizvodnju od 780 milijardi dinara potrebno je utrositi 262 milijarde poljoprivrednih proizvoda, 15 milijardi industrijskih proizvoda i 28 milijardi ostalih proizvoda i usluga, dok 475 milijardi predstavlja dodanu vrednost, tj. drustveni proizvod poljoprivrede. Zbir drustvenih proizvoda svih sektora jednak je, naravno, zbiru finalne potrosnje svih proizvoda i iznosi 1.562 milijarde dinara, sto predstavlja drustveni proizvod jugoslovenske privrede u 1955. godini. Ukupria proizvodnja svakog sektora (zbir stupca) jednaka je ukupnoj potrosnji proizvoda tag sektora (zbir retka). Ukupna pro izvodnja privrede (bruto drustveni proizvod) iznosi 2.938 milijardi dinara. D irektni i ukujm i koeficijenti Ova tablica sama je po sebi informativna. Ali, ona je nedovoljna za analiticke svrhe. Iz nje treba izvuci koeficijente pomocu kojih cemo izvrsiti analizu. Potrebne su nam dve garniture takvih koeficijenata. Pre svega zanima nas koliko se na dinar proizvodnje nekog sektora direktno trosi proizvoda drugih sektora, kao i koliko j e potrebno rada merenog vremenom. To su d i r k t n i koefici




jenti i oni se izracunavaju tako da se utrosak podeli proizvodnjom. Na primer


= 0,091 znaci da se na dinar industrijskih proizvoda

trosi 9,1 para poljoprivrednih proizvoda. Zatim je potrebno znati koliko treba povecati proizvodnju pojedinih sektora, ako se finalna potrosnja nekog proizvoda poveca za jedan dinar. To pokazuju u k u p n i koeficijenti koji se dobijaju invertiranjem matrice direktnih koeficienata, o cemu ovde Tie m ozemo govoriti. Ti se koeficijenti nazivaju ukupni, jer pored direktnih mere i indirektne efekte. Na primer, povecanje potrosnje industrij skih proizvoda stvara impuls koji se siri privredom i najpre izaziva povecanje industriske proizvodnje, samim tim izaziva povecanje potrosnje svih proizvoda koji se trose u industriji, usled toga raste proizvodnja odnosnih sektora a s njom i potrosnja pro izvoda koji se trose u tim sektorima i tako dalje. Zbir svih tih efekata izazvanih jedinicnim pvecanjem finalne potrosnje nekog pro izvoda izrazen je ukupnim koeficijentom. U ekonomskim obracunima veoma je vazno izmeriti indirektne efekte, jer su oni u jugoslovenskoj privredi u proseku isto tako veliki kao i direktni, a u pojedinim slucajevima i znatno veci. U donjoj tabeli navedeni su direktni i ukupni koeficijenti jugoslovenske privrede u 1955. godini. Direktni koeficijenti zaokruzeni su na jednu decimalu sto smanjuje preciznost obracuna, ali ga zato poj ednostavnj uje.
TABELA 2 Direktni i ukupni koeficijenti u 1955. godini (a) Direktni koeficijenti (A) I P O Poljoprivreda Indus trija Ostalo . Radnika mln. din. 0,3 0,0 0,0 6,83 0,1 0,4 0,1 0,53 0,0 0,3 0,2 1,22 (b) Ukupni koeficijenti a A y -i I O P 1,429 0 0 9,76 0,254 1,778 0,222 2,95 0,095 0,667 1,333 2,63

Smisao tabele 2 jasan je iz gornjih napomena. Potrebno je samo jos dati interpretaciju poslednjeg retka te tabele, gde su nave deni radni koeficijenti, direktni i ukupni. Za proizvodnju poljopri vrednih proizvoda u vrednosti od milion dinara potrebno je direktno utrositi 6,83 radnik-godina; slicno za proizvodnju industrijskih i ostalih proizvoda u vrednosti od po milion diriara potrebno je direktno utrositi 0.53 odnosno 1,22 radnik-godina. Medutim, za proizvodnju milion dinara finalnih proizvoda poljoprivrede, industrije i ostalih oblasti potrebno je ukupno utrositi 9,76, 2,95 i 2,63 radnik-godina.

BR. 4



Ukoliko od velicina u poslednjem retku tabele uzmemo reciproine vrednosti, dobicemo pokazatelje produktivnosti rada. Tako iedan radnik proizvodi godisnje u poljoprivredi pfoizvoda u vred1 nosti od g g g = 0,15 miliona dinara, a u industriji 12/2 puta vise ili 1,89 miliona dinara. Za utrosenu jednu radnik-godinu dobija se

= 0,10 miliona

dinara finalnih proizvoda poljoprivrede i

= 0,34 miliona dinara finainih proizvoda industrije ili tri puta vise. Prema tome, dok je direktna produktivnost rada u industriji 12Vo puta veca nego u poljoprivredi, ukupna produktivnost rada veca je samo 3^4 puta. Vrednost proizvodnje izrazena u radu tekuce godine Ti ukupni radni koeficijenti predstavljaju u stvari radnu intenzivnost finalne proizvodnje. Drugim recima, oni mere koliko je na jedinicu vrednosti nekog finalnOg proizvoda utroseno rada ne samo direktno, vec i u svim proizvodima koji ulaze kao utrosci u njegovu proizvodnju i u svim utroscima u proizvodnji tih utrosaka i tako dalje. Mereci na taj nacin radni sadrzaj proizvodnje, oni pred stavljaju radnu vrednost proizvodnje. Milion dinara poljoprivrednih proizvoda vrede blizu 10 radnik-godina a m ilion dinara industrijskih proizvoda vrede blizu 3 radnik-godina. Sa gledista zivog rada poljoprivredni proizvodi veoma su skupi. Ovde se pojavljuje jedan zanimljiv teorijski problem. Izracunali smo radnu intenzivnost f i n a l n e proizvodnje. To se vidi i odatle sto ako finalnu proizvodnju pomnozimo sa ukupnim radnim koeficijentima treba da dobijemo ukupnu zaposlenost u 1955. godini. To je uradeno u t a b e l i 3.
Radna vrednost finalne proizvodnje

Ukupni radni Finalna proizkoeficijenti vodnja mrd. din. radnik/mln. din. Poljoprivreda Indus trija Ostalo 383 641 538 9,76 2,95 2,63

Radna vrednost, mln radnik-go dina 3,7 1,9 1,4 7,0 7,0 .

1.562 Ukupn 0 Stvamo zaposleno (tabela 1)




Moglo bi se, medutim, pomisliti da bi na isti nacin kao za finalnu proizvodnju Irebalo izracunati radnu vrednost ukupne proizvodnje. No, to je nemoguce; A evo zasto. Iz t a b e l e 1 se vidi da je, na primer, u poljoprivredi 5,3 miliona zaposlenih stvorilo novu vrednost od 475 milijardi dinara (za trenutak zanemarimo trosenje fiksnih fondova). U vrednost poljoprivredne proizvodnje, pored dodane vrednosti, ulazi i vrednost utrosenih proizvoda same poljoprivrede, pa zatim industrije i ostalih oblasti. U tim proizvodima takode je sadrzan rad. Prema tome, u poljoprivrednoj proizvodnji utroseno ,ie vise od 5,33 miliona radnik-godina. Na isti nacin u industrijskoj proizvodnji utroseno je vise od 0,75 miliona radnik-godina, a u ostaloj proizvodnji vise od 0,91 miliona radnik-godina. No, citav radni fond jugoslovenske privrede sastoji se od svega 5,33 + 0,75 + 0,91 = 6,99 miliona radnik-godina, pa ne riioze biti utroseno vise od toga. Sledi da bi izrazavanje reprodukcione proizvodnje u radnoj vredno sti dovelo do podvostrucavanja obracuna.3) Na taj nacin iz radne teorije vrednosti sledi neposredno teorijski smisao statistickog agregata drustvenog proizvoda (dodane vrednosti). Gornji obracun sam po sebi dovoljno je indikativan, ali ios uvek nije sasvim precizan. U obracun vrednosti proizvodnje ne ulazi samo zivi, vec i opredmeceni rad, dakle ne samo rad utrosen tekuce godine, vec i rad utrosen ranijih godina. Obracun opredmecenog rada ce dobijene vrednosti povecati za nekoliko procenata. Ukupna radnc vrednost proizvodnje Kod merenja velicine opredmecenog rada javljaju se dva teorijska problema: da li utrosak rada opredmecenog u fiksnim fonddovima meriti amortizacijom ili zamenom istrosenih fiksnih fon dova; i da li meriti rad na bazi sadasnje ili istorijske produktivnosti rada. U statickoj privredi (privredi proste reprodukcije) oba pro blema iscezavaju, jer je amortizacija jednaka zameni, a produktivnost rada se ne menja. U privredi, kao sto je jugoslovenska, koja se brzo razvija, zamena ce biti nekoliko puta manja od amortizacije i sa stanovista nacionalne ekonomije rada, zamena predstavlja relevantan utrosak.4) A sto se tice produktivnosti rada jedini je ispravni postupak da se ukupna proizvodnja uvek revalorizuje na bazi sada snje proizvodnosti rada. Ne rashoduje se i prema tome ne zamenjuje neko homogeno kapitalno dobro, vec uvek oprema, gradevine i tako dalje, tj. proiz3) Do sliCnog podvostrucavanja dovelo bi i uraCunavanje zaliha. Zalihe koje postoje na pofietku godine doista sadrze odredenu kolicinu rada i trose se u toku godine. Ali se isto tako na kraju godine pojavljuju nove zalihe, koje prema tome n i s u utrosene za ostvarenje proizvodnje tekuce godine. Ukoliko su pocetne i zavrsne zalihe iste, one se ekonomski ponasaju kao fiksni fondovi koji se ne trose i stoga ne ulaze u obracun. Ukoliko su razlicite, povecanj'a i smanjenja treba obracunati sto je i uradeno u tabeli 1. J) Za potpuno teorijsko obrazlozenje ove teze vidi B. Horvat, E k o n o m s k a t e o r i j a p l a n s k e p r i v r e d e , Kultura, 1961.. poglavlje 8 i 9.

BR. 4



vodi r a z 1 i c i t i h sektora. Zbog toga nam je potrebno da znamo koji su proizvodi ugradeni u osnovna sredstva pojedinih sektora, a za to nam je opet potrebna tablica medusektorskih odnosa fondova. Tu tablicu i druga potrebna izracunavanja necemo ovde reprodukovati5), vec cemo odmah dati gotove rezultate. Uzecemo da se industrijski fiksni fondovi sastoje od opreme, koju proizvodi sektor industrije, i gradevina koje proizvodi sektor ostalo. Fiksni fondovi poljoprivrede .sastoje se takode od opreme i gradevina i pored toga jos od radne stoke i nasada koje proizvodi sektor poljoprivrede. Dobijene rezultate rezimira t a b e l a 4.
Zamena rashodovanih sredstava n poljoprivredi i indnstriji u 1955. godini

Mrd. din. Poljoprivredna proizvodnja zamena nasada i stoke zamena opreme zamena gradevina Industrijska proizvodnja zamena opreme zamena gradevina Ostala proizvodnja zamena opreme zamena gradevina 780 10 10 1 1.410 28 1 748 19 3

% 100 1,3 1,3 0,1 100 2,0 0,1 100 2,5 0,4

Mrd. din. 10 0,1 0,1 0,0 28 0.6 0,0 3 0,1 0,0

Mrd. din.

10 0,2 0,0

Ukoliko pretpostavimo nepromenjene kapitalne koeficijente i isti tempo razvoja, zamena rashodovanih fiksnih fondova predstavljace neku stalnu proporciju proizvodnje. Tako se ukupna zamena industrijskih fondova od 29 milijardi dinara sastoji od 28 milijardi opreme (2,0/o u odnosu na ukupnu proizvodnju) i 1 milijarde gra devina (0,1% u odnosu na ukupnu proizvodnju). U 28 milijardi di nara opreme i opet je sadrzano 2/otroskova zamene opreme ili 0.6 milijardi, koje opet sadrze 2/o troskova zamene opreme i tako dalje. Na slican nacin obracunavamo i ostale elem ente zamene. . U ovom izracunavanju pojavljuje se geometrijski red koji veoraa brzo konvergira. Na primer, u slucaju zamene ostale opreme, gde zamena iznosi 2,5% proizvodnje, 0,025 + 0,025- + . . . = 0,02565 suma reda je svega 2%/o puta veca od prvdg clana. Kod ostalih elemenata zamene razlika je jos manja, jer su i procenti manji. Prema
s) Vidi M e d u s e k t o r s k a analiza, tabela 11. 1.




tome, dovoljno je da izracunavanja ogranieimo na prvo kolo, tj. na zamenu danu u prvom stupcu tabele 4. Naredni zadatak je da utvrdimo koliko je rada sadrzano u pojedinim elementima zamene rashodovanih sredstava pa da zatim taj opredmeceni rad dodamo zivom radu k'oji je direktno utrosen na poljoprivrednu i indnstrijsku proizvodnju u 1955. godini.
TABELA 5 Zamena rashodovanih sredstava poljoprivrede i industrije izrazene a radnoj vrednostl

Mrd. din. Cena 000 radnik godina 9,76 2,95 2,63 Vrednost 000 radnik godina

Zamena nasada i stoke

Zamena polj oprivredne opreme Zamena poljoprivrednih gradevina Ukupna zamena u poljoprivredi. Zaposlenost u poljoprivredi 1955. godine 2ivi i opredmeteni rad direktno utroSen u poljoprivredi Zamena industrijske opreme Zamena industrijskih gradevina Ukupna mmpna u industriji Zaposlenost u industriji 1955. godine

10 10 1 21

97,6 29,5 2,6 129,7 5.325,0 5.454,7

28 1 29

2,95 2,63

82,6 2,6 85,2 749,0 834,2

Zivi i opredmeteni rad direktno

utroSen u industriji Zamena ostale opreme Zamena ostalih gradevina Ukupna zamena u ostalim oblastima Zaposlenost u ostalim oblastima 1955. godine 19 3 22 2,95 2,63 56,1 7,9 64,0 914,0 978,0'

Zivi i opredmeceni rad direktno

utroSen u ostalim oblastima

Tabela 5 kaze da je u poljoprivredi u 1955. godini bilo zaposleno pored 5,325.000 zivih radnika jos i 130.000 istorijskih radnika preko njihova rada opredmecenog u rashodovanim osnovnim sredstvima, a valorizovanog prema produktivnosti rada zivih. rad nika. To znaci da zaposlenost u tabeli 1 i radne koeficijente u tabeli 2 treba korigovati na vise za utrosak opredmecenog rada.

BR 4




Badni fcoeficjjenti na bazi zivog i opredmecenog rada

privreda . Industrija
Proizvodnja, mrd. din.
Z a p o slen o st (zivi i opredm eceni rad),

Ostelc ' 748 978 1,31 2,80

000 ljudi

Direktni radni koeficijenti, radnika/mln. din. Ukupni radni koeficijenti, radnika/mln. din.

780 5.455 6,99 9,99

1.410 834 0,59 3,12

I to su nasi konacni rezultati. Milion dinara poljoprivrednih proizvoda vredilo je u 1955. godini oko 10 radnik-godina zivog i opredmecenog rada. Milion dinara industrijskih proizvoda vredelo je 3 radnik-godine. Mereni radnim vremenom poljoprivredni proizvodi bili su tri puta skuplji. Ovde treba napomenuti da ni ovaj poslednji obracun nije sasvim precizan. Naime, u tabeli 5 trebalo je upotrebiti iste radne cene (tj. ukupne radne koeficijente) koji se pojavljuju kao rezultat izracunavanja u tabeli 6. To nismo m ogli uraditi, jer je tabela 5 sluzila kao osnova za izradu tabele 6. Ucinjena pogreska je tako mala da se moze zanemariti. Ali, ako bismo hteli izvrsiti precizniji obracun, mozemo preciznost povecati koliko god zelimo tim e sto cemo sad dobijene ukupne koeficijente iz tabele 6 uvrstiti u tabelu 5, dobijene rezultate iskoristiti- za izracunavanje nove tabele 6 i ponavljati ta obracunska kola, dok se koeficijenti u tabeli 5 i 6 ne izjednace. Zakljucak Radna vrednost proizvodnje predstavlja sadrzaj rada, zivog i opredmecenog, u proizvodu. Izracunali smo da je u 1955. godini m i lion dinara finalnih proizvoda poljoprivrede i industrije vredelo 10, odnosno 3 radnik-godine. To je njihova radna cena, kod cega su dinari shvaceni ka:o naturalna jedinica mere. A kod jedne rasclanjenije tablice mogli smo stvarno i racunati u naturalnim jedinicama pa utvrditi, na primer, kolika je radna cena jedne tone zitarica. Ukoliko se stane na stanoviste da rad razlicitih kvalifikacija i intenziteta nije isti rad, onda nije dovoljno m eriti vrednost proizvod nje utroskom prostog radnog vremena. Potrebno je radno vrem e pojedinih radnika na neki naCin ponderisati, a najjednostavniji su ponderi platni stavovi. Prema tome, i takav se obracun u nacelu da jednostavno izvesti. U izracunavanjima odredenu komplikaciju predstavlja valorizovanje opredmecenog rada. Medutim, korekcije za opredmeceni rad uglavnom su kvantitativno sasvim male. U nasem -slucaju ukupni radni koeficijenti na bazi zivog i opredmecenog rada u odnosu na
3 Ekonomist




koeficijente na bazi samo Sivog rada bili su veci za svega 21 / q kod A poljoprivrede i 5,8% odnosno 61 /z/o kod industrije i ostalih oblasti. Prema tome, radne cene na bazi samo zivog rada cesto ce predstav Ijati sasvim dobru aproksimaciju. Na kraju, mozemo zakljuciti sa optimistickom konstatacijom kako savremena tehnika, poboljsana statistika i efikasnije analiticke metode omogucuju kvantifikacije i empirieke verifikacije i u onim podrucjima politicke ekonomije koja su nekada bila iskljucivi rezervat ciste teorije. Marksovu radnu teoriju vrednosti mozemo danas ispitivati ne samo logickim kategorijama i izmisljenim skolskim primerima, vec i realnim empirickim velicinama.

D OD A T A K Tabela 1 izbalansirana je i po redovima i po stupcima. Bilansna jednacina za ma koji red tabele glasi ovako

+ s I = Xr>

r,s= 1. . n


gde x rs predstavlja utrosak proizvoda r, u sektoru s, x r je finalna potrosnja, a Xr je ukupna potrosnja, sve izrazeno u vrednosti. Ako direktne koeficijente utroska definisemo kao

a's==x 7 onda jednaCinu (1) mozemo pisati u ovom obliku S a rs Xs + xr = X r



r,s = l n

odnosno u matiCnoj notaciji (I A) X = x (3)

gde A predstavlja matricu direktnih koeficijenata utrogka, A = I ars 1Ukupni koeficijenti utroaka, A rs, predstavljaju elementi invertirane matrice U ' AI 1 [Ars], Direktni i ukupni koeficijenti utroska jugo slovenske privrede u 1955. godini dati su u tabeli 2. Bilansna jednacina za ma koji stubac" tabele 1 glasi ovako 2 *rs + rs ^SXS,

r, s = l n


gde rs = x predstavlja direktni radni koeficijent (broj radnika na jev dinicu proizvodnje, v. tabelu 2-a) a ;.s Q predstavlja cenu rada 'S izrazenu kao dodana vrednost po jednom radniku. Sama pak jednaCina (4) znaci da su suma troskova i dodana vrednost jednaki vrednosti ukupne proizvodnje.

jjR, -l



Podelimo (4) s a Xs da bismo dobili

5la r + rs x s = s

r. s = 1 n


Pomnozimo svaki od utroska s nekim koeficijentom p r r = 1. ... n.

P r a rs + r s Xs = P s r r .s = 1 * n (6)

Koeficijenti pr imaju karakteristike cena. Jednadinu (6) mozemo kompaktnije pisati u matricnoj notaciji
p ' A + r ' X p' p ' (IA) = r ' 3l (7)

gde predstavlja dijagonalnu matricu dodanih vrednosti po jednom radniku pojedinim sektorima. Ukoliko je proizvodnja dana u vrednosnom izrazu, tj. u dinarima iz (5) proizlazi da cene P r moraju biti jednake jedinici. To je ocigledno, jer je cena dinara 1. Cena rada je >-s . No, ako zelimo proizvodnju meriti radom, moramo postupak obrnuti. Sada je '-s jednako jedinici za svako s, a cena jednog dinara proizvoda je neki nepoznati Ps . Prema tome mozemo pisati
p ' (I A) = r ' I = r'

odnosno reseno po p P' = r' (IA)-i


sto znaci da je radna cena finalne proizvodnje, izrazena u jedinicama rada tekuce godine, jednaka umnosku vektora radnih koeficijenata i raatrice ukupnih koeficijenata. Do istog rezultata mozemo doci i na drugi nafiin. Proizvodna traznja rada dana je zbrojem umnozaka proizvodnje odnosnih sektora i direktnih radnih-koeficij enata R= 2 r t Xt .

r= 1 n


gdeje Xr vrednost proizvodnje sektora r. No, proizvodnja Xr moze se izraziti i kao umnozak ukupnog koeficijenta i finalne traznje Xr == = AIS x s , te je stoga
R = S r r A rsx s ,

r , s = l -



gde je Ars elemenat matrice (IA)-1 . Ukupan radni koeficijent predstavlja promenu utrosenog rada kad se finalna traznja promeni, dakle fJ

- r r Ars.

r. s = 1 . n


Tom su form ulom racuhati ukupni rad i k oeficijenti u tabeli 2.




Oznacimo li ukupne radne koeficijente sa Pi, s = 1 . . . n, onda jednacina (11) u raatricnoj notaciji poprima ovaj oblik
p' = r' (1A) - t (12)

Zapazamo da su desne strane jednacina (8) i (12) iste pa, prema tome, moraju biti iste i leve strane. Sledi da ukupni radni koeficijent, u stvari, rneri radni sadrzaj jedinicne vrednosti finalne proizvodnje. To je uostalom ocigledno, jer ukupni radni koeficijent predstavlja r a d n u i n t e n z i v n o s t finalne proizvodnje, utrosak rada na jedinicnu vred nost finalne proizvodnje. Postoji i treca mogucnost interpretacije. Prikazimo tehnicku matricu u naturalnom izrazu; tada-su sve cene razlicite od jedan i predstavljaju stvarne cene. Podelimo jednacinu (6) sa cenom rada Xs da bismo dobili P r -ats-l-r$=P
r As As


Pretpostavimo da je cena rada u svim sektorima ista, xr = '-s = Tada jedoainu (13) mozemo pisati ovako

odnosno u matricnoj notaciji

J _ p ' ( l - A ) = r'

i reSeno po -E?-

- P ' = r'(!-A)-i J .


Pre nego sto interpretiramo nas rezultat* treba obratiti paznju na cinjenicu da cena rada X, to jest drustveni proizvod po zaposlenom, nije ista u svim-sektorima vec, naprotiv, veoma mnogo varira od sektora do sektora. Da bi ona bila ista u svim sektorima, sto bi znaCilo da su bruto platni stayovi (tj. plate koje obuhvataju i potreban rad i visak rada) u svim sektorima jednaki*, bilo bi potrebno pretpostaviti da je zivi rad je d in i faktor proizvodnje. Za takav teorijski sistem vredi sledeci zakljucak. JednaCina (12) ostaje formalno ista i onda kad su svi koeficijenti dobiveni iz odnosa naturalnih velicina. Tada ona postaje uporediva
* Do istog rezultata dosao je nesto drugacijim i mnogo duzim putem B. Cameron (The Labour Theory of Value in L eo n tief Models, Economic Journal, 1952, 19197). ** Takvo se izjednacavanje kod nas ponekad vrednosnih cena. predlaze pod nazivom




s jednacinoin (14) te iz jednakosti desnih strana sledi i jednakost levih strana tih dveju jednacina, tj.

ps = , s = 1. . . . n (15)

sto znaci da je ukupni radni koeficijent, tj. ukupno radno vreme potrebno za proizyodnju jedne jedinice ma kog finalnog proizvoda s jednako omjeru novcane cene tog proizvoda (p) i platnog stava. Kako p. predstavlja radnu vrednost proizvodnje, izraz (15) kaze da su nov cane cene proporcionalne radnoj vrednosti proizvodnje, a faktor proporcionalnosti je (bruto) platni stav. Taj rezultat je teorijski veoma interesantan. A osim toga pretpostavka da je zivi rad jedini faktor pro izvodnje cesto se upotrebljava kao prva aproksimacija kod resavanja slozenih sistema.

B y B ranko Horvat

The in pu t-output table for 1955 is used to derive the labour value of industrial and agricultural output. This is done in tw o stages. F irst the valu e of output is calculated in term s of living labour. The labour prices obtained are nothing b u t labour coef ficients showing the labour in ten sity of final output. Secondly, labour em bodied in fix ed assets scrapped in th e course of the year is added. This labour is evaluated in term s of current p rodu ctivity of labour, and for its estim ation a special itera tive procedure is designed. Em bodied labour increases th e value of output b y only a small percentage (2 6/o). The final resu lts are as follows: Labour valu e of one m illion dinar of output A griculture M anufacturing and fo restry and m ining In term s of direct labour In term s of total labour 6.99 9.99 0.59 3.12

To produce one m illion dinar w o rth of agricultural output in 1955 it w as necessary to expend 7 w orker-years of living and embo died labour in agriculture or 10 w orker-years in all industries (in the form er case total, in th e la tter final output is concerned). The data show that in term s of direct labour the p ro d u ctivity of labour in industry is about 12 tim es higher and in term s of total labour cnly three tim es higher than in agriculture.


Dr Mihailo ALEK SIC

Zeleznicki saobracaj predstavlja osnovu saobracainog sistema nase zem lje i zato vaznu komponentu opsteg privrednog razvoia. Od ukupnog obima prevoza robe u unutrasnjem saobracaju 1960. godine na zeleznicki saobracaj je otpalo 83,3%, a od ukupnog pre voza putnika 78,2%. S obzirom na ovako visoko ucesce zeleznickog saobracaj a u obavljanju transportnih usluga, troskovi ovog vida saobracaja su veoma znacajna stavka troskova proizvodnje privrednih preduzeca i organizacija. Ovi troskovi za citavu zem lju iznose oko 6% od narodnog dohotka. Zbog toga, bilo koja mera ekonomske politike u domenu zeleznickog saobracaja, koja moze direktno ili indirektno da utice na nivo i strukturu troskova, odnosno tarifa, kao i kvalitet prevoza na trzistu saobracaj nih usluga, ima znacajan uticaj na privredne organizacije i citavu privredu. Pre kratkog vrem ena pocela se sprovoditi nova organizacija nasih zeleznica sa vecim brojem transportnih preduzeca.1) Sprovodenje nove organizacije zeleznickog saobracaja, koje se vrsi u skladu sa izmenama i usavrsavanjem privrednog sistema, nesumnjivo je od velikog znacaja ne samo za razvitak zeleznickih transportnih preduzeca i zeleznickog saobracaja kao celine, vec i za dalji razvi tak privrede, a narocito industrijski uspon. Od adekvatnog sprovodenja organizacije zeleznickog saobracaja, pored drugih faktora, kao sto su tehnicka oprem ljenost i modernizacija ove saobracaj ne grane, zavisi i optimalno zadovoljenje potreba privrede u prevozu robe i putnika, kao i minim iziranje transportnih troskova. S obzirom da se ne koriste podaci o rezultatima nove organi zacije zeleznickog saobracaja posebno sto bi to bilo mozda preuranjeno imajuci u vidu potreban period njegovog prilagodavanja izm enjenim uslovima, cilj je ovog izlajganja tretiranje, uglavnom, nekih opstih pitanja i kriterija koji su neposredno ili posredho veza n i.za njegovu organizaciju.'U tom smislu, ukazujuci najpre na osnovne crte nove organizacije nasih zeleznica, razmotrice se uslovi za rentabilno poslovanje zeleznickih transportnih preduzeca, porast
) Savezna narodna skupstina donela je decembra 1960. godine Zakon o organizaciji Jugoslovenskih zeleznica (Sluzbeni list FNRJ, br. 50/1960).

t JUGOSLOVENSKI INSTITUT ZA EKONOMSKA ISTRAZlVANJA Beograd, Kncza Milosa broj 20, tel. 27-008

S E P A R A T I 1. V. TriJkovid, Ispitivanje strukture i elastiCnosti txainjc", likonomist,

34/1957, 5258.
2. B. Horvat, The Depreciation Multiplier and a Generalised Theory o f Fixed Capital Costs", The Manchester School, May 1958, 13&59. 3. B. Horvat, The Optimum Rate of Investment", The Economic Jouma I December 1958, 47767. 4. V. Trifkovic, Strukturne promene u lifnoj potrolnji", Ekononrist 3/1960, 42758. 5. B. Horvat and V. RaSkovid, ..Workers Management in Yugoslavia: A Comment". The Journal of Political Economy, April 1959, 19498. 6. B. Horvat, Drei Definitionen des Sozialprodukts, Konjunkturpolitik, Erstcs Heft 1960, 2740. 7. B. Horvat, A Restatement of a Simple Planning Model with some Examples from Yugoslav Economy", Sankhya, Series B, Vol. 23, Parts 1, 2, 3., 2948. 8. B. Horvat The Characteristics of Yugoslav Economic Development", Socialist Thought and Practice, 1/1961, 8397. 9. B. Horvat, Caractristiques du development de ldcoriomie Yougoslave", Questions actuelles du socialisme, 60/1961, 89105. 10. B. Horvat, The Conceptual Background of Social Product, Income and Wealth, Series IX (1961) 23452.

Id aHV


ipoflH a 6 n 6 /itioTeKa





'ranho Horvat





Borislav Savic

U red nik:


T posljednje dvije godine doslo je do usporavanja tempa priJ vrednog rasta. To je izazvalo mnoge diskusije, privredne i politicke mjere. Frislo se analizi faktora koji su uslovili usporavanje privrednog rasta i izradivanju programa za pozitivnu akciju. U tom radu i diskusijama s vremena na vrijeme se istice da s nasom ekonomskom naukom nesto nije u redu. Takva jedna ocjena dana je i u Narodnoj skupstini. M ogu se cuti kriticke primjedbe Ha nemamo serioznih ekonomskili radova, pa cak ni dobrih ekonomista.1 No cinjenica je da se u svim tim nasim diskusijama najvise govori o povecanju produktivnosti rada, licencama, tehnickim i tehnoloskim poboljsanjima, boljoj organizaciji, zatim o koakretnim mjerama, a ekonomska nauka spominje se vise uzgred. I to bi se onda moglo uzeti kao opravdanje da se jedan napis posveti iskljucivo ulozi ekonomske nauke u nasoj drustvenoj organizaciji i ostvarivanju privrednog razvoja zemlie. Trenutne teskoce kroz koje nasa privreda prolazi mogu biti jak stimulus da se Lzvjesni problemi sagledaju i rijese. I u tom smislu ovaj diskusioni ogled nema zadatak da ma koga ili ma sto kritikuje,2 vec da prosto

1 Ako se sudi po broju ekonom ista u nasim akademijama nauka, onda to tako i izgleda. 2 U izvjesnom smisiu on je zakasnjeli odjek diskusije koja se na stranicama ovog casopisa vec jednom vodila prije dvije godine. Up. dr. Branislav Soskic, O psti p o g le d na sta n je n a se e k o n o m s k e n a u k e i O n ekim p itan jim a e k o n o m s k e n a u k e, br. 1 2 / 1959 . i 5 /1960 ; Janez Stanovnik, K ritick e n a p o m en e 0 stanju e k o n o m s k e n a u k e u Ju g o sla v iji, br. 1 /1960 . 48


potakne diskusiju u jednom podrucju koje je do sada ostalo malo po strani od opceg akcionog programa. Cini se da problem ima tri aspekta: objavljivanje naucnih .radova, univerzitetsko obrazovanje naucnih i strucnih kadrova i rad naucnoistrazivackih institucija. ZASTO NEMA RADOVA O JUGOSLAVENSKOJ PRIVREDI? Nepostojanje naucnih radova o jugoslavenskoj privredi ocetkom ove godine bio je formiran izvjestan broj strucnopolitickih komisija koje su trebale da ispitaju pojedine aspekte naseg privrednog sistema. Sve te komisije sukobile su se s istim probleinom: s nepostojanjem serioznih monografskih radova a jugoslavenskoj privredi. To ne znaci da nema nikakvih radova. Postoje elaborati i analize radeni narocito u operativi. No ti su radovi najcesce improvizacije vezane za kratke rokove od mjesecdva, ponekad i krace. Oni pruzaju izvjesnu orijentaciju za poduzimanje neposrednih operativnih mjera, ali nisu upotrebivi kao osnovica za trajna rjesenja i za izgradnju jednog kompleksa naucnih saznanja o nasoj privredi od trajne vrijednosti. Zbog toga ti radovi zastarijevaju gotovo isto tako brzo kako su i nastali. Cinjenica je da u ovoj zemlji postoji planiranje vec 1 7 godina a mi jos uvijek nemamo monografske studije o tom planiranju iako ima nekoliko radova druge vrste o metodama koje su se upotrebljavale, zasto su mijenjane ili napustene, koliko su bile efikasne. Isto tako, nema nijednog rada 0 uzrocima izvrsavanja i neizvrsavanja nasih planova, iako bi takva studija logicki predstavljala preduslov za naucno poboljsavanje metodologije planiranja. Dosada nije objavliena nijedna ekonomska monografija o nekoj nasoj privrednoj grani, iako je ocigledno da nedovoljno poznavanje ekonomskog mehanizma pojedinih privrednih grana onemogucuje efikasno planiranje i izvrsavanje planova. Nadalje, mi smo ne samo planska vec i socijalisticka zemlja, zemlja koia je proklamirala nacelo raspodjele prema radu, a nemamo nijedne studije o distribuciji dohodaka koja bi pruzila naucnu osnovicu za dosljednu primjenu tog nafela i utvrdivanje adekvatnih kriterija. Jugoslavenska privreda je plan ska privreda s decentralizovanom inicijativom. To cini planiranje
4 N asa stvam ost

f n


i primjenu planova neuporedivo slozenijim nego u administrativno plajiiranoj privredi. U ovoj posljednjoj izvrsenje plana osigurava se administrativnim metodama. U nasoj privredi treba poznavati ponasanje privrednih subjekata, da bi se moglo efikasno intervenirati ekonomskim mjerama. Medutim, nijedna studija o tom problemu nije dosada izradena. A metode planiranja i primjene planova jos uvijek se baziraju na elementarnoj aritmetici i elementarnoj statistici. Brz privredni razvoj u stvari u protekloj deceniji bio je to najbrzi privredni razvoj na svijetu dovodi do dubokih sociloskih promjena u nasem drustvu, u toku je permanentna i vrlo intenzivna migracija sa sela u grad, socijalna struktura se brzo mijenja itd. A ipak ni u jednom planskom organu nije dosada ucinjen pokusaj da se ekonomija i sociologija integriraiu u jedinstven pristup planiranju, niti su ikada sociolozi bili zaposleni u pripremanju planova.3 Nasa privreda je trzisna privreda, a ipak jos nije objavljena nijedna monografija o stvarnom funkcionisanju tog jugoslavenskog trzista. Mi smo pokusavali da utjecemo na cijene i da ih kontroliramo, imali smo i ured za cijene, ali nemamo nijednu naucnu raspravu o iskustvima koja su tu postignuta. I tako dalje. Navedeni su samo neki drasticniji primjeri. Problematika time nije iscrpljena. Prije tri godine u Sektoru za ekonomska istrazivanja Saveznog zavoda za privredno planiranje napravljen je spisak tema za koje se smatralo da bi trebalo da budu naucno obradene, da bi nase planiranje dobilo solidnu naucnu osnovicu za sistematsko usavrsavanje. Taj spisak obuhvatio je oko stotinu naslova. On je danas na zalost jednako dugacak kao sto je bio i prije tri godine.

Zasto nema naucnih radova? Postavlja se pitanje zasto nema ozbiljnih naucnih radova o jugoslavenskoj privredi? To je pitanje usko vezano s jednim drugim pitanjem, naime, zasto se takvi radovi ne objavljuju? Kako nismo dovoljno obavijesteni o svim aspektima tog problema, odgovor koji slijedi ne treba smatrati ni kategorickim ni potpunim. On pred3 U stvari, svaki dugorocniji plan trebalo bi da priprema jedna kom binirana ekipa sastavljena od: ekonom ista, inzenjeia, (matem atskih) statisticara, sociologa i programera. Posljednje tri profesije jos nisu zastupljene u na sem planiranju.


stavlja samo prvi pokusaj da se nadu 'lzroci na osnovu iskustva i cinjenica -koje su nam poznate. Stvar je daljnje diskusije da se analiza upotpuni. Pretpostavimo da neki mJadi talentirani ekonomista s odredenim osjecajem odgovomosti prema ovoj zemlji izradi svoju doktorsku disertaciju n a jednu od spomenutih tema o kojoj nikakvih objavjenih radova nema, a koja je ocigledno vazna za jugoslavensku privredu. Disertacija je odlicno ocijenjena i on se obraca fakultetu za objavljivanje.4 Tu ga obavijestavaju da za to nema sredstava i upucuju ga nasim renomirarvim izdavacima s preporukom za stampanje. On ih sve redom obilazi i svugdje dobiva isti odgovor: Knjiga nije rentabilna,5 ne mozete traziti od naseg kolektiva da svojim licnim dohocima pokriva gubitke na vasoj knjizi. Zatim ce netko savjetovati naseg mladog entuzijasta da pokusa kod Saveza ekono mista. Tu ce mu red da Savez ima sredstava za objavljivanje ukupno tri knjige u toku godine i da njegova tema ne dolazi u obzir jer je suvisa uska. Na kraju ce netko uputiti naseg prijatelja da se obrati udruzenju ili komori odnosne privredne grane. Tu ce doznati da postoje odredeni fondovi, ali da su oni predvideni prije svega za prirucnike za osposobljavanje kvalificiranih radnika i unapredenje proizvodnje, a njegov rad ocigledno ne spada u te kategorije. U meduvremenu su protekle tri ili cetiri godine jedna godina dok je disertacija cekala na ocjenu univerzitetske komisije i dvije ili tri godine dok se rukopis povlacio po raznim redakcijama i prolazio kroz ruke raznili recenzenata a dinamicna jugoslavenska privreda vec je koraknula korak naprijed, uslijed cega rukopis dobiva patinu zastarjelosti. Perspektive za objavljivanje iscezavaju, a nas cetiri godine iskusniji ekonomist odlucuje da vise ne pise studije u jugo slavenskoj privredi. Pa ipak, izdaje se relativno dosta ekonomske literature, reci ce u svoju obranu izdavaci. Ako se izvrsi analiza onoga sto se objavljuje, mogu se eventualno razlikovati slijedece tri kategorije: radovi i kompilacije na opce teme s ponekim originalnijim teorijskim
4 U nekim zemljama univerziteti su obavezni, bar moralno, da objavlju ju uspjele disertacije. U Svedskoj, npr., drzava subvencionira 3/4 troskova objavljivanja svake disertacije. 5 S obzirom na obim jugoslavenskog knjiznog trzista naucna knjiga nije rentabilna. Stavise, za razliku od robnog trzista, sto je knjiga kvalitetn ija, sto je stm cn ija to je m anje rentabilna, jer je trziste uze.




radom; popularni i polupopulaml radovi koji sluze za opce obrazovanje i, posebno, udzbenici. Radovi iz druge i trece kategorije i poneki iz prve rentabilni su za izdavaca, a to onda znaci i za pisca. Ti se radovi citaju, jer im je tiraz relativno velik, donose autoru drustveno priznanje, predstavljaju znacajni dodatni izvor dhodaka, narocito ako se izdaju u vise izdanja kao sto je to slucaj s udzbenicima. Kad se sve to ima u vidu, prilicno je jasno da talentirani ekonoinisti nece biti stimulirani da svoj talenat priniijene na istrazivanje jugoslavenske stvarnosti. Taj negativan stav bice pojacan i slijedecom cinjenicoin. Da bi netko napredovao na fakultetu ili da bi bio izabiran u visa naucna zvanja treba, prema vazecim propisiina, da ima objavljene radove. Drugim rijecima, naucna karijera zavisi od objavljenih radova, pa ce prema tome mogucnost objavljivanja igrati prilicno presudriu ulogu u naucnoj orijentaciji jugoslavenskih ekonomista. Na taj nacin u sustini dobivamo odgovor na postavljeno pi tanje. Postaje prilicno jasno zasto se naucni radovi o pojedinim aspektiina jugoslavenske privrede ne samo ne objavljuju vec i ne pisu. Ti radovi ne donose svojim autorima ni materijalno ni, sto je u naucnom radu mnogo vaznije,0 moralno drustveno priznanje. Otuda ujedno proizlazi da je orijentacija naucne izdavacke djelatn.osti od mnogo presudnije vaznosti nego sto se to obicno inisli. Ono sto je recerio ne treba interpretirati kao tvrdnju da bas nista ozbiljno nije objavljeno o jugoslavenskoj privredi. Takva tvrdnja bila bi ocigledno netacna. Objavljen je izvjestan broj vrijednih ra dova. Nesto je uradila Ekonomska biblioteka Saveza ekonomista. Nesto su uradili i ekonomski instituti. Komercijalni izdavaci objavili su poneki rad. No koliko je to daleko od onoga sto bi trebalo uraditi? A sto bismo jos mogli uraditi? Vjerojatno ce dobre rezultate dati vec poduzeto financiranje instituta od strane Savjeta za naucni rad za obradu i objavljivanje pojedinih tema. No time ostaju nepokriveni radovi koji se pojavljuju van instituta. U vezi s tim nedavno se u okviru Sekcije za naucni rad Saveza ekonomista pojavila inicijativa za pokretanje biblioteke naucnih radova iskljucivo iz oblasti
a Kao indikacija za tacnost ove tvrdnje, koja na prvi pogled moze izgledati nedovoljno uvjerljiva, neka posluzi cinjenica da se u zemljama s xazvijenom naucnom tradicijom objavljivanje naucnih radova cesto ne honorira. 52


jugoslavenske privrede i metoda ekonomske analize. Umjesto dosadasnje prakse da se koristi spora i skupa visoka stamp a, ovi radovi bili bi publicirani nekom brzom i jeftinom tehnikom (na primjer fotokopiranjem). Desetak monografija godisnje zahtijevalo bi subvenciju od svega 5 miliona dinara. Ali subvencije su nepopulame 6 i ova inicijativa do danas nije jos dala nikakve rezultate.

ULOGA EKONOMSKIH FAKULTETA Znacenje drustvehe potraznje za naucnim radovima iz oblasti ekonomije

O dsustvoodserioznih radova o jugoslavenskoj privredi samo je jedan simptoma mnogo slozenije situacije u ciju analizu
se ovdje ne mozemo upustiti, ali cije neke karakteristike mozemo bar pokusati skicirati. Cinjenica je da i oni malobrojni radovi koji su napisani i objavljeni Lmaju sasvim minimalni drustveni utjecaj. Kod nas jos nije izgradena tradicija naucnih istrazivanja u oblasti ekonomije. Dovoljno je podsjetiti da su prvi ekonomski fakulteti osnovani tek poslije oslobodenja.7 I sada se tu javlja neka vrsta zacaranog kruga. Da bismo dobili solidne naucne radove potrebno je stvoriti atmosferu koja stimulira i omogucuje pojavljivanje takvih radova. No ta atmosfera nije nista drugo vec drustvena potraznja za takvim radovima. A ta potraznja zavisi opet od informiranosti i razumijevanja inogucnosti i dometa ekonomskih naucnih istrazivanja. Medutim, informiranost i razumijevanje se moze steci samo na osnovu radova, a njih, kao sto znamo, nema. I tako se krug zatvara. Pojavljuju se naivna shvacanja da s malo prakse u privredi svako automatski postaje ekonomist, i da se ekonomska analiza iscrpljuje u komen^iranju zbirke statist!ckih tabela. Prema tome, ako bismo izradili dovolj an broj tih tabela onda bismo, uz odredeno operativno iskustvo, mogli rijesiti uglavnom sve nase privredne probleme. Mozda je ova deskripdja suvise uproscena i zato moze izgledati malo karikirana. No u sustini izgleda da je tacna. Pa gdje da se onda razbije taj zacarani krug, ukoliko on postoji? Neospomo je da u tom pogledu inidjativa lezi na univer7 O tom aspektu problema v. dokumentirano iziaganje B. S o lk ica u spcmenutom clanku, Nasa stvarnost", 1 2 / 1959 .


zitetima ili, konkretnije, ekonomskim fakultetima, i stoga orii snose ogromnu drustvenu odgovornost. Ekonomski fakulteti odgajaju i istrazivace i one koji treba da primjenjuju rezultate istrazivanja; oni pruzaju i metode analize i, svojom pedagoskom djelatnoscu, stvaraju drustvenu potraznju za primjenu tih metoda. Medutim, s obzirom na stanje stvari, mozda bi bilo adekvatnije govoriti u kondicionalu umjesto u prezentu. Nije, naravno, ovdje mjesto da se ulazi u strucnu analizu nastavnih planova i programa. Isto tako ne radi se ni o nastavljanju poznate diskusije o liku ekonomista". Takoder, mislim, problem se ne rjesava prostom kritikom fakulteta. Cinjenica je da se ekonomski fakulteti bore s velikim teskocama i da s pravom ocekuju pomoc, a ne samo kritiku. Ovdje bismo htjeli skrenuti paznju samo na drustvenu ulogu fakulteta i, u tom okviru, posebno na dva momenta. Veze izmedu teorije" i prakse" i razvoj ekonomske analize Cesto se cuje tvrdnja da je teorija odvojena od prakse: teorija je zatvorena na fakultetu, a praksa je monopol poduzeca i drzavnih ustanova. (U stvari pod teorijom " misli se na univerzitetsku nastavu, jer, kako to argumentirano istice J. Stanovnik, u nasoj praksi" bilo je do sada vise teorije nego na fakultetima).8 Ukoliko je to' tacno, to nije nas specificum, takav dualizam je veoma cest i u mnogim drugim zemljama. Samo dok je u jednoj kapitalistickoj pri vredi rascjep izmedu univerzitetske ekonomije i privredne prakse razumljiv i objektivno uslovljen, kod nas to ne bi trebalo da bude. Pa ipak, mi ne koristimo ni one forme koje su na primjer razvijene u anglosakonskim zemljama gdje univerzitetski nastavnici dobivaju jednogodisnji ili visegodisnji dopust, ukljucuju se u privredu ili drzavnu administraciju i poslije toga se vracaju na univerzitet. S druge strane, fakulteti se pomalo esnafski zatvaraju i tesko dopustaju naucnim radnicima van fakulteta da se angaziraju bilo na redovnoj bilo na postdiplomskoj nastavi iako se u isto vrijeme tvrdi da postoji, i stalno postoji, velika i kronicna nestasica nastavnog kadra. Prestizni i drugi momenti igraju tu znacajnu ulogu. Dobiva se
8 K ritick e stvam ost", 1 /1960 .
54 n a p o m en e o stan ju

e k o n o m s k e n a u k e u ju g o sla v iji, Nas


utisak da su interesne sfere podijeljene, a razultat je onda da je teorija odijeljena od prakse", da teorija zaostaje za praksom" tj. da nastava ne zadovoljava potrebe jugoslavenske privrede. Druga opservacija je vise strucne prirode. U oblasti ekonom ske analize u posljednje dvije-tri decenije izvrsena je citava jedna naucna revolucija koja je dobrim dijelom ostala nezapazena na nasim fakultetima, pa uslijed toga i u primjeni van fakulteta. Problem bismo mogli ilustrirati na slijedeci nacin. U Marksovo vrijeme bilo je vazno otkriti protivurjecnosti kapitalistickog drustvenog poretka, utvrditi tendencije drustveno-ekonomskog razvoja, pokazati da on vodi u drustvenu revoluciju i plansku socijalisticku privredu. Medu tim, kako u toj privredi treba planirati, o tome Marks i Engels nisu pisali i, stavise, u vise navrata javno su se ogradili od improvizacija u tom podrucju. Ono sto u ovom suprotstavljanju pada u oci jest da je Marksov analiticki problem bio naglaseno kvalitativne prirode, dok je nas danasnji analiticki problem naglaseno kvantitativne* pri rode.9 Ne radi se vise samo o konstataciji da socijalisticko drustvo svjesno kontrolira i upravlja privrednim procesom, vec treba sasvim konkretno izmjeriti pojedine elemente u tom procesu i sasvim konkretno izmijeniti pojedine elemente u tom procesu i sasvim kon kretno konstruirati i kvantitativno odrediti instrumente kontrole i upravljanja. Nije dovoljno da se akceptira princip raspodjele prema radu, vec treba kvantitativno definirati kriterije takve raspodjele. Ne moze se ostati na principijelnom teorijskom dokazivanju da zakon vrijednosti ne treba da djeluje stihijski u jednoj socijalistickoj privredi, vec treba sasvim konkretno izgraditi mehanizam za kontrolu te stihije, Sve to, naravno, ne znaci da se kvalitativna i kvanti-tativna analiza mogu ili moraju potpuno odvojiti. Takva teza bila bi ocigledno pogresna i nemarksisticka. Ali to znaci da logika situacije odreduje i orijentiranost analize. Za svrhe Marksove analize bilo je sasvim nebitno da li stopa viska vrijednosti predstavlja ovaj ili onaj procenat. Za efikasno rukovodenje planskom privredom egzaktna kvantifikacija ekonomskih kategorija od presudne je vaznosti. Do slicne metodoloske preorijentacije dolazilo je i na Zapadu. U vrijeme liberalnog kapitalizma Smitova nevidljiva ruka trzi9 Slicno zapazanje iznosi stvam o st", 1 2 / 1959 .
i B. Soskic u spomenutom clanku, Na5a



sta upravljala je privredom. Ekonomist se ogranicavao na to da otkriva zakonitosti trzisnog mehanizma. Medutim, kad se pokazalo da je nevidljiva ruka prilicno neefikasna i kad su katastrofalne krize potresale osnove kapitalistickog uredenja, laisser-faire stanoviste postepeno je napusteno, drzava je pocela intervenirati, a od ekonomista se pocelo traziti da egzaktno kvantificiraju instrumente intervencije. I tako se ekonomija od neke vrste opce logike funkdoniranja privrede pocela pretvarati u nesto sto bismo gotovo mogli nazvati egzaktnom drustvenom naukom. Ti su termini uslovni i treba samo da indidraju karakter metodoloske revolucije koja je izvrsena i jos je u toku. U posljednje dvije-tri decenije izvanredno se razvila ekonom ska statistika cime su stvoreni neophodni preduslovi za empiricko kvantifidranje ekonomskih kategorija. Spektakularni razvoj teorijske (ili kako se cesto zovc: matematske) statistike omogucio je stvaranje instrumenfarija posebno prilagodenog za potrebe empiricke analize ekonomskih fenomena. Elektronske racunske masine otvaraju sasvim nove i neslucene mogucnosti analize, mogucnosti koje jedva da smo poceli koristiti. I na kraju matematika, kao najcisci i najkoncentriraniji vid kvantitativne analize, uvedena je u ekonomiju ne samo posredno, putem statistike i racunskih masina, vec i direktno i postaje sasvim nezamjenjiva i u ekonomskoj teoriji i u primjeni. Nastava i kvantitativna ekonomska analiza U kom smislu su ove cinjenice relevantne za organiziranje nastave na nasim fakultetima? Prije svega, odgledno, mogu se uvesti odredeni novi predmeti. A zatim, radi se o opcoj orijentad ji nastave na priblizavanje zivotu", tj. na upotrebu mocnijih instrumenata analize koji nasa saznanja o stvarnosti cine egzaktnijima. Umjesto da se, na primjer, Marksove sheme reprodukcije obraduju na stereotipan nacin kao numericki primjer: uzimamo da je sastav drustvenog kapitala 4000 c + 1000 v + 1000 m, da je stopa viska vrijednosti 10 0 % , da . . . onda u drugoj godini imamo ovakav rezultat. . . u trecoj o v a k a v . . . i tako dalje moguca su slijedeca dva poboljsanja. U oblasti teorije sheme se definiraju


kao M arksov ekonomski model, tom modelu se da algebarska for ma, cime se ostvaruje potpuna generalizacija. Time omogucavamo efikasno utvrdivanje svih osobina Marksovog modela reprodukrije i ujedno izbjegavamo izvjesne pogreske koje se cesto ponavljaju u interpretadji numerickih primjera. U oblasti primjene definiracemo sve upotrebljene kategorije u smislu mjerljivih statistickih agregata i onda upotrebiti empiricke podatke koje pruza nasa statistika. Na taj nacin, umjesto skolskog primjera bez veze sa zivotom student dobiva jedan mocan instmmenat analize i Izvjesnu predodzbu o stvamim odnosima u jugoslavenskoj privredi, Na slican naan radna teorija vrijednosti moze se eksplicirati na rigoroznom matematickom modelu, a zatim pop uni ti empirickim sadrzajem jugoslavenske privrede. Dosli smo tako i do jedriog pitanja koje je izazvalo zive diskusije u inostranstvu i kod nas, a to je uloga matematike u ekonomiji. Na nasim fakultetima vodio se, a na nekima se jos uvijek vodi, neka vrsta hladnog rata u pogledu matematike. S jedne strane, predaje se matricni, diferencijalni, integralni i drugi racuni i matematska statistika, a, s druge, nasravnici iz ekonomskih teorijskih i primijenjenih predmeta u svojim predavanjima potpuno ignoriraju sva ta znanja. Most izmedu tih dviju oblasti jos nije izgraden.10 Kao sto biva u slicnim diskusijama, pristalice pri mjene matematike su oni koji matematiku poznaju, sumnju i protivljenje izrazavaju oni koji je ne poznaju i tako diskusija nije narodto objektivna. Iako nam prostor ne dozvoljava ozbiljnije obradivanje ovog pitanja, nekoliko prlmjedaba moze se uciniti. Da matematika a to ujedno znad odredena kvantitativnoempirijska orijentacija moze veoma mnogo koristiti razvoju eko nomske nauke, to je danas gotovo van svake sumnje. Ali nam jestu je i oprez, jer nekvalificirana prlmjena matematike u ekono-

10 V alja, osim toga, spomenuti da su nasi ekonom isti u svom istrazivackom radu ozbiljno hendikepirani sto kao studenti nisu imali mogucnosti da dovoljno savladaju matematiku i statistiku, a nakon diplom iranja te je praznine izvanredno tesko popuniti. Medunarodne ekonomske casopise kao sto je npr. Ekonom etrika" jedva da netko od jugoslavenskih ekonom ista moze da prati, sto, medutim, nije slucaj s ruskim, poljskun ili ceskim ejconomistima. N esto se situacija popravlja uvodenjem postdip!omskih studija.



miji dovodi do apsurdnih rezultata.11 U tom pogledu ekonomija se prilicno razlikuje od prirodnih nauka. Tako mi, na primjer, znamo da se slobodni pad u bezvazdusnom prostoru odvija po formuli gt2, gdje je g sila teze a f vrijeme. Ukoliko se pad odvija u nekom ~2~ mediju, formulu treba korigirati za otpor medija, i to je sve. U ckonoiniji, ilustrativno govoreci, dogadaji se odvijaju jedanput po fonnuli, recimo, gt2 , a drugi put po formuli, recimo gt2 . DruT 15 gun rijecima, nema nikakve apsolutne fiksne zakonitosti, dogadaji nisu funkcionalne vec stohasticke prirode, a privredni subjekti ljudi mogu da uce i da stvaraju odluke, sto kod sile teze nije slucaj. Zbog toga je kvantifikacija ekonomskih fenomena neuporedivo slozenija i teza nego kvantifikacija prirodnih fenomena.12 U kolikoj li je suprotnosti s tim saznanjem cinjenica da ce mnogi amateri, koji nikad ne pomisljaju da sebe sinatraju dobrim inzenjerima ili fizicarima iriakar, recimo, upravljaju automobilom i televizorom bez daljnjega biti duboko uvjereni da su dobri ekonomisti, a ekonomski fakultet na studentskoj rang-listi kotira kao jedan od najlaksih fakulteta. Nisu li to simpiomi izvjesne vulgarizacije ekonomske nauke, vulgarizacije u klasicnom, Marksovom smislu? Iz ovoga sto je receno ne bi trebalo izvuci zakljucak da na sa visokoskolska ekonomska nastava stagnira, jer bi to bio pot11 Ilustrativne su ove historijske cinjenice iz razvoja sovjetske ekonom ske nauke. Medu prvim ekonom istima koji su poceli upotrebljavati matema* ticke modele u ekonom iji bi!a je grupa sovjetskih planera koncem lg io -ih godina. Zbog nedovoljnog iskustva njihovi modeli znatno su odudarali od stvarnosti. M edutim, tim pionirima nije pruzena mogucnost da svoje metode usavrse. U skoro je Staljin citav rad proglasio m atem atickim skretanjem " i kroz naredne tri decenije m atem atika je bila izgnana iz sovjetske ekonomije.
12 Instruktivna je u tom pogledu jedna biografska epizoda iz zivota cuvenog fizicara Planka (Planck), osnivaca kvantne teorije. Kao mladic Plank je namjeravao da studira ekonom iju, a'i je odustao jer je ustanovio da je suvise teska i onda je postao fizicar. Engleski ekonom ist Kejnz (Keynes), kome je Plank to ispricao, dodao je ovakav svoj kom entar: Profesor Plank mogao bi lako fiavladati cijeli korpus m atem atske ekonom ije u nekoliko dana. O n nije mislio na to! No sm jesa logike i intuicije i siroko poznavanje cin je nica, od kojih vecina nisu precizne, sto se trazi za ekonomsku interpretaciju u njenoj najvisoj form i, doisla je izvanredno teska za one ciji se dar uglavnom sastoji u tome da mogu zam isliti i slijediti do krajnjih konsekvenca implikacije i prelhodne uslove relativno jednostavnih cinjenica koje su poznate s visokim stepenom preciznosti" (R. F. H^rrod, T h e L ife o f Jo h n M ayn ard K ey n es, str. 13 7 ). 58


puno pogresan zakljucak. Naprotiv, od osnivanja ekonomskih fa kulteta pa do danas moze se konstatirati vidan napredak. Generacije koje su na nasim fakultetima diplomirale prije desetak godina nisu tada znale ni za postojanje ovakvih elementarnih instrumenata analize kao sto su korelacioni koeficijent i regresiona krivulja, a da i ne govoriino o ekonomskim modelima. Ti instrumenti su bili jednako nepoznati i u radu zavoda za planiranje. Danas su i u nastavi i u primjeni takvi instrument usvojeni kao nesto sto se po sebi razumije. Unatrag nekoliko godina uvedene su postdiplomske studije, koje su dale novi podstrek za savladavanje dostignuca suvremene ekonomske nauke. Prema tome, neospomo je da napretka ima. Postavlja se jedino pitanje: da li je tempo tog napretka adekvatan za tempo rasta jedne privrede u kojoj se drustveni proizvod udvostrucuje svakih 7 godina? Jer ako taj tempo nije adekvatan, zar mozemo ocekivati da ce to ostati bez posljedica po privredni razvoj zemlje?-

N AU N 0 ISTRA 2 IVAKI RAD I EKONOMSKI INSTITUTI Tri nivoa rada u oblasti ekonomije isokokvalificirani strucni rad u oblasti ekonomije odvija se na tri nivoa. Prvi nivo ukljucuje operativni rad ekonomista u poduzecima, bankama, drzavnim ustanovama. Na drugom nivou odvija se ekonomsko-analiticki rad u analitickim odjeljenjima banaka, komora, drzavnih sekretarijata. Zavodi za planiranje tre balo bi da se u cjelini bave ekonomsko-analitickim radom. Treci nivo predstavlja naucnoistrazivacki rad, koji se prvenstveno obavlja na institutima, a u normalnim uslovima trebalo bi da se obavlja i na fakultetima, kad ovi ne bi bili preoptereceni nastavom. Kad se govori o tome da nesto s nasom ekonomskom naukom nije u redu, onda se prije svega misli na ovaj treci nivo.

U zemlji danas postoji petnaestak ekonomskih instituta. Kad bi svaki od tih instituta objavio godisnje po jednu naucno fundiranu monografiju, dobili bismo svake god1'ne bar 15 knjiga o raznim aspektima jugoslavenske privrede. U tom slucaju ona lista Savplana od 10 0 kardinalnih tema bila bi kroz nekoliko godina iscrpljena. Postavlja se pitanje zasto se takav jedan program ne


ostvaruje, ili zasto se ne moze ostvariti? Odgovor je i ovog puta veoma slozen i ovdje mozemo pruziti samo nekoliko licnih opservacija nuzno ogranicenih informacijama koje su nam dostupne. Izvjesne smeinje u naucnoistrazivackom raduls Jedan od razloga je u tome sto institutski rad rijetko prelazi nivo elaborata i prigodnih analiza i tako ne dospijeva do naucnoistrazivackog nivoa. Tome je opet cesto razlog insistiranje osnivaca (tj. financijera) da dobiju materijale za svoje tekuce potrebe, sto onemogucuje sistematski studijski rad na dugi rok. Kaski sastav i nerentabilnost" naucnoistrazivackog rada pojacavaju te iendencije. Lokalisticke orijentacije gotovo svih osnivaca kociie su radove na opcejugoslavenskim problemima. Srece se ponekad i jedno veoma destruktivno iako, srecom, ne mnogo rasireno misljenje. Kaze se da nama nisu potrebne neke suptilne analize", da je gubitak vremena savladavati i usavrsavati neku prefinjenu analiticku tehniku" dok ima dosta toga da se rijesi grubim i primitivnim sredstvima. Takvi su se stavovi javljali i u diskusijama o prirodnim naukama gdje su nasli izraza u tezi: nepotrebria su fundamentalna istrazivanja, sve treba skoncentrirati na primijenjena istrazivanja. Kratkovidost takve naucne politike u podrucju prirodnih nauka pokazao je nedvosmisleno razvitak atomske i raketne tehnike i danas nikome (pretpostavljam!) ne pada na um da npr. zatvori nase atomske institute pa sredstva i kadrove upotrebi u tvomickim laboratorijama za neposredno razvijanje proizvodnje. Slicno vrijedi i za ekonomiju. Ukoliko bar neke od najtalentiranijih ekonomista ne odvojimo od neposredne primjene i ne omogucimo im intenzivan institutski rad na fundamentalrdm" istrazivanjima, ne mozemo ocekivati da cemo se osloboditi inostranog naucnog tutorstva i stalnog zaostajanja, i za medunarodnim napretkom ekonomske nauke i za potrebama nase privrede. Ovo posljednje zaostajanje mora biti utoliko teze jer je jugoslavenski tip privrede sasvim specifican i nc postoji mogucnOst kopiranja gotovih rjesenja iz nekih inostranih udzbenika. Tu teskocu ne poznaju prirodne nauke. Automobil je
13 O tom probiemu raspravija i B. R. M . u clanku: P ra kticn a n a u k a ili p ra k sa b e z n a u k e, Ekonomska p o litika", br. 533 , 1962 , str. 732 3 .


isti i u Jugoslaviji i u Italiji i zato se moze kupiti licenca. No jugoslavenska i talijanska privreda se bitno razlikuju i z privred a ni sistem se licenca ne moze kupiti.. Proizlazi da, ukoliko je insti tutski naucnoistrazivacki rad neophodan u oblasti prirodnih nau ka, on je pogotovo neophodan u oblasti drustvenih nauka, u nasem slucaju u oblasti ekonomije. Izvjesno kocenje u usvajanju tekovina suvremene ekonom ske nauke moze se pripisati i vulgamo interpretiranim ideoloskim razlozima. Mateinatska ekonomija, medusektorska analiza, lineamo programiranje, ekonomsko modeliranje bili su razvijeni na Zapadu i to je izazvalo sumnju. Takvo ideolosko bojenje novih, ranije nepvznatih analitickih postupaka nije bio nas specificum vec je ono cesto i u drugim zemljama. Instruktivan je primjer medu sektorske analize. Buduci da je bila razvijena na Zapadu, njena primjena u Poljskoj i Sovjetskom Savezu izazivala je sumnju i otpor. Zbog toga je Oskar Lange, jedan od najpoznatijih poljskih ekonomista i danas potpredsjednik Poljske republike, nasao za shodno da je propagira na taj nacin sto je pokazao da se medu sektorska analiza moze direkino izvesti iz Marksovih shema reprodukcije. Danas se medusektorska tehnika analize uveliko primjenjuje u svim istocnoevropskim zemljama. No medusektorska tehnika je ujedno. vrlo koristan instrument planiranja, a planiranje, kao sto se zna, prakticiraju socijalisticke zemlje. To je izazvalo velike sumnje u domovini medusektorske analize, Americi. Zbog , toga su Evans i Hofenberg, koji pripadaju grupi najpoznatijih j americkih eksperata u toj oblasti, otprilike u isto vrijeme kad i ] Lange, nasli za potrebno da dokazuju da primjena medusektorske j analize ni u kom slucaju ne vodi u socijalizam!14 Medutim, oni J nisu bili toliko uspjesni kao njihovi poljski i ruski kolege, jer je Ajzenhauerova administracija ukinula subvencije za izradu medu- / sektorskih tabela. Kocenja u razvoju ekonomske nauke bilo je i zbog ovakvih stavova: na Zapadu su razvili komplicirane metode analize, ali im je stopa rasta tri puta niza od nase; u Sovjetskom Savezu ne ma ekonometrije, ali je privredni razvoj osjetno brzi nego na Z a padu. Ovakve stavove vrijeme je definitivno pregazilo. Citav niz zemalja Njemacka, Francuska, Italija, Japan postizava izvan14 Stu dies in In co m e a n d W ea lth , Vol. 18 , 19 55 . 61


redno visoke stope rasta, a u Sovjetskom Savezu je doslo do tako iiaglog razvoja ekonometrije" tj. citavog spleta metoda kvantitativne analize da je to iznenadilo svakoga, pa i same sovjet ske ekonomiste. I o toj pojavi vrijedi reci nekoliko rijeci.

N eke komparacije U 19 57. godini Savezni zavod za statistiku u Beogradu objavio je nasu prvu medusektorsku tablicu. Skromna po dimenzijama svega tridesetak sektora bila je to prva medusektorska tablica izradena u nekoj socijalistickoj zemlji. Madarski statisticari koristili su se nasim iskustvima u pripremanju svoje prve tablice, a u sovjetskoj ekonomskoj literaturi o medusektorskoj analizi jos nije bilo ni spomena. Danas, medutim, mi smo tek zavrsili tabli cu za 1958. godinu, Madari vec imaju tablicu za 1959. godinu, a Rusi zavrsavaju tablicu za i960, godinu. N asa tablica ima 80 sek tora; sovjetske prelaze 15 0 ; mi izradujemo samo jednu jedinstvenu tablicu za cijelu privredu, sovjetski statisticari vec izraduju regionalne tablice; ini izradujemo samo vrednosne tablice, Rusi i Poljad izraduju i naturalne tablice i tako dalje. Ocigledno je da vec zaostajemo. Zbog cega? Djelomicno zbog f.iancijskih i kadrovskih teskoca u Saveznom zavodu za statistiku, ali prije svega zbog nepostojanja drustvene traznje. Tablica iz 19 55. g. koristena je nesto malo kao statisticka informadja, ali uopce nije bila koristena kao instrument analize. Nije bila koristena iz prostog razloga sto u to vrjeme nijedan jugoslavenski ekonomist nije znao kako da je koristi. Kasnije, opet, mi smo vrsili velike privredne reforme, dovoljno je spomenuti deviznu reformu, u kojima je bilo od presudnog znacenja da se utvrde efekti promjena djena. Upravo na torn podrucju moze se efikasno primijeniti medusektorska ana liza; medutim, mi je nismo priinijenili jer nije bilo koga da je primijeni, niti dovoljno azumog statistickog materijala na kome da se primijeni. Nesto slicno desilo se i s ekonomskim modeliranjem. U nasem Saveznom zavodu za planiranje. primijenjeni su prvi jednostavni ekonomski modeli prije nego sto je o tome bilo pisano u sovjetskoj ekonomskoj literaturi. Odonda smo jedva nesto malo


napredovali. Sovjetski ekonomisti ucinili su, medutim, ogroman skok. Modeli se izraduju i prlmjenjuju svugdje: u zavodima za planiranje,15 minis tars tvima, institutima, sovnarhozima, ekonometrijskim laboratorijaina. Samo ekonometrijska laboratorija Akademije nauka u M oskvi izradila je pedesetak modela za pojedina poduzeca, privredne grane, privredne regije i privredu u cjelini. I, prirodno, ne ostaje se samo na modelima; ekonomska nauka napreduje na sirokom frontu: u pedesetak instituta radi armija od zo.ooo ekonomista, matematicara i inzenjera. Svake godine odrzavaju se savjetovanja ekonomskih instituta u cilju utvtdivanja postignutih rezultata i koordiniranja programa daljnjeg rada. Posljednje takvo savjetovanje koordinaciono savjetovanje o pitanjima iskoristenja matematike i racunske tehnike u ekonomiji" 16 izvanredno je impresivno. Dominira medusektorska analiza: tokova i fondova, statisticka i planska, narodnoprivredna i regionalna, staticka i dinamicka, teorijska i empiricka. Razvijene su i primijenjene razne lineame i nelineame metode programiranja optimalnih rjesenja na raznim privrednim nivoima. Intenzivno se istrazuje formiranje cijena ppmocu modela. Zapocet je rad na metodoloskim osnovama i konstruiranju matematskih i analognih mo dela socijalisticke prosirene reprodukcije u svrhu optimalnog planiranj a. Ti modeli ispituju se na specijalno komponiranom kompleksu elektronskih racunskih masina. Istaknuto je da veliku paznju treba posvetiti pripremanju kadrova i to triju kategorija strucnjaka: ekonomista koji vladaju matematickim metodama, matematicara koji ce biti u stanju da primijene matematiku u oblasti ekonomskih istrazivanja i programera s odgovarajucim inzenjerskim obrazovanjem koji odlicno poznaju racunsku tehniku i uje dno vladaju neophodnim znanjem iz matematike i ekonomije. Sovjetsku inicijativu ubrzo su pocele slijediti i ostale istocnoevropske zemlje. Neprijatno je ustanoviti da vec na pocetku trke zaostajemo. Kod toga ne mislimo na nelagodnost iz nekih prestiznih razloga.
15 U meduvremenu osnovan je N aucnoistrazivacki ekonom ski, institut Gosplana s preko 200 suradnika. N esto kasnije, jedno od jeljenje tog instituta odvojilo se pa je osnovan institut drzavnog privrednog savjeta s veoma sirokim poljem djelovanja. 10 Voprosy ekonom iki", 4/ 1962 , 6685 .


Radi se prosto o tome da zaostajanje u nauci znaci, u dugorocnoj perspektiVi, zaostajanje u privrednom razvoju. Materijalni momenti i efikasan naucnoistrazivacki rad Pa gdje su onda osnovni uzroci tog zaostajania? Dosta cesto cuje se objasnjenje koje sve teskoce u naucnom radu svodi na materijalne momente. Kaze se: mi smo jos uvijek siromasni, nemamo dovoljno sredstava i stoga naucni rad, koji je vrlo skup, ne moze da se razvije u punom obimu. Po nasem misljenju, to objasnjenje vulgarizira citav problem i u sustini je netacno. Naravno, bez sredstava nema naucnog rada. No vec sam broj insti tuta pokazuje da drustvena zajednica odvaja velika sredstva za taj rad. Prema tome, nije problem u apsolutnoj visini sredstava, vec u tome kako i na sta se ona trose i kako je rad organiziran. Svako ko je imao prilike da se upozna s organizacijom naucnog rada u raznim zemljama mod ce navesti primjere poznatih nauc nih instituta i skola smjestenih u barakama i podrumima, sa starim namjestajem i skromnim bibliotekama, ali koje produdraju radove medunarodne vrijednosti. Isto tako je pogresno traziti rjesenje u visokim honorarima naucnih radnika. Naravno, visi licni dohod stimuliraju. Ali, u na ucnom radu ta je stimulacija marginalna. Ako netko orijentira svoj zivot na maksimiranje zarade, ne moze se od njega u isto vrijeme ocekivati da ce svu svoju energiju iscrpsti u istrazivanju naucne istine; te dvije motivacije se dobrim dijelom uzajamno iskljucuju. 5 druge strane, nauka trazi talente i nikakva materijalna stimulacija ne moze stvoriti talente tamo gdje ih nema. To, naravno, ne znad da materijalni momenti ne igraju nikakvu ulo gu. Ako nisu zadovoljene osnovne zivotne i kultume potrebe kao sto su hrana, stan, knjige i si,, onda nema ni naucnog rada. S tim treba biti nadsto. No jugoslavenski per capita dohodak bez sumnje danas dozvoljava da se egzistencijski minimum zadovolji. Iako u tom pogledu mnogo sta nije sasvim u redu, rjesenja u tom podrucju u sustini nisu slozena. Zbog nepostojanja na ucne tradicije najtezi je problem na drugom jednom podrucju, na po drucju kadrovske politike i adekvatne organtzacije naucnog rada.17
17 O tom skupu problema raspravlja ubjedljivo i J. Stanovnik u vec citiranom clanku, Nasa stvam o st", 1 / 1960 . 64


Ono sto je, uz osigurani egzistencijski minimum, za jednog naucnog radnika pa prema tome i za efikasnost naucnog rada od presudne vaznosti jesu slijedeca tri uslova: 1 . mogucnost da u punoj mjeri razvije svoj talenat, sto znaci sistematski dugorocno orijentirani i obezbijedeni studijski i istrazivacki rad; 2. kontakti s kolegama iz struke u zemlji i inostranstvu, sto znaci ucestvovanje na naucnim skupovima i posjecivanje naucnih institucija, i 3. mogucnost da rezultate svog rada ucini pristupacnim naucnoj javnosti, sto pretpostavlja objavljivanje tih radova. Uspijemo ii ispuniti o.ve uslove, onda uz malo vise koordinacije, mozda uz izvjesnu kadrovsku koncentraciju i uopce bolju kadrovsku politiku, i uz dosadasnja ukupna materijalna sredstva mozemo postici iznenadujuce rezultate. Ali kod toga treba imati u vidu da se efikasni naucni instituti ne mogu stvarati administrativnim rjesenjima ina kakva sredstva stavljena na raspolaganje, da je u prirodi naucnog rada da inicijativa moze da dode jedino od najuspjesnijih naucnih radnika samih i onda tu inicijativu treba svesrdno pomoci. Or^anizacija naucnog rada veoma je delikatan posao. A u sredini s nedovoljnom tradicijom ona pogotovo zahtijeva mnogo takta, veliku podrsku i dosta vremena.

UMJESTO ZAKLJUCKA konomski sistem jedne zemlje izvanredno je komplicirana tvorevina. Izgradnja jednog efikasnog privrednog sistema nesumnjivo je mnogo slozeniji poduhvat nego izgradnja meduplanetarne rakete ili atomske bombe. Pa ipak ta cinjenica cesto je da!eko od toga da bude ocigledna. Stvar je u tome sto sve zemlje na svijetu imaju nekakav privredni sistem, a samo nekoliko njih imaju atomske bombe i rakete. Stvar je i u tome sto je dovoljno da samo jedan mehanizam u raketi ne funkcionira kako treba pa da raketa ne poleti i propust je ocigiedan. U privrednoj masini mnogi mehanizmi mogu funkcionirati veoma lose ili nikako pa da ta masina ipak ne zapne. Desava se stoga da se cesto mnogo manje nacionalnog talenta i sredstava investira u naucna istrazivanja iz oblasti ekonoinskog sistema nego sto bi to vaznost problematike zahtijevala.
" Nasa stvarnost



Medutim, postoji ipak jedan indikator koji dosta egzaktno mjeri efikasnost privredne masine. To je stopa rasta. Ukoliko je ona visoka sto znaci 10 % ili vise godisnje situacija je zadovoljavajuca. Ukoliko je ona niska, ili se smanjuje, potrebno je ozbiljno proanalizirati uzroke. Tada je ujedno prikladan momenat da se povede diskusija i o ekonomskoj nauci. U savremenoj ekonomskoj nauci mogli smo zapaziti interesantne tendencije. Ekonomija se od svih drustvenih nauka najvise priblizila egzaktnosti koja je do sada bila monopol prirodnih nauka. Ekonomist, uz pomoc statsticara, matematicara, programera i inzenjera, u stanju je da danas konstruira veoma efikasne privredne mehanizme. Zaostajanje na torn podrucju mjereno tempom privrednog razvoja moze nas skupo stajati. Zbog toga je u ovom eseju akcentirana ta strana problema. Medutim, ekonomija je u isto vrijeme i drustvena nauka. To dvojstvo upravo i cini serioznu ekonomiju izvanredno teskom naucnom disciplinom. Drustveni karakter ekonomije zahtijeva da ekonomist suraduje i sa sociologom, pravnikom i politicarem a odskora i sa pedagogom i psihologom sto implicira i izvjesno poznavanje svih tih disciplina. Ta strana ekonomije jednako je vazna i slozena, a mozda i slozenija, od njene kvantificirajuce strane. O njoj u ovom ogledu nije bilo govora djelomicno zbog toga sto je opcenito poznatija i manje spoma no ona jednako zasluzuje ozbiljnu diskusiju. Ako ekonomska nauka treba da doprinese privrednom razvoju zemlje, onda se to moze uspjesno ostvariti samo kroz jedinstvo oba njena aspekta. Jugoslavenska privreda brzo se razvija, cime ekonomski problemi postaju sve slozeniji. Dok je ta privreda bila nerazvijena i relativno jednostavna, prioriteti su bili prilicno ocigledni, a metoda privrednog usmjeravanja izravne i relativno proste. 5 porastom proizvodnih snaga privreda postaje sve slozenija, inicijativa je decentralizirana, konacna rezultanta slobodno donesenih odluka hiljada privrednih subjekata nije unaprijed ocigledna, privredna politika zahtijeva citav arsenal izdiferenciranih instrumenata, a metode usmjeravanja postaju indirektne i kriteriji za donosenje odluka izvanredno slozeni. Slozenost privrednog mehanizma i delikatnost njegova funkcionisanja bez poremecaja zahtijevaju intenzivan naucnoistraiivacki rad, Taj rad zahtijeva visokokvalifi66


cirane istrazivacke kadrove. Nesto je u tom pogledu vec uradeno. Fakulteti i instituti stalno se prilagodavaju novoj situaciji i poboljsavaju svoj rad. No problem na koji smo zeljeli ukazati jest da tempo tog rada ne odgovara potrebama jugoslavenske privre de, nije adekvatan tempu njenog razvoja, da je zaostajanje veoma ozbiljno. Dr Bmnko H O R V A T


I I t I I < i 1. V. TriJkovic, Ispitivanje strukture i elastiCnosti trainje, Ekonomist, 54/1957, 52 58. 2. B . Horvat, The Depreciation Multiplier and a Generalised Theory of Fixed Capital Costs", The M anchester School, May 1958, 136 59. 5. B. Horvat, The Optimum Rate of Investment", The Economic Jou rn al December 1958, 477 67. 4. V. Triikovic, Strukturne promene u liinoj potroSnji", Ekonomist, 3/1960, 427 58. 5. B. Horvat and V. Raskovic, Workers Management in Yugoslavia: A Comment". The Jou rn al o f Political Economy, April 1959, 194 98. |

6. B . Horvat, Drei Definitionen des Sozialprodukts, Konjunkcurpolitik, Erstes Heft 1960, 27 40. 7. B. Horvat, A Restatement o f a Simple Planning Model with some Examples from Yugoslav Economy", Sankhya, Series B , Vol. 23, Parts 1, 2, 3., 29 48.


B . Horvat The Characteristics of Yugoslav Economic Development", Socialist Thought and Practice, 1/1961, 83 97.


9. B . Horvat, Caractristiques du development de l6conomie Yougoslave", Questions actuelles du socialisms, 60/1961, 89 105. 10. B . Horvat, The Conceptual Background of Social Product, Income and W ealth, Series I X (1961) 234 52. 11. B . Horvat, Radna vrijednGst proizvodnje jugoslovenske poljoprivrede i industrije", Ekonomist, 4/1961, 512 23, 12. B . Horvat, Raspodje!a prema radu medu kolektivima, Na$a stvarnost, 1/1962, 52 66. 13. B . Ivanovic, Primena metoda I-odstupanja u problemima odredivanja stepena ekonomske razvijenosti" S talistiika revija, 2/1957, 125 154, 12/1969, 2642; 1/1962, 1 14. Ekonomist. 2/1961, 182 205.

| | I | | I I


U w jU&fy

(tfiS& D&fl


\m > 93



Postavljanje problema T T sorijalistickoj privredi raspodjela dohotka vrsi se prema ulozenom radu. Taj princip postavio je jos Marks u poznatoj Kritici Gotskog programa, on danas nije sporan, on je ugraden u nas priyredni sistem i uskoro treba da bude jos jednom potvrden novim Ustavom. Medutim, iako je sam prindp jasan i opce prihvacen> njegova primjena u praksi izaziva niz pojmovnih kao i sasvim tehnickih teskoca. Zadatak ovog napisa jest da iz velikog broja problema koji se javaljaju u vezi sa definisanjem i primjenom prindpa raspodjele prema radu izdvoji i obradi samo jednu grupu koja se javlja kad se zele utvrditi- kriteriji nagradivanja preda radu u poduzecima i to bilo za potrebe donosenja zakonskih propisa, bilo kod davanja preporuka o tome sta se smatra ponasanjem dobrog privrednika. Prvi ocigledan problem koji treba rijesiti jest odvajanje efekata trzisnih kretanja posebno povecanja cijena od efekata koji su rezultat zalaganja radnog kolektiva. Obicno se smatra da se rjesavanjem tog problema u sustini iscrpljuje problematika konkretne primjene prineipa raspodjele prema radu. No to nije tako. I onda kad bismo uspjeli potpuno eliminirati trzisne faktore, jos uvijek ostaje nejasno kako treba fonnirati licne dohotke da bi oni bili u skladu sa zalaganjeni i uspjesima radnog kolektiva. O utjecaju trzisnih faktora kod nas je dosta pisano i raspravljano, pa se stoga ovim piatnjem ovdje necemo baviti. Cijelu paznju skoncentrisacemo na pitanje: sta se desava kad je utjecaj trzisnih faktora eliminiran? Pri tom cemo nastojati da obradu problema ucinimo jednostavnom i pristupacnom, te stoga necemo insistirati na tehnickoj rigoroznosti i analitickim komplikadjama. Iz istog razloga ostavicemo po strani analizu niza pratedh problema. Medutim, ociglednost rezultata koje cemo dobiti ne bi trebalo da zavarava i da prikrije izvanrednu slozejaost cjelokupne problematike. Pojednostavljeni model jugoslavenske privrede T Ttjecaj trzisnih faktora eliminiracemo na taj nadn sto cemo uzeti da se djene ne menjaju.1 Kako bi analiza struktumih karakteristika cjelokupne privrede bila veoma mukotrpna i nepotrebno nepregledna,


izvrsicemo analizu problema koji nas zanimaju na pojednostavljenom modelu jugoslavenske privrede. Tim modelom analizu cemo veoma uprostiti, a da pri tome ne mimoidemo_ni jedan bitan problem. Nas model jiigoslaveske privrede sastoji se od svega tri industrijske grane. Podatke za te grane necemo izmisljati, vec ih uzimamo iz jugoslavenske stvamosti u 1959. godini.2 Jedna od tih grana, industrija nafte, zavisi od prirodnih uslova. Druga, elektroindustrija relativno je nova indu strija koja se veoma brzo razvija. Treca, tekslilna industrija predstavlja staru i dobro razvijenu industrijsku granu cija je proizvodnja veca nego proizvodnja prvih dviju grana uzetih zajedno i u kojoj je danas tehnicki progres relativno spor jer su vazni pronalasd i organizaciona rjesenja ucinjena ranije u toku njenog visevjekovnog razvoja. Struktura vfijednosti proizvodnje i osnovna sredstva u te tri grane u 1959. godini prikazani su u tabeli 1. Tabela 1.
Struktura vrijednosti proizvodnje i sredstava u 1959. godini (u milijardama dinara) Industrija Elektro nafte industrija Materijalni troskovi Bruto licni dohoci Fondovi poduzeca Doprinos drustvenoj zajednici 45 4 2 10 80 Tekstilna industrija 175 39 13 42 Ukupno 300 59 22 76

7 M

1 Taj je pristup odabran, jer omogucava jednostavno i prakticno sagledavanje problema. Uobicajena teorijska analiza ide drugim putem. U teoriji cijena cijene se fleksibilno adaptiraju promijenjenim uslovima i tako odrazavaju promjene u utrosku drustveno-potrebnog rada. Te se cijene poriekad nazivaju ekonomskim cijenama, tip privrede o kipme se radi jeste konkuretna trzisna privreda, a sama teorija popiilarna je kod nas kao i u inostranstvu. No, u sustini, to je staticna teorija. Ukoliko se i unose dinamicki elementi, oni su samo pseudodinamicki, jer ne tretiraju vrijeme kao varijablu sistema. Implicitne pretpostavke efikasnog funkcioniranja potpuno konkurentne privrede,' sadrzane u teoriji cijena, jesu: 1 . potpuna mobilnost radne snage, 2. potpuna mobilnost sredstava (kapitala"), 3. potpuna obavijestenost privrednih subjekata o svim relevantnim dogadajima i to ne samo u proslosti i sadasnjosti vec i o buducim dogadajima i 4. trenutacno uspostavljanje privredne ravnoteze. Ova poslednja pretpostavka znaci da npr. promjena jedne cijene izaziva u istom trenutku i promjenu svih ostalih cijena u vezi s njom, da kad jedna tvomica uvede neku novu masinu i sve ostale slicne tvomice u istom tre nutku uvedu tu masinu i si. Ukoliko navedene cetiri pretpostavke ne stoje, trzisni mehanizam nije u stanju da sam po sebi dovodi do racionalnih ekonomskih rjesenja. A da su te pretpostavke veoma daleke od stvamosti, uocIjivo je na prvi pogled. Medutim, u ovom clanku necemo analizu voditi tim putem. Citaoca-specijalista, koga zanima detaljna teopjska analiza formiranja cijena u socijalistickoj privredi, upucujem na svoju knjigu Ekonotnska teorija planske privrede. K ultura'V Beograd. 2 5 vi podaci dati su pfema Industrija i960, Statisticki bilten", 205, 5 Z 5, Beograd, 1961. 53



Tekstilna industrija 269 43 Ukupno

Industrija Elektro nafte iindustrija Vrijednost proizvodnje po cijenama proizvodaca Porez na promet proizvoda Vrijednost proizvodnje po trznim cijenama Osnovna i obrtna sredstva Stopa uplate. u fondove poduzeca. Izvor: 61 19 127 8

457 70

So 92 2,2%

135 117 6,0%

312 249 5,2%

527 456 4,8%

Statisticki bilten", 205, ss. 467, 702. Materijalni troskovi ukljucuju i amortizaciju. U fondove poduzeca ukljucena su i nerasporedena sredstva. U sredstva su ukljucena i sredstva u izgradnji, a osnovna sredstva ukljucena su po nabavnoj vrijednosti.

Tabela 1 dozvoljava jos jedno dalje pojednostavljenje. Kako je porez na promet proizvoda u nacelu propordonalan vrijednosti proizvodnje, ; a sa st^novista radnog kolektiva predstavlja samo fiksan odbitak od dohotka, to njegovo kretanje ne mijenja opstu sliku i u daljnjoj analizi mozemo ga izostaviti. Prema tome, u daljnjem tekstu upotrebljavacemo samo vrijednost proizvodnje po cijenama proizvodaca. Tabela l- pokazuje takoder da su nase tri industrije reprezentativne za jugoslavensku privredu i u jos jednom smislu, naime, u smislu radne i kapitalne intenzivnosti. Ako kapitalrtu -intenzivnost mjerimo kapitalnim koefidjentom, tj. odnosom sredstava i proizvodnje (po djenama proizvodaca), a radriu intenzivnost ucescem licnih dohodaka u vrijednosti proizvodnje (po djenama proizvodaca), onda dobivamo ovu sliku:
Tabela 2 . Radna i kapitalna intenzivnost Indus trija nafte Kapitalni koeficijent Ucesce licnih dohodaka u vrijednosti proiz vodnje 1 ,5 1 0,07 Elektro .Tekstilna industrija industrija 0,92 0,13 0/93 A 5 Prosjek C je la Model industrija a,oo 1 ,3 1



Industrija nafte je kapitalno intenzivna/ tekstilna industrija je radno intenzivna, a elektroindustrija je negdje izmedu njih vrlo blizu tekstilrioj industriji. Prosjek za tri grane pokazuje da je nas model manje kapitalno intenzivan i nesto manje radno intenzivan nego jugoslavenska industrija u cjelini. Odabrane tri grane reprezentiraju jugoslavensku industriju i svojim razlicitim tempom porasta proizvodnosti rada. U petogodisnjem


razdoblju 19 55 1960: proizvodnost rada povecala se ovako3 (1959- * godina = 100): .

Industrija nafte ElektroindustrijaTekstilna industrija Prosjek za tri grane Prosjek za cijelu industriju 204 15 4 11a 135 1.28 v^ v '' Z/ w --

Industrija nafte i tekstilna industrija opet su ekstremi, a elektroindu strija nalazi se tacno u sredini. Medutim, uporedenje s prosjekom pokazuje da i elektroindustrija pripada granama s najbrzim porastom proizvodnosti rada. Prosjek za tri grane' otprilike odgovara prosjeku za cijelu industriju. _ Time su karakteristike modela uglavnom utvrdene. Za svrhe koje nas interesiraju on sasvim dobro reprezentira stnikturna odstupanja i prosjecne karakteristike jugoslavenske industrije. Ipak, treba imati na umu da zbog pojednostavljenja koja vrsimo rezultati koje cemo dobiti nisu precizni. Ovdje je nas zadatak da samo utvrdimo red velicina po- /V jedinih efekata, a ne i precizne velicine tacne na nekoliko decimala. . :fjs

Porast licnih dohodaka proporcnonalno porastu produktivnosti rada - T reom a se cesto cuje teza da prosjecni licni dohori il pojedinim pio duzedma (tj. licni dohoci po jednom zaposlenom) treba da rastu propordonalno ostvarenom porastu produktivnosti rada. Pobornici tog kriterija kazu da on izrazava princip raspodjele prema radu. Ukoliko bi to bilo tacno i ukoliko bi produktivnost rada i u narednih pet godina rasla istim tempom kao i dosada onda bi se licni dohoci po jednom zaposlenom do 1964. godine povecali ovako:
u industriji nafte za u elektroindustriji za u tekstilnoj industriji za 10 4 % 54 % t i%

Ukoliko su prosjecni licni dohoci u i960, godini u tri grane bili podjednaki,4 u 1965. godini radnici zaposleni u industriji nafte ostvarili bi dvaput vece, a radnici elektroindustrije jedan i po puta vece dohotke od radnika zaposlenih u tekstilnoj industriji. Da li bi to predstavljalo raspodjelu prema radu? Ili su mozda neke pretpostavke naseg obracuna nerealne? Pretpostavke nisu nerealne. Jlako, naravno, nitko ne moze tvrditi da ce produktivnost rada u pojiediniin granama rasti tacno istim tempom
0 Statisticki bilten", 205, s. 60. 4 Stvarni mjesecni dohoci po zaposlenom iznosili su u i960, godini: u industriji nafte 20.730 din., u elektroindustriji 20.190 din., u tekstilrioj industriji 16.380 din. (SG J 19 6 1, s. 263) 55


ubuduce kao i. dosada, poznato je iz proucavanja dugorocnih privrednih serija da postoji tendencija da relativni porast proizvodnosti rada u pojedinim granama bude dosta stabilan. Drugim rijecima, iako se ne zna koliko ce tacho p'orasti proizvodnost rada, na primer, u tekstilnoj i elek troindustriji, zna se sasvim sigurno da ce u elektroindustriji porasti znatno brze. U industriji nafte proizvodnost rada raste tako brzo, jer su otkrivena nova izdasna naftna polja i jer postoji znacajna ekonomija obima proizvodnje, u elektroindustriji zato sto je to nova industrija koja se brzo razvija, a u tekstilnoj industriji proizvodnost rada raste sporo jer je to ustaljena industrija koja se zbog strukture trazrije relativno sporo razvija i u kojoj su mnoge unutrasnje rezerve iscrpljene. A sve su to objektivni uslavi koji m u cemu ne zavise od zalaganja radnog kolektiva. Posljednji je zakljucak, uostalom, odmah oingledan. Razlike u radnim rezultatima postoje od poduzeca do poduzeca; unutar grane one se potiru. Nema takvih grana u kojima su svi radni kolektivi lo5i i takvih u kojima su svi dobri. Stoga ako postoje znacajne razlike u porastu produktivnosti rada u pojedinitn granama, one ne mogu biti rezultat razlicitog rada radnih kolektiva; one su objektivno uslovljene i na njih radni kolektiv ne moze utjecati. Prema tome, odgovor na postavljeno pitanje sasvim je jasan i nedvosmislen: raspodjela dohotka proporcionalno porastu produktivnosti rada predstavlja negaciju socijalistickog principa raspodjele prema radii Zbog toga je potrebno pronaci jedan adekvatniji kriterij.

