Вы находитесь на странице: 1из 53

UVOD

Organizacija Sjevernoatlantskog pakta predstavlja savez 28 drava iz Sjeverne Amerike i Evrope koje su se obavezale da e ispunjavati odredbe Sjevernoatlantskog sporazuma potpisanog u Vaingtonu 4. aprila 1949. godine. U skladu sa sporazumom, osnovna uloga NATO-a jeste ouvanje mira i bezbjednosti politikim i vojnim sredstvima u zemljama lanicama. NATO uva zajednike vrijednosti saveznica- demokratiju, slobodu pojedinca, vladavinu prava i mirno rjeavanje sporova, istovremeno afirmiui ove vrijednosti irom evroatlantske regije. NATO je, takoe, forum za raspravu predstavnika zemalja Evrope i Sjeverne Amerike o pitanjima od zajednikog interesa. Osnov NATO- a su odnosi njegovih drava lanica koje dijele iste vrijednosti i interese i predane su ouvanju demokratskih naela, inei bezbjednost sjevernoatlantskog regiona nedjeljivom. Dreve lanice saveza su se obavezale na odbranu u sluaju agresije vodei se principom da napad na jednu ili vie lanica predstavlja napad na sve. NATO je obrazovan kao meudravna organizacija u kojoj drave lanice zadravaju pravo na svoju samostalnost.1 To je sredinji oblik transatlantskog djelovanja koji ima dugu tradiciju, preciznu strukturu i konkretne aktivnosti. U svojih vie od 60 godina postojanja, NATO se pokazao kao sredinje mjesto donoenja vitalnih odluka. To je bio nezaobilazni oblik saradnje u vrijeme Hladnog rata, detanta, a i u posthladnoratovskom razdoblju. Sve promjene koje su se zbile na meunarodnoj sceni u posthladnoratovskom periodu nisu umanjile znaenje niti praktinu vanost evroatlantizma. Jasno je da su odnosi uspostavljeni preko Atlantskog okeana razgranati, snani i dinamini, a da je upravo taj najmoderniji i najbogatiji dio nae planete danas upuen na sebe vie nego ikada u prolosti. Nova strategijska koncepcija NATO-a koja u obzir uzima globalne izazove koji se postavljeju pred ovu meunarodnu organizaciju, najbolja je potvrda shvatanja evroatlantizma i njegovog glavnog instrumenta, NATO-a. Pod evroatlantizmom se podrazumijeva ukupnost veza
1

NATO Handbook, NATO Public Diplomacy Division, Brussels, 2006, pp. 15.

i odnosa uspostavljenih izmeu SAD-a i zemalja Evrope koje su u prvom redu vidljive u institucionalizovanom obliku njihove vojne saradnje kao temelja evroatlantskog zajednitva. Na tim vojnim osnovama izgraeni su svi ostali oblici evroatlantskih veza koji nastaju kao sekundarni oblik povezivanja.2 Tokom Hladnog rata, bezbjednost ostvarivana zajednikim evroatlantskim djelovanjem, bila je osnovni zadatak organizacije. Raspadom socijalistikog sistema i Varavskog ugovora, NATO i dalje u novim uslovima funkcionie kao snaan instrument i sa novim dravama lanicama ini proirenu bezbjednosnu zajednicu evroatlantskih razmjera. Istorijska jedinstvenost NATO-a kao odbrambenog saveza lei u tome to je nastavio da postoji i nakon to su iezle bezbjednosne okolnosti koje su ga odreivale. Od saveza oblikovanog da odgovori na jednu, sovjetsku prijetnju, efikasno se preobrazio u stalni savez koji odgovara na nove prijetnjepostojee, predvidljive i nepredvidljive. Prepoznajui jasne i stvarne nove prijetnje, te razvijajui odgovarajue nove sposobnosti da se s njima nosi, NATO je dokazao svoju trajnu vrijednost odbrambenog saveza.3

2 3

ehuli Vukadinovi, Lidija, Euroatlantizam i suvremeni meunarodni odnosi, Podgorica-Zagreb, 2010, str. 24. ehuli, Lidija, ur., NATO i novi meunarodni odnosi, Zagreb, 2004, str. 13.

Prvi dio NATO OD NASTANKA DO PADA BERLINSKOG ZIDA 1.POLITIKA I BEZBJEDNOSNA SITUACIJA U EVROPI NAKON DRUGOG SVJETSKOG RATA Zavretak Drugog svjetskog rata oznaio je radikalnu prekretnicu u meunarodnim odnosima. Njegov globalni karakter rezultirao je sveobuhvatnim promjenama meunarodne zajednice na politikom, ekonomskom i bezbjednosnom planu. Kada je rat zavren i kada su jasno definisani pobjednici i poraeni u tom, najveem ratnom sukobu, zapoeo je proces konsolidacije snaga i snane diplomatske aktivnosti zemalja za ulogu u postratovskom svjetskom poretku. Pobjednike snage Antihitlerovske koalicije bile su kreatori nove strukture meunarodne zajednice. Meutim, Antihitlerovska koalicija e se ubrzo raspasti, uglavnom zbog razliitih vizija njenih lanica. Naputa je Sovjetski Savez, a glavnu ulogu u kreiranju evropskog i globalnog okruenja preuzimaju Sjedinjene Amerike Drave. Evropske drave bile su nakon rata politiki, ekonomski i bezbjednosno oslabljene i podijeljene. Ogromni materijalni i ljudski gubici objektivno su ugroavali oporavak ekonomija evropskih zemalja. Izvojevana pobjeda u borbi protiv faizma na politikom, na ekonomskosocijalnom planu imala je visoku cijenu za evropske drave. Stari kontinent bio je suoen sa ekonomskim slomom i glau, te mu je bila neophodna inostrana ekonomska podrka kako bi se postavili temelji privrednog oporavka. Zavretak Drugog svjetskog rata oznaio je definitivan kraj dominaciji Evrope u meunarodnoj zajednici. Evropske zemlje, okosnice nekadanje politike nadmoi Evrope bile su radikalno oslabljene i podijeljene. Njemaka i Italija izale su iz rata kao poraene sile Osovine. Velika Britanija i Francuska bile su na strani pobjednike koalicije, ali znatno oslabljene. Uz to postepeni gubitak kolonija doprinio je gubitku politikog prestia nekadanjih velikih kolonijalnih sila. Sovjetski Savez izaao je iz rata na strani Antihitlerovske koalicije. Iako sa ogromnim gubicima, 1945. bio je na vrhuncu svoje vojne moi. SSSR-u su se otvorila vrata za irenje komunizma, a time i sopstvenog uticaja.

Neposredno nakon rata, u Francuskoj i Italiji komunisti na izborima dobijaju vie glasova nego ikada ranije. Laburisti su doli na vlast u Velikoj Britaniji, a pripadnici Komunistike partije uli su u prve poslijeratne vlade u Belgiji, Danskoj i veini njemakih pokrajina. U cijeloj Zapadnoj Evropi bilo je velikih pritisaka da se sprovedu ozbiljne drutvene i politike reforme.4 Politiki razjedinjena, nestabilna, oslabljena s idejama komunizma na istoku i idejama socijalizma unutar zapadnih i junih granica, Evropa je politiko saveznitvo zatraila, a vrlo brzo i dobila, od strane SAD-a. Evropa nakon rata nije predstavljala siguran dio meunarodne zajednice. Evropske vojske, ukljuujui i one pobjednike, bile su moralno i materijalno iscrpljene, s velikim gubicima i postratnim traumama. Evropske zemlje poele su detektovati neke nove potencijalne neprijatelje te glavne izazivae bezbjednosti i stabilnosti na evropskom kontinentu. Dominantna je bila prijetnja sa istoka, iji je sinonim postao dojueranji saveznik, Sovjetski Savez. Usred Evrope podignuta je gvozdena zavjesa koja je podijelila kontinent, ali i iru meunarodnu zajednicu na tzv. Zapadni i Istoni blok.5

1.1.SAD I ATLANTSKA SARADNJA

Zapadna Evropa zauzela je istaknuto mjesto u amerikoj poslijeratnoj politici. SAD su same sebi dodijelile ulogu one snage koja jedino moe osigurati mir u Evropi i pomoi politiki i ekonomski razvoj zapadnog dijela evropskog kontinenta. Hladnoratovska atmosfera jo e vie doprinijeti da se uvrsti takvo uvjerenje i da se Zapadna Evropa jo tjenje vee sa prekookeanskim saveznikom. Opasnost od djelovanja druge velike sile, SSSR-a, tvorila je osnovni element okupljanja zapadnoevropskih saveznika i permanentnog amerikog interesa da se ne dozvoli takvo djelovanje. U takvoj atmosferi, NATO je trebao da bude prvi vojni savez sa daleko istaknutim vojno-politikim zadacima, to su trebali uiniti da se atlantska saradnja odvija na novim
4 5

ehuli Vukadinovi, Lidija, Euroatlantizam i suvremeni meunarodni odnosi, Podgorica-Zagreb, 2010, str. 29. Ibid, str. 30.

temeljima, osloboena nacionalnih zapreka i postavljena kao stalna i jedina alternativa djelovanju druge strane. Po zavretku Drugog svjetskog rata, SAD su smatrale Zapadnu Evropu apsolutno potrebnom bazom iz koje se moe veoma uspjeno kontrolisati protivniki blok. Zapadna Evropa postaje tako predstraa amerike globalne strategije. Nacionalni interes Sjedinjenih Drava postao je snaan faktor njihove evropske politike jer je od razvoja dogaaja u Evropi zavisila i cjelokupna amerika strategija politikog i vojnog djelovanja. Kompleksni sistem veza i odnosa drava sa istim drutveno-politikim ureenjem bio je postavljen kao dobra poluga ideolokog djelovanja, kako u konfrontaciji sa evropskim socijalistikim dravama, tako i radi vlastite to vee koherentnosti. Meutim, sasvim je jasno da su SAD osim elje za vojnim odranjem u Evropi, suzbijanjem komunizma i jasnih tendencija za apsolutnom politikom dominacijom, teile ostvarivanju znaajnih amerikih ekonomskih interesa. Vojno-politika osnova je imala za cilj da potpomogne ekonomske interese SAD-a, a sve to trebalo je da vodi punoj afirmaciji kapitalistikog sistema.6

2.RAZLOZI OSNIVANJA SJEVERNOATLANTSKOG SAVEZA

Razlozi osnivanja Sjevernoatlantskog saveza su kompleksni i u direktnoj su vezi sa dogaajima nakon Drugog svjetskog rata. Ideoloki sukob Istoka i Zapada, tzv. hladni rat, koji je poeo po zavretku Drugog svjetskog rata, dostigao je kulminaciju u periodu od 1947. do 1953. godine, i okonan je 1989. godine. Tokom etiri decenije ideoloka netrpeljivost dva bloka nikada nije prela u ratni sukob. Bilo je to balansiranje na ivici rata.7 Odnosi izmeu SAD-a i SSSR-a bili su kljuni za deavanja u periodu hladnog rata. Osnivanje Sjevernoatlantskog saveza bilo je posljedica neslaganja Istoka i Zapada, ali i prirode odnosa unutar zapadnoevropskih zemalja i njihovog odnosa prema SAD-u.

6 7

Vukadinovi, Radovan, Vanjska politika SAD-a u doba hladnog rata, Zagreb, 2007, str. 176-178. Dr Simi, Jasminka, U potrazi za novom misijom: NATO i jugoslovenska kriza 1990-2001, Beograd, 2010, str. 17.