Licni dohoci odredeni kao ostatak dohotka nakon uplata u fondove poduzeca po nekoj stalnoj stopi oze se stati na stanoviste da je poboljsavanje ekonomicnosti poslovanja ovisno o investicijama i da stoga radni kolektiv treba da odvaja za svoj poslovni fond sredstva bar po istoj stopi kako bi osigurao ravnomjernu ekspanziju kapaciteta. Takvo glediste doslo je do izrazaja kod pripremanja novih uredbi i preporuka u vezi s raspodjelom dohotka. Na taj nacin licni dohod odredujU se kao ostatak dohotka nakon sto je namirena obaveza prema zajednid i nakon sto su izvrsene uplate u vlastite fondove. Da vidimo do kakvih rezultata dovodi ovakav postupak. ? Kako ne postoje statisticke serije sredstava i strukture vrijednosti J proizvodnje u stalnim djenama moracemo izvrsiti obracuri na osnovu nekih pretpostavki. Pretpostavicemo da se sredstva i materijalni troskovi povecavaju istim tempom kao i proizvodnja. Uplate u fondove poduzeca vrsice se, prema gomjem kriteriju,-po istoj stopi u odnosu na sredstva kao i u i960, goidni. Uzimamo da doprinosi drustvenoj zajednici predstavljaju neku stalnu proporciju dohotka. Nakon ove raspodjele preostatak predstavlja licne dohotke. Buduci da nas ne zanima apsolutni porast proizvodnje u narednih pet godina vec samo relativni, tj. u odnosu na zaposlene, to cemo uzeti da je proizvodnja u pojedinim granama porasla



// u proporciji produktivnosti rada. Time izbjegavamo potrebu da najprije pretpostavimo apsolutno povecanje. proizvodnje, zatim povecanjn zaposlenosti i da zatiin dijelimo prvo s drugim; nasi pokazatelji su odmah uporedivi po jednom zaposlenom.
Tabela 3. Struktura vrijednosti proizvodnje i sredstava u 1964. godini uz pretpostavku nepromijenjenezaposlenosti (u milijardama dinara) Industrija Elektronafte industrija Indeks produktivnosti rada Stopa uplata u fondove Sredstva Vrijednost proizvodnje Materijalni troskovi Fondovi poduzeca Doprinosi zajednici Preostaju: licni dohoci 04 2,2% 188 12 4 92 4 20 s 154 6,0% 180 196 *?3 11 37 25 Tekstilna industrija 111 5,2% 276 29S 194 14 47 43 Ukupno

135 4,8 % 644 618 409 29 104 76

Podaci u tabeli 3 dobiveni su tako da su sa indeksom proizvodnosti rada mnozeni sredstva, vrijednost- proizvodnje (po cijenama proizvodaca) i materijalni troskovi iz tabele 1 ; uplate u fondove dobivene su primjenom stopa iz tabele 1 na vrijednost sredstava u tabeli 3; doprinosi zajednici porasli su istim tempom kao i dohodak koji je dobiven odbijanjem materijalnih troskova od vrijednosfi proizvodnje. Licni dohod predstavljaju ostatak koji se dobije kad se od vrije'dnosti proizvodnje odbiju materijalni troskovi, uplate u fondove i dopHnosi zajednici. Da vidimo sad u kojoj su mjeri licni dohod porasli u odnosu na one iz 1959. godine:
Tabela 4. Porast licnih dohodaka Licni dohoci u mlrd. dinara 1959.1964. Industrija nafte Elektroindustrija Tekstilna industrija 4 16 39 8 25. 43 .

Indeks 204 154 111

/ Proizlazi da su licni dohoci po zaposlenom porasli istim tempom kan. i produktivnost rada, sto znaci da nismo promijenili raniji princip raspo-


djele. Taj rezultat ne bi trebalo da rias- cudi, jer je on vidljiv na prvi pogled buduci da je sadrzan u na.cinu obracunavanja. Buduci (fa materijalni troskovi rastu istim tempom kao vrijednost proizvodnje, to i dohodak koji predstavlja razliku mora rasti tim istim tempom. A buduci da se proporcija doprinosa prema zajednici ne mijenja, to i doprinosi moraju rasti tim istim tempom. Uplate u fondove vrse se po istoj stopi u odnosu na sreds'tva kao i ranije. Kako sredstva rastu tempom proizvodnje, , to i uplate u fondove moraju rasti tim istim tempom. Buduci da svi elementi vrijednosti rastu istim tempom, to i licni dohoci, kao ostatak, moraju rasti fim tempom. A kako vrijednost proizvodnje po zaposlenom raste istim tempom kao i produktivnosi rada, to se i licni dohoci po zaposlenom moraju povecavati proporcionalno produktivnosti rada. U praksi ta kretanja nisu tako cista buduci da se sredstva i mate rijalni troskovi ne moraju povecavati sasvim istim tempom kao i proizvodnja. No ta odstupanja ne liticu na osnovnr zakljucak: uvodenjem proporcionalnih uplata u fondove prihcip rdspodjele prema po'rastu produk tivnosti rada ostaje u sustini neizmijenjen. Prema tome, time se ne postize nikakav napredak u pravcu ostvarivanja raspodjele prema radii.

Renta prirodnih rijetkosti i tehnickog progresa T~\ osadasnja dva pokusaja nisu nas dovela do raspodjele prema radu. U stvari, upravo obmuto, licni dohoci formirali su se bez ikakve veze s kolicinom i kvalitetom ulozenog rada. Da li.je prakticno ostvarenje raspodjele prema radu uopce mogiice? Po mom misljenju ono je moguce, kod cega se problemu moze prici na ovaj nacin. Buduci da nema razloga tvrdenju da su svi radni kolektivi u jednoj grani bo lji. ill losiji od radnih kolektiva u nekoj drugoj grani mozemo sigurno uzeti da prosjecni radni kolektivi u nase. tri grahe postizavaju podjednake radne rezultate. Ako je to tako onda i njihovi licni dohoci treba da porastu podjednakim tempom da bi bio zadovoljen prinrip raspodjele prema radu. Iz tabele 3 vidi se da na raspolaganju za za raspodjelu licnih dohodaka medu grane stoji 76 milijardi dinara. To ujedno znaci da su za pet godina prosjecni licni dohoci porasli za
76 59 1

29% (----= 1,29).- Prema tome, u istoj srazmjeri treba da porastu prosjecni licni dohoci u svakoj od fri .grane. Ukoliko uplate u fondove i . doprinosi zajednici ostanii isti kao i' dosada p'ojavice se u obracunu neke nove stavke, cije znacenje treba ispitati.
5 Vrijeclno je zapaziti da je prema tabeli 3 produktivnost rada u cijeloj irrdustriji .porasla za 3 5 % dok, evo, licni dohoci mogu porasti samo za 29% . Prema tome, cak rii za privredu u cjelini ne vazi da licni dohoci treba da rastu istim tempom kao i produktivnost rada. 58

RA SPO D JELA PREM A RA DU Tabela 5. Struktura vrijednosti proizvodnje u 1964. godini uz ostvarenje raspodjele prema radu (u milijardama dinara) Industrija Elektro nafte industrija Vrijednost proizvodnje Materijalni troskovi Licni dohoci Fondovi preduzeca Doprinosi zajednici Saldo: Rudnicka renta Renta tehnike Gubitak 12 4 92 5 4 20 + 3 +4 7 196 12 3 21 11 37 Tekstilna Ukupno industrija 298 194 50 M 47 618 409 76 29 104 +3 +4 7

Po obracunii tabele 3 prosjecni licni dohori u industriji nafta povecali su se u toku pet godina od 4 na 8 milijardi dinara. Tabela 5 po kazuje da se u uslovima nagradivanja prema 'radu mogu povecati samo na 5 milijardi' dinara. Prema tome, pojavljuje se jedan visak od 5 milijarde. dinara koji nije rezultat rada vec povoljnih prirodnih uslova. Taj visak predstavlja rudnicku rentu.e Kako se na prirodne uslove. ne moze djelovati, njihov efekat treba posebno izracunavati i onda apsorbirati rentom. Ukoliko se tako ne bi radilo radnf kolektiv bi nakon otkrivanja bogatih nalazista i'mao neopravdano visoke zarade, a u vrijeme otkrivanja siromasnih nalazista jednako neopravdane niske zarade. Rudnicka renta utvrduje se u odnosu na izdasnost nalazista i ulozena sredstva, a placa se u nekoj stalnoj ili varijabilrioj proporciji vrijednosti dobivens rude. O utvrdivanju rudnicke rente postoji dosta veliko iskustvo i literatura i stoga nije potrebno da se na njoj dalje zadrzavamo.7 Drugaaje stoji s rentom tehriickog progresa. O njoj ne postoji nikako iskustvo i prakticki nikakva literatura, a sam pojam moze se pojaviti s operativnim znacenjem tek u jednoj socijalistickoj privredi. Evo o cemu se radi. Jos je Marks8 primijetio, a to je i sasvim ocigledno, da povecana produk'tivnost rada uslijed primjene novih masina nije samo zasluga onoga tko te masine iskoristava, vec i mnogih drugih, a u krajnjoj liniji ona je rezultat drustvenog rada, rada zajednice u qelini. Prva ideja u vezi s tom novom tehnikom javila se mozda negdje na
8 U stvari, sav taj visak ne predstavlja rudnicku rentu, jer u indu striji nafte pored eksploatacije postoji i prerada. No, kao sto je vec istaknuto, za svrhe ovog rada nisu potrebna precizna izracunavanja, vec nacelna analiza. 7 Up. B. Horvat, O problenju rudnicke rente, Ekonomski pregled", 19 53, 2537 ; Renta kao elemenat teorije cijena planske privrede, Ekonomist", 1959, 398414. 8 Up. Kapital 111, Kultura", 1948, /ss. 7677. 59


univerzitetu ili u akademiji nauka. Zatim je bila saopcena na nekom naucnom kongresu ill u naucnoj periodici. Javile su se kritike i dalja razrada. Zatim su u nekom institutu zapoceti eksperimenti. Oni su dali. neke rezultate i izradeno je poluindustrijsko postrojenje. Rad je nastavila neka projektantska organizacija. Zatim je neka fabrika pocela da izraduje te masine, uz kooperaciju niza drugih fabrika. Konacno su te masine montirane u tvornickoj hali naseg poduzeca koje sada postize povecanu produktivnost rada. Ocigledno je da je' samo mali dio tog povecanja produktivnosti ostvaren u tom poduzecu, a sve ostalo rezultat je drustvene organizacije rada, koja u krajnjoj liniji prelazi i nacionalne granice. Postoji i drugi aspekt rente tehnike. Elasticitet potraznje tekstilnih proizvoda relativno je mali, a trajnih potrosnji dobara u koja spadaju i proizvodi elektroindustrije relativno je visok. To znaci da potraznja za elektrotehnickom robom raste znatno brze od potraznje zai tesktilom. Prema tome, elektroindustrija ce se razvijati mnogo brze od tekstilne industrije. Na primer, u posljednjih pet godina volumen proizvodnje elektroindustrije povecao se blizu tri puta, a tek stilne industrije , za svega 63/o. Kod svih industrijskih grana pojavljuje se u vecoj ili manjoj mjeri takozvana ekonomija obima proizvodnje, tj. s povecanjem proizvodnje smanjuju se jedinicni troskovi. Prema tome, sasvim nezavisno od zalaganja radnoga kolektiva, industrija koja se brzo razvija ima mnogo vece mogucnosti za smanjenje troskova proizvodnje od industrije koja se sporo razvija. Pored toga, u nasem slucaju javlja se i fazlika izmedu stare i nove industrije. Prije rata u Jugoslaviji elektroindustrija gotovo i nije postojala, a tekstilna industrija bila je vec dovoljno razvijena. Kad se nakon rata elektroin dustrija pocela naglo razvijati, ona je u pocetku po svojim troskovima u odnosu na svjetsko trziste bila manje ekonomicna nego tekstilna indus trija. Prema tome," postojale su osjetno vece unutrasnje rezerve i njih je stoga bilo lakse iskoristiti. Navedeno tri momenta .nejednak tehnicki progres u razlicitim granama, nejednak tempo razvoja i simultano postojanje grana u raz licitim fazama svog historijskog razvoja uvjetuju da se produktivnost rada mijenja velikim dijelom sasvim nezavisno od aktivnosti radnog ko lektiva. Ukoliko zelimo raspodjelu prema radu, te efekte fcreba apsorbirati jednim instrumentom koji takoder ima znacenje rente. Ovdje tu rentu razmatramo na nivou grane. Kako se problem postavlja u odnosu na pojedinacna poduzeca razmatrali smo na drugom mjestu.9 Treci slucaj tekstilna industrija posebno je interesantan. Obicno se smatra da efekat povisenja cijena ne moze predstavljati rezultat rada radnog kolektiva i da zbog toga prije nego sto se pride raspodjeli prema radu treba eliminirati sve dohotke koji poticu iz povecanja cijena. Sada, medutim, vidimo da tekstilna industrija moze ostvariti raspodjelu
0 Vidi B. Horvat, Nasa slvarriost", i960, 2x421. 60

Uloga kamatne stope u jugoslavenskoj privredi


prema radu samo ako poveca sumu cijena _ za 7 milijardi dinara. Prema tome, ni povecanje djena u svxhu povecanja licnih dohodaka ne mora biti ak't spekuladje. Povisenje cijena moze biti sasoitn opravdano cak i onda kad se troskovi proizvodnje nisu nista promijetiili.

Uloga ekonomske politike TJosljednji zakljucak ukazuje na veliko znacenje ekonomske politike u ostvarivanju prindpa raspodjele prema radu. Iako sumu proizvodackih djena u tekstilnoj industriji treba povecati za 7 milijardi dinars to rte znad da ce se i prodajne djene povecati. Iz tabele 1 vidi se da je u vrijednosti tekstilne proizvodnje u 1959. godini bilo' ukljuceno i 43 milijarde dinara poreza na promet. Taj porez ce se do 1964; godine povecati na 4 3 X 1 ,1 1 = 4 9 milijardi dinara, sto je sasvim dovoljno da se pokrije onih 7 mlrd. dinara povecanja djena proizvodaca. Smanjenje prihoda za pokrice opcedrustvenih potreba na ime poreza na promet za 7 mlrd. dinara kompenzira se prihodima od obje rente u istoj visini. Prema tome, u djeloj iridustriji prodajne djene ostaju riepromijenjene, a isto tako i prihodi drustvenih fondova. Treba red da su se i dosada u ekonomskoj politid smanjivanja i povecanja poreza na promet vrsila da bi' se postigle slicne svrhe. Obicno se dogada slijedece. Zapazi se da neka privredna grana nije u stanju da se razvija uz postojece djene proizvodaca. U tom slucaju smanji se porez na promet uz nepromijenjene prodajne djehtf. Hi se zapazi da neka privredna grana ostvaruje abnormalno viskove dohotka 1 dobiti. Takvoj privrednoj grani poveca se porez na promet uz nastojanje da ne dode do povecanja prodajnih djena. Ne moze se red .da takav postupak nije postizavao odredene efekte, ali ono sto je nedostajalo bilo je: jasna ekonomsko-teorijska orijentadja i adekvatni instrumenti. Smanjenje poreza na promet u slucaju nale tekstilne industrije sasvim je adekvatna mjera. Ali zamjenjivanje rente porezom na promet u. ostale dvije industrije bilo bi neadekvatno, jer ne postoji mogucnost diferenciranja poduzeca. Porez na promet jednak je za sve, renta varira od poduzeca do poduzeca.10 Porez na promet odmjerava se post festum, a ne postoji mogucnost objektiviziranog obracuna unaprijed. Ukoliko zelimo zadovoljiti prindp raspodjele prema radu sve to treba uzeti u /obzir. Moglo bi se zauzeti i ovakvo stanoviste:. zasto povecanje djena u tekstilnoj industriji ne bismo kompenzirali prostim smanjenjem djena
10 Diferenciranje pomocu poreza na promet pokusava se postici tako sto se on diferencira za pojedine proizvode iste grane ili- grupacije. A li to je obicno samo veoma gruba diferencijacija. Osim toga iznenadno poveca nje poreza samo zbog velikog dohotka izaziva revolt jer' izgleda axbitramo, a u toj situaciji nema garancije da nece biti prevaljeno na potrosaca povecanim djenama.



u ostale dvije industrije. Stavise, zasto ne bismo ostavili trzisnom mehanizmu da ostvari potrebna uskladivanja? to -se lice trzista,. iluzomo je ocekivati adekvatna rjesenja. Trzisni mehanizam funkdonira sporo i grubo te ni u privredama sa znatno sporijim tempom rasta dikle i znatno manjim strukturnim promjenama nije mogao da probleme ove vrste rjesava na zadovoljavajud nacin. U tako dinamickoj privredi kao sto je jugoslavenska nedostari spontanih trzisnih rjesenja mnogostmko se povecavaju. Stoga je neizbjezna aktivna intervendja ekonomske politike.11 Kod toga treba voditi racuna o ostro izrazenoj nesimetricnosti u kretanju djena. Do podizanja djena dolazi relativno lako, do smanjivanja vrlo tesko. Stoga u praksi do uskladivanja u jednoj progresivnoj trzisnoj privredi po pravilu ne dolazi na nepromijenjenom nivou djena,, vec u uslovima blage infladje. Qjene rastu u svim granama., ali u granama s brzim porastom produktivnosti sporije a u granama sa sporijim porastoin produktivnosti brze. To dovodi do fenomena koji je u ekonom- v skoj teoriji poznat kao iluzija novca" Apsolutni porast djena u svijesti proizvodaca grana s brzim porastom produktivnosti zamagljuje saznanje o relativnom padu djena njihovih grana u odnosu na djene ostalih grana. Iluzija novca" omoguajje da se uskladivanje izvrsi efikasnije i bezbolnije u uslovima blage infladje nego u uslovima nepromijenjenog nivoa djena. Nasa razmatranja o odnosima kretanja produktivnosti i djena omoguajju nam da vrsimo gruba predvidanja relativnog kretanja djena u pojedinim granama. Ta su kretanja obmuto propordonalna. Sto je sporiji porast produktivnosti to je brzi porast djena. Na zalost, nepostojanje podataka o kretanju jugoslavenskih djena proizvodaca onemogucuje da se ova hipoteza i statisticki dokumentira.12 Ukoliko bismo uspjeli da efikasnim vodenjem ekonomske politike djene manipuliramo tako da bude omogucena raspodjela prema radu na nivou grana da li bi nam i tada bili potrebni instrumenti za zahvatanje rente prirodnih rijetkosti i rente tehnike, ill bi te rente prosto isceznule? Rente ne bi isceznule, jer osim objektivno uslovljemh razlika izm edu' grana postoje isto tako objektivno uslovljene razlike izmedu poduzeca koja proizoode identicne proizvode, pa je stoga nemoguca diferencijacija cijena koje u trzisnoj privredi za iste proizoode moraju biti iste. U Jugoslaviji postoje tri poduzeca za eksploatadju nafte .i ona ostvaruju veoma razlicite rudnicke rente ili, predznije, pojedina polja istog poduzeca ostvaruju znatno razlicite rente. Ta konstatadja vrijedi za djelu ekstraktivnu industriju, poljoprivredu j sve one aktivnosti gdje je proizvodnja ogranicena prirodnim rijetkostiina. U preradivackoj industriji renta tehnike javlja se iz drugih razloga. Njih mozemo klasifidrati u dvije velike grup_e: razlozi u vezi s oso11 N a primjer stimuliranjem smanjenja cijena. 12 Postojeci indeks cijena proizvodaca prati djene s ukljucenim porezom na promet. teste promjene poreza na ptomet onemogucuju da se sagleda sta se desava s izvomim cijenama proizvodaca.


f. ' '


i j j j

| I

binama proizvoda i oni u vezi o osobinama tehnoloskog postupka.. U prvom slucaju radi se o novim proizVodima koji se, kad se prvi put pojave, traze u kolicinama koje mnogo premasuju mogucnosti proizvodnje.' U posljednje vrijeme to je bio slucaj, na primjer, sa' plasticnim masama, antibioticima, sintetskim vlaknima, tranzistorima. Kako je potraznja znatno veca od ponude, djene su znatno vise od troskova proizvodnje. Renta koja _se pojavljuje u toj razlid moze se tretirati kao renta tehnike, ali ona se isto tako moze efikasno zahvadti i porezom na promet koji se sistematski snizuje kad se ponuda priblizava potraznji. No porez na promet je uglavnom neupotrebljiv u drugom slucaju kad se radi o razlicitim tehnoloskim postupcima u poduzecima koja proizvode slicne proizvode ili proizvode koji su bliski supstituti. U normalnim uslovima u svakoj grani postoje poduzeca razlidte fizicke i tehnoloske starosti. Sasvimnezavisno o naporima radnih kolektiva objektivno je nemoguce da sva podu zeca svake godine ukljuce najnoviju tehniku. Jedna masina ili jedno postrojenje traju io , 15 i vise godina. U meduvremenu moguca su stalna mahja poboljsanja ekonomike, ali bitna, skokovita poboljsanja moguca su tek nakon 10 , 15 ili vice godina. Moguce su dvije posljedice ove si. tuadje. Prvo, djene su takve da sva poduzeca u grani nastavljaju s proizvodnjom. U tom slucaju u normalnim okolnostima poduzeca opremljena novom i efikasnijom tehnikom ostvaruju rentu tehnike, koja nije rezultat -zalaganja radnog kolektiva. To, naravno, nisu uvijek ista po duzeca, ali u svakom momentu postoje neka poduzeca koja ostvaruju dohotke koji ni po kom mjerilu nisu rezultat rada radnog kolektiva. Drugo, djene se ravnaju prema modemim proizvodacima koji su predimenzionirali svoje kapadtete u odnosu na trziste. Tada proizvodaci sa tehnoloski zastarjelom opremom moraju bankrotirati. A to bi znacilo ne samo da su neki radni kolektivi bez ikakve objektivne svoje krivice kaznjeni, vec i da se dmstvena sredstva nepotrebno rasipaju, sto je u planskoj privredi nedopustivo. Ekonomski je, naime, opravdano da se jedan proizvodni kapadtet rashoduje iako je fizicki jos sposoban za proizvodnju tek onda kad njegovi materijalni troskovi (bez amortizadje) pocinju premasivati prodajnu djenu proizvoda, tj. kad vise ne omogucuje nikakvo povecavanje vrijednosti u toku proizvodnje. U trznoj privredi, medutim, fabrika ce biti zatvorena dm vise nije u stanju da isplacuje normalne place, a to mOze da bude znatno ranije nego sto je fizicki i ekonomski zastarjela. Stoga i opet odgovornost za ispravne ekonomske odluke u krajnjoj liniji snose organi ekonomske politike, a ne radni kolektivi poduzeca. U kojoj je mjeri ekonomska politika rijesila zadatak opce raspodjele prema radu moze se aproksimativno utvriditi statisticki. Distribudja kolektiva po ostvarenim dohocima13 mora biti podjednaka po
13 Ti dohoci nisu u prosjeku isti u svim granama, vec se razlikuju za diferencijale koji su uslovljeni historijski, regionalno, s obzirom na kvalifikacioni sastav i kao rezultat svjesnih zahvata ekonomske politike u svrhu postLzavanja odredenih drustvenih ciljeva. Te diferencijale treba uzeti u obzir. 63


granama i s obzirom na tehnolosku starost poduzeca. Kod malo pre- I ciznijeg izracunavanja to bi se moglo kombinirati sa slijedecim- pristupom. Potrebno je utvrditi prosjecne dohotke po pojedinim strukama za -| cijelu. zemlju, na primjer, za sve elektricare, strojobravare, stolare, ne- j kvalificirane radnike itd. Kako nema razloga pretpostaviti da su elek- I tricari u tekstilnoj industriji losiji jod elektricara u naftnoj idustriji, niti J da 'su elektricari u .starim .pogonima losiji kao radnci od elektricara u ; ~ ) .modernim pogonima to bi u normalnim uslovima elektricari po poje/. dinim privrednim granama i elektricari po grupama pogona razvrsta r.ih po tehnoloskoj starosti morali imati u prosjeku podjednak zL&c-r-yi ^ / s ^ h d t k e . Isto vazi i za ostale struke. Kod struka koje su specificne za po/ , ,jedine grane na primjer, tkaci u tekstilnoj industriji prosjecni Iicni ] ,- ; ;v i dohoci utvrdili bi se u odnosu na dohotke u strukama koje su univerzalnije, a zastupljene su u odnosnoj grani. Tako bismo dobili standardne prosjecne dohotke za pojedine grane odnosno za grupacije poduzeca po tehnoloskoj starosti. Odstupanja stvamih dohodaka od ovih standardnih odrazavala bi stepen narusavanja principa raspodjele prema radu. Dosada smo stalno razmatrali samo djelatnost prosjecnog radnog kolektiva koji u svim privrednim granama postjze podjednake radne rezultate. Taj Tadni kolektiv stavljali smo u razlicite objektivno uslovljene situacije i onda smo utvrdivali sto bi trebalo uraditi da bude ostvaren princip raspodjele prema radu. No, privreda se, naravno, ne sastoji od prosjecnih vec od pojedinacnih radnih kolektiva koji se medusobno razlikuju u mnogim vaznim pojedinostima. U takvim uslovima isti prin cip raspodjele prema radu koji za prosjecni radni kolektiv zahtijeva prosjecne radne uslove koji omogucuju prosjecne licne dohotke, sad'a zahtijeva da bolji kolektivi ostVaruju vise a losiji nize licne dohotke. | Na kraju, radi potpunosti, treba upozoriti na jos jedan momenat koji je, uostalom, prilicno ocigledan. Privreda je suvise kompleksna, a buducnost suvise neizvjesna da bismo mogji pretendirati na to da instrumente ekonomske politike udesavamo tako precizno da bi bili zahvaceni samo oni dohoci koji ne poticu od rada i da bi preostatak dohotka tacno odgovarao principu raspodjele prema radu. Ocigledno je da ce se desavati pogreske, a kod toga treba opet uociti jednu vaznu nesimetricnost. Ukoliko je pogreseno prema dolje, tj. zahvaceno je pre- . malo, kolektiv ce doduse djelomicno ostvariti nezaradeni dohodak, ali j to nece utjecati lose na poslovanje poduzeca. No ukoliko je pogreseno j na vise i suvise zahvaceno, radni kolektiv moze naici na ozbiljne teskoce u daljnjem radu. Stoga u nacelu instrumente treba odmjeravati nesto blaze. I tu se onda javlja jedan izvor nezaradenih dolodaka. Drugi j je izvor u neizbjeznoj grubosti mjera ekonomske politike. Jedini poznati instrument kojim se i ova odstupanja mogu djelomicno korigirati jest progresivni porez na dohodak.



Zakljucd TT' ao jedan od kljucnih principa na izgradnji naseg privrednog sisterna prihvacen je Marksov princip raspodjele prema radu u ; sodjalistickoj privredi. Taj prindp ne ostvaruje se automatski preko trzista. On se isto tako ne ostvanije primjenom formule po kojoj licni dohori rastu propordonalno porastu proizvodnosti rada ili dnige formule po kojoj licni dohod predstavljaju ostatak dohotka po uplati u fondove po nekoj stalnoj stopi. .U stvari, takve formule dovode do grubog narusavanje prindpa raspodjele prema radu. Isti radni ljudi s istim kvalifikadjama i zalaganjem na radu mogu za svega pet godina ostvariti dvaput vece ili dvaput manje licne dohotke zavisno od grane u kojoj se slucajno nalaze. A kako su razlike po granama, koje uprosjecavaju i ublazavaju ekstreme, prigusene, razlike u dohocima po uzim gnipaajama i po poduzecima bice i nekoliko puta vece. Nista ne pomaze ni zahtjev da se iskljuce efekti povecavanja djena. Vidjeli smo da ima privrednih grana koje ni sa povecanjem cijena nece ostvariti doh'otke prema ulozenoni radu, a da, s druge stfane, ima grana koje mogu smanjivati cijene, a da u isto vrijeme postizu znacajne nezaradene dohotke. Nas opci zakljucak je da u principu nema takve jednostavne formule koja bi omogucavala automatsko ostvarenje prindpa raspodjele prema radu. Kad bi odstupanja bila mala, cijelo pitanje imalo bi samo akademsko znacenje. No ona su veoma velika. Dva, tri i vise puta veci licni dohoci za isti rad predstavljaju takve poremecaje koje ni jedna moderna privreda, a posebno nasa, ne moze tolerirati. Prema tome, organi ekonomske politike morace intervenirati. ?A moguce su dvije vrste intervendja. Ukoliko se problem teorijski i' q'elovito ne sagleda, intervendje ce biti ad hoc, tamo gdje su ekscesi najtezi, gomilace se propisi, izmjene uredaba, interni arkulari b'anaka, odluke administrativnih i predstavnickih organa, a da se svim tim ni malo ne priblizimo konacno rjesenju problema. Ukratko, to bi bila administrativna intervendja, koja bi negirala duh, smisao i dljeve naseg privrednog sistema. Druga mogucnost je ekonomska intervendja- pomoai adekvatno definiranih i kvantitativno odmjerenih instrumenata koji problem rjesavaju u sustini, tako da ono sto preostaje predstavlja izuzetak a ne pravilo. Medutim, za uspjesnu ekonomsku interveniciju nije dovoljno da se problem rijesi nacelno i teorijski, iako je to, naravno, neophodno. Potrebno je izvrsiti niz studijskih predradnji u vidu monografija i empirijskih studija o strukhimim karakteristikama nase privrede. U tom pogledu stojimo prilicno neshvatljivo lose. Pored obilja elementamih statistickih podataka jos uvijek nemamo nekih analiticki najneophodnijih statistickih agregata kao sto su distribudja dohodaka ili potrosnja drustvenog proizvoda u stalnim cijenama. Do danas nije objavljena ni jedna monografija o ekonomici neke nase privredne grane. Nije ni izradena ni objavljena ni jedna ekonometrijska studija o, redmo, ponaif . '

Nasa stvamost




stv a rn o st

sanju poduzeca na trzistu, o efektima pojedinih instrumenata na promjene djena ili o proizvodnim funkdjama pojedinih grana i oblasti.14 Ovo sto je upravo receno ima, naravno, mnogo sire znacenje nego sto je utvrdivanje i manipuliranje instnunentarija .za ostvarivanje prindpa raspodjele prema radu. Posljednjih godina kod nas se brzo smanjivao obim adxninistrativnih intervendja u privredi. Doslo je do decentralizadje vaznih privrednih funkcija. vezi s tim moglo bi se pomisliti da se uloga planiranja i, sto je isto, svjesne ekonomske politike, bitno smanjila. Takvo shvacanje bi eksplicitna ili impliritno pretposlavilo da ce trziste automatskPi uspjesno rijesiti probleme koordinadje, uskladivanja i ostvarenja proklamiranih socijalistickih nacela. Koliko bi takva shvacanja bila pogresna, i daleko od stvamosti, pokazala je gornja analiza. U jugoslavenskoj socijalistickoj privredi planiranje nije nista izgubilo od svoje vaznosti, samo su se promijenile metode planiranja. Ali, upravo time je doslo do jedne bitne promjene. Umjesto nekadasnqeg relativno jednostavnog planiranja, kada se izvrsenje plana oslanja na administrativne i poluadministrativne intervendje drzavnih organa, planiranje je sada postalo neuporedivo slozenije. Ono zahtijeva savladavanje i intenzivno koristenje cjelokupnog aparata suvremene eko nomske analize. Ono zahtijeva koristenje elektronske racunske tehnike. Ono, na koncu, zahtijeva pronalazenje vlastitih metodoloskih rjesenja i analitickih tehnika, koje jos nigdje ne postoje a do kojih be.iuvjetno treba doci, jer to iziskuju specificnosti jugoslavenske privrede. U djelom tom velikom podrucju jedva da smo i zapoceli sa sistematskim radom. Veliki dljevi naseg sistema, kao sto je raspodjela prema radu, nece biti ostvareni sami po sebi. Za njihovo ostvarivanje potrebna je sistematski organizirana naucnoistrazivacka i ekonomsko-politicka djelatnosti. Potrebne su nam mnogobrojne studije o jugoslavenskoj privredi. Potrebno nam je podizanje planiranja na mnogo visi strucni i naucni nivo. 5 dosadasnjim rezultatima u oba podrucja tesko da mozemo biti zadovoljni. B. HO RVAT

14 Za ovu situaciju moguce je navesti slijedece objasnjenje: ozbiljne moriografije i empiricke studije, obradene svom potrebnom naucnom aparaturom, iziskuju veoma mukotrpan rad, a imaju samo veoma. ogranicen krug citalaca i zive relativno kratko vrijeme, jer se jugosl^venska privreda. brzo mijenja. Postojeci izdavaci stoga ne pokazuju nikakav interes za ove radove. Akademije se orijentiraju na ekonomsku historiju ukoliko uopce vode racuna o ekonomiji a komercijalni izdavaci se orijentiraju na edicije s tirazom od vise hiljada primjeraka. S druge strane, z'akon o naucnom radu zahtijeva za napredovanje u naucnoj struci objavljene radove. Rezultat je jasan: radi se ono sto se moze objaviti. Pored toga, postoji i-materijalni momenat. Udzbenici, konpilacije na opce teme i popularizacije zahtijevaju manje kvalificiran naucni rad, a imaju sigurnu produ i dozivljavaju vise izdanja i isto toliko honorara.66


B e o g ra d , K n e za M ilo sa b ro j 20 , tel. 27-008

1 . V.- Trickovic, Ispitivanje strukture i elasticnosti tra5nje , Ekonomist,
3 4/1957, 52 58. 2 . B. Horvat, The Depreciation Multiplier and a Generalised Theory of Fixed Capital Costs", The Manchester School, M ay 1958, 136 59. 3 . B. Horvat, The Optimum Rate of Investment", The Economic Journal December 1958, 477 67: ! 1 i j 4 . V. Trickovic, ..Strukturne promene u licnoj .potrosnji ,_ Ekonomist, 3 /1960, 427 5 8 . 5. B . Horvat and V . BaSkovic, ..Workers Management in Yugoslavia: A Comment". The Journal of Political Economy,' April 1959, 19498. 6. B. Horvat, Drei Definitionen des Sozialprodukts", Konjunkturpolitik. Erstes Heft I 960, 27 40. 7. B. Horvat, A Restatement of a Simple Planning Model with some Examples from Yugoslav Economy", Sankhya, Series B, Vol. 23, Parts 1, 2, 3 ., 29 4 8 . v

8. B. Horvat The Characteristics of Yugoslav Economic Development",

Socialist Thought and Practice, 1 /1961, 83 97. 9. B. Horvat, ..CaractSristiques du development de leconomie Yougoslave", Questions actuelles du socialisme, 60/1961, 89 105. 10. B. Horvat, Th e Conceptual Background of Social Product, Income and Wealth, Series I X (1961) 234 52. I 11. B. Horvat, ..Radna vrijednost proizvodnje jugoslovenske poljoprivrede i | ' industrije , Ekonomist, 4/1961, 512 2 3 .

Hapoflwa 6n6nnoieKa Cp6nje


P L A N N I N G A N D T H E M A R K ET: The Yugoslav Experience






BRANKO HORVAT, Ph. d., D. Sc., 'Director 2A R KO MRKUSld, D. Sc., Assistant Director

The institute grew our of the Research Department of the Federal Planning Bureau which was founded in 1958. . . Its purpose is to conduct research in the theory and practice of economic development at home and abroad, to study the Jugoslav economic system and contribute to the application of the Jugoslav economic policy, to improve the methodology of economic planning, to collect and analyse statistical data necessary for economic measu rement.-The Institute has also a post-graduate school with degree courses in economics, statistics and management science. A Center for Organisation and Development of Economic Enterprises, which helps solve the practical problems of individual enterprises and an Electronic Computer Center are also attached to it. T o make available the results of its research w ork to other scholars and professional people, the Institute publishes books, mo nographs and papers. The Institutes library endeavours to achieve a complete intake of. significant economic publications and is open on request to scholars from other institutions.


The Yugoslav Experience

Branko Horvat professor of economics


B E O G R A D , 1967.

p lanning and the Market; The Yugoslav Experience,

Planning and Development Probramming , OECD, Paris, 1964

Published by; Jugoslovenski institut za ekonomska istrazivanja, Beograd, 1967.


The Yugoslav Experience


Nineteenth century liberal capitalism produced economic growth, but also recurrent depressions and great inequalities in income distribution with great suffering and injustices. The remedy for the former evil was thought to be found in central pi arming, for the latter in socialism. Since depressions could not be tolerated in a socialist society, socialism had to be based on central p lanning. And then again, as a natural ideological feed back, central p lanning was identified with socialism. This is a somewhat simplified description of a doctrinal view shared eqially by professionals and laymen until quite recently. In fact, it is still commonly accepted regar dless of ideological differences in other respects. Since the idea of planning was conceivedas a reaction to the observed evils of the market economy, it is natural to find that planninghas been defi ned as a simple negation of the market. The market economy was privately owned, so a planned economy should be state owned. Market economy was governed by uncontrollable and impersonal forces, so a planned economy should be ruled by centralized decisions of a responsible government. And instead of a vicious play of prices there was to be a flow of administratively determined instructions dealing with the fundamental economic questions of how, for whom and how much to produce. In short, we have inherited the *
Professor of Economics, Yugoslav Institute of Economic Research.

following conception of planning. An over consistent economic plan is all passed by. the parliament. This central'plan becomes binding for all econo mic agents of the contry. Production tasks are assigned in more or less the same way as in an integrated concert. The national economy is conceived as an enormous business firm, and the operations of this big firm are con trolled in the same way as in any other firm. It may seem a little strange that people have so universally failed and many still fail ask rather obvious questions: Why should to planningbe administrative^ ^hy should Socialist economy be state owned? Theansweris that these questions looked patently nonsensical. Decentra lized or market planning and non government socialism looked like con tradictions in terms. But are they ? The following argument advanced by L. Robbin s may be considered characteristic for the ,theoretical,,,, refutation of planning: ^The alleged advantage of economic .planning,, namely, that it offers greater certainty with regard to the future depends upon the assumption that under planing are themselves brought under the control of the planners. Therefore.a paradox presents itself: either the planner is destitute of the instruments of calcu lating the ends of the community he intends to serve, or, if he restores the instrument he removes the
raison d etrt of the ,Jplanf (An E s s a y on the Nature and Significance of Economic Science, Macmillan, London, 1932).


the present controlling forces, the choices of individual spenders and savers,

The paradox arises only because in the good neoclassical tradition Professor Robbins makes an implicit assumption that choices of individual spenders and savers are made in a physical and social vacuum. In other and makes a value judgment by implying that the distortions of choices due to social relations and economic institutions do not matter. Strangely enough, the quoted passage was written in the middle of the worst economic depressiri ever experienced (1931).

| r * |

words, he overlooks the fact that economic process occurs in time and space |

The Market as an Instrument of Planning

There is another closely related misconception, which concei ves of the market as an antithesis to planning and which was illustrated by the quotation from Professor Robbins. The market is supposed to be a mechanism which makes it possible for consumers and producers to exercise their choices. But so is planning in general. There is no fundamental difference between the market and planning. The market is just one possible type of planning, just one possible mechanism for bringing about economic equilibria, 1 .e. for the allocation of resources in order to satisfy consumer needs. And it is not necessarily the best or most efficient mechanism we have for this purpose. Thus the appropriate question to be asked is not: Market or planning? but: How to make best use of the market in order to increase efficiency of planning? If will help to elucidate the issue if we deal briefly with two cherished notions of theoretical economists; consumer sovereignty and the market formation of prices. I have the following four points to make: (1) First, prices of consumer goods reflect only approximately

the objective relative importance of consumers' wants, i.e., of their true needs. Consumers choices are often irrational, shaped by habit, custom and lack of knowledge. The purchase of narcotic drugs and liquors,conspi cuous consumption, and the purchasing of foods of little nutritive value in proportion to the money paid out by the housewives of the poor are examp les frequently cited. The frequently used phrase consumers exercise . free choice should also be interpreted in a broad sence since there is no possibility for consumers to be absolutely sovereign. As Dobb points out: . . . the consumer and his wants are a social product, moulded both by the commodities which enter into his expericence and by the social standards and customs among which he has been reared. Thus, in shaping the course of development,.economic policy inevitably shapes the changing -pattern of consumers wants . . .

(2) Next, prices are money indices of alternatives. As all valiiations cannot possibly be expressed in money, occasionally considerable differences arise between real social cost and money cost and between real social benefit and price. Air pollution, professional diseases and destruction of aesthetic values may appear on the cost side; enjoyment of economic and social equality, security from disease and employment secu rity will appear on the benefit side. It follows that individual valuations are in insufficient basis for a price system in a planned economy and the market prices alone are an insufficient instrument for guiding production. Bothe have to be supplemen ted by social valuations resulting either directly in a new set of market prices directly or in administrative interventions in the production process. The examination of how social valuations are arrived at falls outside the field of economics. For the purpose of this paper it will be considered that (a) the need for social valuations arises when the choices to be made would lead to a diminution of the potential welfare of the commun ity if they were made on a strictly individualist basis, (b) social valuations somehow reflect the preference scale of the community, and (c) consumer communal preferences, representing the preferences of more than one individual, are superior to isolated individual preferences. Prohibition of liquor, subsidies for publishing books, compulsory education and free health services; all of these are instances where social valuations have been imposed upon indivi dual valuations.

g? 't
P 1

| jg |
i J


In this connection, it would seem necessary to call the attention | to a dangerously misleading practice, common to many economists, of treating! all non individualist choices as arbitrary, the implication being that eco nomic theory (and policy) ought to be based on individual choices exclusively. This conception implicitly attributes a quality of absoluteness to the choi ces of the individual although, however, they are doubly relative: they are socially shaped, and their fulfillment depends on the interaction with all other-individual choices in the system. In other words, individual choices are socially determined (e.g., an economic slump is a result of an undesirab

s interaction of individual choices)'. Thus, if social valuations were arbit rary, individual valuations would be even more so. As a result, it would be impossible to rationalize the conduct of the economic affairs of mankind. This simple commonsence conclusion has been so generally ignored that I cannot emphasize too strongly the importance its implications have for economic theorizing.
i .

(3) The third comment refers to cases where prices are in prin ciple applicable but production does not react, so that the price output mechanism breaks down, or, simply, that the uncontrolled price system leads to uneconomic production solutions. In all such cases, adjustment has to be brought about directly by the Planning Authority. Examples are the case of external economies and diseconomies which the profit maximizing firm does not take into account; new industrial locations; establishment of a monopoly; great or sudden economic changes like acute shortage of certain commodities, or the state of war, when the supply does not react even to enormously increased prices. (4) Finally, there remain two vitally important decisions which ought to be made in every economy and which in a planned economy cannot be left to a free play of market forces. Every price system will also produce a certain distribution of income among the members of the community and
a certain divison of the socal product as between the investment and consu

mption. However, in a planned economy the optimum is required in both cases. Concluding the discussion of this section, we may note that a definition of planning has been gradually emerging. In a non planned free, market economy which in a pure text book form has never existed produc tion and distribution, including human relations in production, are determined automatically by haphazard market forces, i.e., by a more or less uncontro lled price mechanism. In other words, the Market is the Planning Authori ty. Now, if the market is left to operate as an automatic choice mechanism, but at the same time its choices are constantly being corrected in the four

respects described above, the economy will be transformed into a planned economy, p l annin g means perfection of market choices in order to increase the economic welfare of the community. Consequently and this appears to be the only economically meaningful criterion of efficiency ideal planning will lead to a maximum rate of growth of economic welfare.

Basic Principles of Oecefralized planning i

Decentralized market, or indicative,, planning is not necessarily the best solution for every country and for all circumstances. As a matter of fact it is not difficult to enumerate instances when centralized planning proves to be far superior. War is one of them. The initial stage of economic development is the other one. An undeveloped country lacks all the necessary ingredients for growth and international competition; skill, know-how, tradi= tion, capital, institutions,.The best the country can do in such a situation is to concentrate its m'eagre human and capital resources in the hands of the government, to impose stringent discipline, to proceed according to a central economic plan and take off. Similarly, immediately after a social revolution, or after a colonial country has won independence, the market might not be the most efficient instrument of planning for growth, and centralization may, for the time being, produce more desirable results. However, assuming that the circumstances are favorable, an efficient system of planning may be developed on the basis pf the following seven principles. (1)

First of all one has to bear in mind that drafting a plan

only a matter of experts; it is basically a social act. Many a plan has badly failed because its authors worried only about the allocation of resources and forgot to consider the people and institutions that were to implement the plan. Both components scientific and social political are equally important for efficient planning. The importance of professional competence is obvious. As far as the other component is concerned it will be useful to add a few more words. If the task is not only to produce a plan but also to implement it, then , the plan must contain the motivation for its own implementation. The economic;

agents firms, farmers, business association, trade unions, banks, regional interests must be informed and understand what is going on, must actively participate in producing the draft of the plan, must find their interests cor responding broadly to the intentions of the plan. Thus planning presupposes constant flow of information in every direction; it requires an elaborate mechanism for consultations on all levels, for an exchange of opinions and for resolving divergences in opinions, real or fictitious. One could perhaps say that planning should be done in a democratic way, but it is more than that. A central plan produced by several scores of experts in a Planning Bureau and passed as a law by a majority vote in the parliament will satisfy the usual requirements of democratic procedure. Yet it is likely to remain a paper work require most undesirable administrative interventions by or the government. It is not formal democracy which.is required;' it is a more fundamental awareness of all concerned that it is in their own best interest to follow the plan. Now, if interests are too divergent, planning cannot be efficient. Social institution sand social political relations in the country play a fundamental role. Notin all social systems is efficient planning a possibility. But that is a subject which I cannot pursue here. (2) Additional motivation fora successful implementation of so cial plans is to be found in what might be called their "realism. If the tar~ . gets of past plans have been more or less fulfilled, businessmen are likely to take it for granted that the new plan will also be fulfilled. Success instills confidence. Thus they will be following theirown income maximizing inte= rests if they try to frame their activities so as to make them consistentwith the general economic framework provided ..by the social plan. In this respect the mere publication of a social plan provides an extremely important mobi= lizing and coordinating force. But we have still other instruments in our tool box. (3) It is useful following Marshall distinguish between the to short-run and long-run aspects of the plan. In the short ran the output ca pacity is given for all practical purposes and economic policy is focused on

the problems of current production. In the long run the main problem is how to effect an adequate change in the output capacity, i.e., we focus on the volume structure and territorial allocation of investment. As far as short-run planning is concerned, there is much to be learned from andhittle to be added to stabilization policies practised the by all market economies. Since the days of the Great Depression every ting or programming, as some people prefer to call it in order to avoid the unpleasant sound of the term "planning and instruments of monetary and known not to require any additional comment.

| | |


| |

I I |

industrialized country has developed some sort of short-run planning budge- I

credit policies and, in the days of stress, of physical control, are well enough!

(4) The preceding principle (3) dealt with short-run equilibrium. | Such equilibria are possible at various rates of growth and also at no growth | at all. However, the central economic problem of our day is growth; not for its own sake, but because it is the way to increase the level of livingof the worlds population which is still at or below the subsistence level and in misery which cannot be tolerated. The main lever of growth (technically, not socially) is investment, and it is In this field that planning, defined in a narrow sense, might help. Of the three fundamental investment problems, the first one is the easiest to solve. If the volume of investment is too high, so that the social marginal efficiency of investment becomes negative, an in crease in the rate of interest or in the rate of taxation (of capital, income, profit or other) will tax away the surplus funds of the business and adjust investment activities to the absorptive capacity of the economy. If the volumi of investment is insufficient, the Planning Authority can stimulate investment activities in various ways, even by providing additional investment funds. (5) It is much more difficult to solve the problem of the optimal structure or location of capital formation. For some time it was believed that '% the Planning Authority should-control most, irenot all, of the country's in vestment resources in order to be able to implement optimal decisions. However, practical experience has shown that by controlling directly about ]

onethird of investment resources the Central Government which is the

supreme PlanningAuthority next to the parliament-is able to implement the plan effectively. The explanation is to be found in the heterogeneity of the investment projects which makes it possible to apply a selective policy; There are investment projects which may absorb several percenta ges of a countrys annual national income. The Tennessee Valley, Aswan Dam and Skopje Steel Mill projects belong to this group. Such projects can be financed and carried out only by the central government. There are, fur ther, closely related projects with relatively large minimum capacities, -'Jieavy capital investment, long gestation periods and low profitability. They also call for government participation^ Next, th^re is a group of industries which may be thought of as prime movers of economic growth. Power generation, heavy industry and, partly, transportation belongto this group. Since, without power, without equipment and without transportation no other output is possible, and since these three industries do not adapt themselves easily or quickly to demand requirements, government must make sure that an appropriate share of nations investment fund is allocated to these industries. Finally, the remaining industries, particularly the consumer goods industries, do not have difficulties in adapting themselves to the requirements of the market. Their investment gestatioa periods are short and profitability normally high. Thus they can take care of themselves and there is no need for government to interfere. In Yugoslavia the first two groups absorb about 30% of the nation's investment fund, are directly cpntrolled by the central government. An additio nal 207 is controlled by the state governments and local authorities. The remainder is controlled by business. I should, however, mention that the indirect control of the central PlanningAuthority extends to investment funds ^far in excess of 30%. This increased control is made possible by the system of investment participation^MPiMs-iiequently lack the investment resources needed for iuff self financing. Thusthey have to borrow from the Investment

Bank. And the Bank, although participating sometimes with small amounts, is able to stipulate certain conditions in conformity with the targets of the social plan. (6) In any country there are likely to exist underdeveloped or depressed regions. Investment in these regions is, as a rule, less profita ble than in other regions. It is well known that, if the market is left to ope rate of its own accord, the development gap is lfekely to widen. This creates various undesirable economic, social and political effects. The problem of balanced regional development may be solved by allocating a certain amount of the nation's investment resources tc these regions through a special Fund for Underdeveloped Regions. (7) Finally, the specific role of the banking system in a planned economy should be mentioned separately. Banks are hyibrid institutions. In framing their general policies they have to obey the instructions of the Social Plan. In this capacity they act as representatives of the society. But in choosing among their individual clients, they seek to maximize profit and thus act as all other business establishments. An efficient ban king mechanism greatly contributes to the flexibility ofra planned economy and thus to the efficiency of planning.

Yugoslav Experience

Various systems of market planning maybe envisaged. They will not be equally efficient, nor will they be equally applicable to any particular economy. But I refrain from discussing various theoretical possi bilities! here. It seems more useful to pick up one concrete economy and des cribe briefly its operations. I choose the Yugoslav economy which I happen

to know best. The fundamental institution of the Yugoslav economic system is an autonomouslgnterprise run by the workers. Autonomy means that basic decisions ar^nade withio the enterprise and no one from outside can interfere.

The basic decisions are the determination of output and rates, investment policy, price information, employment policy, and the determination of wa= ges. Run by the workers means that all workers in a particular enter prise (the "working collective) elect a Workers Council which is the sup reme policy-making body of the enterprise. The Workers' Council elects the Management Board a smaller body consisting of three to fifteen mem bers which is responsible for the implementation of the workers' council's policy directives and for the current operations of the enterprise. The Di rector of the enterprise is an ex officio member of the Management Board. But the Director and his managerial staff are considered employees of the Workers' Council, so that the lines of command do not have loose ends and so there is no possibility for a hierarchhical or stratified stxucture to emerge. The workers' management system was developed mainly for two reasons. First, and this is the more important reason of the two, "facto ries to the workers, land to the peasants, isan old socialist goal, and So cialism was what the Yugoslav revolution had fought for. It was thought that by socializing the capital of the society not by nationalizing, which presupposes state ownership and government control the preconditions would be created for the state to withef^way, which is another goal of Marxian socialism. Government control implies bureaucratization, and bureaucratiza tion not only stifles individual, local and collective initiative, but also leads to a hierarchically structured society with extremely undesirable so cial and political relations. Therefore, government control and interference must be feliminated from social life as much as possible, and to make this elimination effectve and lasting, one has to start by reshaping economic institutions. Those who hold economic power^ control the society, and the state stripped of that power will be more suspectible to other social reforms. These ideas have1 been rather scrupulously implemented, and today the Yu. goslavstate neither owns nor controls any enterprise, not even the Post Office.

The same reasoning applies, of course, to the private sector. Private capital has been socialized in order to eliminate the sources of exploitation connected with private economic power. But family busine sses exist in handicrafts and, particularly, in agriculture. However, there is hardly a private sector any more. I prefer to call it the individual, sec tor since once the hiringof other peoples labor is made practically im possible, it makes no fundamental difference whether you work for your own account alone (family business), or together with your fellow workers where you share the responsibility and proceeds (workers councils enter prise). Thus the oldv jtfttaposition between private and state ceased to exist; not because the state has Shallowed the "private but because both were eliminated. The second reason for the system is to be found in the belief tha workers' management will unfold latent individual, collective, and local initiative. As we shall see this anticipation also proved correct. Two now classical by arguments have been advanced against the workers*' management system. It has been argued: (a) that it will cause sition to distribute the income of the enterprise, will eat up total income earned and nothing will be left for investment which, in the absence of foreign aid, implies a high rate of saving. This in .turn implies great hardship and suffering on the part of the population. Thus, unless you impose saving by brute political force, you cannot expect spectacular economic expansion. lus and notan insufficiency of saving that one finds in industrialized socie- i ties. Thus it is a matter ofeconomic policy efficiency of planning, we may of say convert this surplus from the source of depression into the source to of growth. As the Yugoslav practice has shown, once you entrust working, collectives with the power of making investment decisions, even in an underdeveloped economy the rate of saving Yugoslavia more tEaii'30% of in national income, S.N.A. definition and, consequently, the rate of growth is

a breakdown of the work discipline, and (b) that the workers, once in a po- -

This criticism also proved to be wrong. As Keyneshas shown, it isfcjsurg?1

high. Space does not allow me to deal with the three criticisms more fully. The reader interested in these problems is advised to look up my book on the theory of planning. The three criticisms proved to deal with fake problems. There are, however, real problems encountered by the Yugoslav economy. I shall single out four that I consider most important. In every socialist economy the distribution of income is supposed to follow the principle to everyone according to his work. In the Yugoslav context this principle implies that not only labor but also the entrepren eurship component of the work done should be remunerated. However, no economy and the Yugoslav one is no exception runs smoothly. There are always some windfall gains as well as unpredictable losses, which have nothing to do with either the labor or the entrepreneurship of a particular working collective. How are we to account for them? There are various ways to cope with windfalls, but basically no satisfactory solution has been found so far. Thus equal starting conditions are usually effected through administrative interventions, which, of course, represent an alien and disrup tive element in the system. Closely related to the problem of income distribution is that of price formation. In a way these are just two facets of one single problem, and administrative interventions in the former case imply similar interven tions in the latter. In this respect the consumer market with the exception ofstaple foodstuffs works rather well. Other markets work less satisfactorily. Thus there isa Sequent need for price control, and until now Yugoslav pla nners have Been unable to eliminate inflationary tendencies. Wholesale prices of manufactured goods rise at a rate of 1 / 2% per annum, butthe cost . of living is increasing at a rate of 3/4% per annum. Capital mobility is the next on thelist of not satisfactorily sol ved problems. The textbook solution is, of course, very simple. You accu mulate investment resources in one central Investment Bank and you lend the money to the highest bidder using the rate of interest as an instrument

of allocation. Thus marginal cost and product are equalized throughout the economy and we have a welfare optimum.

However, as usually, theory and i

practice diverge. A solution of the type mentioned was tried for some time and! was found inefficient. The Central Investment Bank turned ditto be a high ly bureaucratic institution susceptible to all sorts of erratic political pres sures and there was an endless series of complaints about its decisions. If centralization does not work well, you try decentralization. It was decided to maximize the amount of self financing, of investment by the enterprises. This implies that profitability should vary from industry to industry. In the rapidly expanding Industries prices should be somewhat higher in order to allow os~higher profit margins out of which investment for expansion is to f be financ.ed. In the stagnant industries such exist in an economy which if doubles its output every seven years profit margins should be close to zero. All this would centainly horrify a theoretical welfare economist. But the system s.eems to work better than earlier. I may add that shares on the Stock Exchange are incompatible with a Socialist economy because they conflict with the principle of the distribution of income according to the work done and because they would introduce an unnecessary element of specubetween enterprises and banks are possible and have been tried. j | lation and uncertainty into the system. But certain kinds of bonds circulating!

Finally, the economy runs a rather large balance of payments i ; . . . ! deficit which together with meagre foreign exchange reserves invites govern-! ment interventions all the time. That prevents the development of free trade | relations with therr beneficent effects on the quality and prices of domestically produced commodities. It is, however, hard to say how much this is a result of the present level of development, or of the high rate of growth, and how much at all is an intrinsic difficulty of the system. if it ; ;

Evaluation of the Yugoslav Economic System

Workers management was legally introduced in 1950. but wor-

kers councils became really operative in 1952. Since then twelve years ha- 1 ve passed. That is too short a period for a definite evaluation of the system.S

The more so because though the main principles are clear enough and since 1963 embodied in the new constitution the system is still in the state of flux as far as details.-and technicalities are concerned. The period of twelve years was a period'of constant adjustments, of experimentation with new solutions, of probing into hitherto unexplored territory of the macroeconomic organization. The expansion of the economy was not at all smooth or balanced. There have been oscillations; the instability or dfeequilibria from time to time have become quite apparent; there have been inflationary tendencies; foreign exchange has been in chronically short supply and has caused great troubles; and administrative interventions have been frequent. On the other hand, since workers management and de centralized planning were introduced, capital efficiency has increased enormously the marginal efficiency of investment, measured by the recip rocal of the capital coefficient, has more than doubled and the productivi ty of labor is increasing steadily and rapidly. In the past twelve years the rates of growth of the national economy and of the level of living of the popu lation have been the highest in the world.


| Economic Studies
1. Branko.Horvat, Tow ardsa Theory of Planned Economy 2. Branko Horvat, Industrija nafte u Ju g o s la v iji K n jig a 1. P roizvod nja nafte K n jiga 2. R afin e rlja nafte K n jig a 3. D istrib u c ija nafte

II Textbooks and Handbooks

1: B ranislav ivanovic, Teoretska s ta tistik a 2. O lga Tom ic, Priprema rukopisa naucnih i strucnih radova prirucnik za autora


P a pe rs

1. Branko Horvat, Prim jena medjusektorske a n a lize u planskom bilanciranju privrede 2. L eopoldina V ukojevic, T endencija menjanja strukture jugoslovenske privrede u perlodu 19521960. godine 3. Branko Horvat, A n a liza nekih efekata promjena cena 4. Branko Horvat, Note on the R ate of Growth of the Y ugoslav Economy 5. D ancika N ik o lic i P av le Sicherl, K onstrukcija proizvodnokapitalnog modela za privredni razvoj Ju g o sla v ije 6. Drazen B ejakovic, M jerila u nauci i ekonomskoj p o lltic i za utvrdjivanje saobracajnih gravitaclonih podrucja luka 7. Branko Horvat, Sam oupravlenije, centralizm i planlrovanle 8/ Branko Horvat, Drustveno racunovodstvo za jugoslavensku privredu (projekat) 9. Branko Horvat, Ekonomska sim bolika

IV Translations
1. Beleske o primeni matematike u sovjetskom planiranju 2. P .C , M ahalanobis P laniranje u In d iji

3. Matematicke metode u ekonom iji 4. Prim ena matematickog programiranja i elektronskih racunara u p la n ira n ju

V Reprints
1. V. T rick o v ic " Isp itiv an je strukture i e la s tic n o s ti tr a z n je ", Ekonomist, 3-4/1957, 238-269. 2. B . Horvat, The D epreciation M ultiplier and a Generalised Theory of Fix ed C a p ita l C osts, The Manchester School, May 1958, 136159 3. B . Horvat, The Optimum R ate of in v e stm e n t", The Economic Journal, December 1958, 748767. 4. V. T rickovic V Strukturne promene u lic n o j p o tro s n ji", Ekonomist, 3/1960. 427-458. 5. B. Horvat and V. R askovic, Workers Management in Y ug oslavia: A C om m ent", The Journal of Political Economy, A p ril 1959, 194198. 6. B. Horvat, D rei D efinitionen des S o zialp ro d u k ts", Konjukturpolitik, E rstest Heft, 1960. 2740. 7. B . Horvat, A Restatem ent of a Simple P la n n in g Model with some Exam ples from Y ugoslav E co n o m y ", Sankhya, Series B. Vol. 23, Parts 1, 2, 3, 29-48. 8. B. Horvat, The Characteristics of Y ugoslav Econom ic Developm ent , Socialist Thought and Practice, 1 /1 9 6 1 ,1 - 1 5 . 9. B . Horvat, C aracteristiq ue s du developpment de 1 economie Yougos la v e , Questions actuelles du socialism e, 60/1961, 89105. 10. B. Horvat, The Conceptual Background of S ocial P ro d u c t", Income and Wealth, Series IX (1961) 234-252. 11. B. Horvat, R adna vrijednost proizvodnje jugoslavenske poljoprivrede i in dustrije, Ekonomist, 4 / 19 61,51 2523. 12. B . Horvat, "R a s p o d je la prema radu medju k o le k tiv im a ", N asa stvarnost, 1/1962, 52-66. 13. B . Iv a n o v ic , "P rim e n a metoda Iodstupanja u problemima odredjivanja. stepena ekonomske ra zv ije n o sti , Statisticka revija, 2 / 1957, 125-154, 1-2/1959, 26-42, 1/ 1962, 1-14, Ekonomist, 2/1 961 , 182-205.

14. B Horvat, M etodological Problems in Long-Term Economic Development Program m ing", Industrialization and Product ivity, UN. B u lle tin , 5 / 1962, 37-51.
1 5 . B , Horvat, Ekonomska nauka i narodna p riv re d a",


7-8/1962, 48-67. 16. B . Iv a n o v ic " The estim ation of the two dim ensional distributions of a s ta tis tic a l set, based on the m arginal distributions of its s tr a ta " , Statisti-

ca Neerlandica, 1 /1 9 6 3 ,1 3 - 2 3 .
17. B'. Horvat, N aftni kartel u predratnoj J u g o s la v iji" , Ekonomski anali, 12-13 (1962), 205-222. 18. B = Savic, Problem i regionalne lic n e potrosnje u J u g o s la v iji" , Ekonomski

anali, 12-13 (1962), 97-116.

19. D . N ik o lic , K onstrukcija jednog ekonometrijskog modela za razvoj indus t r ije " , Ekonomist, 2/1 9 6 3 , 388-419. 20. M. Z iv k o v ic , Mat'ematika u sovjetskoj ekonom iji , Nasa stvarnost, 7-8/1963, 126-135. 21. V. T rickovic, L ic n a potrosnja kao kriterij proizvodne p o litik e " , Ekono

mist, 1- 2 / 1958.
22. V. T rickovic, T endencije potrosnje hrane u sv etlosti savremenih izucavan ja , Ekonomist, 1 /1 9 6 0 .4 1 - 7 1 . 23. V. M atejic, Sustina i metode operacionih istra ziv an ja , Statisticka revija, 1/1963, 1-18. 24. B. Horvat, Quelques aspects de la p lan ifica tio n economique n a tio n a le ", L e s Annales de I economie collective, 23 / 1963. 25. B. Savic, " Nivo ishfane seoskog stanovnistvai Srbijerpo poljoprivrednim rejonimi tL'.'-,Hrana / ishrana, IV 1963. 26. B . Horvat, M etodoloski problemi dugorocnog programiranja privrednog ra z v o ja ", Ekonomski pregled, 1011/1962, 27.


Medenica i V. T rickovic, M aterijalni i novdani tokovi i njihov uticaj

na cene i t r z is te " , Ekonomski pregled, 1012/ 1963. 28. B. Marendic, P inanciranje dje la tn o sti visokog skolstva SRH u periodu 1960-63. godine , Ekonomski pregled, 1 0 12/1963, 29. B. Horvat, Sam oupravljanje, centralizam i p la n ira n je " , Pregled, 5/1964. 413-444.

30. B . Horvat, Dva modela efekata formiranja z a lih a na kretanje drustvenog p ro iz y o d a ", Ekonomski pregled, 7/1964, 407415. 31. B. Horvat, "E k o no m sk i sm isao indeksa proizvodnje i c ije n a " , Statistic revija7 1/1964, 7-14. j 32. B. Iv a n o v ic " " S ta tis tid k i rasporedi sa aleatornim param etrim a", Sta tistickffrevija, 1/1964, 16.

j j

33. B Horvat, " T h e Optimum Rate of Investment R e co n sid e re d ", The Eco-j nomic Journal, 1965, 572576, j 34. L j. Madzar, "F riv re d n i sistem i m obilnost faktora p ro iz v o d n je ", Ekonomist, 1-2/1965, 28-48. | 35. B . Horvat, " P la n n in g in Y u g o slav Ia ,, Studies in Development 19,64. 149-165.



36. S, B olfiic, "T e n d e n c ije u razvoju metoda savremene socio lo gije g ra d a ",

Sociologija 4, Beograd, 1965..

" A n a liz a sistem a s ta tis tik e s a stanovista socio lo gije n a s e lja " , Sociologija 3 Beograd, 1965. 37. B . Horvat, "in d iv id u a ln o i drustveno vlasnistvo u s o c lja liz m u " , GlediSta3, Beograd, 1967.

HapoflHa 6n6nnoTeKa Cp6nje


3 R A N K 0 H O R V AT




II Si 4590



PLANNING IN YUGOSLAVIA Branko Horvat, research adviser

Jugoslovenski in stitu t za ekonomska istrazivanja Beograd, 1966.

Reprint from

Development Plans and Programmes, ' Studies

in Development !, OECD, 1964, pp. 149-165.

Stampa: Jugoslovenski institut za ekonomska istrazivanja, Beograd, Zmaj Jovina 12


IN Y U G O S L A V I A *


A c tin g D ire cto r Y ugoslav In s titu te o f Econom ic Research - Belgrade

What I am about to tell you should not be interpreted as an attempt at generalisation, either implied or otherwise, unless I say so explicitly. The ca se of Yugoslavia is a very special one. The Yugoslav economy is not a mixed economy as most of the economies in the West are, yet it has been planned in a very different way from the Socialist economies in Europe. Taking these facts into account, Yugoslavia is really a very specific case, with not much ground for generalisation, so far as the historical forms of organisation are concerned. There is some possibility for generalisation as far as the logic of the economic process is concerned.
I. Historical Background

To supply you briefly with the historical background for what has happe ned in Yugoslavia, I may tell you that the course of development may be divi ded into two very different periods. The first one immediately after the war was characterised by strict centralisation. The second one, around 1951 52, is a period of decentralisation. These are historical facts. At the time when we we re embarking on these economic policies, we were not aware that this is one of these few generalisation that one may make about economic development of under developed countries. If you have a country which got its independence *
Edited from a recorded talk.

after a national liberation war, as was our case, or after say ceasing to be a colonial country, or after a social revolution, or any other substantial break with its own past stagnant history, the first thing you have to do is to mobi^ lise under central control all the human and other resources in the country. There is no other way of exercising the "big push1 you need at the beginning. But as soon as you have achieved strict and efficient centralisation, you have to start decentralising, because centralisation tends to produce bureaucracy


and breaks in economic efficiency, not to speak of the political dangers it brings . with it. We have learned this lesson quite unintentionally. Just when you think you have achieved your final goal of a neat, centrally organised economy, you must start a reverse process, to destroy what you have just achieved, if you wish to preserve economic efficiency for some longer time. What I have described in general terms really happened in Yugoslavia. After three years of trying to copy the Soviet system at that time, we realised that there are all sorts of deficiencies in this system. We tried to reconsider our whole economic thinking and philosophy in the country, not only economic but social as well. We came to the definite conclusion that centralisation is a necessary but a very short and temporary phase in economic development of an under developed country, and that you should get.rid of centralisation as soon as you can. In 1950 we introduced the first Qf the b ig inventions ;n our system. This was the Workers' Councils. In 1951 we invented a second one, which we called "planning by global proportions - not planning every single thing, but trying to envisage and achieve a certain structure of the economy, .for instance the division of national income between consumption into personal consumption and collective consumption, the structure of investment and so on. There are a few such proportions which we thought were essential for economic develop ment, and these should be kept firmly in the hands of the Planning Authorities. All other things should be left completely to the free initiative of the economic agents who have to carry out the economic policy. Since 1952 this policy has been pursued, but we are still in the period when the decentralisation drive has not been finished.

||. Planning a s Co-ordination of Economic A ctivities

So much about the historical background. The next point I wantto discuss is the fundamental economic problem of co ordination of economic activities. Here I wish to point out that two primitive views are still widely held, The first one is that central planning is the most efficient way of achieving this co-ordi nation. You simply give orders to all producing units in the country, you calcu late on paper who has to produce what, and who has to supply whom, and through corresponding orders by the administrative machinery you achieve the production and distribution of economic goods. It has turned out that this is not at all the most efficient way, the administrative difficulties become so great, and the loss of initiative of those who are on the spot, those who have to carry out the directi ves, is so great that strict centralisation defeats its purpose. The stricter it is, the less efficient it is. The opposite primitive view, also held by many people and many lear ned economists is the one which can be traced back to the period of liberal capitalism; "Let every firm do what it thinks best, to its own purpose. They are the people who know what is really best. They are motivated to do it in the best way, and let the Government not interfere in the process of work." This naive view is based on the observation that there is a certain degree of rational behaviour within a firm. However, the rational behaviour of individual firms, when aggregated into the national economy, may become very irrational indeed, as the slumps and economic crises have shown. "With the first approach, on the other hand, you may have the other extre me, a very rational behaviour of the central planning agencies and very irratio nal behaviour on the spot. The obvious solution to this problem is to discard both extremes and try to strike a balance, reasoning in a similar way, as when solving linear programmes. You have your constraints and you are trying to strike your optimum, and this is the sort of thing we were trying to do. I .

may use this opportunity to call attention to the question raised by

Mr. Paranjape, and by Mr. Miyazaki in their papers, namely that in Japan there is no planning, and in India there is no planning which can be considered as such. I believe that we are nowin the period where these sort of approaches

4 are no longer valid. We can, on the basis of historical experience, say that there is no one kind of planning, for instance, the centralised planning. You may do planning very many ways. The problem is to find out the' most appropri ate way of planning for any particular country. There is no single way, that is clear. There is no unique way for any one country, because you change your planning approach as you grow, as you develop your administrative apparatus and so on. So the Japanese planning, the indicative planning in France and the global proportion planning in Yugoslavia are really planning procedures. They are different, but they are also similar. They show a very different ap proach of the present day economist, as compared with those of the 19th cen tury, when the market was considered to be the planning mechanism, and not the conscious intervention of one sort or the other into the economic process.
III. The Distinction Between Short-Run and Lo n g-R u n Planning

Now, after raising this question of economic co-ordination, which seems to be the fundamental one, I wish also to recall an old distinction by Marshall. It is not just a textbook distinction , but is very valid I believe in economic planning, and that is the distinction between long and short-run. I believe this to be the clue to the present practice of planning in Yugoslavia. In the short run, assuming we have an equilibrium situation, the capaci ty of producing units is given. If that is so, there is no need for a central plan ning agency to interfere into their business. Let them do what they think best for their interests. What does this mean? The quality of goods, the assortment of goods, the regional and local distribution of goods, all these things should be left to the discretion of the firms. They should be completely independent in this respect. In other words, in the short-run letf s have the market as the planning mechanism, because it is the most efficient, given these conditions. How, even in the short-run, of course, you do not have perfect equilibrium and you do not have perfectly working market forces, you have imperfections here and there, difficulties with the money supply, temporary shortages; foreign trade problems, and so on. In a way you have to interfere, but the way you

5 interfere is really a classical way, by using such instruments as interest ra tes, or price controls, fiscal and monetary policy nothing specific to planned economies. This is one of the things 'which confuses many people, because when they note these things they say, Well, that has nothing to do with planning, every modem industrial state does that! So it does, and that is really a fact of our times that every modem industrial state has to plan in one way or the other, more or less efficiently. This is the short-run stituation, and there is nothing particularly new or striking about it. What is really important, and what brings new moments into the whole problem, is the long-run equilibrium. In the long-run capacity changes and you have in someway to make sure that these capacity changes will be synchroni sed, both in time and structurally, and that you have the right amount of inves tment. This is a thing which cannot be done by a market economy. I think most economists nowadays agree on that. The market economy cannot achieve this itself by its own operations. You have to establish a new institutional framework, which would enable you to get your long-run equilibrium with an optimal in vestment policy.
IV . The Y u goslav Institutional Se t-u p

Now I come to the Yugoslav institutional set-up, to the ways in which we tried to cope with this sort of situation. First of all, productive capital is soci ally owned. Next, our enterprises are administratively completely independent. They make their own production plans, they have their own pricing policy, they have their own wage policy. I am not quite sure that it is good, but wages are less controlled in Yugoslavia than in any western country. The trade unions cannot ask for uniform wages in the country, it is within the jurisdiction of the individual Workers Councils to setup the wage differentials at the level of in dividual firms. Also, up until now we have an important private sector in agri culture and handicrafts, because these are the sectors where the small owners are predominant, and small owners cannot, by definition, exploit other people" s labour. This is the producingbasis of the country. Then we have banks, which

exercise two roles. The first one is the ordinary banking role; they collect idle money and they give loans, and they try to place their monetary resources in those places where the interest is greatest. Apart from that, banks administer the so-called General Investment Fund. From this, projects are financed which


are considered to be the key projects from the point of view of economic develop- ; ment of the country. They may be the key projects in terms of infrastructure, or in terms of some industries lagging behind others. Wherever you have to intervene ' in such a way as to fill a gap, this is the field where the General Investment Fund has to intervene. Next, the enterprises are able to combine into all sorts of associations, from fusion, complete integration, to very loose associations. It is obligatory for them to be members of the Economic Chamber; M l this has one single purpose, to enable the enterprises to do planning for themselves. They produce


all sorts of schemes, which are not necessarily in formal agreement with 5 Year ! Plans or 7 - Year Plans, etc., but which are taken very seriously into consideration when the Federal Planning Bureau works on a plan, and when the Go-' vemment and the Parliament have to decide on a new plan. Thus there is a possibility for the business sector to do as much planning as possible without any intervention from outside; and they really use this possibility and do quite a lot of planning for themselves. We also have a Planning Bureau which has no administrative powers. It cannot issue any orders cannot ask anyone i n the country to do anything. It is a purely professional body at the disposal of the Government and the Economic Ministries, where the most experienced economic and engineering experts are assembled. According to directives of the Government, and on the basis of their knowledge and experience, they produce annual, 5 Year and longer term plans. These plans are then widely discussed, and not just discussed; in the process of producing plans the cooperation of very many people outside the Planning Bureau is sought. I havent counted how many people are taking part in the 7-Year Plan which is now being elaborated. I know that we have about 10 groups around the Collegium of the Planning Bureau, which itself has about ISO people. These 10 groups have about 400 experts from all | | j

7 parts of the country. Apart from these, trade unions, the economic chamber, the associations, various institutes, even universities take part in discussing and preparing plans, and also particular problems connected with the new me dium-term plans. Finally, to complete this institutional structure, I would mention that

our Parliament is also somewhat different from the traditonal sort of Parlia ments. We do not have just one House, but five Houses. All houses have equal rights, and each Bill has to be passed by 2 houses the political house, and one of the four professional houses. One of these four is the economic house, where the business people elect their own representatives, and this house is responsible for all economic matters. This means Parliament cannot pass any low on which the political house, "The Council of producers as we call it does not agree.
V. Two Common Criticism s

It has been argued, that if you have a system of Workers Councils and independent management, what workers would first do would be to consume every thing they earn, and that this would ruin the investment possibilities of the coun try. This argument proves to be completely wrong. What really happened was that Workers ' Councils not only did not distribute everything into wages, but tended to push the investment further than the economic plans envisaged. Our real danger in the last 5 or 6 years was not the lack of in vestment,but ove;-investment, which was causing continual troubles of inflation. Why this is so, is easy to explain. There are all sorts of pressures which produce this final result, leading the Workers' Councils to invest as much as possible. First of all, if the enter prise wishes to get money for anything it needs houses for workers, or for new constructions and modernisation or simply to finance inventories it goes to the bank. The bank will have tc evaluate their economic position. Those enterprises which could show that they invest a lot into extending capa city, modernising technological processes etc. are likely to get money more easily than those which are more stagnant. That is one of the incentives to invest. The next one is that if they don't invest, somebody else might invest,

and they would be lagging behind, which means that their wages wouldnt increase as fast as the wages of their neighbours. The next one is a detail of our de centralisation policy; every little district has a particular interest in its own industries. People like to see output in their own territory increasing as fast as possible. Of course, the community shares in the profits of the enter prises situated in their territory. If a factory is situated in one district and the headquarters in the next, the taxes and everything else is paid where the output


is produced. All these local authorities exert tremendous pressure on the produ- : cers on their territory to investas much as they can, because this would mean additional means for the local budget. Also, there is a system of when you ask for money you have to participate with your own means. So the more you use your own means, themore money from outside this little district you can attract for new investments on your local territory. All this, in a way, creates tremendous competition for investment resources, and we really have a chronic over investment situation. The second important criticism against this system was that if you leave the workers the possibility of deciding on a wage differential not only on how much should be distributed in wages, howmuch goes into investment funds, but also what should be the wage scale what they do then will be a great egalitarian pressure. They would ask that a worker should have the same salary as an unskilled worker, and that this would eliminate inducements to work harder. In fact, unwillingly, we made an experiment two years ago. when enterprises got complete independence in deciding their wage poiicy. The immediate result was not to close the wage gap but to widen it to such an extent that trade unions had to intervene and set up a commission. I give you an example, Before that, the gap between the wage of an unskilled worker and a director of medium-sized industrial enterprise, of say 3,000 to 5,000 workers, was about 1 to 7. If you take into account children's allowances, it may be reduced to one to five, one to four. After the Workers' Councils got the right to decide on this span, it was in creased in the course of six months to almost one to twenty. This was conside= | E | | | I

| |


red to be quite intolerable in the social system we have, and we had to intervene. : The spread has now been brought back to something between 1 to 7 to 1 to 10.

9 These two main criticisms against the system which I have just described, have been disproved, not been disproved, not only theoret ically but in practice. The problems of the system really lie elsewhere,
Yl. The Planning System is Still in a Proeess of Development

We are very far from claiming to have solved all problems, or even to have produced a closed system. There are many open ends and many unsolved prob lems. The whole system is still unfinished and in the process of refinement. Just as an illustration, in the last six years we have tried to produce a law on planning, in fact the Planning Bureau was asked by the Government to produce it, but without success. The law which is still formally in existence, and which was passed in 1952. has as much to do with the planning now, as for instance the laws of Henry VIII in England have to do with the present situation. Yet neither have been repealed. We simply could not produce a new/jne because many things had still to be settled. Therefore, I do not want to claim that the system has been formalised in such a way as to ensure consistency of either institutions or economic policies. But main institutions described above and the general logic of the system stand firmly. And if you look at the table I produ ced in the appended extract from one of my papers, you will see the rate of growth has been a very high one up to now. The 7~Year Plan envisages more or less the extrapolation of the present rate of growth, so we will have a period of almost two decades, 1952 1970, with a rate of growth of about 10 per cent, pro viding of course that the planners prove to be right in their predictions for the next 7 years. This means that in the next decade Yugoslavia will reach more or less the present per capita output of the Western European countries. And that may be also considered as an indication for judging the efficiency of the system.



Branko Hor vat The postwar economic development of Yugoslavia may be conveniently broken down into three periods: prior to 1952, 19521960 and 19611962. The first period was characterised by full recovery of war damages, deeply going social changes and great losses of the economy due to a severe economic blocade. The second period is a period of fast and uniform growth, with a slight acceleration of growth in the second half of that period. In the beginning of 1961, a sudden slackening of growth took place, the rate of growth was halved and continued to be so low until the second half of 1962, when a movement fowards earlier growth trends became apparent. The reasons for the 19611962 cycle are very specific and will be mentioned later. Thus, only the eight year period 19521960 may be considered sufficiently characteristic for a study of the growth rate of Yugoslav economy. It will be of some interest to start our inquiry by compiling a table of comparative growth rates for those countries which experienced fastest growth in the period 19521960. If we had data for all countries, one or two more countries would pos sibly be included in the table below. Accordingly, the general picture would not change substantially. However, it is difficult to say what the figures quoted mean precisely. No standardization of data could be attempted here. The table compiled exposes the fallacy of the fallacy of the time-ho noured views that fast growth is characteristic of backward, economically undeveloped countries. In fact, no really backward country appears on the list
* An Extract from the naper presented to the Eighth General Conference of tLa International Association for Research in Income and Wealth, Greece.. : June 1963.

11 of the fastest growing economies, and even if we had more adequate data, no more than one or two such countries would be included. On the other hand

highly industrialized countries, varying in size and resource endowments such as Czechoslovakia, Germany, the Soviet Union, Japan, Austria, are included in the list. The table also indicates some reasons for rapid growth. Out of thirteen countries, eight (Israel included) have a type of economic organisation which might be labelled planning . Now, it is possible that some of the growth rates are inflated, some of them even seriously inflated. Still, this would only change the order of the countries listed according to growth rates, and would not change,

In percentages
PER CAPITA PRODUCT Yugoslavia Bulgaria Soviet Union Japan Rumania Israel 'Czechoslovakia Austria Western Germany Greece Italy Hungary Poland 8.8 8.1 8.0 7,8 7.4 6.9 C ) 6.0 5.9 5,8 5.7 5.6 5.6 5.5 INDUSTRIAL AGRICULTURAL OUTPUT OUTPUT 13.4 14.0 10.9 15.4 11.2 9.7 7.0 8.9 8,6 8.9 6.7 11 2 6 1a> 5.5 5.9 3 6b) 48 10.6 b) 2.6 3.1 b) 1.4 b) 6,8 b) 3.9b) 47 3.1

a) On the basis of two-year averages: 1952 and 1960 53 61. b) The base year is 1952 53, the final year is 1959-60 c) Period 1952-59.

Sources and notes;

Per capita product is either gross national product or national income; in some cases material production definition in othersS.N.A definition of national product is used. The data for per capita product are taken; for Yugoslavia from Statisticki godisnjakjugoslavije 7962 pp. 54 and 93; for the Soviet Union from Narodnoe hozjajstvo


SSSR v 1960 godu; 1961, pp 488, 1961,

pp, 60 and 102; for other countries from

U,N. Stati&ical Yearbook

The data on industrial product are taken from UN. Sfatsiical Yearbooks 1960 and PP- 60, 78 88, and pp. 60s 70 80. The data on agricultural output are taken; for the Soviet Union from Narodnoe hozjajstvo SSSR v 1960 godu; for Bulgaria from Statisticeski godisnik 1961, p. 170; for Poland from Rocznyk statistyezny 1961, p. 259; for Czechoslovakia from Statisticka rocenka 1961, P. 230: for Hungary from Sfa= tisztikai evkenyv 1961, p. 133; for other countries from UN. Statistical Yearbooks 1959, 1960 and 1961, p. 84, 90 and 82.

at least not substantially, the list itself. In other words, it is not likely that any of the countries included would have to be dropped out. Also, the fact that the national product statistics for the country that heads the list meet international standards in this field suggests that per capita growth rates (around 9 per cent) are not a fake but a real fact ora real posibility. There can be little doubt that planning should be considered as one of the most important factors of rapid growth. The explanation of why it is so is a rather simple one. Planning shifts the marginal efficiency of investment curve upwards and thus increases the accumulation possibilities of the eco nomy in question.* Adam Smith's Invisible Hand may be considered also as a sort of Planning Bureau, and the market it directs is certainly a kind of planning mechanism. But the market works rather crudely and mostly ex post. If then we introduce ex ante coordination of business activities and beforehand on the paper eliminate all those wasteful decisions which would in practice be eliminated by the market - we get planning. Market supplemented by an ex ante coordination seems to be the device for lifting the rate of growth to levels which had at one time been considered impossible.

For a detailed theoretical analysis of this statement see B. Horvat.. Ekonomska teroijy planske privrede (The Economic Theory o f Planned Economy), Kultura, Beograd., 1961.


SUMMARY OF THE DISCUSSION In discussion of Mr, Horvat's paper, interest was expressed in the manner in which investment funds are actually allocated. More generally, there was inte rest in the degree to which the central authorities exercise control over indivi dual managers, Questions were also raised regarding the control of the foreign trade sector. It was asked what the precise role was of small enterprises and big enterprises. A fundamental question raised was whether there was any need for planning if the rate of growth is as high as it is in Yugoslavia. If was sug gested by one participant that the need for planning varies with the phase of economic development; it was suggested that planning is needed in order to launch a process of economic growth, andmay be needed again in advanced economies approaching maturity and stagnation. In between and Yugoslavia is in between, it was suggested planningmay be of lesser importance. Questions were also raised regarding the comparison of plans with ac= tual results. There was interest in the selffinancing of enterprises and the degree of freedom accorded to enterprises in the reinvestment of their own profits. In this connection too therewas much interest in the role of the wor kers councils. In praticular, given the role of the workersJ councils in deter mining wage rates, and so the distribution of profits between current income and expansion of capacity, how did the new industrial workers acquire suf ficient discipline to permit profit accumulation? What prevented workers' cou ncils from "profiteering ? It was suggested that there might be indirect pres" sures on the workers5 councils even though they seemed nominally rather free. Questions were also raised as to the method by which individual pro= jects were screened by the central authorities. With regard to the economic fluctuations noted in the Yugoslav economy, the question was raised whet her the decline in growth rates could be regarded as an efficiency crisis rather than as a genuine slump. Is his reply, Dr. Horvat dealt first with the question of allocation of investment funds. The prupose of the Federal Planning Bureau and of the

14 Republican Planning Bureau is to watch very closely the behaviour of the eco

nomy, especially the structural changes, to report as soon as possible on poten- ;j tial disequilibrium, and to suggest the measures which should be taken. If has


been found that with about one third of total investment being controlled centra- !| lly, there is complete and extremely efficient control over the timing, the structure! and the amount of investment. If you central investment funds, which may be financed, let us say, with interest paid on loans and purchase taxes, as is the case in Yugoslavia, comprise just one-third of total investment, everything else being controlled by individual enterprises, local authorities, housing societies etc., the central j

j j

government will have effective control over investment. There is no need to con- . j trol investment in individual industries, because they adapt themselves to all the j necessary requirements of the situation, within a lag of a few months. Investment programmes are never started from scratch; you are always somewhere in the middle. There are some obligations to carry out from last year, and the structure created by finishing the project this year compels certain new investments next year. The space for manoeuvring is not too wide, and restricts the freedom of individual industries, i.e. is restricted by the overall economic situation. As in other countries, Japan for instance, the mere fact that there is a plan in which the producers believe assures its execution. D r. Horvat turned next to the question of export and import and their integration with the plan as in any developing country, in the first phase there is a foreign trade deficit, and even a tendency for the deficit to increase. Foreign trade expands at a higher rate than total output, and even at a higher rate than industrial output, which in turn develops somewhat faster than the total G.N.P, After a time a sort of dynamic equilibrium is reached when the forei| trade deficit begins to decrease, relatively if not absolutely. The rate of growth f of growth of foreign trade stands still after reaching a peak, and then begins to j turn down and to approach the trend of output as a whole. Yugoslavia at the mo-J . . i ment is in the phase where the foreign trade deficit has gradually begun to f decrease, but where a foreign trade rate of growth is still higher than both total | | I

and industrial output. These things have been taken into account, and just

to give some comfort to our Japanese friends, this is an area of planning whe re we have made systematic errors. Our planners always envisage higher rates of growth of exports and imports than are really achieved. Dr. Horvat next discussed the possibility that the management of the Yu goslav firm mightmisuse its power, in the same way as the management of a private corporation, making decisions against the will of the shareholders. The re is a big difference, he said, since the shareholders of Yugoslav firm live in the firm and know what is happening. Also shareholders are relatively few, at most several thousand, usually 1,000 2,000. Whereas shareholders of a big corporation are so numerous that they cannot be assembled, A third difference is that shareholders meet legally, say, once a year, to discuss the faults of the firm; while the Yugoslav workers have the possibility of meeting practically every day, or at least once a month to discuss the policy of the management. By various means, if nothing else is possible then by a sort of referendum, they can prevent a certain policy from being executed. This does not mean that managements in Yugoslavia do not try to misuse their power, but there are powerful checks against too much misuse. First, the re is the institution of workers councils, elected every second year. The wor kers' councils elect the management board and the management has to say some thing on what the Director does. They may even discharge a Director. Also the trade unions have the possibility of supervisingthe legality of steps taken by various people in the enterprise. There is one more check which is extremely efficient, the Press. This check has been used particularly in the last few years. The people have come to realise that if things become unsatisfactory, there is the possibility of writing to the newspaper. If the letter is published, things are likely to be changed. The local authorities must react, the party organisation will be asked why they were doing certain things, and so on, A Commission will be set up with strong public pressure. Thus the Press is one of the checks which prevent too great a misuse of power. Dr. Horvat proceeded to discuss the results of planning. Between 1952 and 196^ the results were extremely close to the forecasts. If the growth of

16 output of manufacturing industry was forecast to be in the range of, say, IS per cent, then therange of results was on the average no more than 1416 per cent. Very rarely once or twice in ten years - it occurred that the deviation was as much as 2 per cent. Of course, this accuracy does not occur for agriculture, because the weather fluctuations are extreme. In 1961 and 1962 there was a big exception. The planners envisaged a rate of growth of 10 per cent, and the realised rate of growth was 5 per cent. In 1962, the same thing happe ned again. But this was not an efficiency crisis, it was one very specific sort of fluctuation in our economy, created by very specific circumstances. A new constitution had to be produced, and politicians wanted to have it in 1962. This proved impossible. Then they wanted to have it in 1963, and the govern ment session was extended for one more year. The new constitution was a fur ther radical move in the direction of decentralisation. In 1961, they passed in haste three radical and partly contradictory and ill prepared reforms, in the monetary and fiscal policy, in wage policy, and foreign exchange policy. Each of these reforms, if it is not well prepared may cause a lot of trouble, with three at once you have more trouble than you need. From January 1961 to July 1961, the rate of growth of GNP fell from 10 to S per cent. In industry, it fell from 14 to 7 per cent and remained at that level for about one year. This was, of course, alarming. The leading economic ministers, presidents of economic councils, and so on, were changed. There was much discussion in the country. The Yugoslav Institute of Economic Research was asked to prepare a study of the causes of what had happened. The association of economists was asked to discuss this and other documents. The results of the measures taken were that now, a year after this inquiry was initiated, the rate of growth is back to IS per cent again. For this year, they envisaged a rate of growth of 10 per cent for G .N .P .; 13 per cent for industry, and something like 10 per cent for agri culture. In fact, there is a rate of growth of about IS per cent in industry, and something more than IS per cent in agriculture which would make about 15 per cent altogether. So this crisis is now over. Dr. Horvat called it an institutional crisis, not an efficiency crisis. Referring to cost-push as a factor in inflation in Yugoslavia, Dr. Horvat said that between 1952 and 1962, roughly, the rate of inflation in manufacturing.

17 was only some half of 1 per cent per year, really not an inflation at all. In agriculture and services it was 3 or 4 per cent. But in industrial products it was much less than 1 per cent. Second, costpush was checked by price control. Some industries, such as the radio industry and the textile industry are extre mely competitive. For these industries price controls are unnecessary because there is a trend toward downward movements in prices. There are other indus tries which are not of great importance; if they increase prices, it does not matter very much. But there are some industries, particularly producer goods industries, where price increases have a multiplier effect. These are the indu stries where it is important to control" prices, more or less. Yugoslavia has done this through price offices, with the following procedure. If any one firm wants to increase the prices of its products, it has to report to the price office. If it does not gel an answer in onemonth s time, it automatically is allowed to increase prices. If, on the other hand, the price office finds that the increase is notjustified, it might refuse to give approval. If the firm is not satisfied, then it may go to arbitration and so on. This system works well, because the time lag increases, and with arbitration and so on leading price increase is. checked. Dr. Horvat nextdealt with the question of follow-up. This is made easier by two factors. First, the statistics are good. Themain indicators output, wa ges, nominal and real cost of living, etc. are available within no more than two weeks. There is a unified accounting system obligatory for all firms. All firms have their accounts with the banks. The transaction of the firms are con tinuously aggregated, and these aggregates are quickly available in the centre. On the basis of ordinary statistics and on the basis of the banking statistics, it is possible to follow up what is happening in the community rather quickly. But the planners still are not satisfied, and are playing with the idea of building up a system (the Russians invested a name for it, economic cybernetics) whe reby standardised data in all enterprises of each district, regional republics and federal centres, with electronic computers are collected, this system would then be integrated into one whole, so that the data could be transmitted di rectly, without any intervention of man., by tele processes from one centre

18 to another. I would take us at least ten years to install such a system, but it is one of the ideas of howto achieve an.' efficient f o llo w ^ and, even more, an efficient reaction to the information you get. With regard to project screening, Dr. Horvat stated that while the Planning Bureau participates, especially with regard to location of factories, optimum si~ ; z e , etc., it is inefficiently done so far, with no formalisation. It has been done j ]

on the basis of experience of people who know each other. Theessential decisi- I ons on lie profitability of various projects etc. are still being made ;n a very primitive way . This is one of the weakest points in the whole system aiid one whicl must be improved. On the question as to whether production plans are made independently by enterprises, including investment goods, Dr. Horvat replied that they were. Investment goods producers are among those enterprises which are best orga nised. They are usually big firms. The Planning Bureau can contact them they can contact each other, they can contact their economic chamber, and so on. Thus they may be left to make their plans independently, aiid still these plans are fitted into the general framework. From time to time it is true, there are comp; |


laints; For instance, a'big agricultural machinery factory in Belgrade wanted to ; increase its capacity, especially for combines and tractors. They asked the

Planning Bureau how big the demand might be. At that time we had a big expan- j sion programme in agriculture, everybody was very optimistic and the factory got i a certain figure. They increased theoutput capacity accordingly, butthe agricul- ; turists stopped buying their products and their sales were not 50 per cent of ca pacity. Then, of course, they were furious. With regard to self-financing, Dr. Horvat stated that only one-third of ;

investment is controlled centrally. About 40 per cent of the investment resources! are put at the free disposal b f enterprises and banks, the rest is controlled by ; local authorities and non business organisations. With regard to the need for planning in a fast growing economy, Dr. Horvat's view was that planning is still needed to coordinate economic capabilities of producers in any economy. The more efficient the coordination the better the results. By planning Dr. Horvat said only coordination is meant, not detailed targets. The institutional background which permits efficient olanning j ; 1 j

19 is a different story. That is the ultimate reason really for differences in the rates of growth. It seems clear that in the United States more planning would increase the rate of growth. Planning reduces risk and uncertainty, and the idle capital will be drawn into investment. The problem is not to devise an elegant programming scheme for the United States, but to find the appropriate institutional changes which would enable effective planning. Planning is a word which is not very much liked in Germany, so there everybody speaks about programming , but there is more real planning in Germany than in many other countries of the world. On big enterprises vs. small enterprises, Dr. Horvat said that the only wish of small enterprises is to become big. Growth brings not only higher wages, but social prestige to the trade union officials in the small enterprise which is politically active and so on. If they succeed in expanding capacity, the Press will write about it. Small enterprises dream only of becoming large. If they emp loy a hundred workers, their dream, in a 7 year plan, is to grow to 500, if they have 500, to grow to 1,000 etc.


I Economic Studies 1. Branko Horvat, Towards a Theory of Planned Economy 2. Branko Horvat, Industrija nafte u Jugoslaviji ICnjiga 1. Proizvodnja nafte Knjiga 2. Rafinerija nafte Knjiga 3. Distribucija nafte II Textbooks and Handbooks 1. Branislav Ivanovic, Teoretska statistika 2. Olga Tomic, Priprema rukopisa naucnih i strucnih radova prirucnik za autora

III P a p e r s
1. Branko Horvat, Primjena medjusektorske analize u planskom bilanciranju privrede 2. Leopoldina Vukojevic, Tendencija menjanja strukture jugoslovenske privrede u periodu 1952-1960. godine 3. Branko Horvat. Analiza nekih efekata promjena cena 4. Branko Horvat, Note on the Rate of Growth of the Yugoslav Economy 5. Dancika Nikolic i Pavle Sicherl Konstrukcija proizvodno kapitalnog modela za privredni razvoj Jugoslavije 6. Drazen Bejakovic, Mjerila u nauci i ekonomskoj politici za utvrdjivanje saobracajnih gravitacionih podrucja luka 7. Branko Horvat, Samoupre.vleniie. centralizm i planirovanie 8. Branko Horvat, Drustveno racunovodstvo za jugoslavensku privredu (projekat) 9. Branko Horvat: Ekonomska simbolika

IV Translations 1. Beleske o primeni matematike u sovjetskom planiranju 2. P.C. Mahalanobis Planiranje u Indiji 3. Matematicke metode u ekonomiji 4. Primena matematickog programiranja i elektronskih racunara u planiranju V Reprints

1. V. Trickovic'' Ispitivanje strukture i elasticnosti traznje 3-4/1957, 238-269.


2. B. Horvat, The Depreciation Multiplier and a Generalised Theory of Fixed Capital Costs, The! Manchester School, May 1958, 136159 3. B. Horvat, The Optimum Rate of Investment , December 1958, 748767. 4. V. Trickovic',' "Strukturne promene u licnoj potrosnji 3/1960. 427-458.

The Economic Journal, Economist,

5. B. Horvat and V. Raskovic, *'Workers Management in Yugoslavia: A Comment , The Journal o f P o litic a l Economy, April 1959, 194 198. 6. B. Hoivat, D iei Definitionen des Sozialprodukts' , Erstest Heft, 1960. 27-40.


7. B. Horvat. A Restatement of a Simple Planning Model with some Examples from Yugoslav Economy , Sankhya, Series B. Vol. 23, Parts 1, 2, 3, 29-48. 8. B. Horvat, The Characteristics of Yugoslav Economic Development 1, S ocialist Thought and Practice, 1/1961.. 115 9. B. Horvat, Caracteristiq ues du developpment de 1 economie Yougoslave".. Questions actuelles du socialism e, 60/1961, 89105. 10. B. Horvat; The Conceptual Background of Social Product - Income \ Wealth, Series IX (1961) 234-252.


11. B. Horvat, - Radna vrijednost proizvodnje jugoslavenske poljoprivrede i industrije, Ekonomist, 4/1961, 512-523. 12. B. Horvat, " Raspodjela prema radu medju kolektivima, ! , 1/1962, 5266

Nasa stvarnost

13. B. lvan ovic; Primena metoda Iodstupanja u problemima odredjivanjastepena ekonomske ^azvijenosti , , Statisticka revija, 2/1957, 125154, 12/1959, 26 42, 1/1962, 114, Ekonomist, 2/ 1961. 182205.

14. B Horvat, Metodological Problems in Long-Term Economic Development programming*'. Industrialization and Product ivity. UN. Bulletin, 5/1962, 37-51. 15. B : Horvat, ,!Ekonomska nauka i narodna privreda , 7-8/1962, 48-67.

Nasa stvarnosf,

16. B. Ivanovic" The estimation of the two dimensional distributions of a statistical set, based on the marginal distributions of its strata1 Statisti', ca Neerlandica, 1 /1 9 6 3 ,1 3 23 17. B'.'Horvat, Naftni kartel u predratnoj Ju g o s la v iji", 12-13 (1962), 205-222.

Ekonomski anali, Ekonomski

18. B, Savic, Problemi regionalne licne potrosnje u ju g o s la v iji: , anali, 12-13 (1962), 97-116.

19. D. N ikolic, -'Konstrukcija jednog ekonometrijskog modela za razvoj industrije , Ekonomist, 2/1963, 388419. 20. M. Zivkovic, Matematika u sovjetsko.i ekonom iji", 7-8/1963, 126-135. 21. V. Trickovic, "L ic n a potrosnja kao kriterij proizvodne po litike ". mist, 1-2/1958.

Nasa stvarnost, Ekono

22. V. Trickovic. Tendenci.ie potrosnje hrane u svetlosti savremenih izucavan ja \ Ekonomist, 1/1960. 41-71. 23. V. Matejic, Sustina i metode operacionih istrazivanja, 1/1963, 1-18.

Statisticka revija,

24. B. Horvat. ;,Quelques aspects de la planification economique nationale'", Les Annales de / economie collective, 2 -3/ 1963. 25. B. Savic, " Navo ishrarie seofekog stanovriistvai Srbljerpo poljopilvrednim rejonim U , ,Hrana s ishrana, xv 1963. 26. B. Horvat: 4'Metodoloski problem dugorocnog programiranja privrednog razvoja'1 Ekonomski pregled, 1011/1962 , 27. V. Medenica i V. Trickovic, ,5M**erijalni i novcani tokovi i njihov uticaj na cene i trziste ", Ekonomski pregled, 1012/1963. 28. B. Marendic, -'Financiranje djels.tnosti visokog skolstva SRH u periodu 196063. godine , Ekonomski pregled, 1012/1963. 29. B. Horvat, Samoupravljanje, centralizam i planiranje's, 413-444.



30. B. Horvat, Dva modela efekata formiranja zaliha na kretanje drustvenog proizvoda . Ekonomski pregled, 7/1964, 407-415 j 31. B. Horvat; Ekonomski smisao indeksa proizvodnje i cije n a'5, revija, 1/1964, 7-14.

S tatistic^ Sta

32. B. Ivanovic" S tatisticki rasporedi sa aleatornim pa^araet^iraa,'I , tisticka revija, 1/ 1964,1-6. 33. B, Horvat, The Optimum Rate of Investment Reconsidered nomic Journal, 1965, 572-576.

The Eco Ekono-

34. L j. Madzar, Privredni sistem i mobilnost faktora proizvodnje", mist, 1-2/1965, 28-48.


HapoflHa 6M6.nnoTeKa




by Branko Horvat

R E P R I N T JSr 33 2
September 1965

aw vcsjajB .tm raoflii



by Branko Horvat
senior research associate


September 1965


I n t r o d u c t io n

A p a p e r on the optimum investment rate is always likely to provoke an animated discussion. M y original paper on that subject1 has been followed by a number of comments, criticisms and further developments,2 oral and written, in the six years that have passed since it was published in this J o u r n a l . I t does not seem necessary to take up all the major points made in that discussion, but it may be useful to mention some of them. Besides, in my original argument there was a flaw in reasoning concerning the opti mum rate of saving. I t was corrected in my later book,3 but the solution did not yet sound completely satisfactory. In the meantime I believe I have found the correct solution, and it is the purpose of the present paper to describe it.
T h e T r a d it io n a l A p p r o a c h

The traditional approach, still in vogue, makes use of the utility discount by which future consumption is made comparable with present consumption aiid the solution is derived in terms of finite values. The utility discount may be concerned either with rational discounting (due to the falling marginal utility of consumption) or with the former plus irrational dis counting (due to the deficient telescopic faculty of human beings, to use the Pigovian phrase). The trouble is that in either case the rate of discount can not be measured. There is a lot of naive reasoning around the attempts to derive the rate of utility discount from the rate of interest. The argument presented has been fallacious on two scores:

1. As Keynesand many before and after himhave shown, the market rate of interest has nothing to do with the social time preference discount rate.4
1 The Optim um R ate of Investment, E c o n o m ic J o u r n a l -, December 1958, 747-67. a I quote some of the more im portant texts, interesting also because of their different national colours: O. Eckstein, Capital Theory and Some Theoretical Problems in Development Planning, American Economic 'Review, 1961, pp. 94-5. A. K . Sen, O n Optimising the R ate of Saving, E c o n o m i c J o u r n a l , September 196i, pp. 484-6. A. A. Lazaris, OiKovoy.erpucq Sicpcvvrjois rtja o \io u io p e r o ^ i d -jo rcfiievo cu jo x a i K aT ava^tiaew o. (Athens, 1961), pp. 65 71. P. Sulmicki, Proporqs gospodarcze, Warsaw, 1962, pp. 110-12. A. Heertje, O n the Optim um R ate of Savings, Weltwirtschqftliches Archiv, Band 90/1, 1963, pp. 18^23. 8 B. Horvat, Towards an Economic Theory o f the Planned Economy (Jugoslav Institute of Economic Research, Belgrade), Chapter 10. 1 Cf., e.g., M. S. Feldstein, The Social Time Preference Discount R ate in Cost Benefit Analy sis, E c o n o m ic J o u r n a l , Ju n e 1964, p p . 360-79.

SEPT. 1965]



2. Even if we had an ideal economic system with no market imper fections and with other obstacles (such. as the lack of knowledge <5f individual intentions) removed, the observable rate of interest could not determine the correct amount of new investment in a dynamic economy. With such a positive interest rate, investment could still be too large. This follows from the fact that: (a) the marginal efficiency of invest ment (in a fixed time period) is falling; (b) the interest rate is deter mined by mei of new investment which is economically superior; and (c) mei of the entire economy may be negative, while mei of the investing firms is large and positive and the average efficiency of investment of all firms is large and positive.1 The traditional utility approach implies that we choose what we prefer to choose, which is patently incorrect, since the circumstances in which choices are being made, and which are beyond the control of individual consumers and producers, are not taken into account. However, even if this objection were neglected, there is in principle no possibility of measuring time preferences. Thus, the traditional approach ends with the conclusion that we should choose what we prefer, which is a normative tautology that gives us no clue for the economic policy.
T h e C r it ic is m o f t h e S o l u t i o n S u g g e s t e d i n t h e 1958 P a p e r In my paper the optimum rate of investment was determined by zero social marginal efficiency of investment. This suggestion had been criticised in two ways. First, it was said that this is an authoritarian approach impos ing great hardships on the population, since mei is zero only when investment is very highand consequently consumption is very low. I t is frequently implied that consumption is not only low, but is remaining stagnant or is declining so as to enable investment to grow. This belief is derived from the observation that even in periods of unusually high investment rates the returns to individual investing firms were still positive and quite large. The criticism is theoretically invalid because it confuses individual and social mei, which was explained above. I t is also empirically invalid. One may quote at least some countriese.g., Jugoslavia, Japan, the Soviet Union whose economies operate close to the p o in t of social mei = 0, and at some time seem even to have surpassed that'point, but where the share of invest ment in national income is not at all close to 100%; it lies rather between 25 and 35%. As far as consumption or real wages are concerned, they are rising in Jugoslavia and Jap an faster than anywhere else in the world. The second criticism has been more subtle. Itrhas been understood that the limited absorptive capacity of the economy drives social mei very soon to zero. But, it has been argued, mei = 0 means that at that point investing 1 For a more detailed discussion of the allocation rate of interest and the investment determination rate of interest see my Towards an Economic Theory o f the Planned Economy, Chapter 4.

No. 299.V O L .






individuals get no rewards in increments of production a fortiori no incre ments in consumption, which is always smaller than total output. Thus investment should be stopped some time before mei = 0. However, it is not known at which point, and we are back to the agnosticism of the utility approach. If we may assume that the production function of the economy resembles that of an individual firm, then close to the point of full-capacity operation the mei curve will be falling steeply. In this case the points mei 0 and mei close to zero are so near to each other that empirically they cannot be distinguished. I f empirical distinction is impossible theoretical distinction has no sense either. T hat was briefly the essence of the corrected solution. However, it can be further improved.
T h e A s s u m p t io n s o f a n E m p i r i c a l l y R e l e v a n t S o l u t i o n

If one wishes to derive a solution relevant for economic policy one has to start from some more or less realistic assumptions. The more realistic the assumptions are, the more valuable is the solution likely to be. But just because it is empirically relevant, the solution cannot be logically necessary (i.e., it does not eliminate the possibility of other solutions), which is a pro perty of tautologies only. This warning seems necessary in order to avoid the frequent confusion between an empirically relevant economic theory and a theory which consists of a set of tautologies. O ur assumptions are as follows: 1. W ith respect to which period of time does an individual maximise the utility of his consumption? The answer to this question may be a twofold one: (a) with respect to whichever period it pleases him, or (b) with respect to his life-span. The former answer does not help us very much; the latter is quantitatively determined and seems to describe a rational choice. For any other choice would imply a lesser total amount of consumption, and therefore a lesser total amount of utility. Now in reality some periods of life may be more demanding than others (and, of course, we do not know exactly how long we shall be living). We may admit all that and only assume that deviations in the needs of various individuals compensate each other, so that, on the average, the society behaves so as to maximise the consumption of each generation. 2. We assume a democratic community of consumers which implies that each consumer has one vote. In modern communities the average expectancy of life of individuals alive at any particular moment of time will be somewhere between thirty and fifty years. T h at is at the same time the generations life-span with respect to which consumption has to be maximised. 3. It is a fact that the investment absorptive capacity of any economy




is limited. Therefore, the marginal efficiency of investment falls as investment per unit of time increases. I t falls less rapidly if the rate of technological progress is higher, but it falls in any case. 4. I t is a fact that the uncertainty of the outcomes of investment decisions increases with the length of the planning horizon. The long term programmes of development worked out so far rarely go beyond the horizon of twenty years, and practically never beyond twenty-five years. This practice implies a belief that future events become so un certain after twenty to twenty-five years that the programming or forecasting of these events cannot possibly improve present-day invest ment decisions. 5. I t follows that the relevant time horizon for output maximisation is twenty to twenty-five years. Consequently, the marginal efficiency of investment must be driven to zero with respect to this time period. 6. Since the life-span of every generation is considerably longer than its planning horizon, every generation maximises not only output but, very likely, consumption also. Within twenty to twenty-five years consumption is not maximised, because a part of output is used for investment which is not brought to fruition within that period. W ith investment maturation period short enough, that investment will generate consumer goodseither directly or indirectly through further investmentwithin the remaining years of the generations life-span. Thus, every generation will maximise its total consumption, if it is taken into account that every new-born baby pushes the end point of the generations life-span further ahead.
C o n c l u s io n

The characteristics of the real world are such that output maximisation decisions coincide with consumption maximisation decisions if we agree that each generations consumption maximisation is the proper target of a national investment policy. O f course, there is no logical necessity that we agree on that. But the target and the assumptions involved seem to be rather realistic, certainly considerably more realistic than the assumptions generally found in economiq theorising. It follows that the optimum rate of investment is determined by the point on the investment line where social marginal efficiency of investment with respect to the period of twenty to twenty-five years becomes zero. Such an investment policy in normal circumstances cannot imply a reduction of consumption, not even temporarily.1 Once put into full operation, it produces a share of investment in national income of about 35% and an annual rate of growth of output and consumption of about 10%, if recent experience and national income statistics may be trusted.
1 E
c o n o m ic


1958, p p . 7 6 4 -6 .



[SEPT. 1965

The point mei = 0 cannot be determined directly and with the rigour of natural sciences, since repeated experiments under unchanged conditions cannot be performed in economics. However, this point can be pretty closely approximated by indirect methods, i.e., by observing changes in gestation periods of individual investment projects, by examining changes in the average and marginal capital coefficients of total and new investment, by comparing the national performance with those of other countries, etc. One might not be particularly satisfied with the precision of such methods, but are measuring errors in natural sciences substantially different ?
Branko H orvat

Jugoslav Institute o f Economic Research, Belgrade





Beograd, Zmaj Jovina br. 12, tel. 621-730, 629-960

I Radovi

1. Branko Horvat, Primjena medjusektorske analize u planskom bilanciranju privrede. 2. Leopoldina Vukojevic, Tendencija menjanja strukture jugoslovenske priv rede u periodu 1952 1960. godine. 3. Branko Horvat, Analiza nekih efekata promjena cena. 4. Branko Horvat, Note on the Rate of Growth of the Yugoslav Economy. 5. Dan&ka Nikolic i Pavle Sicherl, Konstrukcija proizvodno kapitalnog modela za privredni razvoj Jugoslavije. 6. Dra2en Bejakovi6, Mjerila u nauci i ekonomskoj politic! za utvrdjivanje saobra6ajnih gravitacionih podrufija luka.
7 . BpaHKO XopBaT, CauoynpaBJieHHe, ueHTpann3M h nJiamipoBaHHe

8. Branko Horvat, Drustveno ra6unovodstvo za jugoslovensku privredu (projekat).

II P n v o d i

1. Belegke o primeni matematike u sovjetskom planiranju. 2. P.C. Mahalanobis Planiranje u Indiji. 3. Matematicke metode u ekonomiji.
. Ill Separati

1. V. Tri6kovi6, Ispitivanje strukture i elasticnosti traz n je". Economist, 3-4/1957. 238-269. 2. B. Horvat, The Depreciation Multiplier and a Generalised Theory Fixed Capital C o s ts " , The Manchester School, May 1958, 136-159. of

3. B. Horvat, The Optimum Rate of Investment**, The Economic Journal, December 1958, 748-767. 4. V. Trifikovic, Strukturne promene u lifinoj potrosnji" .Efconom/sf,3/1960, 427-458.

5. B. Horvat and V. Raskovic, "Workers Management in Yugoslavia: A Com m ent", The Journal o f P o litic a l Economy, April 1959, 194 198. 6. B. Horvat, "D rei Definitionen des Sozialprodukts**, K o n ju k tu rp o litik , Erstes Heft, 1960. 27-40. 7. B. Horvat, A Restatem ent of a Simple Planning Model with some Exam ples from Yugoslav Economy*', Sankhya, Series B, Vol. 23, P arts 1, 2, 3, 29-48. 8. B. Horvat, The C haracteristics of Yugoslav Economic Development**, S o cia list Thought and P ra ctice, 1/1961, 1 15. 9. B. Horvat, C aracteristiques du developpement de 1 economie Yougoslave**, Questions actuelles du socialism e, 60/1961, 89 105. 10. B. Horvat, The Conceptual Background of Social Product, Income and Wealth, Series IX (1961) 234-252. 11. B. Horvat, Radna vrijednost proizvodnje jugoslavenske industrije**, Ekonom ist, 4/1961, 512-523. poljoprivrede i

12. B. Horvat, Raspodjela prema radu medju kolektivima*', Nasa stvarnost, 1/1962, 52-66. 13. B. Ivanovic, "Prim ena metoda I odstupanja u problemlma odredjivanja . <stepena ekonomske ra zv ijen o sti", S ta tis tic k a re v ija , 2/1957, 125 154, 1-2/1959. 26-42, 1/1962. 1-14, E k o n o m is t , 2/1961, 182-205. 14. B. Qorvat, Methodological Problems in Long-Term Economic Develop ment Programming**, In d u stria liza tio n and P ro d u c tiv ity , UN. Bulletin, 5 / 1962, 37-51. 15. B. Horvat, "Ekonomska nauka i narodna privreda**, Nasa stvarnost, 7t-8/ 1962, 48-67. 16. B. Ivanovic, The estim ation of the two dimensional distributions of a statistica l se t, based on the marginal distributions of its s tra ta " , S tatistic a N eerlandica, 1/1 9 6 3 ,1 3 23. 17. B. Hoivat, "N aftni kartel u piediatno] Ju g o slav ijl" , Ekonomski a n a li, 12-13 (1962), 205-222. 18. B. Savid, "Problem! regionalne 116ne potrosfije u Ju g o slav ijl", Ekonom s k i a n a li, 12-13 (1962) 97-116. 19. D. Nikoll<5, Konstrukcija jednog ekonometrijskog modela za razvoj indugfrlje". Ekonom ist, 2/1963, 388-419. 20. . 2ivkovic, "Matematika u sovjetskoj ekonomiji**,Nasa stvarnost, 7 / M 8 1963. 126-135. 21. V. TriSkoVic, Lifina potroSnJa kao kriterij proizvodne politlke", Ekono m ist, 1-2/1958.
23,. V. Trickovid, Tendencije potroSnJe hrane u svetlosti savremenih izufia-

vanja**, Ekonom ist, 1/1960, 41-71.

23. V. Matejid, Sustina i metode operacionih istraziv an ja", S ta tisticka rev ija , 1/1963, 1-18. 24. B. Horvat, "Q uelques aspects de la planification economique natlonale" Les Annales de I economie c o lle c tiv e , 2 3/1963. 25. B. Savid, Nivo ishrane seoskog stanovnistva Srbije po poljoprivrednim rejonim a", Hrana i ishrana, IV 1963. 26. B. Horvat, Metodoloski problemi dugorodnog programiranja prlvrednog iazvoja , Ekonomski pregled, 10 11/1962. 27. V. Medenica 1 V. Tridkovic, "M aterijalni i novcani tokovl 1 njihov uticaj na cene i trzlste*?, Ekonomski pregled, 10 12/1963. 28. B. Marendic, Pinanciranje djelatnosti vlsokog skolstva SRH u periodu 1960 63. godine , Ekonomski pregled, 10 12/1963. 29. B. Horvat, "Samoupravljanje, centralizam 1 p laniranje", Pregled, 5/1964. 413-444. 30. B. Horvat, Dva modela efekata formiranja zaliha na kretanje drugtvenog prolzvoda , Ekonomski pregled, 7/1964., 407 415. 31. B. Horvat, Ekonomski smisao indeksa proizvodnje i cijena , S ta tis tic ka re v ija , 1/1964., 7 . 14 32. B. Ivanovic, statistid k i rasporedi sa aleatomim parametrima , S ta tis
tic k a re vija , 1/1964, 1 -6 .

IY Posebna izdanja

1. Branko Horvat, Towards a Theory of Planned Economy. 2. Olga Tomic, Priprema rukopisa naudnih i strudnih radova, prirudnik za autore.



A PAPER on the optimum investment rate is always likely to provoke an animated discussion. My original paper on that subject ^ has been followed by a number of comments, criticisms and further developments,^ oral and written, in the six years that have passed since it was published in this JOURNAL. It does not seem necessary to take up all the major points made in that discussion, but it may be useful to mention some of them. Besides, in my original argument there was a flaw in reasoning concerning the optimum rate of saving. It was corrected in my later book,* but the solution did not yet sound completely satisfactory. In the meantime I believe I have found the correct solution, and it is the purpose of the present paper to describe it.

The traditional approach, still in vogue, makes use of the utility discount by which future consumption is made comparable with present consumption and the solution is derived in terms of finite values. The utility discount may be concerned either with " rational" discounting (due to the falling marginal utility of consumption) or with the former plus " irrational " discounting (due to the deficient telescopic faculty of human beings, to use the Pigovian phrase). The trouble is that in either case the rate of discount cannot be measured. There is a lot of naive reasoning around the attempts to derive the rate of utility discount from the rate of interest. The argument presented has been fallacious on two scores: 1. As Keynesand many before and after himhave shown, the market rate of interest has nothing to do with the social time preference discount rate.*
" The Optimum Rate of Investment," ECONOMIC JOURNAL, December 1958, 747-67. 2 I quote some of the more important texts, interesting also because of their different national colours: O. Eckstein, " Capital Theory and Some Theoretical Problems in Development Planning," American Economic Review, 1961, pp. 94-5. A. K. Sen, " On Optimising the Rate of Saving," ECONOMIC JOURNAL, September 1961, pp. 484-6. A. A. Lazaris, OiKovo/ieTpiKTj Siepeilvrjais TTJCT oxea^oia ^lera^i aTTorainevoewo Kai KaravaXdocwa. (Athens, 1961), pp. 65-71. P. Sulmicki, Proporcje gospodarcze, Warsaw, 1962, pp. 110-12. A. Heertje, " On the Optimum Rate of Sayings," Weltwirtschaftliches Archiv, Band 90/1, 1963, pp. 18-23. ' B. Horvat, Towards an Economic Theory of the Planned Economy (Jugoslav Institute of Economic Research, Belgrade), Chapter 10. * Cf., e.g., M. S. Feldstein, " The Social Time Preference Discount Rate in Cost Benefit Analysis," ECONOMIC JOURNAL, June 1964, pp. 360-79.

SEPT. 1965]



2. Even if we had an ideal economic system with no market imperfections and with other obstacles (such as the lack of knowledge of individual intentions) removed, the observable rate of interest could not determine the correct amount of new investment in a dynamic economy. With such a positive interest rate, investment could still be too large. This follows from the fact that: (a) the marginal efficiency of investment (in a fixed time period) is falling; (b) the interest rate is determined by mei of new investment which is economically superior; and (c) mei of the entire economy may be negative, while mei of the investing firms is large and positive and the average efficiency of investment of all firms is large and positive.^ The traditional utility approach implies that we choose what we prefer to choose, which is patently incorrect, since the circumstances in which choices are being made, and which are beyond the control of individual consumers and producers, are not taken into account. However, even if this objection were neglected, there is in principle no possibility of measuring time preferences. Thus, the traditional approach ends with the conclusion that we should choose what we prefer, which is a normative tautology that gives us no clue for the economic policy.

In my paper the optimum rate of investment was determined by zero social marginal efficiency of investment. This suggestion had been criticised in two ways. First, it was said that this is an authoritarian approach imposing great hardships on the population, since mei is zero only when investment is very highand consequently consumption is very low. It is frequently implied that consumption is not only low, but is remaining stagnant or is declining so as to enable investment to grow. This belief is derived from the observation that even in periods of unusually high investment rates the returns to individual investing firms were still positive and quite large. The criticism is theoretically invalid because it confuses individual and social mei, which was explained above. It is also empirically invalid. One may quote at least some countriese.^., Jugoslavia, Japan, the Soviet Union whose economies operate close to the point of social mei = 0, and at some time seem even to have surpassed that point, but where the share of investment in national income is not at all close to 100%; it lies rather between 25 and 35%. As far as consumption or real wages are concerned, they are rising in Jugoslavia and Japan faster than anywhere else in the world. The second criticism has been more subtle. It has been understood that the limited absorptive capacity of the economy drives social mei very soon to zero. But, it has been argued, mei = 0 means that at that point investing
* For a more detailed discussion of the " allocation rate of interest" and " the investment determination rate of interest " see my Towards an Economic Theory of the Planned Economy, Chapter 4. N o . 299. VOL. LXXV. Pp




individuals get no rewards in increments of productiona fortiori no increments in consumption, which is always smaller than total output. Thus investment should be stopped some time before mei 0. However, it is not known at which point, and we are back to the agnosticism of the utility approach. If we may assume that the production function of the economy resembles that of an individual firm, then close to the point of full-capacity operation the mei curve will be falling steeply. In this case the points mei = 0 and " mei close to zero " are so near to each other that empirically they cannot be distinguished. If empirical distinction is impossible theoretical distinction has no sense either. That was briefiy the essence of the corrected solution. However, it can be further improved.

If one wishes to derive a solution relevant for economic policy one has to start from some more or less realistic assumptions. The more realistic the assumptions are, the more valuable is the solution likely to be. But just because it is empirically relevant, the solution cannot be logically necessary [i.e., it does not eliminate the possibility of other solutions), which is a property of tautologies only. This warning seems necessary in order to avoid the frequent confusion between an empirically relevant economic theory and a theory which consists of a set of tautologies. Our assumptions are as follows: 1. With respect to which period of time does an individual maximise the utility of his consumption ? The answer to this question may be a twofold one: [a) with respect to whichever period it pleases him, or [b) with respect to his life-span. The former answer does not help us very much; the latter is quantitatively determined and seems to describe a rational choice. For any other choice would imply a lesser total amount of consumption, and therefore a lesser total amount of utility. Now in reality some periods of life may be more demanding than others (and, of course, we do not know exactly how long we shall be living). We may admit all that and only assume that deviations in the needs of various individuals compensate each other, so that, on the average, the society behaves so as to maximise the consumption of each generation. 2. We assume a democratic community of consumers which implies that each consumer has one vote. In modem communities the average expectancy of life of individuals alive at any particular moment of time will be somewhere between thirty and fifty years. That is at the same time the generation's life-span with respect to which consumption has to be maximised. 3. It is a fact that the investment absorptive capacity of any economy




is limited. Therefore, the marginal efficiency of investment falls as investment per unit of time increases. It falls less rapidly if the rate of technological progress is higher, but it falls in any case. 4. It is a fact that the uncertainty of the outcomes of investment decisions increases with the length of the planning horizon. The longterm programmes of development worked out so far rarely go beyond the horizon of twenty years, and practically never beyond twenty-five years. This practice implies a belief that future events become so uncertain after twenty to twenty-five years that the programming or forecasting of these events cannot possibly improve present-day investment decisions. 5. It follows that the relevant time horizon for output maximisation is twenty to twenty-five years. Consequently, the marginal efficiency of investment must be driven to zero with respect to this time period. 6. Since the life-span of every generation is considerably longer than its planning horizon, every generation maximises not only output but, very likely, consumption also. Within twenty to twenty-five years consumption is not maximised, because a part of output is used for investment which is not brought to fruition within that period. With investment maturation period short enough, that investment will generate consumer goodseither directly or indirectly through further investmentwithin the remaining years of the generation's life-span. Thus, every generation will maximise its total consumption, if it is taken into account that every new-born baby pushes the end point of the generation's life-span further ahead.

The characteristics of the real world are such that output maximisation decisions coincide with consumption maximisation decisions if we agree that each generation's consumption maximisation is the proper target of a national investment policy. Of course, there is no logical necessity that we agree on that. But the target and the assumptions involved seem to be rather realistic, certainly considerably more realistic than the assumptions generally found in economic theorising. It follows that the optimum rate of investment is determined by the point on the investment line where social marginal efficiency of investment with respect to the period of twenty to twenty-five years becomes zero. Such an investment policy in normal circumstances cannot imply a reduction of consumption, not even temporarily.^ Once put into full operation, it produces a share of investment in national income of about 35% and an annual rate of growth of output and consumption of about 10%, if recent experience and national income statistics may be trusted.
* ECONOMIC JOURNAL, 1958, pp. 764-6.



[SEPT. 1965

The point mei = 0 cannot be determined directly and with the rigour of natural sciences, since repeated experiments under unchanged conditions cannot be performed in economics. However, this point can be pretty closely approximated by indirect methods, i.e., by observing changes in gestation periods of individual investment projects, by examining changes in the average and marginal capital coefficients of total and new investment, by comparing the national performance with those of other countries, etc. One might not be particularly satisfied with the precision of such methods, but are measuring errors in natural sciences substantially difFerent?
BRANKO HORVAT Jugoslav Institute of Economic Research, Belgrade


II 153239/9

E K 0 N 0 MS K A SIM B 0 L I K A
Tranko Horvat, n a u c n i savetnik

Ju g o slo v e n sk i in s titu t za ekonomska istra z iv a n ja





Z n a c a j ekonomske sim bolike P r in c ip i i z g r a d j i v a n j a sistema sim bo la Matematicke konvencije Upotreba sim bola u ekonomskoj a n a li z i Upotreba sim bo la u a n a li z i drustvenog pr oizvoda R je c n ik termina i sim bola 1. R i e c n ik termina 2 R je c n ik sim bola

1 2 5 8 9 II 14



Z n a c e n j e ekonomske sim b o lik e


U nasem stoliecu ekonomija polazi kroz onaj proces saz-

revanja i postizavanja kvantitativne egzaktnosti kroz koji su prirodne nauke prolaziie u ranijim vii'ekovima. Egzaktnost pretpostavlja prije svega preciznu terminologiju. Stvaranje termmologiie, medjutim, veoma je zamasan posao u koji ovdie ne mozemo ulaziti. No egzaktnost zahtijeva i odredjenu metodiku istrazivanja. Marx je smatrao da jedna nauka postaje istinski razvijena tek onda kad se moze sluziti materaatikom. Ta teza postaje danas veoma aktuelna. Matematicki jezik zahtijeva pored precizno definiranih pojmova i adekvatne simbole. Zadatak ovog rada* je upravo to da dade prvi prilog izgradjivanju jedinstvene jugoslavenske ekonomske simbolike, A dobro njesena simbolika predstavlia opet znacajan korak u pravcu lzgradiivanja egzaktne termmologije.

Ovaj rad. je radjen kao projekat u oicviru programa is t ra z iv a n ja J ug os la ven s ko g in s titu ta za ekonomska i s t i a z i v a n j a i ti eb a piije svega da posluzi za s tandai diziranje sim bolik e koja se upotrebljava u radovima In stit u ta , Nakon sto je prva ve rzija prosia kroz strucnu disfeusiju u Institutu, ova, definit iv na, v e iz i j a usvojena je kao privremeni obavezan standard za sve radove in sti tu ta. No ocig ledno j e da se pivim pokusajem ne ij e s a v a citav ovaj s lo z e n i problem i zato In stitu t p o ziv a naucne ustanove u o bla sti ekonomije kao i pojedine zainteresirane naucne radnike da p o s a lju svoje kriticke primjedbe i prijedloge, kako bi se z a jed n ic kim naporima iz g r a d jiv a la ju g os la ve n ska ekonomska s im bo lik a. Uko liko se pokaze dovoijan interes I n stit u t bi u v e z i s ovim problemom organizovao savjetovanje. Napomene i prijedioge treba s l a t i na adresu: Ju g o s lo v e n s k i ins titut z a ekonomska is t ra ziv an ja , Beograd, Zmaj J o v i n a 12,post pret 611.

2. Ekonomska simbolika opcenito nije veoma razvijena, a u nasoj zemlji prakticki i ne postoji, jer se kvantitativna ekonomska anahza pocela razvijati tek od nedavna, Pojedini auton, koji u svoja teorijska ili primjenjena istrazivanja uvode suvremene tehnike analize, prepusteni su u tom pogledu sami sebi Z'bog toga se desava da svako za svoje pottrebe izm islja svoje simbole, iii se oni beznekog sistema preuzimaju iz strane literature. Na taj nacin stvara se velika i nepotrebna zbrka, a citanje tudjih radova postaje veoma mucan posao. Ako ima i svega nekoliko autora, ali svaki upotrebljava svoj sistem simbola, onda koristenje njihovih radova zahtijeva citav jedan dodatan i neprijatan posao simultanog desifriranja raznih formula, stavova i teorema A u situaciji kao sto

je nasa; gdje je kvantitativna anahza jos u pcvoju, taj posao u toi mjer: zastrasuje da bitno koci i koristenje postojecih radova i daljnji razvoi istrazivanja u tom podrucju Medjutim, ujednacena simbolika ne samo sto olaksava pracenje literature vec dovodi i do ujednacavanja terminologiie, a sami simboli poput stenografskih sigla cesto indiciraju citav jedan prethodiii analiticki proces, koji je nepotrebno ponavljati i koji se moze smatrati kao poznat i egzaktno utvrdjen. Ocigledno je stoga daje rad na razvijanju i standardiziranju nase ekonomske simbolike vazan, konstan i vsorr 3. potreban.

P rin cip i

iz g r a d jiv a n jo siste m a sim bola

3. Prije nego sto pndjemo izgradnji sistema simbola, potrebno je utvrditi principe na kojima on treba da se zasniva. To mogu biti slijedeci principi a) Da bi simboli maksimalno olaksavali citanje izraza u kojima se javljaju, oni treba da imaju visoku mr.emotehnicku vrijednost b) U vezi s tackom a) postavlja se pitanje terminoloskog jezika. Starije nauke medicma, botanika i Zoulogija su u tom pogledu klasicni primjeri - koriste

latinski za svoju terminologiju. Time se dobiva jedinstvena med inarodna terminologija. To u ekonomiji danas nije :noguce; izgledalo bi veoma i'zvesticenins i ocigledno je da rie bi bilo prihvaceno. prema tome u obzir dolaze samo nacionalni je z ic i. Takvo J :e senje ima svoju nezgodnu stranu u tome sto oiezava medjunarodnu komunikativnost ekonomije. Medjutiin, ono ima i veliku prednost u tome sto ekonomsku nauku cini pristupacnom laiku i amateru. A to je izvanredno vazno za iediiu drustvenu nauku. koja ne moze i ne smije postati svojinom samo uskog kruga specijalista. c) Zasnivanje terminologije na nacionalnom jeziku jos uvijek ne znaci da se jezicne razlike moraju potencirati po svaku cijenu. Cinjenica je da je latinski jezik izvrsio snazan uticaj ne samo na romanske, vec i na ostale evropske jezike. Stoga nacionalizirane latinske rijeci predstavljaju pogodnu osnovicu za izgradjivanje simbolike koja bi postigla znacajan stepen medjune.rodne komunikativnosti. Na primjer, mogu se upotrebljavati izrazi uvoz i izvoz, ali su isto tako u nasoj kao i u ostalim evropskim zemljama razumIjivi termini import i sksport. Jlag an ja su investicijs, promjenljivi je varijabiIni, potrosnja je konzumpcija i tako dalje, d) Bez obzira na mnemotehnicke kvalitete, u svakoj simbolici postoje i odredjeni konvencionalni elementi. Korisno je da se ti elementi preuzmu iz svjetske naucne prakse. U ekonomiji je u tom pogledu situacija dosta jednostavna. Kvantitativna ekonomska analiza razvila se najprije i najvise u podrucju engleskog jezika, pa se ukoliko nema izricitih razloga za protivno - rjesenja za simboliku mogu uzimati iz tog podrucja. Na primjer i u statistici i u ekonomiji postalo je uobicajeno da se kolicina oznacuje sa q , a cijena p, iako prvo slovo ne postoji u nasoj abecedi, a drugo nema mnemotehnicku kvalitetu, e) Ekonomija nije izolirana nauka, Zbog toga u izgradjivanje njenog sistema simbola treba striktno voditi racuna o sistemima koji su razvijeni u drugim naukama,

prije svega u matematici i statistic!, Na primjer;-uv ; = , matematici su pocetna sIoya:abecede re'zervirana za : konstatlte, a zavrsna za varijable. Jedna od k liu c nih v'arijabii u'ekonomskoj analizi je cijena.,- Kad: ; bismo za ciienu upctrebili simboi c . . dolazilo; bi;d,o stainin' zabuna oko toga radi h se o .varijabli.-ih-. konstanti; Nada!ie,u fi>fci f je simboi z a v rije m e ...LV. (tempus); u statistic) n je simboi .za broi (numerus) i oba simbola mcgu se bez d a lin je g i prihvatiti za : ekonomiju Mal'o 'slovo d kao oznaka za dohodak je,.,neprikladno, jer se u nekom izrazu. npr,, dk,: moze. interpretirati kao dohodak pomnozen nekim koefi cijentcm, ah isto take..i. kao direrenciial odrineke- va=- rijabilne velicine. k, . :Takvih.pdmjei'a-.ima. veoma nmogo. f) -Pojed'irie ekonomske discipline zahtijeyaiu .posebno prila'gbdjavarije simbolike unutrasnioi logjci analize u jednotn uzem podrucju, Navesceino kasnije primjere i z : ekonomske anaHze ii uzem. smislu dr^styenGg,EacU' novod'stva. Sva takva parcijalna riesenja. rnoraiu ..bit;. . sto vise uskladjena Ta uskladjivanja, zajedno s u - ; s- . kladjivanjima koja zahiijeva primjena drugrh natika,.u ekonomskim istrazivanjjma c-ne zgradiivanie..simboli- ;; ke izvariredno slozenim poslom. Medjutim, potpuno. uskladiivanie'ie nemog ce zbog cgraiueenog...broja. sim* j bcia. Kako se pojedina podrucia anaiize ispreplecu, bice pcnekad potrebno predvi.djeti. po dva simbola za isti poiam .. ; . '

g) Postavjia se 1 'problem abecede, Buduci.dasu cU . rilska slova po 'syom obliku u naivecem broju slucajeva ista kao iatmska Hi grcka; ne bi se ranego dobilo. uvodienjem cirilice u simboliku. Gotska i Iiebreiska. slova veana su-maio poznata, a uz' to se u sva tri slucaja javlja veoma' "nepriiatan tehnicki problem prepisivanja rukopisa, Zato bez veiike nuzae ne bi trebalo izlaziti van -'okvtra abecede i .aifabeta
h) Ima jedna nezgodna osobsna svakog jezika, a' to 'je da termini nisu pravajno distribuirani s obzirqm.na. svo~ . ja pocetna slova. U nasem ieziku velik dio ekonomskih termina pocinje s!o-;ora p (proizvodnja, potrosnja, pbnuda, potraznjaj porez/ priHbd5 prinos i td ) . U tom

slucaju kao i uopce u slucaju kad vise termina pocinje istim slovom, treba umjesto prvog slova iskoristiti neku drugu mnemotehnicku karakteristiku termina (npr. slovo koje zvucno doroinira u rijeci), odnosno, u krajnjem slucaju, upotrebiti alfabetskog dvojnika abecede. 4. Simbolicki sistem koji je nize razvijen nema zadatak da bude iscrpan, vec naprotiv da bude minimalno dovoljan. On treba da o'ouhvati neke osnovne pojmove u analizi i da da uskladjena osnovna rjesenja na kojima se onda moze dalje graditi. U tom poslu poci cemo od parcijalnih rjesenja, da bismo zavrsili s rjecnikom simbola.

M atem atic ke k o n v e n c ije

5. Uobicaieno je da se latinska i grcka slova u matematickim formulama upotrebljavaju na slijedeci nacin:

a o 7

a b c konstante; trigonometrija: a, 13 y konstantni kutevi , 6. 6, ip varijabilni kutevi

k 1 m n parametri; K Lagrangeovi muitiplikatori

\ /i.

x y z

u v t varijable

7 7

cr _

s * speciialne k o n s t a n f e ill varijable; rr 3,14. . a - standardna deviiaciia

P <t 'P


funkcionaial operator! g


a D

operator; koji oznacuju prirastaie: A determinanta. diskrimtnanta

2 1

S r

znaci za suxmranje indeksi (supsknpti superskripti); r - indeks za redak-matrice

s - indeks za stupe matrice mala poziti^na kcnstanta pcz!t:vn: raziomak docnia

j r 6

6. Dcsta ie ustanena i sbjedeca upctreba slova i znakova: (a) Kapa na slovu oznacava ocjenjenu il: planiranu veli c i n a u staiistici oznacava opiimainu ocjenu. Ir'rimier: Y ~ planiram druslveni proiz.voa ili drustveni proizvod ocjenjen nekcm statistickom metodom. a u cba slucaja to ie veiioina razlicita^c ostvarene. (b) Crta na slcvu oredstavlia prosjecnu (aritmeticka sredina) 11 ravnoteznu veiicinu, a u teoriji vjerojatnosti i 1 ocekivanu vri leanest.

Primier: P prosiecna ill ravnctezna cijena (c) Veiika sicva prsdstavljaju ukupne velicine, a mala si ova cdsiupanja,
P r i m ie r :

p P P, cdstupanje od prosjecne i!i ravnctezne cijene (d) Veiika slova predsiavljaju varijable, a mala slova kceiiciiente koji oznacavaju odnose izmedju varijabli. Pnmieri: C - cY ;

C potrosnja, c koeficijent potrosnie,


troskovi na iedinicu proizvodnje.

(e) Veiika slova cznacavaiu klasu neke pojave, a mala si ova (s indeksima) niz kvantitativmh vrijednosti (ill kvalkativnih obiljezja) u kojima se ta pojava isooljava.

X - nek: specificiraiii prcizvod x ,. x . . . nizkolicin a pfoizvoda X

(fl Latinska slova predstavljaiu koeficijente, a grcka konstante.

C a - ao Vl ^ V ^

U statistici latinska slova oznacavaju parametre uzorka, grcka paramesre csnovncg skupa.

Upotreba s im b o la u ekonom skoj a n a l i z i


Ovclje navcdimo primjer grupirania simbola po logickim

vezama. a ne po abecsdnom redosijedu, i to za jedno veoma razradjeno podrucje ekonomije

P p q


u k u pa n p ro izv o d pro sje c a n pro izv o d m a rg in a in i pro izvo d


m .77 cc

T T Tj t t . tj m R r m q

u k u p n i tr o s k o v i - v a rija b iln i troskovi


- fik sn i troskovi pro sje cn i tio s k o v i p ro sje c n i v a r ija b iin i troskovi - p r o s j e c n i f i k s n i t r o s k o v i _ m a rgin a in i trosko vi u k u p a n p r ih o d p r o s j e c a n p r ih o d - m a r g i n a i n i p r ih o d


... ..u k u p n a v e l i c i n a pro sje cna v e lic in a m a rg in a ln a v e lic in a kratkorocno (KM T - kratkorocni m a r g in a in i troskovi) - dugorocni pro sje cn i troskovi)

dugorocno (DST

q x

k o lic in a p r o iz v o d

c ije n a

pro izv o d a


c ije n a faktora pro iz v o d n je


rad d o k o lic a dohodak

i II

pj.atni sta v , iic in dohodak dobit



stopa s u p s t i t u c i j e potrosnih dobara stops, tehnicke supstitucije faktora proizyodnje


proizvodne iransformacije
Z - Z (p 1 = P n . D) p n , IIt . .

p o tra z n ja f z e lje t i)

pcnude (nuditi)

N N ( p1; .

krivuija indife iencije

8, Za siicne primiere grupiranja simbola u oblasti medjusektorske analize i makroekonomskog modeiiranja vidi: Cheneiy (2), Frison (3,11) i Horvat (4. 217-20; 5,7).

U potfsbo ssm boic u


cSr eifvenog p r c i z v o d a


Sunboh za pcdrucje drustvenog racunovodstva odredjeni

su osnc'/Tiom jednadzbcm raspodieie drustvene proizvodnje:

F IJ \ C i B I ; E -r M

gdie su znazenia upotrebiienih simbola ova: P - u k u p n a p r c i z v o d n j a , b ru to d r u s t v e n i p r o iz v o d

U C B I = m a te rija ln i utrosci potroS nje

iic n a = =

o p c a ( ' 4bud zetska*'*) p o t r o s n j a in v e s ticije



eksport im po rt

10. Bruto investicije se mogu rasclam ti nanove investicije i zapijenu U tom slucaju simbol J kao najblizi slovu I mozemo upotrl jebiti za oznacavanie novih investicija:
I J = J + Z

nove in v e s t ic ije

3ruto investicije se mogu rasclaniti na investicije u fiksne fondove i investicije u zalihe:

I If Ih ^ = = I f + Ih fondove

in v e s tic ije u fiksne in v e s tic ije u za iih e

11, Drustveni proizvod moze se smatrati bruto dohotkom, tj. doliotkom uvecanim za amortizaciju:
Y ^ D J- A


= =

d r u s t v e n i p r o iz v o d (br uto d o h o d a k ) narodni dohodak a m o rtiza c ija

Drustveni proizvod moze se rasclaniti i na novi proizvod plus zamjena:

Y P Z _ novi = P + Z

p r o iz v o d

__ z a m j e n a


12. Ako slovo P iskoristimo za oznacavanje novog proizvoda, onda ukupnu drustvenu proizvcdnju raozemo oznaciti siovom X ;
X = U 4- P + Z

13. Ako se ne radi o mat ematickim formulama, vec o deskripciji pojedinih. agregata drustvenog proizvoda, onda se mogu upotrebijavati po dva i vise simbola za isti pojam.


Bruto d ru s tv e n i pro izv o d d ru s tv e n i pro izvo d n o v i p r o iz v o d narodni dohodak bruto i n v e s t i c i j e ntive i n v e s t i c i j e bruto l i k s n e i j i v e s t i c i j e neto fiksn e in v e s tic ije in v e sticije u zalih e

14. Navedeni su najosnovniji pojmovi iz analize drustvenog proizvcda i opisano je nekoliko nacma stvaranja njiliovih simbola. T im e je dobtvena osnovna struktura simbolike koja se mcze dalje izgradjivati ovisac o svrsi i podrucju anahze.


sno I sirp.bol^

15. U priiogu su dam rjecnici najosnovnijih termina i simbola koji se upotrebljavaju u ekonomskoj analizi, Za neke termine navedena su po dva alternativna simbola, iz razioga koji su saopceni ranije. Uz srpskohrvatske navedeni su i termini na drugim jezicim a. Posebna paznja
p o s v ic e n a

je terminologiji na engleskom jeziku, s obzirom n a obim i zna-

cenje literature iz ekonomske analize na tom jeziku. Zahvaljujuci latinskom uticajn na oba jezika, u izviesnom broju slucajeva mogli su se utvrditi identicni simboli.


Postigimta je dosta dobra distribucija termina po cijelom podrucju abecede, s izuzetkom siova G. koie je ostalo neangazirano, Slovo 0, o, ne moze se upotrebiti jer je identicno s nisticom. Malo / treba izbjegavati jer na pisacoj masini suvise je slicno, a ponekad i identicno s jedinicom, 1. Malo e koristi se kao simbol za bazu prirodmh logaritama Slova s dijakritickim znacima (C, c , D J, S, Z) riietka su u ekonomskim pojmovima i osim toga nisu prikiadna kao matematicki simboli. Izuzetno je iskonsteno Z za oznacivanje funkcija iraznje, gdje se javlja prije svega kao hinkcionalni operator Grcka slova konstena su mmimalno, da bi se izbjegle tesk.oce kod prepisivanja rukopisa I opcenito grcka slo va se uglavnom korisie kao koeficijent; i parametri, a manje kao varijable 16. Gpisana simbohka radjena ie na osnovu licnog iskust

rada u oblasti ekonomske analize i makroekonomskog modeliranja u proteklih nekoliko godina. Ono sto je autor ustanovio kao najtezi problem u izgradjivanju efikasne simbolike jest to da seizbjegne da se istim simbolom oznace dva pojma koji se cesto nadju zajedno u istom 'tnahtickom izrazu, A tada simbol treba mijenjati Medjutim, simbolika, kao i druge konvencije, da bi bila efikasna, ne smije se m ijenjati. Zbog toga takva neprijatna iznenadiema valja u naivecoi mogucoi mien unapnjed el'mm!rati, Ono sto predstoji da se uradi jest da se provjer; da li predlozeni sistem ne sadrzi nedosljednosti u upravo navedenom smislu Za tim bi trebalo prici izradi kompletniiih simbolickih sistema za pojedma podtucja, kao sto su: ekonomska analiza, drustveno racunovodstvo. makroekonomsko modeliranie, programxranie, statisiika Posijednja faza

rada bila bi utvrdjivanje odredjenib normi, uskladjivanje pojedinib parcijalnih sisteraa i formuliranje jednog iedinstyenog i kcnzistentnog os.-

novnog sistema, koji bi slazio kao baza za sve parciialne sisteme.

L i i e r a t u r a .
1. R. G. D. Allen, Mathematical Analysis for Economists. Macmillan, Lon don, 1954,


L i t e r a t u r a

1. R . G. D. A llen , M athem atical A n a ly sis for Econom ists, M acm illan, London, 1954. 2. H .B . Chenery, P .C . Clark, Interindustry E co n o m ic s, Y . Wiley, New York, 1959. 3. R . F risch, From N atio nal A ccounts to MacroEconom ic D e cisio n M odels , Income and Wealth, Series IV , Bowes and Bowes, London, 1955, 126. 4. B. Horvat, M edjusektorska a n a liz a , Narodne novine, 1962. Zagreb,

5. B. Horvat, Ekonom ski m odeli, Ekonom ski in s titu t, Zagreb, 1962.


1. R j e c r s i k t e r m i n a *

1 la tin s k i,

e - e n g le sk i,

r - rusk i,

f francuski

n nj e la c k i A Srpskohrvatski L a tin s k i E n g le sk i R u sk i F ran c usk i Nj emacki r; npoHSCC f a c tiv ite r; HaKOIUieHKe, aKKywyjiHUHH - D r; aMOPTH3aiIHH f: de p re ciation, am ortissem ent n: A m ortisation

A ktivnost, proces \ ' afs A k u m u la cija - A

a c tiv ity , proces A = arg

e: accu m u latio n

A m o rtiza c ija - A

e: depreciation

A n u ite t - a A psorpciona sposobnost privrede A

e: annuity

'M agostanje - 3 Ir o j - n

e: welfare W I: numerus e: number n

r: 6J1arocoCrOKHH r: HOMep

O v a j r j e c n i k ne p r e t e n d i r a n a p o t p u n c s t i s v i t e r m i n i n i s u p r e v e d e n i n a s v i pet j e z ik a n U te rm in o io g iji jo s u v ijek v iad a v e iik a n e s t a l i o s t Z b o g to g a su n a s t r a n i m j e z i o i m a d a n i sanio o n i t e r m i n i z a k o j e s matr amo da su se u s t a i U i u n a u c n o j i i t e r a t u n u o d n o s n o m j e z i c n o m pod ruc ju .. odnosno k o ji su na neki n a c in k arak te ris tic n i


e: gross

r: aajioBQH, dpyTTo f: brut r: CKCpoCTb f: velocite

B rzina v

1: v e lo citas e: ve locity e: government expenditures G

B udzetska (opca) potrosnja B

C C ijen a proizvoda p 1: pretiu;a e: price r; qena f: prix n: P reis

C ije n a faktora proizvodnje


D D iskrepanca d, S Distort ja _ d, D obit - D,


e: discrepancy e: distortion e- profit 77 r: npsidSUIt f: profit n: P rofit

D ohodak drustveni D .Y e; n a tio n a l, so c ia l income V r HSUHGHSJIbHHH


f: D ok o lica L D om acinstvo D e: leisure - L e- household H

revenu n a tio n a l

r i i: menage n: H au sh ait r; /IJIHHa f; longitude n: Lange

D u zin a - 1

1: longitude e: length

E Eksport E

e: exports E, X

r: SKCnOP'T,


f; exportation n- Export, A usfuhr .


Elasticnost, k o e fic ije n t


Q E p

e: e la s tic ity - 7 ]

r: 3J!aCTH4H0GTE,J KOStJzfHUHeHT f: elasticite", c o e ffic ie n t de n: E la s tiz ite t, Koef fiz ient

F ik s n i - F Fondovi F osnovni - S obrtni - B

e: fixed F e: c a p ita l fixed c irc u la tin g

; Cp3H/;bI

G la v n ic a G G ranicni, v. inarginalni

e: ca p ita l sum

I Import M e: imports M

r: HMCIopT, BB03
f: im portation n; Import, E in fu hr

Indeks - I

e: index

r: HK/ieKC, I: in d ic e


In v e s tic iie I

e: investm ent I

r: KaiiKrajiOBJiOjKSHHfl HHsecTHUK
f ; i n v c s 11s s 6 in 0 n t

n: In v e stitio n Bruto - B I Neto - NI r: dpyTTO r H6TT0

Nove - j

Iz d a c i, izd a v a n ja - I

e. expenditure - E

r: H3Zi;9pjKKK pacxo^I&I f; deper.se n: A usgaben

Izv o z, v. eksport


K K o lic in a - Q,q 1: quantum r: KOJIIWeCTBG f: q uantite n: Quantum

Kam ata (interes) - I

e: interest i

r: nponeHT f: interet n: Z in s e n , Interessen

Kam atna stopa i

e: rate of interest i

r: nponeHTHaH eTaBjea f: taux d interet n: Z in s fu ss

Kam atni fa k to r q - I + i K ap acite t K e: capacity


i: cap acite n; K apazitat K ap ital K e: ca p ita l K r: JcanHTaJI f: capital n ; K a p ita l r: nepeMSHHSIK


v a r ija b iln i v konstantni c K ap ita ln i ko e ficije n t c a p ita l c o e f f ic e r t _ k


K o e fic ije n t p o tro sn je c

e: consum ption c o e fficie n t c

K o e fic ije n t stednj e s = 1 - c

e: sav ing c o e fficie n t s


L ic n i dohodak L

e. personal income r: 4 OXO4 f; revenu personei n Person aleinkom m en

,vlarginalni M, m

e. m arginal M

npefleJibHbi>i. MappHHajIbKbii

M arginalna e fik a sn o st in v e s tic ija mei

e- m arginal r npe,ziejibHaH e fficie n c y of ' ~liSKT M3H0CT b investm ent mei KanHTajIBHilX 3 J I 0 .'H K H

. la te rija l za reprodu k c iju (utrosak) U

e: interm ediate goods

f product m term ediaires

Neto - N Novae N

e : n et e : monev ' I

r- H8TT0 r neHbrH f. monnase n . 'j e i d

O rg a n iz a c ija Pi

r opraHi-ioauHq i' organisation n O rgan isation

Period ak tiv ira n ja (maturiranje) in v e s tic ija m

e: gestation, m aturation period m e- de p re ciation period n

K a n K T a ,.n H ' . -

Period am o rtizacije n



OpT K33 IKO HH < e



P 1atni fond - L

e- wages b ill 'V

r: 3;ok sapaooTHof!
n jiaT il

P latn i stav 1 Ponuda (n u d iti) - N

e: wage rate w e: supply S



r: up e ^o se H K e f: n. '-ngebor r: Gnpoc f: demande n: Nachfrage r: HEUIor f: taxe, contribution n: Steuer

P otrazn ja (z e lje ti) - Z

e: demand D

Porez Z , T

1: tributum, tax atio ( = procjena) e : tax T e: tax rate - t

Porezna stopa z P otrosnja (konzump c ija ) - C

1: consuinptio r: nOTpe^JISHHe e: consum ptio n Cf: consomm ation n: Konsum, Verbrauch 1 y ield 1: reditus e: revenue r< f: rendement r: 50X05 f: revenu n: Ertrag

Prinos q Prinod R

Prim.an.] a R P rofit ii

0 r e c e ip ts

_ "' ,

e: profit v

r: npii6bUlb f: profit

n : Profit. Gewinn

Profitna stopa 7 7

e: rate of profit 7 7

r: HOpMa npHdbLIH


Proizvodnj a ?

e' Output P

r: npoflyKima,BanycK f: production r- oSiiiBGrbSHHblfi


P roizvo d drustveni bruto drustveni proizvod - 3D P

e: so c ia l n a tio n a l product X

drustveni proizvod DP e: gross n a tio n a l product GNP

r: COBOKynfBK / bojiobom , GSuieoTBeHHiii. npO/ryKT


neto proizvod NP

e. net n a tio n a l product NP




novi proizvod P P ro izvo d ni k o e fic ije n t 1 e: production co e ffic ie n t r- w C rt lUHeHT S. 3 ~/I3KOCTM BJIO'iCSHKn

p ro s je c n i S

e: average A

r: cpejHKL f: rnoyen

Put s

1: spatium (d a ljin a ,ra z m a k )

e . labo u r L

r: TPyA. pS.OOTa f: travail n: r rbeit \ p a c x c ^ii

iashodi S 9 ast, stopa - r, q

e: expenditures ? r e. rate of growth

r. TSMIihi p',.GTa f: taux de croissance n: Wachstum. -rate r; pSH ia

^ e n ta R

e: rent R


Sredstv a za p r o iz v o d n ju e; a s s e t s

(k a p ital, K ap acite t) K = S +H o s ivna sredstva S za lih e H

e: f i x e d a s s e t s in v e n to r ie s , sto cks

r; GpSACTBa np0H3B0MCTBa

r; OCHOBHSIS CpeCT3a aanacbi

S te d n ja

e: s a v i n g



T T ehnicki k o e fic ije n t - a er te c h n ic a l r; KO9$CpHTJ,H0HT c o e fficie n t ars saip aT

T razn ja Z i potrosnja

dem and


T rans fer T

s fer T

T roskovi - T

cost c



U cesce , udio, stopa s U kapni - U U trosak U U voz, v import e. t o t a l T e: i n p u t

r: s a T p a T a


V V i xak v riie d n o sti m e: surolus vali r: npHOaBOTii-aa


n: lehrvvert '/rije d n o st V e: value r: OTOHMOCTb f: valeur n: 'Vert

V rije d n o st dodana V Vrijem e t

e- value added i tenpus e: time

f: vaieur ajoute r BDSMH

Z a lih e -

e: inventories, stocks A .
e: r e p l a c e m e n t ? e: e m p l o y m e n t :N

{ sto cks

Z a n je n a Z Z a p o s ie n o s t N
r7 1_

r aO3M 9T ]l0HH9 r: 3 S H H T 0 0 T b



* 7

l e a 11l i i


r: z m m i

Z e n Ija

1 iana

.nanj e

e; Know le d ; r e



R je c r s ik

sim b o la


E n g le s k i


E ng lesk i

A Aktivnost Akumulacija Amortizacija Apsortivna sposobnost privxede a Anuitet ars Tehnicki koeficijent Annuity Technical Coefficient Discrepanca Distorzija d Demand Depreciation Activity Dohodak Domacinstvo

E Eksport Export Expenditure

Blagostanje Sruto ?>uclzetska potrosnja Obrtni fondovi F Fiksni fondovi Fixed

C Potrosnja (konzumpcija)

Government Consumption Cost



Koeficijent potrosnje Konstantni kapital

Consumption coefficient H


Zalihe D Dobit

Household Health


Izdaci Investicije Kamate (Interes)


Investment Interest

Period aktiviranja (maturjrania) investicija Visak vrijednosti

Gestation, -laturation period of investment Surplus value

Kamatna stopa

Rate of interest N

J Irideks Nove investicije

3roj Index Novae Zaposlenost Neto


Employment Net

X Kapacitet Xapital Sredstva proizvodnj e k Kapitalni koeficijent Capital coefficient


Ponuda Capacity Capital n Period amortizacije 3roj Depreciation period Number


Proizvodnj a L Licni dohodak Platni fond Dokolica Leisure Labour Ciiena (proizvoda) Proizvodni koeficiient Novi proizvod

Price Production coefficient

Platni stav Duzina Kolicina Quantity

Marginalni Import Marginal Import Money Kamatni faktor, q - 1- i Prinos(po iedinici'

R Prihod Primania Rad Renta Rent Replacement Revenue Receipts

U Ukupni Utrosak Materijai za reprodukciju

Stope rasta

Rate of growth

V Dodana vrijednost Value added Varijabilan Variable

S Osnovna sredstva Prosjecni Rashodi Stednj a Saving Supply s Koeficijent stednj e Ucesce. udio stop a Put, razdaljina Saving _ coefficient Share w wage rate W Vrijednost Welfare Vages bill v Brzina Varijabilni kapital Velocity

T Porez Tax Total Transfer Troskovi t Poreska stopa Vrijeme Rate of tax Time Transfer

X, x Proizvod Product

Y, y Dohodak


Z Porez Zamjena


Zdravlje Zemlja Znanje Dobit, profit Poreska stopa Cijena faktora proizvodnje Potraznja Stopa dobiti, profita Rate of profit Profit Faktor proizvodnje


P Stopa rasta Rate of growth

Diskrepanca Distorzija


koeficijent elasticnosti

Coefknent of elasticity

^ Organizacija


JU GO SLO V E N SK I B eograd,





Z m aj J o v i n a 12, tel, 6 2 1 - 7 3 0 , 62 2 - 3 5 7

I 2.

E konom ske i s t c f is t ic k e s tu d ije

B ranko Horvat. T ow ards a T heory of P la n n e d E c o n o m y . B r a n k o H o r v a t , I n d u s t n j a n a f te u J u g o s l a v i j i K n j i g a 1. K n j i g a 2. K n j i g a 3. P r o i z v o d n j a n a fte R a f i n e r i j a n a fte D is tr ib u c ija nafte.

1. 2.

U dfbenici i prirucnici
B ra n is la v Iv an ov ic, Teoretska sta tistik a , O lg a T o m ic , z a a u to r a . P r i p r e m a r u k o p i s a n a u c n i h i s t r u c n i h r a d o v a , p r ir u c n ik


R a d o v i
B ranko H o rvat, P rim je n a m e d ju se k to rsk e a n a liz e u planskora b ila n c ir a n ju P r i v i' e d g


L e o p o l d i n a V u k o j e v i c , T e n d e n c i j a m e n j a n j a s tr u k tu re j u g o s l o v e n s k e p r iv re de u p e r io d u 1952 - 1960 . g o d in e .

3. 4 5

B ranko H orvat, A n a l i z a n e k ih efek ata prom jena cena. S r a n k o H o r v a t . N o te on the R a t e of G r o w th of the Y u g o s l a v E c o n o m y . D an cik a N ik o lic i P a v le S ic h e rl, K o n s t r u k c i j a p r o i z v o d n o k a p i t a l n o g

m od ela za priv re dni razv oj J u g o s l a v ij e , 6. D s a z e n B e i a k o v i c , M j e n l a u n a u c i i e k o n o ra s k o j p o l i t i c ! z a u t v r d j i v a n j e s a o b r a c a j n i h g r a v i t a c i o n i h p o d r u c j a iu k a 7. 8. B ranko H orvat.C 3M 0 ynpaB JI6 H K 6 j Branko Horvat, D ru st?eno (projekat) U6HIp3,jIH3M H lijra H IipC B aH H S .

r a c u n o v o d s t v o z a j u g o s l o v e n s k u p r iv re d u

iV P f 5 V o d i
1. 2. 3. Beteske o prim eni m atem atik e u sov je ts k o m p la n ir a n ju . P .C . M ah alano bis P la n ira n je u In d iji.

Vlaternaticke m e to d e u e k o n o m i j i . S e p a r a t i V . T r i c k o v i c , " I s p i t i v a n j e s tr u k tu re i e i a s t i c n o s t i t r a z n j e : , 3 - 4 /1 9 5 7 , 238-269.




3 . Horvat,

-!T h e D e p r e c i a t i o n M u l t i p l i e r an d a G e n e r a l i s e d T h e o r y of

Fixed C a p ita l C o s t s " , 3 B . Horvat,

The Manchester School , M a y 19 58, 1 3 6 159 Ths Economic Journal, Ekonomist,

T h e O p t im u m R a t e of I n v e s t m e n t ' ;

D e c e m b e r 19 58, 7 4 8767 4. V. T r i c k o v i c , S tru k tu r n e pro m e ne u l i c n o j p o t r o s n j i ,

3/1960. 427-458. 5. B . H orvat and V. R a s k o v ic , -Workers' M a n a g e m e n t in Y u g o s l a v i a : A

Comm ent--, T h e j o u r n a l o f p o l i t i c a l E c o n o m y . A p r i l 19 59, 1 9 4198. 6. B . H o r v a t , - D r e i D e f i n i t i o n e n d e s S o z i a l p r o d u k t s -, S f s c e s H e f t , 1960 7. 3 27-40.


H o rv a t, '-A R e s t a t e m e n t of a S i m p l e P l a n n i n g M o d e l w i t h s om e Economy ,

E x a m p l e s from Y u g o s l a v r33 f 35 I ; 2 , 3 , A9 48 . , 8. B

Sankhya, S e r ie s B , V o l . 23,

H o r v a t , -:T h e C h a r a c t e r i s t i c s of Y u g o s l a v E c o n o m i c D e v e l o p m e n t ^ , i ,/1961, 115. de 1' e c o n o m i e Y o ug o-

s o c i a l i s t Thought and P ra c tic e , 9.

3 . H o r v a t , " C a r a c t e r i s t i q u e s du d e v e l o p p n e n t sia ve

, Q u e s t i o n s a c t u e l i e s du s o c i a i i s m e , 3 0 / 1 9 6 1 , 89 1 0 5.

10. 3

H o r v a t , T h e C o n c e p t u a l B a c k g r o u n d of S o c i a l Produ ct,- I n c o n e '

a n d 'Vealth, S e r ie s I X (1 9 61) 2 3 4 - 2 5 2 . 1 1 . 8. Horvat, B ad na v r ije d p o st pro izv o d n je ju g o s la v e n s k e po ljo p riv re d e

i in d u s tr ije , 12. B. H o r v a t ,

Ekonomist, 4 / 1 9 6 1 , 5 1 2 52 3. Nasa stvarnost,

o d re d jiv an ja

- R asp od jela prema tadu m e d ju k o l e k t iv i m a ,

1 / 19 62, 5 2 - 6 6 . 13 B. f v a n o v i c , P r i m e n a m e t o d a I o d s t u p a n j a u p r o b l e m i m a s t e p e n a e k o n o ra s ke r a z v i j e n o s t i ,

Statisticka revija, 2 / 1 9 5 7 , 1 2 5154, 1 - 2 / 1 9 5 9 , 2 6 - 4 2 , 1 / 1 9 6 2 . 1 - 1 4 , Ekonomist, 2 / 1 9 6 1 , 1 8 2 - 2 0 5 .


B . Horvat,

' M e t h o d o l o g i c a l P r o b l e m s in L o n g - T e r m E c o n o m i c D e

velopm ent P ro g ra m m in g '', B u lle tin , 5/1962, 37-51. 15. 3 . H orvat, 7-8/1962, 16.

Industrializarion and Productivity,

UN .

E k o n o m sk a nauka i narodna p r iv r e d a " , 48-67.

Nasa stvarnost,

B . I v a n o v i c , T h e e s t i m a t i o n o f th e two d i m e n s i o n a l d i s t r i b u t i o n s of a s t a t i s t i c a l s e t , b a s e d on th e m a r g i n a l d i s t r i b u t i o n s of i t s s t r a t a 1', S iatisrica

Neerlandica, 1 / 1 9 6 3 , 1323.
'N a f tn i k artel u predratnoj J u g o s l a v i j i * 205-222


B . Horvat,

Ekonomski anali,

12 - 1 3 ( 19 62) 18. 3

S a v ic . 'P ro b le m ! re g io n a lne lic n e po tro s n je u J u g o s l a v i j i - ,

Ekonomski anali, 1213 ( 1 9 6 2 ) , 97 116.

19. D N i k o l i c , 'K o n s t r u k c i j a j e d n o g e k o n o m e t r i i s k o g m o d e l a z a r a z v o j in d u s tr ije , 20.

Ekonomist, 2 / 1 9 6 3 , 3 8 8 4 1 9. Nasa stvarnost,

M. Z i v k o v i c , : - M a te m a tika u s o v j e t s k o j e k o n o m i j i
7 - 8 /1 9 6 3 ,1 2 6 - 1 3 5 .


V . T r i c k o v i c , < L i c n a p o t r o s n j a kao k r it e r ij p r o i z v o d n e p o l i t i k e ' ' , Ekonomist,

1 V 1 9 5 8 .


V . T r i c k o v i c , T e n d e n c i j e p o t r o s n j e h r a n e u s ^ e t l o s t i s a v r e m e n ih iz u c a v a n ja * - ', E k o n o m i s i , 1 / 1 60 4 1 71. p o litik e ,


V. T ric k o v ic ,

L i c n a p o t r o s n j a k a o k x it erij p r o i z v o d n e

E konanist,. 1 2 / 1958
22. V. T ric k o v ic , iz u c a v a n ja " , 23 V M aiejie. ' T e n d e n c i j e p o t r o s n j e hran e u s v e t i o s t i s a v r e m e n i h

Ekonomist, 1 /1 3 6 0
S u s t i n a 1 m e to d e

4 1 71 Statisticka

o pe racio n ih i s t r a z i v a n j a " ,

revija. i / 1 9 6 3 . 1 - 1 8 .
24 B . H o r v a t , ^uelques a s p e c t s de la p l a n i f i c a t i o n e c o n o r a i q u e n a t i o n a l s 1

Les Annales de I economie collective, 23 1953.

25 B, S a v i c N iv o is hran e s e o s k o g s t a n o v n i s t v a S r b i j e

po ijo privred-

n im r e j o n i m a ' , 26. B. Horvat.

Hrana i ishrana, I V 1963 Ekonornski pregled, 10 1 1 / 1 9 6 2 . Ekonornski pregled, 1 0 - 1 2 / 1 9 3 .

! ;M e t o d o l o s k i p r o b l e m ! d u g c r o c n o g p r o g r a m i r a n j a privred-

nog r a z v o ja i ! " 27.

V. M e d e n ica i V. T r ic k o v ic , " M a i e r i ja l n i 1 n o v c a n i to k o v i i n jih o v utic a j na cene i t i z i s t e ,


B . M a r e n d ic , " P i n a n c i r a n j e d j e l a t n o s t i v i s o k o g s k o l s t v a S R H u p e r io d u 196.063. g o d i n e " ,

Ekonomski pregled, 1 0 - 1 2 / 1 9 6 3


B . H orvat,

'S a r a o u p r a v ij a n j e , c e n t r a l i z a m i p l a n i r a n j e ,


5/1964. 413-444. 30. B . H o r v a t , D v a m o d e l a e f e k a t a f o r m i r a n j a z a l i h a na k r e t a n j e drustven og p r o i z v o d a , 31 . B . H o r v a t ,

Ekonomski pregled, 7 / 1 9 6 4 , 4 0 7 415

E k o n o m sk i s m isao in d e k s a p ro izv o d n je i c i j e n a ,

Statisticka revija , 1 / 1 9 6 4 , 7 - 1 4
32 B . Ivanovic S ta t is t ic k i rasporedi sa a lea torn im p a r a m e tr im a ,

Statisticka revija, 1 / 1 9 6 4 , 16.

33 . B . H o r v a t , T h e O p t i m u m R a t e of I n v e s t m e n t R e c o n s id e re d ,

The Economic Journal,

1965, 572 576



Branko Horvat

in te rn atio n ally agreed upon econom ic Terminology does not e x ist. Very often even n a tio n a l term inology is not standard'ssed, As a consequence the sym bols used in econom ic a n a ly s is represent a rather chaotic picture. In the present paper fo be follow ed by other papers in an effort to s ta n dardise term inology and sym bolism :n: the in s titu te s research - an attem pt is made to lay down the p rin c ip le s for an e ffic ie n t econom ic sym bolism . A lso , two sys*ems of sym bols are worked out: for m icro-econom ic a n a ly s is and for s o c ia l a c c o u n tin g . Two short di cUttfrar ies*of term inology and sym bols in five languages are appended. The purpose of the research was not to work out an a ll em bracing system, but rqther to formulate a m inim al s u f fic ie n t b asis which w ould a i i ow co n s iste n t extension in various d ire ctio n s.

,poflHa 6n6nMOTCKa







Dr B. HORVAT, direktor i starjesina Odjeljenja za privredni sistem Dr 2. MRKUSlC, dekan Poslediplomske skole i starjesina odeljenja za finansije i vanjsku trgovinu Dr P. SICHERL, zamjenik direktora Dr N. MILEUSNlC, starjesina Odjeljenja za ekonomiku poduzeca i operaciona istrazivanja o. STAJlC, starjesina O djeljenja za privredni rast i ekonomska mjerenja Jugoslavenski institut za ekonomska istrazivanja razvio se iz Islrazivackog odjeljenja Saveznog zavoda za privredno planiranje, koje je bilo osnovano 1958. godine. Osnovni zadatak Instituta je da proucava teoriju i praksu privrednog razvoja u Jugoslaviji i inozemstvu, da vrsi teorijska i primjenjena istrazivanja jugoslavenskog privrednog sistema, da radi na usavrsavanju m etodologije privrednog planiranja i podstice visvajanje i prim jenjivanje savremenih metoda ekonomske analize i razvoja nove ekonometrijske i druge analiticke metode. Instilut izvodi nastavu III stepena iz oblasti ekonomskih i organizacionih nauka. Radi rjesavanja konkretnih problem a u privrednim poduzecima Institut im a svoj Centar za organizaciju i privredni razvoj poduzeca. U Institutu takode p'ostoji i Elektronski racunski centar u kome se rjesavaju slozeni ekonomsko-matematicki modeli i drugi numericki problemi iz rada Instituta. Sa ciljem da svoje radove ucini pristupacnim siroj javnosti Inslitut se bavi i izdavackom delatnoscu. Biblioteka Instituta nastoji da prikupi potpunu kolekciju znacajnih ekonomskih djela. Institut ucestvuje u izdavanju Casopisa Ekonomska analiza.

II S s z z ^ f

PR IL O G ZASNIVANJU T E O R IJE JUGOSLAVENSKOG PO D UZECA B ranko H orvat, n au c n i sa v e tn ik

J u g o s la v e n s k i in s titu t z a ekonom ska is tra z iv a n ja B eograd 1968.

P rilo g z a s n iv a n ju te o rije ju g o s la v e n s k o g p o d u z e c a , E ko n o m ska a n a liza 12, B eograd, 1967.

Iz d a je i stam p a: J u g o s la v e n s k i in s titu t za ekonom ska is tra z iv a n ja , B eograd, Zm aj Jo v in a 12

PR IL O G ZA SN IV A N JU T E O R IJ E JU G O SLA V EN SK O G PODUZECA B ranko H O RV AT*) Poznato je d a se u nasoj zem lji izgractuje decentralizirana socijalisticka privreda. Ocigledno je da je za isp'ravno funkcioniranje takve p rivrede od k ap italn e vaznosti poznavanje p o n asan ja osnovnih privrednih su b jek ata, poduzeca, odnosno rad n ih kolektiva u njihovoj funkciji poduzetnika. Ukoliko su inicijative autonom nih privrednih subjekata m ectusobno k o n trad ik to rn e, im at cem o nestabilnu p riv red u k o ja zahtijeva ad m in istrativ n e intervencije. Ukoliko je, mectutim, m stitucionalni sistem postavljen tak o da je p o n asan je p riv red n ih ak tera uskladeno n a osnovu s tru k tu re njihove vlastite stim ulacije, im at cemo privredni auto m atizam k o ji cini ad m in istrativ n u intervenciju nepotrebnom . Ovo poton je ne da se realizirati u nekom savrsenom obliku, no m oguci su razliciti stepeni aproksim acije. Da bism o mogli ispitivali p onasanje privrednih subjekata, m oram o n a jp rije izgraditi odgovarajuce teorijske m odele. A k ad je to jednom uradeno, tre b a izvrsiti ek o n o m etrijsk a m jere n ja i teorijske m odele podvroi em pirijskom te stira n ju . N ije bas narocito pohvalno za nasu ekonom sku n au k u i p o litiku da ni jedno ni drugo nije jos izvrseno. U stvari prve ekonom ske m odele p o n asa n ja nasih poduzeca izradila su dva americka ekonom ista, B. W ard [1] [2] i E. D om ar [3]. W ard se inspirirao direk tn o nasim sam oupravnim sistem om , dok je Dom ar, nastavljajuci nakon osam godina W ardov rad, posao od u stro jstv a sovjetskog kolhoza, lcojega bolje poznaje, no koji je teo rijsk i veom a slican nasoj privrednoj organizaciji. U daljem tek stu rezim irat cemo, m edu ostalim , osnovne rezultate ova dva znacajna p io n irsk a is'trazivanja uz izm jene koje su potrebne za svrhe ovog rada. U tom poslu ne m ozem o izbjeci u p o treb u m atem atickog ap arata. M edutim , ne cemo in sistirati na elegancij.i form alne analize, vec na takvim m atem atickim form ulacijam a ciji je ekonom ski sadrzaj intuitivno sto ocigledniji.
*) Autor je profesor ekonomske analize na Jugoslovenskom institutu za ekonomska istrazivanja. Rad predstavlja dio jednog sirokog programa istrazivanja naseg privrednog sistema koji financira Savezna privredna komora.




Uzim am o d a je trziste efektivno konkurentno. To znaci da se prod ajne cijene (p ) fo rm ira ju nezavisno od proizvodne politike pojedinacnog poduzeca. Svako poduzece proizvodi sam o jed an proizvod (y ). K apacitet je fiksan, a jedini varijabilni fa k to r je ra d n a snaga (x ), koja je hom ogena i im a je dovoljno. M aterijalne u tro sk e cem o u ovom m odelu zanem ariti kao da se radi, n a p rim jer, o h idrocentrali. M edutkn, za k o risten je drustvenih sredstava poduzece p laca zajednici fiksnu kain atu (7c). Uz navedene uslove djeluje zakon opadajucdh p rin o sa kod zaposljavanja radnika. Nize je navedeno znacenje pojedinih sim bola: d s = licni dohodak jednog rad n ik a = s ta rtn i osnov ili m inim alni licni dohodak ili o bracunski p latnl stav = b roj rad n ik a = kolicina proizvoda = cijena proizvoda dobit = kam ata = ukupni p ro sjec n i prihod po rad n ik u = p ro sjecni troskovi po rad n ik u = u k upni troskovi = kolicina m aterijaln ih u tro sak a = cijena m aterijaln ih u tro sak a

D = ukupnd dohodak poduzeca

V = nadnica u kapitalistickom poduzecu I



k u t T z c

U u k upan p rih o d poduzeca

R adi kom parativne analize n a jp rije cemo stu d ira ti p onasanje kapitalistickog poduzeca, p a tek onda ponasanje jugoslavenskog poduzeca.

Kapitalisticlco poduzece U obicajena je p retp o stav k a da je p onasanje kapitalistic'kog podu zeca odredeno tim e sto ono nastoji m ak sim irati dobit. Ta je p retp o stavka tak o d er cesto napadana, no cini se da je od svih predlozenih p o jedinacnih p re tp o stav k i to ipak n ajre alisticn ija pretp o stav k a [4J. P ro fit je o statak vr.ijednosti koji se dobije kad se od \T ijednosti proizvodnje (p y ) o d b iju troskovi. Troskovi se u ovom slucaju sasto je od troskova rada, koji su, uz fiksnu nadnicu, proporcionalni b ro ju zaposlenih rad n ik a {w x), i fiksnog tro sk a k koji se m oze sm a tra ti fiksnim porezom .


Prem a tom e 7i = p y (xw + k ) ' (1)

B uduci da rad n e snage uz danu nadnicu im a dovoljno, m ozem o bez zapreke izvrsiti m aksim iranje dobiti -----= p ------ w = 0
dx d x .-.py = w (2) C7 l T d v

Dobivamo dobro poznati rezultat: nuzan uslov za m aksim iranje dobiti zahtijeva povecanje proizvodnje do m o m en ta k ad vrijednost m arginalnog proizvoda p o staje jed n ak a nadnici. Da se rad i d o ista o m aksim um u, m ozem o b iti sig u m i kad ispitam o i drugu derivaciju ------- = p ----- < 0
d x2 d x2
y " <

d2 -

d 2y


P rem a tom e u v jet stabilnosti je d a se m arginalna proizvodnost dod atn ih rad n ik a sm anjuje, sto proizilazi iz opcih p retp o stav k i naseg m odela, kako je to vec ra n ije kon statiran o . Wa.rd.ovo ilirsko poduzece Jugoslavenskim poduzecem u p rav lja rad n i kolektiv te je stoga prirodno p re tp o stav iti da ce kolektiv n asto ja ti m aksim irati svoj dohodak. W ard uzim a (a ) d a se sav n eto dohodak dijeli m edu rad n ik e i (b) da kolektiv n asto ji m ak sim irati dohodak po radniku. D ohodak po rad n ik u (d) d o b ija se k ad se o d ukupnog p rih o d a (p y) odbiju kam ate ( k), sve racu n ato na jednog rad n ik a py
d =



N uzan uslov za m aksim um glasi:

dd dx

p y 'x (py fe)


v rijed n o st m arginalnog proizvoda jed n ak a je licnom dohotku. Kako licni dohodak u k lju cu je i dobit, to je veci od nadnice, d > av. Proizilazi d a ce jugoslavensko poduzece uz ostale iste uslove zaposliti m an je ra d nika nego kapitalisticko poduzece.



Da razm otrim o jos i uslov za stabilnost ravnoteze


p ( y " x + y' y ')x 2 (p y'x p y + ft) 2 *





K ako iz (5) proizilazi d a okrugla zagrada m ora b iti jed n ak a nuli, a velicine x ' l p m ogu b iti sam o pozitivne, to drugi uslov za m aksim iun izgleda ovako y" < 0 tj. isti je kao i kod kapitalistickog poduzeca. K om parativna analiza Uzmimo da je inicijalno sta rtn i osnov u jugoslavenskom poduzecu jed n ak n adnici u kapitalistickom , s = w. N adalje, p ro m atra jm o sta se desava s u k u p n im prihodom po radniku, u = i s knjdgovodstvenim k troskovim a po radniku, t = s + Te troskove zovem knjigovodstvenim zato sto je i s, koje p red stav lja dio dohotka za jugoslavenski kolektiv, u k lju cen u troskove slicno kao sto je to uradeno i u kapitalistiakom poduzecu. Te pretp o stav k e ugradene su u graf. 1.


Graf 1 Ravnotezno zaposljavanje jugoslavenskog i kapitalistickog poduzeca



Ako zelimo m ak sim irati u k u p n i p rih o d p o radniku du _ dx d p dx

p y '

' p y'x p y x py = 0 x2
= p


onda vrijed n o st m arginalnog proizvoda m ora b iti jed n ak a vrijednosti prosjecnog proizvoda (to m e odgovara zaposlenost xo u grafu). Medutim , u toj situ aciji licni dohodak rad n ik a nece b iti najveci. K ako licni dohodak p red stav lja zbroj startn o g osnova i raspodjeljenog viska, 7 T d = s + i kako se s ne m ijenja, to licni dohodak zavisi o prom jeni rasp o d jeljen e dobiti, k oja opet p red stav lja prih o d a i troskova po rad n ik u x u t razliku izm edu ukupnog

A kako knjigovodstveni troskovi zbog fiksnog elem enta k predstavlja ju isto stran u hip erb olu k oja n a jp rije p ad a brze nego ukiipni prihod, to ce razlika biti m aksim alna kod nesto veceg zaposljavanja nego sto je ono koje m ak sim ira u.