Jo tokom Drugog svjetskog rata, SAD i SSSR imale su potpuno razliite vizije poslijeratnog ureenja svijeta. Staljinov i Trumanov politiki koncept bie od presudnog znaaja za nastanak hladnog rata. Prva amerika atomska bomba unitila je 1945. godine Hiroimu, a druga Nagasaki. Truman je smatrao da je demonstracija atomske bombe uplaila SSSR, s obzirom na to da su ve tada odnosi izmeu dvije sile bili napeti. Atomski monopol predstavljao je ameriko sredstvo za odvraanje Sovjeta. Meutim, ve 1949. i SSSR dolazi u posjed atomske bombe, te tako poinje trka u naoruanju. SAD su na sovjetsku prijetnju gledale vie kao politiku nego kao vojnu. Maralov plan je usvojen u aprilu 1948. Godine i ubrzao je planove Amerikanaca da konsoliduju svoje okupacione zone u Njemakoj i nastave u pravcu stvaranja jedne nezavisne njemake drave. Amerika je smatrala da ekonomska pomo moe podii samopouzdanje Evropljana, ali da SAD moraju preuzeti i vojnu odgovornost za odbranu dijela kontinenta koji nije potpao pod sovjetski uticaj.8

3.OSNIVANJE NATO-A

U promijenjenom meunarodnom okruenju sazrijevale su ideje o moguem udruivanju zapadnoevropskih zemalja radi lakeg ouvanja sopstvenih interesa. Prethodnica formiranja NATO-a bio je Briselski ugovor, potpisan 17. marta 1948. godine.9 On je bio izraz opredijeljenosti pet zapadnoevropskih zemalja, Belgije, Francuske, Luksemburga, Holandije i Ujedinjenog Kraljevstva, da razviju zajedniki sistem odbrane i jaanja meunarodnih veza radi odbrane od eventualnih politikih i vojnih prijetnji. lanice Briselskog ugovora pozvale su, zatim, Dansku, Island, Italiju, Norveku i Portugaliju da im se pridrue u zapoetom procesu. Poslije pregovora sa Sjedinjenim Amerikim Dravama i Kanadom uslijedilo je stvaranje Organizacije Sjevernoatlantskog pakta (NATO) tj. Sjevernoatlantskog saveza, zasnovanog na meusobnim dogovorima Evrope i Sjeverne Amerike. Ugovor je potpisan u Vaingtonu, 4. aprila

8 9

Ibid, str. 19-21. ehuli, Lidija, Europska obrana, Zagreb, 2006, str. 45.

1949. godine i predstavljao je zaetak bezbjednosnog sistema zasnovanog na partnerstvu dvanaest zemalja osnivaa.10 Vodee evropske zemlje, u trenutku osnivanja NATO-a, nisu smatrale da e previe izgubiti ako prihvate da ive u amerikoj sferi interesa. Evropljani su bili spremni da se zarad vee bezbjednosti odreknu znaajnog dijela svoje autonomije i podijele istorijski teko djeljive stvari, suverenitet i bezbjednost. Na to su pristali jer su SAD ouvale multilateralni koncept bezbjednosti koji se sastojao iz pregovora, kompromisa i graenja konsenzusa. SSSR je na NATO gledao kao na agresivnu vojnu organizaciju i nain da se izoluje SSSR. Za Sovjete je bio nerealan argument u prilog formiranja ovog saveza, zatita Zapadne Evrope od sovjetske prijetnje.

3.1.POVELJA UN- PRAVNI OSNOV NATO-A

Nauka o meunarodnim odnosima kae da se savezi uglavnom formiraju kada dvije ili vie drava suoe sa zajednikom opasnou po bezbijednost sa ciljem da poveaju sopstveni vojni potencijal.
11

Time drave smanjuju vjerovatnou da e biti napadnute. Vaingtonski

ugovor o osnivanju NATO-a usvojen je na osnovu lana 51. Povelje UN, koji potvruje neotuivo pravo suverenih drava na individualnu i kolektivnu samoodbranu. lan 5. Vaingtonskog ugovora odnosi se na zatitu od upotrebe sile protiv drava lanica NATO-a i u njemu se kae da e oruani napad protiv jedne ili vie ugovornih strana biti smatran za napad protiv svih njih i, u skladu s tim, one se saglaavaju da e svaka od njih ako se takav napad dogodi, koristiti pravo na individualnu ili kolektivnu samoodbranu priznato lanom 51. Povelje UN, pomoi strani ili stranama koje su napadnute, preduzimajui odmah akciju koju budu smatrale za potrebnu, ukljuujui i upotrebu oruane sile. lan 5. kae i da e Savjet bezbjednosti odmah biti obavijeten o svakom takvom napadu i svim preduzetim mjerama kao odgovor na isti. Te mjere e biti okonane onda kada Savjet bezbjednosti bude preduzeo mjere

10 11

ehuli Vukadinovi, Lidija, Euroatlantizam i suvremeni meunarodni odnosi, Podgorica-Zagreb, 2010, str. 52. Security Studies, Edited by Christopher W. Hughes and Lai Yew Meng, London-New York, 2011, pp. 320-321.

potrebne za uspostavljanje meunarodnog mira i bezbjednosti.12 Dakle, prilikom osnivanja NATO-a prihvaena je vodea uloga Ujedinjenih nacija i sistema kolektivne bezbjednosti u ouvanju mira u svijetu. Stvaranjem NATO-a uspostavljena je transatlantska veza koja je bezbjednost Amerike trajno povezala sa bezbjednou Evrope. To je praktini izraz djelotvornih kolektivnih napora da sauvaju i realizuju zajednike bezbjednosne interese. Evropi je u tom momentu bila potrebna Amerika kao stabilan i vrst partner. Solidarnost i kohezija unutar Sjevernoatlantskog saveza trebalo je da svakoj dravi lanici omogue kolektivnu pomo u suoavanju sa bezbjednosnim izazovima, a ne samo oslanjanje na sopstvene snage. Savez im je omoguio da realizuju bitne ciljeve svoje nacionalne bezbjednosti kroz kolektivni napor. 13 Cilj NATO-a, iskazan u preambuli Vaingtonskog ugovora jeste unaprjeenje

prijateljskih i miroljubivih odnosa u sjevernoatlantskoj regiji To se podudara sa jednim od lanova Povelje UN koje takoe tee istom cilju. Ono to predstavlja odstupanje od Povelje UN jeste vojna komponenta NATO-a kao vojnog saveza odreenog broja zemalja zapadne hemisfere radi njihove odbrane od eventualnog napada treih zemalja.

3.2.IZGRADNJA NATO STRUKTURE

Odmah po osnivanju, zapoela je izgradnja organa NATO-a. Prvo zasijedanje Sjevernoatlantskog savjeta odrano je u Vaingtonu 17. septembra 1949. godine, a Savjet su inili ministri spoljnih poslova zemalja lanica. Savjet Sjevernoatlantskog saveza osnovao je Odbor za odbranu sastavljen od ministara odbrane drava lanica i Vojni komitet koji je dobio svoje regionalne ogranke i to: sjevernoatlantski, kanadsko-ameriki, zapadnoevropski i komitet za junoevropsko podruje i podruje Zapadnog Mediterana. Dva mjeseca kasnije, osnovana su dva nova organa koja su trebala produbiti saradnju drava lanica. U Finansijskom i privrednom odboru nali su se ministri finansija drava lanica. U okviru Komiteta za odbranu stvoren je

12 13

Vukadinovi, Radovan; ehuli, Lidija; Lovri, Drago, NATO u meunarodnim odnosima, Zagreb, 2006, str. 19-20. ehuli, Lidija, Europska obrana, Zagreb, 2006, str. 50-51.

Komitet za vojnu industriju. Unutar svih tijela osnovan je stalni sekretarijat ime je NATO zapoeo svoj ivot kao meunarodna organizacija. Na sastanku Sjevernoatlantskog savjeta u Londonu 1950. osnovan je Stalni odbor predstavnika koji se sastajao jednom sedmino. Promijenjena je i struktura NATO-a, te je umjesto Odbora za odbranu postavljen Vojni komitet, a umjesto Finansijskog i privrednog odbora osnovana je Ekonomsko-privredna uprava. Sve te promjene deavale su u znaku napetih odnosa na liniji Istok-Zapad. Izbijanje Korejskog rata ubrzalo je dinamiku razvoja organizacije koja se tada poela shvatati kao ozbiljna brana od eventualnih opasnosti sa Istoka. NATO je tada pokazao svoju odlunost da postane, u pravom smislu, vojno-politika organizacija. U elji za integrisanjem odbrane zapadnog svijeta, Sjevernoatlantski savjet donosi 1950. godine odluku o stvaranju jedinstvenih vojnih snaga koje e biti pod jednim zapovjednitvom. 14

3.3.ORGANI NATO-A

Najvii organ NATO-a je Atlantski savjet ili Ministarski savjet, sastavljen od predstavnika svih drava lanica na ministarskom nivou. Savjet se sastaje dva puta godinje , na tzv. proljenom i zimskom zasijedanju. Zavisno od problema na dnevnom redu, sastancima Savjeta prisustvuje jedan ili vie ministara drava lanica. Savjet se sastaje najmanje jednom sedmino na nivou stalnih predstavnika ime se obezbjeuje kontinuitet, pa se Savjet naziva Savjetom stalnih predstavnika. U oba sluaja Savjetom rukovodi Generalni sekretar NATO-a. Savjet vodi brigu nad realizacijom ciljeva NATO-a i predstavlja najvii nivo konsultacije. Pomoni organi Savjeta veoma su brojni. Najvaniji od njih su komiteti kojih ima 18. Sekretarijat NATO-a je, tokom godina, znatno proiren. Na elu Sekretarijata nalazi se Generalni sekretar, koji rukovodi sastancima pojedinih tijela NATO-a, vri nadzor nad sprovoenjem pojedinih odluka, priprema izvjetaje o aktivnostima organizacije i sl. Generalni sekretar je ovlaen da posreduje izmeu pojedinih drava lanica u pitanjima koja se odnose na saradnju u okviru NATO-a.
14

Vukadinovi, Radovan; ehuli, Lidija; Lovri, Drago, NATO u meunarodnim odnosima, Zagreb, 2006, str. 16-18.

Vojni organi NATO-a dijele se na glavne organe i glavne komande. Vojni komitet NATO-a glavni je organ vojnog karaktera. Osnovan je 1949. godine i ine ga efovi tabova svih drava lanica. Vojni komitet rukovodi radom komandi drava lanica. Zapovjednitva NATO-a podijeljena su po geografskom principu. Sastoje se od tri zapovjednitva i jedne strategijske regionalne grupe. NATO je, takoe, razvio mreu drugih tijela, izrazito vojne namjene, kao i mree biroa za pitanja komunikacija, industrijskih veza, standardizacija proizvodnje oruja itd. Atlantska skuptina osnovana je 1955. godine kada je Savezna Republika Njemaka postala punopravnom lanicom organizacije. Ona u sutini nije organ NATO-a, ve nevladina organizacija, ali ima veoma znaajnu ulogu u jaanju NATO-ovih ideja. U Skuptini su zastupljene sve lanice NATO-a preko svojih parlamentaraca iz graanskih stranaka..15

4.NATO U BIPOLARIZMU

Iako je osnovan kao vojno-politika organizacija, vojna komponenta djelovanja NATO-a imala je prednost nad politikom tokom hladnog rata. Vodea uloga Amerikanaca uticala je na to da se politika prema suprotnom bloku prihvati bez prigovora. Meutim, poto je 1956. godine izbila Suecka kriza i gledita drava lanica dola u sukob, bilo je neophodno koordinisati politiko djelovanje drava lanica. Grko-turski odnosi i pitanje Kipra jo su vie zaotrili odnose meu lanicama. U promijenim meunarodnim prilikama, i politika struktura dobija nove zadatke. Ipak je NATO, od poetka svog djelovanja, na vojnom planu imao znatno vie konkretnih uspjeha. Glavni zadaci postavljeni pred organizaciju bili su: jaanje naoruanja drava lanica; stvaranje zajednike oruane snage; izgradnja zajednikih vojnih objekata; prihvatanje amerike taktike i strategije vojnog djelovanja protiv druge strane; pruanje vojne pomoi i standardizacija naoruanja i opreme. U pogledu naoruanja, glavni teret snosile su SAD, ali je u doba hladnog rata bila oigledna tendencija uestvovanja i podnoenja tereta ostalih drava lanica. Zjednike snage NATO-a dijele se na:
15

Ibid, str. 21-24.

10

-oruane snage koje se u doba mira nalaze pod zapovjednitvom NATO-a i -snage koje e biti stavljene pod zapovjednitvo NATO-a u sluaju rata. Formirana je golema vojna infrastruktura u ijem stvaranju su uestvovale sve drave lanice. Stvaranje takvog tipa udruenih vojnih snaga zahtijevalo je zajedniko finansiranje svih drava lanica. I u tom finansijskom dijelu, primijetna je tenja amerike administracije da smanji svoj udio i da zahtijeva aktivniji angaman zapadnoevropskih saveznika. Kao simbol hladnog rata i njegov najznaajniji proizvod, NATO je dijelio sudbinu hladnoratovskih odnosa, identifikujui se sa kretanjima u procesu konfrontacije suprotstavljenih snaga. Djelatnost NATO-a u periodu hladnog rata dijeli se na nekoliko etapa. Razdoblje od 1949. do 1950. godine bio je poetak djelovanja, od 1950. do 1953. tee druga faza. tj. faza sazrijevanja organizacije, od 1954. do 1957. godine NATO je ve vrsto izgraena struktura, a u etvrtoj fazi koja je vremenski odgovarala poslednjoj fazi hladnog rata, NATO se nalazi pod uticajem novih zbivanja. U prvoj etapi, odvija se proces stvaranja NATO-a i prvih zasijedanja njegovih organa. Pokrenuta je aktivnost da se novonastala organizacija postavi na solidne temelje. Odmah po osnivanju, sve su najvanije poloaje u organizaciji dobili ameriki predstavnici. Druga etapa razvoja NATO-a poinje sa izbijanjem korejskog ratnog sukoba, koji je jo vie zaotrio meunarodne odnose, pridonosei tome da i hladni rat dobije predznake mogue stvarne konfrontacije. Izbijanje ratnog sukoba dovelo je u novu situaciju tek formirani savez. Od drava lanica se zahtijeva da ponu realizovati veliki program naoruanja kako bi se Zapad suprotstavio suprotnoj strani. U SAD-u je u toku ubrzan rad na jaanju vone moi. U prilino zategnutoj situaciji, u pozivima na vee jedinstvo saveznika zahtijevalo se neprekidno jaanje vojne industrije Zapada. SAD iznose zamisao o stvaranju integrisanih vojnih snaga u Evropi kako bi osigurale djelotvornu odbranu Zapane Evrope, ukljuujui i Zapadnu Njemaku, od eventualne agresije suprotnog bloka. Prihvata se zamisao o tzv. forward strategy koja je trebala osigurati Zapadnu Njemaku. SAD su drale stav da je odbrana Zapada mogua samo ako se i njemake snage integriu u NATO, to e izazvati negativne reakcije kod pojedinih saveznika, naroito u Francuskoj. Zapadnoevropske e drave, suoene sa velikim amerikim pritiskom,

11

ipak popustiti i prihvatiti ukljuenje Njemake. U ovoj fazi je amerika dominacija jasno dolazila do izraaja. U treoj fazi djelovanja NATO-a dolazi do pokretanja velike kampanje protiv ukljuenja SR Njemake u organizaciju. Najveu kritiku pokuaj ukljuenja SR Njemake doivio je u Francuskoj. General De Gol smatrao je da bi taj potez znaajno ugrozio bezbjednost i suverenitet Francuske. Bez obzira na stav Francuske, glavni e zagovornici ukljuenja SR Njemake potpomognuti Sjedinjenim Dravama, ipak izdejstvovati potpisivanje tzv. Parikih sporazuma kojim je izvrena likvidacija okupacionog reima u SR Njemakoj kojoj je dato pravo da izgradi armiju od 500 do 520 hiljada vojnika. SR Njemaka je primljena u NATO. etvrta etapa poinje 1957. godine, a za njen poetak uzima se lansiranje sovjetskog Sputnika i poremeaji koje je taj dogaaj izazvao. U situaciji u kojoj su aktivno djelovale dvije antagonistike vojne koalicije, dolazi do potpuno novog odnosa snaga. Sve do lansiranja Sputnika, SAD su imale prednost u ukupnom razvoju nuklearnog oruja. Sputnik je oznaio kraj velikog vojnotehnolokog monopola SAD-a to e imati uticaja i na odnose unutar NATO-a. Zapadnoevropski saveznici poinju sve vie sumnjati u spremnost SAD-a da u sluaju nuklearne prijetnje brani Zapadnu Evropu.16

4.1.DOKTRINE NATO-A U BIPOLARIZMU 4.1.1.Doktrina cointainmenta (zadravanja komunizma)

Naglaene razlike u ideologiji dvaju suprotstavljenih blokova dovele su do prihvatanja doktrine cointainmenta koju je teorijski razvio Dord Kenan. On je smatrao da amerika politika treba da se temelji na strpljenju, odlunosti i vojnoj snazi. Jaanjem NATO-a i uvoenjem ekonomske blokade socijalistikih zemalja SAD su predvodile globalnu borbu protiv

16

Ibid, str. 25-40.

12

komunizma. Zapadnoevropski saveznici bili su od presudnog znaaja za ostvarenje amerikih ciljeva jer se glavna blokovska suprotstavljenost odvijala na evropskom tlu.17

4.1.2.Doktrina masovne odmazde

Dolazak Ajzenhauera na poloaj predsjednika SAD-a oznaio je prekretnicu u poimanju amerikog angamana u odnosu na komiunistiki blok. Isti dogaaj se, takoe, vremenski poklapa sa poetkom krize unutar organizacije kada evropski saveznici poinju drugaije sagledavati svoju ulogu unutar evroatlantskih odnosa. Meunarodna situacija nije ila na ruku novoizabranoj amerikoj administraciji. Naime, samo dva mjeseca nakon inauguracije novog predsjednika, iznenada umire Staljin. Amerika administracije stala je na stanovite da treba povesti aktivniju politiku i umjesto cointainmenta prei na odbacivanje komunizma i osloboenje zemalja koje se nalaze u komunistikom bloku. Usvojena je doktrina oslobaanja i prihvaena nova vojna strategija zagovornika odlunije amerike akcije. Ajzenhauer je u nuklearnom oruju vidio mogunost realizacije ciljeva Amerike. Vjerujui da je ameriki nuklearni arsenal kvalitativno i kvantitativno mnogo jai od sovjetskog, Ajzenhauerova vojna strategija, nazvana New Look, polazila je upravo od saveznikog razvoja nuklearnog naoruanja. Doktrina masovne odmazde pretpostavljala je upotrebu nuklearnog oruja ak i u ratovima lokalnog karaktera koji bi izbili izmeu zemalja suprotstavljenih blokova. Tako bi svaki eventualni sukob prerastao u totalni rat. Zapadnoevropski saveznici, pritisnuti od strane SAD-a, prihvatili su teoriju masovne odmazde, iako su mnoga pitanja ostala nedoreena.18

17 18

ehuli Vukadinovi, Lidija, Euroatlantizam i suvremeni meunarodni odnosi, Podgorica-Zagreb, 2010, str. 62-63. Ibid, str. 63-65.

13

4.1.3.New Look i doktrina elastine reakcije

Dolazak SSSR-a u posjed nuklearne i hidrogenske bombe, lansiranje Sputnika te testiranje sovjetskog interkontinentalnog balistikog sistema doveli su do toga da SAD vie nisu bile jedina nuklearna sila. Istovremeno, Ajzenhauerova administracija gubi povjerenje u snagu amerikog poloaja i nuklearnog oruja. Poveanje ugleda novog sovjetskog voe Hruova dovelo je do preispitivanja cjelokupne amerike strategije. Ajzenhauer i Hruov sastali su se 1955. godine u enevi to je oznaeno kao poetak nove faze odnosa na relaciiji Istok-Zapad. Samit u enevi vien je kao prva naznaka mogueg detanta na evropskom prostoru. Ipak, nije se mogla odjednom napustiti politika sa pozicije sile. Rjeenje je naeno u odbacivanju doktrine masovne odmazde i prihvatanju doktrine o elastinoj reakciji koja je ograniila upotrebu nuklearnog oruja i traila od zapadnoevropskih saveznika bri razvoj njihovih konvencionalnih snaga nautrb nuklearnog arsenala. To je bio znak izmijenjenih odnosa izmeu Istoka i Zapada i postizanja odreene nuklearne ravnotee. Meutim, Evropljani nisu sa blagonaklonou gledali na promijenjeni stav SAD-a smatrajui da takvom politikom ele Zapadnu Evropu ostaviti nezatienom. Takav stav bio je rezultat promijenjene meunarodne situacije i osjeaja nesigurnost zapadnoevropskih saveznika.19

4.2.DE GOL I NATO

Nakon Drugog svjetskog rata Francuska je izgubila veliki dio stare slave i njen uticaj u meunarodnim odnosima bio je umanjen. Amerika je zauzela sve bive francuske pozicije i nije stala u odbranu francuskih pozicija u meunarodnoj politici. Izborom arla de Gola za francuskog predjednika poinje nova faza odnosa meu evroatlantskim saveznicima. De Gol je postao predsjednik u trenutku kada se Francuska nalazila u nezavidnoj ekonomskoj situaciji. Vojno-politiku organizaciju NATO vidio je prvenstveno kao mogunost jae amerike penetracije na evropski kontinent i sredstvo amerike dominacije nad Zapadnom Evropom. Zato
19

Ibid, str. 66-68.

14

je poeo traiti mogunost novog oblika evroatlantske saradnje. Predlagao je formiranje novog tijela u kome bi bile predstavljene tri najvee zapadne drave, SAD, Velika Britanija i Francuska, koje bi na ravnopravnoj osnovi rjeavale sva bitna pitanja vezana za evroatlantsku saradnju. Time je de Gol zahtijevao da Francuskla unutar NATO saveza bude tretirana kao supersila. Njegov prijedlog nije usvojen, jer su SAD i Velika Britanija smatrale da je Francuska preslaba da sa njima ravnopravno uestvuje u odluivanju oko krucijalnih stvari iz oblasti evroatlantske saradnje. De Gol je smatrao da je doao povoljan momenat da Francuska otpone proizvodnju sopstvenih nuklearnih arsenala, ali SAD nisu udovoljile ni tom zahtjevu. Godine 1966. Francuska je odluila da povue svoje snage iz vojne strukture NATO-a. Na taj nain nije odustala od dalje saradnje sa zapadnoevropskim saveznicima, ve od saradnje na planu koji smatra najnepovoljnijim za vlastite nacionalne interese.20 Iako je poloaj Francuske bio jako vaan za koherentnost saveza, SAD su smatrale da to nee mnogo poremetiti odnos snaga, te da to nee dati znaajnu prednost suprotnom bloku.

5.NATO I POLITIKA DETANTA

Na meunarodnoj sceni postupno dolazi do poputanja zategnutosti izmeu dva bloka jer je sve vie jaala svijest da hladnoratovska politika izrazitog neprijateljstva vie nije prihvatljiva. Meutim, Evropa je i dalje osjeala posljedice hladnoratovske politike. 1961. godine izgraen je Berlinski zid koji je oznaio strogu podjelu kontinenta na prosocijalistiki i prokapitalistiki dio. U fazi prevladavanja hladnog rata, 1960-1980, SAD su bile zaokupljene dogaajima u drugim regionima svijeta, tako da transatlantsko saveznitvo u tom periodu vie nije bio prva briga Amerike. U Evropi je tada postojala svojevrsna ravnotea snaga, kontinent je bio vrsto podijeljen na ideolokom, ekonomskom i vojnom planu. U takvoj situaciji, evropski saveznici poinju traiti mogunost samostalnijeg djelovanja u odnosu na suprotni blok. Pokazalo se da je
20

ehuli, Lidija, Euroatlantizam, Zagreb, 2003, str. 95-97.

15

nuno postepeno ostvarivati poetni dijalog sa suprotnom stranom i tako labaviti hladnoratovske barijere. Najznaajnije promjene koja su pridonijele postupnom prevladavanju hladnog rata, uspostavljanju politike detanta te nestanku bipolarnog modela meunarodnih odnosa su: -Na bezbjednosnom planu deavaju se pregovori oko kontrole i smanjenja naoruanja izmeu Istoka i Zapada, a rjeava se i druga faza njemakog pitanja; -Na politikom planu nastoji se ojaati politiki dijalog kako bi se prevazila podjela Evrope.21 U pitanjima razoruanja glavnu rije vodili su lideri dvaju blokova, ali su evropski saveznici bili idejni zaetnici i glavni pokretai transatlantskih akcija u cilju poputanja napetosti. Ali, upravo u fazi prevladavanja hladnog rata doi e do izraaja itav spektar nacionalnih interesa pojedinih lanica unutar transatlantskog saveznitva. U periodu prevladavanja hladnoratovske zategnutosti, evropski saveznici poinju uvaavati injenicu da su dio kontinenta i da e istonoevropske zemlje i u budunosti ostati njihovi susjedi, te da se ne smiju odbacivati svi oblici veza sa ovim dijelom Evrope. Takva promiljanja dovee do jaeg naglaska na politiku komponentu NATO saveza. Oivljavanje politikog aspekta djelovanja prihvatie i suprotna strana.