W = /' u stvari razlika je m aksim alna za .t u kom tangente n a krivulje u i t im aju is ti nagib. Taj uslov, tj. da je m arginalni ukupni p rih o d po rad nik u jed n ak m arginalnom tro sk u po radniku, identican je, naravno, nasem ran ijem uslovu da je vrijed n o st m arginalnog p rih o d a jednaka licnom d o h otku (5), k ao sto se odm ah vidi kad se vrijed n o sti it' i I' d aju eksplicitno:

_ fe_
x2 N a slican nacin uslov (9) m oze se izvesti i za k apitalisticko poduzece. Iz (1) slijedi da je p ro fit jed n ak ukupnom p rih o d u ([/ = p y) um anjenom za troskove (T = \vx + k) 7t = U T P rem a to m e m ak sim iran je p ro fita dovodi do U' = V
( 10 )

(1 1 )

tj. m arginalni p rih o d jed n ak je m arginalnom trosku, sto je, naravno, identicno s uslovom (2) po kom je vrijed n o st m arginalnog proizvoda jed n ak a nadnici. Vazno je p o red form alne slicnosti u uslovim a ravno-



teze (9) i (11) za jugoslavensko i kapitalistioko poduzece sto je indicirano u zim anjem istih slova uociti i razlike, koje su pokazane tim e sto su u p o treb ljen a m ala (velioine po rad n ik u ) i velika slova (velicine za poduzece u cjelini). N a ovom m jestu htio bih sk ren u ti p azn ju n a jed n u poucnu cinjenicu. N ase knjigovode cesto su napadani od stran e politekonom ista sto s ta rtn e osnove ili obracunske licne dohotke tre tira ju kao elem ente cijene k ostan ja, tj. k ao troskove. Takav postupak, kaze se, su p ro tan je intencijam a naseg drustveno-ekonom skog sistem a u koine ra d n i kolektiv odlucuje o rasp o d jeli cjelokupnog dohotka. U kljucivanje s u troskove, zakljucuje se, znaoi svodenje licnog dohotka na nadnicu, re d u ciran je sam oupravljaca n a najam nog radnika. U poredenje (5) i (9) pokazuje da takvi n ap adi n em aju m kakvog ekonom skog sm isla. U (5) sm o form alno p retp o stav ili da se uzim a u obzir cjelokupni dohodak; u (9) je jed an dio d ohotka lcnjigovodstveno o b racu n at kao trosak. U su stin i ravnotezni uslovi (5) i (9) su identicni. I to je sasvim razum ljivo. Ravnotezni uslovi posljedica su ponasanja privrednih subjekata. To ponasanje, m edutim , ovisi o m otivaciji uvjetovanoj m stitucionalnim sistem om , a ne ovisi o tehnici knjigovodstvenog obracuna. G raf 1 dozvoljava nekoliko d irek tn ih usporedenja. Ako se nadnica prom ijeni, p ra m ije n it ce se i proizvodnja i zaposlenost u kapitalistickom poduzecu; no ukoliko se obracunski pJatni stav prom ijeni u jugoslavenskom poduzecu, to nece im ati nikakav efekal n a proizvodnju i zaposljavanje. N adalje, ukoliko je inicijalna nadnica m an ja o d licnog dohotka, onda jugoslavensko poduzece zaposljava m anje -radnika o d kapitalistickog poduzeca. Ukoliko su, m edutim , isti sto znaci da kapitalisticko poduzece n e o stv aru je nikakav p ro fit onda je ravnotezna situacija za o b a poduzeca ista. R adi razum ijevanja grafa 1 treb a im ati u vidu da k rivulje u i VMP o sta ju iste nezavisno od toga sta se desava sa tv d s, p rom jene kojih u v jetu ju sam o pom icanje krivulje t. U pom enutom slu71

caju, kad je w = d = s -i----- , krivulja troskova t tangentna je n a krix vulju prosjeonog p rih o d a u u tacki e. V alja uociti tak o d er i ove jednakosti: --- --7t --- --k
a c = be = ---- , a b = c e ----x x

U nasem m odelu po red nadnice m oze se m ije n ja ti i fiksni tro sak k kao i cijena proizvoda p. P rva p ro m jen a pomiice k rivulju t, a p o to n ja k riv u lju u. U koliko se povecaju fiksna davanja drzavi k, to nece amati nikakvog u tje c a ja n a p o n asan je kapitalistickog poduzeca, je r se k uopce ne p o jav lju je u ravnoteznim uvjetim a (2) ili (11). U koliko se oijena proizvoda p poveca, k riv u lja VMP p y ' pom aknut ce se p re m a gore i do ravnoteze ce doci kod povecanog zaposljavanja. Jugoslavensko poduzece ponasa se upravo o b m uto. N apisim o ravnotezni uslov (5) ovako:
y x y ' = -----




Lako se uocava
- ^ - ( y xy') = x y " > 0 dx (13)

da se v rijednost izraza na lijevoj stran i (12) povecava s x. Ako sad k u (12) p o raste, (y x y ') m ora tak o d er porasti, a to znaci d a zaposljavanje raste. Ako p poraste, izraz n a lijevoj stran i m ora se sm anjiti, a to je m oguce sam o kod sm anjenog x. B uduci d a p ro m jene u x znace p ro m jen e u proizvodnji u istom pravcu, dolazim o do m alo cudnovatog zakljucka: ukoliko S e k re ta rija t za financije povisi kam ate n a poslovni fond, poduzeca ce povecati proizvodnju i zaposlenost; a ukoliko Zavod za cijene dozvoli povecanje cijene, poduzeca ce sm anjiti proizvodnju i zaposlenost. Ovo p otonje znaci d a je funkcija ponude na jugoslavenskom trz istu negativno nagnuta. A taj negativni nagib moze prouzrokovati n estab iln o st trzista [ 1, s. 586]. K om parativne reak cije jugoslavenskog i kapitalistickog poduzeca m ozem o sad rezim irati u jednoj tabeli:

Efekat na proizvodnju i zaposljavanje

K apitalisticko poduzece negativan bez efekta pozitivan Ju g o slav ensk o poduzece bez efekta pozitivan negativan

V rsta prom jene Povec'anje nadnice P ovecanje fiksnog tro sk a fe Povec'anje cijene proizvoda

N a osnovu d o sadasnje analize bilo bi brzopleto i sasvim nedozvoljeno zakljuciti d a se jugoslavensko poduzece ponasa upravo o b m u to od kapitalistiokog poduzeca. N asi rezu ltati proizilaze iz n asih pretpostavki, a one se odnose n a jed an veom a pojednostavljeni m odel. Veliko je p itan je da 11 je taj m odel realistican. U pronalazenju odgovora n a ovo p itan je p rvi n ared n i k o rak b it ce ispitivanje u -kojoj se m jeri rezultati m ije n ja ju ukoliko se p rom jene neke pretpostavke. II. DRUGI MODEL: JEDAN PROIZVOD I DVA VARIJABILNA UTROSKA P riro d n i n ared n i k o ra k p re m a generalizaciji je s t da se u proizvodnu fu n k ciju p o red ra d n e snage (x) u v rsti jos jed an fa k to r proizvodnje (z). Taj drugi fa k to r proizvodnje n ek a p redstavlja sve m aterijaln e u troske. R azm otrim o i opet n a jp rije kapitalisticki, a zatim samoupravni m odel.



K apitalisticko poduzece F un k cije iproizvodnje i troskova za poduzece d a ti s u avim jednadzbam a y = f(* ,z) T = w x -f cz + k P ro fit p re d sta v lja razliku izm edu v rijed n o sti proizvodnje i troskova n =<py r n = p f (X,z) (w x + cz + k ) (16) (17) (14) (15)

i, po nasoj pretpostavci, ponasanje poduzeca odredeno je ciljem m aksim iran ja p ro fita

d 7t -7 dx d 7t az = p f x W = 0,
= p

p fx = w pfz
= C


fz c =



Uslovi (18) i (19) o d razavaju tzv. zakon m argiiialne produktivnosti. Oni su za sve fak to re po tp u n o sim etricni, a njihova in te rp re ta c ija glasi: v rijed n o st m arginalnog proizvoda nekog fa k to ra jed n ak a je cijeni tog faktora. Zbog sim etricnosti n e treb a d a nas iznenaduje sto je uslov (18) ovog dvofaktorskog m odela jednak uslovu (2) iz ranijeg jednofaktorskog m odela. Zbog pretpostavke efektivne konkurencije sve cijene (p, w i c) d ate su situacijom n a trz istu i ne ovise o akcijam a poduzeca. M ak sin nranjem p ro fita iz (16) dobiva se poznati rezu ltat dT ~dy= p


da p roizvodnju tre b a ekspandirati do tacke gdje je m arginalni tro sak jed n ak cijeni proizvoda. Iz (18), (19) i (20) proizlazi
= ---- =

------ =





d a su cijena i m arginalni tro sak jed n ak i o m jeru cijene fa k to ra i m argi nalnog proizvoda tog faktora. Iz y = f (x , z), gde y pred stav lja fik siran u proizvodnju k o ja se m oze p o stici u z razlicite kom binacije ra d n e snage i m aterijaln ih u tro saka, im plicitnim diferenciranjem d x = = STS
d z fx

dobivam o stopu tehnicke su p stitu cije izm edu ta dva fa k to ra u proizvo deji. Iz (21) vidi se d a se fak to ri supstitudraju u o m jeru njihovili cijena.



D rugostepeni uslovi za m aksim um zahtijevaju

d2 7t dx2 d2 n dx2 f x x P d2 TZ dz2 0, d2 7t dz2 -- P f z z 0


d2 7t dx dz


p2f x x


p2 f x z 2 > 0


gdje (22) znaci d a m arginalna proizvodnost svakog od fa k to ra opada, a sm isao (23) u tv rd it cem o kasnije. K orisno je uociti d a se uslov (23) m oze pred o citi kao d eterm in a n ta ovog oblika:
XX f x z F = xz f z z

> o


B uduci d a se fiiksni porez k ne pojavljuje u usloviina m aksim um a (18) i (19), to p ro m jen e u lc ne u tjecu na ravnoteznu situ aciju podu zeca. K ako p ro m jen e u cijenam a proizvoda i fa k to ra u tje c u n a u p o treb u fak to ra i velicinu proizvodnje, u tv rd it cem o pom ocu d iferen ciran ja ravlioteznih uslova (18) i (19). Izvrsim o diferenciranje pom ocu cijene u tro sk a c:


+ fx-.

dz d c ) ' dz dc



+ fzi

odakle slijedi
fxx fxz F

dz dc

0 1 p"
fxz fzz

< 0


dx dc

0 1 p


Iz (24) proizilazi d a su nazivnici u (25) i (26) pozitivni p a .predznak ovisi sam o o b ro jnicim a. Iz (22) proizilazi da je f xx<Z 0, dok1za f xz ne p o sto ji odredeni predznak. In te rp re ta c ija nasih jednadzaba je ova: ukoliko se poveca cijena jednog faktora, on d a ce se p o tro sn ja tog fak to ra sm anjiti, je r ce on b iti su p stitu ira n dru g im faktorom , Hi ce se proizvodnja sm anjiti; u isto vrijem e kolicina drugog fa k to ra ce se povecati ukoliko je k o n k u ren tan p a dode do su p stitu cije, ili ce se sm a lljiti ukoliko je k om plem entaran s prvim faktorom , p a p ra ti njegove prom jene. K ako su u nasem slucaju fa k to ri proizvodnje (rad n a snaga i m aterijaln i u tro sci) u osnovi konkurentni, to se m oze zakljuciti da



ce povecanje cijene c sm an jiti m aterijaln e u tro sk e z i povecati u p o treb u ra d n e snage x. Zbog ra n ije ko n statiran e sim etrije u u p o treb i fa k to ra isli cem o rezu ltat dobiti ako kao prvi fa k to r uzm em o ra d n u snagu i prom atram o p ro m jen u njene cijene w. Iz (26) proizilazi da za slucaj supstilu cije {------> 0 \ m o ra vaziti f xz < 0, a za slucaj kom plem entarnosti
dc dx


0 ] vazi f xz >

0. U nakrsne derivacije im aju i d ire k tn u inter-

p retaciju : u slu caju k o m plem eiitaniosti povecanje u p o treb e jed n o g fak to ra povecava m arginal ni proizvod drugog faktora, f X7 > 0, i o b m u to za su p stitu tab iln o st [8, s. 83], N aredni je p ro b lem u tv rd iti s ta se desava s u p o treb o m fa k to ra kad se p ro m ijen i cijena proizvoda p. S ada diferenciram o ravnotezne uslove pom ocu p:
fx -h p

^ fx x

d X dp d


dz dp dz dp


+ P | fxz


Jxz f


p F

/ ' /a




f J XX

P /.
_ f z f x x + f x fx i

dz dp


> 0


1 intuitivno je ocigledno, a i d irek tn o proizilazi dz (27) i (28), d a pove canje cijene proizvoda dovodi do povecanja u p o treb e oba kom plem enta m a fak to ra. S ta se desava sa su p stitu tab iln im faktorim a, n ije u ovom m o m en tu izvjesno. P retpostavim o da su (27) i (28) pozitivni. Zbog pretp o stav k e supstitu cije slijed i < 0 p a stoga m o ra vaziti
--- f x f e z --- f z f x x fz fxz f x fxz

Pomnozimo m edusobno lijeve i desne stran e nejednakosti

f x f z f x x fzz

> f x f z (f x z )2



i dobivam o izraz koji je identican s drugim uslovom za stab-ilnost (23). B konom ski sm isao ovog re z u lta ta je slijedeci. Ukoliko .porastu cijene proizvoda p, iz (18) i (19) slijedi da m arginalni proizvod b a r jednog od dva fa k to ra m ora pasti. Recim o da se sm anjilo f z . Tada se u p o treb a ia k to ra z povecava. Ukoliko se u isto vrijem e i u p o treb a fa k to ra x ne bi povecala, onda ili se x uopce ne bi upotrebljavalo ili bi bilo konstan tan fak to r, cim e bi linija ekspanzije na d ijagram u izokvanta degenerirala u ho rizo n talnu liniju, a to je su p ro tn o pocetnim pretpostavkam a. Moze se dod u se zam isliti d a su pojedini odsjecci krivulje ekspanzije horizontalni, no to kod date tehnologije i kontinuirane proizvodne funkcije n ije v jero jatno. N a k ra ju da vidim o sta se desava s proizvodom kad se njegova cijena poveca. U tu svrhu diferenciram o proizvodnu fun k ciju (14) po cijeni p:


= / ,




> 0


Da povecanje cijene dovodi do povecanja proizvodnje jasn o je i intuilivno, slijedi iz pozitivnosti (27) i (28), a moze se lako izvesti i n a slije deci nacin. Iz troskovne funkcije T = (y), koja je po pretpostavci kontinuirana, a po svojoj ekonom skoj p riro d i ra stu c a funkoija proiz vodnje, proizilazi da su m arginalni troskovi pozitivni, T ' > 0. Iz (16) kao uslov stabilnosti proizlazi ------- = T" < 0
d _y2 d2 -

T" > 0


da se m arginalni tro skovi povecavaju kod proizvodnje koja m aksim ira profit. N a taj nacin iz uslova (20) m ozem o zakljuciti d a ce povecanje cijene proizvoda p ind u cirati povecanje m arginalnih troskova, a tim e i proizvodnje v. P ro m jen a proizvodnje, k ad se m ijen ja jed n a od cijena faktora, data je jednadzbam a
<3.y dx * ~ o c = fx ~or c + fz dy
d w

dz dc < 0 dz

= /* ~ + h < 0
d w d w



Pretpostavim o za tre n u ta k da su lijeve stran e jednadzaba negativne. T ada iz (25) i (26) slijedi
" / r f i t <
f x fzz

--- f z f i x
f z fxz


/z f i x

--- f x f x z

--- f x f z z > --- f z f x z



sto sm o vec jednom dobili, tj. drugi uslov za stab iln o st (23), p a v rijed i sve sto je vec receno. P rem a tom e povecanje cijene fa k to ra dovodi do sm an jen ja proizvodnje. Jugoslavensko poduzece U m jesto ukupnog p ro fita p retpostavljam o da proizvodna organizacija n asto ji m ak sim irati dohodak po rad n ik u
p y

(Cz -[- fe) x (32)


p x f x ( p y c z fe)

= 0

.. p f x = d


dd d z

pfz c x

pfz = C


R ezultat sm o m ogli ocekivati. U odnosu n a m aterijaln e faktore jugoslavensko poduzece ponasa se kao i kapitalisticko, te su sto g a ravnotezni uslovi (19) i (34) identicni. U odnosu n a ljudski fa k to r n astaje razlika: kod kapitalistickog poduzeca p ostoji p o tp u n a sim etrija, te je i o p et v rijed n o st m arginalnog proizvoda jed n ak a cijeni ra d n e snage, tj. nadnici; kod jugoslavenskog poduzeca VMP jed n ak a je licnom dohotku koji n ije u n a p rije d d a t kao cijena ra d n e snage, vec v arira ovisno o proizvodnoj politici. Iz ove asim etrije proizlazi i razlika u reak cijam a jugo slavenskog poduzeca n a p rom jene u k am atam a na poslovni fond i u cijenam a proizvoda i faktora. D rugostepeni uslovi ravnoteze glase:
d*d d x2 {pfxx x + p f x - - p f x ) x 2 -- ( p x f i p y c z fe)2 x = f x x < 0 (35)


U poredenje s (22) i (23) pokazuje da su ti uslovi isti kao i za kap itali sticko poduzece. R azm otrim o sad efekte proanjena k diferencdrajuci ravnotezne uslove (33) i (34) im ajuci u vidu funkcionalne zavisnostd y = y ( k ) , x = x ( k ) i z = z(k ).



koristeci (33) desna stran a se moze pojednostaviti, p a dobivam o


dx d fe

' fxi



c) -

dz 1 dk

stc se k o risten jem (34) m oze dalje pojednostaviti, tako d a n a k ra ju dobivam o, dodajuci jos i d iferenciranu jednadzbu (34), ove dvije jednadzbe:
P X \fxx

dx . ' + dk



I P\ f odakle slijedi

dx dz , d k + f Z d k 1 - 0

px dx dk

f x:

- > 0



dz dk

px 0 pxF


P redznak u (38) ovisi o tom e da li su x i z su p stititti ili kom plem enti. Vidi se da f xz im a isto znacenje kao i kod kapitalistickog poduzeca: fx z < 0 znaci su p stitu te, f xz > 0 znaci kom plem ente s obzirom n a kreta n je x i z. uvjetovano p ro m jen a in a fc. P roizvodnja ce u odnosu na kam ate n a poslovni fond reagirati ovako dj_ dk
= /x

dx dk + ./*

dz dk


I dz Ukoliko su ra d n a snaga i m aterijaln i u tro sci kom plem enti I > 0 dk proizvodnja ce se povecati; ukoliko su su p stitu ti, sto je vjero jatn ije, iczu ltat je neodreden. C ijena ra d n e snage n adnica ili knj igovodstveni ob racu n sk i stav ne p o jav lju je se u ravnoteznim uslovim a, p a stoga p ro m jen e u startnim osnovam a, m inim alnim licnim dohocim a itd. he m ije n ja ju proizyddnu p o litik u jugoslavenskog .poduzeca. P ro m jen a cijena m aterijalnog fak to ra im a ovaj efekat




(41) Za f xz < 0 nejednadzba (40) je pozitivna, a (41) negativna. Za f x.. > 0 nejednadzbe su neodredene. P rem a tom e u slucaju supstitu tab iln o sti povecanje cijene m aterijaln ih u tro sa k a povecava u p o treb u rad n e snage i sm an ju je u p o treb u m aterijalnog faktora. U slucaju komp lem en tn o sti re zu ltat je neodreden. Povecanje c u tjece i n a obim proizvodnje dy dc dx d c + /* d c

Uporedemjem s (40) i (41) vidi se da je efekat neizvjestan. N a k ra ju d a vidim o kak o p ro m jen a cijene proizvoda d jelu je na u p o treb u fa k to ra i obim proizvodnje. P / dx dp dp
X fx :

dp dz dp

+ fzt

-- ---fz

dx dp

- f z


( I - )


If z z + f z f x i (43)

fxX X


dz dp






Tzrazi u zagradam a su pozitivni

/xj > 0, j e r zbog o p a d a n ja m argi-

nalnog proizvoda u vecem d ijelu intervala proizvodnje m o ra b iti y x f x. Stoga je za f xz < 0 p rv a jednadzba negativna, a druga pozitivna. Za f xz > 0, rezu ltat je neodreden, iako p o sto ji v jero ja tn o st d a su sad predznaci o b rn u ti. Povecanje cijene proizvoda im a neizvjestan efekt o a proizvodnju _dy_ dx dz -fx (45) dp dp dp



K om parativna analiza P reo staje da se su m iraju dosadasnji rezultati. Efekti na proizvodnju, zaposljavanje i materijalne utroske Vrsta promjene Kapitalisticko poduzece Jugoslavensko poduzece

E fekat na proizvodnju:

Povecanje nadndce Povecanje cijene m aterijalnih utrosaka Povecanje fiksnog troska k

negativan negativan bez efekta

bez efekta neodreden neodreden za supstitutabilnost pozitivan za komplementamost neodreden

Povecanje cijene proizvoda

E fekat na zaposljavanje:


Povecanje nadnice Povecanje cijene materijalnih utrosaika

negativan pozitivan za supstitutabilnost negativan za komplementamost bez efekta pozitivan

bez efekta pozitivan za sup stitutabilnost neodreden za komplementamost pozitivan negativan za supstitutabilnost neodreden za komplementarnost

Povecanje fiksnog troska k Povecanje cijene proizvoda

E fekat na materijalne troskove:

Povecanje nadnice

pozitivan za supstitutabilnost negativan za komplementaniosl negativan

bez efekta

Povecanje cijene m ateriialnih utrosaka

negativan za supstitutabilnost neodreden za komplementamost negativan za supstitutabilnost pozitivan za komplementamost pozitivan za supstitutabilnost neodreden za komplementamost

Povecanje fiksnog troska k

bez efekta

Povecanje cdjene proizvoda




U poredenje ove su rn am e tabele s p re th o d n o m pokazuje da reakcije jugoslavenskog poduzeca nisu vise tako d ijam etraln o su p ro tn e reakcijam a kapitalistickog poduzeca. Razlike su se nesto ublazile. Razlog je tom e cinjenica sto sm o u analizu uveli jos jed an fa k to r proizvodnje, a u odnosu n a ta j drugi, m aterijalni, fa k to r jugoslavensko i kapitalistifiko poduzece po n asaju se n a isti nacin. D aljnji k o ra k p re m a generalizaciji bilo bi p ro m atra n je proizvodne lu n k cije s nekoliko varijab iln ih fa k to ra i s nekoliko proizvoda (tzv. vezana p ro izv o dnja). Tu analizu izvrsio je D om ar [3] i, kao sto se moglo p retp o stav iti, razlike su se jos nesto vise ublazile. Tako n a p rim je r povecanje cijene jedne od ro b a povecava n jen u proizvodnju sasvim kao i kod k ap italistickog poduzeca. M edutim , i dalje o staju fundam entalne razlike u re ag iran ju n a povecanje nadnica ili povecanje k am ata n a osn o rn a sredstva. Mogli bism o zatim nastaviti s ispitivanjem m onopoloidnih trzista, tj. situ acija u kojim a cijene proizvoda i fa k to ra ovise o prozvodnoj politici poduzeca. M edutim , ovo p ro sire n je analize u ovom m om entu, dok osnovne p retp o stav k e n isu dovoljno ispitane, ne izgleda svrsishodnim . R adi ilu stracije tnozem o navesti rezu ltat jednog W ardovog izleta u p o d ru cja m onopolisticke proizvodnje uz ostale pretpostavke M odela I: pokazuje se d a uz no rm aln u krivulju trazn je proizvodnja reag ira pozitivno n a p ro m jene u k, a negativno n a pom ake k riv u lja tra z n je [1, s. 587], Mnogo in tere sa n tn ije izgleda u ovom tre n u tk u ispitivanje konsekvenca n a p u sta n ja pretp o stav k e o viskovim a ra d n e snage. U vezi s tim k o ristit cem o se re zu ltatim a Dom arevog ra d a [3]. II I. TR EC I MODEL: OGRANICENA PONUDA RADNE SNAGE U svakoj privredi raspoloziva ra d n a snaga je uvijek, naravno, apsolutno ogranicena. No, ukoliko im a vise ra d n ik a no sto se u datom tre n u tk u m oze zaposliti, po svojim ekonom skim konsekvencam a ponuda rad n e snage je neogranicena. P reth o d n a dva m odela izgradena su na toj pretpostavci. Ona je u grafikonu 2, koji preuzim am od Dom ara, p rik azan a crtk anom ponudom rad n e snage N 0. U m odelu I licni dohodak po ra d n ik u m aksim iran je za rad n ik a k ad je VMP = d. To sto im a nezaposlenih ra d n ik a koji bi bili sprem ni da rad e i za nizi licni dohodak (k riv u lja ponude N 0), nem a nikakvog efekta, je r se kolektivu ne isplati dodatno zaposljavanje, buduci da bi ono sm anjilo prosjecni licni dohodak. Sa stanovista racionalne alokacije resursa, to n ije optim alno rjesenje, je r je uz nesto nizi p rosjecni do h o d ak m oguce zaposliti vise radnika, p a tako povecati u k u p n u proiz v odnju i u k u p n i dohodak. K apitalisticki poduzetnik zaposlit ce x kap- ra d nika, je r je ta d a VMP jed n ak a nadnici uz koju su ti radnici sprem ni d a rade, a to je uslov za m aksim iranje profita. Njegov p ro fit po rad n ik u iznosi ab. U teo riji b lagostanja x kap sm atra se optim alnim rjesen jem je r je za tu tacku m arginalni disutilitet ra d n ik a (izrazen s w ) upravo jed n ak m arginalnom u tilite tu proizvoda za potrosaca (izrazen s vrijednoscu m arginalnog proizvoda p fx ). Ako bi se nastavilo sa zaposljava-



n jem i preko te tacke, v rijed n o st m arginalnog , roizvoda b i opadala, a p d isu tilitet ra d a b i rastao, tako d a bi u k u p n i u tilite t za dru stv o bio m an ji no sto je m ogucno. M edutim , ovo se rezoniranje ne m oze prihvatiti je r se odnosi n a p riv red u k o ja ne postoji. Kao sto sam to pokazao n a drugom m jestu , proizvodni efektd za poduzece po p riro d i stvari su drugaciji nego proizvodni efekti za p riv red u u cjelini, cak i k ad se p retp o stav i p erfek tn a ko n k u ren cija [6]. Zbog toga se m akroefekti ne m ogu d o b iti p ro stim agregiranjem m ikroefekata.

N ajveca zaposlenost, p a stoga i proizvodnja i ukupni dohodak, m ogu se postici kod p resjecista krivulja No i d. Ukoliko najveci d o hodak dovodi do najvece sto p e rasta, onda uz odredene plauzibilne pretpostavke [7] slijedi da x max dovodi do m aksim alnog ekonom skog blagostan ja i tak o p re d sta v lja optim alno rjesenje. Proizlazi da n i jugoslavensko ni k ap italisticko poduzece svojim reakcijam a ne p ogadaju ekonom ski optim um . O ptim um se m oze postici tek planskim reguliranjem privrednog p ro cesa (sto, naravno, nem a n is ta zajednicko s adm inistrativnim in terv en cijam a nekog b iro k ratsk o g cen tra). U to k u privrednog razvoja rezerve ra d n e snage sve ce se vise iscrpljivati i to ce dovesti do p om icanja krhoilje N premia gore. Tako u poziciji N i p o nuda rad n e snage p ostaje ogranicavajuci faktor, sto je isto kao d a n a trz istu p o sto ji nadnica odredene velicine. Licni dohodak po zaposlenom sad se vise ne m oze m aksim irati, je r za x 0 ostvareni d je m an ji no sto je p o treb n o da se zaposle odgovarajuci radnici (koji su vec zaiposleni uz vece licne dohotke, ili su to penzioneri i dom acice, ili se ra d i o prekovrem enom ra d u ). Stoga ce zaposlenost b iti x 1.



Tim e sto N i, tj. trzistem odredeni m inim alni dohoci p o sta ju operativni, i reak cije jugoslavenskog poduzeca p ro m jen it ce se i pribliziti reak cijam a k ap italistickog poduzetnika. Ako sad kam ate n a poslovni fond p o rastu , onda ce to sm an jiti d p a stoga i zaposlenost, d o k se ramije zaposlenost povecala. Ako sada cijena proizvoda poraste, tim e ce se povisiti i d, p a ce se zaposlenost povecati, dok se ra n ije sm anjila. Ovo je veom a ilu strativ a n p rim je r kako m ale p rom jene u pretp o stav k am a (ili u institucionalnoj i proizvodnoj stru k tu ri privrede) m ogu dovesti do d ijam etraln o sup ro tn o g p onasanja priv red n ih subjekata. Uz veom a velike viskove rad n e snage, p rak tick i sva poduzeca m oci ce proizvoditi. Uz veliku oskudicu radne snage, m noga poduzeca pokazat ce se neren tabilnim . Ako se, n a p rim jer, krivulja ponude radne snage pom akne u poziciju No, nase poduzece m o ra t ce obustaviti proizvodnju, je r s ostvarivam m d nece b iti u sta n ju da zadrzi ra d n u snagu, IV. B L IzE ISPITIV A N JE FUNDAMENTALNIH PRETPOSTAVKI U cjelokupnoj dosadasnjoj analizi p retpostavljali smo: (a) da zbog ko n k urencije cijene proizvoda i m aterijalnog faktora, p i c, o sta ju egzogeno date i (b) da radnici cijeli dohodak podijele. P rva pretp o stav k a se m oze prihv atiti, ali n e zbog konkurencije, vec zbog o d redivanja ci jen a od stran e Zavoda za cijene. I druga se p re tp o stav k a v jero ja tn o m ogla p rih v atiti kao apro k sim acija u vrijem e kad je poduzecim a ostajalo veom a m alo od ostvarene akum ulacije, kad su se investicije financirale najvecim dijelom drzavnim i b an k arsk im zajm ovim a, a u svom p o n asan ju kolektiv je n asto jao da k ratkorocno m aksim ira dohodak. P rem a tom e m odeli I i II nisu nerealisticni u odnosu n a jugoslavensku p riv red u p rije 1960. godine. N o to je, naravno, sam o kvalitativna analiza k o ja m oze d ati tek prve indicije. Isto m jedno ek o n o m etrijsk o ' istrazivanje moze u tv rd iti d a li je povecanje kam ate n a poslovni fond dovodilo do p ovecanja proizvodnje, a povecanje cijene proizvoda kocilo zaposljavanje. S adasnje o tv aran je p re m a svjetskom trzistu stvara preduslove za realizaciju efektivne konkurencije. P rem a tom e b a r za neke proizvode m ozem o i d alje p re tp c sta v iti da su cijene egzogeno date. A gdje to nije slucaj, v alja p rim jen iti analiticki ap a ra t im perfektne konkurencije. Medutim , u situ aciji kad p ro sire n a rep ro d u k cija a s njom i povisenje licnih dohodaka u b u ducnosti zavisi p rije svega o vlastitoj akum ulaciji kolektiva, nerealno je pretp o stav iti da se kolektiv po n asa kao da cijeli dohodak ra sp o red u je na licne dohotke. O tom e kako se ko lektiv stvarno ponasa nikakva istrazivanja nisu vrsena, a m oguce su najrazlicitije p retpostavke. N a p rim jer, m oze se p retp o stav iti d a u don o sen ju od lu k a o rasp o d jeli dom inantnu ulogu ig raju shvacanja, pa p rem a tom e i m otivacije, rukovodstva poduzeca. Ili d a kolektiv n a sto ji m ak sim irati licne do h o tk e u jednom u n a p rje d fiksiranom vrem enskom razdoblju. Ili da se povodi za sugestijam a politickih fa k to ra u kojiima nem a neke ekonom ske p ravilnosti s obzirom n a specificnu situ aciju ko n k retn o g poduzeca. I ta k o dalje. Bez posebnih istrazivanja, a na osnovu opce o bavjestenosti o poslovanju nasih poduzeca, najvjerojatn ijim izgleda slijedece ponasanje.



D inam ika privrednog zivota zahtijeva n ep restan a ulaganja da se ne b i zaostalo, da se ne izgubi trziste, ili da se uklone u sk a grla i eksp lo atiraju nove tehnoloske m ogucnosti i tako poboljsa efikasnost privredivanja, povisi k o n k u re n tn a sposobnost i povecaju dohoci. U vezi s ovim ciljevim a n ajsig u rn ije je da se kolektiv osloni na v lastitu akum ulaciju i, ukoliko se ona pokaze nedovoljnom , da na n ju veze i bank arsk a i druga sred stva novcanog trzista. S druge strane, nom inalni i realn i dohoci u p riv redi stalno se povecavaju i nas kolektiv u tom e ne sm ije zao stajati je r dolazi u opasnost da izgubi najbolje kadrove. Po vecanje rasp o n a u placam a n ije popularna m jera, a ako se i prim jeni, ne rjesav a p roblem n a duzi rok. Stabilno pak povisavanje dohodaka p red stav lja snazan stim ulus za povisenje efikasnosti i, osim toga, sasvim je eksplicitno fo rm u liran zahtjev sto znaci p ritisak na organe u p rav ljan ja u prosjecnom jugoslavenskom poduzecu. Stoga ce se u nasem poduzecu pored akum ulacije povecavati i p rosjecni licni dohoci. O cem u ovisi to povecanje licnih dohodaka, moglo bi se relativno lako istraziti regresionom analizom . N a jv jero jatn ije povecanja licnih doho d ak a p re d sta v lja ju fun k ciju (a) raspolozivog dohotka, (b ) povecanja u drugim poduzecim a, (c) povecanja u prethodnoj godini ili prethodnim godinam a, (d ) povecanje pro d u k tiv n o sti rada, (e) troskova zivota, (f) p o resk e politike i m ozda jo s nekih faktora. Ukoliko je ova analiza tacna, tipicno jugoslavensko poduzece ponasa se tako da p la n ira izvjesno po vecanje licnih dohodaka za n ared n u godinu ( A d ) i n asto ji m aksim irati p reo stali dio dohotka koji p red stav lja akum ulaciju (-z). S toga nasa osnovna jednadzba sad izgleda ovako:

~ p y L(d + A d) * + cz + k]


Po obliku ta je jednadzba po tp u n o identicna s jednadzbom (17), p a stoga vaze i svi re zu ltati analize ko ju sm o ra n ije izvrsili. Na taj n acin ilirsko poduzece pretvorilo se opet po svojim reak cijam a u k apitalisticko poduzece. Da li to znaci d a je i licni dohodak postao nadnica, d = w? I opet jednom tre b a se cuvati naiw iog sim plificiranja. Kao sto ra n ije iz slicnosti knjigovodstvenog o b racu n a n ije slijedila isto v jetn o st po n asan ja, tako sad a iz slicnosti p o n asan ja ne slijedi isto v jetn o st drustvenog sadrzaja. Individualni seljak, koji svakogodisnje ra sp o d je lju je svoj dohodak na fond p o tro sn je i fond ak u m ulacije, vrsi to form alno, tako kao da sebi placa n ad n icu i m aksim ira dobit. M edutim , besm isleno je govoriti da netk o u n a jm lju je sebe sam om sebi kao n ajam nog radnika. Sto se tice poduzeca, k o je se p o nasa kao kolektivni poduzetnik, godisnji licni dohodak p red stav lja sam o privrem eni o b racun izm edu kolektiva i pojedinca, s tim e sto ce se korekcije izvrsiti kad investirana akum ulacija donese ploda. Zbog toga se d odnosi n a pojedinacnog radnika, a 71 na poduzece (kolektiv) u cjelini. U traz en ju ek strem a izraza (46) m oze se dogoditi da p lan ira n i ukupni licni dohodak p re m a su je raspolozivi dohodak. U tom slu caju u m jesto m ak sim iranja dobiti doci ce do m in im iran ja gubitka. N adalje, tim e sto se p lan ira izvjesno A d, ne znaci da ono m ora b iti i ostvareno. Prilikom zakljucivanja zavrsnih racuna A d m oze b iti p ro m jen jen o i p ro m jen e ob racu n ate s dobiti. Da ponasanje poduzeca bu d e identicno



s onim iz jednadzbe (17), dovoljno je da d bude n a neki n acin unap rijed fik siran o (a ne p re d m e t m ak sim iran ja), odnos.no, sto je isto, da se n m ak sim ira u odnosu n a poduzece u cjelini, a ne po zaposlenom radniku. Cini se da ti uslovi u prak si postoje. N a k ra ju jos jed n a napom ena. U nasoj zem lji nesum njivo p o sto je viskovi rad n e snage. U slijed nedovoljno brzog razvoja m aterijaln ih proizvodnih snaga ti viskovi p o sto je ne sam o kod kadrova s niskim kvaiifikacijam a, vec i k o d visokokvalificiranih kadrova. E konom ska cijena suvisnog re su rsa jed n ak a je nuli. P rem a tom e troslcove rad n e snage treb alo bi isk lju citi iz troskova i u m jesto dobiti m ak sim irati' dohodak D = p y cz k dD = p fx = 0

(47) /* = 0 f z =-c ' (48) (49)

dD = p f z = c

Znaci d a b i re su rse treb a lo tako alocirati da VMP m aterijalnog fa k to ra b u d e jed n ak a njegovoj cijeni, a VMP rad n ik a cijeni radne snage u narodn o p riv red n om sm islu, tj. nuli. No jasn o je da se poduzece ponasa p rem a svojim pokazateljim a, a ne p re m a m akroekonom skdm kategorijam a; stoga ce ono zaposliti sam o toliko ra d n ik a da bu d e VMP = d. Ne d iraju ci u au to n o m iju poduzeca, korekcije se m ogu izvrsiti tak o da se poreskom politikom sm anji cijena ra d n e snage, koliko je to moguce. P rem a tom e razni doprinosi koje danas poduzece placa po osnovu radne snage, i koji iznose oko 60% licnih dohodaka, mogli bi se placati po osnovu k o risten ja d ru stv en ih sredstava, dakle preko k. Kao sto sm o vidjeli ran ije, p ro m jen e u k ne m ije n ja ju proizvodnu politiku poduzeca koje se p o n asa p rem a jednadzbi (17), a sm anjena p ara m e ta rsk a cijena ra d n e snage povecaia bi zaiposlenost, dohodak i proizvodnju. Ip ak , tre b a im ati u vidu da fa k to ri koje uzim am o u obzir u ovoj analizi n isu i jed in i fa k to ri znacajni za elikasno funkcioniranje narodne privrede. Zbog toga b i trebalo isp ita ti i eventualne druge efekte, p rije no sto bi se definitivno m ogla predloziti revizija fiskalne politike u sm islu min im ira n ja p aram etarsk e cijene radne snage.

LITERATURA 1. B. Ward, The Firm in Illyria: Market Syndicalism*, American Economic Review, 4/1958., 56689. 2. , Beleske o Iliriji. Model jugoslovenskog planiranja, Univerzitet danas, 9 10/1966., 21 31. 3. E. D. Domar, The Soviet Collective Farm, American Economic Review,
4/1966., 73457. 4. F. Machlup, Theories of the Firm: Marginalist, Behavioral, Managerial*, American Economic Review, 1/1967., 1 33. 5. R. G. D. Allen, Mathematical Economics, Macmillan, London, 1956., s. 608

i dalje.



6. B. Horvat, The Rule of Acumulation in a Planned Economy, referat na evropskoj konferenciji Ekonometrijskog drustva, Varsava 1966., objavljeno u Kyklos, 2/1968. 7. , The Optimum Rate of Investment Reconsidered, Eco nomic Journal, 1965., 57276. 8. J. R. Hicks, Valeur et capital, Dunod, Paris, 1956. (Rad prim ljen juna 1967.)

A C O N TRIBU TIO N TO T H E T H E O R Y OF T H E YUGOSLAV FIRM Summary The paper develops the analysis of the Yugoslav firm along the lines in itia ted by W ard and Domar. ' In the traditional theory of the capitalist firm it is assum ed that the firm tries to m axim ize p rofit. D enoting p ro fit as n, price o f the product y as p, the n u m b er of w orkers as x, their wage rate as w and capital tax as k, then in an one product one factor case the firm w ill m axim ize
71 = p y (xw + k )
( 1)

The necessary condition fo r m axim ization is

py ' - w ( 2)

i.e., the value o f the marginal p roduct is equal to the wage rate. In a collectivist firm one m ay assum e that incom e per em ployed person w ill be m axim ized


d = ------------.



The fir st order condition fo r such a m axim ization is that the value of the marginal p roduct in equal to the incom e per person p y ' =: d (4)

Following tw o d iffe ren t behavioural rules, the capitalist and col lectivist fir m s react d ifferen tly in fact in an opposite w ay to given m a rket stim uli. I f in o u r m odel w e introduce an additional, non-labour, factor of production, it will be treated sym m etrically in the capitalist and asym m etrically in the collectivist firm . As a result the aggregate effect on the behaviour o f the tw o firm s w ill be less dissim ilar than before. The results obtained so fa r hold for an econom y w ith the excess supply o f labour. If, how ever, labour gets scarce and the supply curve o f labour sh ifts in the north-w est direction, Dom ar show s that the d if ference in the behaviour o f the tw o firm s w ill be reduced still more. W ard's assu m ption o f p er person incom e o r p ro fit m axim ization seem s to be w arranted to a certain extent fo r the early period of Yugo



slav selfm anagem ent developm ent. For the period since about I960, however, it seem s m ore realistic to assum e that each firm (collective) plans to increase per person incom e by a specified am ount ( A d ) in the planning period, and m axim izes the rem ainder of net incom e w ith respect to the firm as a w hole and n o t w ith respect to the n u m b er of the cu rrently em ployed w orkers. The explanation is as follow s. W ards firm d istrib u tes the entire incom e earned am ong the m em bers o f the w o rking collective; the contem porary Y ugoslav firm distributes only part o f the incom e and the rest accum ulates (f or distribution at som e later date via in vestm e n t and under conditions n o t know n cu rre n tly). Thus the fu n ctio n to be m axim ized is now n p y [(d 4- A d) x + cz + k] , (5)

w here z sta n d s fo r non-labour factors w hose price is c. Since this fu n ctio n is fo rm ally indentical to (1), the traditional theory o f the firm is applicable' to the Y ugoslav fir m as well.


Separati Repr i nt s OTfleJIbHbB OTTHCKH 1. V. T rigk ovic, " isp itiv a n je strukture i ela stifin o sti tra zn je" . 3 - 4 /1 9 5 7 ., 238-2691* 2. 3. 4. 5. B . H orvat, The D ep reciation M ultiplier and a G en eralised Theory of F ix e d C apital C o s ts " , The Manchester School, M.ay 19 5 8 ., 136159 B a Horvat, T he Optimum R ate of Investm ent , Decem ber 1958., 7 4 8 - 7 6 7 . V, T rick ovic, Strukturne promene u lic n o j p otro sn ji" . 3 /1 9 6 0 4 2 7 - 4 5 8 .

Ekonom ist

The Economic Journal Ekonom ist ,

B . Horvat and V. R a sk o v ic , "Workers Management in Y u g o sla v ia : A Comm ent", The Journal o f P o litic a l Economy, April 19 5 9 ., 1954198

6= B , Horvat, " D rei D efin ition en d es S ozialp rod u k ts" , E r ste st H eft. I9 6 0 ., 2740. 7.

KonjukturpoH tik,

B . Horvat, "A R estatem en t o f a Simple P lan nin g Model with som e Exam ples form Y u goslav E conom y , Sankhya, S eries B . V ol. 23. P arts 1. 2, 3, 2 9 - 4 8 .


S ocialist Thought and Practice,

B . Horvat, The C h a ra cteristics of Y u goslav E conom ic D e -e'iopment", 1 /1 9 6 1 ., 115.*


Questions actuelles du socialism e .

B - Horvat, " C a r a c te r istiq u e s du developpm ent de l'eco n cm ie Y o u g o sla v e" , 6 0 /1 9 6 1 ., 89105.*

10. B . Horvat, " T h e C oncep tu al Background of S o cia l p rod u ct" ,

and Wealth,


S eries IX (1961), 2 3 4 -2 5 2 .

11. B . Horvat, "R adna vrijedn ost proizvodnje ju g o sla v en sk e poljoprivrede i in d u strije" ,

Ekonom ist,

4 /1 9 6 1 .. 512523.

12. B . Horvat, R asp od jela prema radu medju kolek tivim aJ, 1 /1 9 6 2 ., 5 2 - 6 6 .

Nasa stvarnost,

13. B . iv a n o v ic , '-:Prim ena m etoda X odstupanja u problemima odredjivanja step en a ekonom ske r a z v ije n o sti , S tatistic ka revija, 2 /1 9 5 7 ., 1251 5 4 ., 1 - 2 /1 9 5 9 , 2 6 - 4 2 , 1 /1 9 6 2 ., 1 - 1 4 , Ekonom ist, 1 /1 9 6 1 ., 1 8 2 -2 0 5 ., 14. B . Horvat, ::M t:todological Problem s in L on g-T erm E conom ic D e v e lo p ment Programm ing", Ind ustrialization and P roductivity, UN. B u lle tin , 5 /1 9 6 2 .. 3 7 - 5 1 . 15. B . Horvat, !;Ekonom ska nauka i narodna privreda'1, 7 - 8 / 1 9 6 2 ., 4 8 - 6 7 .* 16. B . Iv an ovic, ""The estim ation of the two dim ensional d istrib u tion s of a s t a t is t ic a l s e t, b ased on the marginal distribution o f it s stra ta " , S ta tis tica Neerlandica, 1 /1 9 6 3 ., 1323.* 17. B . Horvat, N sftn i kartel u predratnoj J u g o sla v iji--, 1 2 -1 3 (1962). 2 0 5 -2 2 2 .* 18. B . S a v ic, "Problemi region alne lic n e potrosnje u J u g o sla v iji'' anali, 1 2 -1 3 (1962), 9 7 -1 1 6 .* : T N ik o lic > d u strije '',

Nasa stvarnost,

Ekonomski anali, Ekonomski

Ekonom ist,

jwtiuog ekonom etrijskog m odela z a razvoj in 2 /1 9 6 3 ., 388419.*

20. M. Z iv k o v ic , Matematika u so v jetsk o j ekonom iji, , f 7 - 8 /1 9 6 3 .1 2 6 - 1 3 5 .

Nasa stvarnost, E ko

21. V. T rick ovic. L icn a potrosnja kao kriterij proizvodne p olitik e*1, nomist, 1 - 2 /1 9 5 8 .

22. V. T rick o v ic, T en d en cije potrosnje hrane u s v e t lo s t i savrem enih izu cavanja-'-'. Ekonom ist, 1 /1 9 6 0 .. 4 1 - 7 1 . 23. V. M atejic, Sustin a i m etode operacionih istrazivanja'% v ija , 1 /1 9 6 3 ., 1 - 1 8 .

S ta tistic ka re
a a tio n a le"

24. B . H oivat, Q u elq u es a s p e c ts de la p lan ifica tio n econom iq ue Les Annales de Ieconomie collective, 23 /1 9 6 3 .

25. B. S a v ic, " N ivo ish ran e se o s k o g sta n o v n istv a Srbije po poljoprivrednim rejonima'% Hrana i ishrana, XV, 1963.

26. B . Horvat, 'M etodoloski problem i dugorocnog programiranja privrednog razvoja1-, Ekonom ski pregled, 101 1 /1 9 6 2 . 27. V . M edenica i V. T rick o v ic, "M aterijalni i n ovcan i tokovi i njihov uticaj na cene i trziste*-, Ekonom ski pregled, 101 2 /1 9 6 3 . 28. B . Marendic, " P in an ciran je d je la tn o sti viso k o g sk o lstv a SRH u periodu 196063. god in e'S 29. B . Horvat, !'Sam oupravljanje, centralizam i p laniran je , 5 /1 9 6 4 ., 4 1 3 -4 4 4 . 30. B . Horvat, Dva m odela efek ata formiranja za lih a na kretanje drustvenog p roizvoda< \ Ekonom ski pregled, 7 /1 9 6 4 ., 407415. 3 1. B . Horvat, E konom ski sm isa o in d ek sa proizvodnje i c ije n a 'S cka revija, 1 /1 9 6 4 ., 7 - 1 4 .


S ta tis tiStati-

32. B . Ivan ovic, * S ta tistic k i raspored i^ sa aleatornim parametrima , sticka revija, 1 /1 9 6 4 ., 1 - S . 33. B . Horvat, The Optimum R ate of Investm ent R eco n sid ered ', nomic Journal, 1965., 572576.

The Eco Eko~

3 4. L i. Mad?,Pr, *JPrivredni sis te m i m obilnost faktora p io izv o d n je " , nom ist, 1 - 2 /1 9 6 5 ., 2 8 - 4 8 . 35. B . Horvat, P lan n in g in Y u g o sla v ia '1, 1 4 9 -1 6 5 . 36. S. B o lc ic , O metodam a s o c io lo s k o g proucavanja gradova'*, 4, 1967.

Studies in Development

1, 1964.

Sociologija GlediP lan

37 . B . Horvat, -'Individualno i drustveno v la sn is tv o u so c ija liz m u ,

sta 3,


38. B. Horvat, " P lan n in g and the Market: T he Y u goslav E x p er ie n c e" , ning and Development Programming, O ECD, P a ris, 1964.

39. B . Horvat, D ie tFbemahme der B e tr ie b sleitu n g durch d ie Arbeiter in h isto risch er P e r sp e k tiv e " , Ai, International Seminar, Workers' P a rtic i pation in Management, V ien n a, 1958. 40. B . Horvat, "P rivredn i cik lu s u J u g o s la v iji*, 7 1 -1 1 0 . 41.

Ekonom ist,

1 /1 9 6 6 ., 4

L j. Madzar, "K oleb anje za lih a kao faktor n e sta b iln o sti ju g o slo v en sk e privrede . Ekonom ist, 1 - 4 /1 9 6 6 ., 2 6 5 -2 8 5 .

42. B . Horvat,

K ibernetika i privredno planiranje". R eferat na II medjugodine

narodnoj k onferen ciji Nauka I dru stvo u H erceg Novom, 1966 43. B . Horvat, D ijalek tika 1 dinamidki m od eli" , 3 /1 9 6 6 .. 3 5 4 -3 6 0 ,



4. P S ich eri, A n aliza od nosa izmedju fik sn ih fondova i proizvoda u predratnom i posleratnom razvoju j u g o s la v ij e " , Ekonomist, 1 2 /1 9 6 7 .. 275293 , 4b, Z, P opov, Kompamtivna a n a liza privrednog razvoja SPR J u g o sla v ije i NR B u ga rsk e" . Ekonom ist , 12 /1 9 6 7 .- 294320. 46. O. Kovafi; U ticaj sp oljn e trgovine na drustvenu reprodukciju". 3 / i9 6 7 , 1967. 48. B . Horvat, M arksisticka a n a liza drustvenih k la sa i suvremeno ju g o sla v en sk o d ru stvo" . Gf e di s f a 10, Beograd, 1967- 12791291. 49. Z, M fk u slc, O savrem enoj in terp retaciji teorije komparativnih troskova' Mediunairodni problem! I, B eograd. 1967. 9 33 50. B . Horvat, Der Markt a ls instrument der P lan un g", Wj'ttschaffsplanung , Wien. 1967.. i0 7 H 6 . 1 8 5 -2 0 4 47. B. Horvat, P rilog d isk u siji o te oriji p artije" ,


Nase feme 5,


Probleme Zentraler


Rasprodato Out o f print


B y B ranko H orvat Yugoslav Institute of Economic Research

The system o f social accounts described in this article is based on the following five principles: (1 ) Producers o f goods and services are working organizations which represent groups of people or individuals organized for the purpose of earning a living by producing goods and services that satisfy individual or collective needs. Business, government, profit and nonprofit, corporate and unincorporated working organizations are treated in a uniform way. (2 ) Since the behaviors o f the market and non-market sectors differ considerably, these two sectors are consistently separated throughout the accounting system. (3 ) There are four basic activities: (a ) production, (b) consumption, (c ) investment, and (d) income redistribution. These call for four separate accounts: (a) Working Organi zations, ( b ) Households, (c ) Community, including government and certain non-government institutions, and (d) Accumulation. The fifth account, Rest of the World, serves for balancing purposes. (4 ) The same classifications o f transactions are used for activities and institutions, making possible complete matching of social product and financial flows accounts. (5 ) The system strives to achieve the maximum analytical flexibility. Some o f its possibilities are visible from the classification of industries: A. Market (Material) Sector: I. Agriculture, II, Forestry, III. Mining and Manufacturing, IV. Construction, V. Transpor tation, VI. Trade and Catering, VTI. Handicrafts; B. Non-Market (Non-Material) Sector: VIII. Housing and Communal Economy, IX. Education, Culture, and Social Welfare, X. Public Services Social Organizations (Political, Religious, etc.), Finance and Insurance, Public Administration and Judiciary, National Defence. Sector A corresponds to the material definition o f social product. Sectors A + B correspond to the SN A definition. Sectors A -(- B minus Industry X reflects the welfare definition. Further, Industries I-IV produce goods, V -V II market services, VIII and IX non-market services with welfare content, X inter mediate nonmarket services, V -X all services. P r in c ip l e s

Social accounting, as any other accounting, has to be adapted to the technological characteristics of the process described by the accounts as well as to the specific institutional arrangements. There are certain characteristics of social production that are common to all types of social organizations. There are other characteristics that are specific for certain socio-economic arrange ments. In order to be useful as an analytical tool and a planning instrument, social accounting has to take full account of both facts. The present system of accounts and tables is based on the following five principles. 1. Working Organizations. The Yugoslav Constitution uses the term working organizations for any group of people organized for the purpose of earning a living by producing goods and services that satisfy individual or collective needs. All working organizations are run by their members according to certain basic rules of self-management autonomy guaranteed by the Consti tution. What has been said applies also to individual producers who can be considered as one-member working organizations. All working organizations earn 19

income, in principle have bookkeeping with profit-and-loss accounts, and dis tribute income among members according to internal rules determined by their self-governing bodies. The idea of the Constitution is that the workers in a factory, the teachers in a school and the employees in a government office are fundamentally equal in their capacities as producers. This equality is sought through the establishment of a fundamentally equal social organization of work and the provision of an adequate material basis for the organizational autonomy. The latter fact is directly relevant to the construction of a social accounting scheme. It follows that our accounting has to treat all working organizations in the same way. Thus there are no government enterprises, nor any other government productive activities. It is only the working organizations that appear as pro ducers in our system. 2. Market and non-market sectors. Although equal as producers, the working organizations do not behave in the same way in their economic activities. The basic difference comes from the fact that for some goods and services there is a market, and for others there is none. As usually, there are also intermediate cases that call for certain arbitrariness in classification. The working organizations in the market sector produce goods and services that are sold in the market, exported and imported, and have their internal and world prices which allow con struction of price indices and deflation of nominal values into series of real outputs. By contrast, the working organizations in the non-market sectors mostly do not sell their services; the supply of services is mostly not determined by profit considerations; price indices are difficult or impossible to compute; and international exchange is negligible. It so happens that with insignificant exceptions the market sector produces material output (interpreted in its usual sense, i.e., including transportation and trade of goods), while the non market sector produces non-material services. It follows that our production account will have two separate parts describ ing market (material) and non-market (non-material) output. 3. Basic activities. Four basic activities can be distinguished in our system: (a) production (b ) consumption
(c ) investment

(d ) income redistribution The first three activities are treated in the same way as in the Standard System of National Accounts. The fourth one is characteristic for our system. The Government, the banks, the insurance institutions, as such are not producers. As institutions they are only instrumental in transferring money from one place to the other, from one working organization to the other. Four activities call for four separate accounts which according to the actors shall be called: Working Organizations, Households, Community (including the government and certain non-government institutions) and Accumulation. The fifth account, Rest of the World, serves for balancing purposes. 4. The unchanged definition of sectors. An efficient integration of accounts requires that transactions be grouped in the same way throughout the system. 20

In this respect the basic difficulty consists in matching social product accounts, classified by activities, with financial flows accounts, classified by institutions. In our system the activity and the institutional classification of transactions prove to be the same. 5. The analytical flexibility of the system. It is highly desirable that our production account (social income and product aggregates) be directly com parable to the production accounts of the two basic present day systems, namely to the systems based on material product and on comprehensive output defini tions. Since our production account has two separate parts, their comparability is immediately achieved: the market part is identical with the material product, the market and non-market parts, summed up, are equal to the SNA definition of social product. However, neither the material nor the comprehensive definition of social product satisfies a welfare definition of social product. The material definition is too narrow, and the comprehensive one too wide. It is clear that non-material activities such as education or medical care have a welfare content too. It is also clear that other activities, such as government administration and police, represent operational costs of the system in the same way as the administrative costs of a firm are costs and not an addition to output and as such have no welfare content; the smaller the bureaucratic apparatus the better we are, ceteris paribus. The question of a welfare definition of social product has been exten sively discussed elsewhere.1 Here I may add that this is not just an academic question, but a problem of great analytical importance, especially in under developed countries where there is a strong tendency to increase social product by expanding the number of Government employees. In the next section I shall show how the welfare requirement is met by our system.
T h e C l a s s if ic a t io n o f I n d u s t r i e s

All industries are classified into two sectors, market and non-market, in the following way: A, Market (Material) Sector I Agriculture II Forestry III Mining and Manufacturing IV Construction V Transportation VI Trade and Catering VII Handicrafts B. Non-market (Non-material) Sector VIII Housing and Communal Economy IX Education, Culture and Social Welfare X Public Services Social Organizations (political, religious, etc.) Finance and Insurance Public Administration and Judiciary National Defense

I. Cf. B. Horvat, Towards a Theory of Planned Econom y, Yugoslav Institute o f Economic Research, Beograd, 1964, ch. 11.


Sector A corresponds to the material definition of social product as applied by a certain number of national statistical offices. A + B corresponds to the SNA definition. A -I- B X reflects the welfare definition. The above classification scheme is not without objections or certain inconsistencies. For instance, hotel business and personal services, included in industries VI and VII, cannot be considered guilty of material output. On the other hand parts of housing and entertainment (VIII and IX) are ordinary businesses. However in civilized countries communal economy with housing and culture are usually socially controlled and not regulated exclusively by the market. This fact justifies their inclusion in Sector B. Finance and insurance require a word of explanation. These are certainly non-material activities, but they are also partly or mostly business activities. Their inclusion in Sector B is justified by the following considerations: (1) centra! banks and national insurance schemes are neither profit motivated nor regulated by the market; (2) a century or two ago the central bank was just a private bank; today even private banks are being integrated in a national banking system which acts as a prolonged arm of the treasury; this tendency manifests itself even more strongly in a planned economy; (3) the interest rate is not a price for the service rendered by the producer called bank but an instrument for achieving market equilibrium; thus interest should be treated as a transfer, like taxes, and not as a cost of production. These three features are common for both financial and government activities, and that is why these activities are grouped together. In recording transactions the following procedure is used: interest, insurance premiums and taxes are first transferred from the production account of the working organizations to the community account, and then this money serves to finance the services of the working collectives of banks, insurance companies and government offices. It is important to distinguish the redistributive function of financial and government institutions (banks and treasury) from the activities of working collectives performing services for these institutions. For reasons which will become clear when discussing input-output tables, mining and manufacturing will be disaggregated into the following eight complexes: 1. Power generation 2. Metallurgy 3. Metal complex 4. Non-metal complex (stone, cement, glass, etc.) 5. Chemical complex 6. Wood complex 7. Food complex 8. Textile, Leather, Rubber products These complexes can further be combined with industries I-IV in order to get vertically integrated complexes suitable for planning and analysis.
S o c ia l P r o d u c t A c c o u n t s

In the Appendix social accounts are given for the year 1964 in terms of aggregated transactions. The disaggregation of transactions will not be described

in the present paper,2 The properties of such systems are by now well known. Thus, in order to save space, I may be allowed to concentrate attention only on a certain number of specific details. The following three distinctions are consistently made throughout the system: (a) the distinction between paid and imputed transactions (b ) the distinction between individual and collective producers. (c) the distinction between market (material) and non-market (non material) output. The first distinction is important in an economy where almost one half of the working population are peasants, and where about 40 per cent of the output of the peasants is not brought to the market. The second distinction corresponds to the difference between unincorporated and incorporated business, or between small industry and industry. The third distinction has already been mentioned. Its consequences can usefully be described by the following elementary input-output table. (Table 1) Market industries cannot produce services for collective and public con sumption (education, judiciary, etc.), non-market industries cannot produce investment goods and inventories, neither can public services be imported. It is here convenient to draw attention to the difference between the industries producing collective and public services and collective and public consumption. Industries VIII and IX from our classification scheme produce collective services, but collective consumption is only that part of output of collective services which is financed out of collective funds. In other words, collective consumption C is equal to the output of housing and communal economy, educational, cultural, medical and social welfare activities minus the services of the same industries paid by individual consumers directly and by business enter prises. It follows that personal consumption represents all goods and services (except public services) bought directly by individual consumers qua consumers. Personal consumption and collective consumption represent what is known as the level of living. As such they have welfare content. By contrast, public consump tion has no welfare content. It is therefore identified with public services (industry X ). Direct import of goods and services can be treated in two ways: either as in the table above (symbols in brackets) or by channelling imports to industries producing the same output and then distributing imports with the output of these industries. The second, less informative, procedure has been adopted by Yugoslav statistics, as shown in Table 2. If we now look up the working organizations account in the Appendix, we shall see that the material components of personal, collective and public consumption are derived from items Xj2 + Ci in the table and non-material components from items C2 + C2e + C2P X i2. Item X 21 deserves special attention. In the working organizations account it appears as payments to the non-market sector (in A ) and market sector purchases (in B ). This item represents an intermediary consumption and still it
2. Cf. B. Horvat, D rultveno rabunovodstvo za jugoslavensku privredu (Social Account ing for the Yugoslav E conom y), Yugoslav Institute o f Economic Research, Beograd, 1964.


TABLE I I n p u t -O u t p u t R e l a t io n s B e t w e e n M a r k e t

N o n - m a r k e t I n d u s t r ie s

I n p u t -O u t p u t R e l a t io n s B e t w e e n M a r k e t

o n - m a r k e t s ec to r s i n

Y u g o s l a v ia



Billions o f dinars

must be included in the production account in order to balance its two parts separately. One may add that there is also a virtue in including this transaction in the final output of each sector separately. One of the basic principles of social accounting says that the accounting scheme should be such that sheer organiza tional changes in no way change the value of the output recorded. Now, consider a case where a manufacturing firm finances its own school (police, medical service, research institute). The wages of the teachers are included in the value added of the firm. Next, consider the consequences of a labouristic socialization drive, whereby teachers are transferred to the government budget. Since the budget has to get money from somewhere, it will get it (taxes) from the firm whose value added (material output) remains unchanged. But now the salaries of the teachers (non-material output) suddenly appear as a net addition to the government product. In the accounting system described in this paper teachers will always be located in the non-market sector. Thus, no organizational changes can affect the value of output. In our system, the firm which finances education either through its own school or by paying to an independent schooldoes it directly, i.e. its production account is debited and the account of the non-material sector is credited. An alternative procedure would be to locate teachers always outside the business sector as before, but to impute transactions between the business sector and the government and then to let government finance education. This procedure would seemingly eliminate the intermediary transaction between market and non-market sectors. Since another important accounting rule says that imputations be minimized and transactions recorded as they actually occur, the first alternative counting intermediate production as value added is to be preferred. It has already been pointed out that interest payments represent transfers. Thus a firm in the market sector does not pay interest to the bank in the non market sector but to the community which is outside the production sphere. The community then buys services of the working collectives of the banks. Interest paid by one bank to another bank is treated in a slightly different manner. For a productive establishment interest paid or received represents a part of the value added; not so for a bank. Thus mutual interest payments among the banks are cancelled out and only net interest payment of the entire banking sector is transferred to the Community account. In the non-market sector there are no subsidies since, by definition, there is no market price which could serve as a standard for value. Thus no subsidies are deducted from gross income on the left hand side of the account.
In p u t - O u t p u t T a b l e s

The construction of input-output tables has become a very specialized subject. In the present context I intend to raise only two questions: the first concerns the classification of industries and the second the treatment of export and import prices. An input-output table represents a breakdown of the working organizations account by industries. For analytical and planning purposes it is highly desirable 26

for the transactions matrix to have a triangular (block triangular) form. In that case the general interdependence of transactions can be reduced to a causal chain and each block can be treated separately observing only a definite sequence of industries. A separate study3 has shown that it is empirically possible and operationally convenient to group industries into vertically integrated complexes which appear as blocks on a diagonal of a triangular transaction, matrix. There appear to be nine such blocks in the material sector. The inclusion of the non material (non-market) sector in the table increases the value of statistical information but adds very little to the precision of input-output computations. The reason for this is that the rows of non-market industries are mostly empty, while the columns can be transferred to the final product section of the table. This procedure is used by Yugoslav statistics. In such a case an input-output table will be comparable to the market part of the working organizations account. One of the social accounting rules says that transactions should be recorded at the purchase or sales price. Thus indirect taxes and subsidies will be computed separately, the latter being deducted from the value added. The application of this rule would require that exports and imports be computed at the world market prices which are different, sometimes very different, from the prices on the internal market. However, an input-output rule says that transactions be computed so as to make input coefficients as stable as possible, and the value of output proportional to its physical content. Thus it will be desirable to apply uniform, i.e., domestic, prices for all transactions. The two procedures conflict not only because imports and exports will be expressed in different values but also because the value added will differ as well. Clearly, it is possible to achieve full formal consistency by computing accounts and input-output tables in the same way. But this would impair their operational efficiency. In having to choose between formal consistency and operational efficiency, I prefer the latter. In that case we have only to provide translation equations for transforming the values of one scheme into the values of the other. Thus, exports minus export taxes plus export subsidies yield exports expressed in domestic prices. Similarly, imports plus customs duties and indirect taxes yield domestically priced inputs in the input-output table. Finally, the value added in an input-output table increased for various import taxes and reduced for net export subsidies yields the correct value added of the production account.
F in a n c ia l F l o w s A c c o u n t s

The financial flows reflect the specific features of the institutional arrange ments of an economy better than any other part of the social accounting system. That is why there is much less uniformity in treating financial flows as compared with real flows and why there are difficulties in integrating them into a single consistent framework. The financial flows accounts have six different parts. The first part records real flows and is comparable to social product accounts. Apart from the maimer
3. Cf. B. Horvat, Primjena medjusektorske analize u planskom bilanciranju privrede ( The Application o f Inpul-Output Analysis in Planning), Yugoslav Institute of Economic Research, Beograd, 1963.


of presentation, there are two main differences: transfers are all summed up, instead of being partly netted out as in social accounts, and intermediate output and trade turnover is added in order to get the grand total of all transactions performed in an economy. This gross turnover can be usefully employed in analyzing the transaction demand for money in the economy. The second part records investment transactions. It matches investments and savings and thus serves as a link between the real flows and the financial flows parts of accounts. Financial transactions, recorded in the third part, serve to redistribute sector surpluses and finance sector deficits. It may be of some interest to enumerate the types of financial transactions: 1. Financial surplus or deficit (balancing item of investment transactions) 2. Money (a) Currency ( b ) Demand deposits (c) Float 3. Other liquid deposits (quasi-money) (a) Savings and other deposits without time limit not used for payments (b ) Restricted deposits up to one year (e.g. reserve funds of the working organizations) ( c ) Time deposits up to one year 4. Time deposits
( a) Restricted deposits beyond one year

(b) Time deposits beyond one year 5. Securities (a) Treasury bills (b) Other short-term securities ( c ) Government bonds (d ) Other bonds
( e ) Other long-term securities

6. Direct credits of working organizations () Credits of working organizations (commercial and consumer) () Other direct credits (e.g. to the government at all levels) 7. Short-term bank credits 8. Investment loans (a) Banks (b) Other financial institutions (e.g. investment loan funds) 9. Financial transfers 10. Foreign exchange transactions
( a) Gold and foreign exchange

(b ) Long-term loans (c) Short-term credits (d) Foreign exchange accounts of households The financial balance-sheet, representing the fourth part of the accounts, has the same items as current financial transactions. 28

The fifth part is a link between investment and nominal financial transac tions, on the one hand, and the national wealth balance sheet. The adjustment items consist of capital gains and losses and changes in material wealth. The sixth and last part is a balance-sheet of national wealth. The fifth and sixth parts have not been computed as yet and so do not appear in the table in the Appendix. Financial accounts are recorded for seventeen institutional sectors enu merated in the following list: I. Working organizations:
1. Market Sector

A. Collective Sector B. Individual Sector 2. Non-market Sector II. Households: III. Community: 3. Households 4. Social Organizations and Government A. Social Organizations (political, religious, etc.) B. Government () Budgets (1) Federal (2) State (3 ) Local () Loanable Funds (1) Federal (2) State (3) Local 5. Financial Institutions A. Banks (a) National Bank (b) Commercial Banks (c) Investment Banks B. InsuranceandOtherFinanciallnstitutions (a) Social Insurance (b) Insurance Bureaus and other Financial Institutions 6. Rest of the World

IV. Rest of the World:

Direct comparability with the social product accounts is evident. The market sector is disaggregated into collective and individual subsectors ( cor porate and family business) because of the different institutional and behavioural characteristics of these two sectors. Apart from this distinction, the only other difference with respect to social product accounts is shown by the sector Community which is subdivided in a series of subsectors. This is what one would expect, taking into account the general redistributive function of the Community and the fact that redistribution is carried out by means of financial transactions. I may add just three more comments. Budgets include narrowly 29

defined government budgets which, in the Yugoslav setup, are used to finance administrative expenses and for fiscal interventions and various special purpose funds (for education, etc.). Investment loans funds (for under-developed regions, for housing, etc.) are government funds, but by their functions they are less budgetary and more financial institutions similar to other financial institutions. This institutional facet provides an additional reason for grouping the govern ment and the financial institutions together in a sector called Community. Finally, the commercial and the investment bank is often the same institution, but even when conducting both activities under the same roof it is obliged by law to separate short-term and investment credits and treat them in very different ways. The idea behind this separation is that the commercial banks create and annihilate money, while the investment banks redistribute a given volume of accumulation.
O ther A ccounts and T ables

The fourth group in our integrated system represents the Social Balance Sheet with two tables: the national balance sheet by industries and a breakdown of social wealth by industries and by categories. Apart from accounts, in each group there are a certain number of additional tables which expand the information of the corresponding accounts. There are altogether forty accounts and tables, and the whole system is shown in the Appendix. For planning purposes two more groups of accounts and tables are needed, namely regional accounts and natural (physical, nonmonetary) balances. There is already a certain experience in preparing and using physical balances and regional accounts, but systematic study in this field has not been undertaken as yet. That is why groups 5 and 6 in the Appendix have not been articulated into separate accounts and tables.
Le systeme est base sur les cinq principes suivants: (1 ) Les producteurs de biens et services sont des organisations de travail, qui repre sented des groupes de gens (ou des individus) organises en vue de gagner leur vie en produisant les biens et les services qui satisfont les besoins individuels et collectifs. Com merce ou gouvernement, profit ou pas de profit, enregistrees ou non, toutes les organisations de travail sont traitees de la meme fa^on. (2 ) Etant donne que les comportements des secteurs de marche et de ceux qui ne le sont pas different considerable ment, ces deux secteurs sont nettement separes & travers tout le syst^me de comptabilite. La comptabilite de production (les organisations de travail) a deux postes, correspondant aux secteurs avec et sans marche. (3) II y a quatre activites de base: (a ) production, ( b ) consommation, (c ) jnvestissenient et {d ) redistribution des revenus. Ces quatre activity appellent quatre comptes separes: (a ) organisations de travail, ( b ) manages, (c ) communaute (incluant les institu tions gouvemementales et certaines non-gouvernementales) et (d ) accumulation. Le cinquieme conipte, reste du monde", a pour r6Ie dassurer lequilibre. (4 ) Les activites et les transactions ont les metnes classifications (avec des points de separation differents); cela permit de confronter parfaitement les comptes du produit social et des flux financiers. (5 ) Le systeme tend a obtenir un maximum de flexibilite analytique. Certaines de ces possibility peuvent etre aperfues a partir de la classification des industries: A. Secteur de March6 (m ateriel): (1 ) Agriculture, (2 ) Sylviculture, (3 ) Mines et Manufactures, (4 ) Construction, (5 ) Transports, (6 ) Commerce et Alimentation, (7 ) Artisanat.


B, Secteur sans Marche (non-materiel): (8 ) Logement et Economle Communale, (9 ) Education, Culture, et Securite Sociale, (10) Organisations Sociales de Services Publics (Politiques, religieuses, etc. . . .), Finances et Assurances, Administration Publique, Services Judiciaires, et Defense Nationale. Le Secteur A correspond a la definition materielle de produit social. Les deux secteurs A et B correspondent & la notion de comptabilite national sociale. En outre les industries 1-4 correspondent au secteur des biens de production; 5 -7 aux services de marchd; 8 -9 aux services publics avec un contenu de bien-etre social; 10, aux services publics intermediaires, 5 -1 0 a tous les services.



I W o r k in g O r g a n iz a t io n s

M arket

1. Net personal income 2. Contributions from personal income 3. Undistributed profits and depreciation 4. Contributions to the community 5. Payments to the non market sector 6. Minus: Subsidies


966 1348 1605 73 230

11. Personal consumption material 2888 12. Collective consumption material 208 13. Public consumption material 299 14. Gross fixed investment in the market sector 1320 15. Gross fixed investment in the non-market sector 718 16. Addition to inventories in the market sector 748 17. Addition to inventories in the non-market sector 14 18. Export 926 AVAILABLE FOR CONSUMPTION 19, Minus: Import 20. Errors and Omissions

7121 1090 97 6128

SOCIAL INCOME I Non-market 7, Net personal income 8. Contributions from personal income 9. Undistributed profits and depreciation 10. Contributions to the community

6128 474 307 170 90

SOCIAL PRODUCT I 21. Personal consumption non-material 22. Collective consumption non-material 23. Public consumption non-material 24. Consumption of the market sector 25. Export AVAILABLE FOR CONSUMPTION 26. Minus: Import 27. Errors and Omissions

97 404 470 73 10 1058 45 32 1041 7669


1041 7669


""Statistical estimates have been made by Mr. Zoran Popov of the Yugoslav Institute o f Economic Research,


I. Persona] consumption material 2. Personal consumption non-material 3. Contributions to the community 4, Transfers to the rest of the world 5. Savings PERSONAL EXPENDITURES AND SAVINGS

H ouseholds

2888 97 193 2 214 3394


6. Net personal income from the market sector 7. Net personal income from the non-market sector 8. Transfers of the community 9. Transfers from the rest of the world PERSONAL INCOME

2366 474 516 38 3394

C o m m u n it y

1 . Collective consumption

material 2. Collective consumption non-material 3. Public consumption material 4. Public consumption non-material 5. Subsidies to the market sector 6. Transfers to households 7. Transfers to the rest of the world 8. Surplus EXPENDITURES A ND SURPLUS IV
1 . Export from the market

208 404 299 470 230 516 0 1048 3175

9. Contributions from personal incomes in the market sector 966 10. Contributions from personal incomes in the non-market sector 307 11. Contributions from profits in the market sector 1605 12. Contributions from profits in the non-market sector 90 13. Contributions of 193 households 14. Transfers from the rest 14 of the world RECEIPTS OF THE COMMUNITY


T he R e st of th e W orld

sector 926 2. Export from the 10 non-market sector 3. Transfers to households 38 4. Transfers to the 14 community 5. Balance of payments 150 deficit RECEIPTS FROM THE REST 1138 OF THE WORLD

6. Import to the market sector 7. Import to the non-market sector 8. Transfers of households to the rest of the world 9. Transfers of the community to the rest of the world 10. Errors and omissions PAYMENTS TO THE REST OF THE WORLD

1090 45 2 0 1 1138


A c c u m u l a t io n

1. Gross fixed investment

2. 3. 4. 5. 6. 7. in the market sector Gross fixed investment in the non-market sector Addition to inventories in the market sector Addition to inventories in the non-market sector Errors and omissions (I Market) Errors and omissions (I Non-market) Errors and omissions (IV) 1320 718 748 14 97 32

8. Undistributed profits and depreciation in the market sector 9. Undistributed profits and depreciation in the non market sector 10. Savings of households 11. Surplus of the community 12. Balance of payments deficit GROSS ACCUMULATION AN D DEFICIT


170 214 1048 150 2930




F in a n c i a l F lo w s A c c o u n t s fo r 1964 ( B illio n s o f D in a r s )

111 Community 1 W orking Organizations M arket Transactions A. Nonfinancial Transactions I, Intermediate o utput and trade turnover 7. Net personal incomes 3. Transfers 4. Payments o f market to non-m arket sector 5. Personal consumption 6. Collective consumption 7. Public consumption 8. Import and export 9. Gross savings and investments 10. Residual errors Gross turnover B. 1. 2. 3. 4, 5. Investment Transactions Gross savings Unrequited transfer o f capital Fixed investment and inventories Residual errors Financial surplus ordeficit Total Uses Sources Non-market Uses Sources 11 Households Uses Sources Social organiza tions & Government Uses Sources Financial Institutions Uses Sources IV Rest o f the W orld Uses Sources Uses

Total Sources

11317 2366 2578 73

11317 237 2888 208 299 926 2800 97 18772 1348 31

576 474 298

576 1 73 97 404 470 10 32 1663 170 121 40 26 357 197 2985 2840 556 551 2427 478 1031 52 2

11893 2840 4254 73 2985 612 769 2071 2800 130 28427

11893 2840 4254 73 2985 612 769 2071 2930 28427 2930 2451 64 2643 8088 2643 375 124 118 46 330 442 1492 293 1 339 172 6375 2194 1438 243 80 1823 3572 5171 1280 595 16396

374 638 864 3396 214 2427 2427 864 2431 21 26 240 2452 1588 -6 6 83 -3 12 16 -1 5 4 0 6 1 86 183 381 178 22 19 16 421 115 2033 442 3091 1588 2452

238 131 184 1031 1031 184 2299 2483 2483

1090 1348 18772

45 170 1663

214 3396

936 150 1138

1135 I 1138 156

2395 2383 1003 171 23 68 20 306 270 -9 1852 1085 489 121 31 1799 116 3641 73 1852 13 1003 2383

357 357 26 72 28 -1 2 5

20 177 43 246 26 46 34 2 12

2483 2483 375 124 118 25 -3 0 110 166 211 61 153 3796 2194 1438 243 39 50 203 229 505 4901

1 160 161

11 161 160

2541 2930 64 2643 8088 2643 375 124 118 46 330 442 1492 293 1 339 172 6375 2194 1438 243 80 1823 3572 5171 1280 595 16396

C. Financial Transactions 1, Financial deficit or surplus 2. Money 3. Quasi-money 4. Time deposits 5, Securities 6. Direct business credits 7. Short-term bank credits 8, I nvestment loans (gross) 9. Repayment o f investment loans 10. Financial transfers 11. Foreign exchange transactions 12. Unclassified transactions, errors & omissions Net increase o f assets and liabilities D. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. Financial assets and liabilities Money Quasi-money Time deposits Securities Direct business credits Short-term bank credits Investment loans Foreign exchange liabilities Unclassified items, errors and omissions Total assets and liabilities

149 3 52 21 23 70 72 127 211 141 -6 0 183 3 442 3032 12 103 3796 309 77 71 41 212 750 136 636 1775 3 3572 3138 204 97 7471

3 -4 7 40

297 161 1321

-6 74 12 3 147 165 193 8 3 5 3 56 433 321 79 147 5 7 132 230 180 21 27 47 274 7 465

8107 25

240 69 265 24 321

1 64 265


1471 2151 4646 285 8553

90 950 1295 130 90 310


Statistical estimates have been worked out by D r. D . Dimitrijevii o f the N ational Bank o f Yugoslavia and M r. Z. Popov o f the Yugoslav Institute o f Economic Research.

A n I n t e g r a t e d S y stem


So c ia l A c c o u n t s

(40 A c c o u n t s & T a b l e s )

1. Social Product Accounts: Additional Tables: (Balances)

Working Organi zations Market, Non-market Gross turnover by elements, sources and ownership Balance of goods and services



Rest of the World


Personal income distribution Personal and col lective consump tion

Financing non profit organiza tions Revenues and out lays (budgets and funds)

Foreign trade ma trix by regions and commodities

Capital formation and its financing

2. Input-Output Tables:

Transactions mat rix Technical coeffi cients Full coefficients

Matrix of import content Import coefficients Full import co efficients Households Social Organizations Government Financial Institutions Rest of the World

Matrix of fixed assets Investment matrix Capital coeffi cients (In each sector)

3. Financial Flows:

Collective Sector Individual Sector Non-Profit Sector

Additional Table: 4. Social Balance Sheet (Social Wealth)

Matrix of financial transactions National Balance sheet Social Wealth

5. Regional Social Accounts and Balances 6. Natural Balances

Copyright o f Review o f Income & Wealth is the property o f Blackwell Publishing Limited. The copyright in an individual article may be maintained by the author in certain cases. Content may not be copied or emailed to multiple sites or posted to a listserv without the copyright holder's express written permission. However, users may print, download, or email articles for individual use.

i n


ipoflH a 6 n 6 nnoTeK a


' 5 i Z 2 o z .


Z t



f /


1 S T R A Z I V A N JA

JUGOSLAVENSKI INSTITUT ZA EKONOMSKA ISTRA2IVANJA D r B. HORVAT, direktor i starjesina Odjeljenja za privredni sistem D r 2. MRKUSlC, dekan Poslediplomske skole i starjeSina Odjeljenja za fin a n d je i vanjsku trgovinu D r P. SICHERL, zam jenik dlrektora D r N. MILEUSNlC, starjesina O djeljenja za ekonom iku poduzeca i operaciona istrazivanja S. STAJIC, starjeSina Odjeljenja za privredni rast i ekonomska m jerenja Jugoslavenski institut za ekonomska istrazivajna razvio se iz Istrazivackog odjeljenja Saveznog zavoda za privredno planiranje, koje je bilo osnovano 1958. godine. Osnovni zadatak Instituta je da proucava teoriju i praksu privrednog razvoja u Jugoslaviji i inozemstvu, da vrsi teorijska i prim jenjena itrazivanja jugoslavenskog privrednog sistema, da radi na usavrsavanju metodologije privrednog planiranja i podstice usvajanje i prim jenjivanje suvrem enih metoda ekonomske analize i razvoja nove ekonometrijske i druge analiticke metode. Institut izvodi nastavu III stepena iz oblasti ekonomskih i organizacionih nauka. Radi rjesavanja konkretnih problem a u privrednim poduzecima Institut ima svoj Centar za organizaciju i privredni razvoj poduzeca. U Institutu takode postoji i Elektronski raCunski centar u kome se rjesavaju slozeni ekonomsko-matematicki modeli i drugi num ericki problemi iz rada instituta. Sa ciljem da svoje radove ufiini pristupacnim siroj javnosti Institut se bavi i izdavafikom djelatnoscu. Biblioteka Instituta nastoji da prikupi potpunu kolekciju znacajnih ekonomskih djela. Institut ucestvuje u izdavanju casopisa Ekonomska analiza.



"Privredni ciklusi, monetami faktori i cijene , E kon cm ska.an aliza, 1 - 2 , Beograd, 1968.

Izdaje i stampa: Jugoslovenski institut za ekonomska istrazivanja, Beograd, Zmaj Jovina 12 \ A 0 /\ r ^


P R IV R E D N I C IK L U S I, M O N E T A R N I FA K TO R I I C IJE N E B ranko H O R V A T *) 1. F luktuacije vrijed n osnih agregata in d u strije i privrede u cjelini U tri grafikona (1 do 3) p rikazana su uglavnom sva k re ta n ja koja cemo analizirat'i u ovom clanku. Zapocnim o s opisivanj>m industrijskih lcretanja.

Graf 1: Industrija: novcana i deflacionirana realizacija, proizvodnja, cijene proizvodaca i odnosi nominalnih licnih dohodaka i proizvodnosti rada Iz statistick ih biltena N arodne banke i Sluzbe drustvenog knjigovodstva uzeti su podaci o naplacenoj realizaciji. Ta novcana realizaoija deflacionirana je onda indeksom cijena proizvodaca in d u strijsk ih proizvoda da bi se dobili lancani indeksi fizickog obim a naplacenih isporuka. N a osnovu poznavanja m ehanizm a flu k tu acija zaliha mogli bism o
*) A utor je naucni savjetnik u Jugoslavenskom institutu za ekonom ska istrazivanja. Clanak je dio opsim ije stu d ije ,,Privredni ciklusi u Jugoslaviji, njihovi uzroci i posljedice koju je finansirala Privredna kom ora grada Beograda.


ocekivati da ce fluktuacije realizacije b iti znatno vece nego fluktuacije in d u strijsk e proizvodnje. To ocekivanje dobiva u grafu 1 svoju p u n u potv rd u . N a g rafu u p ad a ju u oci p o d ru c ja 1962. te 19651966. godiine, gdje lindje realizacdje lice n a linije nekog sedzmografa. I d oista rad i se o dva p riv re d n a ipotresa, o refo rm am a iz 1961. i 1965. godine.

------ fndustrijskaproizVodhja

Naplacena m alizacija p rivred e

------- Cjjens n a maJo _ p eafizacya deflacionirana opc'm

~ indekso/r> c/jena na m a/o Ukupm /icni dohoci u p riv re d i

Graf 2: Novcana i deflacionirana realizacija privrede, cijene na malo, ukupni licni dohoci privrede i industrijska proizvodnja N aplacena realizaoija priv red e u cjelini (graf 2) ponasa se sliono kao i realizacija in d u strije, im a ista dva tru sn a perioda, aid su am plitude flU ktuiranja znatno vece. Kao d eflato r u p o treb ljen je u ovom slucaju opci in d ek s cijena na m alo, sto n ije n ajadekvatniji, ali je n ajb o lji raspolozavi d eflato r. B uduci da ne ipostoje kvartalni dndeksi k re ta n ja ukupne d ru stv en e iproizvodnje, bilo bi in teresan tn o isp itati u kojoj m je ri napla cena realizacija m oze zam jeniti te indekse, odnosno u kojoj m jeri se poiklapaju in deksi naplacene realizacije i fizickog obim a proizvodnje. K orelacija izm edu deflaoiom rane realizacije in d u strije i fiizickog obim a in d u strijsk e proizvodnje iznosi r = 0,52 za cijelo razdoblje d r 0,72 za isto irazdoblje bez dvije reform e, a izm edu deflacioniirane realizacije p ri vrede i fiziickog obdma in d u strijsk e prodzvodnje r = 0,63 odnosno r = = 0,66. R egresione jednadzbe1) pokazuju da se indeksi realizacije i fizic=23,9+0,820 X X t = indeks deflacionirane naplacene reali(0,211) zacije industrije b) X ,=13,7+0,910 X2, X2 = indeks fiziikog obim a industrijske pro(0,159) izvodnje P rivreda: a) Xt =0,510+0,982 X., X, = indeks deflacionirane naplacene reali(0,193) zacije privrede b) X, = 1,34 +1,008 X2. X2 = indeks fizickog obim a industrijske pro(0,184) izvodnje U jednadzbam a (b) izostavljena su razdoblja obiju reform i, rimp se standardne pogreSke regresionih koeficijenata sm anjuju, a korelacije povecavaju. i) In d u strija : a)

C IK L V S I, M O N E T A R N I F A K T 0 R 1 I C IJ E N E

kog obim a k recu o tp rilik e istim tem pom , a nivo irn je korigiran odredenom pozitivnom ili negativnom vrijednoscu konstantnog clana. Koeficijenti reg resije su visoko znacajni (i kod 0,1%). Tabela 1

Lanfiani indeksi druStvenog proizvoda (cijene 1960. god.)

Privreda bez poljo privrede 1 1953. 1954. 1955. 1956. 1957. 1958. 1959. 1960. 1961. 1962. 1963. 1964. 1965. 107,4 112,4 110,2 103,5 115,2 109,7 111,2 113,7 108,7 105,4 113,7 114,4 106,1

Industrija 2 109,5 114,4 114,1 109,7 117,3 111,8 111,6 113,6 107,0 107,3 115,6 116,0 108,4

Ostale oblasti (bez poljopr.) 3 105,3 110,5 106,3 96,7 112,5 106,9 110,6 113,9 109,6 102,8 111,0 112,0 102,9

Razlika 2 -3 4 4,2 3,9 7,8 13,0 4,8 4,9 1,0 -0 ,3 2,6 4,5 4,6 4,0 5,5 .

Izvor: Statisticki godisnjaci SZS. D odatne in fo rm acije daje analiza godisnjih p o d atak a (tabela 1). Vidi se da se p riv red a bez poljoprivrede i in d u strija k recu priblizno istim tem pom , sto ne iznenaduje k ad se uzm e u obzir da in d u strija daje znatan dio u k u p n e prodzvodnje bez poljoprivrede, 36% n a pocetku i preko 50/o n a k ra ju p ro m atran o g razdoblja (u stalnim oijenam a 1960. godine). Ovi p o to n ji podaci pok azu ju da fizioki obim industrijs'ke proizvodnje ra ste brze nego proizvodnja ostalih oblasti. K od toga tabela potkazuje ten d en ciju sm an jiv an ja razlika do 1961. godine, k ad one caik p o staju negativne, i povecavanje od te godine. Ono sto je posebno zanimljiivo je s t to da se 'kod visokih stopa ra s ta razlike sm anjuju, dok su u depresivnim godinaima (podvucene u tabeli) znatno vece o d prosjelka. Proizlazi vazan zakljucak: flu k tu acije priv red n e aktiivnostii o stalih obla sti vece su nego flu k tu acije industrdje; p rem a tom e, ostale oblasti predstav ljaju jos nestab iln iji elem enat jugoslavenske privrede no sto je to indu strija. Is ti zakljucak moze se izvuci i iz p o d a ta k a tabele 2 o o brtnim tackam a i am plitudam a kolebanja. A m plitude deflacionirane naplacene reali-


zacije vece su u privredi nego u in d u striji, a i u jednom i drugom slucaju vece su no kod in d u strijsk e proizvodnje. N adalje, veom a je znacajno da se am p litu d e sistem atski povecavaju od ciklusa do ci'klusa kod sva tri agregata, sto znaci d a se od 1957. godine na ovam o nestabilnost jugoslavenske privrede siste m a tski povecava. Kod toga je narocito opasna pojav a stalnog sp u stan ja dolova ciklusa. Kod posljednjeg ciklusa svi su se dolovi spustili i&pod 100, sto znaci da je doslo do apsolutnog smanjivanja i proizvodnje i realizacije, prvog od vrem ena ekonomslce blokade inform biroa.

Graf 3: Prh-reda: Naplacena realizacija, krediti, zalihe, sredstva na ziro racunima, novcana masa i obaveze prema dobavljacima Z nanje o m onetarno-kreditnim fenom enim a, kao i poznate karakteristike flu k tu ira n ja in d u strijsk 'h zaliha, dopunit cemo sada analizom odred en ih vr.ijednosnih agregata cijele privrede. Iz grafa 3 vidi se da ukupni k re d iti za o b rtn a sredstva isprva p ra te zalihe u privredi, a od 1957. godine p ra te naplacenu realdzaciju privrede ( oeficijent korelacije 0,62 k za razd o b lje 1957. do drugog k v arta la 1965. god.). M edutim , kako krediti nisu dobro sinhronizirani s p o treb am a realizacije, to se p riv re d a pomaze m edusobnim zaduzivanjem i v ariran jem likvidnosti. I jed n e i druge v arijacije su ekstrem ne. Likvidnost privrede se n a grafikonu p rik azu je lancanim indeksim a sredstava n a ziro racunim a d o 1963. godine, i indeksim a u k u p n ih likvidndh sred stav a (ziro racuni, am ortizacija, sredstva zajednicike p o tro sn je i ostali depozitni novae) o d 1962. godine n a dalje. Ovaj statistick i d isk o n tin u itet nuzan je da bi se sto vise neutralizirale


instituoionalne p ro m jen e. N aim e, ra n ije su am ortizacija i druga likvidna sfed stv a b ila strogo n am jen sk a i cesto blokirana; p ro m jen am a u finansijskom sistem u nakon 1961. godine (k ad su obrazovani jedinstveni poslovni fondovi p riv red n ih organizaoija) ogranicenja se postepeno uikid aju i o sta la sred stv a p riblizavaju se u likvidnosti sredstvim a n a ziro racunu. Tabela 2
O brtne tacke i am plitude fizickog obim a proizvodnje i deflacionirane naplacene realizacije
1 n d u s t r i j a Rc al izacija pr iv r e d e A m p li tu d e Do cnj a ( + ), Ind eks i u obr tni m tackama P r e th o d e n je ( ) I n du s tri ja P re m a ind us tr. I ndu str ij a p ro iz vo dn ji S 3 Realiz. Realiz. Realiz. *5 in du s tr. priv r. V Pr oiz v. Realiz. pr iv r. oc u kvar talima

P ro iz v o d n j a

Re al izacija

v rh

dol vrh dol vrh dol

1/1957 1/1957* 11/1957 III/1958 11/1958 1/1959 11/1960 1/1962 11/1959 1/1962 IV /1959 1/1963 1/1964 1/1966

0 l 4 0 0 9

+ i

+2 2 +4 0 5

121 107 118 104

133* 107 125 107

130 105 124 95 130 90

| Pr o izv .

14 26 25 11 18 19 14 18 29 15 23 35 20 36 40

1/1964 1/1964 HI/1967- 11/1965

119 130 99* 94

* Procjena odn. prognoza. K od visokih s ta p a k re d itn e ekspanzije likvidnost se povecava jos brze, kod niskdh sto p a jo s sporije. K ad 'kreddtna ekspanzija pred e stopu od 20% godisnje, likvidna sred stv a ra s tu b rze o d k redita; k ad k re d itn a ekspanzija padne ispod 15%, likvidnost n e sam o sto se relativno pogorsava vec i apsolutni iznos likvidnih sred stav a pada. O b m u to je, naravno, k re ta n je zaduzenja privrede, koje je n a grafilconu prikazano lancanim indeksiina obaveza p rem a dobavljacim a n a osnovu periodicnih obracuna Sluzbe drustvenog knjigovodstva. K ako b re d iti p ra te naiplacenu realizaciju, uz ek strem n e oscilacije (u su p ro tn im sm jerovim a) likvidnosti i zaduzenja, to nedvosm isleno proizlazi da u jugoslavenskoj privredi u cjelini n ije bilo sm isljene analiticke kreditne politike. Stavise, kaiko cemo m alo k asn ije vidjeti, k re d itn a p o litik a je dovodila do povecanja nestabilnosti. Jedino u izlascim a iz depresije, posebno u 1962. godini, k re d itn a politdka igrala je pozitivnu ulogu. Zanim ljivo je da je novcana m asa m nogo slabije k orelirana s privrednim k re ta n jim a nego k re d iti za o b rtn a sredstva (koejficijent korelacije s naplacenom realizaoijom privrede iznosi r = 0,21). Tom e je vjero jatn o b a r djelom icno uzrok nedovoljno preoizna ra n ija defiinicija novcane m ase, k o ja je u novae ukljucivala i ona sredstva k oja ne sluze za placanja. Podaci za p o sljed n je dvije godine dati su p re m a novoj definic-iji, k o ja u k lju cu je sam o ona likvidna sredstva sto sluze za placanja.