5.1.HARMELOV IZVJETAJ

Promjene na meunarodnoj sceni i sve izraenija razliitost interesa lanica NATO-a, ukazivali su na potrebu radikalno preispitivanja strategijskog koncepta Saveza. NATO-ova strategija morala se prilagoditi promijenjenim nacionalnim interesima njegovih lanica i situaciji na meunarodnoj sceni. Ekspertska skupina, koja je trebala prilagoditi djelatnost saveza novim uslovima, radila je na tekstu zavrnog izvjetaja. Njima je predsjedavao belgijski ministar inostranih poslova, Pjer Harmel, pa e i sam zavrni dokument po njemu dobiti ime.
21

ehuli Vukadinovi, Lidija, Euroatlantizam i suvremeni meunarodni odnosi, Podgorica-Zagreb, 2010, str. 81.

16

Izvjetaj analizira etiri skupine promjena i to: -nove odnose na relaciji Istok-Zapad; -promijenjene odnose meu atlantskim saveznicima; -probleme vezane za NATO-ovu odbrambenu politiku; -odnos saveznika sa drugim evropskim i svjetskim dravama.22 Harmelov izvjetaj konstatuje da je Evropa jo uvijek blokovski podijeljena, ali da je zadatak NATO-a da radi na politici poputanja napetosti. Os drava lanica Saveza zatraeno je jaanje odnosa sa SSSR-om i drugim istonoevropskim zemljama. Ovaj dokument pokuaj je prilagoavanja Sjevernoatlantskog saveza promijenjenim meunarodnim okolnostima. On e postati glavni strateki dokument Saveza, te e NATO usvajanjem Harmelovog izvjetaja dobiti i na svojoj doktrinarnoj vrijednosti. Jo jedan, jako vaan, angaman evroatlantskih saveznika u cilju raspada bipolarizma u Evropi bie angaman lanica Saveza na Konferenciji o evropskoj bezbjednosti i saradnji (KEBS).

5.2.KONFERENCIJA O EVROPSKOJ BEZBJEDNOSTI I SARADNJI

Politika hladnog rata u Evropi uspjeno je prevladana 70-tih godina prolog vijeka. U doba detanta otpoeti su pregovori meu saveznicima o uspostavljanju tzv. nove slike Evrope kako bi se iznali naini za intenzivniju meunarodnu saradnju izmeu zemalja Istoka i Zapada. Kruna viegodinjih pregovora dviju strane bie sastanak u Helsinkiju 1973. godine na kojoj su uestvovali predstavnici 35 evropskih zemalja, kao i predstavnici SAD-a i Kanade. Zavrni dokument, tzv. Helsinki zavrni akt je politika deklaracija usvojena od strane svih uesnika.23

22 23

Ibid, str. 84. Ibid. str. 85-87.

17

Konferencija o evropskoj bezbjednosti i saradnji bila je svojevrsni trijumf politike evropskih saveznika nad SAD-om. KEBS e pridonijeti brem uspostavljenju detanta u Evropi. Usvojena su naela, poput zabrane upotrebe sile, potovanja teritorijalnog integriteta, jaanje saradnje na ekonomskom, tehnolokom i naunom planu itd, te je tako KEBS postao prekretnica u odnosima Istoka i Zapada. U relativno kratkom periodu sruen je i sinonim hladnog rata, Berlinski zid, rasputen je Varavski ugovor, SSSR je dezintegrisan. Sve bive socijelistike drave krenule u pravcu demokratske tranzicije i iskazale elju za ulaskom u evroatlantske integracije.

18

Drugi dio EVROATLANTIZAM U NOVOM SVJETSKOM PORETKU 1.POSTHLADNORATOVSKE PROMJENE U MEUNARODNOM SISTEMU

Dogaaji koji su se odigrali na meunarodnoj sceni 1989. godine i ranih 90-tih godina XX vijeka oznaili su radikalnu prekretnicu u meunarodnim odnosima. Pad komunizma u Istonoj Evropi, dezintegracija Sovjetskog Saveza, raspad Varavskog ugovora, ujedinjenje Njemake oznaili su poetak nove faze meunarodnih odnosa. Bipolarni sistem nestao je sa meunarodne scene. Zavretkom hladnog rata Evropa se nala u specifinom, unikatnom poloaju: nije dominirala svijetom, niti je bila pod dominacijom neke druge sile; nije bila izolovana od svijeta, ali ni u mogunosti da kontrolie globalna svjetska zbivanja. Evropa je postala regija ireg meunarodnog sistema. Zavretkom hladnog rata Evropa nije bila glavni svjetski centar.24

1.1.GEOPOLITIKE PROMJENE

Padom Berlinskog zida urueni su temelji bipolarnog sistema meunarodnih odnosa. Letonija i Litvanija bile su prve sovjetske zemlje koje su zatraile nezavisnost od Sovjetskog Saveza. Formalni kraj Sovjetskog Saveza vremenski se podudara sa predajom funkcije predsjednika Gorbaova, 1991. godine. Bive socijalistike zemlje Istone Evrope zatraile su nezavisnost i meunarodno priznanje i otpoele proces tranzicije izrazivi elju za izgradnjom pluralistikog demokratskog sistema odnosa. U svim bivim republikama SSSR-a bie sprovedeni slobodni izbori i doi e do prihvatanja demokratskih normi, sloboda i opteg humanitarnog prava. One e, takoe, zatraiti prikljuenje zapadnom politikom svijetu, ukljuujui i ulazak u postojee meunarodne organizacije zapadnih zemalja. Padom komunizma, istonoevropske zemlje opredijelile su se za demokratski razvoj drutva, viestrani
24

ehuli, Lidija, Europska obrana, Zagreb, 2006, str. 101.

19

politiki sistem, pravo na slobodu miljenja, potovanje ljudskih prava i sloboda dakle, upravo za razvoj onih vrijednosti na kojima poivaju evroatlantski odnosi od samog poetka.25

1.2.GEOSTRATEKE PROMJENE

Raspadom bipolarnog blokovskog sistema bezbjednosti, NATO je ostao dominantna bezbjednosna organizacija, to e otvoriti potrebu za definisanjem novog sistema evropske bezbjednosti. Najvei broj zemalja tzv. mlade demokratije izrazio je elju za ukljuenjem u Sjevernoatlantski savez. SAD kao jedina preostala supersila, i Rusija, nasljednica SSSR-a, morale su redefinisati svoje spoljnopolitike strategije. Meutim, postojanje nuklearnog naoruanja inilo je definisanje strateke realnost sloenijim. Pregovori oko smanjenja naoruanja, zapoeti u doba detanta, poputaju na svom intenzitetu. Uz to, za najrazvijenije oblike nuklearnog oruja, osim dviju supersila, postaju sve vie zaineresovane i menje drave.26

1.3.GEOEKONOMSKE PROMJENE

Raspadom socijalistikog sistema u Istonoj Evropi, raspao se i socijalistiki model privrede, te najznaajniji model njihove povezanosti, SEV. Trini model privrede, liberalna ekonomija Zapada pokazala se uspjenijom od planske, centralizovane privrede socijalistikog svijeta. Bive socijalistike zemlje, odmah po dobijanju nezavisnosti, kreu putem ekonomske reforme i prelaska na trinu ekonomiju.

25 26

ehuli, Lidija, Euroatlantizam, Zagreb, 2003, str. 113-114. Ibid, str. 114-115.

20

2.EVROATLANTSKI ODNOSI U IZMIJENJENIM VOJNO-POLITIKIM USLOVIMA

Sve promjene koje su oznaile kraj hladnoratovskog bipolarnog modela meunarodnih odnosa aktuelizovale su pitanje opstanka, mehanizama i ciljeva Evroatlantskog saveznitva. Dezintegracija SSSR-a oznaila je potpuni krah bipolarnog modela. Ideologija, kao primarno sredstvo okupljanja velikog broja zemalja oko dva razliita drutveno-politika, ekonomska i klasno suprotstavljena pola, padom komunizma u Evropi izgubila je na svom znaaju kao integriui inilac u meunarodnoj zajednici. Raspadom Varavskog ugovora nestao je meunarodni bezbjednosni sistem temeljen na dva meusobno suprotstavljena vojno-politika bloka. Sjedinjene Amerike Drave, nekada jedna od dviju supersila, sada su ostale jedina supersila u novoj meunarodnoj zajednici. Nova Rusija niti na jednom planu nije mogla parirati SAD-u. Vojna sila, u bipolarnom sistemu glavno sredstvo zastraivanja, izgubila je svoju funkciju. U promijenjenim meunarodnim uslovima nevojni izazovi bezbjednosti i stabilnosti mnogo su brojniji od klasinih vojnih.27 Evropske drave prieljkivale su brzu stabilizaciju prilika u srednjoj, istonoj i jugoistonoj Evropi. Oekivalo se da e Sjedinjene Drave poblie izjasniti o svojoj buduoj ulozi u Evropi, te budunosti evroatlantskog saveznitva. SAD je ostao bez glavnog protivnika to je, s druge strane, intenziviralo itav niz destabilizujuih okolnosti i novih, dotad nepoznatih, izazova bezbjednosti na irem evropskom prostoru. Etnike, vjerske netrpeljivosti, pitanje granica, nepotovanje ljudskih prava i prava manjina, terorizam, proliferacija nuklearnog naoruanja- problemi su koji su u veoj ili manjoj mjeri zahvatili centralni i istoni dio Evrope, ali su njihove posljedice uzdrmale i zapadnu, demokratsku Evropu. Sve ove promjene oznaile su ulazak u jednu novu, drugaiju fazu meunarodnih odnosa. SAD-u, kao jedinoj preostaloj supersili od koje se oekivalo da predvodi stvaranje novog svjetskog poretka, bilo je jasno da, ako eli ouvati evroatlantske veze i stabilnu Evropu kao partnera, mora redefinisati svoje nacionalne interese u tom dijelu svijeta, ali i zadatke, ciljeve i strukturu organizacije NATO. SAD, suoene sa radikalnom promjenom stanja i odnosa u meunarodnoj zajednici, poele su traiti odovarajue politike odgovore na novonastale, do
27

Vukadinovi, Radovan, Meunarodni odnosi od hladnog rata do globalnog poretka, Zagreb, 2001, str. 342-345.

21

tada uglavnom nepoznate svjetske izazove. Meutim, amerika vojna sila i njen sinonim, NATO, predstavljeli su jo uvijek okosnicu mogueg unipolarnog amerikog djelovanja. 28 Shvatajui i prihvatajui objektivnu ameriku nadmo, zapadnoevropski saveznici nee odmah javno istupati sa svojim zahtjevima unutar evroatlantskog saveznitva, ali e ve prvi ameriki potezi na meunarodnoj sceni dovesti do potpunog razilaenja saveznika.

2.1.ULOGA NUKLEARNOG ORUJA

Kao to za Francisa Fukujamu kraj hladnog rata oznaava kraj istorije, trebalo je oekivati da e glavni oblik zastraivanja iz toga perioda, nuklearno oruje, izgubiti na svom znaaju. Meutim, to se nije desilo. Niti je nuklearno oruje postalo nepotrebno, niti je dolo do njegovog unitenja. Razvoj dogaaja nakon 1989. godine pokazao je da marginalizaciji nuklearnog oruja nema ni govora. SAD su zadrale mjesto vodee sile u nuklearnom pogledu. Rusija je, uprkos brojnim ekonomskim tekoama, nastojala zadrati svoju nuklearnu silu kao dokaz nekadanje veliine. Francuska, Velika Britanija i Kina, takoe nisu imale namjeru da se odreknu nuklearnog potencijala. Nuklearno oruje ostalo je odrednica poloaja drave u strukturi meunarodnih odnosa, te dobija posebnu vrijednost.29

2.2.NOVA ULOGA NATO SAVEZA

U novoj meunarodnoj situaciji, mnogi su se pribojavali dezintegracije Saveza, s obzirom da je nestao glavni dojueranji neprijatelj jer je upravo postojanje zajednike prijetnje, SSSR-a, pomagalo u hladnoratovskom periodu da se, ipak, prebrode sva unutranja neslaganja lanica Alijanse. Razbuktavanje napetosti i otvorenih oruanih sukoba izmeu postsocijalistikih evropskih i centralnoazijskih drava (biva SFRJ, eenija), kao i postojanje otvorenih kriznih
28

ehuli Vukadinovi, Lidija, Euroatlantizam i suvremeni meunarodni odnosi, Podgorica-Zagreb, 2010, str. 98102. 29 Vukadinovi. Radovan, Nuklearne strategije, meunarodni odnosi, Zagreb, 2006, str. 234-236.