RcaIJz. p r lv r c d c


Iaiko se sve tr i recesije prik azan e n a grafu 3 desavaju u osnovi n a isti nacin, zbog svoje o strin e poseb n u p az n ju zasluzaiju recesije k o je su zapocele u prvoj polovini 1960. d 1964. godine. U oba slucaja ekspanzija naplacene realizacije i k re d ita se usporava a likvidnost p riv red e naglo pada, dok se zaduzenje p riv red e enorm no povecava. K ada je, u prvoj od sp o m en utih recesija, nesolventnost privrede nakon nekoliko kvartala p o stala vise no kriticna, poduzim a se u prvom kvartalu 1962. godine alccija sanAranja, dugovi se p re b ija ju , a relativ n o (u odnosu n a obim proizvodnje) visoki k re d iti i druge finanoijske m jere u to k u 1962. godine lik v id iraju zaduzenost i povecavaju likvidnost, te je u drugoj polovini te godine ponovo zapoceo privredna uspon. R ecesija iz 1964. godine razlik u je se od p re th o d n e utoli'ko sto se u 1965. goddni in terp o liralo veliko ad m in istrativno povecanje cijena, k o je je podiglo novcanu realizaciju i uz p o d rs k u nesto u b rzan ije k re d itn e ekspanzije povisila se i nom inalna likvidnost. M edutim , kako ekspanzija Mkvidnih sred stav a sam o p ra ti ek spanziju novcane realizacije, to se likvidnost p o jedinici novcanih transaikcija n ije povecala. U 1966. godini dolazi do u sp o rav an ja k red itn e ekspanzije, a zatim i do apsolutnog sm an jen ja novca raspolozivog za privredne tran sa k cije. Kao rezultat, ra s t novcane realizacije se naglo uspo rava, fizicki obim naplacene realizaoije koji se u drugoj polovini 1965. i prvoj polovini 1966. godine apsolutno sm anjio, p a zatim nesto oporavio ponovno p o kazuje ten d en ciju aipsolutnog sm an jen ja, a likvidnost p iiv re d e p a d a daleko ispod najnize tacke iz 1961. godine. Od sredine 1965. godine zaduzenost privrede povecava se p o stopi od 4550% god isnje i u odn o su n a obavljene transaikcije u 1967. godini dostize zadu zenost iz 1961. godine. Moze se, kako izgleda, uociti jo s je d n a zanimljdva razlika izm edu p o sljed n je dvdje recesije. U recesiji iz 1960. godine ekspanzije zaduzenosti i likvidnih sred stav a k recu se u o b m u tim sm jerovim a; u recesiji iz 1964. godine od sredine 1965. do sred in e 1966. godine fcrecu se istim sm jerom . Ovaj p o to n ji fenom en naoze se o b ja sn iti tim e sto se n a pocetak recesije, sredinom 1965. godine nadovezala refo rm a k o ja je: a) o slobadanjem od raznih poreza povisila likvidnost priv red e u cjelini, b ) d rasticn im p ro m jen a m a u cijenam a i stru k tu ri p o traz n je dovela do neocekivanih i n ezaradenih dobitaka kod jed n ih poduzeca i isto tako neocekivanih i nezasluzenih g u b itak a kod drugih poduzeca i c) niskoren ta b iln a i n eren tab iln a poduzeca nisu tre tira n a vise tako velikodusno k ao neikada. I ta k o se desava da jed n i no rm aln o ak u m u liraju likvidna sredstva, a drugi se m o ra ju zaduzivati da b i n astav ili s proizvodnjom . B uduci da je p riv re d a jed an m eduzavisan sistem , to ce svaM jaci porem ecaj u jednom segm entu tog sistem a dovesti do za sto ja u ra d u cijelog sistem a. U sistem u m ed u sek to rsk ih veza n isk o ren tab iln a poduzeca jav lja ju se d irek tn o ili in d irek tn o kao m u ste rije visokorentabilnih podu zeca. U koliko p rv a g ru p a naglo obustavi ili sm anji proizvodnju, to ce m o rati u ra d iti i p o to n ja grupa. Zbog toga ce visokorentabilna poduzeca k o ristiti svoja i p o sudena sred stv a za k re d itira n je svojih slabijih p artnera, b a r tako dugo do(k se ne zavrsi proces re ad ap tacije p riv re d e n a


inioijalnd porem ecaj. B uduoi da je, kako pokazuj-u nasi grafikoni, inicijaln i porem ecaj bio zestok, to b i za norm alno od vijanje pro cesa readaptacije norm alno bilo p o treb n o duze vrijem e, b a r nekoliiko godina, uz jed n u sistem atsk u k am p an ju ucvrscavanja i zam jenjivanja slabih k arik a u p riv red n im lanoim a. M edutim , slaba poduzeca ostavljena su m anje-vise sam im a sebi, em isije novca d k re d ita su usporene u m jesto da se u b rzaju i tak o su n akon svega godinu dana slabi povuikli za sobom i jak e u p ro v aliju nelikvidnosti. U 1967. godini priv red a se ponovno nasla u situ aciji iz 1961. godine. 2. V o lum en transakcija, novae i zaduzenost Iako sm o u p re th o d n o m o d je ljk u u tv rd ili da k v artaln a 'kretanja novcane m ase (uz definicdju kalkva je vazila) nisu usko ikorelirana s kvartaln im k re ta n jim a p riv red e, m oze se p retp o stav iti da je korespondencija znatno b o lja u duzim vrem enskim razdobljim a. Zbog toga bi bilo korisno da se zakljucci iz preth o d n o g o d jeljk a p o k u saju dopuniti sum arnom analizom p o n u d e i p o traz n je novca. Uomit cem o to za razdoblje od 1958. godine n a dalje, k ad jugoslavenska priv red a po p rim a vec karaikteristike robno-novcane privrede. Taj posao m ozem o prik lad n o zapoceti ko m p arativ n o m analizom nek ih iprivrednih 'kretanja u jedanaestaik n aj ekspanzivnijih trzisn ih pm vreda n a svijetu u p o sljed n jih dvan aest godina. Kao ekspanzivne o d ab ran e s u priv red e k oje ra s tu p o stop! od 5% i vise godisnje. Podaoi s u uzeti iz statistick e rpublikacije Medunarodnog m onetarnog fonda, cija se definicija novcane m ase priblizava novoj jugoslavenskoj definiciji. Tabela 3 om ogucuje p o stav ljan je citavog niza hipoteza o meduzavisnostim a. m o n etam ih i realn ih ikretanja. P rije svega prosjeoi (neponderiran i) p o k azu ju da s ubrzavanjem ra s ta ra stu cijene i donekle elasticiteti pon u d e novca. U svim zem ljam a elasticiteti ponude novca u odnosu na fizicki volum en proizvodnje znatno su veci od jedinice, m edutim u odnosu n a novcanu v rijed n o st finalne proizvodnje oni se ponekad spustaju ispod jedinice, a u ,prosjeku nisu zn atn ije veoi o d jedinice. To znaci d a je b rzin a o b rta n ja novca u odnosu n a novcanu vrijed n o st transakoija za p ro m a tra n o razdoblje b ila ikonstantna. U svdm zem ljam a cije ne n a u n u tra sn je m trzistu rep rezen tiran e troskovim a zivota relativno se brzo povecavaju. Svega su dva znacajnija izuzetka, P ortugal u prvoj grupi .i Z. N jem acka u drugoj. Obje zem lje im aju i ispotprosjecne elasticitete pon u d e novca. Posebno je, zbog visoke stope privrednog razvoja, poucan p rim je r Z. N jem acke. S redene u n u tra sn je financije uz zn at no sp orije 'kretanje oijena u odnosu n a sve njene glavne p a rtn e re omogucili su N jem ackoj revalvaciju m ark e i veliku izvoznu ekspanziju. Slican je i slucaj Japana, cija je p riv re d a doduse m an je stab iln a o d njem aoke privrede, ali zato postizava upola visi tem p o rasta, a po k re ta n jim a cijen a d koeficijentim a po n u d e novca nalazi se ispod prosjeka svoje grupe.

8 Tabela 3


Stope ra sta drustvenog proizvoda, ponude novca i troskova zivota u dvanaest ekspanzivnih privreda u razdoblju 19531965.

Drustven proizvod po stal- po teku- Ponuda nim cije- cim cije- novca nama nama 1 2 3 I Si'ednje ekspanzivne privrede Nizozemska Italija Francuska Portugal Austrija 5,0 5,0 5,0 5,1 5,5 9,1 9,0 9,7 6,7 9,2 6,3 11,6 11,8 7,4 8,4

TroSkovi zivota 4

Koeficijenti elastifnosti 3:1 5 3:2 6

3,3 3,3 3,9 1,8 2,8

1,26 2,32 2,36 1,45 1,53

0,69 1,29 U2 1,10 0,91

II Visoko ekspanzivne privrede Grcka Z. Njemacka Spanija Meksiko Japan Izrael Prosjek grupe I Prosjek grupe II Jugoslavia 195864. Jugoslavia 195867. a) 19561964, 6,0 6,3 6,4a 6,6 9,3 10,5 5,1 7,5 9,5 7,4 10,9 9,8 9,1b 12,7 13,2 18,7 8,7 12,4 20,6 23,5 16,2 9,9 13,5b 11,6 15,0 16,7c 9,1 13,8 24,9 17,8 3.4 2,1 6,9b 5,0 3,6 6,1 3,0 4,5 8,8 12,2 2,70 1,57 2,11 1,76 1,62 1,59 1,78 1,89 2,62 2,40 1,49 1,01 1,48 0,91 1,14 0,89 1,04 1,15 1,21 0,76

b) 19551964,

<) 19541964. =

Izvori: a) Za strane zemlje i Jugoslaviju 19581964. podaci su uzeti iz: Inter national Monetary Fund, International Financial Statistics, Supple ment to 1966/1967 Issues i U.N. Statistical Yearbook 1966. b) Za Jugoslaviju po stupcima tabele: (1) Statisticki godisnjak SZS za 19581965, procjena SZPP za 1966. i m oja procjena za 1967. g. ( 1%). (2) Statisticki godisnjak SZS za 19581966, moja procjena za 1967. g. na bazi procjene dinamike ukupne vrijednosti proizvodnje ( + 6,3o/o). (3) Kao pod (a) za 19581965, Statisticki bilten SDK 11/1967. za 19651967. (4) Indeks 12/1967,


Svojim cudnim p o n asanjem u p ad a ju u oci dvdje zem lje na oba k ra ja tabele, Nizozem ska d Izrael, gdje cijene ra stu znatno iznad prosjeka, a p o n u d a novca e k sp a n d ira znatno ispod prosjeika. P rem a tom e te zem lje tem eljito d em an tira ju onu kvantitativnu teo riju novca p rem a kojoj su cijene to nize sto je m anje novca u odnosu n a volum en transakcija. O b jasn jen je je v jero ja tn o slicno kao i za isti fenom en u Jugoslaviji. Obje zem lje su m ale i veom a otvorene N izozem ska izvozi polovinu svoje proizvodnje p a stoga inflacija cijena bitno ugrozava njihov privrednd rast. Iscrpdvsi druge m jere za kontrolu cijena, one pribjegavaju m o n etam o j restrdkciji. Jugoslavija sa stopom ra sta od 8 14% u razdoblju 1953 1964. ulazi u sain v rh grupe I. E m isija novca veca je nego pro sjecn o u grupi, narocito u odnosu n a fizicki obim proizvodnje. M edutim , ta emisdja jos je uvdjek niza nego n pr. u G rckoj, a drugi koeficijent elasticnosti (u od nosu na nom inalni proizvod) m anji je nego u nizu zem alja, dok u dsto vrijem e cijene ra stu brze n e sam o od prosjeika nego i u odnosu na m a k oju drugu p riv red u u tabeli. U vezi s ovom ikonstatacijom treb a im ati u vidu da je zbog in stitucionalnih p ro m jen a dstd volum en novca mogao u 1964. godini p o d m irivati veci volum en p riv re d n ih tran sa k cija nego sest godina ran ije. Ip ak o staje vrlo ja k a dnddkacija d a je p o ra st cijena im ao autonom ni uzrok, da se m onetarno-kreditna po litik a u tom pogledu ne moze okrivljivati i da je p o n u d a novca b ila uglavnom ista kao i u drugim zem ljam a. N avedena in d ik acija i dalje se pojacava kad se p ro m atra n o razdob lje produzi za jos tri godine p o sljednje reform e. M onelarna em isija se d rasticno usporava, tako da za svega tri godine prosjecnd drugi ikoeficijent elasticnosti p ad a n a nizozem sko-izraelsku razinu. U dsto vrijem e ad m inistrativno povisenje cijena znatno povisuje p ro sjecn i p o ra st cijena za cijelo razdoblje. D rasticni m onetarni u d a r m orao se drasticno odraziti na likvidnost privrede, o cem u nam p ru z aju p o d atk e racuni financijskih tokova N arodne banke. S obzirom n a p ro m jen e u kvaliteti novca tokom pro m atran o g razdoblja ne m ogu se donositi sudovi o pro m jen am a u o b rta n ju novca u posjedu p riv red n ih organizacija, izuzev sto je ocigledno naglo povecanje likvidnosti u 1962. godini rezultat m je ra za razrjesavanje nesolventnosti privrede, a d rasticn o sm an jen je likvidnosti p oslije 1965. godine, kada novae p ad a ne sam o relativno nego i apsolutno, re zu ltat je politike mon etam e restri'keije. Neposrednd ikreditii kupcim a, kojim a se 'kordgira raspolozivost novca kao prom etnog sredstva, 'krecu se, naravno, ciklicno. U ekspanzivnim godinam a (1959, 1963, 1964) p o traziv an ja od kupaca su niza (10,5 11,4% od v rijednosti proizvodnje); u recesionim goddnama (1961, 1965 1967) ona ra stu (11,8 15,9%). U tom pogledu situacija je u 1967. god. is ta kao i u 1961. god. U 1962. god. kao posljedica m jera san iran ja privrede p o traziv an ja od kupaca sm anjila su se za 330 m ilijardi starih ddnara odnosno za citavih 21%. K ratk o ro cn i b an k arsk i krediti, kao sto se vidi iz stupca 9 tabele 4, krecu se isto kao i p rivredni ciklus, koga n a taj nacin p ro d u b lju ju . Daleko najnizu vrijed n o st u cijelom razdoblju ban k arsk i k re d iti postizu u



1967. godini. Koliko je kreditna re strik c ija bila o s tra vidi se i iz ipodataka da su obaveze p rem a dobavljacim a prevazisle obaveze p re m a bankam a; pm vreda je svoj k re d it su p stitu ira la za bankarski. Tabela 4 Vrijednost proizvodnje, ponuda i po train ja novca 19581967 (mln novih dinara)
S re d . p la can ja V r ed n . p r o i z v .fl) Krediti O bo vez c prcnio dobavljaCima Krat ko ro Cni kr edi t ban aka O dn o si p re m a vr ij ed n o sti p ro iz v o d n je 4 % Sr e d s tv a pla danja Krediti 4 : 1 5 : 1 Ukupno ii

a > o Z 2

*N*0 5 a IX c c. 3



U k up n o


1958. 1959. 1960. 1961. 1962. 1963. 1964. 1965. 1966. 1967.

60.810 3.174 71.030 3.190



5.657 7.158 8.961

5,2 4,5 4,5 4,8 5,9 5,6 5,1 4,9 3,7 2,7

11,6 11,4 13,1 15,8 11,6 11,4 10,6 11,8 13,0 15,3

16,8 15,9 17,6 20,6 17,5 17,0 15,7 16,7 16,7 18,0


9,3 24,9

8.094 11.822

16,6 10,1 26,7 15,6 10,4 26,0 14,9 12,9 27,8 15,7 15,2 12,9 11,4 9,3 25,0 8,9 24,1 8,8 21,7 9,5 20,9

85.983 3.859 11.277 13.413 107.547 6.398 12.522 16.856

99.882 4.827 15.823 14.924 12.873 9.965 131.197 7.305 14.925 19.904 11.732

167.185 8.546 17.605 21.514 14.706 212.747 10.419 25.185 24.194 20.159 263.322 9.776 34.309 26.742 28.592 279.900 7.450 42.700 29.200 34.400

10,2 10,9 21,1 10,4 12,3 22,7

a) Prodaja roba i usluga privrednili organizacija vise investicije u za lihe vise promjene u potrazivanjima od kupaca b) Gotov novae, ziro i tekuci racuni i sredstva u platnom prom etu privrednih organizacija. Izvor: Za 19581966. God.isn.ji izvjestaj Narodne banke Jugoslavije za 1966. god. Za 1967. god. m oja procjena. U kupna sredstva p laca n ja (novae i dugovanja 'kupaca) i u k u p n i k re d iti (tj. b an k a rsk i i n eposredni) p re d sta v lja ju dosta stalne proporcije v rijed n osti proizvodnje: p rv a se krecu u intervalu 15,6-20,7%, poto n ji u in tervalu 21,4 27,9% s tendenoijom pada. M edutim , k re ta n ja u n u ta r dntervala n isu slucajna, vec sistem atska, i to tako d a se brzina o b rta sm an ju je u retard acio n im fazam a ciklusa, a povecava se u akcelera tiv n im fazam a. U dolu jed n e depresdje ni 21% u k u p n ih sredstava placa n ja ili 28% u k u p n ih k re d ita u odnosu n a proizvodnju nece b iti dovoljno; u p eriodim a privrednog u spona i 16% sred stav a p lacan ja odn. 22% k re d ita m ogu b iti sasvim dovoljni. M edutim , p o treb n e u k u p n e ok lioine novca i k re d ita zavise i od njihove kom pozicije. Novae se brze o brce nego dugovi kupaca, a slicno, cind se, vazi i za b an k arsk e k red ite u odnosu na po traziv an ja dobavljaca. I to je onda, pored ostalih uocenih ran ije, jos jed n a indikacija izvanredne vaznosti k o ju ispravno doziranje novca i k re d ita im a za odrzavanje norm alnog ritm a priv red n ih transakcija.



3. K retanja cijena V arijacije u 'kolicinam a novca ocknah se i u p o pulam oj i u strufinoj predodzbi vezu u z k re ta n ja cijena. R anija nam je analiza dala neke indikacije da su te predodzbe, b a r sto se tice jugoslavenske privrede, pogresne i da k re ta n ja cijena im aju svoj specifican, autonom ni uzrok. O tkrivanje uzro k a k o ji n a zadovoljavajucd nacin ob jasn jav a tekuca, kvartalna, k re ta n ja cijena u jugoslavenskoj p riv red i bilo bi od velikog znacaja za naucno fim d iran je stabilizacione poldtike. Upravo rijesav a n ju tog problem a, ukoliko ono o staje u okvirm a ove studije, posveceno je istrazivanje k o je slijedi. Tabela 5
Im plicitni deflator! kom ponenti drustvenog proizvoda i neki indeksi cijena 19531967.

LanCani indeksi implicitnih deflatora druStvenog proizvoda0' Privreda 1953. 1954. 1955. 1956. 1957. 1958. 1959. 1960. 1961. 1962. 1963. 1964. 1965. 1966. 1967. Prosjek 19531964 100,9 111,0 102,9 109,6 101,4 110,4 104,8 107,8 100,7 96,9 105,3 111,0 110,4 107,5 108,2 118,2 126,0 Poljopr. 97,6 114,7 110,8 124,2 99,3 96,8 97,7 115,8 121,6 116,7 113,2 123,6 146,0 Industr. 98,4 101,6 106,8 95,2 96,0 98,7 106,4 106,4 104,9 101,1 103,8 115,0 113,9

LanCani indeksi cijena proizvodaCa na malo

Ostale 1 Opci oblasti Poljopr.6) Industr.1) indeks0' 113,8 114,5 97,0 110,6 108,1 94,7 112,7 113,2 110,0 109,7 111,3 120,1 131,5 109 111 114 104 110 88 104 109 113 118 110 124 143 118 97* 110,2 98 98 105 101 99 101 100 102 104 100 101 105 115b) 111b) 102b)** 101,2 100 94 110 105 101 102 101 107 108 107 104 109 129b) 123b) 107b)** 104,0

* januarseptembar, ** januaroktobar, Izvori: a) Statisticki godisnjaci SZS b) Indeks

*** januarnovembar



T abela 5 daje nam p rije svega opcu predodzbu o kretanjdm a cijena u Jugoslaviji. I kod im plicitnih deflatora drustvenog prodzvoda i kod direktndh indeksa oijena vidi se da je dinamdka industrdjskih oijena znatno m irn ija nego dinam ika cijena bilo u p o ljo p riv red i b ilo u ostalim oblastim a. To znaoi da je in d u strija uspijevala ap so rb irati d vece varijacije i veci p o rast cijena drugih oblasti i sve do 1964. godine zadrzati veom a stabdlne vlastite cijene. Im a m alo sum nje da in d u strija taj rezulta t im a zahvaliti prvenstveno brzom p o ra stu p ro d u k tiv n o sti ra d a d efik asnosti in v estiranja, sto je opet sa svoje stran e rezu ltat b rze ekspanzije proizvodnje, kako je to utvrdeno u poglavlju o pro d u k tiv n o sti -rada. U sporedenje im plicitnih deflatora i direktndh indeksa po k azu je posto jan je istih ten d en cija i reda velicina variran ja, ali inace slaganje nije niposto idealno. Razlike m ogu bitd rezu ltat p rincipijelnih razlika u indeksim a (je r indeksi m jere razlicite fenom ene), ali d m etodoloskdh i drugih pogresaka. K ako m i ndsu poznata dstrazivanja iz ovog p o drucja, nem oguce je n a ovom m jestu davati ocjenu. T reba lipak upozoriti na jed n u m etodolosku specificnost koja moze im ati zn acajn e posljeddce: cijene proizvodaca sadrze i porez n a p ro m et, k o ji su do p o sljed n je re form e uglavnom placali proizvodaci. Na taj nacin, buduoi da se porez na p ro m et m djenja od vrem ena do vrem ena, i to se m ije n ja nezavisno od proizvodaca, ovo u stvari i nisu cijene proizvodaca, tj. n e fo rm ira ju ih proizvodaci. N asa tabela na k ra ju pokazuje da su, nakon uskladivanja cijena na vdsem nivou u 1965. godini, lancani indeksi cijena u 1967. goddnd sikoro vraceni n a p ro sjek iz razdoblja 1952 1964, a poljoprivredne cijene i is-

pod tog p rosjeka. U daljem tek stu zadrzat cem o se n a analizi k re ta n ja cijen a proizvodaca u poljoprivredi i in d u striji te indus-trijskih cijena na m alo i opceg indeksa cijena n a m alo. Kod toga u in te rp re tira n ju grafikona v alja stalno im ati na um u da linije lancanih indeksa ne predstav-



lja ju kvartalne indekse p ro m je n a cijena u sukcesivnim kvartalim a vec (da bi se elim inirali sezonski efekti) indekse istih kvartala u sukcesiv nim godinam a, kao sto je to opcenito uradeno u grafikonim a ove studije. Zapocnim o s poljoprdvrednim cijenam a, koje je lakse analizirati. P rivreda je iz adm in istrativnog perioda izasla s velikim ddsparitetom izm edu in d u strijsk ih i poljoprivrednih cijena na stetu potonjdh. Razvijanje trzisn ih odnosa zahtijevalo je u k lan jan je tog d isp ariteta, tako da u pro m atran o m razd o b lju dolazi do stalnog i brzog p o rasta poljoprivred nih cijena. Za p erio d 1952 1964. taj p o ra st iznosi prosjecno godisnje preko 10/o. K ako ish ran a ap so rb ira oko polovinu sredstava poroddcnih budzeta, p o ra st p o ljo p riv red n ih cijena uvjetovao je znacajan p o ra st troSkova zivota 'koji su p ritisk o m n a licne dohotke izazvali snazne inf-lacione tendencije. Sto se tice godisnjih prom jena, m oze se ocekdvati d a dobra zetva uslovljava p ad cijena (u nasem slucaju: pad stope ra s ta cijena) u trecem i cetvrtom k v artalu iste godine i u prva dva kvartala naredne godine. To ocekivanje p o tv rd u je g raf 4. K ako se dobra i losa zetva pojavIjuju naizm jenice svake druge godine, to se onda dolovi i vrhovi krivulje cijena, uz m ali fazni pom ak, poklapaju s dolovima i vrhovim a krivulje p o ljop riv red n e proizvodnje. To poklapanje p re sta je poslije 1959. go dine je r je poslije te godine dvogodisnji ciklus dobrih zetvi prekinut. No opca zaikonitost obrnutog k re ta n ja sto p a p o rasta proizvodnje i cije na, uz odredenu docnju, ostaje. Ne vddi se nikakva povezanog godisnjih p ro m jen a in d u strijsk ih i poljoprivrednih cijena. Mectutim, povrem eno dolazi do p o k lap an ja inflacionih perioda, kao 1954/55, 1960/61 d 1964/66, i tad a dolazi do jakog inflacionog talasa u cijeloj zem lji (v. tabelu 5). Ono sto prvo p ada u oci kod in d u strijsk ih cijena je st vec istak n u ti vrlo m ali p o ra st, svega nesto preko 1% prosjecno godisnje u razdoblju 1952 1964. N em a m nogo zem alja na svijetu s tako m irnim k retan jem in d u strijsk ih cijena. Taj rezu ltat je utoliko znacajniji sto je u istom razdoblju p o stojao ja k inflacioni pritisaik poljoprivredndh cijena kao i pritisaik cestih p riv rednih reorganizacija. In d u strija je brzim povecavanjem proizvodnosti ra d a kao i efikasnosti k o risten ja sredstava uspjevala da ap so rb u je taj p ritisak . U stvari u periodu 1954 1955. in d u strij ske cijene pocinju slijediti poljo p riv red n e cijene. K ad je taj tre n d postigao kulm inaciju 1955. godine, dolazi do osnivanja Zavoda za cijene i obaveze traz en ja dozvole za povecanje cijena. Te m jere, uz neka plafoniranja cijena i po tpom ognute odgovarajucom kreditnom politikom , sm irile su in d u strijsk e cijene u n ared n ih S godina. M anja kolebanja odrazavaju odredene trzisne zakonitosti. Vdsoka industrijslca proizvodnja snizava in d u strijsk e cijene (odnosno njihove indekse po rasta) a niska povisuje. To je veom a vazna konstatacija. Proizlazi da u jugoslavenskim uslovdma in d u strijska ckspanzija ne vodi (do neke, dosta visoke, granice) do inflacije, vzc do boljeg zadovoljenja hronicno nesaturirane poirosacke traznje. I obrnuto, n depresivnim periodim a im at cem o jake inflacione p ritiske, zbog toga sto postoji tendenoija da se u tim perio dim a vrse ad m in istrativna povecanja cijena (1962, 1964. i 1965. goddne), kao i zbog jednog za sada jos neidentificiranog uzroka. To nisu nuzno



n o rm aln e k a ra k te ristik e trzasta2), vec su odraz odredenog institucionalnog sistem a. Efe'kti su jaoi kad se poklope vrhovi i dolovd dndustrijske i p o ljo p rivredne proizvodnje. O pisana slika naglo se m ije n ja p ii k ra ju razdoblja, kad dolazi do eksplozije cijena, p o ljo p iiv red n ih kao i in d u stiijsk ih . Ta je eksplozija v jero ja tn o djelom icno p rip re m ljen a suvige rigidnom politikom oijena u p re th o d n ih 8 m irndh godina. N eke cijene ostale su suvise dugo zakovane p a se sm an jila re n ta b iln o st proizvodnje, a realn i licni dohoci poceli su zaostajati. S tabilnost cijena u nizu g ru p acija postizavana je subvencijam a bilo d irek tn im bilo in d irek tn im (kroz sm an jen je drustvenih obaveza). Prodzvodnja elektroenergije, ugljena, erne m etalurgije, zeljeznickd saobracaj i druge grupacije rad ile su sa subvencijam a, n a granici re n tab iln o sti ili cak s gubitkom . U m jesto razv ijan ja trzisn ih odnosa polo se u d obnijim , ali opasnim p u te m svaukogodisnjeg povecavanja obim a ad m in istrativ n e k o n tro le cijena.3) I taiko su se disparAteti gom ilali ispod naizgled m irne razine. U 1961. godini in d u strijsk a poduzeca podn ijela su Saveznom zavodu za cijene zahtjeve za p o ra s t cijen a 12.800 in d u strijsk ih proizvoda, u 1964. godini b ro j zahtjeva p re sao je 69.000.4) Zbog toga, k a d su ista k n u ta nacela izjednacavanja uslova p rivredivanja i o p tere cen ja b u d zeta raznih subvencija, do uskladivanja oijena m oglo je d.oci sam o n a jed n o m znatno visem nivou. D rugo je, m edutim , pitan je da li je takvo u skladivanje treb alo dzvrsiti odjednom p u tem jedne d rasticn e ad m in istrativ n e intervened je, i da li je n a n jeg a trebalo cekati osam godina, ili je p o stojalo i neko efikasnije rjesen je. A dm dnistrativno usk lad iv an je je u sta n ju d a ukloni sam o n ajg ru b lje d isp aritete, a osim toga u is to vrijem e stv ara i nove. Z am rzavanje cijena, k oje je p riro d n a p osljedica ad m in istrativ n e intervencije, a k oje tra je m jesecim a, potencira sta re d isp aritete i tak o d er stv ara nove, je r se u dinam ickoj privredi relativni odnosi troskova proizvodnje staln o m ijen jaju . Stoga u naredn om p erio d u m ozem o ocekivati d aljn je porem ecaje n a trzistu. U stv ari vec 1966. godine Saveznom zavodu za cijene stize isti b ro j zahtijeva za povisenje cijena kao i u 1964. godini. M edutim , dugorocnije gledano slijedeci zakljuca'k izgleda da je nesum njivo tacan. B uduci da se u jedn om tu rb u len tn o m 12-godisnjem p erio d u u kom e su poljoprivredne cijene rasle 10% godisnje, u sp jela sacuvati stab ilnost in d u s trijs k ih cijena, to se adekvatnom politikom cijena ta stab iln o st m oze ocuvati i ubuduce, utoliko vise sto su glavni d isp ariteti p o ljo p riv red n ih i in d u strijsk ih cijena otklonjeni, a znacenje p o ljo p ri vredne pro izvodnje u drustvenom proizvodu se sm anjuje. A dekvatnost te p o litike zavisi o onom fa k to ru koji u p ra v lja p ro m jen am a in d u strijsk ih cijena, a n a cije iden tificiran je sada prelazim o.

2) U stvari upravo ob ratn i efekti sm atrali su se do sada kao nonnalne reakcije triiS t p o rast proizvodnje vodi do inflacije, a usporavanje proizvodnje uslovljava deflaciju. U 1958. god. cijene su bile kontrolirane u 10 in d u strijsk ih grana od ukupno 20; u 1962. goa. u svim granam a izuzev brodogradnje. U 1962. god. u 16 in dustrijskill grana Kontrolom cijena bilo je obuhvaceno 60100% vrijednosti proizvodnje. (K. Dzeba, M. Beslad, Privredna reforma, Stvarnost, Zagreb, 1965, s. 71). U 1964. god. oko 60% in d u strijsk ih proizvoda bilo ie pod kontrolom , u prvom kvartalu 1965. god. in d u strijsk e i druge cijene su zam rznute, a ao k raja 1967. god. liberalizirano je m anje od polovine cijena tako da situacija u tom pogledu nije bila bitno bolja nego u 1964. god. 4) K arli, K r itiik i prikaz rezim a cijena prije i poslije reform e, Ekonom ski in stitu t, Za greb, 1967, s. 27.

C lK L U S I, M O N E T A R N I F A K T O R I I C IJ E N E


R ecesije iz 1961. i 196567. pokazale su da uza svu m onetarnu re strik c iju i gom ilanje zaliha oijene i d alje ra stu , cak i vise nego ranije. Taj p arad o k s ostao je n erazjasnjen. S m atralo se a to m isljenje podrzavaju stru c n i ikrugovi i danas da se ra d i o jednoj deformaoij-i nedovoljno trzisn e priv red e, deform aciji ko ju N arodna b a n k a vec dvije go dine p okusava isp raviti potezim a rigidne m onetarne^kreditne restrikcije. Meni se, m edutim , cini logicnijim p re tp o stav iti da razlike u reakcijam a Jugoslav enske p riv red e u odnosu n a klasicne kapitalisticke trzisne p ri vrede n e proizlaze iz n jen ih deform acija, vec iz razlik a u institucionalnom sistem u. R azm otrim o za tre n u ta k sta se desava u to k u jednog ci'klusa. S u sp o rav an jem proizvodne ekspanzije kapaciteti se nedovoljno koriste, fiksni troskovi (am ortizacija, rezija) p o jedinici proizvoda ra stu, a ra s tu i v arijab iln i troskovi je r kolektivi sasvim norm alno i sasvim ispravno izbjegavaju o tp u stan je svojih drugova. N adalje, u jednoj b rzo j p riv red i p ro sjecn i licni dohoci brzo rastu , p a s odredenom inercijom n astav ljaju ra sti i kad je recesija vec zapocela. Isto tako se i zaposljavanje n astav lja i n ak o n p o cetk a recesije, je r proizvodaci ne reag iraju tren u tacn o n a o b rtn e tacke ci'klusa i je r je, kako se cini, jedna socijalno-psiholoska k a ra k te ristik a donosilaca od lu k a u tom e da kratkorocna p red v id an ja vrse n a taj nacdn sto ek strap o liraju tendenoije iz naposredne proslosti. K ao re zu ltat opisanih pojava nom inalni licni dohoci ra stu b rze od p ro d u k tiv n o sti rada, a p o d p ritisk o m povecanih jedinicnih tro sk o v a ra s tu i cijene. K ako b an k ro tstv a i m asovna o tp u stan ja rad n ik a srecom ne dolaze u obzir, to priv red a u b rzo p ostaje nesolventna, a zatim , k a d se neizbjeznim k red itn im in jek cijam a ponovo osloni n a noge, zapocinje nova p riv re d n a ekspanzij a u k o jo j svi navedeni razlozi d jelu ju u o b rn u to m sm jeru, p ritisa k troskova popusta i ci jene se sm iru ju iM calk p ad a ju . V aljalo b i sad u pravo izlozenu te o riju podvrci em pirijskom testu. U grafikonim a 1 i 2, k o je sm o ra n ije analizirali, u c rta n a su i k re ta n ja cijena. K orelacija izm edu deflacionirane realizacije p riv re d e i opceg indeksa cijena n a m alo iznosi r 0,62, sto znaci d a je veza cv rsta i negativna. Proizlazi da su cijene n a m alo n a neki nacin vezane uz fizicki volum en realizacije, ali tako d a cijene ra stu k ad se realizacija usporava i p ad a ju (ili ra s tu spo rije) kad se realizacija ubrzava. U graf 2 u crta n i su i podaci o p o ra stim a u kupnih licnih dohodaka u privredi. N a zalost do 1964. godine raspolazem o sam o godisnjim podacima. No i to je dovolj.no d a se uoci d a s izuzetkom 1958. godine, k ad se tack a licnih dohodaka nalazi ispod linije realizacije (i k ad su stoga svi indeksi cijen a izuzetno niski, 'kako se vidi iz tabele 5), licni dohoci stalno 'rastu brze od realizacije, p a p re m a tom e i od proizvodnje. Im a stoga m alo su m n je d a je jugoslavenska p riv re d a tako sazdana da postoje ogrom ni p ritisci n a povecanje licnih dohodaka. No slucaj 1958. go dine pokazuje d a se ti p ritisci m ogu savladati cak d u jednoj recesivnoj godini. Kako za in d u striju raspolazem o s vise podataka, to je u g raf 1 ucrtan a linija o m jera lancanih indeksa nom inalnih licnih dohodaka i produktivnosti rada. Ti o m jeri govore za koliko u pojedinim godinam a licni dohoci po zaposlenom ra stu vise od ostvarenog povecanja p ro d u k tivnosti rada. Da bi se elim inirala slucajna o d stu p an ja ucrtand su 4-kvai-


e k o n o m s k a a n a l i ZA

talnd pom icni p ro sjeci originalnih om jera. B uduci da su ti o m jeri stalno veci od jedinice, to znaci da dohoci stalno ra s tu brze od proizvodnje, cim e se p o tv rd u je k o n statac ija ucinjena za priv red u u cjelind. Jedini izuzetak je 1962. godina kada o m jer p ad a na jedinicu p a usp rk o s depresije, velikdh k re d ita i velike likvidnosti in d u strijsk e cijene m iru ju (v. lab elu 5). D osadasnja analiza, a i pazljivo p ro m a tra n je grafa 1 ukazu ju na to d a m o ra p o sto jati dosta cvrsla veza izm edu cijena proizvodaca i o m jera p re tje c a n ja da tako skraceno nazovem o om jere lancanih indeksa n o m inalnih licnih dohodaka i p roduktivnosti ra d a i to takva da visokim om jerim a odgovaraju visoki indeksi cijena proizvodaca i ob rnuto. R egresioni i korelacioni obracuni sasvim p o tv rd u ju ovu hipotezu: X t = 49,7 + 47,3 X 2, r = 0,84 (1a) (4,9) X t = 81,8 + 17,8 X t , (4,8) r = 0,57 (1b)

Varijabdla X \ p re d sta v lja indeks cijena proizvodaca in d u s trijsk ih iproizvoda, Xo p ro sjecn i sm jer p re tje c a n ja vrem enski p o m ak n u t za pola k v artala ispred indeksa cijena. Jednadzba a) odnosi se n a cijelo razdo b lje za koje p o sto je podaci, tj. za 19571/1967, jednadzba b ) iskljucuje p o sljed n ju refo rm u tj. period od 1/1965. n a dalje. U zagradam a su, kako je to uobicajeno, navedene stan d ard n e pogreske. R egresioni koeficijenti su visoko znacajni (i uz 0,1% ). In te rp re ta c ija re zu ltata je vrlo p ro s ta (uzim am o slucaj (a )) ukoliko je o m jer p re tje c a n ja tacno jed n ak jedinici, Xo = 1, indeks cijena proizvodaca iznosi 97; p re m a tom e, m oguce je d a dohoci ra s tu brze o d proizvodnje a da cijene ipak ne p o rastu ; to granicno p re tje can je pro d u k tiv n o sti od stran e licnih dohodaka dznosi 6 V2 %, u z vece om jere nego sto je ovaj granicni, cijene ra stu , uz m anje p ad aju ; i n a k ra ju , svako povecanje o m jera za 0,1, tj. u b rz an je p o ra sta dohoda'ka u odnosu n a proizvodnju za 10%, povecava cijene za 5%, tj. za otp rilik e polovinu p ro cen ta p retjecan ja. Ovi efekti vaze uz neke prosjecne stope ra s ta i m odificiraju se ukoliko te stope o d stu p a ju od prosjeka. Upravo dobiveni rezultati k ao i ran ije nacelno razm atran je u k a zu ju na m ogucnost daljnjeg p o b o ljsan ja o b jasn jen ja v a rira n ja cijene proizvodaca. N aim e, p ritisak na cijene ne ovisi sam o o tom e koliko pora s t p ro sjecnih dohodaka pretice p o ra st p roduktivnosti vec i o tom e u k o jo j fazi ciklusa se to desava. Isti o m jer p re tje c a n ja vise ce p ritisk ati troskove k ad su kap aciteti slabo uposleni nego kad su potpuno iskoristeni. Da bism o uzeli u obzir i ovaj u ticaj k o n stru ira t cem o varijab lu X -2 kao razliku izm edu indeksa ra sta i indeksa p retjecan ja, dakle ovako: X -2 = indeiks fiziokog obim a in d u strijsk e proizvodnje m inus o m jer pretic a n ja p u ta 100. I ova se hipoteza potv rd u je, je r se k o relacija i dalje poboljsava: Xx =102,3 0,425 X 2, r = 0,89 (2a) (0,036) X, = 101,9 0,239 Xo, (0,043) r = 0,72



In teip retacd ja jednadzbe (a) sad je ova: ako se razlik a izm edu indeksa ra s ta i in d ek sa p re tje c a n ja poveca za 1, X 2 = 1, indeks cijena ce se sm an jiti za 0,4; ta razlika m o ra iznositi b a r 5,4 d a se oijene p ro izvodaca ne b i m ijenjale. To o n d a znaoi da u prospem tetnim razdobljim a o m je r p re tje c a n ja m oze bdti p rilicn o visok (npr. 1,10 aiko je sto p a ra sta 5Vi% ) a u tim ra zd o b ljk n a p ro d u k tiv n o st ra d a i prosjecni dohoci i taiko b rzo ra s tu p a p ritis a k ma p re tje can je nije veldk a da cijene ipaik ne p o ra stu ; i o b rn u to u d e p re siji i m alo povecanje o m jera (npr. o m je r 1,01 uz sto pu ra s ta o d 5% ) dovest ce d o p o ra s ta cijena. Ukoliko p ro sjec n i do h o ci p re tje c u p ro d u k tiv n o st (odnosno ukupni dohoci pro izv o d n ju ) istim tem pom k o ji ra ste i proizvodnja, m edu n jim a nem a razlike, te je sto g a X 2 = 0, a p o ra st cijen a odreden je ko n stan tn im clanom. K ako k o n stan tn i clan o tp rilik e odgovara prosjeonom p o ra s ta cije n a prodzvodaca in d u strijsk ih proizvoda, to se jednadzba m oze tum aciti (h eu iistick i) i tak o da p rik azu je neki p rosjecni tre n d cijena (staln i c'lan) oko ikoga cijene o soiliraju n a dolje ili n a gore ovisno o tom e d a li je veci indeks proizvodnje dli indeks p re tje c a n ja (X 2 0). U aporedenje jednadzbe (a) i (b) u o b a p a ra jednadzbi pokazuje da je ukljuoivanje refo rm e u p ro m a tra n o razdoblje povisilo 'korelacije i regresione koeficijente. To moze znaciti dvije stvari: (1) ili je doslo do p ro m jen e u reak cijam a p riv red n ih subjekata, tako d a fa c to r p re tje canja i 'kvantitativno vise u tice n a cijene i .u visem stepenu ih o b jasn ja va ili (2) indeksi cijena proizvodaca u posljednjah devet kvartala, koji odgovaraju re fo rm i (:kad je porez n a p ro m e t uklonjen iz prodzvodnje), bolje odrazavaju p rave cijene proizvodaca. M oguca je, naravno, i kombinacija oba fa k to ra, cim e se efekti pojacavaju. N a ovo p ita n je nece se m oci odgovoriti p rije no sto p ro tek n e jo s neko vrijem e i/ili od Saveznog zavoda za s ta tis tik u dobijem o refkonstruisane serije andeksa cistih cijena proizvodaca. K oeficijent k o relacije r = 0,89 izm edu indeksa cijene proizvodaca i slozene v arijab le X 2 znaci d a sm o razlikom indeksa r a s ta d indeksa p re tje c a n ja u spjeli o b jasn iti oko 80% tekucih v arijacija cijena proiz vodaca. Tim e je nesum njivo u tv rd en dom inantan fa c to r fo rm ira n ja ci jen a proizvodaca. R anije zagonetke oko toga kako cijene rastsu kad nov ca n estaje, a zalihe se sm a n ju ju sada se lako o b jasnjavaju. Medutim, bilo bi 'konisno k ad b ism o mogli o b jasn iti i nesto o d p re o sta lih dvadesetak p ro c en ata v arija cija cijena. Pnirodna je p re tp o stav k a d a em isija k re d ita d jelu je n a cijene, pa da se stoga varijacije cijena m ogu b a r djelom icno objasniti varijacijam a u ikreditim a. O cigledno je tak o d er d a se k re d iti m o raju stav iti u odnos s necim cem u k re d iti sluze. Ustanovili sm o ra n ije da u in d u striji k re diti p ra te zalihe. P rem a tom e nasa d ru g a nezavisna varijabila, X 3, m ogla bi p re d sta v lja ti o m je r lancanih indeksa u k u p n ih k re d ita za o b rtn a sredstva i fizicikog o b im a industrijskdh zaliha. Cini se p lausibilnim pretpostaviti u stv ari to je veom a ra siren a tv rd n ja n a k o jo j se zasniva svo opravdanje re strik tiv n e k re d itn e po litik e d a ce za vrijednosti tog om jera liznad jed in ice cijene rasti, a kad k re d iti d k spandiraju sporije od zaliha, da ce cdjene padati. M edutim , ova p retp o stav k a ne sam o sto se ne m oze em p irijsk i verificirati vec se, u uslovim a jugoslavenske privre de, po k azu je k ao pogresna. U vrstavanje X% u jednadzbu (a) pokazuje
2 Ekonom ska analiza



da je odgovarajuci regresiom koeficijent nesignifikantan vec n a nivou od 10%. U vrstavanje X 3 u jednadzbu (b) daje regresioni (koeficijent koji je sig n ifik antan jos n a nivou od 5%, ali je negativan,- sto je suprotno p retpostavci. P otonji rezultat, nadme, znaci da brza efkspanzija k re d ita u odnosu n a zalihe dovodi do pada oijena. Ovaj parad o k s se lako razrjesava lead se sjetim o da k re d iti stim u liraju proizvodnju, ekspanzija proizvodnje sm an ju je troskove, a m an ji jedinicni troskovi m a n je pritiscu cijene. K ao sto je vec istaknuto, za p riv red u u cjelini ne p o sto je 'kvartalni podaoi k ao za in d u striju , p a zbog toga n ije m oguce izvlacenje taiko cvrstih zakljuca'ka. V aljalo bi ipaik pokusati isp ita ti sta se nioze u ra d iti i s p o sto jecim podacim a. P okusat cem o stoga o b jasn iti i k re ta n ja industrijsk ih cijen a n a m alo i opceg in d ek sa cijen a n a m alo. X t = 42,1 + 56,4 Xo, (13,0) X 103,4 0,574 Xo, (0,085) r = 0,77 r = 0,88 (3) (4)

U o b je g o m je jednadzbe v arijab la Xi p re d sta v lja in d ek s cijena n a m alo in d u strijsk ih proizvoda. X 2 u jednadzbi (3) znaci o m jer lancanog indeksa u k u p n ih licnih dohodaka u p riv red i (bez privatnog sek to ra) i indeksa ukupnog drustvenog proizvoda (bez drustvenog proizvoda poljo p riv red e), dakle ra d i se o vec poznatom o m jeru p re tje can ja. X 2 u jed n ad zb i (4) slozen je n a slican nacin k ao i u jednadzbi (2), tj. p re d stav lja razliku izm edu indeksa ra s ta drustvenog proizvoda (bez poljop riv red e) i indeksa p re tje c a n ja definiranog k ao u (3). Svd podaci su godisnji i odnose se n a razdoblje 1952 1967. Iz definicije u p o treb ljen ih varijab li vidi se da one nisu niposto teor.ijski idealne. M edutim , rezu ltati su dznenadujuce povoljni. I sada je k o relacija visoka i povisuje se s prelaskom o d jednostavne n a slozenu v arijab lu X-z. P rem a tom e, vaze i inten p retacija i zakljucoi izvedeni p rilik o m analize jednadzbi (1) i (2). Xt = 36,27 + 64,16 X 2, (6,70) r = 0,90 r = 0,90 (5) (6)

X = 107,73 0,436 X 2, (0,046)

Qpci indeks cijena n a m alo o b jasn jav aju jednadzbe (5) i (6) gdje je to zavisna varijabla. X2 u (5) defiiniran je kao o m jer lancanih indeksa licnih dohodaka i deflacionirane realizacije privrede. X 2 u (6) znaci raz liku izm edu dndeksa r a s ta deflacionirane realizacije p riv red e i indeksa p re tje c a n ja definiranog za (5). Podaci za razdoblje 1955 1963. su god isnji, a za 1964 1967. k v artaln i. S obzirom n a prividno haoticno kreta n je napladene realizaoije i g ru b o st p rim jenjenog deflatora, dobiveni korelacioni koeficijenti jos vise iznenaduju. R azlika izm edu u p o treb e p ro ste i slozene varijable sad je iscezla. Jacina korelaoione veze mogla bi se m ozda o b jasn iti tim e sto su za razd o b lje od 1964. godine n a d alje u p o treb ljen i kv artaln i podaci te je stoga to razdoblje dobilo cetiri p u ta veci p o n d er u odnosu n a p re th o d n o razd o b lje z a koje raspolazem o



sam o godisnjm podacim a. A upravo za razdoblje 1964 1967, kako sm o t o r a n i j e vidjeli, p o sto je jak e indikaoije da je doslo d o cvrsce veze izm edu relativnog k re ta n ja licnih d o hodaka i vairiranja cijena. K orisno je, zatim , d a se p ro v jeri i hipoteza o kreddtdma. U jednadzbu (4) u v rsten a je stoga i v arija b la Xs, Ikoja u jednoj v arija n ti znaci o m jer lan can ih in d ek sa k re d ita za o b rtn a sredstva i lancanih indeksa fiziokog o b im a u k u p n ih zaliha u privredi, a u drugoj varijanti, o m jer istih lancanih in d ek sa k re d ita i lancandh in d ek sa dmustvenog proizvoda u staln im cijenam a (bez p o ljo p riv red e). Sm isao prve v arija n te je 'p r e tpostavka d a k re d iti p o k iiv aju zalihe, a druge d a su p roporcionalne fizickom volum enu realizaoije i d a o d stu p an je od ovih no rm i utice n a cijene. li jed n ad zb u (6) k ao X 3 u v rsten je o m je r k re d ita i deflacionirane reali zacije. U sva tri slu caja regresioni koefiicijenti uz k re d itn u varijab lu bili su nesig n ifik an tai cak i n a razini od 10%. P rem a tom e prilicno je sig u m o d a ikretanja k re d ita ne objasnjavaju v arijacije cijena. A da li p o sto je onda neki drugi dodaitni faktori koji ob jasn jav aju onih p re o sta lih dvadesetak p ro c en ata v arija cija cijena proizvodaca i cijena n a m alo? U ovom tre o u tk u odgovor n a to p ita n je o ije poznat. M edutim , sasvdm je m oguce da s ispravnim indeksdm a cijen a proizvodaca o m je r p re tje c a n ja o b jasn jav a i vise od 80% varijacija, za sto ismo jed n u ind ik aciju vec naveli n ap rijed . U tom slucaju m oglo b i se desiti d a nekdh d aljn jih zn acajn ijih sistematskmh pojedinacnili fak to ra i nem a.5) M edutim , vecu izvjesnost u ovo p itan je m ogu u n ijeti sam o d aijn ja istrazivanja. Jed a n o d veom a p o p u larn ih k an d id ata za o b jasn jen je v arija cija u cijenam a p re d sta v lja ju investicije. Kaze se d a velike investicije napuhav aju trazn ju , a ova, k a d prekoraoi ponudu, dovodi d o povecanja cijena. N ep ostojanje k v alitetn ih k v arta ln ih se rija o investicijam a om ogucuje da direiktno isp itam o ovu hipotezu. Osim toga, ovog p u ta bi za adekvatau analizu bio p o tre b a n citav jed an ekonomskd m odel, cija ikonstrukcija izlazi iz o k v ira ove stu d ije . M edutim , n esto se m oze reci vec i u ovom tren u tk u . C jelokupna dru stv en a p o tra z n ja u jed n o m razdoblju sastoji se o d reprodukoione, licne i opce p o tro sn je, izvoza i investicija. N asuprot toj tra z n ji sto je tokovi proizvodnje i m ogucnosti uvoza. U koliko ta d v a globala n isu jednaika, doci ce do porem ecaja, koji ce se odraziti i n a ci jene. M edutim , u n ap rije d n ije poznato k o ja kom ponenta traz n je je tom e doprinjela. P rem a tom e, cest zaikljucak d a p o sto jan je globalnog viSka trazn je pokazuje p re tje ra n o s t investicija, p re d sta v lja ekonom ski nonseq uitu r. Stavise, m oze se dogoditi d a su o b a globala ista, ali se u struktu ri zn atn o razilaze p rim je r: 1966 1967. k ad su naglo sm anjene investdcije p a da dode do veldkih porem ecaja, nestasice jedne robe i n ep ro d atih zaliha druge. P rem a tom e investicije bi se m ogle javdti kao fa k to r p o rem ecaja n a trz istu jedino onda ako se dalje povecavaju d onda k ad proizvodaci investicionih d o b ara vec p o tp u n o k o riste svoje kapacitete d a k s u uvozne m ogucnosti iscrpljene. N ije m i ipoznata o e k a ozbilj5) U istrazivanjim a, kao sto je ovo nase, uvljek je korisno da se provjeri utjecaj eventualnog vrem enskog trenda. To provjeravanje je pokazalo da je u svim jednadlbam a, uz jedinl izuzetak jecLnadzbe 2-a, koeficijent vrem enske varijable nesignifikantan vec na razini od 10/o. U spom enutom izuzetku on postaje nesignifikantan kod 1% (povecavSi prethodno koeficijent korelacije n a 0,90). Prem a tom e mozemo zakljuciti da ne postoji vrem enski trend u objainjavanju.




n ija s tu d ija iz tog p o drucja, a postojece em pirijske analize ne daju nikakve indik acije da bi u odnosu n a raspolozive k ap a citete i m oguonosti uvoza visak investioione trazn je bio veci o d viska re p ro d u k cio n e ill p o tro sn e traznje. Mozemo sad poci i k o ra k dalje. B uduci d a su investicije sinhronizirane s privrednim ciklusim a tj. ek sp an d iraju u usponim a, a sm an ju ju se u padovim a oiklusa, dok se cijene sm an ju ju u usponim a, a ra s tu u padovim a to je m alo v jero ja tn o da ekspanzija in v e stira n ja dovodi do p o ra s ta cijena u cjelini (iako, recim o, proizvodaoi nekih gradevinskih m aterdjala m ogu privTem eno eiksploatirati k o n ju n k tu ru dnflacioniranjem svojih cijen a i si.). A dugoroonije gledano investicije, naravno, sm anjuju. cijene je r u b rzav aju proizvodnju i podizu p ro d u k tiv n o st rada. N a k ra ju v alja p rim je titi d a upravo izvrseno ispilivanje m ehanizm a flu k tu ira n ja cijena proizvodaca i cijena n a m alo p re d sta v lja tek pocetak isp itiv an ja in fla to m ih m ehanizam a u jugoslavenskoj p riv red i. Nas zad atak bio je ogranicen okvirom ove studije. P oboljsanje p o d atak a i konstru ira n je novih vrem enskih serija om ogucit ce d a se poveca tacnost o b ja sn je n ja fo rm ira n ja oijena. K o n stru ira n je ekonom skih m odela om o gucit ce o tk riv an je novih veza. E k sp erim en tiran je s u p rosjecavanjim a i docn jam a p o b o ljsat ce regresione veze. A u m eduvrem enu eikonomska p o litik a m oze se pouzdano osloniti n a slijedeci zakljucak: ako p ro sjecn i licni dohooi ne b u d u rasli b rz e od p ro d u k tiv n o sti rada, uz ostale neprom jen jen e uslove cijene u jugoslavenskoj p rivredi b it 6& savrseno stabilna; s o stvarivanjem ovog zad atk a kred itn o -m o n etam a po litik a nem a nikakve d ire k tn e veze. Efdkasna k o n tro la globailnih k re ta n ja licnih dohod ak a m oze se n a jv je ro ja tn ije postici m jera m a fiskalne politike. A zad a ta k kreditncH m onetam e politike treb a ograniciti iskljucivo n a napaja n je p riv red e novcem tam o i tad a gdje i k ad a to racionalna alokacija re su rsa zalitijeva. (R ad p rim lje n ja n u a ra 1968.)

B U S IN E S S CYCLES, M O N E T A R Y FACTORS AND P R IC E S Summary T he a uthor investigates m onetary phenom ena in relation to the cyclical m o vem en ts of industrial and total o u tp u ts and sales. I t is show n th a t so far there has been no anticyclical m onetary policy. T otal m eans o f p a ym en ts (m oney p lu s buyers debts outstanding) and total credits (b a n kin g and trade credits) represent on the average quite stable pro p o rtio n s o f the value o f production. T he proportions, how ever, vary w ith in th e cycle. I n an econom y adapted to rapid expansion the high rate o f grow th is a p recondition fo r the capacity utilization. Thus, in expansion years capital coefficients w ill dim inish appreciably, in recession years they w ill increase. B etter capacity utilization and the econom y of scale re d uce costs o f production in the accelerating phases o f the cycles. W ages generate the sam e effect. Though the wage fluctuations are sinchronized w ith pro d u ction cycles, their am plitudes are sm aller and so wages add



m ore to costs in retardation phases and less in acceleration phases of the cycles. As a result o f wage and cost m ovem ents, the pressure on prices w ill be higher w ith low rates of grow th and sm aller w ith the high ones. Thus, contrary to th e classical postulates of the dem and and supply theory, in the Yugoslav econom y the prices w ill rise less in the boom periods as com pared w ith the recession periods. T he correla tion betw een sales in real term s and the general index of retail prices is r = 0.62, i.e., it is strong and negative. For the p u rp o se of the econom ic policy it w ould be extrem ely im portant to discover th e econom ic variables that control price m ovem ents. The author fin d s th a t in th is respect the Yugoslav econom y behaves in a surprisingly regular fashion: there is ju s t one single variable that determ ines fo u r fifth s of short term variations of producer and retail prices. T he variable in question is wage m o vem en t relative to o u tp u t m ovem ent. W hen nom inal w ages (personal incom es) on the average rise by 6 Vi per cen t fa ster then the labour productivity, producer prices in m anufacturing rem ain unchanged; the prices rise if the overtaking of labour p ro d u ctivity by w ages is higher than the marginal percentage m entioned, they fall if it is sm aller. T he inclusion of credits in the regression equation did n o t im prove the explanation o f price variations or th e credit variable acquired even a negative coefficient. T he latter m eans th a t by credit expansion the prices are lowered. Thus, contrary to the w idespread belief fo u n d ed on a naive quantity theory of m oney, the credit variations do no t d eterm in e price variations. As far as the ju st m entioned paradox is concerned, it is easily explained if one takes into account th a t credits stim u la te o u tp u t grow th, the expansion of ou t p u t reduces un it costs, sm aller costs reduce the pressure on prices and this looks as if credity expansion low ered prices.

PRO G R A M M IN G M U LTI-PH A SE P R O C E S S E S by Alois VADNAL*) I. INTRODUCTION By a m ulti-phase p ro cess we m ean a process w hioh can be, w ith re g ard to 'time, divided in to several successive phases, developing w ith th e tim e o ne a fte r another, and w here the resu lts o f each previous ph ase m ay have an effect on each la te r one. A gricultural pro d u ctio n , e.g., can b e considered a tw o p h a s e p ro cess, as it occurs in tw o phases: in th e first p h ase fo d d er is grow n on ce rtain cultivable lands u n d e r certain agrotechnical conditions, w hich is used, in the second phase, fo r breeding dom estic anim als. A fu rh te r exam ple o f a tw o p h a se p ro d u c tio n is in d u stria l p roduc tio n in w hich m achines, as in term ed iate products, are first p ro d u ced in th e firs t phase, by w hich in the second phase, finished articles are produced. M ulti-phase p ro d u c tio n problem s are very o ften m et w ith in p ro duction en terp rises w hich are n o t vertically specialized an d in which, for w h atev er reasons, they try to d o all th e operations at hom e, s ta rt ing w ith ra w m aterials, th ro u g h phase-articles o f various degrees, to finished articles. In pro g ram m in g 'm u lti-p h ase process th ere arises the qu estion of how to d o th e en tire process in o rd e r to achieve the op tim u m from the p o in t of view of the determ ined, chosen in advance criterion. In it w e confine ourselves to such types o f the multiHphase p ro cesses th a t lead us, w hen finally form ulated m athem atically, to th e problem s of lin ear program m ing. Each m ulti-phase p ro cess can b e decom posed in to several succes sive one-phase processes. In each of such a one-phase process th ere occur, as p aram etres, the resu lts o f th e previous phases. All these indi vidual p h ases should be program m ed in a way so as to achieve the o p tim u m in th e en tire m ulti-phase process.
*) The w ork on this p ap er was supported by a g rant from the Boris KidriC Foundation (Sklad Borisa K idrica). I have benefited from discussing this topic w ith V. R upnik.


S e p or at i

1 . V. T iifikovic, " Is p itiv a n je strukture i e la s tic n o sti tra z n je " , Ekono* m ist,

3 -4 /1 9 5 7 -. 238-269:*

2. B . H otvat, " T h e D epreciation M ultiplier and a G eneralised Theory of F ix ed C ap ital C o sts'* . T/ieM anchester School, May, 1958,, 136 159. 3. B. H orvat, T he Optimum R ate of in v e s tm e n t's The Economic Journal, D ecem ber 1958,, 7 4 8 -7 6 7 . 4. V, Trifikovic, "S tru k tu m e promene u licnoj p o tro s n ji" , Ekonomist, 3/1 9 6 0 .. 4 2 7 -4 5 8 . 5. B. H orvat and V. Rag kovic, "W orkers Management in Y ugoslavia: A C om m ent", The Journal o f P o litic a l Economy , A pril 1 959.194198.*
6 . B, H orvat, "D re i D efinitionen des S o z ia lp ro d u k ts", K onjukturpolitik,

E r s te s t H eft, i9 6 0 ., 27 40.* 7. B. H orvat, "A R estatem en t of a Simple P lanning Model w ith some Exam ples from Y ugoslav E conom y", Sankhya, S eries B. Vol.,23, P a rts 1, 2, 3 , 2 9 -4 8 .
8 - B s H orvat, " T h e C h a ra c te ris tic s of Y ugoslav Econom ic D evelop

m ent"', S o c ia lis t Thought and P ra c tic e , 1/1961., 115.* 9. B . H orvat, ^C a ra c te ristiq u e s du developpm ent de l'econom ie Yougos la v e " . Questions actu elles du socialism e, 60/1961., 89 105.

10. B, H orvat, " T h e C onceptual Background of Social P roduct , Inco me and W ealth , S eries IX (1961), 2 3 4 -2 5 2 . 11. B. H orvat; Radna v rijed n o st proizvodnje ju g o slav en sk e poljoprivrede i in d u strije , Ekonomist, 4 /1 9 6 1 ., 512523. 12; B. H orvat, "R a s p o d je la prema radu raedju kolektivima**; N asa. stvarnost, 1 /1 9 6 2 ., 5266. 13. B. ivanovic, Prim ena metoda I d stu p anja u problemima odredjio vanja ste p e n a ekonomske ra z v ije n o sti , S ta tis tic k a re v ija , 2 /1967., 125154. 1 -2 /1 9 5 9 ., 2 6 -4 2 , 1/1962 , 1 -1 4 , Ekonomist, 1/1961., 182205: 14. B, Horvat., 3,;M etodological Problem s in L ong-T erm Econom ic Deve- . lopm ent program m ing . In d u strializatio n and P roductivity , UN, B u lle tin , 5 /1 9 6 2 ., 3 7 -5 1 . 15. B. H orvat, Ekonom ska nauka i narodna privreda**, N a s a . stvarnost, 7 -8 /1 9 6 2 ., 4867.* 16. B. ivanovid, "The estim ation of the two dim ensional d istributions of a s ta tis tic a l s e t, b ased on the m arginal distribution of its strata**.. S ta tis tic a N e e rla n d c a . 1 /1 9 6 3 ., 1323.* i 17. B = H orvat, Naftrr. c a rte l u predratnoj Jugoslaviji**. Ekonomski ana li, 1 2 -1 3 (1962), 205-222.* 18. B. S avic, Probiem i regionalne licn e potrosnje u Ju g o sla v iji* ', E ko nomski a n a li, 1 2 -1 3 (1962), 97-116.* 19. D N ikolic, '"K onstrukcija jednog ekonom etrijskog modela za razvoj in d u s trije , Ekonomist, 2/1963 , 388 419.* 20. M. Z ivkovic, M atem atikau so v jetsk o j ekonom iji , Nasa .stvarnost, 78/1963. 126 135. 21. V- T riSkovic, **Licna p o trosnja kao k riterij proizvodne politike"*r Ekonomistj 1 2/1958. 22 V. T rick o v ic, T end en cije potrosnje hrane u s v e tio s ti savrem enih iz iic a v a n ja , Ekonomist, 1 /1 9 6 0 ,, 41 71.

23. V. M atejic, S u stin a i metode operacionih istragivanja**; S ta tis tic a l re v i\a ? 1 /1 9 6 3 .t 1 -1 8 . 24. B, H orvat, Q uelques a sp e c ts de la p lan ificatio n economique nationaie**, L es Annales de I economie c o lle c tiv e , 2 3/1963. 25. B. Savic, Nivo ish ra n e seo sk o g sta n o v n istv a Srbije po poljoprivrednim rejonim a , H ra n a . i ishranaf IV, 1963,

26. B, H oivat, M etodoloski problem i dugorocnog program iranja privrednog razvoja*', Ekonomski pregled, 1011/1962. 27. V. M edenica i V, T rick o v ic, "M aterijalni i novcani tokovi i njihov u tic a j n a c e n e i trziste**, Ekonomski pregled , 1012/1963. 28. B. M arendic, "F in a n c ira n je d je la tn o sti visokog sk o lstv a SRH u pe~ riodu 1 9 6 0 -6 3 . godine**, Ekonomski pregled, 1 0 -1 2 /1 9 6 3 . 29. B, Horvat. *Sam oupravljanje, centralizam i planiranje**, P regled , 5 /1 96 4 ., 4 1 3 -4 4 4 . 30. B . H oivat, Dva modela efek ata fo rm iran jazalih a na kretanje drustve nog proizvoda*'*, Ekonomski pregled, 7 /1 9 6 4 ., 407 415. 31. B , H orvat, Ekonom ski sm isao in d ek sa proizvodnje i cijena**, S tatis" ticka re v ija , 1 /1 9 6 4 ., 7 - 1 4 . 32. B, ivanovic. **Statisti<5ki rasp o red i s a aleatom ira parametrima**, Sta tist! cka re v ija , 1/1964 , 1- 6 . 33. B. H orvat, T he optim um R ate of Investm ent Reconsidered**. The Economic Journal, 1965., 572 576. 34. L j. Madzar, **privredni sistem i m obilnost faktora proizvodnje**, E konomist. 1 -2 /1 9 6 5 ., 2 8 -4 8 . 35. B , Horvat, P lan n in g in Yugoslavia**, Studies in Development ], 1964., 1 4 9 -1 6 5 . 36. S.. B o lc ic , **0 m etodam a soqioloskog proucavanja gradova**, Socioiog ija 4: 1967. 37. B. Horvat, individualno i drustveno v la sn istv o u socijalizmu**, G/edista 3, 1967. 38. B . Horvat. P la n n in g ' and the M arket: The Y ugoslav Experience**Planning and Developm ent Programming, OECD, P a ris. 1964. 39. B . H orvat, **Die trbem ahm e der B e trie b sle itu n g durch die A rbeiter in histro risch e? Perspektive**, Am International Seminar, Workers' P articip ation in Management, V ienna. 1958. 40. B H orvat, P riv red n i cik lu s u Jugoslaviji**, Ekonomist , 1 ^4/1966. 7 1 -1 1 0 . 41. L j. Madzar, K olebanje z a lih a kao faktor n e sta b iln o sti jugoslovenske privrede**, Ekonomist, 1 -4 /1 9 6 6 ,, 2 6 5 -2 8 5 , 42. B H orvat, K ibernetika i privredno planiranje**, R eferat na II medjunarodnoj konferenciji N a u k a .i cf?UstVQ*. u H eiceg Novom, 1966. godi ne.

43. B , H orvat, "D ija le k tik a i dinam igki m odeli , Marks i savremenostf 3 /1 9 6 6 .. 3 5 4 -3 6 0 . 44. P , Sicherl, "A n a liz a odnosa izm edju fiksnih fondova i proizvoda u predratnom i posleratnom razvoju J u g o s la v ije " , Ekonomist, 12/1967.. 2 7 5 -2 9 3 . Z . Popov, "K om parativna a n a liz a privrednog razvoja S P E Ju g o slav ije i NR B u g a rsk e ", Ekonomistr 12 /1 9 6 7 .. 294-^320. O. KovaS, " U tic a j spoljne trg o v in e n a d ru stv e n u rep ro d u k ciju ", Pregled, 3 /1 9 6 7 .. 185 204. B. H orvat. P rilo g d isk u siji o teo riji p a rtije " , N ose feme 5, Zagreb, 1967. B H orvat, "M ark sistiS k a a n a llz a d rustvenih k la sa i suvremeno jugoslav en sk o d rustvo , G led ista. 70, B eograd, 1967,, 12791291. Z . M rkusic, "O savrem enoj in te rp re ta ciji teorije kom parativnih troskovae, Medjunarodni problem! /, B eograd, 1967,, 933. B. H orvat, Der, Markt a ls Instrum ent der P lanung , Probleme Zentra-.
ler W irtschaftsplanung, Wien, 1967 . 107116,

45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. 52.

B . H orvat, " P rilo g zasn iv an ju te o rije ju g o slavenskog p o d u ze ca ",

Ekonomska a n a liz a , B eograd, 12/1967=, 7 28.

P . S ich erl, E m pirijska a n a liz a proizvodnih k o e ficije n a ta fiksnih fondova na b a z i proizvodne funkcije*, Ekonomska .a n a liza , 12 . 1967,, 2 9 -4 8 , H, B a z le r, "A n a liz a ste p e n a ra z v ijen o sti jugoslovenskih pod'rucja",
Ekonomska a n a liz a , 1 2/;l'967.. 49 63.

53. 54.

Z , D aic. D inam icki m edjusektorski model z a odredjivanje optimalnih in v e stic io n ih programa i problemi njegove priraene kod nas*c, Ekonomska analiza,, 1 , 1967,. 64 2 76. O. K ovac, P la tn i b ila n s u jugoslovenskom sistem u drustvenog racunovodstva"0, Ekonomska .a n a liz a . 1 , 1967,, 89101, 2 M. K ovadevic, "Kratkorodni i dugorocni ekonomski efekti razoruzan j a " , Ekonomska .a n a liza , 1 1967.. 101112. 2, Z , Popov, Z em lje s a najbrzim privrednim razvojem s a posebnim osvrtom na razvoj so c ija listiS k ih zem alja'"1, Ekonomska a n a liza , 1 - 2 , 1967.. 11 2 -1 2 2 . B H orvat, Ju g o slo v an sk i sistem sam oupravljanja in uvoz tujega kap ita la , Ekonomska re v ija , 4 , 1967,. 406 417.

55. 56. 57.



Z M rbusic. L a b alan ce des paym ents et ie developpem ent econom ique , R e fsra t na sim pozium u, V ienna in s titu t for developm ent. 1967. 1 -1 2 .

R asprodato

H ap o flH a 6n6flHOTexa |


I/ ( J M K f


B. H O R V A T

\E Vy
[ N ST I T U T E K O N O M S K I H N A U K A

INSTITUT EKONOMSKIH NAUKA Dr B. HORVAT, d ire k to r I starjesina O djeljena za p rlvre d n i sistem Dr 2. MRKUSIC, dekan Poslediplom ske Skole I-sta rje sin a O djeljenja za flnancije i vanjsku trgovinu Dr P. SICHERL, zam jenik dlrektora Dr N. MILEUSNIC, starjesina O djeljenja za ekonom iku poduzeca I operaciona istrazivanja S. STAJIC, starjesina O djeljenja za p rivre d n i ra s t I ekonomska m jerenja

Institut ekonomskih nauka razvio se iz Istrazivackog odjeljenja Saveznog zavoda za privredno planiarnje, koje je bilo osnovano 1958. godine. Osnovni zadatak Instituta je da proucava teoriju i praksu privrednog razvoja u Jugoslaviji i inozemstvu, da vrsi teorijska i primjenjena istrazivanja jugoslavenskog privrednog sistema, da radi na usavrsavanju metodologije privrednog planiranja i podstice usvajanje i primjenjivanje suvremenih metoda ekonomske analize i razvoja nove ekonometrijske i druge analiticke metode. Institut izvodi nastavu III stepena iz oblasti ekonomskih i organizacionih nauka. Radi rjesavanja konkretnih problema u privrednim poduzecima Institut ima svoj Centar za organizaciju i privredni razvoj poduzeca. U Institutu takode postoji i Elektronski racunski centar u kome se rjesavaju slozeni ekonomsko-matematicki modeli i drugi numericki problemi iz rada Instituta. Sa ciljem da svoje radove ucini pristupacnim siroj javnosti, Institut se bavi i izdavackom delatnoscu. Biblioteka Instituta nastoji da prikupi potpunu kolekciju znacajnih ekonomskih djela. Institut ucestvuje u izdavanju casopisa Ekonomska analiza.

/V3.63>n% L



A n a liz a p riy red n ih k r e ta n ja i p rij.ed lo zi z a ek o n o m sk u p o lit ik u ,

E k o n o m is t,

1 / 1 9 6 9 . , Z a g reb


I z d a je

i stam p a:

I n s titiit e k o a o m sk ih n a u k a , B e o g r a d , Zm aj J o v in a 12

B ranko HORVAT ANALIZA PRIVREDNIH KRETANJA I PRIJEDLOZI ZA EKONOMSKU POLITIKU* I Rad Sum arna analiza privrednih k re ta n ja i prijedlozi za ekonomsku p o litik u *1 pred stavlja radove koji su napisani prije tacno godinu dana. Zbog toga bi ocigledno trebalo novelirati tu studiju. Naslov naseg savjetovanja je ubrzavanje ra sta u uslovima stabilizacije. Ako pogledamo, m edutim , statisticke podatke za posljednjih osam godina, vidimo da imamo usporavanje rasta. I sad se postavlja pitanje na kojoj osnovi mozemo ubuduce ocekivati ubrzanje rasta, kad smo u proteklih osam godina im ali usporavanje rasta. To je razlog koji me navodi na to da najveci dio izlaganja posvetim dijagnozi onoga sto se desilo. Ocigledno je, i to ne vazi samo za lijecnike, da najp rije treba postaviti dijagnozu da bi se odabrala najpodesnija tera p ija i ubrzalo ozdravljenje bolesnika. Ako pogledam o n atra g u tih osam godina, vidimo da smo izveli dvije privredne reform e, jednu 1961. drugu 1965. One su se, doduse, nom inalno razlicito zvale, ona iz 1961. zvala se novi privredni sistem, a ova iz 1965. privredna reform a. M edutim, sustinski ekonomski ciljevi obiju reform a su b ill isti. I isto tako, i sustinski rezu ltati obiju reform i su bili isti. A ti su rezu ltati razocarali. Iz stam pe i politickih zbivanja u nasoj zem lji mogao sam ustanoviti da je sluzbena ocjena nase danasnje situacije definirana s ove dvije taoke: prvo, da je privreda stabilizirana-i drugo, da se ciljevi privredne reform e izvrsavaju. K asnije su dodani kvalifikativi, osnovni ciljevi ili strateski ciljevi. P rije nego sto bih mogao da m a sta kazem o toj ocjeni, a ocigledno je kljucno da se zna je li ta ocjena tacna za nas buduci razvoj i za akciju koju treb a da poduzmemo ili ne, htio bih vam navesti nesporne faktore. O in terp retaciji fa k ata mozemo d isk u tirati ali da bi diskusija im ala smisla, m islim da je apsolutno nuzno da se n ajp rije navedu fakti koji su za tu dis'kuisiju relevantni. Sto se tice p rv e ocjene, da je p riv red a stabilizirana, cinjenica je da nikad od ekonom ske blokade 1948 1952. nasa privreds* nije bila tako nestabilna kao sto je posljednjih nekoliko godina i danas. Dovoljno je pogledati grafikone profesora B ajta i M encingera i iz nase knjige, do* Rad predstavlja uvodno izlaganje i zakljucnu rijec na savjetovanju Ubrzanje rasta jugoslovenske privrede u uslovima stabilnosti koje je odrzano u Kragujevcu, 27. i 28. februara 1969. 1 Jugoslovenski institut za ekonomska istrazivanja, Beograd, 1968.




voljno je da uzmemo statisticke podatke i da na grafickom papir-u n acrtamo k retan ja osnovnih privrednih serija, kao sto su proizvodnja, dohodak, izvoz, uvoz, krediti, m edusobna dugovanja i slicno, pa da vidimo da am plitude oscilacija tih serija, razlike od m inim um a do m aksim um a nikada nisu bile vece od 1952. godine. Jednim istrazivanjem u Institutu, s nam jerom da se vidi kako stojim o prem a ostalim zem ljam a izabrano je 10 zem alja za kom paraciju, 5 istocnoevropskih i 5 zapadnih. Pokazalo je da je priv red n a nestabilnost u Jugoslaviji veca nego u ma kojoj od tih 10 zemalja, a jedna od njih bile su i SAD, koje su poznate po prednjim ciklusima. P rem a tome, to su fakti. O staje da se in terp re tira zbog cega je to tako i sto mozemo ubuduce ocekivati. Sto se tice druge ocjene o ciljevim a koji se izvrsavaju, prethodno je potrebno definirati'koji su to ciljevi. Tu ne postoji suglasnost i ne postoji, koliko sam licno inform iran, ni jedan sluzbeni dokum enat gdje su ti ciljevi tacno, nedvosmisleno nabrojeni. Ali unatoc tom e mislim da po stoji prilicno opca suglasnost o ciljevim a akcija kojim a se ulazilo u reformu. Mislim da bi se mogli klasificirati u slijedecih pet ciljeva ili zadataka. I oni su, opet ponavljam , im plicirani, sko nisu bili eksplicitno izrazeni i u reform i iz 1961. godine. P rv i je bio stabilizacija cijena. Podaci pokazuju da su cijene proizvo daca in d ustrijskih proizoda stabilizirani uglavnom na ranijem trendu. Kao uporedenje uzimam samo posljednje dvije godine, jer mislim da mo zemo p retpostaviti da su 1965. i 1966. predstavljale prelazno razdoblje, gdje je nuzno dolazilo do adaptacije i ne bi bilo u redu da porem ecaje iz te dvije godine m ijesam o s kasnijim rezultatim a. Dakle, ako uzmemo posljednje dvije godine kao relevantne za ocjenu, tada proizlazi da su cijene proizvodaca u te dvije godine rasle otprilike istim tem pom kao sto su rasle u jedanaest godina od 1952. do 1963. godine, otprilike l/o godisnje. S tim e da su u 1968. cijene usporenije rasle i s tim e da sada, pocetkom 1969. imamo ponovno inflacione pritiske. U cijenam a na malo od 1952 1963. porast je bio 3,5%>, a u posljednje dvije godine porast je 5,2'/o. Znaci, cijene n>a malo rasfcu brze nego sto su ra'sle u jedanaestogodisnjem razdoblju p rije reform e, pri cemu 1964. iskljucujem zbog istih razloga zbog kojih iskljucujem 1965. i 1966, buduci da je to bila patoloska godina. Jedino cijene proizvodaca poljoprivrednih proizvoda rastu slabije, naim e, padaju. I zbog toga, kao sto znate, nasi su poljoprivrednici veom a nezadovoljni. D rugi zadatak je bio jacanje izvoza i sm anjivanje vanjskotrgovinskog deficita. I zaista, u 1955. je doslo do eksplozije izvoza, zbog razloga, medutim, koji nisu jako vezani s reform om , ali od 1966. nadalje izvoz roba znatno sporije ekspandira od uvoza roba. Tako je prosle godine izvoz roba spao na nulu, pri cemu je za daljn ji razvoj narocito opasno to sto se izvoz k retao sporije od proizvodnje. Treci zadatak je bio u vezi s intenzificiranjem proizvodnje, s onom parolom prelaska od ekstenzivne n a intenzivnu proizvodnju i u vezi s tim e se zaht'ijevalo da produktivnost rada raste brze. Aiko sada ponovo usporedimo citav period 19521964. sa cijelim periodom 1964 68. vidi se da produktivnost rada u posljednje cetiri godine raste sporije, nego u prethodnih 12 godina (cak i ako se izvrse korekcije za skracenje radnog tjedna). Ako pogledamo sto se desava s efikasnoscu investiranja vidimo




da i efikasnost koristenja osnovnih sredstava pada. I recimo, za 1967. godinu, za koju su posljednji podaci koji m i dozvoljavaju preciznu analizu, moze se reci da je koristenje osnovnih sredstava bilo za 1 S^/o slabije nego 1964, posljednje godine p rije reform e. C etvrti zadatak koji vidim u obje reform e iz 1961. i 1965. bio je razvoj slobodnog trzista. Ocigledno je da je nas privredni sistem orijentiran razv ijan ju sto slobodnijih trzisnih odnosa. Postoje razlicite mogucnosti da m jerim o trzisnost ill konkurentnost nase privrede. Jedna je mogucnost da vidimo ka'ko se cijene fo rm iraju i u kojoj m jeri se slobodno form iraju. P rem a podacim a Saveznog zavoda za cijene, 1958. je bilo pod kontrolom 31fl/o in d u strijsk ih cijena, 1968. godine 46/o. Dakle, prosle smo godine bili u tom pogledu ispod onog no nivou od p rije 10 godina. Jed an drugi pokazatelj slobodnog razvoja trzista u nas je vanjskotrgovinska razm jena. Vi znate da je proklam iran cilj da se ide na konvertibilnost dinara, sto slobodniju razm jenu itd. Medutim, ako se pogledaju m jere, u prosloj godini u toj oblasti, vidi se da se sve vise roba prebacuje s liberalnog rezim a vanjske trgovine n a restrik tiv n e' rezime, tako da um jesto da se priblizavam o konvertibilnosti dinara m i se od toga cilja udaljavam o. Ova su cettiri zadatka m jerljiva, oni se mogu kvantificirati i stoga tu, ukoliko su podaci tacni a ja vjerujem da jesu, ne moze biti razlicitih m isljenja. P eti je cilj, m edutim , nem jerljiv; ra d i se o razuoju poduzetnickog m entaliteta u nasim poduzecima, Svi znamo da je bio potreban jedan prelazni period, od adm inistrativno uvjetovanog m entaliteta n a m entalitet koji odgovara sam oupravnoj trzisnoj privredi, i u tom je pogledu nesum njivo doslo do znacajnog nap retk a u posljednje cetiri godine. Nasi p riv red n i subjekti se danas sigurno ponasaju mnogo vise trziswo i s m nogo vise poduzetnickog m entaliteta, nego ranije. Medutim, postavlja se pitanje: nismo li uz neku drugu ekonom sku politiku tu mogli i vise postici, ill, da budem sasvim precizan, nismo li uz jednu brzu stopu rasta mogli postici i jos brzi razvoj tog poduzetnickog m entaliteta. Cesto sam cuo odgovor m nogih ljudi da je privreda treb a la da prode taroz sibe, pa da se nauci privredivati; dok su kolektivi dobro zivjeli, dok je banka pokrivala dugove itd. nitko nije mnogo mislio n a efikasnost privredivanja. To je moguca teorija. Htio bih vas podsjetiti da ta teorija sibe n ije nova, da je ona nekad vladala u pedagogiji, pa su, u natrag otprilike pola stoljeca, pedagozi ustanovili da se mnogo bolji rezultati postizu bez sibe. Ista je teo rija vlada otprilike 1920. godine u privredi, u organizaciji industrijskih poduzeca, to je tejlorizam . R adnika m oras disciplinirati, das m u zadatak, on nem a sto da misli i tada se postize m aksim alna produktivnost. Ali su i na Zapadu dosli do toga da to nije m aksim alna nego m inim alna produtetivnost i da treb a upotrebiti sasvim druge stimuluse, koji su potpuno razliciti od stim ulusa sibe. Sto se mene tice, duboko sam. uvjeren da smo jednom drugom ekonomskom politikom, koja bi bila stim ulirala razvoj, rast, ekspanziju, mogli postici i u tom pogledu vece rezu ltate nego sto smo postigli. M edutim, na tom e ne insistiram , buduci da se rad i o nem jerljivim kategorijam a, prem a tome, razni ljudi mogu im ati razna m isljenja. Iz ove k ra tk e analize koja je nesum njivo defektna i koja b i zahtijevala mnogo precizniji aparat, moj bi zakljucak bio,




a mislim da bi i tu mogli ekonom isti opcenito da se sloze, da su ciljevi reform e bili dobro postavljeni, i one 1961. i ove 1965, ali da napi*osto nisu bili izvrseni, tako da ako je ta ocjena tacna nas problem nije u tom e da analiziram o ciljeve, kao sto to obicno radim o (m i nekako po nacionalnom tem peram entu uvijek raspravljam o o principim a). Nas je problem da sada vidimo zasto ne ostvaruj.emo ono sto smo se dogovorili. I tu m islim nije problem isklj.ucivo ili prvenstveno politiekog karak tera, kao sto se to vrlo cesto u javnosti istice. Cvrsto sam u vjeren da i u slucaju da svi m isle na isti nacin, da je postojala potpuna politicka suglasnost sto sigurno nije u prak si bio slucaj, ali da smo i to imali, ne bismo im ali bitno razlicite rezu ltate u privredi. P rem a tome, n'as problem nije ni u toj sferi. On je u jednoj drugoj sferi i zato bih pokusao jednom analizom identificirati tu sferu u koju m i m oram o uci, ukoliko zelimo da ubuduce radim o efikasnije nego do sada. P rethodno jos da navedem dodatne efekte k re ta n ja koja sam analizirao. Jed a n od njih je da se zivotni standard, ako se p ro m atra cjelokupno stanovnistvo Ju goslavije, a to je jedina relevantna m jera, b ar u jednoj socijalistiokoj zemlji, znatno sporije kretao posljednje cetiri godine nego ra n ijih dvanaest godina. N adalje da je nezaposlenost enorm no porasla. Ako reg istriranoj nezaposlenosti vise od 300.000, dodate onih 400.000 sto su otisli u inozemstvo i od kojih bi mnogi zeljeli da se v ra te ali nem aju na sto da se vrate, tada nasa fakticna nezaposlenost iznosi vise od 700.000 ljudi, a to je vise od ukupne brojnosti radm cke klase Jugoslavije p rije rata. Dakle, to je jedan podatak koji zahtijeva da se veoma ozbiljno zamislimo u kakvoj smo situaciji. Dodajm o tom e ovaj efekt, koji opcenito ostaje nezapazen, naim e, da je tehnicki progres dobrim dijelom funkcija vrem ena. Ma sta rad ili on ide svojim tokom , a to znaci slijedece: ukoli'ko se proizvodnja ne razvija, radnika je autom atski previse. N,asa istrazivanja su pokazala da je u 1967. trebalo otpustiti, pored onih koji su vec bili otpusteni, jos 70.000 lju d i iz industrije, ili 150.000 lju d i iz nepoljoprivrednih djelatnosti, da bi se postiglo isto koristenje rad n e snage kao u 1964. godini, za koje znamo da je bilo daleko od optimalnog. P rem a tome, mi smo 1967, prvenstveno zbog usporavanja proizvodnje, uza sve napore da se rijesim o suvisne radne snage, im ali vecu prekobrojnost radne snage nego 1964. godine, posljednje godine p rije reform e. N adalje, kao sto se vidi iz kn'jizice koju je priprem io Savezni zavod za statistiku, najbrze raste broj nezaposlenih s kvalifikacijamar. P osljednje cetiri godine kvalificirani kadrovi m edu nezaposlenim a povecavaju se po zastrasujucoj stopi od 31/o. C etvrti nuz-efekt tih k re ta n ja je stagnacija u nasoj nauci, naucnim istrazivanjim a. Jedna prilicno kaoticna situacija, dezintegracija naucnih organizacija i em igracija naucnih kadrova. S ta to znaci u jednoj privredi koja m ora da se bori s m edunarodnom konikurencijom i koja je proklam irala cilj in teg riran ja u m edunarodnu podjelu rada, n ije potrebno posebno isticati. P eti nuz-efekt je veoma nezgodan zbog svoje svoje politicke delikatnosti, a rad i se o nerazvijenim podrucjim a. Pro'klam irali smo i zeljeli politiku sustizanja; ono sto se faktiflki desilo je povecanje raskoraka izm edu razvijenih i nerazvijem h. O dm ah bih dodao.da je to nesto sto je trebalo ocekivati. Nasa su istrazivanja pokazala, naim e, da p riv red n i m e-




hanizam Jugoslavije funkcionira na slijedeci nacin. K ad im ate ci'klicka k retan ja, kad im ate porem ecaje, ti porem ecaji se u nerazvijenim podrucjinia uvijek znatno jace re fle k tira ju nego u razvijenim zbog intuitivno ociglednih razloga. P rem a tom e, kad smo im ali usporavanje u privredi u cjelind, to usp o ravanje je m orale u nerazvijenim podrucjim a da bude vece nego u razvijenim . I sve proklam acije o suprotno m nisu tu mogle bitno da pomognu. I na k raju , posljednji nuz-efekt je taj da sm anjenje, cak apsolutno sm anjenje investicija, onem ogucuje m odernizaciju proizvodnje i na taj nacin onem ogucuje ubrzavanje tehniokog progresa. U posljednjoj godini za koju im am o po datke i za k o ju smo, prem a tome, mogli izvrsiti istrazivanja, u 1967. godini, tehnicki progres je poceo da pada, stopa tehnickog progresa bila je niza nego u ra n ijih deset godina i ako se to nastavi mozemo takoder lako zam isliti kakva ce to b iti situacija za nasu privredu ubuduce. T reba upozoriti na dvije ocjene koje se u vezi s tim podacim a obicno daju, b a r ocjene koje su najcesce do m ene stizale. P rv a je slijedeca: Kaze se: P rivredna reform a je dovela do drustvene reform e, do Brionskog plenum a, do dem okratizacije naseg drustvenog zivota, p rem a tom e, ni jedna cijena koju bismo p latili za taj drustveni razvoj nije previsoka. I kad bi to bilo tako, m islim da bismo svi mogli da se slozimo. Zaista, za ono sto se desilo u evoluciji nase drustvene stru k tu re od 19641965. naovamo, m alo je p rim jera u suvrem enim politiokim zbivanjim a. I m islim da na tom e d alje uopce ne treb a insistirati. M edutim, stv a r je u tom e d a je to rezo n iran je pogresno. U pravo ta dilema. Po mom m isljenju, stv ari stoje tacno obrnuto, naime, neuspjesi na privrednom planu p redstavljali su veliku kocnicu brzem razvoju drustve ne reforme; da smo im ali visu stopu rasta, vecu zaposlenost itd. ne bismo im ali naoionalistickih ekscesa, ili b a r ne u toj m jeri; ne bismo im ali obustave rada, im ali bismo mnogo sm ireniju situ aciju koja bi nam dozvoMla da s mnogo vise energije pridem o razvoju drustvene reform e. P rem a tome, veom a je vjerojatno, u to sam uvjeren, da je uzrocna veza obrnuta, naim e, da su stabilnost u p riv re d i i p rivredni razvoj tkljucna pretpostavka da bi se d rustvena reform a mogla uspjesno odvijati i d a nam se ne desavaju ponovo ekscesi, tak v i ekscesi koje sam upravo naveo. D rugi razlog koji se sad, u posljednje vrijem e sve cesce navodi isprva je to bilo u p riv atn im razgovorim a, kasnije se to pocelo neskako kriom ice uvlaciti u stam pu, u novine, a nedavno, prilikom jednog televizijskog in terv ju a cak je to p itan je s as vim direktno postavljeno naime, da li je tacno da je sam oupravljanje dovelo do kaoticnosti u jugoslavenskoj p rivredi? Po mom m isljenju opet je veza tacno obrnuta'. Ne da je prevelik stepen sam ouipravljanja doveo do tog gubitka kontrole i recesionih k re tan ja itd. nego je onem ogucavanje sam oupravljanja razlog nase sve m an je i m anje priv redne efikasnosti. Evo vrlo jasne ilustracije. Neka nasa istraziv an ja pokazuju da se raskorak izm edu predvidanja drustvenog pla n a i k asn ije realizacije od 1960. sve vise povecava. P rem a tome, privredni subjekti se o rijen tiraju p rem a jednoj perspdktivi, a fakticki se desi nesto drugo. U situaciji kad je privrednoj organizaciji blokiran tekuci ra-




cun, kad nem a investicionih fondova za m odernizaciju, kad se za isti rad u dva susjedna poduzeca dobiva i cetvorostruko razlicita nagrada, tada je sam oupravljanje dobrim dijelom svedeno na fikciju. P rem a tome, ne moze b iti n i govora o "tome da tako p reveliki obim sam oupravljanja, nego tacno obm uto, onem ogucavanje sam oupravljanja fa'ktieki onemogucava da se potencijali realiziraju. N eka nasa fragm entarna istrazivanja, pokazuju da su sam oupravne stru k tu re unijele, ugradile u nasu priv redu goleme potencijale, ali ti potencijali ne dolaze do izrazaja zbog neadekvatnog okvira u kojem te stru k tu re treb a da funkcioniraju, m edu ostalim, zbog elem enata koje sam upravo naveo. K akav lijek se trazi tim problem im a? Ponovo, u posljednje vrijem e dobiva se utisak da se m anj e-vise sva rjesenja tih problem a ocekuju od jednog instrum enta, da ga tako nazovem, koji se naziva samouprsjvni dogovor. M islim da se opet radi o p ritisk an ju n a potpuno pogresno dugme. Ocigledno je da u jednoj samouipravnoj p riv red i etatisticke intervencije treb a zam ijeniti sam oupravnim dogovaranjem ; to ni'kad nije bilo sporno. Ocigledno je da nas drustveni plan treba donositi na taj nacin da predstav lja u k ra jn jo j konsekvenci dogovor onih kojih se taj plan tice. Ali to je jedna stvar, a druga je stv ar rjesavanje svakog problem a u p rivredi dogovaranjem . U prak si se to svodi n a to da je dogovaranje postalo in stru m en t za oslobadanje svake odgovornosti. Kad se pojavi nezgodan problem u privredi, bilo politicki bilo strucno delikatan, ili se naprosto ne zna kako bi trebalo reagirati, tad a d rzav n i ap a rat sve cesce kaze dogovorite se. A kako da se oni dogovaraju kad ih je opca privredma situacija dovela u ta k a v polozaj iz kojega sam i ne m ogu d a nadu izlaz? Hocu naprosto da kazem da je ta pozitivna ideja dogovaranja, kao sto se to vrlo cesto desava ne samo u nasoj sredini nego uopce, vrlo brzo postala nesto sto je k ra jn je negativno. D rugi m om enat je ovaj. P riv red a je jedan sistem. Svaki sistem m ora na neki nacin da furikcionira sam po sebi, ako se zeli da to bude efikasan sistem. Sistem u kojem u bismo stalno nesto moraM n aravnavati, bio bi jedan vrlo neefiikasan sistem . Sistem u kojem u bi se svi problem i rjesavali na taj nacin da bi se uvijek m orao netko s nekim dogovarati bio bi jos neefikasniji nego jedan adm inistrativni sistem. Tako da ova deform acija originalno ispravne ideje drustvenog dogovaranja dovodi fakticki do jednog aorskog m en taliteta koji zahtijeva da se n i jedna odluka ne donosi sam oupravno i autonom no, nego uvijeik m oras nekoga p ita ti za dozvolu. P rem a tome, taj sistem doveden do svoje k ra jn je ikonsekvence je antiteza sam oupravljanju i kao tak av ne moze pridonijeti rjesavanju nasih problem a, je r sve ono sto koci sam oupravljanje koci u krajnjoj lin iji i efikasnost p riv red iv an ja u nasoj zemlji. K akva je, prem a tome, nasa stv arn a situacija? Prvo, naglasavam konstataciju. da su sam oupravne stru k tu re u g ra dile u nasu privredu ogromne razvojne potencijale i da je nas osnovni problem da se ti potencijali iskoriste. Drugo, da u nasoj privredi postoje veom a izrazeni p rivredni ciklusi koji su donedavna bili nepoznati organim a ekonom ske politike i zbog toga anticiklicke politike naprosto nije bilo. Desavalo se zbog toga da su prim jenjivani pogresni instrum enti ili u pogresno vrijem e i na pogresan




nacin. Da to ne ostane prazna ilustracija evo slucaja koji je mozda n ajdrasticniji od svih a to je koristenje m onetarne politike u usm jeravanju p rivrednih fcretanja, i to narocito m onetarne restrikcije. M onetarnu restrik ciju treb a k o ristiti u situaciji v rh a privrednog ciklusa kad dolazi do takozvane potrazne inflacije, a i onda samo ako imamo priblizno uskladenu p riv red n u stru k tu ru . To je n jen a domena. Ako se ona koristi izvan te domene, moze da donose p rivredi samo stete. M edutim ona se u nas koristila u situaciji kad su p rivredni resursi bili neiskoristeni s jedne strane, nezaposlenost radne snage, s druge strane, neiskoristavanje kapaciteta i u situaciji veom a izrazenih stru k tu rn ih disproporcija. I kad je taj instru m en at tu iskoristen rezu ltat je mogao da bude jedino redukcija proizvodnje i stagnacija do k-oje je, kao sto znate, doslo 1967. Treci elem ent nase stv arn e situacije sad je ono sto zapravo trebam o. Ja bih to veoma kratko, svjestan da stenografski stil moze uzrokovati i mnogo nerazum ijevanja, definirao ovako: N am a je p otreban p rivredni sistem i priv red n a politika koja ce u sustini rijesiti slijedeca dva problem s, odnosno, n a slijedeca dva nacina. Prvo da organi ekonom ske politike budu iskljucivo odgovorni za provodenje ekonomske politike. Ne da dijele odgovornost, nikakvo sam oupravno dogovaranje u pogledu odgovornosti. Odgovornost je uvijek definirana za nekoga vrlo precizno, inace im am o neodgovornost, P rem a tome, organi ekonom ske politike treb a da budu iskljucivo odgovorni: prvo, za stabilnost p riv re d n ih k retanja, sto mogu postici pravilnom anticiklickom politikom , i drugo, za ujednacivanje uslova privredivanja. P ri tome ne mislim ni n a 'kakve 'kompenzacije ili iprelivanja itd. nego na to da za sve priv red n e subjekte treb a da budu stvoreni isti startn i uslovi, pa onaj koji je bolji taj ce vise i da zaradi. Ocigledno je da smo danas veom a daleko od te situacije. D rugi elem ent tog privrednog sistem a, te privredne politike odnosi se sada na p riv red n e subjekte. J a mislim d a njim a treba ostaviti onaj domen gdje su iskljucivo nadlezni, a to je da m aksim iraju svoje dohodak. Ako p riv red a ne funkcionira kako treb a to nikada to je aksiom eko nom ske politike ne moze da bude rezu ltat ponasanja poduzeca, odnosno p riv red n ih subjekata. Oni se u v ijek pravilno ponasaju, je r se uvijek adaptira ju uslovim a sistem a i politike. P rem a tome, ako zelimo dmati efikasan sistem, tad a privrednim subjektim a u tom sistem u m oram o osta viti potpunu autonom iju u ponasanju a to je identicno sa zahtjevom potpunog sam o u p ravljanja. D a rad n i kolektiv i radnioki savjet, odnosno up rav a poduzeca, donose svoje odluke ne pitajuci nikoga za savjet i dozvolu. N aravno, im a granicnih podrucja gdje se interesi sukobljavaju, tu ce b iti potrebno dogovaranje itd., ali to su izuzeci. P ravilo u jednom, dobro organiziranom ekonomskom sistem u je da autom atski funkcioni ra. Moze li se to postici? Ocigledno je to lakse reci nego izvesti. Moj je odgovor da suvrem ena ekonom ska nauka daje rjesenje za te problem e tacno ovako kako sam iznio. K akva su to rjesenja, stvar je ekonomske teorije. Ali ne samo ekonomske teorije; mi m oram o tu teoriju prim ijeniti n a nase konikretne uslove, znaci, potrebna su istrazivanja, izracunavanja, m jeren ja itd., p ri cemu nazalost m orara k o n statirati da dok je p ri4 E K O N O M I S T b r . 1/69.