22

arita na raznim dijelovima svijeta, prijetili su odravanju jedinstva i traili nove modalitete zajednikog djelovanja. Intenzitet i broj posthladnoratovskih izazova stabilnosti na irem evropskom prostoru pokazali su da se Savez mora prestrukturirati u hodu, pararelno rjeavajui postojee krize i razvijajui nove oblike evroatlantskog saveznitva. Zahvaljujui amerikom vodeem poloaju u NATO-u i poziciji unipolarnog svjetskog lidera, predsjednik Klinton i njegova administracija postae glavni nosioci promjena unutar Saveza, te uticati na novi profil organizacije. Transformacija NATO-a najavljivana je i potvrivana u deklaracijama usvajanim na samitima lanica Saveza, u kojima je izraena tendencija pretvaranja organizacije iz vojne u politiku. Glavne promjene u posthladnoratovskoj fazi meunarodnih odnosa trebale su ii u pravcu transformacije ciljeva, strukture, snaga organizacije. Promjene su se, takoe, morale ticati i odnosa sa Rusijom, kao i nove uloge nuklearnog i smanjenja konvencionalnog naoruanja.30 Pred NATO-om je bila transformacija njegove misije koja je podrazumijevala da postane politiki instument evropske stabilizacije i da vie ne bude instrument vojne konfrontacije. SAD su insistirale na tome da NATO zadri ulogu u evropskoj bezbjednosti i stabilnosti, sa znaajnom amerikom ulogom u tome. U korist transformacije misije organizacije bila su i miljenja da bi formiranje nove bezbjednosne organizacije u tom trenutku bilo skupo, nepraktino i opasno i da jedini realan pravac jeste transformacija NATO-a u funkcionalniju organizaciju i njegovo postepeno irenje.31 Razlozi koje su iznosili zagovornici opstanka i transformacije Saveza bili su mnogobrojni. Najvanije je, svakako, to da bi se nestankom NATO-a stvorio bezbjednosni vakuum u itavom evroatlantskom regionu. SAD su bile protiv evropskih organizacija, poput KEBS-a jer je tu SSSR imao vanu ulogu, pa je ameriki interes tu bio suen. S druge strane, NATO je pruao okvir za ameriko prisustvo u Evropi. NATO je vaan instrument saradnje njegovih lanica i pomogao je privredni oporavak evropskih zemalja nakon Drugog svjetskog rata. Raunalo se da e Savez u tom pravcu u budunosti djelovati na nove lanice. U prvoj fazi svoje tranformacije NATO je pokuao definisati svoj identitet kako bi demokratski svijet ostavio na okupu, ali i privukao zemlje biveg sovjetskog bloka. Poetak
30

ehuli Vukadinovi, Lidija, Euroatlantizam i suvremeni meunarodni odnosi, Podgorica-Zagreb, 2010, str. 126129. 31 Dr Simi, Jasminka, U potrazi za novom misijom: NATO i jugoslovenska kriza 1990-2001, Beograd, 2010, str. 48.

23

NATO-ove transformacije je difuzan, koriste se razliiti metodi prilagoavanja ciljeva i stukture, pazei istovremeno da se ne narue temeljni postulati organizacije. NATO u drugoj fazi djeluje odlunije, te se iskristalisao kao najjai vojno-politiki savez, a unipolarno meunarodno vodstvo SAD-a ostalo je neupitno.

2.2.1.Londonska deklaracija

Neposredno nakon posthladnoratovskih promjena na meunarodnoj sceni, elnici Sjevernoatlantskog saveza sastali su se u Londonu 1990. godine i na samitu usvojili Londonsku deklaraciju u kojoj su utvreni temeljni pravci budue transformacije Saveza. Kraj podjele Evrope i ujedinjenje Njemake pruli su priliku za razvoj cjelovite Evrope, te je NATO morao da se prilagodi novonastaloj situaciji. Zakljueno je da bezbjednost ne zavisi iskljuivo od vojne komponente, ve da NATO treba jaati politiku komponentu djelovanja. Napominje se da je bezbjednost svake drave lanice nedjeljiva od bezbjednosti drava u njenom okruenju, te da se Savez mora proiriti na istok i ponuditi saradnju bivim lanicama Varavskog ugovora. Predlae se zavretak pregovora sa SSSR-om oko smanjenja konvencionalnog i nuklearnog naoruanja.32

2.2.2.Strateki koncept iz Rima

Kljuni NATO-ov dokument, Novi strateki koncept Saveza, usvojen je 1991. godine na zasijedanju Sjevernoatlantskog savjeta u Rimu. Prvi posthladnoratovski strateki koncept definie nove izazove bezbjednosti i istie da se oni radikalno razlikuju od izazova bezbjednosti s kojima je Savez bio suoen u prolosti. Glavni izazov vie nije teritorijalna ugroenost lanica, ve oni sve vie izviru iz politikih, ekonomskih, etnikih, vjerskih i drugih nestabilnosti i problema. Savez mora imati u vidu i globalne izazove, poput proliferacije nuklearnog naoruanja i terorizma.
32

ehuli, Lidija, Euroatlantizam, Zagreb, 2003, str. 155-156.

24

Sprjeavanje sukoba u novoj Evropi definisan je kao osnovni zadatak NATO-a koji i dalje ostaje glavni instrument odranja mira i stabilnosti u Evropi. Ouvanje mira ostaje temeljni zadatak Saveza. NATO uvodi koncept kolektivne odbrane u kojoj integrisane vojne strukture, ukljuujui multinacionalne snage, imaju prvo mjesto. Ove snage dokazuju koherentnost Saveza i jaaju evroatlantsko saveznitvo. Rimskom deklaracijom, usvojenom takoe 1991. godine, NATO otpoinje najvanije strukturalne promjene. Osnovan je Sjevernoatlantski savjet za saradnju (NACC- North Atlantic Cooperation Council) s ciljem saradnje sa bivim socijalistikim zemljama i SSSR-om. NATO, OSCE, EZ, WEU i Savjet Evrope u tom momentu ine glavne stubove evropske bezbjednosne arhitekture.33

2.2.3.Briselske deklaracije

Na zasijedanju u Briselu 1992. godine NATO je podrao mogunost izvoenja operacija odranja mira (peacekeeping operations), koje uz snage NATO-a izvode i snage WEU-a pod ingerencijom Savjeta bezbjednosti UN-a. Ovaj oblik vojnog djelovanja u cilju mirnog rjeavanja sporova u potpunosti e zaivjeti nakon samita NATO-a u Briselu 1994. godine. Briselskom deklaracijom doputa se i nelanicama saveza uestvovanje u operacijama, pod uslovom da su lanice Partnerstva za mir. Ovaj iskorak u operacionalizaciji zadataka Saveza svakako je izazvan deavanjima i potrebama djelovanja na podruju bive SFRJ. Koncept Combined Joint Task Forces (CJTF) podran je kao okvir unutar koga bi trebale biti formirane nove snage. Rije je o novom konceptu kakav u ranijoj istoriji Saveza nije bio uobiajan, ali ne i nepoznat. Koncept namijenjenih snaga zagovarali su i razvijali vojni planeri unutar oruanih snaga SAD-a, a u akcijama na Folklandskim ostrvima 1981. godine, u Zairu i Persijskom zalivu 1991. koncept je upotrijebljen od strane sjevernoatlantskih saveznika. CJTF, u stvari, predstavlja naziv za multinacionalne, multioperativne vojne snage sastavljene od snaga

33

Ibid, str. 156-157.

25

lanica i nelanica NATO-a, osposobljene za brze intervencije izvan teritorije Saveza, a koje e biti pod zapovjednitvom ili NATO-a ili Zapadnoevropske unije (WEU). Vojna i politika fleksibilnost CJTF snaga u mnogome ih razlikuje od postojeih NATO snaga. Formiranje CJTF unutar Saveza ne znai i potrebu formiranja zapovjednike strukture i administrativnog aparata za te snage. Centri CJTF snaga bili bi unutar postojeih stoera NATOa. Fleksibilnost se ogleda i u tome to u pojedinim akcijama mogu uestvovati samo zaineresovane, a ne sve lanice Saveza. Vojni planeri su predvidjeli tri tipa CJTF snaga, i to: -NATO-only CJTF, u kojima bi uestvovale snage samo lanica NATO-a; -NATO-plus CJTF, u kojima bi uestvovale zainteresovane lanice Saveza i lanice Partnerstva za mir; -WEU-led CJTF, u kojima bi lanice WEU u svojim akcijama mogle koristiti NATO-ova sredstva.34 Prihvatanjem ovog koncepta prihvaena je mogunost pokretanja vojnih akcija u kojima ne moraju uestvovati sve lanice Saveza. Prihvaena je mogunost koritenja vojnih sredstava NATO-a od strane WEU, ali u takvim operacijama nee uestvovati vojne snage Sjedinjenih Amerikih Drava. Ipak, WEU je potrebna saglasnost svih lanica NATO-a za upotrebu sredstava Saveza.35 Savez je poao putem svoje strukturalne promjene, te se uz Sjevernoatlantski savjet za saradnju osniva i organizacija Partnerstvo za mir (Partnership for Peace, PfP), ime NATO izraava svoju otvorenost za lanstvo za zemlje biveg sovjetskog bloka. Program je pokrenut 1994. godine i predviao je saradnju izmeu NATO-a i pojedinih zemalja biveg sovjetskog lagera. Partnerstvo je, prema njegovim tvorcima, trebalo da prui pomo prilikom prilagoavanja i usklaivanja dotinih drava NATO standardima i vrijednostima kako bi s vremenom bile ukljuene u Alijansu. Transatlantsko savezitvo dominantna je snaga za ouvanje stabilnosti i mira u Evropi. Na unutranjem planu transformacije iznijeta je ideja o Evropskom
34 35

Vukadinovi, Radovan; ehuli, Lidija; Lovri, Drago, NATO u meunarodnim odnosima, Zagreb, 2006, str. 106. ehuli, Lidija, Euroatlantizam, Zagreb, 2003, str. 157.

26

bezbjednosnom i odbrambenom identitetu (ESDI) to je trebalo da oznai nain prilagoavanja Alijanse novom bezbjednosnom okruenju, ali da istovremeno bude instrument odvraanja od ideje autonomnog evropskog razvoja bezbjednosti. Ideja ESDI je imala za cilj da omogui saveznicima sa vie doprinesu misijama NATO-a, ime bi pokazali da su spremni da doprinesu zajednikoj bezbjednosti i da rade na jaanju transatlantskog saveznitva. CJTF snage fomirane su, u stvari, da bi se koncept ESDI konkretizovao i primijenio u praksi.

2.2.4.Samit u Berlinu

Samit u Berlinu 1996. godine uzima se kao vana prekretnica u procesu prilagoavanja Saveza novim evropskim i evroatlantskim okolnostima. Temeljno naelo nove misije Saveza predstavlja njegova fleksibilnost i efikasnost u suoavanju sa novim rizicima i opasnostima. U Zavrnom dokumentu samita istaknuta su tri primarna cilja Saveza, a to su: -osiguravanje vojne djelotvornosti Saveza i u tu svrhu je potvren ranije predloeni koncept CJTF; -ouvanje i jaanje transatlantskih veza; -jaanje evropskog bezbjednosnog i odbrambenog identiteta.36 Na ovom samitu, kao i na svim prethodnim transatlantski saveznici izraavali su spremnost da na razliite naine sarauju sa novom Rusijom i ostalim postsocijalistikim zemljama. Ali, tek je na samitu u Madridu 1997. godine NATO formalno pozvao eku, Maarsku i Poljsku da postanu njegove punopravne lanice 1999. godine.37

36

Vukadinovi, Radovan; ehuli, Lidija; Lovri, Drago, NATO u meunarodnim odnosima, Zagreb, 2006, str. 107108. 37 ehuli, Lidija, Euroatlantizam, Zagreb, 2003, str. 158.

27

2.2.5.Strateki koncept iz Vaingtona

Na samitu u Vaingtonu 1999. godine usvojena je odluka o prijemu triju postsocijalistikih zemalja u lanstvo, ime je otpoeo proces proirenja Saveza na istok. Na istom sastanku usvojen je i Strateki koncept Saveza u kome je bezbjednosni aspekt opet dominantan. Insistira se na irem pristupu bezbjednosti od onog u kome dominira vojna komponenta. Bezbjednost se definie kao kompleksan proces koji pored vojne, sadri i politiku, ekonomsku, kulturnu, religijsku i druge nevojne komponente. Izazovi bezbjednosti nisu samo vojne prirode, pa se ti termin nevojni izazovi (non-military) prvi put pominje na ovom samitu. Konstatovano je da je NATO i dalje sredinja organizacija evroatlantske bezbjednosti i da e, radi unaprjeenja bezbjednosti, tijesno saraivati sa Evropskom unijom. U Vaingtonu je usvojen program Defence Capabilities Initiative u cilju poboljanja odbrambenih kapaciteta Saveza, jaanja interoperativnosti snaga evropskih saveznika i SAD-a i efektivnosti saveznikih snaga.38 Naglaeno je, takoe, da prijemom triju postsosijalistikih zemalja u lanstvo vrata NATO-a nisu zatvorena i drugim zemljama mlade demokratije. U tu svrhu usvojen je novi program pod nazivom Akcioni plan za lanstvo (Membership Action PlanMAP) koji bi trebalo da olaka put do lanstva u Savezu zemljama potencijalnim kandidatima. MAP nudi saradnju na pet podruja, i to: -za politiko-ekonomska pitanja; -za odbrambeno-vojna pitanja; -za pitanje resursa odbrane; -za bezbjednosna pitanja; -za pravna pitanja.39

38 39

Ibid, str. 159. Vukadinovi, Radovan; ehuli, Lidija; Lovri, Drago, NATO u meunarodnim odnosima, Zagreb, 2006, str. 108109.

28

3.PROCES POSTHLADNORATOVSKOG IRENJA SJEVERNOATLANTSKOG SAVEZA

Hladnoratovko irenje NATO-a bilo je u prvom redu odreeno stratekim razlozima (1952. Grka i Turska ulaze u NATO; 1955. SR Njemaka; 1982. panija).40 Ali, u posthladnoratovskom periodu, kada su mnogi bili skeptini oko samog opstanka Saveza, trebalo se voditi drugaijim razlozima. Posle zavetka blokovske podijeljenosti svijeta, ideja irenja NATO-a izaziva brojne kontradiktorne reakcije u cijeloj meunarodnoj zajednici, te se vode rasprave o buduim odnosima Saveza sa novoformiranim dravama, ali i zemljama NATO-ovog novog susjedstva (ire podruje Mediterana, Bliski istok).41 Proces posthladnoratovskog irenja NATO-a moe se podijeliti u etiri faze, i to: -od 1949. do 1994. godine; -od 1995. do prijema Poljske, eke i Maarske u NATO, 1999. godine; -od 1999. do velikog praska, tj. prijema sedam novih lanica 2004. godine; -od 2004. do danas, tzv. faza konsolidacije.42 Svako proirenje Sjevernoatlantskog saveza bilo je propraeno brojnim polemikama. Posthladnoratovska proirenja Saveza trebalo je posmatrati kroz prizmu radikalno promijeljenih geostratekih te irih ekonomskih i socijalnih trendova u novoj Evropi, ali i elje zagovornika evroatlantizma da NATO preivi neophodne reforme. U posthladnoratovskim raspravama na temu proirenja dominanirala su dva meusobno suprotstavljena pristupa, Jalta i Mastriht pristup.43

40 41

ehuli, Lidija, Euroatlantizam, Zagreb, 2003, str. 74-81. Larrabee, F. Stephen; Green, Jerrold; Lesser, O. Ian; Zanini, Michele, NATO's Mediterranean Initiative, Washington, 1998, pp. 45-47. 42 Vukadinovi, Radovan; ehuli, Lidija; Lovri, Drago, NATO u meunarodnim odnosima, Zagreb, 2006, str. 117. 43 Ibid, str. 118.

29

3.1.JALTA PRISTUP

Zagovornici Jalta pristupa irenje NATO-a obrazlau geopolitikim razlozima. Po njima, stvaranje i postojanje vojnih saveza pomae u zauzimanju to boljih geostratekih pozicija. Teoretiari Jalta pristupa zagovaraju irenje Saveza kao realnu nunost u novonastaloj geopolitikoj situaciji u Evropi. Prema njima, irenje NATO-a na istok potvrdie, a moda i pojaati ionako prepoznatljivu ameriku hegemoniju. Istovremeno e se stvoriti osnova za uspostavljanje bezbjednosnog evropskog sistema temeljenog na liberalnim vrijednostima. Prema Jalta pristupu, eventualno neprimanje postsocijalistikih zemalja u NATO moglo bi dovesti do stvaranja geopolitikog vakuuma izmeu nove Njemake i nove Rusije to bi povealo opasnost od meusobnih netrpeljivosti izmeu dviju velikih evropskih zemalja. irenje Saveza otvorilo bi vrata uspostavljanju nove evropske bezbjednosne arhitekture, a NATO mora ostati temeljni stub evropske bezbjednosti i okosnica okupljanja prodemokratskih evropskih snaga. Autori ovog pristupa protive se ulasku Rusije u NATO. Autori Jalta pristupa upozorili su i na negativne aspekte procesa proirenja Saveza. Na irenje NATO-a Rusija bi mogla odreagovati zahlaenjem odnosa sa Zapadom, a to ni SAD-u ni zapadnoevropskim saveznicima nije bilo u interesu. Rusija bi, takoe, mogla odreagovati i prekidom pregovora o smanjenju naoruanja, zapoetih Ugovorom o smanjenju stratekog naoruanja (Strategic Arms Reduction Treaty-START) i Ugovorom o smanjenju konvencionalnog naoruanja u Evropi (Conventional Force in Europe-CFE).44 U svojim razmatranjima, zagovornici Jalta pristupa nisu se, dakle, bavili odabirom najpogodnijih zemalja za ulazak u lanstvo niti vremenom i pravilima za njihov prijem, ve su u fokusu svog razmiljanja imali novu Rusiju i odnose sa njom.

44

ehuli, Lidija, Euroatlantizam, Zagreb, 2003, str. 162-164.

30

3.2.MASTRIHT PRISTUP

Prema Mastriht pristupu, drave Evrope trebaju teiti napretku putem meusobne saradnje. Po njima, bezbjednost i stabilnost se postiu komplementarnim djelovanjem kroz sistem kolektivne bezbjednosti, razvojem demokratije i ekonomskom saradnjom zemalja odreenog regiona. Dakle, prednost se daje ekonomskom, a ne vie vojnom aspektu saradnje. Oni nastoje objasniti da e upravo irenje NATO-a na istok pomoi tom podruju da se bre ukljui u evropske integracione procese. Uz to, zemlje Centralne i Istone Evrope moraju biti stabilizovane u cjelini, da ne bi dolo do teritorijelnih, etnikih ili vjerskih sukoba na tom podruju. U prvim posthladnoratovskim godinama bilo je, dakle, primarno vezano za strateke ciljeve evroatlantskih saveznika i stvaranje nove geopolitike slike Evrope. Primarno se elio sprijeiti nastanak sive zone u sreditu Starog kontinenta, na koji bi Rusija mogla pretegnuri svoj uticaj. 45 Zapadnoevropski saveznici oklijevali su sa ishitrenim rjeenjima u pogledu proirenja, uvjereni da Sjedinjene Amerike Drave nee pristati na prihvatanje svih bivih socijalistikih zemalja u NATO. Strahovali su i od potencijalnog antagonizma sa Rusijom, ali i nezadovoljstva onog dijela postsocijalistikih zemalja koje nisu bile niti predmet rasprave oko proirenja. Ujedinjena Njemaka je najglasnije zagovarala potrebu posthladnoratovskog proirenja Saveza i to iz vlastitih stratekih razloga, ali i otvaranja novih trita. Meutim, za tako vanu odluku kao to je proirenje NATO-a, zapadnoevropski saveznici ipak su ekali da SAD iznese svoj stav. Meutim, suoeni sa poetnim oklijevanjem amerike administracije zapadnoevropske zemlje prilazile su pitanju proirenja svaka sa svog nacionalnog bezbjednosnog interesa. Ipak, etiri problema istaknuta su kao kljuna u realizaciji saveznike rasprave na temu proirenja NATO-a, a to su: -kojim zemljama ponuditi lanstvo; -kada primiti nove lanice;
45

Ibid, str. 164-167.

31

-kakve garancije NATO treba dati novim lanicama; -kako se postaviti prema Rusiji.46 U prvoj fazi pregovora oko proirenja evroatlantski saveznici dominantno su zagovarali politiku Russia First koja je podrazumijevala da saveznici upravo novoj Rusiji prvoj ponude lanstvo u NATO-u. Time bi se, na dui rok, stabilizovali odnosi Moskve i zapadnoevropskih saveznika, ukljuujui i Vaington, to bi konano rezultiralo uspjehom u zapoinjanju pregovora Zapada i Rusije oko razoruanja. Meutim, zemlje mlade demokratije imale su drugaije miljenje. Uprkos mnogobrojnim konceptualno-teoretskim raspravama i nuenju razliitih modela, proces proirenja NATO-a bio je jedini odgovor na zbivanja na meunarodnoj sceni. Posthladnoratovska deavanja sigurno su utirala put i odreivala brzinu, intenzitet i ciljeve sloenog procesa irenja Saveza. Bez obzira na pritiske za i protiv proirenja, koji su dolazili sa obje strane Atlantskog okeana, konkretne politike akcije po pitanju proirenja bile su odgovor na podsticaje iz nestabilnog postsocijalistikog dijela Evrope.47

3.3.SJEVERNOATLANTSKI SAVJET ZA SARADNJU

Lideri ehoslovake federacije, Maarske i Poljske sastali su se 1991. godine u maarskom gradu Viegradu raspravljajui o subini triju zemalja. Tri centralnoevropske postkomunistike zemlje iskazale su elju za to skorijim ulaskom u evroatlantske integracije istiui da se nalaze na vanom stratekom prostoru, da prihvataju demokratske vrijednosti i da su mirnim putem izale iz socijalistikog bloka. Formiravi Viegradsku trilateralu objavile su meunarodnoj zajednici da e u budunosti te tri zemlje tijesno saraivati u cilju potpune integracije u evropski poredak. U Viegradskom ugovoru istie se da e tri zemlje:

46 47

Vukadinovi, Radovan; ehuli, Lidija; Lovri, Drago, NATO u meunarodnim odnosima, Zagreb, 2006, str. 121. Kaplan, S. Lawrence, The Long Entanglement,NATO's First Fifty Years, London, 1999, pp. 194-201.