licno poznato sto i kako treb a rad iti, jer je to stvar, kao sto sam rekao, suvrem ene ekonomske teorije, i to znamo. M edutim kako to prim ijeniti, kako dozirati pojedine stv a ri itd., to ne znamo je r to mozemo saznati jedino n a osnovi v lastitih istrazivanja koja, uglavnom , ne provodim o. Mogli bismo diskutirati, odnosno, mogao sam d a se orijentiram tom e da analiziram moguce m jere ekonom ske politike, da se ozivljavanje proizvodnje do kojega je doslo u posljednjoj godini dana nastavi, i tada bismo vrlo brzo dosli do zakljucka da m onetarnu politiku ne mozemo upotrebiti, da m oram o razviti fiskalnu politiku, da je dosadasnja koncepcija budzetskog suficita i deficita kam eralisticka koncepcija koja odgovara vrem enu kneza Milosa, a da u m odernoj p rivredi suficit i deficit federacije nisu adm inistrativni saldi nego kljucni elem enti ekonomske politike itd. Me dutim , mislim da takvo ra sp rav ljan je ne bi bilo kljucno. Nasa danasnja situacija mogla bi se fundam entalno sazeti u slijedece cetiri tacke: Prvo, nam a je p o treb n a izgradnja jednog modela funkcioniranja ju goslavenske privrede. Mi jednostavno ne znamo kako nasa privreda fumkcionira. Ne znamo zato sto to nismo istrazivali i zato sto je ta priv red a tak v a priv reda koja se veom a mnogo razlikuje od svih ostalih poznatih tipova privrede. Ona fragm entarna istrazivanja koja smo do danas izvrsili pokazuju da se nasa priv red a u nekim stvarim a ponasa dijam etralno suprotno nego, recimo, privreda sovjetskog tipa ili priv red a am erickog tipa. P rem a tome, nikakav udzbenik i nikakva a prio ri rezoniranja nece nam reci kako se ta nasa priv red a ponasa: mi m oram o izgraditi taj mo del, m oram o ga testira ti i tad a ce mnoge, danas pogresne predodzbe o tom e kako se nasa priv red a ponasa otpasti. Drugo, da bismo mogli izgraditi taj model, a i nezavisno od toga, moramo prici m jerenju ponasanja i reakcija nasih privrednih subjekata i to m odernim , ekonom etrijskim m etodam a. Ne vise po osjecaju, ne vise samo na osnovi zdravog razum a, nego statistickim m jerenjim a, da ustanovim o te param etre. I to nam je potrebno zbog dva ocigledna razloga: 1) da bismo mogli dozirati instrum ente ekonom ske politike cak i ako kazemo: m onetarna se politika sada ne moze upotrebiti, treb a fiskalnu jDolitiku ili nesto drugo jos uvijek nismo rek li faktioki nista jer treb a reci koji instrum ent ekonom ske politike, u kojem intenzitetu, u kojem vrem enu itd., a to naprosto ne znamo je r nismo izm jerili reakcije nasih privrednih organizacija i nase privrede u cjelini. Za ilustraciju naveo bih dva prim jera takve pogresne pretpostavke koja je onda dovela do pogresne ekonom ske politike. Vladalo je m isljenje da kao nacija trosim o vise nego sto proizvodimo, i zbog toga se odmah, kako smo usli u reform u, nastojalo na neki nacin, a to je cak i eksplicitno bilo receno, da se u n u trasn ja trazn ja reducira, kako bi se n a taj nacin privredne organizacije prisilile n a izvoz. To je b ila vladajuca koncepcija godinu ili dvije. I mi smo zaista reducirali u n u trasn ju traz n ju a zajedno s njom i izvoz! Zasto? Zato sto se zdravorazum sko rezoniranje naim e, da ako m anje trosis vise ti ostaje za izvoz pokazalo nekonzistentnim s fun-kcioniranjem nase privrede; je r nasa privreda funkcionira na slijedeci nacin: kad je trazn ja velika i proizvodnja je velika, i izvoz je velik. Ako se pogleda koeficijent korelacije, sto ga je O skar Kovac izroSunao u svom radu, vidjet ce se




da je korelacija izvoza i proizvodnje velika, izuzev, mislim, u jednom jedinom slucaju. D ruga ilustracija, a takvih ilustracija pogresnih pretpostavaka moze se navesti mnogo, odnosi se na zaposljavanje. Naime, mislilo se da u nas postoji prekom jerno zaposljavanje i d a se zbog toga produktivnost rada ne krece onim tem pom kojim bi m orala. P rem a tome, sto treb a uraditi? Nekako zakociti zaposljavanje pa ce se tad a povecati produktivnost rada. I mi smo zaista kocili zaposljavanje, kao sto znate cak smo apsolutno sm anjivali broj zaposlenih i sm anjili smo proizvodnj.u. Opet se pokazal-o da rezoniranje ne odgovara fakticnom ponasanju privrede ,a fakticno ponasanje je ovo: velika proizvodnja, veliko zaposljavanje, velika produiktivnost rad a i veliki tehnicki progres. Treci elem ent toga sto bi trebalo uraditi, jest obrazovati kadrove koji ce biti u stanju da izgrade model o kojem u je govoreno, i koji ce moci da m jere te reakcije i d a ih n a odredeni nacin, u skladu s tim saznanjim a, fo rm uliraju u ekonom sku politiku. To je zadatak koji je, ako se sjecate, kon statiran i u p artijskom kongresnom dokum entu. Mi strahovito zaostajem o u suvrem enom ekonom skom obrazovanju kadrova koji rade u organim a ekonom ske politike. I posljednji zadatak, koji prirodno proizlazi iz ova tri, jest: uvesti nauku u izgradnju privrednog sistem a i izgradnju ekonomske politike. P ostavlja se p itan je sto mozemo ocekivati u neposrednoj buducnosti? U stv ari sve sto sam do sada govorio im a jedino smisla da bismo se na neki nacin pravilno o rijen tirali u buducnosti, inace to izgleda kao kritik a ili kritizerstvo. I k ad bismo mogli k o n statirati da je dosadasnje usporav an je i ekonom ski gubici sto ih je zem lja pretrpila, da su oni stvorili solidnu bazu za dalji razvoj, vjerojatno bismo mogli da kazemo da se ta zrtv a isplatila. I opet jedno dosta rasireno m isljenje koje se cesto cuje u posljednjih, recimo sest m jeseci otka'ko je zapocelo ozivljavanje p riv rede, je ovo: Konacno je reform a dala efekte. Evo, sada je pocelo oziv ljav an je i sada idemo u dugorocno ubrzavanje rasta. Ono na sto toih posebno upozorio jest, da ne tre b a im ati nikakvih iluzija s tim e u vezi. Sadasnji p riv red n i polet uskoro ce se p re tv o riti u novu recesiju s povecavanjem nezaposlenosti, sve vecim adm inistrativnim intervencijam a i raznim ekscesima. Da ne bih ostavio utisak jednog pesimistickog gledan ja na nase problem e, duzan sam da dam i jednu zakljucnu prim jedbu. Cini mi se da m i m oram o znati kakva je nasa realna situacija, svidala se ona nam a ili ne. Ako je zaista zelimo popraviti, moramo potpuno otvoreno gledati poteskocam a u lice. D obrim zeljam a tu situaciju popra viti necemo. I sasvim sigurno, nije politicki pozitivno izrazavati veliki optimizam u situaciji koja diktira potpuno drugacije raspolozenje. P rem a tome, m oram o znati sto nije valjalo i zasto nije valjalo, da bismo ubuduce izbjegli pogresne poteze. I to je bio razlog citavoj ovoj listi raznih problem a i neuspjeha do kojih je doslo u proteklo vrijem e. Ali uza sve to, vracam se n a konstataciju k o ju sam vec ponovio: mi u osnovi imamo bazu za rjesenje tih problem a, dugorocnu bazu za rjesenje tih problem a. I ako se ispravno orijentiram o n a tu bazu, a to su sam ou pravne stru k tu re sto su ugradene u nasu privredu, mi cemo te problem e rijesiti i nece nam se ponavljati ranije pogreske. Ne vjerujem da mo-




zemo izbjeci recesiju sto nam predstoji. Nismo ni organizaciono sprem ni, n i psiholoski, a vecina ljudi jos uvijek ne zna da postoje p rivredni ciiklusi, ili ne v jeru je da oni u nas postoje itd.; istrazivanja nismo izvrsili, prem a tome, mislim da bi bilo iluzorno iscekivati da se to moze izbjeci. A li nije iluzorno ocekivati da se jednim 'koncentriranim , sistem atskim , sm isljenim naporom elim iniraju najteze posljedice te recesije. Da nam se ne desi potpuna stagnacija kao 1967. Na koji nacin treb a to uraditi, stv ar je, naravno, daljnje diskusije i neke sam elem ente ovdje iznio. Jedan od prijed loga sto ga nas In stitu t vec dulje ponavlja je taj da se p ri vladi ili skupstini form ira stab najsprem nijih ekonom ista, da to naprosto bude m obilizacija naucnih rad n ik a i da se ubrzanim radom pokusa izgraditi osnova za dugorocnu akciju u tom sm jeru. Dosad je vise p u ta isticana teza da je sam oupravnim stru k tu ram a u nasu p rivredu ugraden ogrom an razvojni potencijal koji se, m edutim , ne koristi. Nije, m edutim , dano nikakvo, ni kvantitativno, ni nek v an titativno obrazlozenje. Duzan sam, dakle, to objasniti.

Osnovna tem a naseg savjetovanja zapravo je analiza moguce i potrebne stope rasta. J a bih te dvije stv ari u ovom izlaganju povezao, pokusao bih dati indikaciju koja je moguca i koja je stopa ra sta potrebna u periodu k o ji nam predstoji. D a n ajp rije prijedem o na problem moguce i potrebne stope rasta jugoslavenske privrede u vrijem e u kojem u zivimo. U svom novogodisnjem b ro ju Politika je objavila in terv ju iz kojega citiram slijedeci odlomak: Savezno izvrsno vijece je nedavno, na osnovi raznih analiza, nastojalo da u tv rd i koja je to stopa ra sta industrijske proizvodnje koja osigurava privrednu stabilnost i ne donosi inflatorna k retanja. R acuni su nam pokazali da se ta granicna stopa krece negdje do lOVo. Do te se g ranice ra st nase industrije moze d a odvija bez porem ecaja na trzistu. Za slijedecu godinu, (to je sad ova godina B. H.) predviden je ra st od 7 do 8% , znaci, ispod granice izdrzljivosti. Ako dobro razum ijem tu izjavu, u njoj se kaze da je dugorocna moguca stopa ra sta jugoslavenske in dustrije 10%, ali da zbog konkretnih faktora i uslova u kojim a se nalazimo, u 1969. ne mozemo ici na taj nivo nego idemo nize na 7 do 8% . Nisam vidio d a je igdje objavljen obracun i m etodologija koji bi dali osnovu ovih podataka. Buduci da je opce poznato da p rivredni ra st u nasoj zemlji ovisi o ra stu industrije poljoprivreda je prilicno autonom na, a sve ostale oblasti slijede ind u striju nas problem buduce stope ra sta mozemo pojednostavniti tako da analiziram o kolika je m oguca i potrebna stopa ra sta industrije. Takvo pojednostavnjenje mozemo bez daljnjega izvrsiti, s tim da kasnije mozemo uvijek izvesti m odifikaciju. Buduci da m etodologija i obracun nisu objavljeni, ne mogu s njim a da diskutiram , ali mogu disk-utirati s rezultatom , buduci d a je to izjava Saveznog izvrsnog vjeca. To je u stv ari sluzbeni prijedlog nase buduce politike. To je jedna izvanredno k rupna stv ar i stv ar koja direktno p ripada savetovanju koje smo organizirali. Problem im a dva aspekta. Jed an je politicko-ekonom ski, drugi je strucno-ekonom ski. Poceo bih s politicko-ekonom skim . P rv i elem ent u politicko-ekonom skom problem u jest: kakve konsekvence ta stopa od 10%




ima na nasu p riv red u i to p rije svega na zaposljavanje. U m aterijalu druga M edenice na k ra ju su navedene tri vrlo interesantne alternative moguceg rasta, naim e, altern ativ e o tom e sto se desava sa zaposljavanjem i proizvodnjom i tako dalje, ukoliko in d u strija ra ste po trim a stopama, od 7% , 9% i 10,5%. K o ristit cu se nekim rezultatim a Medenicinog obra cuna da bih izveo konsekvence koje nas zanim aju. K ljucni problem za analiziranje, uz pretpostavku da su ostali elem enti M edenicinog obracuna tacni, je dem ografske prirode i radi se o radnim kontingentim a. P rije svega, radi se o transferu radne snage iz nepoljoprivrednih u poljoprivredna zanim anja. Taj tran sfer radne snage odvijsM se u nas po stopi vise od l/o godisnje. Iz rada d ra D usana Breznika vidi se, sto mi izgleda prilicno ociglednim, da i u buducih nekoliko godina, im ajuci u vidu sve dem ografske mom ente, ne mozemo ocekivati da ce taj tran sfer b iti m anji od 1%; vjerojatno ce biti veci a sasvim sigurno da m an ji nece biti. P rem a tome, u korekciji tog obracuna uzeo sam da ce tran sfer b iti 1%. Buduci da je 1968. godine bio 47% u nepoljoprivrednim zanim anjim a, m orao bi 1975. b iti 8% visi, to jest 55n/o. M aksim alna altern ativ a druga M edenice uzim a 51,5; razlika je tri i po procenta. Ako se to p rim ijeni na ukupan obim rad n e snage dobiva se tristo hiljad a rad n ik a koje ce tre b a ti zaposliti a u taj obracun nisu usli. Doda li se tom e 400.000 radnika koji su sada u inozemstvu, doda li se zatim 150.000 onih koji su jos 1967. b ili prekobrojni, ne prem a nekom apsolutnom standardu, nego prekobrojni prem a standardim a koje smo vec postigli 1964. godine, p rije reform e, dakle, nesto sto predstavlja jedan strahoviti p ritisak interno u poduzecima, a taj se broj prekobrojnih i dalje povecao. On se povecava zato sto se uz konstantnu zaposlenost i nastavljan je tehnickog progresa, a on je funkcija vrem ena, autom atski dobivaju prekobrojno zaposleni u industriji. Dakle, ako se uzme broj prekobrojnih iz 1967. tad a sam sasvim sigurno potcijenio situaciju, prem a tome, treba dodati i tih 150.000 i treb a dodati 90.000 nezaposlenih sto ih je i drug Medenica obracunao, i 'kad to sve skupa zbrojite dobijete za 1975. godinu, uz stopu ra sta industrije od 10,5%, 950.000 nezaposlenih. Ovaj se racun moze provjeriti. Svojevrem eno je u tzv. Zutoj knjizi ustanovljeno da godisnje treb a zaposljavati vise od 200.000 lju d i da bi se izbjeglo povecavanje nezaposlenosti.2 O bracun druga M edenice predvida zaposljavanje od 163.000 godisnje. To znaci da ce se u petogodisnjem razdoblju sadasnji broj nezaposlenih povecati za jos 200.000 ili vise (zbog povecanja rad n ih kontingenata s obzirom na period prije 1962.) ukoliko in dustrijska ekspanzija bude 10,5% godisnje. Uz nizu stopu i povecanje nezaposlenosti b it ce vece. Buduci da se u in terv ju u koji sam upravo spomenuo predvida stopa rasta, ne od 10,5% vec od 10% , to u slucaju da se takav program ostvari, mozemo 1975. godine ocekivati oko m ilijun nezaposlenih. M nogi od ne zaposlenih bit ce na radu u inozemstvu, a mnogi od potonjih, nece se nikada vise v ra titi u zemlju. No to ne m ijenja ukupni efekt. Osim toga, svaka ozbiljnija d epresija u Zapadnoj Evropi moze nam vecinu ekonomskih em igranata odjednom v ra titi u zemlju. P ostavlja se pitanje: Kako jedna v lada moze ozbiljno pom isljati na p ro g ram s takvim posljedicam a?
2 Odjeljenje za ekonomska istrazivanja Savplana, XJzroci i karakteristike privrednih kretanja u 1961. i 1962. godini, DAM br. 7, Beograd, 1962, str. 1213.




D rugi elem ent politicko-ekonom skog p ristu p a je slijedeci: Dva nasa susjeda postizu stope ra sta koje su tridesetak procenata vece od te, toboze, m aksim alne industrijske stope koja nam a predstoji. Japan, je u razdoblju 1952-1966. postizao prosjecnu stopu rasta koja je trideset i pet posto veca. U jednom rad u Z orana Popova3 navedeno je deset zem alja s naj'brzim industrijskim rastom u svijetu. Neke im aju stopu ra sta iznad deset, neke ispod deset posto, ali p ro sjek za tih deset zem alja je visi od 10,5% . D akle i taj je prosjek veci od propisanog za nasu zemlju. I sada se postavlja pitanje: kojim nam se pravom nudi kom pleks inferiornosti, 'koji treba da znaci da je sam oupravni sistem u ovoj zemlji inferiorniji od etatistickih sistem a ili kapitalisti&kog sistem a kao sto je japanski? N a kojoj nam se osnovi moze tako nesto ozbiljno danas predloziti? Mislim d a bismo se mi ekonom isti m orali kao profesija ograditi od toga pristupa, od pristupa koji se, ne bi htio da upotrebim suvise tesku rijec ali ne vidim druge, ne moze oznaciti drugacije nego kao politicki defetizam. M edutim, ono sto je sad za nas kao naucne rad n ik e interesantno, buduci da je ovo do sada bio politicko-ekonom ski aspekt koji bi vise odgovEjrao jednom sastanku politickih radnika i funkcionara, jest strucni aspekt. Naime, ta analiza da je 10/o gornja granica izdrzljivosti nase privrede, naprosto ne odgovara stvarnosti. Ona je izm isljena. Buduci da nem am obracuna, ne mogu da pokazem gdje je obracun pogresan. P rem a tome, ostaje mi mogucnost da dam jedan alternativni obracun, je r su u Institutu, ne za ovu vec za druge svrKe, ra3ene fragm entarne analize. N aveo bih nekoliko dokaza koji, po mom m isljenju, nedvosm isleno pokazuju da su potencijali jugoslavenske privrede znatno veci nego sto se cesto misli. Prvo, i najociglednije je to da, ako uzm ete stope ra sta sto ih je jugoslavenska industrija postizala u posljednjih p etn aestak godina od recimo 1952. do 1964. godine, d a ne uplicem refo rm u u tu analizu, stopa ra sta je bila 12,7%, dakle, 27% vise nego sto se sada predlaze kao moguci domet, a to je u isto vrijem e razdoblje veom a izrazenih privrednih ciklusa. Znaci tih 12,7%, to je prosjek kroz te p riv red n e cikluse. Ocigledno je da bismo u slucaju da smo im ali stabilniju i efikasniju ekonom sku politiku, koja bi odrezala te najizrazitije dolove privrednih ciklusa, ta prosjecna stopa ra sta m orala da bude veca. P rem a tome, vlastito nam iskustvo pokazuje da je sasvim nem oguce tv rd iti da je 10% maksimu-m izdrzljivosti sam oupravne jugoslavenske privrede. N adalje, jos prije nekoliko godina dva su ekonom ista racunala korelaciju izm edu izvozne i uvozne ekspanzije i ra sta industrije. Naim e, poznato je da kako se ubrzava ra st industrijske proizvodnje, stopa ra sta izvoza ten dira usporavanju a stopa ra sta uvoza ten d ira ubrzavanju. Tako pocinje da se otvara vanjskotrgovinski deficit. Spom enuti su ekonom isti pronasli da se negdje n a stopi od 13 ili nesto vise od 13% susrecu stope izvoznog i uvoznog ra sta sa stopom ra sta industrijske proizvodnje. P rem a tom e do 13% ra sta industrijske proizvodnje nem a otvaranja vanjskotrgovinskog deficita, a to je nase osnovno usko grlo i to je osnovni faktor
3 Osvrt na kretanje privrednog razvoja u svetu, Ekonomska analiza 34/1968, str. 363.




kao sto je O skar Kovac iznio; to je osnovni faktor obrtanja ciklusa nanize. Nadalje, nasa su istrazivanja pokazala da se tek na stopi od 13% rasta industrijske proizvodnje porast zaliha izjednacava s porastom proizvodnje. Ispod te stope imamo akum uliranje zaliha sa svim konsekvencama* koje su vam poznate. Ako uzm ete ta dva em pirijska rezultata, do kojih su dosli sasvim nezavisni istrazivaci, i ako to povezete s konst at a'cijom, da smo im ali izrazite p rivredne cikluse gdje bi odredivanje tih dolova autom atski m oralo da poveca stopu ra sta iznad 12,7%, sto smo postigli, tada je ocigledno da je moguca stopa industrijskog ra sta u jednoj stabilnoj priv redi visa od 13% . Koliko visa, ne znam. Nase m aksim alne stope su bile i do 20% , sto ocigledno ne dolazi u obzir. Potrebno je dalje racunati da se vidi gdje je, ali ako uporedite tih 13% sa 13,5% Bugarske, s e j oko 14% Jap an a itd., tu smo. Ta'ko sam stigao do posljednje tacke ovog dijela priloga, naim e, do tog prividnog paradoksa izm edu tv rd n je da su moguce ne sam o iste stope ra sta nego i brze stope ra sta od onih koje smo imali, i fakticne situacije da od 1960. imamo usporavanje u stopam a rasta. Sjetio sam se jednog Marxovog citata iako, izgleda, nije vise m oderno da se M arx citira ali m islim da je ovdje dobro da se istakne, naim e, da naucni radnici m oraju uvijek da razlikuju pojavu od sustine. U ovom slucaju pojava je zaista usporavanje, statisticki izm jereno usporavanje rasta od 1960. godine. M edutim to ne znaci da su nasi potencijali rasta postali m anji. Na osnovi te povrsinske pojave jos nista ne znamo o fakticnim potencijalim a ra sta i sada dolazimo do teze o tom e da su sam oupravne stru k tu re te potencijale povecale. Postavlj se, naravno, pitanje na koji cemo n a a cin te potencijale izm jeriti a da to ne bude voluntaristicki, da to ne bude takva kvalitativna ocjena koju ce svatko moci pobijati sa svog stanovista. Ocigledno im a vise pristupa. Predlozio bih pristup >koji mi izgleda intuitivno najocigledniji i nekako najjednostavniji, a to je slijedeci: Buduci da se nasa p riv re d a krece po tim nezgodnim ciklusima, uzmimo nekoliko k onstatacija iz teorije ciklusa. Tako dol ciklusa predstavlja razdoblje uskladivanja s tru k tu re ponude i traznje. I buduci da je ta stru k tu ra uskladena, i ne samo ponude i trazn je nego i instrum enata ekonom ske p olitike i drugih uslova itd., i buduci da se ta uskladenost tu sad postigla, tad a se u privredi jav ljaju snage koje je dizu u novu fazu poleta. Prem a tome, mozemo pretp o stav ljati da izm edu dola i vrha jednog ciklu sa imamo onu situaciju u p riv re d i kada, zato sto su egzogeni faktori uskladeni, radni kolektivi m ogu u punoj m jeri razviti svoju sam oupravljacku inicijativu i postici one rezultate koje bi norm alno postizali u stabiliziranoj p riv redi koja koristi raspolozive resurse. P rem a tome, stope ra sta do kojih dolazi u akcelerativnoj fazi prije v rh a jednog ciklusa, od jednog dola do jednog vrha, to je situacija u kojoj nem a egzogenih restrik cija na akcije ra d n ih kolektiva ili one bar nisu toliko znacajne i sam oupravni subjekti mogu u punoj m jeri da razviju svoju inicijativu i da pokazu puni razvojni potencijal nase privrede. Da ne bih suvise idealizirao tu situaciju, zna se da u dolu jednog ciklusa postoje neiskoristeni kapaciteti, nagom ilane zalihe i nezaposlena radna snaga, sto se sve polako iscrpljuje kako se privreda krece prem a vrhu. Mogli bismo doduse da -kazemo da nas u jednom dobrom sistem u planira-




n ja nitko ne sprecava da u svakom m om entu imamo bas tu situaciju, do voljno zaliha, dovoljno kapaciteta i dovoljno priprem ljene kvalificirane radne snage, jer radne snage imamo opcenito mnogo vise nego nam tr e ba. P rem a tome, mogli bismo d a stanem o i n a to stanoviste, da bi nam p lan iran je koje je usuglaseno s potrebam a privrednog razvoja, m oralo u svakom m om entu stv ara ti situacijiu koja se inace stihijski stvara, ciklusima, usporavanjem , recesijom i uskladivanjem u dolu. M edutim, d a ne bih p retjerao , da ne bi bilo prigovora, o nekom ekstrem nom optimizm u u pogledu efikasnosti naseg sam oupravnog sistema, posao sam od p re tpostavke da je realno moguca efikasnost m anja od one u akcelerativnoj fazi ciklusa. Uzimam stoga neku sredinu, kao sto se obicno u ekonom iji rad i kada se zeli izbjeci ekstrem; uzim am srednju stopu rasta izmectu prosjecne u cijelom ciklusu i ove pomalo idealne, od dola do vrha. Ako se to u rad i tad a se za industrijsku proizvodnju prem a privrednim ciklusim a, a dosad smo im ali cetiri priv red n a ciklusa i sad smo usli u peti, dobivaju slijedece stope rasta: od 1952 1955 11% , od 1955 1957 12% , od 1957 1960 12,1%, od 19601964 13,7%. Za m ene je to, doduse, grubi ali sasvim nedvosm isleni dokaz da razvojni potencijali privrede ra stu i da sve sto treb a da uradim o nije sad neko bilanciranje n iti oni elem enti koji se obicno sluzbeno isticu, nego je to problem jedne adekvatne ekonomske politike, da se stvori okvir u kojem u ce se ti razvojni po tencijali moci i realizirati. Na k ra ju k ratak odgovor n a prim jedbe druga Vacica. Prvo, njegova sum nja u pogledu tv rd n je da je dana3 nestabilnost veca nego ikad od 1952. godine. To se pokusalo izvesti iz godisnjih podataka u G odisnjaku, koji nisu bili konkluzivni. Mogao bih sugerirati slijedece: Prvo, kada m jerim o nestabilnost godisnji podaci nisu prikladni, jer uprosjecuju stvari. P rem a tom e m oram o ici barem n a k v artaln e podatke, ako ne i na m jesecne. M edutim i godisnji indeksi nestabilnosti, iako ublazeni, pokazuju porast nestabilnosti. Drugo, u referafru O skara K ovaca n ac rtan i su p riv re d n i ciklusi: indu strijsk a proizvodnja, izvoz i uvoz. Dovoljno je uzeti ravnalo i izm jeriti oscilacije da se vidi da je nestabilnost danas mnogo veca nego ranije. Trece, u radu d r a B ajta i M encingera takoder je n a c rta n ciklus, cija se am plituda moze izm jeriti na isti nacin. Cetvrto, u Sumarnoj analizi Instituta, takoder su n acrtan i ciklusi. P rem a tome, nisu po treb n i nikakvi dodatni podaci, jednostavno vizuelno pogledajte, uzm ite olovfcu ill ravnalo i m jerite razm ak izm edu v rh a i dola, i odm ah se vidi da taj Tazmak iz ciklusa u ciklus sve vise raste. Uskoro izlazi iz stam pe nasa knjiga o privrednim ciklusim a4 i m eni ce b iti jako drago ako se ta knjiga podvrgne kritickoj recenziji, je r se na tom e zasni^a vecina onoga sto sam izn'io. D ruga je prim jedba bila u vezi sa ciljevim a privredne reform e. Naglasio sam da ti ciljevi nisu bili nigdje tacno definirani. U naprijed sam se ogradio od toga da se m oja in terp re tacija sm atra jedino mogucom. Htio bih, m edutim podsjetiti da je priv red n a reform a pocela kao p rivJ B. Horvat, Privredni ciklusi u Jugoslaviji, Institut ekonomskih nauka, Eeograd, 1969.




redna i da se tek kasnije pretvorila u drustvenu.* To se vrlo cesto zaboravlja. P rem a tome, tek kasnije su ti drustveni elem enti prevagnuli pa je dosao B rionski plenum itd. Osim toga, priv red n a reform a je zapocela kao k ra tk a pa se p re tv o rila u veom a dugotrajnu. A sto se tice elem enta da p riv red n i subjekti treb a da postanu nosioci odlucivanja itd., to je taj elem enat bio p risu tan vrlo snazno vec i u reform i 1961. i u tom e se te dvije reform e ne razlikuju. Mogu p odsjetiti na to, kako su nezgodno tekle diskusije o opceinvesticionom fondu. Kako su politicki forum i zakljucili da se sredstva pTebace poduzecim a, investicioni fond likvidira, a planeri se nasli u cudu kak oce financirati investicije. Tacno to sto se desilo i u drugoj reform i. Upozorio bih ta'koder, nezavisno od te verbalne i kvalitativne ocjene, kako su privredne organizacije 1961. naglo povecale vlastitu stednju na otprilike 47% , p a je to pod pritiskom neadekvatnog sistem a palo 1963. n a SS^/o, a 1964. se vratilo na 41%; zatim je dosla reform a koja je to digla na 65% , p a je opet pod utjecajem neadekvatnosti sistem a to pocelo da pada. Dakle, i u tom pogledu imamo gotovo identicna ponasanja. M edutim, ne insistiram na tome, kako god m i definirali reform u, bilo da kao osnovni zadatak reform e, uzmemo to sto drugi predlazu, bilo da i onda kazem o da su elem enti koje sam navodio samo p re tpostavke, doci cete opet do istog zakljucka, je r ako se pretpostavke nisu izvrsile tada, naravno, ni osnovni zadatak n e moze da se izvrsi. I to je zapravo ono na cemu sam insistirao. Osnovni zadatak reform e je, ako hocete, povecavanje rad iju sa sam oupravnosti poduzeca. M edutim, u uslo vim a neizvrsavanja planova, blokiranih racuna, raspodjele koja nije raspodjela prem a radu, sm anjenja autofinanciranja investicija** itd., ne samo da se radijus sam oupravnosti nije prosirio, on se suzio. I to se lijepo vidi iz onih podataka koji su izneseni, nairrie da poduzeca pocinju odustajati od fo rm iran ja svojih planova razvoja. P lan razvoja jednog radnog kolektiva je osnovni odraz njegove sam oupravnosti. Ako taj kolektiv dolazi do zakljucka da ne vrijedi nista odlucivati, je r stogod odluci netko drugi tu odluku sprecava, i pocinje da reducira te svoje planove kao sto smo jucer vidjeli, to onda znaci da taj osnovni zadatak reform e, ako hocemo da na njem u insistiram o, naim e, na povecanju sam oupravnosti, ne samo da nije izvrsen nego je reduciran prema* pocetnom nivou iz 1963. godine. I na k ra ju treca napom ena. Vrlo cesto cujemo da smo ran ije im ali aktim ulaciju na racun sadasnje generacije, da zbog toga d ruge generacije zive bolje a da bi to sada trebalo okrenuti. To je stav koji je d ijam etralno suprotan stvarnoj situaciji. Uzmite period kada smo mi im ali najvisu akum ulaciju 19571960. ili do 1964., tih sedam godina. To je sigurno u poslijeratnom periodu, m a koji drugi sedm ogodisnji period uzeli, to je sigurno period s najvecom akum ulacijom i to je ujedno period sa najbrzim povecavanjem zivotnog standarda.
* V. Bakaric konstatira: ... da prvi nacrt reforme u nas nije imao nikakvu namjeru da dublje ulazi u drustvenu reformu, stavise ako hocemo kvalificirati taj odnos, onda je on po svojoj tendenciji bio na liniji poboljsanja starog sistema. (Socijalizam, 12/1968, str. 62) ** U 1967. g. privredne organizacije su financirale iz svojih fondova 36,3% investicija, a u 1968. samo 32/o, dakle, manje nego 11 godina ranije. (Usp. P. Knezevic, Samofinansiranje preduzeca u Jugoslaviji, Direktor, 3/1969, str. 5758.)




P rem a tome, akum ulacija i zivotni stan d ard ne samo da nisu suprotni, nego 'U nasoj p rivredi idu zajedno. Htio bih da upozorim na zakljucak koji nam je svim a bio -u podsvijesti, m eni donedavna. Naime, svi smo ostali pod im presijom prvog petogodisnjeg plana koji je prakticki zavrsen negdje 19541955. godine. Taj je p lan trebao d a osigura razvoj Jugoslavije iducim generacijam a, a cmi znamo d a je u to vrijem e potrosnja bila niska, nizak standard, i otud mi, barem mi stariji, vucemo tu predodzbu o tom e kako visoka akum ulacija znaci niski zivotni standard. M edutim statisticki podaci i istrazivanja, koja upravo sada provodim o <u In stitu tu , pokazuju slijedece: P o rast investicija i re lativ n a velicina akum ulacija, za vrijem e prvog petogodisnjeg plana, dakle p rije 1955. nisu bill veci od onih u periodu koji sam spomenuo. Stopa ra sta investicija je bila m anja, a to sto smo im ali ta-ko nisku potrosnju, pored blokade koja je naravno tom e doprinijela, uzrok niskoj po tro sn ji bio je adm inistrativni sistem koji je u to vrijem e doveo do negativnog tehnickog progresa. P rem a tom e, u ovoj nasoj kratkoj poslijeratnoj historiji ne radi se o visini akum ulacije koja bi depresirala potrosnju nego se ra d i o sasvim drugim elem entim a.


Zmaj J o v in a 12

Se pa r a t i 1. V. T ri c k o v ic , I s p i t i v a n j e s tr u k tu r e i e l a s t i c n o s t i tr a z n je * ', Eko n o mist, 3 / 1 9 5 7 . , 2 3 8 - 2 6 9 . * 4 ' 2 - B. H orvat, "The D e p r e c ia tio n M ultiplier and a G e n e r a lis e d T heory of F i x e d C a p ita l C o s t s ' 1, T h e M anchester S ch o ol, May 1 9 5 8 . 3 . B. H orvat, T h e Optimum R a te of I n v e s tm e n t , T h e Economic Journ al, D ecem ber 1 9 5 8 , 7 4 8 7 6 7 . 4. V. T ric k o v ic , S trukturne promene u lic n o j p o tr o s n ji , E ko n om is t, 3/19 6 0 ., 4 2 7 -4 5 8 . 5. B. H orvat and V. H a s k o v i c , "W orkers M a n a g e m e n t in Y u g o sla v ia : A C o m m en t , T h e Jo u rn al o f P o l i t i c a l Economy, April, 1 9 5 9 ', 1 9 4-1 9 8.* 6 B . H orvat, "'D rei D e fin itio n e n d e s S o z ia lp r o d u k ts > K o n ju ktu rp o litik , E r s t e s t H eft, I 9 6 0 . , 2 7 - 4 0 , *

7. B. H orv at, " A R e s t a t e m e n t of a Sim ple P la n n in g Model w ith some E x a m p le s from Y u g o sla v E c o n o m y 1, Sankhya, S e r ie s B ., V ol. 2 3 . P a r t s 1, 2, 3, 2 9 - 4 8 . 8 . B. H orvat, !T h e C h a r a c t e r i s t i c s
S o c i a l i s t Thought a n d P ra c t i c e ,

of Y u g o sla v Econom ic D eve lo pm e nt' 1 / 1 9 6 1 . , 11 5 .*

9. B, H orvat, C a r a c t e r i s t i q u e s du d ev e lo p p m e n t de 1 economie Yojjgos l a v e S Questions a c t u e lfe s du s o c ia lis m s , 6 0 / 1 9 6 1 . , 8 5 1 0 5 .* 10, B H o rv a t, '-'The C o n c e p t u a l B a ck g ro u n d of S o c i a l P r o d u c t" .Income and W ealth, S e r ie s IX ( 1 9 6 1 ) , 2 3 4 2 5 2 . 11, B. H orvat, " R a d n a v r ije d n o s t p r o iz v o d n je j u g o s l a v e n s k e p o ljo priv red e i in d u s t r i j e *. Eko n om is t, 4 / 1 9 6 1 . , 5 1 2 5 2 3 . 1 2 , B . H orvat R a s p o d je la . prema radu m edju k o le k tiv im a . N a s a s tv a r n o s t 1 / 1 9 6 2 . 5 2 - G 6


1 3 . B . I v a n o v ic , P rim e n a m etod a Io d s tu p a n ja u problem im a odred jiv a n j a s t e p e n a ek o n o m sk e r a z v i j e n o s t i , S t a t is t ic k a r e v i j a , 2 / 1 9 6 7 . , 1 2 5 - 1 5 4 , 1 - 2 / 1 9 5 9 . , 2 6 - 4 2 , 1 / 1 9 6 2 , 1 - 1 4 , Ekonom is t, 1 / 1 9 6 1 . 182-205. 1 4 . B , H orvat, " M e to d o lo g ic a l P ro b le m s in L o n g Term E c o n o m ic D e velo pm ent P rogram m ing", In d u s t r i a l i z a ti o n and P ro d u c t iv it y , UN, Bulletin.. 5 / 1 9 6 2 . , 3 7 - 5 1 . 15 . B . H orvat, =\Ekonomska n a u k a i narodna p r iv re d a * -, N a s a stvarnost, 7 8 / 1 9 6 2 . , 4 8 - 6 7 . * 16. B . I v a n o v ic , " T h e e s tim a tio n of th e two d im e n sio n a l d is t r ib u t io n s of a s t a t i s t i c a l s e t , b a s e d on the m arginal d istrib u tio n of i t s s t r a t a ' 1, S t a t i s t i c a N e e r la n d i c a , 1 / 1 9 6 3 , . 1 3 2 3 .* 17 . B H orvat, N aftn i k a r te l u pred ratn o j J u g o s l a v i j i \ //';p 12 -1 3 (1 9 6 2 ): 2 0 5 - 2 2 2 . *
Ekonom ska a n a


P ro b le m i re g io n a ln e lic n e p o tro sn je u J u g o s l a v i j i 5', Eko n om ski a n a li, 1 2 13 ( 1 9 6 2 ) , 9 7 1 1 6 ,*

B S a v ic ,

19 . D. N ikolic- " K o n s t r u k c i j a je d n o g ekonom etrijskog m odela z a razvoj in d u s t r i j e , Eko n om is t, 2 / 1 9 6 3 , , 388C-419.* 20 M. Zivk ov ic, " M a te m a tik a u s o v je ts k o j ek o n o m iji , N a s a .stvarn ost, 7 -8 /1 9 6 3 ', 12 6-1 35.

2 1 , V. T ric k o v ic , L ic n a p o tr o s n ja kao kriterij proizvo dne p o l i t i k e !:, E k o n o m is t, 12 / 1 9 5 8 . 22 V. T r i c k o v i c , ' T e n d e n c ij e p o tr o s n je hrane u : sv e tlo s ti sa v re m e n ih i z u c a v a n j a " , Eko n om is t, 1 / 1 9 6 0 . , 4 1 1 . 7

23 . V. M atejic, S u s t i n a i m etode o p era c io n ih is tra ziv a n ja '"', S t a tis ti cka re v ija , 1 / 1 9 6 3 . , 1 - 1 8 . 2 4 . B7 H orvat, Q u e lq u e s a s p e c t s de l a p la n if ic a tio n econom ique natio n a l e , L e s A n n a le s de V ec onomie c o l le c t i v e , 2 3 / 1 9 6 3 . 2 5 . B . S a v ic , " N iv o is h r a n e s e o s k o g s t a n o v n is tv a S rbije po poljoprivrednim r e jo n i m a " . H r a n a . i ish rana, IV, 1 9 6 3 , 2 6 . B . H orvat, "M e to d o lo s k i p r o b le m i. dugorocnog program iranja priv-rednog r a z v o j a \ Eko n om ski pregled, 1 0 1 1 / 1 9 6 2 . 2 7 . V. M edenica i V, T ri c k o v ic , Ma te r ija ln i i n o v ca n i' tokovi i n jihov u t i c a j n a c e n e i t r z i s t e ' * , Ekonom ski pregled, 1 0 1 2 / 1 9 6 3 . 28 . B , M arendic, P i n a n c i r a n j e d je l a t n o s t i -wdsokog s k o l s t v a SRH u periodu 1 9 6 0 6 3 . g o d in e -', Eko n om sk i p reg lea, 1 0 1 2 / 1 9 6 3 .

ii i 2 9 . B . H o rv at, 'S a m o u p ra v lja n je , c e n tr a liz a m i p l a n i r a n j e , P re g le d , 5 /1 9 6 4 ., 4 1 3 - 4 4 4 . 30 31 B H orvat, Dva m o d e la e f e k a t a form iranja z a lih a n a k r e t a n j e d ru stvenog p ro iz v o d a '* . E ko n om sk i pregled, 7 / 1 9 6 4 . , 4 0 7 1 5 . 4
t is t i c k a r e v i j a ,

B. H orvat, E k o n o m sk i s m i s a o in d e k s a p r o izv o d n je i c i j e n a , Sta 1 /1 9 6 4 ., 7 - 1 4 .

3 2 . B Iv an o v ic , S t a t i s t i c k i r a s p o r e d i s a alea to rn im p ara m e trim a , S t a t i s t i c k a re v r ja , 1 / 1 9 6 4 . , 16. 33 34 B . H orvat, '-'The Optimum R a te of I n v e s tm e n t R e considered" T h e Economic Jo urn al, 1 9 6 5 . , 5 7 2 5 7 6 . L j. M a dza r-.^.P .rivredn i s i s t e m i m o b iln o st f a k t o r a p r o iz v o d n j e ', Ekonomist, 1 - 2 / 1 9 6 5 . , 2 8 8 . 4

3 5 . B. H orvat, P la n n in g in Y u g o s l a v i a 5 , Studies in Develo p m en t 1, 1 9 6 4 ., 1 4 9 - 1 6 5 . 3 6 . S B o l c ic , O metodama s o p i o l o s k o g p r o u c a v a n ja g r a d o v a , Socio lo g ija 4, 1 9 6 7 . 3 7 . B H orvat, - In d u sid u a ln o i d r u s tv e n o v la s n i s t v o u s o c i j a l i z m u 41, ' G le d is t a 3 , 1 9 6 7 . 3 8 . B H orvat, P la n n in g a n d th e Market: T h ie Y u g o slav E x p e r i e n c e " . P la n n in g and De ve lo p m en t Pro g ram m in g, O E C D , P a r i s , 1 9 6 4 . 3 9 . B, H orva t, Die Ubernahm e der B e tr ie b s le it u n g durch d ie A rb e ite r in h is t o r is c h e r P e r s p e k t i v e * J, An In t e rn a t io n a l Seminar Worker3 s P a r t ic ip a t io n in Managem ent, V ie n n a , 1 9 5 8 . 4 0 . B . H orvat, P riv re d n i c i k l u s i u J u g o s l a v i j i . Ekonom is t, 71-110. 1 / 1 9 6 6 . 4

4 1 . L j. Madzar, " K o le b a n je z a l i h a kao faktor n e s t a b i l n o s t i j u g o s l o v e n s k e p r iv re d e , Eko n om is t, 1 - 4 / 1 9 6 6 . , 2 6 5 - 2 8 5 , 4 2 . B. H o r v a t, sJK ib e m e ti k a i p r i v r e d n o p l a n i r a n j e :, R e f e r a t n a II me djunarodnoj k o n f e r e n c iji N a u k a i drustvo u H erceg Novom, 1 9 6 6 . 43. B. H orva t, " D i j a l e k t i k a i d in a m ic k i m o d e li , Marks i savremenost, 3 /1 9 6 6 ., 3 5 4 - 3 6 0 .

4 4 . P . S ic h e rl, A n a li z a o d n o s a iz m e d ju f ik s n ih fondova i p ro izv o d a u predratnom i p o sle ra tn o m raz v o ju J u g o s l a v i j e " , E k o n o m is t. 12 /1967., 2 7 5 -2 9 3 . 4 5 . Z . P o p o v , K om p arativn a a n a l i z a privrednog r az v o ja S P R J u g o s l a vije i NR B u g a r s k e " , Eko n o m is t, 1 / 1 9 6 7 . , 2 9 4 2 0 . 2 3


P re g le d ,

O, K o v ac , " U t i c a j s p o lj n e trgovine na d ru stv en u r e p r o d u k c ij u " , 3 /19 6 7 ., 1 8 5 -2 0 4 .

4 7 . B . H orva t, ' P r ilo g d i s k u s i j i o te o riji p a r t i j e , N o se fem e 5, Z a g reb. 1 9 6 7 . 4 8 . B. H orvat, - 'M a rk s is tic k a a n a l i z a d r u stv e n ih k l a s a i suvrem eno jugos la v e n s k o d r u s tv o . G le d i s t a . 10, B eograd, 1 9 6 7 , , 1 2 7 9 1 2 9 1 . 49 Z , M rkusic, O sa vre m enoj i n te r p r e ta c iji te o ri je kom parativnih troskov a ' Medjunar.odni p roblem i I , B eograd , 1 9 6 7 ., 9 . 33

5 0 , B . H o rv a t. Der Markt a l s In stru m en t der P l a4n u n g % Pro bleme Z e n tr a le r W irtschaftsplanung, Wien, 1 9 6 7 ., 1 0 7 1 1 6 . 51 , 52,
Ekonom ska a n a l i z a ,

B. H o rv a t, " P r i l o g z a s n i v a n j u te o rije ju g o s l a v e n s k o g p o d u z e c a " , B e o g ra d , 12 / 1 9 6 7 . , 7 8 . 2

53 54 ,

P . S ich e rl, E m p ir ijs k a a n a l i z a proizvodnih k o e f ic ije n a ta . f ik s n ih fondova na b a z i p roizvodn e f u n k c ij e , Ekonom ska a n a l i z a , 12 , 1 9 6 7 ., 29-48. M. B a z l e r , ' 'A n a l iz a s t e p e n a r a z v ije n o s ti ju g o s l o v e n s k ih pod ru cja "1, Ekonom ska a n a l i z a , 1 / 1 9 6 7 . , 4 9 63. 2 Z. D a c ic , "Dinamicki m e d ju s e k to rs k i model z a o d re d jiv a n je optimalnih in v e s tic io n ih pro grama i problemi n je g o v e prim ene k.od n a s , Ekonom ska a n a l i z a , 12, 1 9 6 7 . , 6 4 7 6 .

5 5 . O. K ov ac, P l a t n i b i l a n s u ju g o slo v e n sk o m s is te m u d r u stv e n o g rac u n o v o d s t v a " , Ekonom ska a n a l i z a , 1 , 1 9 6 7 4 8 9 10 1 . 2 56 " M K oV acevic, :j,K,r a;tkorocnx i dugorocni ekonom ski efe k ti r a z o r u z a n j a J, Ekonomska a n a l i z a , * I 2, 1 9 6 7 ., 1 0 1 11 2 . 5 7 . Z , P o p o v , Z e m lje s a najbrzim privrednim razvojem s a posebnim osvrtom n a razvoj s o c i j a l i s t i c k i h z e m a l j a w , Ekonomska a n a l i z a r 1 - 2 , 1 9 6 7 ., 1 1 2 - 1 2 2 . 58 . B . H orvat, " J u g o s l o v a n s k i s is te m s a m o u p ra v lja n ja in u voz tu je g a k a p i t a l a '* , Ek onom ska r e v i j a , 4, 1 9 6 7 . , 4 0 6 1 7 . 4 5 9 . Z . M rkusic, "'La b a l a n c e d e s paym ents e t le d e v e lo p p e m e n t econom iq u e " , R e f e ra t na simpozrumu, V ien n a , I n s t i t u t e for d eve lo pm e nt, 1 9 6 7 ., 1 - 1 2 . 60 . 61 .

B, H o rv a t, ''P r i v r e d n i c i k l u s i , m o n e t^m i fa k to r i i c i j e n e , Ekonom skc 1 -2 /1 9 6 8 ,, 1-21

Z M rkusic, " K r itik a n e k ih e le m e n a ta n e o k e jn z ija n s k o g m odela medjunarodne trg o v in sk e p o lit ik e '* , Ekonom ska a n a l i z a , 1 - 2 / 1 9 6 8 . 6 2 . S. J o v i c i c , Koriscenje grupe poslova kao procenjivackog kriterija u okvitn analiticke procene radnih m esta , Ekonomska analiza, 1 - 2 / 1 9 6 8 . , 1 3 1 -1 5 3 .

V 63 . B. H orva t, " T h e R u le of A c c u m u la tio n in a P la n n e d E conom y *1, 2 /1 9 6 8 ., 2 3 9 -2 6 5 .

K y k lo s ,

6 4 . B. H orvat, " N o te on Wages and E m p loym ent in a L ab o u r Surplus Econom y"', T h e M an ch es ter School, March E d i t i o n , 1 9 6 8 ., 6 3 8 . 6 65 . B . H orvat, " D i e produ ktive A rb e it in d er S o z i a l i s t i s c h e n Ge s e ll s c h a f t *, Osteuropa W irtschaft, 2, 1 9 6 8 . , 9 8 107. 6 6 . B . H orvat, S o c i j a l i s t i c k a robna p r o iz v o d n j a , G le d is ta , B eograd, 10/1968., 1 3 2 1 -1 3 3 0 . 67. Z . M rkusic, N e k a p i t a n j a n a a l t e r n a t i v u : " P r i l a g o d j a v a n j e deviz n o g k u rsa d ir e k tn a k o n t r o l a " , E ko n o m is t, Z a g re b , 12 / 1 9 6 7 . , 89-102.

6 8 . Z . P opov, N eki problemi i z r a d e in te g r is a n o g s i s t e m a drilstvenih r a c u n a , E ko n om is t, Z a g r e b , 2 / 1 9 6 8 . , 4 2 1 4 3 1 . 6 9 . B . H orv at, An I n te g r a te d S y stem of S o c ia l A cc o u n ts for an E c o n o my of the Y u g o sla v T y p e '* , T h e R e v i e w o f Income and Wealth I, New H av e n , C onn., 1 9 6 8 . 7 0 . S. S te f a n o v ic , S u d s k a p r a k s a o n a k n a d i s t e t e c i ji je o s n o v n e s r e c a n a p o s l u . R a d i pravo, B e o g ra d , 1 / 1 9 6 8 . , 929 . 71. M rkusic, O. K o v ac , P . P i l i p i , U s lo v i i k r ite riji z a optim alno u k lju c iv a n je u m edjunarodnu p odelu r a d a i proizvodna o r ije n ta c ija J u g o s l a v i j e " , Ekonomska a n a l i z a , B e o g ra d , 34 / 1 9 6 8 . , 2 4 3 6 3 . 2 L j. Madzar, K re ta n je z a lih a kao in d ik a to r prom ena e f ik a s n o s ti p r iv r e d jiv a n ja \Efconomsfco a n a l i z a , B e o g ra d , 3 / 1 9 6 8 . , 2 6 6 2 9 1 . 4

72. 73 . 74.

S. Z

M rkusic, " K a re a ln ije m p ristu p u problem u k o n v e r ti b iln o s ti " ,

Medjunarodni prdblem i, B e o g ra d , 1 / 1 9 6 8 . , 3 7 54 .

P . S ich e rl, R e g i o n a l a s p e c t s of Y u g o s la v econom ic developm ent a n d p l a n n i n g " , M u l t i d is c i p l i n a r y A s p e c ts o f R e g io n a l D e velo pm ent, P a r i s , 1 9 6 9 ., 1 6 3 - 1 7 8 .

75 . B. Horvat, P r is p e v o k k z a k la d a n iu terfrie ju h o s l o v a n s k ^ h o p o d n ik u " , E c o n o m ic k f caso p is , B r a t i s l a v a , 8 / 1 9 6 8 . , 7 8 9 80 8 . 7 6 . L j. M a d za r, " T r z i s t e i k u l t u r a " , G le d is ta , B eograd, 1627-1786. 12/1968-,

7 7 . D an c ika N ik o lic , P a v l e S ic h e rl, A S tru c tu ra l A n a ly s is of E c o n o m ic D ev e lo p m e n t of Y u g o s la v ia in th e P erio d 1 9 5 2 1 9 6 2 , C z e c h o s lo v a k E c onomie P a p e rs 8, P r a g u e , 1 9 6 7 ., 9 7 1 1 6 .


6H6nnoTeK a

1 & 4 3 3 0


B. H O R V A T



\E Hj


INSTITUT EKONOMSKIH NAUKA Dr B. HORVAT, direktor i starjesina Odieljena za privredni sistem Dr 2. MRKUSIC, dekan Foslediplomske skole i starjesina O djeljenja za flnancije i vanjsku trgovinu Dr P. SI^HERL, zamjenlk direktora Dr N. MILEUSNIC, 'starjesina O djeljenja za ekonomiku poduzeca i operaciona istrazivanja S. STAJIC, starjesina O djeljenja za privredni rast i ekonomska m jerenja Insfrtut ekonomskih nauka razvio se iz Istrazivackog odjeljenja Saveznog zavoda za privredno planiarnje, koje je bilo osnovano 1958. godine. Osnovni zadatak Instituta je da proucava teoriju i praksu privrednog razvoja u Jugoslaviji i inozemstvu, da vrsi teorijska i prim jenjena istrazivanja jugosiavenskog privrednog sistem a, da radi na usavrsavanju metodologije privrednog planiranja i podstice usvajanje i prim jenjivanje suvrem enih metoda ekonomske analize i razvoja nove ekonom etrijske i druge analiticke metode. Institut izvodi nastavu III stepena iz oblasti ekonomskih i organizacionih nauka. Radi rjeSavanja konkretnih problema u privrednim poduzecima Institut ima svoj Centar za organizaciju i privredni razvoj poduzeca. U Institutu takode postoji i Elektronski racunski centar u kome se rjesavaju slozeni ekonomsko-matematicki modeli i drugi numericki problemi iz rada Instituta. Sa ciljem da svoje radove ucini pristupacnim siroj javnosti, Institut se bavi i izdavackom delatnoscu. Biblioteka Instituta nastoji da prikupi potpunu kolekciju znacajnih ekonomskih djela. Institut ucestvuje u izdavanju casopisa Ekonomska anaiiza.

G % S


3 3 o

I N T E G R IR A N O S T J U G O S L A V E N S K E P R I V R E D E I SA M O U P R A V N O P LA N IR A N JE Branko Horvat, naucni :savetnik


E k o n o m is t,

"Integriranost jugoslavenske privrede i isamoupravno planiranje , 2/1969., Zagreb

tf s b ^ s e v

Izdaje i s tamp a: Institut ekonomskih nauka, Beograd, .Zmaj Jovina 12

Brariko H O RVAT


1. Regionalno sinhronizirana ciklicnost privrednih kretanja Cesto pitanje, da li je jugoslavenska privreda integrirana u jedno jedinstveno trziste u stvari ne bi trebalo postavljati. Jugosla venska je privreda, naime, nedvosmisleno odgovorila na to pitanje. Integriranost trzista je toliko velika da je dinamika privrednih kre tanja u pojedinim regijam a ili cak u pojedinim gradovima gotovo savrseno sinhronizirana. Jedino je intenzitet nestabilnosti veci u nerazvijenim krajevim a u odnosu prem a razvijenima. U tekstu koji slijedi tu cemo te zu a ona ima izvanredno znacenje za koncipiranje planiranja i ekonomske politike kvantitativno demonstrirati. Medutim, zaseban problem je poseban aspekt integriranosti tr zista, naime, mobilnost resursa. Monopoloidne strukture razbijaju trziste, sm anjuju mobilnost radne snage i sredstava i um anjuju efikasnost privredivanja. Kako je predvideno da se trzisnim strukturam a bave drugi referenti, to ih ja ovdje ne cu obradivati. Kako kvartalni podaci postoje samo za industrijsku proizvodnju, to cemo kom parativnu analizu ciklicnih kretan ja izvesti samo za in dustrijsku proizvodnju. A i tu, zbog pom anjkanja podataka, morat cemo iz grupe nerazvijenih izostaviti Kosmet, a iz grupe razvijenih, Vojvodinu. Tako odredeno nerazvijeno (Makedonija, Bosna i Herce govina i Crna Gora) odnosno razvijeno (Hrvatska, Slovenija) podrucje ucestvuje u ukupnoj industrijskoj proizvodnji zemlje u 1965. godini sa 21% odnosno 45%. K retanja su prikazana na grafu 1, a osnovne m jerne karakteristike u tabeli 1. A gregiranje iz originalnih poda taka izvrseno je tako da su uzeti neponderirani aritmeticki prosjeci lancanih indeksa. Iz tabele se vidi da su am plitude industrijskih kolebanja u ne razvijenim podrucjima znatno vece nego u razvijenima a iz grafa se vidi da putanja lancanih indeksa im a mnogo nepravilniji oblik u nerazvijenim podrucjima. Iz oba fakta proizlazi da je nestabilnost industrijske proizvodnje znatno veca u nerazvijenim podrucjima ne go u razvijenim. Oscilacije su takoder vece i u poljoprivrednoj pro izvodnji1, za koju postoje samo godisnji podaci. Prem a tome, cjelo1 V. m on ografiju M. B azlera, K la sifik a c ija Jugoslavenskih p o dru cja ste p e n u p r iv r e d n e ra zv ijen o sti, J u g o sla v en sk i in stitu t za ekonom ska istra ziv a nia, Beograd, 1968. U toj m on ografiji region aln i cik lu si su obradeni s m nogo v is e pojedinosti. po

B RO J 2



kupna privreda nerazvijenih podrucja nestabilnija je od privrede razvijenih podrucja i zahtijeva posebnu paznju organa ekonomske politike.
T A B E LA 1

Mjerne karakteristike industrijskih ciklusa razvijenih i nerazvijenih podrucja

O brtne tacke 1 C 3 co tiO_ > Vrh 1/1955. Dol 1/1956. Vrh 1/1957. D ol III/1958. Vrh 11/1960. D ol 1/1962. Vrh ' 1/1964. D ol III/1967. o c o 3 J h NT 3 5 2 1/1955. 1/1956. 1/1957. III/1958. 11/1960. IV/1961. 1/1964. III/1967. In d ek si u obrtnim tackam a i .J L0 > 2 S S 5 A 2 1/1955. 1/1956. 1/1958. 1/1959. 11/1960. 11/1962. 1/1964. 1/1967. I C O

A m p litu d e 1 C O W ) ^ tiX > o < u i N ft m 2 O-" " S 3

o GO J > u 3 2 128 98 121 104 118 105 116 100

)_ tU C O 3 '? > 130 103 121 107 118 104 119 99

1 1T 3 s S o l l l 151 102 130 113 124 107 125 96

>2 P q* h

27 18 14 11 14 15 20

30 23 17 14 13 11 16

49 28 17 11 17 18 . 29

Povecanje opce industrijske nestabilnosti od 1960. nadalje, moze se objasniti povecanjem nestabilnosti u nerazvijenim podrucjima (u razvijenim podrucjima am plitude kolebanja smanjuj-u se sve.do posljednjeg vrha, v. tabelu 1). To posebno vazi za razdoblje od pocetka posljednje reforme. Naime, u cjelokupnom ranijem razdoblju putanja indeksa rasta nerazvijenih podrucja je iznad putanje razvijenih podrucja (v. graf 1). Medutim, sredinom 1966. tempo industrijske ekspanzije nerazvijenih podrucja pada ispod tempa razvijenih pod rucja, a u 1967. dolazi cak do apsolutnog sm anjivanja industrijske proizvodnje. Izuzev u drugom ciklusu, obrtne tacke razvijenog i nerazvijenog podrucja poklapaju se s obrtnim tackam a industrijske proizvodnje u cjelini. Prem a tome, industrijski su ciklusi sinhronizirani u svim pod rucjim a Jugoslavije. Ono sto se izuzetno dogodilo u drugom od navedenih ciklusa, tj. u 1958. godini, sastoji se u tome sto je u nerazvijenom podrucju doslo do nagle akceleracije proizvodnje, upravo u vrijem e kad se produbljivala retardacija proizvodnje u razvijenom podrucju. I time se upravo objasnjava izuzetno blaga industrijska recesija u 1958. godini. Za gradove postoje k v artaln i podaci o industrijskoj proizvodnji tek od 1962. Razm otrit cemo slucaj Zagreba i Beograda, kao dvaju najvecih industrijskih centara u zemlji. Na grafu 2 su ucrtana kretanja industrijske proizvodinje u Zagrebu i Beogradu, kao i za cjelokupnu jugoslavensku industriju. Ponavlja se slika koju smo vec analizirali. Akceleracije i retardacije i obrtne tacke se podudaraju s time
4 E konom lst br. 2/69




Grafikon 2

da su am plitude vece od jugoslavenskog prosjeka. Ma sto privrednici Zagreba ili Beograda poduzimali, kad jugoslavenska privreda krene prem a dolje i proizvodnja njihovih poduzeca ce se usporiti a pianovi proizvodnje, prodaje, investicija, modernizacije izvoza ostat ce neizvrseni; kad jugoslavenska privreda krene u novi uspon, zapreke uspjesnom poslovanju pocinju istog trenutka nestajati a zagrebacka i beogradska i ljuibljanska i sarajevska i skopska itd. privreda uci ce u period prosperiteta. I tako sve do iduce obrtne taoke ciklusa. Jugoslavenska privreda je ocigledno jedinstvena privreda. I zato zahtijeva jedinstvenu ekonomsku politiku.

B RO J 2



2. Kriza planiranja u Jugoslaviji -Privredno planiranje treba da rijesi dva zadatka koja laissez-faire privreda nije u stanju rijesiti: da elim inira cikluse i da povisi stopu rasta. P rivreda je, kao slozeni sistem s uzvratnim spregama i zakasnjenjima, inherentno nestabilna. Otud ciklusi koji se mogu kontrolirati jedino adekvatnom stabilizacionom, anticiklicnom politikom. U klanjanje ciklicnosti povecava samo po sebi stopu rasta. Ali, povrh toga, planiranje omogucuje da se ex ante analizom unaprijed odaberu najpovoljnije alternative koje ce trziste onda samo verificirati, umjesto da se trzistu ostavi da metodom pokusaja i pogresaka provodi spo>ra, gruba i malo efikasna, ex post uskladivanj a. Na taj je nacin uspjesno planiranje identicno s nepostojanjem ciklusa i visokom stopom rasta. I obrnuto, ciklicnost i niska stopa rasta ukazuju na efekte planiranja. U Jugoslaviji je u posljednjem deceniju doslo do usporavanja ra sta i povecavanja privredne nestabilnosti. Prem a tome je ocigledno da je doslo do krize u planiranju. Bit ce korisno da se kvantificiraju oba aspekta te krize, kao i da se naznaci i treci: sve veci raskorak planskih predvidanja od realizacije. Predlazem da privrednu nestabilnost mjerim o na dva nacina koji se medusobno dopunjuju: relativnim devijacijam a od nekog standarda i am plitudam a ciklusa. U vezi s prvom metodom pretpostavit cu da se stabilizirana privreda razvija po nekoj uravnoteeznoj priblizno konstantnoj stopi. Tu cemo stopu odrediti kao prosjek svih godisnjih stopa rasta u prom atranom razdoblju, a izrazit cemo je prosjecnim godisnjim lancanim indeksom. Tada ce indeks nestabilnosti biti izrazen omjerom prosjeka devijacija od standardnog indeksa i tog standardnog indeksa. Indeksi nestabilnosti za industriju, poljoprivredu, uvoz, izvoz i drustveni proizvod su navedeni u tabeli 2. Smisao indeksa nestabilnosti mozemo uociti na konkretnom primjeru. Na prim jer, indeks 5,6 za industriju u razdoblju 196568, znaci da je industrijska proizvodnja u te cetiri godine odstupala u prosjeku 5,6% prem a gore ili prem a dolje u odnosu prem a standardnom volumenu proizvodnje, koji bi se dobio da je industrija uravnotezeno ekspandirala po stalnoj stoDi od 10,7% godisnje. Drugim rijecima, oscilacije predstavlj.aju 5,6/o uravnotezenog volumena proiz vodnje. Iz tabele se vidi da je u svim promatranim agregatima doslo do ubrzavanja rasta u osmogodisnjem razdoblju, prije 1960. godine, i do izrazenog nsporavanje rasta poslije te godine. U posljednje cetiri godine usporavanje rasta je bilo drasticno. Isto se tako vidi da je u svim, agregatima doslo do povecanja nestabilnosti u poslednjem razdoblju u odnosu prema pretposljednjem . Ovi nalazi ne dopustaju sumnje: od 1965. godine, kad je incirana privredna reforma, ciji je zadatak bio srtabilizacija privrede i integriranje u svjetsku privredu, privredni rast je naglo usporen; ukljucivanje u svjetsku trgovinu, m jereno ekspanzijom vanjske trgovine, je zakoceno a privredna ne stabilnost se povecala.

C O 00 o


Stope rasta i koeficijenti nestabilnosti po cetvorogodisnjim razdobljima 195219G8.

F izick i obim p roizvodnje In dustrija Indeks n esta b il nosti P oljop rivred a Indek s n esta b il nosti D ru stv en i proizvod B ez p o ljop rivred e Indeks n esta b il nosti U kupn i Indeks n esta b il nosti

U v oz Indeks n esta b il n osti

I z V o z Ind eks n esta b il n osti 16,4 4,8 5,7 6,9 8,5 A m plituda

ft O te! o

Stopa rasta

Stopa rasta

Stopa rasta

Stopa rasta

Stopa rasta

Stopa rasta

1953 -56. 1957--60. -64. 1961 19 6 5 --68. 19 5 3 --68.

12,8 14,0 11,5 4,5 10,7

2,2 3,0 4,1 5,6 3,7

10,3 13,8 4,3 0,5 7,2

22 ,6 22 ,6 4,1 10,4 14,9

8,4 12,5 10,4 5,3 9,1

2,7 3,0 3,4 3,5 3,2

8,0 12,1 8,7 4,4 8,3

7,3 6,8 3,5 3,7 5,3

7,3 15,9 12,9 8,3 11,1

11,9 12,6 8,3 7,6 10,1

9,4 15,2 12,3 9,3 11,5

C o !-3

N apom ena: Stop e rasta p red sta v lja ju prosjek e god isn jih stopa rasta u odnosnim razdobljim a i izrazene su u postocim a. 2 teodi&nji lanCani in d ek s prosjefini lan can i in d ek s 1953 68) n ------ ------------------------ : . . . . , --------------------------- X 100 prosjecn i la n ca o i in d ek s 1953 68. Izvor: S t a t i s t i i k i godiSnjaci Jugoslavije. Xndeks mestafoilnosti =



S 3 O

C O T A B E LA 3

Amplitude ciklusa industrije, gradevinarstva, uvoza i izvoza 19551968.

I in d u s t r i j a A m p litu d a G odisnji lan can i indek s G r a d e v i n a r s t v o A m plituda G odisnji lan can i in dek s U v o

5 3

A m p litu d a K vartal

z V 0 z*
Godisnj i lan can i indeks

E l

G odisnji lan can i indek s

SI I3 S 3

K vartal

K v a rtal

K vartal

Vrh D ol Vrh D ol V rh D ol Vrh D ol V rh D ol

1/1955. 1/1956. 1/1957. III/1958. 11/1960. 1/1962. 1/1964. III/1967.

130 103 121 107 118 104 119 99

27 18 14 11 14 15 20

11/1953. 1/1966. 11/1957. 1/1959. IV/1959. 1/1969. 1/1964. III/1965.

149 60 129 102 115 88 128 84

89 69 27 13 27 40 44

11/1955. 11/1956. 11/1957. IV/1958. 11/1960. III/1962. 11/1964. 11/1965. 11/1966. 1/1968.

135 104 140 98 119 98 127 98 120 104

31 36 42 21 21 29 29 22 16

III/1954. 11/1955. 11/1956. 1/1959. III/1960. IV/1961. IV/1962. 1/1964. IV/1965. 1/1968.

127 107 127 109 118 99 129 111 123 98

20 20 18 9 19 30 18 12 25

o to > -i 1 3 SI I3 fo

1 3
te! l-H


N a bazi 4 -k v a rta ln ih pom iindh prosjeka.

t? 3




Godisnji podaci, koje smo do sada koristili, uprosjecuju kretanja i stoga ublazavaju oscilacije. Zato cemo sada indeks nestabilnosti, kao m jeru nestabilnosti, dopuniti usporedivanjem am plituda nekih serija za koje postoje kvartalni podaci. To je uradeno u tabeli 3. Izuzev djelomicno u uvozu, u prom atranim serijam a prije 1960. am plitude ciklicnih oscilacija se smanjuju. Poslije I960, u sve cetiri serije, am plitude se povecavaju. Dolovi ciklusa u industriji i izvozu u 1967. odnosno 1968. godini predstavljaju najnize tacke tih serija u citavom prom atranom razdoblju. A am plitude od vrha do dola, od 20 odnosno 25 poena, znace da se tempo rasta u retardacionoj- fazi ciklusa usporava za citavih 20%, mjereno volumenom proizvodnje. Buduci da se to desava u jednom intervalu od svega oko tri godine, ocigledan je ogroman stepen nestabilnosti privrede. P ri tome gradevinarstvo pokazuje jos veci stepen nestabilnosti nego industrija i izvoz. P rivrednu nestabilnost posljednjih godina odredeno moze osvijetliti i jedna m edunarodna usporedba. Posluzit cu se u tu svrhu obracunom Z. Fallenbuchla, koji je nedavno prezentirao na naucnoistrazivackom sem inaru Instituta ekonomskih nauka u Beogradu i koji je naveden u tabeli 4.

Koeficijenti nestabilnosti osam zemalja 19611967.

N arodni dohodak 1961-- 6 7 . K o eficijen t nesta-bilnosti In dustrija , 1 196166. K o eficijen t n e sta b il nosti P oljoprivreda 1961-- 6 5 . K o eficijen t .nestabil nosti 2,0 1,3 1,7 1,3 6,0 2,0 9,0 11,3

Stopa rasta u % >

Stopa rasta u " /o

Stopa rasta

S ov jetsk i S avez' R um unija P oljska B ugarska N jem acka DR M adarska Ju goslavija C ehoslovacka

7 9 9 8 4 5 7 4

0,1 0,2 0,2 0,3 0,3 0,4 0,5 1,0

9 13 8 12 6 8 10 6

0,1 0,1 0,1 0,1 0,2 0,3 0,4 0,5

2 3 3 3 1 2 1 0,4

K oeficiien t n cstab iln osti J

(godisnja stopa rasta prosjecna stopa rasta) = _________________ prosjecna stopa rasta ___-------------------------- 1-----------------------

U promatranom razdoblju od svih istocnoevropskih privreda jedino je cehoslovacka bila nestabilnija od jugoslavenske. Rumunija, Bugarska, Poljska i Sovjetski Savez imali su istu ili visu stopu rasta, a visestruko nizi stupanj nestabilnosti. Politicke implikacije takve situacije su prilicno ocigledne, a konzekvence daljnjeg produbljivanja dosadasnjeg stanja mogu biti vrlo ozbiljne.

U /ll




Treci aspekt krize planiranja je sve vece odstupanje iealizacije od planskih predvidanja. Tu konstataciju ne mozemo savim egzaktno dokumentirati, jer je u posljednje vrijem e tesko nedvojbeno ustanoviti sto su zapravo bila planska predvidanja u godinama poslije 1965. Nize navodim rezultate obracuna M. Ostracanina.2
T A B E LA 5 K o eficijen ti odstupanja 1957 60. N arodni dohodak In dustrijska proizvodnja P oljoprivredna p roizvodnja Izvoz U voz Z aposljavanje 0,57 0,17 0,76 0,35 0,52 1961 64. 0,59 0,42 0,64 0,29 0,62 Stope rasta D ru stven i plan 1965Y0. 7,58,5 9 10 3;S 6 2,53 0 stv a r e n ie * u stv a r en je 1965 68. 4,7** 3,3 3,7 5,0 11,9 0,9

* SZS, J u g o s l a v i a iz m e d u VIII i I X kon gresa S K J . ** P rocjena, cijen e 1960.

Vidi se da se nepredvidivost industrijske proizvodnje, koja je nosilac razvoja, poslije 1960. veoma povecala tj. oko dva i po puta. Nepredvidivost industrijske proizvodnje priblizila se onoj u poljoprivredi. Relativno dobri rezultati poljoprivrede, tj. smanjivanje odstupanja realizacije od predvidanja, ublazuju negativne efekte na kretanje proizvodnje u cjelini u prve cetiri godine poslije 1960. Medutim, vec i u tom razdoblju gotovo polovina svih prom atranih plan skih predvidanja pokazuje se precijenjenom (prema jednoj trecini u razdoblju 195660). Zbog velikih odstupanja od plana, petogodisnji plan 196065. je bio napusten u 1962. i izraden novi nacrt sedmogodisnjeg plana 196370. Ali se kasnije i od tog nacrta odustalo. Izraden je novi plan za razdoblje 196570. Iz prednjih podataka se vidi da ni taj plan nece biti ostvaren (osim u uvozu i, mozda, u poljoprivredi). U vezi s kretanjim a u januaru 1968. Jugoslavenski institut za ekonomska istrazivanja dao je ovu sum arnu ocjenu3: .. . neispunjavanje planova u posljednjih nekoliko godina n ije ni slucajna ni sporadicna pojava. Do toga nije doslo tek poslije 1965. tj. otpocinjanjem reforme. Lorn se u stvari dogodio vec 1960. Otad privredna kretanja sve vise izmicu kontroli drustva. Postavlja se pitanje kako je do toga doslo i sto treba uraditi da bi se situacija trajn ije popravila? Cini se da uocenu pojavu mozemo ovako objasniti. Izvanredno brz privredni razvoj u osmogodisnjem razdoblju 195260. pa i neko liko godina kasnije (drustveni proizvod se povecao vise od dva puta do 1960, odnosno, tri puta do 1964; industrijska proizvodnja oko tri
2 Ju goslaven sk i in stitu t za ekonom ska istrazivan ja, S u m arna analiza priv re d n ih kreta n ja i p rije d lo zi za e k o n o m s k u p olitiku , Beograd, 1968, ss. 17 18. 3 Loc. cit.




puta do 1960, odnosno, vise od cetiri puta do 1964) doveo je do raskoraka izmedu privredne baze i institucionalne nadgradnje, izmedu ogromno naraslih potreba jedne velike i kompleksne privrede i zaostajanja kadrova i institucija, koji tom privredom treba da upravljaju i da je usm jeravaju. Upravo zbog prevladavarija tog raskoraka poduzete su reforme u 1961. i 1965. godini. Medutim, kako su obje reforme bile nedovoljno priprem ljene, kako nisu izvrsena neophodna prethodna istrazivanja, kadrovi nisu priprem ani a funkcioniranje specificne jugoslavenske privredne masine ostalo je nedovoljno poznato ocekivani rezultati su izostali i pojavili su se ozbiljni ekonomski i politicki problemi. 3. Institucionalni model jugoslavenskog privrednog sistema Da bismojna adekvatan nacin odredili sistem planiranja koji odgovara jugosiavenskoj privredi, moramo najprije ustanoviti osnovnu institucionalnu strukturu, institucionalni model te privrede. Prikazat cemo taj model shematski na razini federacije4. Model je najvecim dijelom vec u praksi realiziran, a neke modifikacije i.dopune, koje mi se cine nuznim za dosljedno kom pletiranje modela, i jos nisu ostvarene, posebno cu kom entirati. Jugoslavenski se privredni sistem sastoji od autonomnih, samoupravnih, radnih organizacija i individualnih proizvodaca u oblasti privrede i neprivrede, i drzavnih organa. Zadatak potonjih je da neadm inistrativnim vezama koordiniraju aktivnost privrede i nepri vrede i da putem drzavne adm inistraciie obavljaju odredene zajednicke drustvene poslove (javna uprava, sudstvo, narodna obrana, vanjskopoliticki poslovi i si.). Funkcioniranje naseg privrednog sistema se osniva na pretpostavci m aterijalne zainteresiranosti samoupravnih kolektiva za m aksim iranje dohotka, i sposobnosti odnosno mogucnosti Skupstine i SIV-a da putem svojih specijaliziranih organa stvore takve uslove privredivanja da privredni subjekti autonomnim odlukama djeluju upravo u smislu opceg interesa. Obje pretpostavke su potvrdene suvremenom teorijom ekonomske politike i suvremenom praksom decentralizirane trzisne privrede. Izmedu centra (Skupstine) i periferije (radne organizacije) djeluju cetiri tipa gravitacionih sila, koje odrzavaju sistem u ravnotezi a privredne subjekte na predvidivim putanjam a drustvenog interesa. To su inform ativno-konzultativne veze (informacije i dogovaranje), trzisne veze, privredno-regulativne veze (privredno zalconodavstvo i instrum enti ekonomske poli tike) i adm inistrativne veze. Potonje su izuzetne u odnosu prema privrednim subjektim a i u nacelu se odnose samo na razne organe kao sto su sekretarijati, Narodna banka i neki zavodi. Postoji i peti tip veza politicke koji cjelokupnu stru k tu ru zatvaraju povezivanjem radnih organizacija sa Skupstinom i tokovima direktiva
4 S m anjim izm jenam a ovaj je prikaz p reuzet iz stu d ije Ju goslaven sk og in stitu ta za ekonom ska istra ziv a n ja ,Ocjena ek o n o m sk e situacije i p r e d v id a n ja d a ljn jeg razvoja, B sograd, 1969, str. 2937.

B RO J 2


38 5


pga gpg pap pgO

N tociie ln stitu c lje s k o le O n iv e rz ite tl KoUnnio-aiiitiilke InsL Zdnvst.1 socUtl.oatanove Sportsk* 1

1 1 ,1

i i

t *

t 1


Kj iz l


"BftTeznl rad za pmftii Btvjet Zavodh isplulraaje pnfti<zm trazlTanja 0 **

Obrazorne zajednicfr

Zavod za statlfitiku Zavod za plaolraaje * _ Zavod zk cijene i dohotke

1 -------1 -------- - 1 --------1


. ------------ L

Tok dlrektiFm 1 Inform aclja AdalnlstratiToe veze

--------- -------- Prlvredno repilatlTne veze ----------T rilsa e vez e ......... infonDatlTne konoultadv.veze


(strelicama) usm jerenim od periferije prem a centru. Da ne bismo nepotrebno prosirili predm et istrazivanja, te veze nisu prikazane na dijagram u i ne analiziraju se u tekstu. U modelu na slici dana su neka rjesenja koja jos ne postoje u praksi ali proizlaze iz logike sistema pa cemo ih posebno objasniti. Da pocnemo od privrednih radnih organizacija poduzeca i individualnih proizvodaca. Njihovu aktivnost koordinira prvenstveno trzi ste. No trziste je veoma neprecizan mehanizam koji zahtijeva neprestano podesavanje. To se postize prije svega opcim privredno-regu-




lativnim m jeram a i instrum entim a ekonomske politike, kojim a se sluzi SIV. Nadalje, financijske tokove kojima se osigurava drustveno svrsishodna alokacija sredstava, regulira Narodna banka putem bankovnog sistema. Ovdje treba dodati da se javlja nuznost centralne intervencije u oblasti vanjskotrgovinske razm jene (kreditiranje i osiguranje izvoza), investicija (izuzetno krupni objekti kao sto su velike hidrocentrale, melioracije i si.) i regionalnog razvoja. Za te posebne nam jene osnovane su posebne. institucije: Fond za nerazvijena podrucja i Fond za kreditiranje izvoza, a samo je pitanje vrem ena kad ce, u odgovarajucem obliku, biti ponovno uspostavljen i Opci investicioni fond (iako kvalitativno i kvantitativno razlicit od ranijeg OIF-a). Ta tri fonda su u dijagram u navedena u cetvorini Fondovi za privredne intervencije. No daljnja istrazivanja mogu pokazati da je mozda svrsishodnij e form irati jednu saveznu banku s odjeljenjim a za nerazvijena podrucja, kreditiranje izvoza i investicije. Ponudu i potraznju na trzistu mogu organi ekonomske politike regulirati direktno putem dviju direkcija: za razerve prehram benih proizvoda i za rezerve industrijskih proizvoda. Cijene kontrolira Zavod za cijene. Zavod je dosad bio orijentiran pretezno prem a adm inistrativnoj kontroli cijena i u tom je smislu vec dulje predstavljao strani elem enat u sistemu. U posljednje vrijeme u Zavodu se sve vise radi na tome da se SIV-u predlazu m jere ekonomske intervencije (npr., suzbijanje monopolnog podizanja ci jena pojacanim uvozom). Medutim, kriterij, da li je neka cijena opravdana ili nije, moze se izvesti jedino iz analize dohotka. Isto tako, efikasna kontrola cijena moze se postici jedino pomocu kontrole do hotka (tj. realizacijom nacela svakome prem a radu). Zbog toga bi Zavod morao prosiriti svoju djelatnost na analizu i kontrolu dohodaka. Na koji bi se nacin to moglo uraditi, navedeno je u ranije spomenutoj publikaciji3. U vezi s time, trebalo bi Zavod i nesto drugacije organizirati tako da se od iskljucivo drzavnog organa pretvori u instituciju u kojoj su zastupljeni svi relevantni interesi. To bi se moglo postici form iranjem jedne arbitrage za pitanja dohodaka i cijena, u koju bi usli predstavnici Zavoda za cijene, sindikata, komora i naucnih organizacija iz privrede. Zavodi za planiranje i statistiku im aju u nasem sistemu samo inform ativno-konzultativnu funkciju. Vec se dulje vodi rasprava treba li federacija da ima naucne in stitute ili ne. Simptomaticno je da se o necem takvom moglo uopce raspravljati. Ocigledno je da se rad drzavne uprave m ora osniv.ati na naucnim rjesenjim a a njih nem a bez sistematskog naucnog rada. Prem a tome, vlada i njeni organi morali bi se najuze oslanjati na rad najboljih naucnih organizacija. Ali, da bi bile naucne, te organizacije m oraju biti autonomne i stoga ne smiju biti drzavne u klasicnom smislu, tj. pod adm inistrativnom kontrolom drzave. Zbog toga je veza izmedu instituta i SIV-a prikazana kao informativno-konzultativna. SIV moze, bilo osnovati nove naucne organizacije, bilo dugo3 S u m a rn a analiza, str. 41.




rocnim aranzmanima zakupiti kapacitete postojecih instituta. Jedino sto ne moze uraditi jest, da se odrekne dugorocnog naucnog rada uopce sto se, na zalost, desilo u posljednjih nekoliko godina. Od zavoda, koji bi morali biti vezani uz federaciju, misli se na geoloski ' i hidrometoroloski zavod i slicne institucije. Ranija je analiza pokazala da su potencijali naseg drustveno-ekonomskog sistema ostajali neiskoristeni i dolazilo je do ozbiljnih privrednih. potresa je r je ekonomska politika zaostajala za potrebam a zemlje i nalazila se osjetno ispod nivoa suvremene ekonomske nauke. Radi povezivanja nauke i operative i unosenja svjezih ideja u ekonomsku politiku i planiranje, bilo bi korisno pri Saveznom izvrsnom vijecu (ili Skupstini) osnovati vijece ekonomskih savjetnika. Vijece bi se sastojalo od, npr., tri clana, renom irana naucna radnika koji bi za 24 godine napustali svoja radna m jesta u institutim a i univerzitetim a, s time da se za to vrijem e posvete prakticnom radu na analizi ekonomskih kretan ja i form uliranju ekonomske politike. U priprem anju m aterijala VES bi se oslanjao bilo na vlastiti analiticki aparat, bilo na aparat privrednih resora, i rad nekog naucnog instituta, specijaliziranog za pitanja privrednog sistema i planiranja. VES bi priprem o godisnje izvjestaje o kretan ju privrede u zemlji, za potrebe SIV-a i Skupstine, a furikcija bi mu bila iskljucivo savjetodavna. Jedva da treba dodati da clanovi VES-a treba da budu zaista vrhunski naucni radnici. Ukoliko bi se zbog oportunosti birale samo pogodne licnosti, kao sto se to desava s nekim drugim savjetodavnim organima, bilo bi uputnije da se to tijelo i ne osniva jer realne pomoci ne bi bilo, a nauka bi se diskreditirala. Privreda gradi i vlastite koordinativne mehanizme, od kojih su najvaznije komore. Medutim, u radu postojecih komora mnogo toga ne zadovoljava tako da organizacija i funkcije komora zahtijevaju ozbiljno daljnje istrazivanje. Aktivnosti skola, bolnica, muzeja i neprivrednih radnih organiza cija uopce, ne mogu se koordinirati neposredno putem trzista, kao sto je to slucaj s poduzecima. U jednom socijalistickom drustvu, bolestan covjek treba da bude izlijecen a talentirani omladinac obrazovan, neovisno o tome da li i koliko moze platiti. S druge strane, budzetsko financiranje neprivrednih djelatnosti- vodi direktno u etatizam, sto je nespojivo s nasim drustveno-ekonomskim sistemom. Rjesenje te dileme je u tome da se izmedu drzave i neprivrednih radnih organizacija interpoliraju posebni samoupravni mehanizmi interesne zajednice. Te zajednice dobivaju sredstva na osnovi odluka predstavnickih organa i tada, u ime drustva, kupuju usluge nepri vrednih proizvodaca. Tako se stvara posebni tip trzista, kvazitrziste, koje omogucuje da se odnosi neprivrede i drustva postave na eko nomsku osnovicu, da kolektivi neprivrede sacuvaju samoupravnu autonomiju, a da se istodobno u oblasti obrazovanja, kulture i zdravstva ocuvaju odnosi raspodjele prem a potrebama, to je jedan od postulata socijalistickog drustva. Buduci da i poduzeca mogu intervenirati u oblasti neprivrede bilo direktnim kupovanjem usluga, bilo stva-




ranjem posebnih fondova to su te veze na slici prikazane povezivanjem trzista i kvazitrzista. Posebeno mjesto u sistemu zauzima naucni rad. Razvoj suvremene privrede i polozaj u medunarodnoj konkurenciji ovise kljucno o razvijenosti naucnoistrazivackih i razvojnih kapaciteta u zemlji. Zbog toga se razvoj naucnih organizacija i usm jeravanje naucnog rada ne mogu prepustiti slucaju i spontanosti lokalne inicijative. Potrebni su jaki drustveni fondovi6, i efikasan plansko-koordinativni mehanizam. U tom pogledu i Savezni fond i Savezni savjet znatno zaostaju za potrebam a zemlje. Predlaze se da Savezni savjet za koordinaciju na ucnih djelatnosti ostane i dalje tijelo u kojemu su zastupljeni svi relevantni interesi, ali da predsjednik Savjeta bude clan SIV-a. Sa vjet, umjesto da se oslanja na adm inistrativni aparat, trebalo bi da se oslanja na jedan zavod za planiranje naucnih istrazivanja, koje mu bi na celu stajao ucenjak vrhunskih kvaliteta. Ustanoviti najefikasniie pravce naucnih istrazivanja za nase uslove, adekvatna raspodjela raspolozivih sredstava na pojedina podrucja istrazivanja, orga nizacija naucnog rada na narodnom nivou, sa svim aktivnostim a koje su ukljucene (od obrazovanja naucnih radnika do financiranja nauc nih institucija) sve to predstavlja rad koji mogu uspjesno obaviti jedino naucni radnici i jedino u instituciji koja je za taj rad specijalizirana. Sadasnja kaoticnost u naucnim istrazivanjim a, minimalni efekti i masovno em igriranje naucnih kadrova znace negativan dokaz te tvrdnje. Moze se dodati, da je alternativno institucionalno rjesenje koncentriranje koordinacije i program iranja naucnog rada u Akademiji nauka kao u istocnoevropskim zemljama. Ali to rjese nje nasem decentraliziranom samoupravnom sistemu vjerojatno ne odgovara. Na kraju treba spomenuti, da su u gom jem modelu privrednog sistema obuhvaceni jedino odnosi federacije i osnovnih privrednih subjekata. To je ucinjeno djelomicno, zbog preglednosti, ali ponajvise zbog toga sto taj odnos predodreduje sve ostale odnose. Repu blike i opcine mogle bi se na slican nacin uklopiti u opisanu shemu ali se njihova uloga u privrednom procesu razlikuje po kvaliteti a ne samo po kvantiteti od uloge federacije, o cemu ce biti rijeci u narednom poglavlju. U vezi s daljnjim razvojem naseg privrednog modela treba predvidjeti izrastanje samoupravnih stru k tu ra od periferije prem a centru, i postepeno m ijenjanje operativnih karakteristika drzavno-adm inistrativnog centra. SIV bi od vlade trebao da se postepeno pretvara
0 Vazno je upozoriti da u teh n ick i najrazvijen ijoj zem lji, SA D , savezn a vlada u cestvu je u fm an ciran ju istrazivackog rada u pojed in im granam a sa slijed ecim postocim a: elek troin d u strija i elek tron ik a 65/o strojogradnja 31/o prerada m etala 28% ' k em ijsk a in d u strija 20% (J. J. S ervan Schreiber, A m e r ic k i iza zov, Epoha, Zagreb, 1968, str. 67). B uduci da u Ju gosla v iji ne p ostoje g igan ti kao sto su D u P ont. G eneral E lectric ili W estinghouse, to su istrazivacki p o ten cija li in d u strije znatno slabiji, a potrebe za centralnim fon d ovim a znatno vece.

B RO J 2



u poslovni odbor privrede i neprivrede, s prvenstvenim zadatkom da za Skupstinu priprem a institucionalna rjesenja za ujednacavanje uslova privredivanj a a da neposrednom intervencijom ekonomskih instrum enata ostvaruje trzisnu ravnotezu. Treba im ati u vidu da aksiom suvremene ekonomske politike predstavlja stav: privreda i neprivreda tj. ekonomski subjekti ne mogu pogrijesiti. Pogresna moze biti jedino ekonomska politika, ukljucivsi i institucionalna rjesenja. Ekonomska politika mora uzim ati u obzir karakteristike ponasanja privrednih subjekata slicno kao sto i konstruktor mora uzimati u obzir karakteristike m aterijala koji upotrebljava. I kao sto se ne moze reci da se pregorjela zica pogresno ponasa prem a protoku struje tako se ne moze reci da se prezaduzena poduzeca ili dezorijentirane naucne organizacije nisu prilagodile reformi. Te su usporedbe, naravno, pojednostavnjene je r su ekonomske veze mnogo slozenije nego tehnoloske, ali ostaje aksiom da ekonomski subjekti uvijek reagiraju pravilno na m jere koje, m edutim , mogu biti pravilne ili pogresne u sistem u koji moze biti efikasan ili neejikasan. U tom smislu, zadatak vlade kao poslovnog odbora jest da svojim m jeram a daje privredi i neprivredi takve param etre za odlucivanje da ce ekonom ski subjekti, slijedeci svoje m aterijalne interese, donositi samoupravne odluke koje su ujedno i drustveno najkorisnije. Upravo se u tom pogledu ekonomska funkcija SIV-a razlikuje i od funkcije vlade u jednoj liberalnoj trzisnoj privredi gdje vlada nije odgovorna za privredna kretanja pa se drzi po strani od privrede i od funkcije vlade u jednoj etatistickoj privredi gdje vlada adm inistrativnim planiranjem rukovodi privredom. 4. Daljnje usavrsavanje institucionalnog modela Postojeca institucionalna stru k tu ra predstavlja jedan dobrim dijelom izgradeni model privredivanj a, cija su osnovna rjesenja medusobno konzistentna. Osim toga, to je potencijalno izvanredno efi kasan model privredivanj a. Stoga ubuduce vise ne mozemo ocekivati neke nove drasticne institucionalne promjene, niti u tom pravcu treba traziti mogucnosti daljnjeg usavrsavanja privrednog sistema. Umjesto institucionalnih prom jena, za efikasnost privredivanj a postaje kljucna ekonomska politika, odnosno, planiranje privrednog razvoja u sdrem smdsliu (strateski ciljevi razvoja i njihovo provodenje na kratki i dugi rok). Sto se tice usavrsavanja osnovnog mo dela, tu se mogu uociti dva tipa prom jena. P rije svega, radi se o korekcijam a i dopunama cija nuznost je vec danas ocigledna i koje neposredno predstoje. A zatim, radi se o dugotrajnom procesu samoupravne izgradnje privrede, koji treb a da postepeno el:i m inira drzavnu intervenciju, da izgradi sam oupravne strukture od periferije prem a centru i da vladu zajedno s drzavnom administracij om potisne izvan centra ekonomskog 'kozmosa. O 'korekcij ama i dopunama, sto najvjerojatnije neposredno pred stoje, vec je bilo rijeci u prethodnom poglavlju i ovdje je dovoljno dati kratak rezime. P rije svega, sve veca slozenost privrede i drustva zahtijeva da se vlada i Skupstina a isto tako i komore, sindi-




kati i politicke organizacije u svojim odlukama sve vise oslanjaju na nauku. Nauka, naravno, ne moze zam ijeniti politicku odluiku, koja uvijek predstavlja vrednovanje, odrazava interese i ne moze se reducirati na strucnu analizu. Ali nauka moze i treba da zamijeni dosadasnje im provizacije i dilentatizam u strucnoj sferi, uslijed cega su pol'iticki organi dobivali nepotpune ili pogresne informacije, nerealne ili pogresne alternative, prijedloge koji iskrivljeno ili pogresno odrazavaju interese, a ponekad su i dijam etralno suprotni interesim a koje navodno odrazavaju pa su stoga na takvoj osnovi nuzno ,donasane i pogresne politicke odluke. Ukoliko je ova analiza tacna a ima bezbroj indikacija da jest tada bolfe funkcioniranje privrednog sistevia. treba prvenstvenp traziti u strucnoj, a ne u politickoji sferi. Jedva da moze biti sum nje u to da je bitka za politicku orijentaciju prem a sam oupravljanju, decentralizaciji i deetatizaciji dobivena. No isto tako malo ima sum nje da je bitka za efikasnu realizaoiju tih ciljeva u nasoj privredi tek pocela i da posljednjih godina nije bila vodena s velikim uspjehom. Moze se dodati da neuspjesi u strucnoj realizaciji mogu im ati veoma opasnih reperkusija i na poli ticke ciljeve. Naime, jednog dana moze doci do masovne psihoze o nerealnosti i neizvodivosti tih ciljeva, sa svim posljedicama sto slijede iz takvih uvjerenja. Zbog toga, u narednom razdoblju, nauka u nasem drustvu ima mnogo presudniju ulogu nego sto se to u prvi mah cini. Kako trenutno stoje stvari, savezna vlada, Savezna skupstina, sindikati, Centralni kom itet i komore nem aju ni jedan dugorocni aranzm an nl s jednom naucnom organizacijom u zemlji, za istrazivanje fundam entalnih problem a iz oblasti rada tih rukovodecih organizacija nase privrede i drustva. Stavise, svi su prijedlozi i inicijative naucnih organizacija u tom smislu dosad propadali. Te cinjenice prilicno objasnjavaju privredne neuspjehe koje smo ranije registrirali. One, cini mi se, povlace i odredenu politicku odgovornost. I u tom smislu, moze se reci, bez proturjecnosti s gornjom konstatacijom, da je iluzorno ocekivati bolju efikasnost privredivanja bez politickih rjesenja. Iduca korekcija postojece institucionalne sheme odnosi se na ujednaceno tretiran je interesnih zajednica u neprivrednoj sferi, i precizno definiranje funkcija kvazitrzista. O cemu je rijec vidi se, pretpostavljam , sasvim jasno iz onoga sto sam naveo u prethodnom poglavlju. Zatim se radi o kom pletiranju interventnih organizacija savezne vlade odnosno Skupstine. Nuznost fondova za nerazvijena podrucja i kreditiranje izvoza danas vise nije sporno. Medutim, Opci investioioni fond, s velikom negativnom hipotekom ranijih OIF-a i m istifikacijam a tekucih polemika oko drzavnog kapitala, predstavlja toliko ispolitizirani i izideologizirani problem da je gotovo nemoguce o njem u trezveno raspravljati pa se ekonomisti i kl'one tih diskusija. Ali taj politioki oportunizam dovodi do golemih steta u privredi. Imajuci potonje u vidu, sm atram profesionalnom duznoscu da, unatoc riziku nekog od popularnih epiteta, istaknem nekoliko ociglednih cinjenica. Posto je drustveni plan na principim a samoupravnog do-

B RO J 2



govora jednom usvojen, taj plan treba i provesti. Organima ekonomske politike stoje u provodenju tog plana na raspolaganju financijski instrum enti. No ti instrum enti izazivaj u samo marginalne prom jene i djeluju sporo. Brzo djelovanje i radikalne prom jene mogu se postici fizickom kontrolom, ali to je suprotno samoupravnom sistemu. U toj situaciji, izvjesni volumen interventnih investicionih sredstava prodstavlja ekonomsku nuznost, da bi se u trzisnoj privredi onemogucile strukturn e disproporcije koje um anjuju stopu rasta, izazivaj u ciklicnost i likvidiraju autonomnost sam oupravnih odluka privrednih subjekata. Ocigledno je, da se interventna investiciona sredstva mo gu upotrebljavati samo radi odrzavanja proporcija predvidenih drustvenim planom. Izvan tih okvira, jedino Skupstina moze odluciti o njihovoj upotrebi i nam jeni. Koliki treba da bude taj novi opci investicioni fond, nemoguce je unaprijed ustanoviti i moze se odrediti tek na osnovi prakticnog iskustva. V jerojatno je da ce se potreban volumen tih sredstava postepeno sm anjivati s daljnjom izgradnjom privrednog sistema. U 1970. predstoji donosenje odluka o sudbini drzavnog kapitala. U vezi s time, mislim da bi bilo m udro izbjeci daljnje povisivanje politicke tem perature dosadasnjim nacinom diskusije i umjesto toga priprem iti racionalan rezim interventnog investicionog fonda, koji bi prihvatio postojeca sredstva i uklopio se u sistem planiranja. Jedna institucionalna dopuna nije u shemi nasla svoje mjestb, ali gotovo nem a sum nje da je neophodna i da je treba sto skorije pro vesti. Radi se o organiziranju trzista kapitala. P ri tome treba jedino osigurati da se dohodak od financijskih transakcija ne prelijeva u licne dohotike vec da ostane u sferi kruzenja kapitala, tj. da se ulijeva u investicione fondove. Posljednja vaznija korekcija odnosi se na Zavod za cijene. Kao sto je receno, efikasna kontrola cijena kompatibilna sa samoupravnim sistemom je nemoguca bez kontrole dohodaka. Zbog toga bi trebalo osnovati zavod za cijene i dohotke. Medutim, nema nikakvih razloga da takav zavod ostane i dalje potpuno drzavna institucija. Postoje, naprotiv, svi razlozi da on evoluira u smislu jednog opcedrustvenog organa, u kojem bi bili zastupljeni svi relevantni interesi interesi politicke zaj ednice, proizvodaca i potrosaca, uz neophodnu asistenciju nauke i da se tako ucini jos jedan koraik prema deetatizaciji. Posljednjom konstatacijom usli smo u ono drugo, dugorocno, podrucje izgradnje sam oupravnih struktura. U tom okviru trebalo bi najp rije odrediti polozaj komora. Poznato je da je taj polozaj prilicno nejasan i da ima mnogo prigovora radu komora. Poznato je, takoder, da je efikasnost komore negativna fun'kcija razine na kojoj se nalazi: najagilnije su gradske komore, najnepokretnija je Savezna komora. Uloga, polozaj i efe*kti rada komora i ocjena dosadasnjih iskustava, u nas i u svijetu, zahtijevali bi poneku doktorsku disertaciju. Dosad, medutim, nisam imao mogucnosti da procitam nijedan ozbiljniji istrazivaoki rad na tu temu kao, uostalom, i na vecinu drugih aktuelnih tem a tako da mi je nemoguce dati argum entiranu ocjenu. Moguci su jedino utisci. A ti ukazuju da ce




komore jos jedno vrijem e ostati herm afroditski organizmi, poludrzavni poluprivredni, cija je osnovna funkcija da povezuju drzavnu regulativu sa sam oupravnim odlukama privrednih subjekata. To nije sasvim neproturjecna funkcija i ona objasnjava dobar dio teskoca s kojima se komore sukobljavaju. Ukoliko je navedeni utisak tacan, komorama bi trebalo ostaviti njihovu specificnu funkciju a izgTadn ju sam oupravnih stru k tu ra od periferije prem a centru provoditi na drugi nacin. Taj drugi nacin je poslovno udruzivanje, udruzivanje na bazi sasvim konkretnih ekonomskih interesa. Mogu se razlikovati b ar dva tipa tog udruzivanja: do razine poduzeca (od radne jedinice do zdruzenog poduzeca) i iznad razine poduzeca. P rvi tip udruzivanja, iako jos uvijek nedovoljno istrazen i pravno nepotpuno pa cak i nedovoljno dosljedno (problemi rizika, dezintegracije i dobiti od investicija) rijesen, ipak na neki nacin funkcionira i krci sebi put. Osnovni pro blem daljnjega razvoj a sam oupravlj anj a predstavlja drugi tip udru zivanja koji se sporo razvija i gdje su lutanja najveca. Istrazujuci taj problem prije decenij i po, na prim jeru industrije nafte, dosao sam do zakljuoka da bi u samoupravnoj privredi ekonomski bila najlogicnija organizacija koju sam tada nazvao institutskom organizaciom grane.7 Za ekonomsko-tehnoloski dobro definiranu grupaciju, kao sto je proizvodnj a, prerada i distribucija nafte i derivata, samostalna poduzeca udruzila bi se u udruzenje koje bi imalo koordinativni organ od predstavnika poduzeca-clanova. U druzenje osniva svoj ekonomsko-tehnoloski institut, ciji je zadatak da predlaze optim alna ekonomsko-tehnoloska rjesenja za gru paciju. Svi clanovi participiraju u efektima tih rjesenja, a pojedinacni kolektivi povlace, osim toga, konzekvence iz diferencijalne efikasnosti rada i um jesnosti poslovanja. Kako se efekti granskog reguliranja i diferencijalne efikasnosti poslovanja mogu uspjesno kom binirati pokazao je jos predratni naftni kartel. U vrijem e kad je ta ideja obradivana 1953. i 1954 izgledala je hereticnom i ostala je bez odaziva. U to se, naime, vrijem e klatno nase ekonomske politike u punom zamahu udaljavalo od pozicije adm inistrativno centralizirane privrede prem a automatiziranoj privredi, mencesterSkog tipa slobodne konkurencije. Prem a tome, svako udruzivanje docekivano je s nepovjerenjem , kao indikacija moguceg povratka na staro. Poslije 1960. psihoza se pocela m ijenjati i otada se klatno ekonomske politike pomice u obm utom pravcu od pozicije perfektne konkurencije prem a stim uliranju velikih monopoloidnih organizacija. U vezi s tim e veliki rasponi u osobnim dohocima izmedu pojedinih poduzeca i pojedinih grupacija pokazuju da se problemi vec javljaju i, stoga, mozemo ocekivati zaustavljanje klatna i pocetak njihanja u suprotnom pravcu. Postavlja se pitanje: Kakva u stvari organizacija odgovara nasoj privredi u narednom razdoblju? U odgovoru na to pitanje vratio bih se na ideju o institutskoj organizaciji grane.
' B. H orvat, E ko n om ika ju g o s la v e n sk e n a ftn e p r iv r e d e , T ehnicka knjiga, Beograd, ss. 220 223.

B RO J 2



Velik volumen proizvodnje i visok stupanj podjele rada u suvremenoj privredi zahtijevaju tem eljito planiranje i koordinaciju aktivnosti. Prodiranje na strana trzista i brz tehnoloski razvoj zahtijevaju i veliku koncentraciju financijskih sredstava zbog nuznosti velikih ulaganja u osvajanje trzista i tehnoloska istrazivanja. Te karakteristike suvremene privrede, u kapitalistickom okviru, dovode do pojave mamut-poduzeca. U samoupravnoj socijalistickoj privredi to nije nuzno i stoga integracija fuzijom nije neophodno, ni najefikasniji, ni najpozeljniji vid integracije. Ali je i tu potrebna puna koordinacija privrednih akcija. Buduci da form iranje velikih poduzeca, koja kontroliraju znacajan dio proizvodnje neke grane, nuzno dovodi do monopola sa svim poznatim stetnim drustvenim i ekonomskim posljedicama, trebalo bi destim ulirati prozdiranje malih poduzeca od velikih sto, uostalom, u samoupravnoj privredi i nije tesko postici. Ovaj se zakljucak ne odnosi na djelatnosti sto im aju karak ter javnih sluzba (zeljeznice, elektroprivreda, posta) i koje su svugdje u svijetu pod posebnim rezimom. S druge strane, trebalo bi stim ulirati udruzivanje ravnopravnih partnera, sto se moze postici tim e da se, npr., u izradi drustvenog plana uzim aju u obzir samo prijedlozi udruzenja, da se licencije za znacajne vanjskotrgovinske poslove daju uvoznim odnosno izvoznim zajednicama, i cvrsci (u smislu odgovornosti) i precizniji pravni okviri. Udruzivanje, kao i koncentracija kapitala, moze biti horizontalno i vertikalno. U form iranju nasih grupacija postoje oba principa. Tehnolosko-ekonomska povezanost privrede uvjetuje da se neko poduzece nade u nekoliko razlicitih udruzenja. Udruzivanje moze poprim ati vrlo razlicite oblike i stoga bi bilo stetno propisivati neke kalupe. Grupa poduzeca s form alnim koordinativnim organom, kao i skup kooperanata oko nekog maticnog poduzeca, predstavljaju udruzenja u ekonomskom smislu. U posljednje vrijem e udruzivanje se s obzirom ne na institucije vec na nacin odlucivanja klasificira kao poslovno, samoupravno i drustveno dogovaranje. U vezi s mojom shemom udruzivanja moglo bi se reci da odluke do razine poduzeca odgovaraju poslovnom dogovaranju, iznad te razine u nedrzavnoj sferi, samoupravnom dogovaranju, dok bi komore, arbitrazno reorganizirani zavod za cijene i dohotke, interesne zajednice u neprivrednoj sferi i form alizirana procedura donosenja dru stvenog plana ulazili u drustveno dogovaranje. Treba jedino imati u vidu da dogovaranje ne moze zam ijeniti ekonomsku politiku u jednoj trzisnoj privredi, niti moze skinuti punu i iskljucivu odgovornost za realizaciju drustvenog plana s organa ekonomske poli tike. Da bi samoupravno udruzivanje dobro funkcioniralo, potrebno je onemoguciti: a) lokalno-politieke intervencije i b) monopolisticke zloupotrebe. To je prilicno tesiko postici je r se radi elim iniranja drzavno-politickih preferencija treba osloniti na privredu, a radi eli m iniranja monopolisticke eksploatacije treba se osloniti na drzavu. Jedno od mogucih rjesenja je politika destim uliranja lokalnih (ukljuciv i republicka) udruzenja u pogledu: a) da se izbor direktora pre5 E konom ist b r. 2/69




pusti iskljucivoj nadleznosti kolektiva; b) da se striktno kontrolira poslovanje i izgradi odgovarajuce antimonopoliticko zakonodavstvo. D aljnja pretpostavka dobrog funkcioniranja udruzivanja je izgradnja objektivne osnove za odlucivanje. A zato je opet potreban efikasan sistem inform iranja i visoka strucnost. U ovom trenutku ne postoji ni jedan od ta dva ingredijenta. Sto se tice potonjeg, izgradivanje ozbiljnih granskih ekonomsko-tehnoloskih instituta moglo bi odigrati znacajnu ulogu. Ti instituti, slobodni od pritisaka drzavnog aparata i pojedinih poduzeca, mogli bi se posvetiti iznalazenju najpovoljnijih alternativa za razvoj svojih grupacija. Eezultati tih istra zivanja predstavljali bi, objektivno, inform acije za radne kolektive i njihove sam oupravne organe koji bi mogli donositi argum entirane odiuke. Ugradivanjem u planove razvoj a, rezultati tih istrazivanja predstavljali bi kom ponente drustvenog planiranja. Ukoliko privredu oslobodimo lokalnopolitickih intervencija i monopolisticke eksploatacije, ukoliko joj pomognemo da svoje razvojne program e zasnuje na objektivnoj osnovi suvrem ene nauke, a efikasnim informacionim sistemom ucinimo da kvalitetne inform a cije budu dostupne svima zainteresiranim samoupravno udruzivanje ce se spontano i snazno razvijati a etatisticke ce stru k tu re postojati sve nepotrebnijim a. Da bi se taj cilj ostvario potreban je, medutim, jos jedan preduvjet: efikasno narodno-privredno planiranje, planiranje koje realizira predvidanja i ostvaruje visoke stope rasta. Tim problemom pozabavit cemo se u narednom poglavlju. 5. Drustvenp planiranje8 Ocigledno je da se privredne akcije m oraju planirati na svim razinama. Ograniceni svrhom ovog rada, pozabavit cemo se samo planiranjem na narodno-privrednoj razini, tj. za privredu u cjelini. P ri tome polazimo od postavke, izrazene u institucionalnoj shemi, da su u samoupravnoj trzisnoj privredi osnovni privredni subjekti poduzeca potpuno autonomni u svojim privrednim odlukama. To, naravno, ne znaci laisser-faire privredu, ne znaci stihiju, i ne znaci naivno vjerovanje u efikasnost nevidljive ruke Adama Smitha. No to znaci da se u koordiniranju incijativa radnih kolektiva organi planiranja i ekonomske politike mogu samo izuzetno posluziti m jeram a adm inistrativne, fizicke kontrole, i da se norm alnim sm atra jedino upotreba ekonomskih instrum enata, u koje valja ukljuciti i davanje relevantnih inform acija. Polazimo, takoder, i od postavke da drustveni pianovi im aju svoju strucnu i drustvenu komponentu koje su podjednako vazne. Nedovoljno strucno priprem ljeni planovi, s pogresnim predvidanjim a i pogresnim analizama, ne mogu se nikakvom demokratskom samoupravnom akcijom pretvoriti u efikasni in strum ent usm jeravanja. S druge strane, i uz najsuvrem enije tehnike
8 Ovaj tek st s odredenim m od ifik acijam a i dopunam a uzeo sam iz: S u m a r n a analiza p riv re d n ih k re ta n ja i p r ije d lo z i za e k o n o m s k u p olitiku , Jugosl. in stitu t za ekonom ska istrazivan ja, B eograd, 1968, ss. 18 29.




alokacije resursa i ekonom etrijske modele predvidanja, plan ce ostati bez efekata ako nema svoju drustvenu bazu, sto u nasim uslovima znaci da je izgraden i donesen na dosljedno samoupravan nacin. P laniranje iz adm inistrativnog razdoblja nosi sobom prizvuk neceg negativnog. Term in planiranje stvara odmah predodzbu autokratskog nam etanja volje adm inistracije privredi, posebno savezne adm inistracije. Slican prizvuk planiranje ima, iako zbog drugih razloga, i u zapadnim zem ljama pa se tamo zam jenjuje term inom program iranje, budzetiranje i si. U nas postoji tendencija da se zamijeni term inom usmjeravanje. U ovom radu, medutim, planiranje je definirano u najsirem smislu, tako da usm jeravanje predstavlja samo jednu dim enziju planiranja. Ovi term inoloski problemi ocigledno su sasvim perifernog znacenja. Trebalo ih je ipak spomenuti da bi se izbjegli nesporazumi. P lan i planiranje mogu biti, i cesto su bili, centralisticki, autokratski, tehnokratski. Ali isto tako mogu biti dem okratski i samoupravno izgradeni. Da li ce biti jedno ili drugo ne ovsi o term inu vec o drustvenom sadrzaju koji on pokriva. Iz gornjeg proizlazi da planiranje ima svoj kadrovski, strucni i institucionalni aspekt. U sva tri aspekta planiranje znatno zaostaje za potrebam a zemlje. U posljednjih osam godina doslo je do kadrovSkog osipanja u zavodima za planiranje. Istovremeno nije bilo adekvatne kadrovske politike i sistematskog strucnog uzdizanja. Planeri ne vladaju dovoljno zanim anjim a sto su neophodna za planiranje suvrem ene trzisne privrede. Time je predodreden i strucni nivo pla niranja. Nije slucajno da do danas nije napisana seriozna metodologija planiranja i sve inicijative u tom pravcu u posljednjih su sedam godina propadale. Stavise nije se uspjelo ni to da se naprosto opisu poslovi koji se fakticki obavljaju prilikom priprem anja planova.U takvim uslovima ne moze biti ni govora o prim jeni suvremenih metoda kratkorocnih predvidanja, preciznoj kvantifikaciji efe kata pojedinih mjera, optim iranju odluika itd. Umjesto toga desava se da se predvida izuzetna ekspanzija u vrijem e kad privreda klizi u depresiju i obrnuto. Nije stoga, takoder, slucajno da se planovi izraduju ali se ne prate, ne analizira se izvrsavanje, te Skupstina mora u tom pogledu donositi posebnu odluku. Institucionalni aspekt planiranja je najslozeniji i najm anje istrazen. Moze se ponoviti cesta konstatacija da sistem planiranja na prosto nije uskladen s privrednim sistemom. On je uslijed toga nefunkcionalan i bez efekta. Ovdje treba upozoriti na to da se plani ranje ne svodi na izradu planova, sto je samo jedan, i to laksi dio posla vec ukljucuje i pracenje i izvrsavanje planova. Na taj nacin, planiranje i ekonomska politika cine jedinstvenu cjelinu. Zbog toga u planske organe ili, ako se hoce, organe ekonomske politike treba ukljuciti i drzavne privredne resore, komore, velike banke, komunalne organe. I za takvo prosireno podrucje planiranja vrijedi ono sto je u pogledu kadrovske izgradnje i strucne fundiranosti akcija receno u prethodnom odlomku. U jugoslavenskim uslovima plan ima cetiri osnovne funkcije:




a) Plan je prije svega instrum ent predvidanja. Pored norm ativnog dijela, dokument plana mora sadrzavati i opsirnu analizu privrednih kretanja s isto tako podrobnim prognozama. Taj analiticki dio plana do sada se po pravilu nije objavljivao. Uobicajeno objasnjenje je bilo da bi to bilo etatisticko reguliranje privrede. Medu tim, prognoze i etatizam su dvije savrseno razlicite stvari. Prognoze nikoga ne obavezuju izuzev onoga koji ih izraduje, i to je najvjerojatniji razlog sto se ne objavljuju. U stvari, posljednji planovi ostali su gotovo sasvim bez brojaka i kvantifikacije, tako da je zapravo u principu nemoguce ustanoviti izvrsavaju li se ili ne. Svrha veoma detaljno objavljene planske prognoze jest da proizvodacima omoguci uvid u najvjerojatnija k retan ja privrede, da pruzi sve potrebne in formacije za izgradnju vlastite poslovne politike. Punu strucnu, i ne samo strucnu odgovornost za realnost izradenih prognoza snose zavodi za planiranje, odnosno, oni organi koji te prognoze priprem aju. A da bi oni tu odgovornost mogli preuzeti, treba ih prethodno kadrovski i strucno osposobiti. b) Plan kao instrum ent predvidanja ujedno je i instrum ent koordinacije privrednih odluka. Ali u samoupravnoj jugoslavenskoj privredi ta funkcija ima i svoje posebno, samostalno znacenje. Jugoslavenski drustveni plan nije etatisticki instrum ent direktivne administrativne koordinacije. On je drektivan samo u onom svom dijelu koji se odnosi na drzavne organe i samo za te organe. Medutim, osnovni privredni subjekti ne ostaju ili b ar ne bi trebalo da ostanu po strani od procesa izradivanja plana, sto se dosad ponekad desavalo. U stvari, izrada drustvenog plana treba da bude u sustini uskladivanje program a razvoja privrednih asocijacija, a time i osnovnih privrednih subjekata. Kada je plan jednom gotov, tada on pred stavlja ne samo projekciju vjerojatnog k retanja vec ujedno i projekciju dogovorenog kretanja. Sto je to prethodno uskladivanje bilo uspjesnije, to je veca vjerojatnost da ce plan biti realiziran. c) Na osnovi predvidanja moguceg razvoja i koordinacije postojecih incijativa osnovnih privrednih subjekata valja, prim jenom suvremenih metoda ekonomske analize i uz konzultaciju svih relevantnih drustvenih faktora, ustanoviti koja bi privredna kretan ja bila optim alna sa stanovista zemlje u cjelini. Kad je to ustanovljeno treba odabrati ekonomske instrum ente, kvantificirati njihove efekte i dozirati njihovu prim jenu da bi se postavljeni ciljevi najefikasnije ostvarili. Jedno i drugo sacinjava osnovnu funkciju drustvenog pla na, funkciju u kojoj se plan jav lja kao instrum ent usmjeravanja privrednog razvoja. d) Kao konkretizacija i razrada ekonomske politike, plan pred stavlja obavezu za tijelo, koje ga je donijelo, i direktivu za njegove organe. Ukoliko se radi o drustvenom planu, on je obaveza za Saveznu skupstinu i direktiva za Savezno izvrsno vijece i njem u podredene drzavne, organe. Ti su organi duzni da ozivotvore ekonomsku politiku form uliranu u Skupstini. Oni su odgovorni za to da se po stavljeni ciljevi povecanje proizvodnje, povecanje zaposlenosti, integriranje u m edunarodnu razm jenu, stabilnost valute, povisenje zivotnog standarda i si., postignu. Za ostvarenje tih ciljeva planskim




organima je na raspolaganju slozeni instrum entarij suvremene ekonomske politike. Zapostavljanje tih ciljeva u normalnim uslovima povlaci za sobom punu politicku i profesionalnu odgovornost. Ali takva odgovornost pretpostavlj a, s druge strane, slobodu inicijative i pravo da se podnese ostavka u slucaju neslaganja s usvojenom politikom, odnosno, da se nerealnim predvidanjim a i ocekivanjima u vidu javnog dokumenta suprotstavi analiza na osnovi saznanja i strucne savjesti pojedinog funkcionera ili organa. Jedino se na taj nacin moze osigurati puna odgovornost u odlukama, a odgovornost je kljucni preduslov za efikasnost izvrsenja. Planiranje, tj. uskladivanje proizvodnih i razvojnih programa, zahtijeva vertikalnu koordinaciju na pojedinim razinama, od poduzeca preko komune do republike i cjelokupnog. jugoslavenskog teritorija. Nadalje, treb a izgraditi planiranje posebno za privrednu i posebno za neprivrednu sferu. Jedva da je potrebno isticati da su ekonomski poslovi neprivredne sfere nauka, prosvjeta i kultura, zdravstvena zastita trenutno u veoma nesredenom stanju i da u toj sferi tek predstoji uspostavljanje jedne adekvatne ekonomske organizacije. Na kraju, planiranje ima svoj regionalni i drustveno-politicki aspekt. Potonji nije jos nikada profesionalno obradivan; ni u jednom zavodu za planiranje nema sociologa a drustveni efekti (barijere) razvoja mimoilaze se i potcjenjuju. U tom pogledu, dosadasnje planiranje ima jaku tehnokratsku intonaciju. Stvar je jedne naucno fundirane metodologije planiranja da sve te probleme ima u vidu i da kao rezultat omoguci izradu efikasnih i konzistentnih drustvenih planova. Buduci da nije moguce da se ovdje podrobnije ude u metodologiju planiranja, vazno je ipak istaci razliku izmedu kratkorocnih i dugo'rocnih planova (odnosno, kratkorocne i dugorocne ekonomske politike koja odreduje okvire tim planovima). Kratkorocno u praksi to znaci unutar jedne godine potrebno je ostvariti trzisnu ravnotezu, dakle, ravnotezu ponude i potraznje, kako u globalu tako i po strukturi. U nutar jedne godine mogu se kapaciteti uzeti kao konstante, pa se investicije jav ljaju jedino kao element ponude (proizvodnja investicionih dobara), odnosno, traznje (investiciona ulaganja). Organi ekonomske politike su duzni da cuvaju privredu od vanjskih poremecaja, da na unutrasnjem trzistu izjednacuju uslove privredivanja, i da odabiru i doziraju ekonomske instrum ente tako da se u osnovi osigurava trzisna ravnoteza. M jere organa ekonomske politike predstavljaju param etre za odluke osnovnih privrednih subjekata. Ukoliko je ekonomska politika dobro postavljena, privredni subjekti ce, imajuci u vidu u odredenim uslovima iskljucivo svoje poslovne rezultate, reagirati upravo tako da se trziste uravnotezi. Dugorocno prom atrano, u prvi plan dolazi stopa rasta koja se realizira povecanjem kapaciteta, za sto opet treb aju investicije. U ovom slucaju investicije se vise naprosto ne jav ljaju kao elemenat ponude i potraznje vec kao nosilac tehnickog progresa, m ijenjanja privredne strukture i privrednog razvoja. Kratkorocno i dugorocno planiranje (odnosno, ekonomska poli tika) dva su, doduse povezana ali ipak veoma razlicita posla. Pro-




blem kratkorocne trzisne ravnoteze svodi se, prije svega, na kreditno-m onetarnu i fiskalnu politiku, dakle, na financijske instrum ente i kretanja. Privredni rast je, opet, prvenstveno vezan uz m aterijalnu strukturu proizvodnje. Cini se da bi bilo korisno razm otriti koliko sadasnja organizacija privrednih resora odgovara rjesavanju tih dvaju odvojenih problema. Zavodi za planiranje su bili izgradivani kao institucije koje su se specijalizirale za m aterijalna kretanja. Zbog toga se oni gotovo nikako ne snalaze a nem aju ni odgovarajucih kadrova za probleme cijena, trzista, kredita, novca, financiranja, kratkorocnih planova. Zbog toga ne uspijevaju priprem iti zadovolja-. vajuce kvartalne ili godisnje izvjestaje o k retanju privrede i izvrsavanju zadataka ekonomske politike. S druge strane, privredni resori od kojih bi jedan, npr., S ekretarijat za financije, mogao preuzeti kratkorocno planiranje, orijentirani su iskljucivo prem a operativi i nisu priprem ljeni za izradu planova, kvantifikaciju i doziranje instrum enata. Nedovoljno efikasno rijeseni organizacioni problemi sigurno su takoder jedan od uzroka nedovoljno efikasne ekonomske politike. U raspravljenom kontekstu jos jedno pitanje zasluzuje posebnu paznju. Za dobro funkcioniranje planiranja u jednoj decentraliziranoj privredi od izuzetne je vaznosti izgradnja efikasnog sistema informacija. Ocigledno je da ce reakcije privrednih subjekata i planskih organa biti to pravovrem enije i adekvatnije a njihove odluke to efikasnije, sto brze i tacnije budu inform irani o svim relevantnim aspektima svoje privredne situacije. Medutim, s izuzetkom tradicionalne statistike a i ona je nepotpuna na izgradnji suvremenog informacionog sistema sistem atski se ne radi. Inicij ative sto su u tom pogledu dolazile od naucnih organizacija, nisu dosad bile prihvacene. Zaostajanje u toj oblasti moze znatno kom prom itirati ideju o autonomiji osnovnih privrednih subjekata, a time i zahtjev za doslj ednom samoupravnoscu. Nas iduci problem je razgranicenje ekonomskih funkcija federacije i nizih politicko-teritorijalnih jedinica. Veoma je prosireno shvacanje da je republika u pogledu ekonomske politike federacija u malom. Sve sto federacija radi moze i treba da radi i republika. To je shvacanje duboko pogresno i to zbog jednog veoma obicnog razloga: jugoslavenska privreda sacinjava jedinstveni trzisni sistem a njegovo dobro ili lose funkcioniranje u cjelini predodreduje dobro ili lose funkcioniranje njegovih sastavnih dijelova. Ma sto pojedine republike uradile, one ni u cemu ne mogu bitnije popraviti spori razvoj, nestabilnost, nezaposlenost i slicno, na svom teritoriju, ukoliko ekonomska politika federacije nije kako treba. O tome sam, uostalom, dao kvantitativni dokaz na pocetku ovog rada. Republike i nize politicko-teritorijalne jedinice im aju tacnije receno treba da im aju znacajnu ulogu u form uliranju razvojnog programa. I u tom smislu, plan predstavlja drustveni dogovor. Kad je plan jedanput usvojen, tada ga po prirodi stvari u osnovi mogu realizirati samo savezni organi ekonomske politike. P ri tome treba pod realizacijom plana razumij evati postizanje odredenih, taksativno nabrojenih ciljeva i proporcija, uz odrzavanje trzisne ravnoteze. Prirodno, realiza-


1 N T E G R 1 R A N O S T PRIVREDE 1 P h A N l R A N J E


cija plana ne iskljucuje vec pretpostavlja konzultacije na svim nivoima. No iskljucivu odgovornost za izvrsavanje drustvenog plana snose organi federacije. Realizacija plana postize se ekonomskim instrum entima. Te bismo instrum ente mogli ovako razvrstati: 1) Instrum enti m onetam o-kreditne politike: emisija novca, kam atna stopa, obavezne rezerve, selektivno kreditiranje odnosno eskontiranje. 2) Instrum enti fiskalne politike: porezi, koji imaju odredene redistributivne, deflacione, ekspanzivne i slicne zadatke; budzetski suficit i deficit. 3) Instrum enti porezne politike: direktni i indirektni porezi koji sluze za pokrice drzavnih rashoda; budzetsko subvencioniranje. 4) Instrum enti vanjskotrgovinske politike: carine, premije, devizni rezim. 5) Instrum enti intervencije na trzistu: m aterijalne rezerve, m inimalne i garantirane cijene, prem ije i subvencije. 6) Instrum enti razvoja: investicioni i drugi fondovi. 7) Instrum enti fizicke kontrole: kontrola cijena, uvozno-izvozne kvote i kontigenti, retencione kvote, ogranicavanje osobnih dohodaka, planski raspored kadrova, licencije za gradnju i obavljanje poslova i si. Iz navedene klasifikacije neposredno proizlaze dvije konstatacije: a) u dobro organiziranoj privredi posljednja grupa instrum enata rijetko ce se prim jenjivati; instrum enti fizicke kontrole osim toga su u flagrantnoj suprotnosti sa sam oupravnim sistemom; b) od svih instrum enata jedino treca i sest grupa su ekonomski dostupne nizim politicko-teritorijalnim jedinicama; svi ostali instrum enti im aju ekonomskog smisla jedino kao instrum enti federacije. Pretpostavljam da je ova posljednja konstatacija ocigledna u svim slucajevima osim, mozda, u pogledu fiskalne politike. Zbog toga, da bi se izbjegli nesporazumi, nekoliko rijeci objasnjenja. Nekad se fiskalna politika svodila na to da se fiskusu, tj. drzavnoj blagajni pribavi dovoljno sredstava za troskove drzavne administracije, vojske, policije i si. Radilo se, u stvari, o poreznoj politici. Porezna je politika, naravno, dostupna svim politicko-teritorijalnim jedinicama. Ona se cak moze kom binirati s razvojnom politikom jer se prihodi od poreza mogu koristiti za alim entiranje razlicitih fondova, odnosno, za financiranje razlicitih sluzba koje im aju razvojne implikacije. Treba dodati da se, na zalost, fiskalna politika federacij e do sada svodila na poreznu politiku. Suvrem ena fiskalna politika je, medutim, nesto sasvim drugo i zato je veoma neortodoksno u svojoj shemi klasifikacije odvajam od porezne politike. Naime, fiskalna politika treba da postigne odredene razvojne ili ravnotezne efekte. Budzetski suficit ili deficit nisu obicni saldi na racunim a pri-




hoda i rashoda, m anje ili vise disciplinirane ili nedsciplinirane drzavne a d m in is tra te , vec su to snazni instrum enti kontrakcije ili ekspanzije traznje. Progresivni porez na fond osobnih dohodaka, na razini poduzeca, moze ublaziti ili elim inirati inflacione pritiske. Diferencijalno oporezivanje investicija (svedski sistem) ovisno o tome gdje, kada i u koju oblast se ulazu, moze pridonijeti odrzavanju planskih proporcija u pogledu dinamike, te regionalne i proizvodne strukture novih kapaciteta. Povisivanje ili sm anjivanje opceg nivoa poreza moze se pokazati mnogo efikasnijim instrum entom uravnotezenja trzista nego kreditna politika, odnosno, sto je najcesce slucaj, moze biti veoma korisna dopuna kreditnoj politici. I na kraju, porezima se mogu bar djelomicno apsorbirati monopolni dohoci, sto ce pridonijeti ujednacavanju uslova privredivanja i realizaciji principa raspodjele prem a radu. Analiza raspolozivih ekonomskih instrum enata pokazuj e prilicno nedvosmisleno odnos cjeline i dijelova u jednom ekonomskom siste mu. Mozemo se sada na tu tem u jos jednom v ratiti sa stanovista odnosa federacije i osnovnih privrednih subjekata poduzeca. Kao sto je vec konstatirano, u jednom meduovisnom sistemu kao sto je privreda, na pojedinacnim se punktovim a moze neovisno veoma malo uraditi. Poslovni uspjeh svakog pojedinacnog poduzeca dobrim je dijelom predodreden funkcioniranjem privrednog sistema u cjelini. Ako taj sistem rdavo funkcionira, tada nikakvo zalaganje kolektiva i nikakva strucnost ili vjestina rukovodstva poduzeca ne mogu osigurati briljatne poslovne erezultate. To, naravno, ne znaci da je efikasnost organizacije poduzeca irelevantna za uspjeh privrede u cjelini. Naprotiv, ona je relevantna i, dugorocno gledano, kljucna. Medutim, u privredi koja podlijeze snaznim ciklicnim kolebanjima ne mozemo ocekivati visoke dohotke ili visoku produktivnost rada u depresiji, ma sto pojedini kolektivi radili; a isto tako ne mozemo ocekivati da ce dobra organizacija pojedinih poduzeca sprijeciti depresiju ili osigurati visoke stope rasta. Poduzece moze planirati dinam iku zaliha najm odernijom statistickom tehnikom, ali sto mu to vrijedi kad se doprema reprom aterijala moze svakog casa prekinuti jer negdje u proizvodnom lancu netko nije uspio ostvariti esencijalni uvoz. Strucnjaci poduzeca mogu besprijekorno isprogram irati optimalni plan proizvodnje i tada, npr., dode do redukcije u isporuci elektricne energije ili su se transportni kanali negdje zapusili. Radnicki savjet moze veoma savjesno izraditi dugorocno orijentiranu investicionu i poslovnu politiku, sli se tada adm inistrativno prom ijene cijene, kamati, doprinos i drugi uslovi privredivanja pa ono sto je izgledalo rentabilnim postane nerentabilnim i obratno. Radni kolektiv moze, kao dobar domacin, izdvajati u fond investicija znacajna sredstva na racun licnih dohodaka, a tada drzava, ili komuna, ili netko drugi, ta sredstva blokira ili prisilno oroci. Rukovodstvo poduzeca se, u ocjenjivanju trzisne traznje i program iranju proiz vodnje, osloni na drustveni plan Skupstine, a taj se plan ne izvrsi ili se napusti. I kad je sve to tako, radni kolektivi nisu zainteresirani za moderne statisticke metode, ni za tem eljito priprem ljene investicione programe, ni za solidnu dugorocnu poslovnu politiku,




niti se mnogo obaziru na drustvene planove, vec na adm inistrativne zahyate odgovaraju istom mjerom. Pogresno je, stoga, kolektivima i rukovodstvima poduzeca drzati propovijedi o tome kako treba da izgleda dobar privrednik i ocekivati da ce se poslije toga stvari bitno prom ijeniti. Mnogo je realnije pretpostaviti da se u danim uslovima nasi privredni akteri racionalno ekonomski ponasaju. Ako to ponasanje nije najpozeljnije i ako treba da se promijeni, tada treba na odgovarajuci nacin prom ijeniti uslove privredivanja. Privredni subjekti ce se tada prilagoditi tim, izm ijenjenim uslovima. A za uslove efikasnijeg poslovanja a tim e i povecanja tem pa proizvodnje odgovorni su, ocigledno, organi zajednice. Iz onoga sto je upravo receno proizlazi ranije spomenuti princip ekonomske politike koji glasi radna organizacija misli se na prosjecno poduzece ne moze pogrijesiti. Ako se ona ipak pogresno ponasa, donosi pogresne odluke, tada je to zato sto ispravno reagira na pogresne stim ule sir eg sistema. Medutim, cini se da organi zajed nice ne dijele to misljenje. Posto je napusteno adm inistrativno planiranje, drzavni aparat se sve vise povlacio iz privrede (i neprivrede). Taj je proces narocito intenzificiran poslije 1960. I takav razvoj dogadaja treba, naravno, pozdraviti. No, u toku tog procesa razvila se prilicno opasna teorija i praksa. Pocelo se, naime, sm atrati da su drzavni aparat i drugi organi zajednice odgovorni jedino za one akcije u kojima mogu obaveznim naredenjim a adm inistrativno intervenirati. Buduci da je podrucje adm inistrativnih intervencija znatno smanjeno, to su se drzavni organi dobrim dijelom prestali sm atrati odgovornima za privredna kretanja. Ako se ciljevi drustvenog plana ne realiziraju, tada je to zato jer se poduzeca nisu prilagodila novim uslovima privre divanja, jer nisu uspijevala da se prilagode zahtjevima reforme. Nezaposlenost i em igracija shvacaju se kao prirodna nepogoda, kao nesto sto se ne da prom ijeniti. Ako financiranje nauke nije u redu, a u prosvjeti i socijalnom osiguranju stvari skripe, tada je to vjerojatno zato jer naucni i prosvjetni radnici, lijecnici i socijalno osiguranje, nece ili ne znaju da srede svoje poslove. Pretpostavljam o da navedene ilustracije ne p retjeru ju u karakteriziranju pojave cije drustveno znacenje zelimo istaci. Uostalom, upotrebljene su fraze citati iz dnevne stampe i s politickih skupova, bez imena autora. Ukoliko su postojeca shvacanja tacno uocena, tada je prilicno jasno da se na njim a ne moze efikasno planirati. Jer efikasno dru stveno planiranje pretpostavlja da su drzavni organi odgovom i za zaposlenost, stopu rasta itd., cak i kada nem aju nikakvih ovlastenja za adm inistrativne intervencije. Kako se kompleksna moderna pri vreda uspjesno vodi bez naredivanja, pokazuje suvremena ekonom ska nauka, o cemu ovdje ne mozemo raspravlajti, vec to uizmamo kao nesto dano i poznato. Ali korisno je dodati jos neke napomene. P rivredni zivot je izvanredno slozen. Stoga su u ocjenama, predvidanjim a i akcijama uvijek moguce greske. Dobro je stoga odluke pa i pogreke rasclaniti na njihovu strucno-profesionalnu i drustveno-politicku komponentu. Poznato je da Savezno izvrsno




vijece donosi svoje odluke na tem elju strucnih analiza i prijedloga svog strucnog aparata. SIV je, prirodno, odgovoran za donesene od luke, ali nema nikakvog razloga da se identificira sa svakim m aterijalom svog aparata. Slicno se ni Skupstina ne mora identificirati sa svakom akcijom SIV-a. A isto tako je nepotrebno, pa i politicki neoportuno da SK J zalaze svoj autoritet za svaku ekonomsko-politicku mjeru. Ukoliko je takav pristup problemima ispravan, tada ima i svoje konzekvence. Ako resori i SIV treba da budu samostalno odgovorni za svoje akcije, tada treba da im aju i odredenu samostalnost u program iranju i provodenju tih akcija. Ako m aterijali struc nog aparata treba da budu ocijenjeni od naucne i strucne javnosti, tada strucnjaci iz tog aparata m oraju im ati vise mogucnosti da pisu i po svom strucnom uvjerenju. Ako SIV treba da mnogo azurnije reagira na privredne poremecaje, tada Skupstina mora dati dovoljno siroka ovlastenja, kako bi se potrebne akcije mogle pravovremeno poduzeti. I u jednom i u drugom slucaju drustvena se kontrola ne samo sm anjuje nego se i povecava. Najefikasnija kontrola j'e kon trola rezultata za koji se precizno moze ustanoviti tko je za nj1od govoran. Nas se samoupravni sistem neprestano razvija. Jednog cemo dana im ati vjerojatno dosljedno samoupravno organiziranu privredu, od ekonomske jedinice do federacije. Prem a tako organiziranoj p ri vredi i neprivredi drzava ce se po svoj prilici odnositi slicno kao danas prem a potvrdivanju zeljeznicke ili postanske tarife. Medutim, u prelaznom razdoblju, prije nego sto sam oupravna privreda bude u osnovi uspostavljena, drzavni je aparat odgovoran i za privredna kretanja i za tempo izgradnje samoupravnog sistema. Ta je dvostruka odgovornost veoma teska i zahtijeva izvanredne napore. Ali je treba sasvim jasno proklam irati i unijeti u sistem planiranja.

INTEG RA TIO N OF THE Y U G O SL A V ECONOMY A N D NEG O TIA TIO N S IN THE SELFM A NA G EM ENT SYSTEM T he author sh ow s that Y u goslav econom y is a m arket econom y w ith cy cli cal flu ctu ation s and w ith p erfectly syn ch ron ized cycles o f variou s region s and industries. S in ce 1960. the in sta b ility of econ om y has b een in constant increase. P aralelly p redictab ility of econom ic trends has decreased. B oth facts in d icate at w h at the author calls a crisis in planning. This crisis is not in h eren t in th e in stitu tio n a l m odel of the Y u goslav eco nom y, p oten tially a very effic ie n t one. A n an a ly sis of th e in stitu tio n a l m odel reveals the perform ance of th e econom y and lead s to conclusions about further in stitu tion al d evelop m en ts. T he m ost im portant p rosp ective d evelop m en t to be ex p ected is in th e gradual form ation of selfm a n a g em en t structures above the enterp rise level. T he last part of the paper d eals w ith tasks of p lan n in g in an econom y of the Y u goslav type.


Zmaj Jo v in a 12

Se pa r a I i
1, V. T rick o v ic, 'Is p itiv a n je stru k tu re i e la stic n o sti tra z n je " , E k o n o m i s t , 3 - 4 /1 9 5 7 ., 238-269-* '2 - B. Horvat, 5SThe D epreciation M ultiplier and a G eneralised Theory of F ix ed C ap ital C o s ts 51, T h e M a n c h e s t e r S c h o o l , May 1958. 3. B. H orvat, The Optimum R ate of In v estm ent , T h e E c o n o m i c J o u r n a l , December 1958, 748 767. 4. V. T rickovic, Strukturne promene u licn o j p o tro sn ji5*, E k o n o m i s t , 3 /1 9 6 0 ., 42 7 -4 5 8 . 5. B. Horvat and V. R ask o v ic, ' Workers M anagem ent in Y ugoslavia: A Comment41, T h e J o u r n a l o f P o l i t i c a l E c o n o m y , April, 1959 194-198.* 6. B. Horvat, rei D efinitionen d es S o zialp rodukts , K o n j u k t u r p o l i t i k , D E r s te s t Heft, I9 6 0 ., 27 40.* 7. B. H orvat, "A R estatem en t of a Simple P lan n in g Model with some E xam ples from Y ugoslav E conom y", S a n k h y a , S eries B ., Vol. 23. P a rts 1, 2, 3, 29 48. 8. B. H rvat, "T h e C h a ra c te ris tic s of Y ugoslav Economic D evelopm ent5 S o c i a l i s t T h o u g h t a n d P r a c t i c e , 1/1 9 6 1 ., 115.* 9. B. H orvat, C a ra c te ristiq u e s du developpm ent de 1 economie Yojjgos la v e 4*, Q u e s t i o n s a c t u e l / e s d u s o c i a l i s m e , 60 /1 9 6 1 ., 85105.* 10. B. H orvat, T he C onceptual Background of S o c ia l Product*1, I n c o m e a n d W e a lt h , S eries IX (1961), 234 252, 11. B. H orvat, -"'Radna v rijed n o st p roizvodnje ju g o slav en sk e poljoprivrede i in d u s trije s, E k o n o m i s t , 4 /1 9 6 1 .. 5 1 2 -5 2 3 . 12. B . H orvat, :jR asp o d jela prema radu m edju kolektivim a : . N a s a s t v a r n o s t 1/1 9 6 2 , 5 2 -6 6 -


13. B. Ivanovic, "P iim e n a metoda I d stupanja u problemima odredjio v anja ste p e n a ekonom ske ra z v ije n o sti , S t a t i s t i c k a r e v i j a , 2/1 9 6 7 ., 1 2 5 -1 5 4 , 1 -2 /1 9 5 9 ., 2 6 -4 2 , 1/1962, 1 -1 4 , E k o n o m i s t , 1/1961. 182-20514. B, H orvat, "M etodological Problem s in 'L o n g Term Econom ic D e velopm ent Programm ing , I n d u s t r i a l i z a t i o n a n d P r o d u c t i v i t y , UN, Bulletin.. 5 /1 9 6 2 ., 3 7 -5 1 . 15. B. H orvat, ;'.Ekonomska nauka i narodna privreda'% N a s a s t v a r n o s t , 7 -8 /1 9 6 2 ., 4 8 -6 7 .* 16. B. Ivanovic, The estim ation of the two dim ensional distrib u tio n s of a s ta tis tic a l s e t, based on the marginal distribution of its s tr a ta 1 S t a t i s t i c a . N e e r l a n d i c a , 1/1 9 6 3 ., 13 23.* 17. B H orvat, N aftni kartel u predratnoj J u g o s la v iji' E k o n o m s k a a n a ', li;r 12 -13 (1962): 205-2 2 2 .*


B S avic, Problem i regionalne lifine potrosnje u Ju g o s la v iji8, E k o n o m s k i a n a l i , 1213 (1962), 97 116.*

19. D. N ikolid: K onstrukcija jednog ekonom etrijskog modela z a razvoj in d u strije 5. E k o n o m i s t , 2 /1 9 6 3 ., 388P-419 * 20. M. Z iv k o v ic , "M atem atika u so v je ts k o j ekonom iji", N a s a . s t v a r n o s t , 7 -8 /1 9 6 3 '., 12 6 -1 3 5 . 21. V. T rickovic, -'L id n a p o tro sn ja kao kriterij proizvodne p o litik e 5.. E k o n o m i s t , 1 2/1958. 22 V. T r ic k o v ic / T end6ncije p o tro sn je hrane u s v e tlo s ti savrem enih iz u c a v a n ja " , E k o n o m i s t , 1 /1 9 6 0 ., 41 71.

23. V. M atejic, S u s t i n a i metode operacionih is tra z i v an ia1 , S t a t i s t i c c k a r e v i j a , 1/1 9 6 3 ., 1 18. 24. BV H orvat, Q uelques a s p e c ts de la p lanification economique n a tio n a le J!, L e s An n a l e s d e I e c o n o m i e c o l l e c t i v e , 2 3/1963. 25. B . Savic, "N ivo ish ran e se o sk o g stan o v n istv a Srbije po poljoprivrednim rejonim a1. H r a n a . i i s h r a n a , IV, 1963, 26. B . H orvat, "M etodologki problem! dugorocnog program lranja privrednog razv o ja!\ E k o n o m s k i p r e g l e d , 10 11/1962. 27. V. M edenica i V. T rick o v ic, M aterijalni i novcani' tokovi i njihov u tic a j na cene i tr z is te , E k o n o m s k i p r e g l e d , 1012/1963. 28. -B. M arendic, ,!F in a n c ira n je d je la tn o sti wisokog sk o lstv a SRH u periodu 1960 63. g o d in e-', E k o n o m s k i p r e g l e a , 1012/1963.


29. B. H orvat, Sam oupravljanje, centralizam i planiranje , Preg/ec/, 5 /1 9 6 4 ., 4 1 3 -4 4 4 . 30 31 B H orvat ,!Dva m odela e fe k a ta form iranja z alih a na k re ta n je drustvenog proizvoda . E k o n o m s k i p r e g l e d , 7 /1 9 6 4 ., 407 415.
tis tic k a re v ija ,

B. H orvat, "E konom ski sm isao in d ek sa proizvodnje i c ije n a , S ta 1 /1 9 6 4 ., 7 - 1 4 .

32. B Ivanovic, S ta tis tic k i rasp o red i s a aleatom ira param etrim a , S t a t i s t i c k a r e v r j a , 1 /1 9 6 4 ., I - 33 34 B, H orvat, "T h e Optimum R ate of Investm ent R eco n sid ered ,! . T h e E c o n o m i c J o u r n a l , 1965, 572 576.
E k o n o m is t,

Lj. M adzar,..\P .rivredni siste m i m obilnost fa k to ra p ro izv o d n je'*, 1 /1 9 6 5 ., 2 8 2 48.

S t u d i e s in D e v e l o p m e n t

35. B. H orvat, P lan n in g in Y u g o sla v ia 5 1964., 14 9 -1 6 5 .


36. S B olcic. 'O metodama s o c io lo s k o g proucavanja gradova% Sociol o g i j a 4 , 1967. 37. B H orvat, 'IndtiK idualno i drustveno v la sn istv o u so c ijalizm u , G l e d i s t a 3 , 1967. 38. B, H orvat, P lan n in g and the Market: T he Y ugoslav Experience"', P l a n n i n g a n d D e v e l o p m e n t P r o g r a m m i n g , OECD, P a ris, 1964. 39. B .'H o rv at, "D ie Ubemahme der B etrieb sleitu n g durch die A rbeiter i n ' h isto risc h e r P ersp ek tiv e* J, A n I n t e r n a t i o n a l S e m i n a r W o r k e r s P a r t i c i p a t i o n in M a n a g e m e n t , V ienna, 1958. 40. B. H orvat, P rivredni c ik lu s i u J u g o s la v iji% E k o n o m i s t , 7 1 -1 1 0 . 1 4/1966.

41. L j. M adzar, K olebanje z a lih a kao faktor n esta b iln o sti jug o slo v en sk e privrede , E k o n o m i s t , 1 /1 9 6 6 ., 265 4 285. 42. B. Ho ryat, !-'Kibernetika i p riv re d n o p la n ira n je 5', Referafc n a n medjunarodnoj konferenciji N a u k a i d r u s t v o u Herceg Novom, 1966. 43. B. H orvat, "D ija le k tik a i dinam icki m o d eli1*, M a r k s i s a v r e m e n o s t , 3 /1 9 6 6 ., 3 5 4 -3 6 0 . 44. P , S icherl, "A n a liz a odnosa izm edju fik sn ih fondova i proizvoda u predratnom i posleratnom razvoju J u g o s la v ije -', E k o n o m i s t , 12 /1 9 6 7 ., 2 7 5 -2 9 3 . 45. Z. Popov, -"'Komparativna a n a liz a privrednog razvoja SFR Ju g o slavije i NR B u g arsk e , E k o n o m i s t , 1 -2 /1 9 6 7 ., 294 -3 2 0 .


46.- O. K ovac, V U ticaj sp o ljn e trgovine na drustvenu reprodukciju1*, P r e g l e d , 3 /1 9 6 7 ., 18 5 -2 0 4 . 47. B. H orvat, P rilo g d is k u s iji o te o riji p a rtije 44, reb, 1967.

Nose feme 5,

Z ag

48. B. H orvat, "M ark sistic k a a n a liz a drustvenih k la sa i suvrem eno jugoslav en sk o d ru stv o , G l e d i s t a . 1 0 , B eograd, 1967., 12791291. 49. Z , M rkusic, O savrem enoj in te rp re ta c iji teo rije kom parativnih troskova M e d ju n a r.o d n i p r a b l e m i I , Beograd, 1967., 9 33. 50. B. H orvat, ,4Der Markt a ls Instrum ent der P la n u n g ':, P r o b l e m e Z e n t r a l e r W i r t s c h a f t s p l a n u n g , Wien, 1967., 107116. 51. B. H orvat, 44P rilo g z a sn iv an ju teo rije ju g o slavenskog p o d u zeca44, E k o n o m s k a a n a l i z a , B eograd, 1 /1 9 6 7 ., 7 2 28. 52. P . S icherl, E m pirijska a n a liz a proizvodnib k o eficijen ata fik sn ih fondova na b azi proizvodne fu n k c ije " , E k o n o m s k a a n a l i z a , 1 1967., 2, 2 9 -4 8 . 53. M, B azler, A naliza ste p e n a razv ijen o sti ju goslovenskih podrucja41, Efeonomsfea an a fiz a , 12 /1 9 6 7 ., 4963. 54. Z, D acic, 44D inam icki m edjusektorski model za odredjivanje optimalnih in v esticio n ih ptogtanja i problemi njegove primene kod n a s44, E k o n o m s k a a n a l i z a , 1 1967., 64 2, 76. 55. O. K ovac, SJP la tn i b ila n s u jugoslovenskom sistem u drustvenog racun o v o d stv a44, E k o n o m s k a a n a l i z a , 1 19674 89101. 2, 56 T M KoVacevic, "IC ratkorocni i dugorocni ekonom ski efekti razoruzanja*' E k o n o m s k a ono//zo>* 1 2, 1967., 101 112. 57. Z . Popov, Z em lje s a najbrzim piivrednim razvojem s a posebnim osvrtom na razvoj s o c ija lis tic k ih z e m a lja " , E k o n o m s k a a n a l i z a , 1 - 2 , 1967., 1 12-122. 58. B. H orvat, "Ju g o slo v an sk i sistem sam oupravljanja in uvoz tujega k a p ita la 44, E k o n o m s k a r e v i j a , 4, 1967., 406 417. 59. Z. M rkusic, " L a balan ce des paym ents e t le developpem ent economiqu e44, R e f e r a t n a s im p o z r u m u , V ienna, In stitu te for developm ent, 1967., 1 -1 2 . 60. B. H orvat, ,; Privredni c ik lu si, m onet^rni faktori i c ije n e " , E k o n o m s k a a n a l i z a , 1 -2 /1 9 6 8 ., 1 -2 1 . Z M rkusic, K ritika nekih elem enata neokejnzijanskog modela medjunarodne trgovinske politike**, E k o n o m s k a a n a l i z a , 1 2/1968. 62. S. Jo v ic ic , Koriscenje grupe poslova kao procenjivackog kriterija u okvini analiticke procene radnih mesta , Ekonom ska a n a l iz a , 1-2/1968., 131-153 61

63. B. H orvat, " T h e R ule of A ccum ulation in a P lanned Economy*', K y k l o s , 2 /1 9 6 8 ., 2 3 9 -2 6 5 . 64. B. H orvat, N ote on Wages and Em ployment in a Labour Surplus E conom y", T h e M a n c h e s t e r S c h o o l , March E d itio n , 1968., 63 68. 65. B. H orvat, "D ie produktive A rbeit in d er S o zialistisc h e n Ge se lls c h a f t" , O s t e u r o p a . W i r t s c h a f t } 2, 1968., 98107. 66. B. H orvat, " S o c ija lis tic k a robna p ro izv o d n ja", G l e d i s t a , Beograd, 10/1968., 1 3 21-1330. 61. Z, M rkusic, " N e k a p ita n ja na altern ativ u : Prilagodjaivanje deviznog kursa direk tn a k o n tro la ", E k o n o m i s t , Zagreb, 1 /1 967., 2 8 9 -1 0 2 . 68. Z. Popov, "N e k i problemi izrad e in teg risan o g sistem a drilstvenih ra c u n a " , E k o n o m i s t , Z agreb, 2 /1 9 6 8 ., 421 431. 69. B. H orvat, "A n Integrated System of Social A ccounts for an E cono my of the Y ugoslav T y p e " , T h e R e v i e w o f I n c o m e a n d W e a l t h 1, New H aven, Conn., 1968. 70. S. Stefanovic, "S u d sk a p rak sa o naknadi s te te c iji je osnov n e sreca na p o s lu " , R a d i p r a v o , B eograd, 1 /1 9 6 8 ., 9 29. 71. Z. M rkusic, O. K ovac, P . P ilip i, " U s lo v i i kriteriji za optim'alno u k lju civ an je u- medjunarodnu podelu rada i proizvodna o rije n tacija J u g o s la v ije " , E k o n o m s k a a o a l i z a , B eograd, 3 9 6 8 ., 243 4/1 263. 72. L j. M adzar, K retanje z a lih a kao ind ik ator promena efik asn o sti p r iv re d jiv a n ja " , E k o n o m s k a a n a l i z a , B eograd, 3 /1 9 6 8 ., 266 4 291. 73. Z. M rkusic, Ka realnijem pristupu problemu k o n v ertib iln o sti", M e d j u n a r o d n i p r o b l e m i , B eograd, 1 /1 9 6 8 ., 37 54. 74. P . Sicherl, R e g io n a l a s p e c ts of Y ugoslav economic developm ent and p la n n in g " , M u l t i d i s c i p l i n a r y A s p e c t s o f R e g io n a l. D e v e l o p m e n t , P a ris , 1969., 1 6 3 -1 7 8 . 75. B. Horvat, P rispevok k zakladaniu terfrie ju h o slo v a n sk A o po d n ik u ", E c o n o m i c k t f cosop/s> B ra tisla v a , 8 /1 9 6 8 ., 789 808. 76. L j. M adzar, T rz iste i k u ltu ra , G l e d i s t a , B eograd, 12/1968-, 1627-1786. 77. D ancika N ikolic, P av le S ich erl, A S tructural A nalysis of E cono mic D evelopm ent of Y ugoslavia in the Period 19521962 , C z e c h o s l o v a k E c o n o m i e P a p e r s 8, P r a g u ? , 1967., 97116.


78. B . H orvat, A naliza privrednih k retan ja i p rijedlozi za ekonomsku p olitiku".. E k o n o m i s t , 1 /1 9 6 9 ., 43 58 79. O, Kovac, "K o ren i d e fic ita platnog b ilan sa J u g o s la v ije " , E k o n o m s k a m i s a o , 1/1969 , 93118. 80. O. Kova6. "Spoljna trgovina kao faktor ubrzanja r a s ta " , E k o n o m i s t , 1 /1 9 6 9 ., 2 2 3 -2 4 7 . 81. Z. Mrkusic, V alutni p a rite t i privredni ra z v o j" , E k o n o m i s t , 1/1969 , 24 9 -2 6 5 .

* R asprodato

x>flna 6n6nnoTeKa Cp6njo







Dr B. HORVAT, direktor i starjesina Odjeljenja za privredni sistem Dr 2. MRKUslC, dekan Poslediplomske financije i vanjsku trgovinu Dr P. SICHERL, zamjenik direktora Dr N. MILEUSNIC, starjesina Odjeljenja za ekonomiku poduzeca i operaciona istrazivanja S. STAJIC, starjesina Odjeljenja za privredni rast i ekonomska mjerenja Institut ekonomskih nauka razvio se iz Istrazivackog odjeljenja Saveznog zavoda za privredno planiranje, koje je bilo osnovano 1958. godine. Osnovni zadatak Instituta je da proucava teoriju i praksu privrednog razvoja u Jugoslaviji i inozemstvu, da vrsi teorijska i primjenjena istrazivanja jugoslovenskog privrednog sistema, da radi na usavrsavanju metodologije privrednog planiranja i podstice usvajanje i primjenjivanje suvremenih metoda ekonomske analize i razvoja nove ekonometrijske i druge analiticke metode. Institut izvodi nastavu III stepena iz oblasti ekonomskih i organizacionih nauka. Radi rjesavanja konkretnih problema u privrednim poduzecima Institut ima svoj Centar za oragnizaciju i privredni razvoj poduzeca. U Institutu takode postoji i Elektronski racunski centar u kome se rjesavaju slozeni ekonomsko-matematicki modeli i drugi numericki problemi iz rada Instituta. Sa ciljem da svoje radove ucini pristupacnim siroj javnosti, Institut se bavi i izdavackom delatnoscu. Biblioteka Instituta nastoji da prikupi potpunu kolekciju znacajnih ekonomskih djela. Institut ucestvuje u izdavanju casopisa Ekonomska analiza. skole i starjesina Odjeljenja za


Branko H orvat




B E O G R A D , 1 9 69 .

T eh n ick i progres u J u g o s la v ij i , E kon o m sk a . a n a li z c , 1 - 1 B eograd

1968. J

// S U

3 9 ^f

Izd a je i 'stam pa: In stitu t ekonom skili nauka, B eograd, Zmaj Joviria 12

0 . % C U

I z o o l


B ranko H O RV AT I. TEORIJSKA ANALIZA 1. U tvrdivanje proizvodne fu n kcije Uzmimo da u m akroekonom skoj proizvodnoj funkciji ucestvuju dva proizvodna fak to ra: ra d (R ) i fiksni fondovi (osnovna sredstva, fiksni kaipital, K ). N adalje, uzm im o da je tehnicki progres (A) neutralan, tako d a ne utice na m arginalnu stopu su p stitu c ije izm edu ra d a i sredstava. T akoder p retpostavljam o da je tehnicki progres funkcija vrem ena. Dobivam o ovu proizvodnu funkciju: Q = A (t)ffR ,K ) : (1)

gdje A (t) p re d sta v lja fa k to r p om icanja u vrem enu proizvodne funkcije f(R ,K ) sa stag n an tn o m tehnologijom . P rem a tom e tehnicki progres A ukljucuje sve ono sto u tjece na p ro m je n u produktivnosti u potrebljenih resu rsa (obrazovanje, nova tehnologija, ekonom ija obim a, organizacione inovacije, s tru k tu rn i efekti). T akoder vidi se d a A (t) p re d sta v lja pro m jenu globalne p ro d u k tivnosti re su rsa u odnosu na neku baznu produktivnost
A(t) = ------------f ( R , K)

< 2(0

tj. proizvod n a jedinicu kom biniranog u tro sk a ra d a i isredstava. Derivacija (1) p o vrem enu i d ijelje n je s proizvodom Q daje
Q A df R df K = + A ----- -(- A ------Q A dRQ dK Q (2 )

* Prvi rezultati vece studije koju financira Savezni fond za naucni' rad. Autor je naucni savjetnik In stitu ta ekonom skih nauka u Beogradu.



Stavim o df R A = a, dRQ da bism o dobili Q A R K = + a + p Q A R K (4) df K A =B dK Q (3) v '

c rrlie > i p re d sta v lja ju sto p e ra sta proizvoda, tehnickog B J Q A R K progresa, zaposlenosti i fiksnih fondova.

P retp o stav it cem o da za proizvodnu fun k ciju f(R ,K ) vaze konstan tn i prinosi, tj. da povecanje u tro sk a rad a i sredstava u istoj propo rciji u toj p ro p o rciji povecava i proizvod, fCkR, XK) = ~kf. Drugim rijecim a f(R ,K ) je linearna hom ogena funkcija, p a vazi E elerov teorem df df R + K = f(R ,K ) dR dK 1 A Pom nozim o (5) s (5) v '

i iskoristim o (3) d a bism o kao konzekvencu kon-

sta n tn ih p rin o sa dobili df R df K A ------+ A ~ = a + B= / dRQ dK Q ^ (6) v J

Sad m ozem o jed nadzbu (4) pojednostaviti svodeci relevantne veO K licine n a jedinicu u tro sk a rada. Pisim o q = - > = i uocim o da je k R iJ a = 1 B, = Dobivam o sto p u ra sta proiz;voda po jeq Q R dinici kao fun k ciju sto p e tehniokog p rogresa rem ljenosti rada Q

J i ra sta ikapitala op-


+ P


( 7 )

Buduci >da em pirijski ipodaci za q i k postoje, m ogu se izracunati A i p pom ocu jednostavne linearne regresije. Osim toga iapitivanjem empdrijskih veza m oze se ustanoviti da li se zaista radi o linearnoj regresiji. Time se provjerava o p ravdanost p retp o stav k i o obliku proizvodne funikcije.

i) Proizvodnu funkciju u ovom obliku prvi p u t je upotrebio R. M, Solow u ctanku Tech cal Change an d the Agregate production Function, Review of Economics and Statistics, 1957, 31220.



2. Valorizacija utro sa ka po ko n sta n tn im cijenam a U m jesto po sred stvom proizvodne funkcije, do m jere tehnickog p ro g resa m oze se doci i valorizacijom proizvodnih u tro sak a u stalnim cijenam a. Uzmimo d a cijena radnik-godine iznosi p T jedinice angazova, n ih fiksnih fondova p k i proizvoda p. T ada se vrijednost proizvoda raspada n a v rijed n o st u tro sa k a valorizovanih p o stalnim cijenam a i tehnicki tprogres. , p Q A (p r R + p k K ) .Tedinice m jere m ozerno sada tako o d a b ra ti npr. izrazavanjem p ro izvoda i fa k to ra u indaksnim brojevim a, sto u baznoj godini znaci R K = Q = 100 da cijen a proizvoda bude p 1. N a taj nacin nasa form ula dobdva ovaj oblik Q = A (p r R + p k K ) (8)

U baznoj godini A = 1 -po definiciji. V rijednost utrosenog rad a i sredstava u odriosu n a vrijedriost iproizvodnje iznose tada
Pr R Pk K = Pr>
------- -----/q n 5=



p ,.

(? )

sto znaci da cijen e ra d a i sredstava, p T i p h uz ove pretp o stav k e predstav ljaju u je d n o ucesce rad a i sredstava u v rijednosti proizvodnje. Proizvodna fu n k cija (8) im a m arginalne proizvode faktora
dQ dQ

A p r K = APk


Lako se uocava da je funkcija linearno hom ogena

dQ dQ R + K = A Pr R + A Pk K = Q . OK OA

sto znaci da su prin osi k o nstantni. D iferencirajm o (8) po vrem enu i podijelim o s Q da bism o dobili izraz u sto p am a ra sta 0 A _l ~Q =^ +

I P 'R * _l p * K k \ \ ~ Q ~ ^ + ~ Q ~ lc l

(n )

ULkoliko b i stap e ekspamzije rada i sred stav a bile podjednake, koeficijenti uz te istope bile >bi pocetne cijene ra d a i sred stav a
Pr R Pk K

01A ~ Pr QlA ~ Pk a izraz (11) b io bi id en tican s (4) i vazilo bi p r = a, p k (3. U stvar-



nosti, m edutim , u tro sa k ra d a ekapandira sporije od u tro sk a sredstava, R K < , uslijed cega vazi ~ < 1,~q -> - 1 p a (11) im plicira sm anjivaq n je p r (m arginalnog proizvoda ra d a) i povecavanje p k (m arginalnog proizvoda sredstava) u odnosu na pocetnu situaciju. No to je u suprotn osti s ekonom skom logikom k o ja zahtijeva d a ra ste m arginalhi proizvod (p a stoga i cijena) onog fa k to ra koji ekspandira sporije i ikoji se postepeno zam jen ju je fak to ro m .koji ekspandira brze i cija b i cijena (i m arg inalna proizvodnost) m oral! padati. Izraz (4) u suglasnosti je s tom ekonom skom logikom je r k o n stan tn o st a i 3 znaoi u .(3) da se df df AR AK i m ije n ja ju su p ro tn o o d i . B uduci d a su ponderi uz stope ra sta razliciti, i tehnicki p rogres A b it ce razlicit u (11) u od nosu n a (4). U stvari, kako se p o n d er povecava uz vecu sto p u ra s ta a sm an ju je uz m an ju stopu ra sta u em pirijskim obracunim a izraz u zagradi b it ce p re cjen jen te ce stoga A iz (11) b iti potcjen jeno u odnosu n a A iz (4). M ozemo sada rezim irati nase nalaze. Kao i uvijek kad se agregira n je ekonom skih velicina vrsi n a bazi staln ih cijena, o staje zanem aren efekat su p stitu cije. K ad se relativna m arginalna p ro d u k tiv n o st fak to ra ne b i m jen jala kao rezu ltat supstitucija, valorizacija na bazi stalnih cijena b-i-la bi prihvatljiva. B uduci d a se .u stv am o sti relativne cijene [ak to ra m ije n ja ju upravo onako kako to teo rija pred v id a (licni dohoci po zaposlenom ra s tu u odnosu na b ru to dobit po jedinici k ap itala), to proizvodna funkcija (8) nije najb o lji in stru m en t analize. Zbog toga cemo se u kasnijim o b racunim a sluziti :izrazom (4 )..No treb a imat-i u vidu da iz cinjenice sto (4) ispravno -implicira ikretanje m arginalnih produktivnosti fa k to ra n e slijed i nikakav zaiklj-ucaik o preciznosti kvantificiran ja efekta supstdtucije. T reba n a k ra ju dodati d a p o sto ji nacin da se obracun (11) izvrsi tako da se A za razdoblje u cjelini priblizno poklopi s A iz (4). Treba, naim e, kao bazn u godinu za izracunavanje indeksa izab ra ti godinu negde iz sredine razdoblja.2) Tada ce se podcjenjivanje u tro sak a iz p rv e polovine razdoblja kom penzirati p recjen jiv an jem iz druge polovine. No i u tom slucaju prom jene A iz god-ine u godinu b it ce to vise d eform irane sto se vise udaljavam o o d bazne godine p re m a p ocetku ili toraju razdoblja. 3. Cobb-Dougiasova proizvodna fu n kcija Ako se diferencijalna jednadzba (4) integrira, dobiva se ovaj re zu ltat In Q In A + a In R + (3 In K 4- In B Q = AB Ra K & ' (12)

2) Prvi, ili jedan od prvih, koji je to uradio bio je M. Abramovitz u cesto citiranom c ku Resources and O utput T rends in the U nited S tates since 1870 (American Economic Review, 2/1956, ss. 523). P rom atrano razdoblje bilo je 18691953., ponderi Pr 0,75 i P ^ = 0,25, a bazni period 19191928. M edutim , iz clanka se ne vidi da je autor bio svjestan gore izvedenih anali* tiCkih im plikacija.



a to je pozn ata Cobb-Douglasova proizvodna funkcija. P ara m e tar tehnickog p ro g resa A je funkcija vrem ena te se u opcem slucaju moze dzraziti kao A = ey! Hi A = (1 + y ) , gdje je y sto p a tehnickog progresa. Tako dobivam o dvije altern ativ n e proizvodne funkcije Q = B R a K? er' Q = BB? (1 -(- y)' (12a) d 2b)

gdje je B in teg rativ na k o n stan ta k o ja ovisi o upo treb ljen im jedinicam a m jere. Na taj n acin n asa p o cetn a jednadzba im plicira Cobb-Douglasovu proizvodnu funkciju. Ukoliko je sum a elasticiteta jed n ak a jedinicd, a + P = 1, ra d i se o k o n stan taim prin o sim a. Takoder se jasno vidi da tehnicki progres A p re d sta v lja p ro d u k tiv n o st u p o treb ljen ih re su rsa tj. proizvod n a jedinicu kom biniranog u tro sk a ra d a i sredstava


Ukoliko jed nadzbu (12) zelim o p ojednostaviti tako da proizvod po zaposlenom bu d e funkcija kapitalne oprem ljenosti rada, m ozem o to u ra d iti in teg riran jem jednadzbe (7) ili d irek tn o m transform acijom (12). U ovom p o to n jem slucaju, uz uslov a + (3 = 1, dobivam o u varijan ti (b) q = B k & (1 + y) gdje je B integraciona ko n stan ta.

II. EM PPIRIJSK A ANALIZA 4. Proizvodne fu n k c ije za in d u striju i rudarstvo i nepoljoprivre& nu proizvodnju U em pirijskoj analizi pozabavit cem o se ispitivanjem in d u strije i ra d arstv a (skraceno: in d u s trija ) i prodzvodnje sum arstva, gradevinarstva, zanatstva, saobracaja, trgovine i ugostiteljstva (skraceno: nep o ljo p riv red a). B uduci d a proizvodna fu n k cija opisuje tehnoloske veze, tre b a elim inirati u ticaje privredm h ciklusa n a stepen koristem ja k ap a citeta i radne snage. O bicno se u tv rd u je sam o rtep en k o risten ja kapaciteta, no u privredi u kojoj veom a tesiko dolazi do o tp u sta n ja rad n e snage kao sto je to slucaj s jugoslavenskom priv red o m p o treb n o je utvrditi i step en p re k o m je m e zaposlenostd. Sasvim agregatno ni jedno n i drugo nije m oguce u tv rd iti bez posebnih anketa, koje, m edutim , nisu sprovodene. Posluziit cem o se stoga jed n o m in d irek tn o m m etodom k oja ce nam om oguciti aproksim ativne ocjene. Uzet cem o kao stan d ard za efek3 E konom ska analiza



tivno p uno ikoristenje kap aciteta i ra d n e snage ostvarene k ap italn e .koeficijen te (o m jer fiksnih fondova i drustvenog proizvoda, k = ~

: ostv arenu produiktivnost ra d a (drustveni proizvod p o zal oslenom , p Q\ q = I u vrhovim a p riv red n ih ciklusa. V rhovi ciklusa godisnjih stopa ra s ta drustvenog proizvoda p a d a ju u 1948, 1955, 1957, 1960. i 1964. godinu. Podaci za o stale godine dobiveni su lin eam o m intenpolacijom izm edu susjedmih vrhova oiklusa i to tako d a su podaci za m aksim alne godixie sp o jen i pravcim a i v rijednosti ooitane s grafa. Jedini izuzetak ucinjen je za in d u strije ipovezivanjem 1948. direktno s 1957. tj. preR sk ak an jem 1955. godine. To je ucinjeno zato sto je u 1954 55. doslo do velikog ipriliva rad n e snage u in d u s triju (p o rast zaposlenosti iznosio je u 1954. god. 13,5%, u 1955. god. 11,2%) i ta p re k o m je rn a zaposlenost don ek le.je ap so rb iran a tek u 1956. i 1957. god. P osljednji odsjecci .na pravcim a g rafa dobiveni su n a osnovu prognoze i prelp o stav k e da ce 1969. god. p re d sta v lja ti vrh ci'klusa. N a grafovim a 1-a i 1-b prik azan a su k re ta n ja produiktivnosti rada i efikasnosti k o riste n ja fiksnih fondova za in d u s trijs k u i nepo'ljopri<=!

Graf 1-a

In d u strija : K retanje p ro d u ktivn o sti rada i kapitalnog koeficijenta

v rednu proizvodnju u p o sljeratn o m razdoblju. Vidi se kako su van maksim alnih godina kapitalni koeficijenti visi (k o risten je kap aciteta m an je), uz jedini izuzetak u 1949. god. a proizvodnost rad a niza o d interpoliran ih v rijednosti. U vezi s ovom posljednjom ko n statacijo m od in teresa


je uociti da je d u 1967. god. up rk o s in sistira n ju priv red n e reform e na interLzivnom priv red ivanju zaposlenost bila prekom jerna; d a b i bilo potrebno o tp u stiti 70.000 radniika u in d u striji ill 147.000 rad n ik a u nepoljoprivredi da bi se .postigao sta n d a rd k o risten ja radne snage iz 1964.

1 7 4 4 15 5 5 5 M S S 5 5 5 16 6 6 ' 6 6 6 6 6 M 8 9 90 1 2 3 i 8 7 8 9 90 1 3 3 4 $ 6 ? Graf 1-b Privreda bez poljoprivrede: K retanje p ro d u ktivn o sti rada i kapitalnog koeficijenta

god. A sto se tie s efikasnosti k o risten ja fiksnih fondova, k o risten je kap aciteta 'bilo je u 1967. god. u in d u striji m an je za 14%, a u nepoljoprivredi m an je za 10% u odnosu n a k o risten je 'kafpaciteta u 1964. god. Iz g rafa 1-a vidi se d a je u in d u striji tek 1954. god. postignuta pred ra tn a p ro d u k tiv n o st ra d a (za nepoljoprivredu nem a p o d atak a ). O tada se tehnoloska p ro d u k tiv n o st ra d a uvecava priliono ujednacenim i priblizno k o n stan tn im tem pom . Z am rsenije je kiretanje kapitalnog koefici-



jen ta. P o slje ratn a obnova dovela je do znatno boljeg Ikoristenja fiksnih fondova nego iprije ra ta p a su kapitalni koeficijenti znatno nizi nego p rije ra ta . M edutim , velika 'kapitalna izgradnja, koju je in au g u rirao p rv i p etogodisnji p la n a ikoja se odvijala u uslovim a infonnbirovske ekonomske blokade i ad m in istrativ n e neefikasnosti centralistickog p lan ira n ja dovela je d o veom a brzog pogorsavanja kapitalnog koeficijenta. Taj se proces zaustavio tek zavrsavanjem p ro g ram a kapdtalne izgradnje u 1955. god. O donda kap italn i koeficijent stalno pada, iako sve usporenije. U 1960. god. d o stig n u ta je p re d ra tn a efikasnost k o riste n ja osnovnih sredstava ali ni do k ra ja p ro m atra n o g razdoblja kapitalni koeficijent industrije se nije spustio na nivo iz 1948. godine. Na oba grafa tre b a uociti je d n u vaznu pojavu: i u in d u striji i u n ep o ljo privredi jedino u razdoblju 1955 1960. k apaciteti i ra d n a snaga k o riste se ravnom jerno i efektivno potpuno. Intenpoliraee v rijednosti p ro d u k tivnosti ra d a i Jcapitalnih koeficijenata p rak tick i se ne razlik u ju od stv am ih vnijednosti. To navodi na zakljucak d a su u navedenom perio d u p riv re d n a k re ta n ja bila uskladena i opca efikasnost privredivan ja visoka. I doista, u tih p et godina po stig n u ta je o sjetn o najvisa stop a ra s ta u cjelokupnom po sljeratn o m razdoblju: 12,9% za in d u striju : 10,5% za netpoljoprivrednu proizvodnju. Pom nozi li se p ro d u k tiv n o st ra d a s kapitalnim koeficijentom , doK biva se k ap italn a o p rem ljen o st ra d a ( q k = k). Ako se sad u koJi

ord in an tnom sistem u na o rd in atu nanesu vrijednosti sto p a ra sta p ro d uktivnosti rad a, a na apscisu vrijed n o sti stopa ra sta kapitalne oprem Ijeaiosti onda se iz d ijag ram a ra sp rse n ja m oze u tv rd iti da li izm edu 100+ ^2 9

Graf 2-a

In d u strija : Porast p ro d u ktivn o sti rada kao fu n kcija porasta kapitalne o p rem ljen o sti rada

te dvije varijable p ostoji neka veza i, ako postojd, da li je linearna, kako to p o stu lira jednadzba (7). U tom slucaju bism o, naim e, identificirali Cobb-Douglasovu proizvodnu funkciju. D ijagram i ra sp rsen ja prikaza-



ni su n a grafovim a 2-a i 2-b. Vidi se od m ah da se razdoblja do 1955. god. i iposlije 1955. god. p otpuno razlikuju. R adi se o dvije posve razlicite p riv red e ko je, onda, im a ju i posve razlicite proizvodne funkcije.