32

-usklaivati stavove i jaati saradnju sa evropskim institucijama, meunarodnim organizacijama i drugim dravama; -da e se savjetovati o pitanjima bezbjednosti; -da e jaati ekonomsku saradnju; -da e jaati saradnju na drugim podrujima kao to su zatita ljudskih prava i prava manjina, ekologija, infrastruktura i informacije.48 Lideri triju zemalja otvoreno su poruili SAD-u i Evropi da je njihov prijem i evroatlantske integracijne najmanje to njihove zemlje oekuju od Zapada kao nagradu za doprinos mirnom prevladavanju hladnog rata. NATO je gledao na uspostavljanje trilateralne saradnje u sredinjoj Evropi kao na dobar put ka uspostavljanje sistema kolektivne bezbjednosti. Meutim, na drugom sastanku zemalja Viegradske skupine dolazi do izraaja nejedinstvo u pogledu naina, metoda i intenziteta pribliavanja NATO-u. Vidljivo su jaali nacionalni interesi, a slabila koherentnost zajednikog nastupa. Ipak, trima zemljama ulazak u NATO ostaje kao primarni strateki cilj. elnici NATO-a odlagali su ulazak triju zemalja u NATO smatrajui da bi ishitren potez saveznika otvorio pandorinu kutiju niza novih politikih pitanja, to bi moglo rezultirati negativnim efektima. 1991. godine generalni sekretar NATO-a iznio je stav da ne eli da zemlje mlade demokratije ostanu dio evropske sive zone. Komplikovanje situacije u Rusiji nagnalo je evroatlantske saveznike da ozbiljnije ponu promiljati konktetne planove za saradnju sa ehoslovakom, Maarskom i Poljskom. Umjesto prijema u punopravno lanstvo, trima zemljama je ponuena saradnja unutar posebno osnovanog tijela, nazvanog Sjevernoatlantski savjet za saradnju (North Atlantic Cooperation Council -NACC), osnovanog na samitu u Rimu 1991. godine.49 NACC je zamiljen kao institucionalno tijelo za konsultacije i saradnju na politikom i bezbjednosnom planu, otvoreno za sve postsocijalistike zemlje. Saradnje u okviru NACC-a trebala se temeljiti na dijalogu i svestranoj saradnji lanica NATO-a i zemalja biveg Varavskog ugovora. Savjet je trebao da bude forum za unaprjeenje politie i ekonomske
48

Vukadinovi, Radovan; ehuli, Lidija; Lovri, Drago, NATO u meunarodnim odnosima, Zagreb, 2006, str. 121122. 49 Ibid, str. 122.

33

saradnje kako bi postsocijalistie zemlje lake postigle potrebne standarde za ulanjenje u NATO. NATO je insistirao da se kroz Sjevernoatlantski savjet za saradnju krene sa demokratizacijom nacionalnih oruanih snaga bivih zemalja Varavskog ugovora. Formiranje Savjeta bila je, u stvari, strateka odluka NATO-a. U promijenjenoj meunarodnoj situaciji, NATO je pokuao nai model za proirenje svog uticaja na postsocijalistike zemlje, bez davanja sigurnih garancija i primanja tih zemalja u svoje lanstvo. NACC je ponuen kao prvi institucionalni oblik za saradnju s ciljem da sprijei da se postojee nestabilnosti proire na podruje Sjevernoatlantskog saveza. Meutim, Sjevernoatlantski savjet nee ispuniti oekivanja srednjoevropskih zemalja s obzirom na to da nije zadovoljio bezbjednosne interese zemalja mlade demokratije. Njima je postalo jasno da ni odreene zajednike aktivnosti nisu garancija postsocijalistiim zemljama da e ubzo postati lanice NATO-a. NACC je u Viegradskoj skupini okarakterisan kao dobar pokazatelj evroatlantskih saveznika za saradnjom, koji ipak ostavljaju zatvorena vrata za njihov ulazak u Savez.50

3.4.PARTNERSTVO ZA MIR

Evroatlantski saveznici nisu smjeli ostaviti zemlje Centralne i Istone Evrope izolovane jer je to moglo dovesti do nestabilnosti koje bi se mogle proiriti evropskim prostorom. Umjesto proirenja, na samitu u Briselu 1994. godine usvojen je program Partnerstvo za mir (Partnership for Peace- PfP). Evroatlantski saveznici morali su postsocijalistikim zemljama ponuditi oblik saradnje koji bi bar djelimino zadovoljio njihovu elju da uu u NATO. Ne elei jo uvijek zemlje mlade demokratije u svojim redovima, NATO je ponudio program Partnerstvo za mir kao alternativu. NATO je pozvao sve zemlje Sjevernoatlantskog savjeta za saradnju da se prikljue Partnerstvu za mir i na taj nain postanu dio evolucijskog procesa proirenja. Za razliku od NACC-a, PfP insistira na vojnoj saradnji NATO-a i zemalja potencijalnih kandidata.
50

ehuli, Lidija, Euroatlantizam, Zagreb, 2003, str. 172-174.

34

Djelatnost PfP definisana je Okvirnim dokumentom s ciljem da se zainteresovanim zemljama prui pomo u: -prihvatanju transparentnog vojnog budeta i postizanju transparentnosti u planiranju nacionalne odbrane; -osiguranju demokratskog nadzora nad oruanim snagama; -odranju spemnosti da uestvuju u operacijama po ovlaenjima UN-a i OEBS-a; -razvoju vlastitih oruanih snaga kompatibilnih sa snagama lanica NATO-a.51 Usvajanjem programa Partnerstvo za mir, zemlje patneri ne dobijaju bezbjednosne garancije od Saveza, ve e se NATO konsultovati sa svakom lanicom PfP ukoliko ta zemlja osjeti bilo kakvu opasnost po svoju teritoriju. Postsocijalistike zemlje, shvativi da do brzog posthladnoratovskog proirenja Saveza ipak nee doi, prihvataju ponueni program. Za zemlje potencijalne lanice NATO-a ulazak u PfP predstavljao je svojevrsnu ekaonicu najpogodnijih kandidata za ulazak u atlantsku bezbjednosnu organizaciju. Iako PfP nije bilo garancija za ulazak u punopravno lanstvo Saveza, bio je dobar put za demokratizaciju drutva i civilnu kontrolu nad oruanim snagama.52

3.5.AKCIONI PLAN ZA LANSTVO

Akcioni plan za lanstvo (Membership Action Plan- MAP)53 usvojen je na samitu u Vaingtonu 1999. godine kao program namijenjen zemljema potencijalnim kandidatima koje su najdalje otile sa potrebnim reformama i ispunjenjem ostalih kriterijuma za punopravno lanstvo u NATO-u. Da bi se razdvojile postkomunistike zemlje u postignutom stepenu kompatibilnosti i cjelokupnoj demokratizaciji njihovih unutranjopolitikih sistema, oformljen je novi program za one najnaprednije.
51 52

Ibid, str. 182-183. Vukadinovi, Radovan; ehuli, Lidija; Lovri, Drago, NATO u meunarodnim odnosima, Zagreb, 2006, str. 126129. 53 Vukadinovi, Radovan, Amerika i Rusija, Zagreb, 2008, str. 159-160.

35

3.6.PROMJENA EVROATLANTSKE POLITIKE I ODLUKA O PRIJEMU EKE, MAARSKE I POLJSKE U NATO

Uprkos kritici zapadnoevropskih saveznika da se sa procesom proirenja ide prebrzo, SAD je smatrao da se proces mora nastaviti. Po miljenju ameruke administracije, kriterijumi za lanstvo moraju biti primarno geopolitike prirode. Proirenje NATO-a oni nisu vidjeli kao antiruski program, ve kao loginu posljedicu rasta Evrope. SAD su eljele da proces proirenja zapone to ranije, emu su se suprotstavljali zapadnoevropski saveznici, u prvom redu Francuska i panija. Za njih je predloena formula da sve novoprimljene lanice odmah postanu punopravne lanice Saveza bila neprihvatljiva jer bi to znailo da NATO prema njima ima obaveze iz lana 5. Vaingtonskog ugovora. Meutim, ameriki Senat je 1995. godine pripremio dokument pod nazivom NATO Participation Act Amendments koji je trebao biti poetni korak institucionalizacije uslova za prijem centralnoevropskih zemalja mlade demokratije. Sledei akt koji je, takoe, bio neprihvatljiv za zapadnoevropske saveznike, nosio je naziv H.R.7. Ovaj akt predvia da Poljska, Maarska, eka i Slovaka postanu punopravne lanice Saveza.54 Uprkos sukobu miljenja zapadnoevropskih saveznika i SAD-a, NATO je 1995. godine prezentirao internu studiju o svom proirenju pod nazivom Study on NATO Enlargement u kome je predoena vizija naina i razloga budueg proirenja. NATO bi se, po ovoj studiji, trebao proiriti na istok Evrope radi doprinosa demokratskim reformama u postsocijalistikim zemljama, lakeg prihvatanja odnosa meunarodne saradnje, promocije dobrosusjedskih odnosa, jaanja sistema kolektivne odbrane i sistema vojnog planiranja, te jaanja i irenja novih transatlantskih odnosa. Studijom su se evroatlantski saveznici nedvosmisleno izjasnili za proirenje NATO saveza, formuliui jasne politike i vojne uslove koje potencijalne zemlje kandidati moraju ispuniti. Naglaene su politike vrijednosti Zapada; demokratski razvoj, trina privreda, funkcionisanje pravne drave, potovanje ljudskih prava i sloboda, kao temeljni preduslovi. Na

54

ehuli, Lidija, Euroatlantizam, Zagreb, 2003, str. 187-193.

36

vojnom planu, izjednaavanje buduih novoprimljenih lanica NATO-a sa postojeim u njihovim pravima i obavezama koje preuzimaju. U proljee 1995. godine zapoeti su pregovori sa zemljama centralne i istone Evrope koje su lanstvo u NATO-u definisale kao svoj primarni cilj. Ali, uprkos svim tim nastojanjima, ideja o proirenju Saveza nije nailazila na plodno tlo unutar zapadnoevropskih saveznika. Svi pokuaji i nastojanja Vaingtona ostali su bez konkretnih rezultata. Meutim, sa novim programskim dokumentom nazvanim A National Security for New Century iz 1997. godine najavljuje se proirenje NATO-a novim srednjoevropskim zemljama. To je potvrdilo ameriku elju da se one to bre integriu u evropsku bezbjednosnu arhitekturu. Evroatlantski saveznici od tada e bre i ozbiljnije krenuti u redefinisanje evroatlantskog saveznitva, ukljuujui i njegovo proirenje.55 Napokon, na samitu u Madridu 1997. godine, NATO je slubeno objavio da su Poljska, Maarska i eka slubeno pozvane da uu u Sjevernoatlantski savez. Taj sveani in obavljen je u Vaingtonu na proslavi 50. roendana NATO saveza i na desetogodinjicu ruenja Berlinskog zida 1999. godine. Sve tri novoprimljene zemlje krenule su odmah sa nunim reformama u cilju prevencije buduih sukoba u Evropi, razvoja demokratije i jaanja samog Sjevernoatlantskog saveza.56

4.EVROATLANTSKI SAVEZNICI I NOVA RUSIJA

Rasputanje Varavskog ugovora i dezintegracija SSSR-a oznaili su pobjedu duha atlantizma nad socijalistikim blokom. Ali, pobjedniki Zapad tada se zapitao kako, u promijenjenoj meunarodnoj situaciji, tretirati novu Rusiju. U procjepu izmeu novih meunarodnih realnosti, traenja drugaije strukture novog svjetskog poretka i objektivnih mogunosti djelovanja Rusije kao nasljednice SSSR-a nastale su i prve strategije evroatlantskih saveznika prema Rusiji.

55

ehuli Vukadinovi, Lidija, Euroatlantizam i suvremeni meunarodni odnosi, Podgorica-Zagreb, 2010, str. 170175. 56 Vukadinovi, Radovan, Amerika i Rusija, Zagreb, 2008, str. 159-160.