49 54

53 52 50

J----- 1 ----- 1 __ I __ I _ _ ___ I ___ i

94 95 96 97 98 99 100








100+ j Graf 2-b Privreda bez poljoprivrede: Porast p ro d u ktivn o sti rada kao fu n kcija porasta kapitalne oprem ljenosti rada

Taj zakljucak ne izmenaduje i, u stvari, trebalo ga je ocebivati naikon analize grafova 1-a i 1-b. U grafu 1-a u sedm ogodisnjem periodu p rije 1955. god. p ro d u k tiv n o st ra d a gotovo je stagnantna, doik se ikapitalni koeficijent, a s n jim i kapdtalna intenzivnost industrije, brzo povecavaju. q k P rem a tom e i nece b iti 'korelirani, sto je ocigledno iz grafa 2-a: 9 k povecavanje 'kapitalne intenzivnosti u in d u striji n e dovodd do povecavan ja p ro d u k tiv n o sti ra d a (regresioni koeficijent je nesignifikantan uz 1%). Slicna je situ acija i k o d neipoljoprivredne proizvodnje, s tom razlikom sto ukoliko ibi tu neka fcorelacija .postojala, ona b i bila negativna, je r se u p erio d u 19481955. iproduktivnost ra d a sm anjuje; p re m a tom e povecavanje .kajpitalne intenzivnosti dovodilo b i do sm anjivanja proiz vodnje po zaiposlenom (u stv a ri regresioni koeficijent je nesignifikantan vec uz 10%). Znaci d a je u periodu prvog <petogodisnjeg p lan a p ri vreda prodzvodila po prodzvodnim funkcijam a u k o jim a je m arginalna efikasnost Jcapitala b ila nula ili cak negativna. N a ovaj vazan nalaz jos cemo se v ratiti. Od 1955. god. d a lje d ijag ra m rasprsecaja u kazuje n a m ogudnost cvrsce lin eam e veze izm ed u i narocito kod nepoljcxprivrede. Isp ita t



cem o ovu bipotezu statistdckom ocjenom svih. triju ra n ije izvedenih varija n ti Cobb-Douglasove proizvodne funkcije. Dobiveni su ovi rezultati
' Aq


izrazend su u p ro c en tim a ):

In d u strija: (I) q = 4,182 + 0,501 (0,080) R2 = 0,7974 * IV = 0,9987 rkt = 0 ,ti

S? =. 0,9997 ^ = 0 ,9 7 rR t = 0,97 rKt = 0,98

(I I) In q = 0,849 + 0,413 In k + 0,043 t (0,042) (0,001)

(Hi) In Q = 1,081 + 0,587 In R + 0,390 In K + 0,42 t (0,041) (0,071) (0,004)

N epoljoprivreda: Aq Ak (I) = 4,622 + 0,397 > q (0,040: (II) In q = 0,881 + 0,354 In k + 0,046 t (0,018) (0,000)
(III) In Q = 0,267 + 0,594 In R + 0,445 /n if + 0,042 t (0,036) (0,070) (0,003)

rn = o 9074 " u,yu/^ R 2 = 0,9999 r*f = 0,70

R? = 9998 i RK= 0,96
TR t =
> 96

r ^ = 0 ,9 9

N apom enim o odm ah da su ocjene svih p a ra m e ta ra signifikantne n a nivou od 0,1%. Zapaza se zatim da koeficijenti elasticnostl uz kaipital im aju po ttri razlicite v rijednosti (0,501, 0,413 i 0,390 za in d u striju ; 0,397, 0,354 i 0,445 za nep o ljo p riv red u ). P ostavlja se p itan je koja je p ra v a vrijednost? 'Na p rv i pogled m oglo bi se pom isliti d a je n a jv je ro ja tn ija p ra v a vri-jedinost o n a k o ja police iz dzraza s najvecim visestrukim koeficijentom d eterm inacije, d akle tre c a u prvom i d ru g a ili treca u dnigom ndzu vrijednosti. U trecoj v arija n ti proizvodne funlkcije v isestn tk i koeficije n t d eten n in a cije je p ra k tic k i jednaik jedinici, sto bi m oglo indicdrati skoro funkcionalnu vezu. U stvari, m edutim , ocjene p a ra m e ta ra veom a su nesigurne zbog izrazdte m ultikoliaieam ostd u jednadzbam a: koeficije n ti korelacije dzmedu nezavdsnih varijabli krecu se izm edu 0,96 i 0,99. U drugoj v arija n ti ovih funkcija k oeficijent k orelacije izm edu nezavisniii varijabld nesto je m an ji (rkt = 0,73 za dndustriju i rkt = 0,70 za nep o ljo p riv red u ), p a se stoga ocjeni p a ra m e tro m p m oze p o k lo n iti veca v jero d o stojnost.3) Moze se uzeti da se vrijed n o st koeficijenta elasticno-

3) Heady predlaze konvenciju da se u slucaju m ultikolinearnosti ne elim iniraju varijab ukoliko koeficijent korelacije n ije r > 0,80 (E . O. Heady, J. L. Dillon, Agricultural Production Functions, Iow a S tate Unis. P ress, Ames, Iow a, 1966, s tr. 135). Nai koeficijenti zadovoljavaju-taj konvencionalni test.



sti s obzirom n a fi'ksne fondove nalazi negdje izm edu ocjena u .prvoj i drugoj varijan ti, dakle za in d u striju 0,41 < p < 0,50. Za nepoljoprivredu koeficijent elasticn o sti je nizi i krece se u uzem intervalu, 0,354 < 3 < < 0,397. Stope tehniokog p ro g resa dobivaju se iz p rv ih v arija n ti proizvodnih fu n k cija direktno, a iz ostalih antilogaritm iranjem clana uz t (kod toga tre b a im ati u vidu da se rad i o p riro d n im lo g aritm im a). S tope tehnickog progresa In d u strija V arijante 1. (k o n stan ta) F orm ule 2. (antilog 1) 3. (antilog 1) 4,18% 4,4% 4,3% tA

N apoljoprivreda 4,62% 4,7% 4,3%

N a osnovu ovih p o d atak a m ozem o zakljuciti d a se u razdoblju 1955 1967. globalma p ro d u k tiv n o st povecava.po stopi 4,184,4% u in d u striji i 4,624,7% u nepoljoprivredi. Trece v arija n te jednadzbi o cjen jen e su bez re strik c ija za koeficijen te elasticnosti. P rem a tom e isp iliv an jem njihovog razvoja mozemo sad u tv rd iti d a li se rad i o ko n stan tn im prinosim a ili ne. In d u strija : a + p = 0,587 + 0,390 = 0,977 = 1

N epoljoprivreda: a + P = 0,594 + 0,445 = 1,039 = 1 N a p rv i pogled zbrojevi su priblizno jed n ak i jedinici, a statisticko testira n je izvrsit cem o drugom zgodom. N a osnovu g o m je analize m ozem o sada kao v jero jatn e vrijednosti koeficijenta p za razdoblje 1955 1967. uzeti kod in d u strije p = 0,48 i kod nepoljoprivrede p = 0,39. U vrstavanjem ovih v rijednosti u prve varija n te proizvodnih funkcija, im ajuci u vidu da su pro sjecn e sto p e rasta bile


in d u striju = 4,722%, = 1,079%, a za nepoljoprivredu

* q k



= 5,198%, = 1,454%, d obijam o slijedece v rijednosti za stope tehr~ niokog p ro gresa: za i n d u s tr iju = 4,20%, za nepoljoprivredu = A A 4,63%. N a taj nacin tehnicki p ro g res pridonio je oko 89% povecanju pro d u k tiv n o sti ra d a u o b a slucaja. O statak povecamja produktivnosti rad a rezul-tat je povecanja k ap italn e opreom-ljenosti rada. Slioni odnosi dobiveni su i za druge privrede.4)
4) Za razdoblje 19191955. Massel je utvrdio da je tehnicki progres doprinjeo 90/o pove canju produktivnosti rad a .u am erickoj industriji; ista proporcija utvrdena je i u nepoljoprivrednoj proizvodnji u razdoblju 19091949 (B. F. Massell, Capital Form ation and Technological Change in U nited S tates Manufacturing, R eview of Economics and Statistics, 1960/18288, str. 18687).. Zanimljivo je dodati da Solow nalazi da tehnoloski progres u nepoljoprivredi ekspandira po stopi 0,9% u razdoblju 19091929. i 1.9 u 19291949 (op. cit. str. 314); za 36-godisnje razdobije iz M asselovih podataka proizilaz istopa, rasta tehnoloskog progresa u am erickoj-industriji od 3/o prosjecno godisnje (op. cit. s tr. 186).





P reo staje jos d a se utv rd en i elasticiteti i u v rsti u trecu varija n tu kako bi se izracunao k o n stan tn i clan i .proizvodna fumkcija p-rikazala u nelogaritam skom obliku. N a taj n acin dobivam o ove proizvod ne fu n k cije za juigoslavensku p rivredu: In d u strija
Aq Ak (I) = 4,20 + 0,48
q k


(HI) Q = 1,945 R0.52 0.48 1.0421

N epoljoprivreda
Aq Ak (I) = 4,63 + 0,39
q k

(IH) Q = 2,103 R0.61 K0.19 1,0463

U g o rn jim jednadzbam a



izrazeni s u u procentim a, R u hilja-

dam a p ro sjec n o godisnje zaposlenih, a fiksni fondovi pocetkom godine (K ) i d ru stveni proizvod (Q) izrazeni su u m ilionim a novih d in ara po cijenam a iz 1962. godine. B azna godina je 1955. igodina ikada je t = 0.

5. Trzisno ponasanje jugoslavenske privrede i godisnje p rom jene u tehnoloskom progresu Pod trzisnim pon asan jem priv red e podrazum ijevam situ aciju u kojo j p riv redni su b jek ti m aksdm iraju svoj dohodak, sto znaci d a se cijene proizvoda o d re d u ju priblizno p re m a m arginalnim troskovim a odnosno d a cijene faiktora odgovaraju v rijednostim a njihovih m arginalnih p ro izvoda. U koliko je osim toga k o n k u ren cija potpuma, ucesce ra d a i sredstava (ibruto lionih dohodaka d ren tala) u drustvenom proizvodu odgov arat ce falktorskim. elasticitetim a Cobb-Douglasove proizvodne fim kcije. P rem a tom e jednom ui^wrdena proizvadna fu n k cija m oze nam posluziti ikao in stru m en t za otk riv an je p o sto jan ja trzisne kon k u ren tn o sti. R elevantni podaci za duze razdoblje, navedeni u tabeli 1, p o sto je sam o za in d u s tiiju i ru d arstv o , p a i tu dvije godine nisam u&pio procijeniti. Polazim o od p retp o stav k e da se u u p o treb i i k o m b in iran ju fakto ra proizvodnje privredni su b je k ti rukovode njihovom cijenom . N a taj n acin cijena ra d a bit ce o d re d en a licnim dohocim a i svim doprinosim a ko ji su vezani za licne d o h o tk e (dqprinosi za socijalno osiguranje, porezi n a licne do h o tk e i si.). U cijenii sre d sta v a u lazi am ortizacija d b ru to dob it. Ova p o to n ja sasto ji se o d n eto d o b iti (izdvajanje za fondove), kam ata, p re m ija za osiguranje i slicflih izdataika i d ire k ta ih poreza. Z broj am ortizacije i b ru to dobiti nazivam ren talo m sredstava. Posredni porezi n e ulaze ni u d ru stv en i proizvod ni u p la c a n ja fak to rim a p ro iz vodnje. P rem a tom e drustveni proizvod ra stv a ra se -na b ru to licne doh o tk e i rental.



Ocigledno je da ce p ro m jen e in stru m en ata ekonom ske po litik e mije n ja ti odnose izm edu licnih dohodaka i rentala. A kako je p iiv re d i potreb n o odredeno vrijem e da se ad a p tira na p ro m jen e u ekonom skim in strum entim a, to ce ceste p ro m jen e u in stru m en tim a znatno narusavati sta n d a rd e k o n k u ren tn o sti. Tabela 1.
R a sp o d je la d ru stv en o g p ro izv o d a in d iis trlje i r u d a r s tv a 1952 1967.

Milioni novih dinara 1967o 1966o 1965* 1964 1963 19626 1961= 1960<f 1 35404 35139 30488 24748 18551 15456 14239 12140 1817 1467 2467 3207 2753 2399 1904 1710

Dmstveni proizvod Porez n a prom et proizvoda Drustveni proizvod bez PPP Amortizaoija Doprinosi zajedniai Izdvajanja za zajedn. fondove Fondovi poduzeca Bruto rentail Ucesce rentala u drustv. proizvodu Neto licni dohoci Lioni dohoci u m ater, itrosk. Doprinosi zajednioi Briito licni dohoci

35587 33672 28021 21541 15798 13057 12335 10430 4633 4711 3437 4016 2673 4004 2368 4455 1874 4617 146 1740 8377 53% 4475 2946 7421 1955? 6180 1539 4641 622 551 2280 3453 74% 837 351 1188 3373 4038 3200 3844 800 1472 3745 92 1565 6874 53% 3764 2419 6183 1238 3465 86 1868 6657 540/0 3156 286 2236 5678 965 4115 1330 6410 62% 2500 210 1390 4020

228 325 380 138 5608 7806 6332 3706 15180 15584 13389 10667 45% 46% 48% 9076 50% 6470

11864 11474

776 690 5767 5924 5556 4404 18407 18088 14632 10874 1959* 1958 1957 7405 1417 5988 778 1123 2163 4064 77% 1281 644 3350 1924 1956r 6640 1647 4993 697. 803 2179 3679 74% 949 365 1314

1954* 1953* 1952* 5538 1158 4430 618 4812 265 4547 509 4462 182 4280 436

Dmstveni proizvod Porez na promet proizvoda Dnustveni proizvod bez PPP Amontizaaija Doprinosi zajednici Dobi't Bnito rental Ucesce rentala u drustv. proizvodu Neto liani dohoci Dqpxiinosi za isoc. osiguranje Akumulacdja i fandovi Bruto licni dohocd

10210 155 10055 870 4775 1060 6705 67%

509 11% 665

436 10% 644



Izvori: (a) SGJ1968, str. 127 i 129. (b) SZS, Privredni bilansi Jugoslavije 19621965, Studije analize i prikazi 29, str. 5253. (c) SZS, Privredne organizacije drustvenog sektora, Staitisticki bilten 351, str. 8. (d) SDK, Podaci iz zavrsnih raciina privrednih organizacija za 1960. godinti, Sv. I, str. 4651. (e) SZS, Struktura vrednosli industrijskih proizvoda 1957, Statistioki biditsn 147, str. 9 i 45. (f) SZS, Struktura vrednosti industrijskih proizvoda u 1956, Statistioki bilten 106, str. 9 i 33. (g) SZS, Struktura vrednosti industrijskih proizvoda u 1955, Statisiticki bilten 67, str. 9, 36 i 48. (h) SZS, Narodni dohodak 19521956, StatisticM bilten 115, str. 22. U adm inistrativnom perio d u osnovna sredstva -bi-la su distribuirana, a u isto vrijem e zaposljavanje je bilo kronicno preveliko. P rem a tom e n ije imoglo b iti ni govora o racionalnoj ekonom skoj ikalkulacij'i. N a prela-sku iz adm -inistrativnog sistem a, u 1952. god., zaveden je in stru m en t stopa akum ulacije i fondovi koji se prim jenjivao na p latn i fond i tako su se utvrdivale obaveze priv red n ih organizacija. In stru m en t se p rim je njivao sam o dvije godine, ali je odm ah snaz-no zakocio zaposljavanje: u 1952. god. b ro j zaposlenih u in d u striji sm anjio se za -nekih 6%, a u 1953. god. p o ra sta o je za 5%, dok je d ru stv en i proizvod in d u strije te godine p o rastao za 9%. Kad je u 1954. god. taj in stru m en t ukinut, bro j zaiposlemih povecao se odm ah za 13/j% , to je st toliko 'koliko i proizvodnja. U to v rijem e u k in u to je budzetsko fin an ciran je k ap italn e izgradnje, uvedena je k ateg o rija dofoiti i kam ate n a osnovna sredstva. Tim e je naglo uvecan re n ta l u odnosu n a licne dohotke, iako m an je nego sto to pokazuje tabela, je r su neki elem ent! b ru to dobiti (koje nisam m ogao izdvoji'ti) bild proporcionalni platnom fondu. Tek od 1958. gcd., kad je zaveden nov sistem rasp o d jele ukupnog p rih o d a koji u osnovi vazi i danas poduzeca dobivaju m ogucnost sam ostane podjele cistog p ri hoda n a licne dohotke i fondove. Otada, s postepenim adaptacijam a, u stvari i pocinje norm alno trzisno p o n asan je (privrsdnih subjekata. Zanim ljivo je da se o tad a ucesce ren tala u druStvenom proizvodu stalno sm anjuje, sto je dobrim dijelom re zu ltat p ro m jen a u fiskalnim instrum en tim a (vezivanje doprinosa za dohotke). Uzmemo li raizdoblje 1961 1967., koje je donekle hom ogeno, kao osnovicu za uporeddvanje, onda bi se negdje u intervalu u kom se krece ucesce re n ta la u d rustvenom proizvodu, dakle izm edu 45% i 54%, m orao n alaziti kapitalni koeficijent elasticnosti proizvodnje p. U stvari koeficijent koji smo utvrdili regresi-onoon analizom iznosi [j = 0,48. Za nepoljoprivredu ucesce re n ta la u drustvenom proizvodu iznosi p o godinam a: 1962 48,2%, 1963 48,7%, 1964 46,0%, 1965 44,1%, 1966 43,5%, 1967 42,6%, d ak le m an je nego u in d u striji. Odgovarajuci koeficijent iz. regresione analize je = 0,39, dakle tak o d er m anji. U ovom slucaju koeficijent iz regresione analize je nesto nizi od ucesca rm ta la . To je trebalo i ocekivati, je r se f} odnosi rna cjelokupnu n epoljoprivredu, a ucesce re n ta la n a .drustveni sek to r nepoljoprivrede



gdje su ren tali relativno znatno veci. Ako se ukljuci i individualni sektor, on d a se ucesce re n ta la u u k u p n o j nefpoljoprivrednoj proizvodnji sm an ju je za oko 1% te iznosi po godinam a za koje im am o podatke: 1962 47,8%, 1963 48,4%, 1964 45,7%, 1965 43,6% i 1966 42,4%. Ti su p ro cen ti jos uvijek veci od ikoeficijenta fj, a razlika se moze objasniti im perfektnoscu konkurencije. Mogli bism o izvuci dva vazna zakljucka: (1) sta n d a rd ikonkurentnosti jugoslavenske privrede n e zaostaje za drugim trzisnim privredama, k ak o se to vidi iz slicnih analiza vrsenih za te p riw ede; (2) ucesce ren tala u drustvenom proizvodu moze se uzeti kao p o n d e r u izrazu (4) za izracunavanje tehnickog progresa. Na taj nacin regresioni koeficijemti a i /3 im aju sasvim odredeno ekonom sko znacenje u jugoslavenskoj iprivredi. Oni p re d sta v lja ju neka p ro sjecna ucesca licnih dohodaka i re n ta la u drustvenom .proizvodu. A ta ucesca p ro p o rcionalna su qpet m arginalnim p ro d u k tim a odnosno cijenam a ra d a i sredstava. S tim znanjem , uz p rim jen u form ule (4) mozemo sad ispitivati godisnje p ro m jen e u tehnoloSkom progresu. Kod toga za razdoiblje p rije 1958. god. koeficijenti a i /? (koje uizimam iz regresionih jednadzbi) im aju sam o znacenje stalnih p o n d era koji omogucuju u p o redivost za cijelo razdoblje. O braouni su navedeni u tabelam a 2 i 3. Kao sto sm o m ogli ii ocekivati, p r o m a t r a n o dvadesetgodisnje raz doblje rasp ad a se na dva potpuno irazlicita podrazdoblja. No nije bilo izvjesno unaiprijed da ce u prvom podrazdoblju, .koje se zavrsava 1955-om godinom , teh n icki progres biti negativan, i u dndu-striji i u napoljoprivredi. Buduci d a je poljo p riv red a iskljucena a cikiusi izravnani ('time sto se uzim aju ra d n a snaga i sredstva korigovani za stepen nekoA

risten ja, dakle R i K) to vrem enske iprilike 'i ciklicko nekoristenje re su rsa ne m ogu biti uzroci negativnom tehnoloskom progresu. Kao moguci uzroci p o jav lju ju se prevelJke investicije, adm inistrativno-cenjtralisticko p la n ira n je i ekonom ska blo k ad a zem alja Inform biroa. Nemoguce je d an as u tv rd iti p o n d ere tih triju fak to ra. No iz cinjenice da se u razdoblju 1948 1952. jugoslavenska p riv red a adaiptirala n a blokadu, a da se tehnoloski regres produzio do 1955. god., proizlazi da je bio pretezan uticaj ostalih dvaju faktora. Fiksni fondovi (stvarni) povecavali su se u p ro m atra n a dva razdoblja p o ovim stopam a: In d u s trija 1947 1955. 1956 1967. 13,7% 7,9% N epoijaprivreda 6,5% 5,8%

Razlike kod nepoljoprivrede n isu toliko velike, ali kod in d u strije su ogrom ne. Rukovodeni zeljom d a zem lju sto p rije ind u strijaliziraju , a ne poznavajuci fu n k cio niranje privrednog m ehanizm a, plansiki organi dras-ticno siu h ip ertro firali investicije u im dustriju, narocito u tesku industriju (sto je o p et bilo in sp iriran o sovjetskom dogm om o preteznom pora stu prvog o d jeljk a), tako da nije p re o sta ja lo dovoljno inves'ticionih sreds'tava za ostale oiblasti, uravnotezen razvoj bio je onem ogucen, a lim e je red u ciran a i stopa ra sta . M edutim , s obzirom na tad asn ju ap-

Tabela 2.
Stopa rasta i korig. zapo- j slenosti AR 1 Stopa rasta korigovanih f. fondova Ak Drustv. proizvod* cije n 1960. e mrd. d Q Korigovana zaposlenost u % - o ^ S'S -a 2 5 ti aj d < | g .* -o ^ 3 o in -a 3 4 4,54 24,30 10,34 0,81 1,41 1,02 9,52 14,37 14,05 9,71 17,31 11,82 11,68 13,62 6,98 7,34 15,62 16,02 8,35 6,42 0,00 10,30 <!*! <1^ <1 ^ X 00 o' 8 0,12 6,32 7,43 5,12 3,89 3,46 8,69 10,91 10,45 2,34 575 , 2,84 2,51 3,64 1,97 2,39 6,24 6,48 2,89 2,28 0,89 3,17 Tehnicki progres 6 + 8 T U/ 4(6+8) 9 3,02 22,60 12,16 4,54 2,14 2,45 12,49 17,23 17,28 6,27 13,82 6,37 6,21 8,58 2,07 3,46 11,13 11,69 3,88 2,94 3,91 5,94 10 1,52 1,70 1,82 3,73 3,55 3,47 2,97 2,86 3,23 3,44 3,49 5,45 5,47 5,04 4,91 3,88 4,49 433 4,47 3,48 3,9.1 4,36

t F 4a.

u 000 R


1 1939. 1947. 1948. 1949. 1950. 1951. 1952. 1953. 1954. 1955. 1956. 1957. 1958. 1959. 1960. 1961. 1962. 1963. 1964. 1965. 1966. 1967. Prosjek 195667. 308 358 445 491 . 495. 488 483 529 605 690 757 888 993 1109 1260 1348 1447 1673 1941 2103 2238 2238**

2 300 377 495 540 534 516 506 543 609 689 741 856 914 979 1072 1074 1096 1199 1319 1344 1961 1282

3 905 896 1014 1171 1296 1401 1502 1774 2177 2651 2780 3113 3297 3469 3732 3885 4078 4608 5230 5545 5808 5700

5 5,90 31.30 9,09 1,11 337 1,94 7,31 12,15 13,14 7,55 15,52 6,78 7,11 9,50 0,19 2,05 9,40 10,01 1,90 1,26 5,80 5,32

6 3,14 16,28 4,73 0,58 1,75 1 01 3,80 6,32 6,83 3,93 8,07 3,53 3,70 4,94 0,10 1,07 4,89 5,21 0.99 0,66 3,02 2,77

7 0,25 13,17 15,48 10,67 8,10 7,21 18,11 22,72 21,77 4,87 11,98 5,91 5,22 7,58 4,10 4,97 13,00 13,50 6,02 4,74 1,86 6,60

r c u r4 ., * S c so /l

! l s E

X cs cT


* SZS, Jugoslavia 194564., str. 80 SGJ_1968. Veza s 1939. god. dobijena je preko imdeiksa fiziokog obdma indostiijsike pcroizvodniije ** p r0cjena

Tabela 3.

Tehnl&kl p ro g re s u p rlv re d i b ez p o ljo p riv re d e 19471967. Stopa rasta korig. f. fon dova Ak u % K 7 6,13 7,80 2,26 1,44 0,44 10,25 15,35 12,74 0,09 10,96 3,90 4,61 7,02 4,44 1,91 9,51

Stopa rasta DruStv. pro- Korivana Korigovani Stopa rasta korigovane izvod* cije zaposle f. fondovi druStv. pro- zaposlenosti ne 1960. nost ciiene 1962. izvoda mrd d u 000 mrd d Ao A A u % a R R K Q 1 2 875 1149 1286 1292 1252 1237 1343 1510 1680 1650 1797 1908 2031 2220 2281 2285 , 2478 2710 2692 2648 2537

AK 0,39 x K



6 + 8

Tehnicki progres AA T u% 4 (6+8)

o' 6 19,10 7,27 0,29 --1,89 --0,73 5,23 7,58 6,87 --1,09 5,44 3,77 3,93 5,68 1,68 0,11 5,15 5,71 0,40 0,99 - -2,56 2,14

3 3933 4174 4499 4601 4535 4555 5022 5792 6530 6536 7252 7535 7882 8435 8809 8978 9831 10844 11319 11876 11671

4 22,87 11,88 0,56 4,16 2,27 7,37 12,41 10,20 3,60 14,98 9,80 11,18 13,77 7,98 5,38 13,75 14,37 6,15 6,73 0 8,87

5 31,31 11,92 0,47 3,10 1,20 8,57 12,43 11,26 1,79 8,91 6,18 6,45 9,31 2,75 0,18 8,45 9,36 0,66 1,63 4,19 3,50

8 2,39 3,04 0,88 0,56 0,17 4,00 5,99 4,97 0,04 4,27 1,52 1,80 2,74 1,73 0,74 3,71 4,02 1,71 1,92 0,67 1,92

9 21,49 10,31 1,17 2,45 0,56 9,23 13,57 11,84 1,05 9,71 5,29 5,73 8,42 3,41 0,85 8,86 9,73 1,31 0,93 3,23 4,06


1947 1948. 1949 1950 1951 1952 1953 1954 1955 1956 1957 1958 1959 1960 1961 1962 1963. 1964 1965 1966 1967. Prosjek 196567.

774 951 1064 1058 1014 991 1064 1196 1318 1366 1570 1724 1917 2180 2354 2481 2822 3228 3426 3657 3657**

1,38 1,57 1,73 1,71 1,71 1,86 1,16 1,64 4,65 5,27 4,51 5,45 5,35 4,57 4,53 4,89 4,64 4,84 5,80 3,23 4,81



4,39 4,92 1,73 4,93

* SZS, Jugoslavia 19451964., str. 80; SGJ 1968., str. 106. ** Procjena.

4^. L n



sorpcionu sposobnost etatistick e priv red e i ukupni volum en investicija bio je h ip ertro firan . To se vidi iz uporedivanja ucesca b ru to investicija u d rustvenom proizvodu. Ucesce privrednih investioija u drustvenom proizvodu iz godina 1950 1954. n ik ad vise n ije dostignuto iak o je kasnija razvijenija p riv re d a m o rala znatno povecati svoj apsorpcioni kap acitet. Sklonosit prevelikom in v estiran ju uz iskrivljavanje s tru k tu re in vesticija k arak teristicn i su za adm inisitrativne priv red e, koje su osim toga opcenito m an je efikasne. Prem a tom e m oze se zakljuciti da je negativmi tehnicki progres odn. tehnicki regres bio p rije svega re zu ltat adm inistrativnog p lan ira il j a. Ono je dovelo d o m asovnog zaposljavanja i oigromnih investicija bez odgovarajucih efekata u povecanju proizvodnje. N a taj nacin prvd petogodisnji plan, k o ji zaipravo nikad n ije bio izvrsen, a ciji investicioni efekti su se bili produzili do 1955. god., predstavljao je tesku hipoteku za nasu privredu. P rivredni uspon iz p o sljeratn e obnove bio je prekinut, a d alji razvoj na nekoliko godina zakocen. Tek s razvojem samoupravlj an j a p o slije 1952. g o d .i zavrsavanjem ad m in istrativ n o fo rsiran e kapiitalne izgradnje zapoceo je b(rz p rivredni uspon koji dovodi do prosjeonog p o ra sta produkitivnosti kom biniranih re su rsa od 4,4% u indu striji i 4,8% u nepoljoprivredi. M edutim , n a k ra ju razdoblja jav ljaju se prvi zloslutini znaci d a je p riv re d n a refo rm a dovela do ponovnog kocen ja tehnickog progresa. B rzi.teh n ick i p rogres u nepoljoprivredi po svoj priilici n ije rezu ltat brzeg uvodenja nove tehnike u oblasti van industrije, vec n a jv je ro ja tn ije sadrzi znacajnu kom p o n en tu ra stu c ih p rin o sa u saobracaju. In d ik acija u tom prav cu je i ra n ije utvrdeni zbroj koeficije n a ta fa k to rsk e elasticnosti veci od jedinice.

6. T ehnicki progres u p o sljed n jih pola stoljeca u jugoslavenskoj privredi B uduoi d a n e p o sto je podaci o kretanj-u zaposlenosti u p re d ra tn o m razdoblju, ne m ozem o za to razdoblje ispitivati k re ta n je tehnickog p ro gresa po godinam a. M edutim , p rocjene I. V inskoga om ogucavaju nam pro u cav anje p ro m jen a u tem pu ra s ta proizvodnje i u k apitalnim 'koeficijentim a i eventualno utvrdivanje zakonitih veza izm edu {a dva niza prom jena. N a grafu 3 u crta n i su lancani indeksi drustvenog proizvoda. Zbog kolebanja poljoprivredne proizvodnje serije su tak o d er izravnate 4-godisnjim pom icnim prosjecim a. G odisnji p odaci p okazuju da je nestabilno st p riv rede p o slije ra ta bila znatno veca nego p rije rata, a d a je bila najveca u adm 'inistrativnom i neposredno p aslijead m in istrativ n o m periodu. Pom icni p ro sjeci pok azu ju da se poslije ra ta fo rm irao je d a n duzi priv red n i ciklus slican onom e p rije ra ta . Ti ciklusi nisu uspjeli po.tpuno da se razviju prvi je jos u toku, a p o to n ji je bio iprekinut ra to m tako da mi n e m ozem o tacno o d re d iti duzinu (m oze se nagadati d a dm period iznosi negdje izm edu 16 i 20 godina). Prvi dol p o slijeratn o g ciklusa p ad a u 1951. god. i gotovo je isto tako dubok ikao i 'krizni dol dz 1932. god. M edutim , v rh iz 1959. god. znatno je visi, tako da je i prosjecna sto p a ra sta u p o sljeratn o m razdoblju znatno visa.



Kod k apitalnog koeficijenta (izracunatog kao om jer fiksnih fondo va privrede i neprivrede po nabavnoj v rijed n o sti i dvogodisnjeg prosjeka drustvenog proizvoda) zapaza se izrazita tendencija sm anjivanja, sto znaci da p ro sjecn a produktivm ost sred stav a ziiacajno raste. K apitalm
D oinn pnuifcd

Graf 3 Lancani indeksi drustvenog proizvoda i kapitalni koeficijenti privrede Jugoslavije 19111967. koeficijent sm anjio se od 8,7 na 5,1. No sm an jiv an je kapitalnog koeficijenta mije rav n o m jerno; svaka d e p re sija ne sam o da p re k id a ta j trend vec ga o brce n a gore, tako da dolazi do naglog pogorsavanja kapitalmog koeficijenta. N a ta j su nacin sukcesija iprivredne krize, ra ta i adm inistrativnog p la n ira n ja zakovali kap italn i koeficijent na nivou od 1929. god. kroz citavih 25 godina, sve do 1954. god. Citavih cetvrt stoljeca bilo je izgubljeno u sm islu povecavanja ikapitalne efikasnosti nase privrede. U up rav o oipisani ok v ir m ozem o sada ukloipiti analizu tehnickog progresa. T abela 4. p ru z a p o treb n e po d atk e i ujedno p re d sta v lja rezime poluvjekovnog razv o ja nase zem lje. Raspolozivi podaci opredijelili su periodizaciju, k o ja n ije najpozeljnija. T akoder su opredijelili i privredne oblasti k o je cem o razm atrati (indusitrija, m d arstv o , gradevinarstvo i zanatstvo). N o taj agregat dovoljno j.e rep rezen tativ an za cjelokupnu nepoljQ privrednu proizvodnju. P onderi su odabrani n a osnovu ucesca licnih d ohodaka i re n ta la u to m agregatu u 1967. godini (ucesce rentala iznosi u 1966. god. 43%, u 1967. god. 42% ).

48 Tabela 4.


T ehn ick i p ro g re s u in d u s triji, ru d a rs tv u , g ra d e v in a rstv u i z a n a tstv u u p ro tek H h p o la sto lje c a

In d ek s i C o o


u Stope rasta u sukcesiv. razdobljima K



o 5 <l X cs 8

s S'

Q 1

R 2 100

AQ Q 4


AK K 6

00 o' 7

7+ 8

^ ~ 1 M CO P g Tf1 * 10

1911. 1932. 1940. 1954. 1967.


100 180 221 572 1530 3,28 100 4,67 100 5,91 100 10,31 100 1,87 0,72 4,76 4,44 3,52 2,59 9,99 7,84 1,09 33,2 0,42 9,0 2,76 46,7 2,58 25,0 1,48 45,1 1,09 233 4,19 70,9 3,29 31,9 2,57 U1 0,71 21,7 3,16 67,7

137 173 Struiktura: 249 145 Struiktura 442 231 Strulktura: 406 1583 Stmiktura:

6,95 1,04 17,6 5,87 4,44 43,1

Prosjeci: 1911 249,0 145,0 221,0 1940. Sfcruiktura: 1940 1967. 635,7 280,0 692,3 Struiktura: 191.11583 406 1967. Stiruiktura: 1530

3,72 100 8,38 100 5,06 100



0,87 23,4 2,66 31,7 1,47 29,0

135 36,3 3,69 44,1 2,10 41,5


1,50 40,3 2,03 24,2 1,49 29,5







Po zaposlenom: J 911 1940. 171,7 152,4 Struiktura: 19401967. 227,1 Struktura: 1911 1967. 389,9 StuuMura: 247,3

2,19 100 3,63 100 2,46 100


0,71 32,4 1,69 46,5 1,01 41,1


1,48 67,6 1,94 53,5 1,45 58,9






Jzvori: (1) I. Viniski, NaoionaLnl dohodaik i filksni fondovi n a podirucju Jugoslavije 19091959, Ekonom ski pregled, 1112/1959., 83242. (2) I. Vinski, Raist ffifosruih fbndova Jugoslaivi'je od reform e do pocefcka 1967, Ekonom ski pregled, 910/1967., 485507. (30 SZS, Jugoslavia 19451964. (4) SZS, S G J 1968.



Objasnjeoje tabele: Podaci za 1911, 1932. i 1954. uzati su iz (1), gdje suizra zeni u cijenama 1953. god. Godina 1939. dobi-vena je primjetnjivanjem odgovarajucih. indeksa na .podatke dz 1953. god.: indeks radne snage dobiven je na osnovu zaposlenih u industrijd, rudarstvu i gradevinarstvu (1939. god. 556.000, 1953. god. 889.000) iz (3) str. 142 i 158, kod cega je pretpostavljeno da su indeksi 19391953. i 1940 4954. isti; indeks dmstvenog proizvoda izracunat je na osnovu indeksa fizdokog obujma industrije i rudarstva za 19391953. iz (3) uz istu pratpostavku; indebs fiksnih fondova dobiven je na osnovu podataka za industriju i rudarstvo dz (1), str. 850. Podaci za 19541967. za dmstveni proizvod i zaposlene uzeti su dz (3) d (4), a za fiksne fondove iz (2). Fiksni fondovi dani su svugdje u novoj vrijednostd na pocetku godine Stope rasta za sukcesivne periode racunate su taiko da su, zbog uporedivostd, ispustene po cetiii godine prvog i drugog rata; za razdoblje u cjelini ratne godine nisu izostavljene. Od in teresa je ovdje upozoriti na s tru k tu rn i efekt u sm anjivanju kajpiitalnog koeficijenta. Taj efekt stu d irao je P. Sicherl5) i on upozorava da je u p re d ra tn o m razdoblju odnos izm edu iprivrednih i nejprivrednih fondova bio priblizno k o n stan tan (53 : 47), dok u p o sljeratn o m razdo blju p riv red n i fondovi ra stu znatho brze, tako da se i navedeni odnos poboljsava u k o rist p riv red n ih fondova (pocetkom 1967. god. 60 : 406) ). Iz Sicherlove analize proizlazi d a je srrianjivanje kapitalnogJkoeficijenta p rije ra ta bdlo vecim dijelom rezu ltat stru k tu rn ih p ro m jen a; u poslje ratn o m adm im istrativnom perio d u sektorski kapitalnl koefieijenti fakticki su se pogorsavali i sam o velike s tru k tu rn e p ro m jen e omoguodle su ublazavanje tog pogorsania; nakon 1955. god. i s tru k tu m i i .intrasdktarsk i efekti su pozitivni. Ove nalaze valja irnati u vidu .kod predvidan ja daljeg razvoja. K ad se jed n o m pozitivni stru k tu rn i efekti iscrpe, dalje povecavanje efikasnosti in v estiran ja ovisit ce iskljucivo o tehnickom pro g resu u uzem sm islu. Prvo razdoblje svrsava se .privrednom krizom uslijed c6ga je tehnioki p ro g res koji, da se podsjetim o, definiram o kao p o ra st globalne p ro d u k tiv n o sti re su rsa -priiicno skrom an. Drugo razdoblje predstavlja izlazaik iz krdze sa cikliokim usponom te veom a skrom no zapbsljavanje i m ale investicije dovode do relativno velikog p o ra sta proizvodnje. Odatle i visestruko ubrzavanje ra s ta globalne p ro d u k tiv n o sti resilfsa. N aredno razdoblje, iz kojega su kod obracuna izdvojene 4 ra tn e godine; odnosi se n a ad m in istrativnu priv red u . Z aposljavanje se visesIruko ubrzava, a narocito su velike investicije. P rivredni ra s t se ubrzava, ali tehnioki progres p o staje negativan. U prv i m ah moglo bi se poiiiisliti da. je sm anjena p ro d u k tiv n o st re su rsa cijena za brzi privredni ra st i da. je njim e apravdana. Ali to b i bilo pogresno rezoniranje. U poredenje s rducim razdobljem , 19551967., pokazuje da su se u tom razdoblju i zaposlenost i osnovna sredstva sporije poyecayali nego u 1940 1954. a 'd a su ipak ekspanzije d m stv e n o g proizvoda i tehnickog progresa bile znatno vece. B uduci da su o b a p erio d a relativno k ra tk i i jed an se nadovezuje n a drugi, to se objektivno radi o istoj p riv re d i u :kojoj su varirana samo dva elem enta: velicina investicija i institucionalni sistem . Dobili smo na taj nacin gotovo lab o ra to rijsk e uslove i jedinstvenu m ogucnost
5) Osnovna sredstva kao jaktor privrednog razvoja, doktorska disertacija, Beograd, 1966. str. 299303. o) I. Vinski, Rast fiksnih fondova Jugoslavije od reforrae do pocetka 1967*.Ekonomski Pregled, 910/1967., str. 490. 4 Ekonoraska analiza



za te stira n je hipoteze o niskom lim itu apsorpcionog k ap aciteta privrede i o brzom o p ad an ju m arginalne pro d u k tiv n o sti fa k to ra u blizini tog lim ita7). Iz navedenog u p o redenja proizlazi, naim e, nedvosm islen zakljucaik d a s u u ad m in istra tivn o m periodu investicije prem asile apsorpcioni kapacitet i da se proizvodnja odvijala u uslovim a negativne m arginalne pro izvodnosti resursa. To znaci da se uz sm anjene investicije mogla postici veca stopa rasta i u tom sm islu p rv i petogodisnji p lan zakocio je objektivno m oguci ra s t privrede. Nas obracun p ru z a nam i d v a em pirijska p a ra m e tra koji m ogu posluziti ikao o rijen tac ija u u tv rd iv an ju apsorpeiunog kapaci'teta nase iprivrede. V isoka sto p a tehnickog p ro g re sa u 195567., visa no u m a kom d rugom iperiodu, indicira d a s u marginaLni proizvodi re su rsa v jero ja tn o bill pozitivni. P rem a tom e ekspanzija fiksnih fondova o d 7,8% godisnje jos uvijek ne p re m a su je aipsorpcioni ka p ac ite t (sam oupravne) p riw e d e. S druge strane, negativni marginaLni p ro d u k ti kod povecavanja fiksnih fondova od 10% godisnje u k azuju d a je k o d takve ekspamzije p rije d e n a apsonpciona granica (etatistick e) p ri w ed e. R adi preciznosti u zakljucivanju itreba jos d o d ati i to d a izm edu dva p ro m a tra n a p erio d a p o sto ji odredeni stu p an j in terak cije: etatistick a p riv re d a p re d a ia je k apacitete kojim a se d o d u se o n a sam a n ije m ogla b o lje sluziti u n aslijed e sam oupravnoj privredi k o ja ih je bolje iskoristila. U sporedivanje p erio d a 1955 1967. s cijelim p re d ra tn im razdobljem (1911 1940) p o k azu je d a u sprkos velikih razlika u stopam a raista p o sto ji od red en a p rav iln o st u relativnim do p rin o sim a p o jed in ih faikt.ora p riv red n o m ra stu . Cini se d a u norm alnim uslovim a u Jugoslaviji od ukupnog ostvarenog privrednog ra s ta n a povecanje zaposlenosti o tp ad a oko 1/4, n a povecanje fiksnih fondova oko 1/3, a ina tehnicki progr.es p reo stalih 40% iii nesto vise. O datle proizlazi da vece stope rasta (do neke granice) im pliciraju veci tehnicki progres, dakle dodatni proizvod bez dodatnih troskova. Taj nalaz slaze se s onim sto -nam je vec poznato iz igrafa 3., a naim e d a brze sto,pe ra s ta poboljsavaju k ap italn i .koefi cijent. U (trecem d ijelu taibele izw sen je obracum po zaiposlenom. Stope tehnickog p ro g resa m orale bi b iti iste k ao i u drugom d ijelu tabele. U stv ari one se m alo razlikuju, a te razlike dolaze o d zaokruzivanja decim ala i upotreibe d isk retn ih um jesto k o n tin u iran ih sto p a rasta. Ako bism o n a k ra ju zeljeli izvrsiti global<no upo red en je p re d ra tn e i p o slije ratn e privrede, on da cem o u stanoviti da se po slije ra ta stopa ra s ta proizvodnje vise nego podvostrucila, a sto p e ra s ta zaposljavanja i fiksnih fondova povecane su jos vise. K apitalna oiprem ljenost rada povecava se ta k o d e r po vise nego dvostrukoj sto p i. K ao po sljed ica ovih k re ta n ja i sto p a tehniokog p ro g resa se povecala, od 1,5% n a 2%. ali .je ucesce tehniokog p rogresa u ra stu sm anjeno gotovo n a polovimu predratn o g stan d ard a. Ovo p o to n je rezu ltat je tehnickog re g resa iz adm inistrativ n og perioda. K ad se ta j perio d elim inira, relativni doprinos tehniokog pro g resa isti je k ao i p rije ra ta . Zbog toga s e m oze zakljuciti d a sam ouipravna p riv red a uz iste sta n d a rd e efikasnosti trostru'ko povecava zaposljavanje i dva i po p u ta ubrzava pro izv o d n ju u odnosu n a p red ratn u k ap italistic k u priv red u .

: j [ : 5 :

7) Usp. B. Horvat, E konom ska teorija planske privrede, K ultura, Beograd, 1961., gl. 9. I



p *n u |m

a x o = 3
u o p u o j ins -3JtJ UteAOSlKTg

01 1H

O p O O O O O O ^ i o O \ O H \ D f O O ^ W 5N N ( M ------------------------ ------------ - *^'^rt>^ONfO'>OONi-NLr)CQt>C5_._ _


O O d ^ N ' t m h - ^ \ e t ^ ' H ( S ,a - ^ Q O O ' O N > n o O N

(9 : 1 ) 000 JT V r~ i jsouapod 1H
-13Z BUBAOSiaO^ i - j^ 001 X -

o \ ( ,f S fh ^ 9i sn ,to't*,tr i')Or ^vOo ^m- O \Co Or H s o c*n

m to in m m m \p

' t h - ' D O , t , t t ^ ' t ^ r O h ' i n i n N O O O \ O N <t N ^ ^ n O ^ O ^ C 0 r^ C 0 r^ N O K N 0 v H ^ r s ^

t^ in S ^ C 'O OcHrHa O o o o V -\oO\dN\00\0o\g g cco O\ O C io r< n t ^ 3 ^ v O 0 o W <n > c f ^ ^ ^

issjapui lUBotrei - & < GTX _ O (9) zj * iS5[3pni itreoireq (X9) p -u 000
= * * = v ? y v v V

(8) zj *



I r j^o O O q o(^ ^'tt>c o i0\^No ^ N N T *'0i0a | r o ^ ^ d O N c ^ \0 n ^ r t> N N O ^ r ^ ^ O ^<N (N * < CN r-* o t Tr-TTJ-* tJ-" rO v O i O i n ltT 'O lO lO OOOOOOOOOOOOOOOOOOOO n


O oq> rO'O t^-C vp (NC O O 10 > O P)^ir)sC^s 1/5 O ) S O ~lcN^ O 10 t^. O^ th ^'O^^^^^C^u^Lr^fOsO^'^r^T > -n ^ in v C^^

tO o " i-T ^ rr-" oC c s Ln CO t^T V so" i n ^ v o t ^ 0 0 O s i C}f ( cO f ^ f ^ ( S < N f N } ( N r O r ? 5 r O r O f O r O r O f O r ^ c ^ r ^ 5f C '^ - ^ - ' 3'

Industrija 1 rudarstvo

Bpw isouafpraj -do BnfEiidB^f

y oireAoSao^; V

njeiS Eurajd r-

inif*if*iLnO\r-<Tj-r-.Ti*00 <ror- i3'COC'Jt-'*<'OON 00 to in u^-3*

r i <sT <N IN c f d f r o tO CO tO cO 0 4 Cvf <vf <N r - f Csf CN

n jviS vmaid. b o u b ao S u o x V (I :e )

P *a 000


to r t o >

r^ON t-- in vo o ' 9^ oC 0\ O o ' o ' o ' O O H r-Trvf N r ( i 't 't in 'O ' f'*"'co"



= :y jn afio a

T >


co lOfOforOChOoO(NOOooN'Of',-'iOO\NiOO\'C ^^r^vOc^vi^t^t^^vor^^HO^t^oooovo inin int^ <T v tsiWVTcnc^cocrTf^fOf^c^c^csrtscs r^cs cn V?

. ^ . s rO rmOr-tr-tNOOO^fOUIirit'--flOlO'O'OM. t O N v i On <4 % . r s * . * s r . ______________ _ . . n i , ^ t 1 r \ h . _a .i ,. m k * ^ ^ ' O ^ .^ - ' ^ . r M ' 1 i / i N q w 1 N O ^ a i o ^ N v q ^ t 'q

-30^ mfEiTd^ ( r =1 ) P a 000 = 6 epai A[j5[npoi< j

-p -u -q tu 3


'Z96T atrafio
(ampoS -isood lAOpaoj tus^I jJ Jf

t O O f ^ ^ H ^ o M n 'O ov '> m n n0 rrj,wt:fciHiHh.f0c0d\T ' i l - o t s ^ i nO^ o s 6i ^O0v0N6Of0o C C\'~,fN0\Oi?)roOuiO- '0 0\fflioa\0\fr)fO OO ooOr-if^vocort^*\fio\i-crfjiot^-Ofor^-rsjr^C> *io n r - c i r - } c s c S c s4 c ^ f* " if* " > c ^ J ^ * ^ * ^ i m m ' 0 '* 11 11 t

N 000 zsfiqoso C 0D3[S0dB2 b p -U njni -J96t ansfio jpoAzi

O tNi/lvOQMON(NiH00c00'OO\i> CO O cNio( 001-^ rM N ^ " ' o h . C N ' J ' f ^ a N ' O a M ^ ' t o i n f ^ o \ rCNf ^ vIO N r \ E > 06 i ^ rO fO^rvOvOiOUIinvONfNCOONO'vOiHTHtSfOfOfO 1 TC-H 1 1 -1 1 -H-H O rO iO ^ - 0 \ iOj O iO O O. OoO ^ o ^O OM nO O N i n o O1 Q O - ' 0 n ~ h___ o ^ m c O v O O O i / O ^ 0 ^ o o -----------... ob? fN rvj fS *rf vO* f00^-<0oo^*ro^f-oor-^0\o6 rf) co f^^ioiriioininv ' ^ 0 0 0 \ O fT^ f1 (i-^ONCf ^ N N 1 1 f1 < '! n< C H ^1 i n t ^ O

-ojd inaA^snjQ
BUI p o o

O ^ 5 , ' t u ^ i n m i o i o i f j m i n u ^ o ' ' ^ ' 6 ' 0 'O ' ) \ D v 6 n r^00a\Qr^rMf0^-inv0h'C5a\O^-((Nf0tin\0h> <n


O v O n O n O n Q n O n O s O n O s O n O n O s O n O n ON O s O n O n O n


Tabela 2.
Privreda bez poljoprivrede Korigovano k prem grafu a A ' Kongovano q prem grafu a 00 n d 0 .

Fiksni fondovi3 cijene 1962. m n. d ln


e i. aC N S 0 \

Zaposleno osoblje2 000 7 ? 2

00 n d (1 : 2) 0 .

Produktivnost Q rd q aa

u o i:
S *\ o

K apitalna oprem-




C .



i- s *


( 1: 6 )


. % d vo

=> 1 x

Korigovana zaposlenost 00 r 0

Korigovani fiksni fondovi m n. d ln

s '. x



d0 0







1949. 1950. 1951. 1952: 1953. 1954.



1958. 1959.

1961. 1962. 1963.


1965. 1966. 1967.

8697 10686 11956 11889 1,1394 11136 11956 13439 14810 15343 17642 19370 21536 24501 26456 27881 31714 36272 38502 ' 41094 41094

875 1149 1502 1463 1384 1306 1388 1526 1680 1659 1797 1908 2031 2220 2390 2463 2524 2710 2748 2684 2684

39326 9,939 41737 9,300 44991 7,960 48381 8,126 51545 8,233 8,527 55242 58444 8,614 61789 8,807 65302 8,815 69081 9,248 72522 9,817 76164 10,152 79892 10,604 84352 11,036 89989 11,069 95713 11,320 101940 . 12.565 108440 13,385 116495 14,011 123140 15,311 129171 15,311

9,94 4,52 4,52 3,91 9,30 3,91 3,76 9,3 3,76 4,07 9,2 3,87 4,52 3,98 9,1 4,96 9,0 4,09 4,89. 8,9 4,20 4,60 8,9 4,31 4,41 8,82 4,41 4,50 9,3 4;26 9.82 4,11 4,11 3,93 10,15 3,89 3,71 10,60 3,66 3,44 11,04 3,44 3,40 11,6 : 3,33 3,43 12,2 3,22 3,21 12,8 3,10 2,99 ' 13,39 2,99 3,03 14,3 ? 2,94 3,00 15,31 2,89 3,14 16,2 2,84

93,56 80,93 34,97 100,00 96,18 98,92 101,80 35,60 36,22 98,91 101,74 98,90 101,63 36,81 37 38 98,89 101,55 38,36 100,00 102,62 38,90 99,10 101,41 39,62 105,44 101,85" 105,59 101,8740,36 97,82 39,48 103,36 98,28 38.80 104,43 97,89 37,98 104,15 : 38,63 105,07 101,71 39,28 105,17 101,68 39,68 104,92 101,02 40,04 104,61 100,91 42,04 106 80 .105.00 44,25 . 107,06 105,26 46,01 105,8.1 ,103,98

44,93 36,36

875 1149

1286 1292 1252 1237 1343 1510


39326 41737 44991

46010 45348 45546 50215 57922


1797 1908 2031 2220


74349 78822

2281 2285. 2478


88098 8977-7 98313




1.13196 118762 116707

100 100 106,14 131,33 114,41 146,99 117,00 147,68 143,10 115,32 115,82 141,39 127,70 153,50 147,30 172,59 192,02 166.06 188,60 : 166,21 205,40 ; 184,42 191,61 218,08 232,14 200,44 214,51 253,75 260,72; 224,03 261,18 228,30 283,24 250,01 309,75 275,76 . 307,70. . 287-,86 306,78 302,01 296,79 289,98


Tabela 3-a.
DruStveni proizvod privrede i kapitalni koeficijent privrede i neprivrede 19091952. .Dvogod. pomicni prosjeci drustven. proizvod. cijene 1962. Cijene 1953, mrd d1 ) Amortizacija Neto proizvod -g 3 ><N *3 N i 8 2o+Q B.C 3 Godiaa DruStveni proizvod Cijene 1962. m d rd Lancani indeksi Nova vrijednost fiksnih fondova pocetkom godine Cijene 19531) mrd d 7 . Indeks 8 Cijene 1962. mrd d 9 I o




mrd d 12

. 4


Lancani indeksi 13

CetvorogodiSnji pom prosjeci druiCni Stven. proizv. iz f3)


19091912. 1920. 1921. 1922; 1923. 1924. 1925. 1926. 1927. 1928. 1929; 1930. 1931. 1932. 1933. 1934. 1935, 1936. . 1937. 1938. 1939. 1940. 1952.

508 474 485 500 527 564 593 636 624 683 721 709 687 619 639 663 647 737 745 805 850 862

76 73 7577 79 81 84 86 89 91 93 94 95 96 96 97 98 100 103 106 109 132

584 547 560 577 606 645 677 722 713 774 814 803 782 715 735 760 745 837 848 911 959 994

58,75 55,03 56,34 58,05 60,96 64,89 68,11 72,63 71,73 77,86 81,89 80,78 78,67 71,93 73,94 76,46 74,95 84,20 85,31 91,65 96,48 100,00

956 895 917 944 992 1056 1108 1182 1167 1267 1332 1314 1280 1170 1203 1244 1219 1370 1388 1491 1570 1627


102,94 105,08 106,45 104,92 106,68 98,73 108,57 105,13


97.41 91.41 102,82 103.41 97,99 112,39 101,32 107.42 105,30

4340 4190 4276 4372 4460 4540 4636 4734 4827 4941 5053 5170 5251 5304 5352 5404 5458 5538 5635 5760 5900 6040 7185

60.4 58,3 59.5 60.9 62,1 63.2 64.5 65.9 67.2


70.3 72.0 73.1 73,8 74.5 75.2 76.0 77.1 78.4 80.2 82,1 84,1

.8343 8053 8219 8412 ' 8578 8730 8909 9103 9282 9503 9711 9945 10097 10194 10291 10387 10498 10650 10829 11078 11340 11617 13813

906 . 930 968 1024 1082 1145 1174 1217 1299 1323 1297 1225 1187 1224 1232 1295 1379. 1439 1530

9,07 9,05 8,86 8,53 8,23 7,95 7,91 7,81 7,48 7,52 7,78 8,32 8,67 8,49 8,52 8,22 7,85 7,70 7,41

937 977 1025 1085 1128 1181 1.237 1270 1298 1274 1242 1224 1209' 1259 1305 1367 1455 104,27 104,91 105,85 103,96 104,70 104.74 102,67



98,15 97,49 98,55 98,77 104,14 103,65 104.75 106,44


Taibela 3-b
D niS tvenl p ro izv o d p riv re d e i k a p ita ln i k o e fic ije n ti p riv re d e i n e p riv re d e 1947-1967. DruStveni proizvod .a o o Cijene 1960. mrd da)
Nova vrijednost fiksnih fondova3) poielkom godine
C etv o ro g o d iS n ji pom iSni p ro sjeci d ruS tvenog p ro iz v o d a iz (3)


Cijene 1962. mrd d

Lancani indeksi

1 -o " & 1

Cijene 1962.


P S .H O


a s *

mrd d

Lancani indeksi

1947. 1948. 1949. 1950. 1951. 1952. 1953. 1954. 1955. 1956. 1957. 1958. 1959. 1960. 1961. ..

1219 1468 1594 1449 1582 1369 1614 1674 1909 1841 2256 2328 2711 2884 3044

89,05 107,24 116,44 105,85 115,56 100,00 117,90 122,29 139,45 134,41 164,87 170,06 197,97 210,53 222,36

1449 1745 1894 1722 1880 1627 1918 1990 2269 2187 . 2682 2767 3221 3425 .3618

120,43 108,54 90,92 109,18 86,54 117,89 103,75 114,02 96,39 122,63 103,17 116,41 106,33 105,64

11359 11714 12227 12800 13301 13813 14232 14711 15263 15811 16368 17033 17794 18676 19741

82,2 84,8 88,5 92,7 * 96,3 100,0 103,0 106,5 110,5 114,5 118,5 123,3 128,8 135,2 142,9

1597 1820 1808 1801 1754 1773 1954 2130 2228 2435 2725 2994 3323 3522

-- 7,34 6,72 7,08 7,38 7,88 8,03 7,53 7,17 7,10 6,72 6,25 5,94 5,62 5,61 1703

106.3 98,4 100.3 103,8 105.2 107.2 109,1 108.5 109.6 111.4 107.7 107.7

1781 1787 1854 1951 2091 2282 2476 2714 3024



1962. 1963. 1964. 1965. 1966. 1967.

3174 3561 4012 4151 4504 4504")

231,93 260,13 293,08 303,23 329,02 329,02

3773 4232 4768 4934 5353 5353)

10431 112,14 112,67 103,48 108,49 100,004)

20880 22155 23368 24909 26291 27480

151,2 160,4 169,2 180,3 190,2 199,0

3696 4003 4500 4851 5144 5353

5,65 5,53 5,19 5,13 5,11 5,13

3762 4098 4427 4822 5102

107,2 108,9 108,0 108,9 105,8


Izvori: 1) I. Vanski, Nacionalni dohodak i filksni fondovi na podruqju Jugoslaiwije 19091959, Ekonom ski pregled, 1112 1959, ss. 84445. DruStvemi prodzvod iskazan je po metodologiji SZS, a fiikisni fomdovi uklju&uju priivredine i neprivredme fondove. 2) SZS, Jugoslavia 194564, s. 80; SGJ 1968, sis. 106107. 3) I. Vinski, Rast fiksoih fonidoiva Jugoslaivije od reforme do p.ocatka 1967, Ekonom ski pregled, 910/1967, s. 490. U obijavljenom teksitu clank a podaitak za poietaJk 1966. g. pogresno je odStampan, a u ovoj tabali to je ispravljeno na inter vend ju P. Sioherla. 4) Procjana. Napomena. Veza izmedu tabele (a) i itabele (b) dobiveina je posredstvom 1952. g. koja je uzeta kao baza za indekse. Vakxrizaoija dmuStvanog proizvoda po cijenam a iz 1962. goddne izvrSena je tako 'da su indeksi koji proizlaze iz pmocjene dr Vdoskog i SGJ primijenjeni na dnuStveni dohodak iz 1962. g. izrazen u cijenaima te godine. (R ad p rim lje n a p rila 1969.)


cn _ cn _



TECH NICAL P RO G RESS IN YUGOSLAVIA by B ranko H orvat Summary \

T he paper represents the progress report on an extensive research p ro ject u n d erta ken in the In stitu te . A fte r a theoretical analysis the author estim ates three variants o f the Cobb-Douglass production fu n ctio n fo r m anufacturing and m in ing and fo r non farm production in the period 19551967. M anufacturing and M ining: = 4,18 + 0,501 (0,080). k R 2 = 0,797 R 2 = 0,999 R 2 = 0,9997

Inq = 0,849 + 0,413 Ink + 0,043 t (0,042) (0,001) InQ = 1,081 + 0,587 InR + 0,390 InK + 0,042 t (0,041) (0,071) (0,004) N on-farm Production: < 7 = 4,62 + 0,397 -**. (0,040) k Inq = 0,881 + 0,354 InR + 0,046 t (0,018) (0,000)

R 2 = 0,907 R 2 = 0,9999

InQ = 0,267 + 0,594 InR + 0,445 InK + 0,042 t R 2 = 0,9999 (0,036) (0,070) (0,003)

T he m eaning o f the sim bols is as follow s: Q = value added in m illions o f new dinars o f 1962 purchasing pow er, K = fixed capital in the sam e value units, R = em p lo ym en t in thousands of persons, q = , k =

K a

i = tim e, and
q k

are expressed as percentages. K and R are correc-

ted fo r cyclical nonutilization o f the capacity. T he coefficients o f InR and InK turn out to be approxim ately equal to the shares o f labour and capital in value added. T hus Y ugoslav eco no m y seem s to be reasonably com petitive. There are three distinctive periods in the Yugoslav p o stw a r eco nom ic developm ent: P ostw ar reconstruction 19451948, com m and eco nom y 19491955, and self-governm ent econom y fro m 1956 onw ards. In the second period technical progress w as negative. The author show s that in this period in vestm en t surpassed the absorptive capacity o f the econom y w hich caused negative marginal efficiency o f investm ent.



Technical progress is also estim ated fo r the prew ar period start ing w ith 19l i . A com parative analysis yields the follow ing conclusion. A fter the war, the rate of grow th of o u tp u t doubled, w hile the rates of grow th o f em p lo ym en t and fixed capital increased even more. The annual increase o f capital in ten sity is also m ore than tw ice higher. As a consequence the rate o f technical progress increased fro m 1.5% to 2% per a n n u m b u t the share of technical progress in the o utput grow th was reduced to one ha lf o f the prew ar standards. This was due to tech nical regress in the second, adm inistrative, postw ar period. I f this pe riod is excluded, the relative share o f technical progress turns out to be the sam e as in prew ar periods. T hus selfgovernm ent econom y triples em p lo ym en t and speeds up o u tp u t tw o and a half tim es as com pared w ith capitalist econom y w hile retaining the sam e standards of efficiency.




(O 63 o p )

P a c c M a T p H B a e M b iii HH>Ke K A acc M O A eA eft aB A H eT ca nacT H M M cA ynaeM

C io A ee o S i i i h x M O A eA efi a A a ir r H B H o r o n p o r a o 3 a H aA bH H X y p aB H eH H H ( c m . [ I ] ) . C T p y K r y p H a a 4>yH K itH 5i n e p e x o A a :

( c m . [ I 3 ] ) , K O T o p b ie m o h c h o

rrp eA C T a B H T b b B H A e c r p y K T y p H O H c x e M b i ( c m . p n c . I ) h c a c a y i o iu h x 4>yHKHHO-

Al+ i = Ta (A t, l i t , D t ) / = 0, 1,2 . . . ,


rAe: A, airpHopubiii cTpyKTypHbiH BeKTop c o c t o s ih h h CHCTeMbi b m o m c h t t (A0 BeKTop HanaAbHoro c o c t o h h h h c h c t c m m H3BecreH);

Dt BeKTop rrpHHaTHa pemeHHH;

n t C T p y K T y p H b iH B e K T o p O K p y jK a i o m e H c p e A b i;

BeKTop rrpHHaTHH pemeHHft:

Dt =
rA e :

T d (A t. r , H t_r , V i), t = 0,1,2 . . . ,



B e K T o p O K p y J K a io m e H c p e A b i rr p K H H M a io in e H p e m e H H e c a u h h u m ;

H t BeKTop rrpoiiiAoii HHt^opMamoi b momcht t, 3aAaHHbifl ypaBH eH H eM

Hi = Th (H t-i , At- x ) ,

t = 0,1,2 . . . ,



e c T b tfjyH K H H H n e p e x o A a rr p o n iA O H iiH tf io p M a n H H .

Ecah OTcyTCTByeT BeKTop npHHsnnsi pemeHHH (Dt), t o (I) (3) rrpeBpam aerca b cToxacTH^ecKyio AecKpurrrHBHYio CHcreMy (cHCTeMa KAacca O no KAaccH(|)HKauHH [I], T.e. MOAeAb naccHBHoro rrporao3a. Ecah >Ke Dt rrpHcyrcTByeT b b h o h b noAHQM BHAe, MOAeAb onHCbiBaeT cHcreMy aAarrrnBHoro rrporao3a b

*) A btop 3aM rA oro peAaKTopa /KvpnaAa ,,3K H M K . aBH OO Ha B M K e. oC B

h ml c aTH s t m ^ecK e H

M O bi" eT A


Zmaj Joviaa 12

1. V. T rick o v ic, " Isp itiv a n je stru.kture m ist, 3 - 4 /1 9 5 7 ., 2 3 8 -2 6 9 .* i e la stic n o s t i tra zn je" , Ekono-

2. B . H oivat, " T h e D ep reciation M ultiplier and a G en eralised Theory o f F ix ed C apital C osts*', The Manchester School, May, 1958,, 1 3 6 -1 5 9 . 3. B . Horvat, "T he Optimum R ate o f In vestm en t , T he Economic Journal, D ecem ber 1958, 748767. 4. V. T rick ovic, "Struktu'me promene u lic n o j p o tr o sn ji" , Ekonomist, 3 /1 9 6 0 ., 4 2 7 -4 5 8 . 5. B . Horvat and V. R a sk o v ic, "Workers Management in Y ug o sla v ia : A Comm ent", The Journal of P o lit ic a l Economy, April 19 5 9 ., 194198-* 6. B . H orvat, "D rei D efin ition en d es S ozialp rod u k ts" , Konjukturpolifik, E r stest H eft, I9 6 0 ,, 2 7 - 4 0 ,* . 7. B. Horvat, "A R estatem en t o f a Sim ple P lanning Model w ith som e E xam ples from Y u g o sla v E con om y" , Sankhya , S eries B ,, V ol. 23. P arts 1, 2, 3, 29 48. 8. B . H orvat, " T h e C h a r a cter istics of Y u g o sla v E co n o m ic D ev elo p m en t" , Socialist Thought and Practice, 1 /1 9 6 1 ., 115.* 9. B . Horvat, " C a ra cteristiq u es du developpm ent de l econom ie Y ougos la v e " , Questions actu elles du socialisme, 6 0 /1 9 6 1 ., 8 5 105.* 10. B . Horvat, " T h e C onceptual Background of S o cia l P rod u ct" , Inco me and Wealth, S eries IX (1961), 234 252. 11. B . Horvat, "R adna v r ije d n o st proizvodnje ju g o sla v en sk e poljoprivrede i in d u strije" , Ekonomist, 4 /1 9 6 1 ., 512523.

12. B. Horvat, 1'R aspodjela prema radu medju k o le k tiv im a * , Nasa
s tv a rn o s t

1 /1 9 6 2 ., 5266.

13. B . Ivan ovic, '"Primena metoda l~odstupanja. u problemima odredjivanja step en a ekonom ske r a z v ije n o sti1 Statisticka r e v ija , 2 /1 9 6 7 ,, 125 -1 5 4 , 1 - 2 /1 9 5 9 ., 2 6 - 4 2 , 1 /1 9 6 2 . 1 - 1 4 , F.konomist, 1 /1 9 6 1 ., 182 -2 0 5 . 14. B . Horvat. ' 'M etodological Problem s in L on g-T erm Econom ic D e v e lopment Program m ing':, Industrialization and Productivity, UN, B u lle tin , 5 /1 9 6 2 ., 3 7 - 5 1 . 15. B . Horvat, ::Ekonom ska nauka i narodna privreda1*, Nasa stva'most, 7 - 8 /1 9 6 2 ., 4 8 - 6 7 .* 16. B. Ivan ovic, :;The estim ation o f the two d im ensional distributions o f a s ta tis tic a l s e t, b ased on the marginal distribution o f it s stra ' ta , Statistica Neerlandica, 1 /1 9 6 3 ., 1323.*
1 7 . B . Horvat, "N aftni kartel u predratnoj J u g o sla v iji" . Ekonomski anal i , 1 2 -1 3 (1962), 2 0 5 -2 2 2 .*

18. B . S avic. "Problem i region alne lic n e potrosnje u Jugoslaviji'% Eko nomski anali, 1 2 -1 3 (1962), 9 7 -1 1 6 .* 19. D. N ik o lic , K onstrukcija jednog ekonom etrijskog modela za razvoj in d u strije , Ekonomist, 2 /1 9 6 3 ., 388 419.* 20. M. Z iv k o v ic, 'Matematika u so v jetsk o j ekonom iji1', Naso stvarnost, 7 - 8 /1 9 6 3 ., 1 2 6 -1 3 5 . 21. V. T rickovic, L ien a potrosnja kao kriterij proizvodne politike**, Ekonomist, 12 /1 9 5 8 . 22. V. T rick ovic, T end en cije potrosnje hrane u s v e tlo s ti savrem enih izu cavan ja Ekonomist, 1 /1 9 6 0 ., 4 1 71. 23. V M atejic, "'Sustina i m etode operacionih istra ziv a n ja \ S t a t i s t i cka re v ija, 1 /1 9 6 3 ., 1 - 1 8 24. B . Horvat, ;iQ uelques a s p e c ts de la p la n ification econom ique natio n a le 5!, L es Annales de l !economie collective, 23 /1 9 6 3 . 25. B . S a v ic , !,N ivo ishrane se o sk o g sta n o v n istv a Srbije po poljoprivrednim rejonim a!!, Hrana i ishrana, IV, 1963. 26. B . Horvat, M etodoloski problemi dugorocnog programiranja privrednog razvoja!), Ekonomski pregled, 1 0 - 1 1 /1 9 6 2 . 27. V. M edenica i V. T rick ovic, Materijalni i n ovcan i tokovi i njihov uticaj na cen e i tr z is te " , Ekonomski pregled, 1 0 -1 2 /1 9 6 3 . 28. B". Marendic, :JP in anciran je d jela tn o sti v iso k o g sS o lstv a SRH u periodu 196063. god in e , Ekonomski pregled, 101 2 /1 9 6 3 .

29 B , Horvat, 'Sam oupravljanje, centralizam i planiranje* , Pregled, 5 /1 9 6 4 ., 4 1 3 - 4 4 4 . 30. B Horvat, ' Dva m odela efek a ta formiranja za lih a na k retanje drugtvenog proizvoda" , Ekonomski pregled, 7 /1 9 6 4 .. 407 415. 31. B Horvat. -E k o n o m sk i sm isa o in d e k sa p roizvod n je i c i j e n a , Sta': tisticka revija, 1 /1 9 6 4 ., 7 - 1 4 . 32. B Iv an ovic, 33. B, Horvat..
tis tic ka revija,

-S tatistick i rasporedi sa aleatom im parametrima!\ Sta 1 /1 9 6 4 ., 1 - 6 .

;The Optimum R ate o f Investm ent R eco n sid ered ,

The Economic Journal, 1965 , 572 576.

34. L j. Madzar, "Privredni siste m i m ob iln ost faktora p roizvodnje''. Ekonomist, 1 - 2 /1 9 6 5 ., 2 8 - 4 8 . 35. B . Horvat ^Planning in Y u g o sla v ia J, Studies in Development 1, 1964 , 1 4 9 -1 6 5 . 36. S. B o lc ic , O metodama s o c io lo s k o g proucavanja g r a d o v a ;!, Sociologija 4, 1967. 37. B . Horvat, "Individualno i drustveno v la sn istv o u s o c ija liz m u :i.. Gledista 3, 1967. 3 8 . B . Horvat, " P la n n in g and the Market: T he Y u g o sla v E x p erien ce11, Planning and Development Programming, OECD, P a ris, 1964, 39. B . Horvat, ,;D ie Ubernahme der B e tr ie b sleitu n g durch die Arbeiter in h isto risc h e r P e r s p e k tiv e ; \ An International Seminar V/orkers' Participation in Management, V ienna, 1958. 40. B . Horvat, ; Privredni c ik lu si u J u g o s l a v i j i Ekonomist, l ' 4 /1 9 6 6 ., 7 1 -1 1 0 , 41. L j . Mad zar, -K o le b a n je z a lih a kao faktor n e sta b iln o sti ju g o s lo v en sk e privrede: , Ekonomist, 1 /1 9 6 6 ., 265 5 . 4 28 42. B . Horvat, K ibernetika i privredno planiranje , R eferat na II medjunarodnoj k onferen ciji Nauka i drustvo u H erceg Novom, 1966. . 43. B . H orvat, !D ija le k tik a i dinam icki mo d e li Marks i savremenost, 3 /1 9 6 6 ., 3 5 4 -3 6 0 . 44. P. Sicheri,. ' A naiiza od nosa izm edju fik sn ih fondova i proizvoda u predratnom i posleratnom razvoju J u g o sla v ije -'', Ekonomist, 1 2 /1 9 6 7 ., 27 5 - 2 9 3 . 45. Z. P opov, Komparativna an aiiza privrednog razvoja S=.7R J u g o sla v ije i NR Bugarske . Ekonomist, 12 /1 9 6 7 ., 294' -320. 46. O. K ovac, ,JU ticaj sp oljn e trgovine na d ru stvenu reprodukciju; Pregled, 3/1967... 1 8 5 -2 0 4 .

47. B . Horvat, " P r ilo g d isk u siji o teoriji p artije" , Nase feme 5, Z ag reb, 1967. 48. B . Horvat, "M arksisticka a n a liza drustvenih k la sa i suvrem eno ju gogosla v en sk o drustvo", Gledis'ta 1 % . B eo g ra d , 1967., 12791291. 49. Z . M rkusic, O savrem enoj in terp retaciji teorije komparativnih trosk ova" , Medjunarodni problemi I, Beograd, 1967., 9 33. 50. B . Horvat, Der Markt a ls Instrument der P lan u n g" , Probleme Zentraler Wirtschaftsplanung, Wien, 1967., 107116. 51. B . Horvat, P riiog zasn ivan ju teorije ju g o sla v en sk o g p o d u ze ca " , Ekonomska a n a liz a , Beograd, 12 /1 9 6 7 ., 7 28. 52. P . S ich erl, 5Em pirijska a n a liza proizvodnih k o eficijen a ta fiksnih fondova na b a zi proizvodne fu n k c ije" , Ekonomska. analiza, 1 2, 1967., 2 9 - 4 8 53. M. B azier, '"Anaiiza step en a razv ijen o sti ju g o sio v en sk ih podrucja", Ekonomska analiza, 12 /1 9 6 7 ., 4963. 54. Z . D a c ic , D inam icki m edjusektorski model za odredjivanje optim alnih in v e stic io n ih programa i probiemi n jegove primene kod n a s , Ekonomska an aliza, 12, 1967., 647655- O. K ovac, " P ia tn i b iian s u jugosloven skom sistem u drustvenog racun o v o d stv a " , Ekonomska an al]za, 12, 1967,, 89101. 56. M, K o v a c ev ic , Kratkorocni i dugorocni ekonom ski efek ti razoruzan ja , Ekonomska analiza, 1 - 2 , 1967 =, 1 0 1 -1 1 2 . 57. Z. P opov, Z em lje sa najbrzim privrednim razvojem sa posebnim osvrtom na razvoj s o c ija iis tic k ih ze m a ija " , Ekonomska an aliza, 1 - 2 , 1967,, 1 1 2 -1 2 2 . 58= B . Horvat, " J u g o slo v a n sk i siste m sam oupravljanja in uvoz tujega k a p ita la " , Ekonomska re vija , 4, 1967., 4 0 6 - 4 1 7 . 59. Z , Mrkusic, " L a b alan ce d es paym ents et le developpem ent econ om ique, , t Referat na simpoziumu, V ienna, In stitu te for d evelopm ent, 1967., 1 - 1 2 . 60. B . Horvat, "Privredni c ik lu s i, monetarni faktori i c ije n e " , Ekonom ska analiza, 12 /1 9 6 8 ., 1 21. 61. Z. Mrkusic, "K ritika nekih eiem en ata n eo k ejn zija n sk o g m odela medjunarodne trgovin sk e p oiitik e*', Ekonomska .a n aliza, 1 /1 9 6 8 . 2 62. S. J o v ic ic , " K oriscen je grupe p osio v a kao p rocenjivackog kriterija u okviru a n a litick e procene radnih m esta ,M Ekonomska analiza, , 1 - 2 /1 9 6 8 ., 1 3 1 -1 5 3 .

63. B. Horvat, :The Rule of A ccum ulation in a P la n n ed Econom y , Kyklos, 2 /1 9 6 8 .. 2 3 9 -2 6 5 . 64. B. Horvat, N ote on Wages and Em ployment in a Labour Surplus E conom y , The Manchester School, March E d ition , 1 9 6 8 ., 6368. 65. B, Horvat, -D ie produktive A rbeit in der S o z ia lis tisch en G e sells c h a f t , Osteuropa Wirtschaft, 2, 1968., 98107. 66. B. H orvat, ' S o c ija listic k a robna p roizv o d n ja , Gledista, 1 0 /1 9 6 8 ., 1 3 2 1 -1 3 3 0 . Beograd,

6 7. Z . Mrkusic, N eka pitanja na a ltem ativu ; Prilagodjavanje d eviznog kursa direktna kontrola , Ekonomist, Zagreb, 1 /1 9 6 7 ., 2 8 9 -1 0 2 . 68. Z. P opov, ' :N eki problem i izrad e in te g r is a n o g sistem a drustvenih racuna'1, Ekonomist, Z agreb, 2 /1 9 6 8 ,, 421 431,

69. B . H orvat, An Integrated System of S o c ia l A ccoun ts for an E co n o my of the Y u g o sla v T y p e , The Review o f Ihcome and Wealth 1, New H aven, C onn., 1968. 70. S. S tefan ovic, Sudska praksa o naknadi s te te c iji je osn ov n esreca na poslu , Rad i pravo, Beograd, 1 /1 9 6 8 ., 9 9. 2 7 1. Z . Mrkusic, O. K ovac, P . P ilip i, U slo v i i kriteriji za optimalno u kljucivan je u medjunarodnu podelu rada i proizvodna orijentacija J u g o sla v ije , Ekonomska anaiiza, Beograd, 3 /1 9 6 8 ., 243263. 4 7 2. L j. Madzar, ,:Kretanje z a lih a kao indikator promena e fik a sn o sti privredjivanja18, Ekonomska a n a iiza, Beograd, 3 /1 9 6 8 ., 266 4 291. 73. Z, Mrkusic, 74.
Medjunarodni problemi ,

:Ka realnijem pristupu problemu k o n v ertib iln o sti , Beograd, 1 /1 9 6 8 ., 37 54,

P. S ich eri, " R eg io n a l a s p e c ts o f Y u goslav econom ic developm ent and planning , M u ltidisciplinary Aspects of RegiohmH Development, P a ris. 1969., 1 6 3 -1 7 8 .

75. B. Horvat, 'P risp evok k zakladanim teorie ju h oslovan sk eh o podniku: , Economicky casopis, B r a tisla v a , 8 /1 9 6 8 ., 7 8 9 - 8 0 8 . 7 6. L j. Madzar, " T r z iste ik u ltu r a , Gledista , 1 6 2 7 -1 7 8 6. Beograd. 1 2 /1 9 6 8 ,:

77. D ancika N ik o lic, P a v le S i c h e r i , S t r u c t u r a l A n a ly sis of E co n o mic D evelopm ent o f Y u g o sla v ia in the Period 19521962 , Czechoslovak Economie Papers 8, P rague, 1967., 97116. 78. B . Horvat, " A n aliza privrednih kretanja i p rijed lozi za ekonomsku p o litik u '5, Ekonomist, i / l 9 6 9 - , 43 58.

79. O. K ovac, Koreni d eficita platnog b ila n sa J u g o s la v ije , Ekonom~ ska misao, 1 /1 9 6 9 ., 9 3 - 1 1 8 . 80. O. K ovac, "Spoljna trgovina kao faktor ubrzanja rasta*', Ekonomist, 1 /1 9 6 9 ., 2 2 3 - 2 4 7 . 8 1 . Z , Mrkusic, V alutni paritet i privredni ra zv o j" , Ekonomist, 1 /1 9 6 9 ., 2 4 9 - 2 6 5 . 82. B . Horvat, Integriranost J u g o sla v e n sk e privrede i samoupravno p la n iia n je " , Ekonomist, 2 /1 9 6 9 ., 3 7 5 - 4 0 2 . 83. O. K ovac, O snovne k arakteristike razvitka savrem ene robne proizvodnje i medjunarodne trgovinske razm en e" , Vanjskotrgovinsko pos/ovan/e radnih organizacija II, P aku ltet ekon. nauka, Zagreb, 196 9 ., 1 3 - 2 9 . 84. P .S ic h e r l, A n a liza nekih elem en ata za ocenn step en a ra zv ijen o sti republika i pokrajina , Ekottomska a a a liza , 12 /1 9 6 9 ., Beograd, 5 -2 8 .

* Rasprodato

hit' ' -



S E P A R A T 103




direktor i staresina Odeljenja za privredni sistem dekan Poslediplomske skole i staresina Odeljenja za finansije i spoljnu trgovirru P. SICHERL, zamenik direktora N. MILEUSNId, staresina Odeijenja za ekonomiku preduzeca i operaciona istrazivanja STAJIC, staresina Odeljenja za privredni rast i ekonomska merenja

In s titu t ekonomskih nauka razvio se iz Istrazivackog odeljenja Savezrtog zavoda za privredno planiranje, koje je bilo osnovano 1958. godine. Osnovni zadatak Instituta je da proucava te o riju i praksu privrednog razvoja u Jugoslaviji i inostranstvu, da vrsi teo rijska i prim enjena istrazivanja jugoslovenskog privrednog sistem a ,da radi na usavrsavanju m etodologije privrednog planiranja i podstice usvajanje i prim enjivanje savrem enih metoda ekonomske analize i razvoja nove ekonom etrijske i druge analiticke metode. In stitu t izvodi nastavu III stepena iz oblasti ekonomskih i organizacionih nauka. Radi resavanja konkretnih problema u privrednim preduzecima In s titu t ima svoj Centar za organizaciju i privredni razvoj preduzeca. U Institutu takode postoji i Elektronski racunski centar u kome se resavaju siozeni ekonom sko-matematicki m odeli i drugi num ericki problem i iz rada Instituta. Sa ciljem da svoje radove ucini pristupacnim siro j javnosti, In stitu t se bavi i izdavackom delatnoscu. Biblioteka Instituta nastoji da prikupi potpunu kolekciju znacajnih ekonomskih dela. In s titu t ucestvuje u izdavanju casopisa Ekonomska analiza.



Cijene proizvodnje u Jugoslaviji , Beograd

Ekonomska analiz a,

br. 1 2/1970.,

Izdaje i stampa; Institut ekonomskih nauka, Beograd, Zmaj Jovina 12

C IJ E N E P R O IZ V O D N JE U JU G O SLA V IJI' B r a n k o H O R V A T ** 1. D E F IN IC IJA K ao c ije n u p ro iz v o d n je d e fin ira m c ije n u k o ja se u p ro s je k u form ira ta k o da se n a m a te rija ln e tro sk o v e p ro iz v o d n je d o d aje am ortizacija, k o ja o d razav a v rije d n o s t i v ije k tr a ja n ja o sn o v n ih sre d sta v a , troskovi zivog ra d a i d o b it u o d re d e n o j p ro p o rc iji u o d n o su n a a n g aziran a (o sn o v n a i o b rtn a ) sre d stv a . O va p ro p o rc ija p re d s ta v lja p ro fitn u sto p u ili sto p u d o b iti. S to p a d o b iti je p o d je d n a k a za p o je d in e p riv re d n e grane. Ovo p o to n je je u s tv a ri o sn o v n a k a r a k te r is tik a c ije n e p ro izv o d n je.

2. STO PE D O B IT I U A M E R IC K O J P R IV R E D I S to p a d o b iti m oze b iti d a n a u b r u to izrazu (p r ije p la c a n ja po reza) i u n e to izrazu (n a k o n p la c a n ja p o re z a ). U ta b e li u an ek su n av ed en e su sto p e n e to d o b iti u a m e ric k o j in d u s triji. S to p e d o b iti ra c u n a te su u o d n o su n a im o v in u a k c io n a ra . A k c io n a rsk a im o v in a p re d sta v lja oko dvije tre c in e u k u p n e p a siv e a m e ric k ih k o rp o ra c ija . P re o sta lu tre c in u p re d s ta v lja ju obaveze p re m a d o b a v lja c im a (9 % ), o sta la k ra tk o ro c n a d u g o v an ja (13% ) i d u g o ro c n i zajm o v i (13% ). R adi u sp o re d e n ja dodaje m da je u ju g o slav en sk o j in d u s triji u 1968. god. p o slo v n i fo n d (zajed n o s o sta lim fo n d o v im a ) iznosio je d n u tre c in u p asive, d u gorocni zajmovri 20%, a d o b a v lja c i 10%. Iz sam e ta b e le ne vicli se d ire k tn o u k o jo j m je ri u SAD v la d a zako n p ro sje c n e p ro fitn e stope. Z bog to g a cem o za sv ak u g o d in u izrac u n a ti p r o s je c n u d ev ija c iju p ro fitn ih s to p a u p ro c e n tim a . P i'o sjecn u dev ija c iju d o b iv am o n a ta j n a c in sto p ro s je k a p s o lu tn ih o d stu p a n ja gran* Ovaj c lan ak jo dio s ire s islraziv ack o g p ro je k ta k o ji fin a n c ira ju S a \e z n i /a v o d zr. c ijene i Savezni fo n d za fin a n c ira n je n a u c n ih d je la tn o sti. ** A u to r je n a u cn i s a r je tn ik In s titu ta e k o n o m sk ih n a u k a u Beogradu,. 1 H konom ska an aliza


sk ih p ro fitn ih sto p a o d n e p o n d e rira n e a ritm e tic k e sre d in e tih st.opa stav im o u odn o s sa sre d in o m 2
m -

Od in te re s a je ta k o d e r u tv rd iti d a li su d ev ija c ije k o re lira n e s visinom p ro s je c n e p ro fitn e sto p e. P o tre b n e p o d a tk e d a je ta b e la 1. Tabela 1

P rosjecne devijacije granskih stopa neto dobiti u SAD 19481957.

Godine niskih stopa dobiti | Prosjecna stopa Godi ! ponde- ] neponde- 8 u % na

! rirana 1 Tirana
8,6 8,9 9,2 9,8 9,9 10,3 10,3 10,4 10,5 10,9 9,9 8,3 8,3 8,7 9,4 9,1 9,6 9,6 10,2 9,7 10,3 9,3

Godine visokih stopa dobiti Prosjecna stopa 1 Godina ponde- neponde- j 8 u / rirana riran a 1949. 1964. 1967. 1951. 1956. 1955. 1965. 1966. 1950. 1948. P rosjek 11,6 11,6 11,7 12,1 12,3 12,6 13,0 13,4 15,4 16,0 13,0 10,8 11,3 11,7 11,3 11,6 11,6 12,8 13,5 15,2 15,1 12,5 23,0 14,8 15,4 24,2 16,2 22,9 15,4 15,2 18,2 13,1 17,8

1958. 1961. 1960. 1962. 1954. 1952. 1963. 1959. 1953. 1957. Prosjek

24,8 24,6 23,3 20,9 27,5 23,9 19,8 18,2 20,6 25,0 22,9

Izvor : Economic Report of the President, Jan u ary 1969, ss. 310311 V idi se da p o s lo ji c v rs ta veza iz m e d u v isine p ro s je c n e sto p e u ind u s tr iji i d e v ija c ija to g p ro s je k a . U 10 lo sih g o d in a in d u s trijs k a p ro fitn a s to p a k rece se u in te rv a lu 8,6% 10,9% a p ro s je c n e d e v ija c ije g ra n sk ih s to p a o d g ra n sk e a ritm e tic k e sre d in e u in te rv a lu 18,2% 27,5% . U 10 d o b rih g o d in a in te rv a l p ro s je c n e sto p e iznosi 11,6% 16,0%, a in te r val d e v ija c ija 13,1% 24,2%. A ritm e tic k i p ro s je k sto p a za p ro sp e rite tn ih 10 g o d in a visi je za 13,0 9,9 = 3,1 p o e n a od n . za 31% u o d n o su n a 10 rec e sio n ih godina; a ritm e tic k i p r o s je k d e v ija cije m a n ji je za 22,9 17,8 = 5,1 p o e n a odn. za 22% .


3. U T V R B IV A N JE D E F IN IC IJE STO PE DOB1TI ZA JU G O SLA V EN SK U PR1VREDU Ovisno o tom e k ak o se clefin iraju b r o jn ik i n azivnik u izrazu


(D = d o b it, S = s re d stv a ) m oze se iz ra c u n a ti b a r p e t ra z licitih sto p a d o b iti k o je im a ju e k o n o m sk i sm isao. U zim am dva e k o n o m sk a ag reg a ta za b r o jn ik i tri za nazivnik. K ao b r u to d o b it d e fin ira m c je lo k u p n u razlik u n e to p ro iz v o d a k o ja o s ta je p o o d b itk u p o re z a n a p ro m e t i licnih d o h o d a k a s d o p rin o sim a . K ao n e to d o b it d e fin ira m izd v a ja n ja za fondove ra d n ih o rg a n iz a c ija tj. b r u to d o b it u m a n je n a za k a m a te n a poslovni fond i n a k re d ite , p re m ije o sig u ra n ja , iz d v a ja n ja za zajed n ic k e rezerve p riv re d n ih o rg a n iz a c ija i d ru g a slicn a p la c a n ja k o ja n e odlaze u fo n d o ve ra d n ih o rg a n iz a c ija. Za sre d s tv a uziimam slijed ece tr i v a rija n te : (1) a k tiv n a o sn o v n a sre d s tv a p o n a b a v n o j v rije d n o sti, (2) zb ro j (1) i p r o sjec n ih o b rtn ih sre d sta v a i (3) z b ro j a k tiv n ih osn o v n ih sre d sta v a po s a d a sn jo j v rije d n o s ti i p ro s je c n ih o b r tn ih sre d sta v a . Za svih p e t a g re g ata p o d a tk e u z im a m sam o za one g odine k ad je izv rsen a rev alo riz ac ija o sn o v n ih sre d sta v a o d n o sn o c ije n e se n is u b itn ije m ije n ja le . To su 1962. i 1963. god. te 1966, 1967. i 1968. g odina. U o b ra c u n su u k lju c e n e svih 22 in d u s trijs k e g ra n e k ak o ih d a je s ta tis tik a . R e z u lta ti o b ra c u n a d an i su u tab eli 2. P ro izlaze z a n im ljiv i i vazni z ak lju cci. P o ja v lju je se te n d e n c ija da slo p e d o b iti ra s tu sa sto p o m r a s ta in d u s trije , sto je i in tu itiv n o ocigledno. K ao re z u lta t re fo rm e sre d stv a p o d u zeca su zn a tn o povecana, tak o da je n e to sto p a d o b iti u 1966. god. p o v ecan a dva i po p u ta. M edutim , u slije d u s p o ra v a n ja r a s ta n e to s to p a se naglo s m a n ju je , ta k o d a je do 1968. god. n ajv e c i dio p o zitiv n e p ro m je n e izgu b ljen. K ako se osim to g a i b ru to sto p a sta ln o s m a n ju je , cak i u sp rk o s o z iv lja v an ja e k sp a n z ije in d u s trije u 1968. god., to proizlazi da se p o s lje d n jih godina c je lo k u p n a a k iu n u la tiv n o st in d u str ije s m a n ju je . P ro c e n ti d e v ija c ija g ra n sk ih sto p a od in d u s trijs k o g p ro s je k a zn a tn o su veci kod n e to nego kod b ru to sto pa. P re m a to m e ako u ju g o sla v e n sk o j p riv re d i p o s to ji te n d e n c ija izjedn a c av a n ja sto p a d o b iti, o n d a ono vazi za b ru to stope, kod cega tre b a u zeti u o b z ir u k u p n a , a ne sam o o sn o v n a sre d stv a . V idi se, n a d a lje , d a su u losim g o d in am a (1962. i 1967) p ro c e n ti d e v ija c ija veci za sto p e na bazi sa d a s n je v rije d n o s ti o sn o v n ih sre d sta v a , a u d o b rim g o d in am a (1963, 1966. i 1968) za sto p e n a bazi n a b a v n e v rije d n o s ti osn o v n ih sre d stava. R azlik e n isu velike, te se sto g a m ogu uzeti i je d n e i d ru g e stope. Ip ak , s o b ziro m n a to d a je n a jm a n je 5 p o s tig n u to n a bazi sa d a sn je v rije d n o s ti o sn o v n ih s re d s ta v a (a m oze se p re tp o s ta v iti da ce se ekspanzija in d u s tr ije ip a k o d v ija ti po sto p a m a z n a tn o vecim od 0 % ), to kao m jerodcivnu s to p u d o b iti treba uzeti o d n o s u k u p n e (b r u to ) d o b iti i zbroja a k tiv n ih o sn o v n ih sre d stav a p o s a d a s n jo j v r ije d n o s ti i p ro sje c n ih o b rtn ih sredstava. V idi se ta k o d e r da je uz k o m p a ra b iln e sto p e ra s ta poi*

varijanti stopa

dobiti z industriju a

i rudarstvo


Izvori: SGJ 1964., str. 13435; SGJ 1965., sir. 13637; SGJ 1968., str. 12629; Privreclni bikmsi Jugoslavije

19621965., str. 5258.


slije 1965. god. doslo do sm a n jiv a n ja p ro c e n ta d ev ijacije. P re m a tom e m oze se k o n s ta to v a ti d a p o s to ji te nde n c ija fo r m ir a n ja cijena kao cijena proizvoclnje, kod cega je re le v a n tn a s to p a d o b iti d e fin ira n a kao b ru to sto p a u o d n o su n a u k u p n a a k tiv n a sre d stv a po s a d a sn jo j v rije d n o sti. 4. KOM PARATIVNA ANALIZA B u d u c i da je ju g o sla v e n sk a p riv re d a p ro s la je d a n p u t od adm inis tra tiv n e p re m a trz isn o j o rg an izaciji, to je k o risn o u tv rd iti n ek i s ta n d a rd k o ji bi sluzio kao o rje n ta c ija k od