37

Osim zabrinutosti za evropski

prostor i sudbinu evroatlantizma, Vaington je u

odreivanju smjerova svoje globalne strategije znao da je raspadom povrinski najvee drave na svijetu stvorena crna rupa u sreditu Evroazije. Kolaps SSSR-a prouzrokovao je geopolitiku konfuziju monumentalnih razmjera. Najvie panje tadanja amerika administracija posvetila je nuklearnom naoruanju jer je, kada se SSSR dezintegrisao, oruje za masovno unitenje ostalo raspreno u nekoliko bivih sovjetskih republika. Amerika administracija je stoga, najvie insistirala na modifikaciji i dopuni ugovora START II. Ratifikacija ugovora uinjena je tek 1996. godine. Politika predsjednika Bua prema Rusiji bila je u znaku amerikog oklijevanja i ekanja da se dramatina zbivanja na evropskom prostoru smire. Meutim, presjednik Bil Klinton, u svoja dva mandata, pokazae se mnogo agilnijim i odreenijim u odnosu na Rusiju. Godine 1997. usvojen je Temeljni akt o zajednikim odnosima, saradnji i brzbjednosti izmeu NATO-a i Rusije, koji je potpisan u Parizu. Sporazumno je uklonjeno rusko protivljenje ukljuenju novih drava u NATO. Potpisivanjem Sporazuma Rusija i NATO izjavili su da se vie ne smatraju protivnicima. Strane ugovornice su se obavezale da e razvijati odnose bezbjednosti i saradnje. Rusija je dala priznanje ivotno vane uloge koju ima demokratija, pluralizam, vladavina prava, potovanje ljudskih prava, te razvoj trine ekonomije na razvoj opteg blagostanja i bezbjednosti. Ugovorne strane su se, takoe, odrekle prijetnje silom ili upotrebe sile jedne drave prema drugoj ili prema bilo kojoj drugoj dravi, njenom suverenitetu, teritorijalnom integritetu ili politikoj nezavisnosti i obavezale se da e sporove rjeavati mirnim putem. U svrhu sprovoenja Sporazuma uspostavljen je Zajedniki stalni savjet Rusija-NATO (NATO-Russia Permanent Joint Council) s ciljem zajednikih konsultacija, koordinacije pri odreivanju ciljeva i doprinosa bezbjednosti evroatlantskog prostora. Sporazumom su evroatlantski saveznici dali Rusiji odgovarajue mjesto u Evropi.57 Zapadnoevropski saveznici cijelo su vrijeme budno pretili razvoj ameriko-ruskih odnosa. Evropljani su se nekoliko puta ponudili kao medijatori, ali je rije SAD-a ipak bila odluujua. Uporedo sa raspravama o odnosu NATO-a i Rusije, Evropljani poinju razmiljati o intenziviranju saradnje EU i Rusije. Evropski saveznici shvatili su da, bez obzira u kom smjeru
57

ehuli Vukadinovi, Lidija, Euroatlantizam i suvremeni meunarodni odnosi, Podgorica-Zagreb, 2010, str. 190206.

38

krenule promjene i dogaaji u Rusiji, one e svakako uticati na iri evropski prostor. Stoga nije bilo poeljno izolovati Rusiju. Zajednikom strategijom EU-a za Rusiju (The European Union's Common Strategy for Russia) Evropljani su pruili ruku Rusiji i to je bio prvi konkretan dokaz da i zapadnoevropski saveznici u budunosti raunaju na demokratsku i prosperitetnu Rusiju s kojom se moe razvijati saradnja. U vrlo kratkom roku, Rusija je pozitivno odgovorila na inicijativu Evropljana usvajanjem dokumenta pod nazivom Medium-Term Strategy for the Development of Relation between Russian Federation and the EU. Na obje strane se oekivalo da e se pregovori i dalje nastaviti i da e se iznai dugoroni program saradnje temeljen na vlastitim interesima. Meutim, trebalo je jo dugo vremena da Rusija prihvati zapadnoevropske drave kao ozbiljne partnere. Svi ti napori i pregovori pokazuju da je vrijeme ideolokih iluzija prolo, a zapadnoevropskim zemljema postalo je jasno da je Rusija zemlje s kojom moraju definisati svoje dugorone ciljeve i da se sve vie panje mora posvetiti ruskim stavovima i reakcijama.58

5.ODNOS NATO-UJEDINJENE NACIJE

Nakon hladnog rata odnosi izmeu dvije organizacije se uslonjavaju i produbljuju. Osim politike, razvija se i institucionalna saradnja kao i saradnja u sprovoenju zajednikih civilnih i vojnih misija irom svijeta. Povelja Ujedinjenih nacija predstavlja fundamentalnu politiku platformu na kojoj poiva ideja o nastanku NATO-a, a Savjet bezbjednosti UN-a je normativnopravni okvir NATO-ovog operativnog djelovanja. NATO je osnovan kao regionalna organizacija zaduena za mir i bezbjednost evroatlantskog prostora pod politikim okriljem Ujedinjenih nacija. Praktina operativna saradnja NATO-a i UN-a intenzivirana je nakon ruenja bipolarizma i najvei broj aktivnosti ne-vojnog je karaktera: operacija uspostavljanja i ouvanja mira, borba protiv raznih oblika kriminala, borba protiv terorizma i sl. Prve zajednike posthladnoratovske aktivnosti bile su vezane za prostor Mediterana i jugoistok Evrope zbog potrebe smirivanja

58

ehuli, Lidija, Euroatlantizam, Zagreb, 2003, str. 292-297.

39

oruanih sukoba nakon raspada SFRJ. Temeljem Rezolucije Savjeta bezbjednosti broj 1301, NATO je dobio mandat sprovoenja i kontrole vojnog aspekta Dejtonskog sporazuma potpisanog 1995. godine, kojim je uspostavljen mir u Bosni i Hercegovini. U tu svrhu NATO zapoinje svoju prvu mirovnu operaciju. 1995. godine u BiH su poslate Implementacione snage (IFOR), koje su godinu dana kasnije zamijenjene Stabilizacionim snagama (SFOR). Snage IFOR i SFOR na terenu su saraivale sa drugim meunarodnim organizacijama, u prvom redu sa specijalizovanim agencijama UN-a. NATO i UN uestvovale su i tokom krize na Kosovu, naroito tokom i nakon 1999. godine kada su oformljene i na Kosovo poslate snage KFOR koje su trebale biti jemac mira i stabilnosti. Ove dvije organizacije uestvovale su i u smirivanju etnikih sukoba na prostoru june Srbije i Makedonije.59 Nakon stabilizacije prilika na Zapadnom Balkanu, NATO se ukljuuje i u mirovne operacije UN-a u ostalim regionima svijeta, prije svega u Afganistanu. Razgranata saradnja na terenu doprinijela je uspostavljenju novih oblika institucionalnih veza na relaciji UN-NATO. Generalni sekretar NATO-a izvjetava generalnog sekretara UN-a ne samo o aktivnostima za koje je NATO od UN-a dobio mandat ve i o promjenama kroz koje NATO prolazi u sklopu svoje cjelokupne transformacije. Kontakti se odravaju i na niim nivoima dviju organizacija. Sve to ima za cilj uspjeno sprovoenje zadataka koje UN dodjeljuju snagama NATO-a, ali i u cilju to uspjenije harmonizacije odnosa.

6.ODNOS NATO-EVROPSKA UNIJA

Na samitu u Vaingtonu 1999. godine, NATO je donio odluku da bezbjednosna pitanja vezana za Evropu razmatra u direktnim pregovorima sa Evropskom unijom. Posthladnoratovski odnos NATO-EU obiljeen je konstantnim suoavanjem sa dva temeljna problema. S jedne strane nalazi se elja NATO saveza da i dalje ostane glavni bezbjednosni stub evroatlantizma, a na drugoj, elja EU da uspostavi zajedniku odbrambenu i bezbjednosnu politiku na ijoj institucionalizaciji radi od samita u Mastrihtu do Lisabona. Rjeenja pronaana na relaciji
59

Grbin, Mladen; Hodge, Carole, ur, Sigurnost i stabilnost u Jugoistonoj Europi, Izgradnja povjerenja u bivoj Jugoslaviji, Zagreb, 2000, str. 47-54.

40

NATO-EU, kao to su aranman Berlin-plus i koncept Evropskog bezbjednosnog i odbrambenog identiteta imali su za cilj da Evropa pone djelovati samostalnije u odnosu na NATO. Od samog poetka NATO je elio razvoj evropskog bezbjednosnog i odbrambenog identiteta kompatibilnog sa vizijom Evrope u novom svjetskom poretku, te NATO-om kao dominantnom bezbjednosnom organizacijom. Pokuaji Francuske i Njemake da se EU odmakne od NATO-a na bezbjednosno-odbrambenom planu nisu urodili plodom. S druge strane, NATO sa entuzijazmom radi na jaanju koncepta ESDP, ali ne postoje jasni mehanizmi na koji nain EU moe raunati na upotrebu NATO-ovih kapaciteta. Lisabonskim ugovorom stvoren je koncept zajednike spoljne i bezbjednosne politike EU, po kome je neophodan jedinstven stav svih lanica za odluke iz podruja bezbjednosti. Istovremeno, ovaj koncept pridonijee tome da se EU vie okree unutranjim problemima, a u dugi plan stavlja odnos sa NATO-om.60

60

ehuli Vukadinovi, Lidija, Euroatlantizam i suvremeni meunarodni odnosi, Podgorica-Zagreb, 2010, str. 240242.

41

Trei dio NATO U XXI VIJEKU 1.NATO NAKON 11.SEPTEMBRA 2001. GODINE

Nakon traginih teroristikih napada na SAD 11. septembra 2001. godine evroatlantski odnosi ulaze u novu, potpuno drugaiju fazu. Odgovor NATO-a na teroristike napade bio je brz i odluan, meunarodnoj zajednici upuen je poziv da ujedini snage u borbi protiv kreatora tog teroristikog ina. Evroatlantsko saveznitvo se iznenada ponovo moralo dokazati na meunarodnoj sceni, te se od NATO-a trailo da se adekvatno vojno suprotstavi eventualnim buduim napadima. Prilika za konkretno iskazivanje solidarnosti saveznika sa Vaingtonom iskrsla je 12. septembra kada je NATO poeo raziljati o stavljanju na snagu lana 5. Vaingtonskog ugovora, po kome je kolektivna dunost svih saveznika pritei u pomo napadnutim SAD. Prema tom lanu, napad na SAD znaio je napad na sve lanice NATO-a i trebalo je da one djeluju kao ujedinjena koalicija koja bi kaznila poinioce teroristikog napada. Za drave lanice NATO-a napad na Sjedinjene Amerike Drave oznaio je poetak intenzivne borbe protiv terorizma i potrebu razvijanja dodatnih sposobnosti oruanih snaga. Borba protiv terorizma postala je prioritetni zadatak Saveza u novom vijeku. Unutar NATO-a stavljenje na snagu lana 5. bilo je shvaeno kao vaan politiki znak jedinstva i solidarnosti drava lanica. Meutim, ubrzo su se ponovo pojavili razliiti stavovi u pogledu naina voenja rata protiv terorizma.61 Istorijska odluka povezana sa lanom 5. Vaingtonskog ugovora i pruanje pomoi SADu nakon teroristikih napada oznaili su poetak novog zamaha u pravcu preobraaja NATO-a koji je trebao da zahvati skoro svaki segment aktivnosti Saveza. Osim borbe protiv terorizma, niz drugih faktora oznaio je nunost poetka preobraaja politike i strukture NATO-a. Ovi faktori obuhvataju poveanu opasnost od oruja za masovno unitenje i potrebu za novim sposobnostima na kritinim podrujima. Svoj uinak su imali zahtjevi za proirenjem NATO-a, kao i razvijajua uloga partnerstva sa Rusijom, Ukrajinom i zemljama partnerima, vanost
61

Dr Simi, Jasminka, U potrazi za novom misijom: NATO i jugoslovenska kriza 1990-2001, Beograd, 2010, str. 183189.

42

Mediteranskog dijaloga i Istambulske inicijative za saradnju i strateko partnerstvo sa Evropskom unijom. NATO-ova vodea uloga u Avganistanu, kao i produenje misije na Balkanu, podstakli su organizaciju da se prilagodi zahtjevima ovih operacija.62

1.1.Deklaracija iz Praga

Dramatina zbivanja na meunarodnoj sceni svakako su obiljeili novu fazu razvoja Sjevernoatlantskog saveza koja je definisana Deklaracijom usvojenom u Pragu 2002. godine. Bitna novina Deklaracije je injenica da je terorizam, u svim svojim oblicima i nainima manifestovanja, definisan kao ozbiljna i rastua prijetnja stanovnitvu Alijanse, njenim snagama i teritoriji, kao i cjelokupnoj meunarodnoj bezbjednosti. Osim terorizma, proliferacija oruja za masovno unitenje i razvoj sredstava za transport takvog oruja definisani su kao rastui izazovi bezbjednosti. NATO je odluan u namjeri da se suprotstavi takvim prijetnjama, a za borbu protiv novih izazova istaknuta je potreba multilateralne, zajednike akcije. Na bezbjednosnom planu, NATO uspostavlja nove snage tzv. Nato Response Force (NRF) koje bi se sastojale od kopnenih, pomorskih i vazdunih snaga opremljenih sofisticiranom opremom. Dogovorena je, takoe, transformacija NATO-ove zapovijedne strukture i najavljen rad na poboljanju kapaciteta i postizanju veeg stepena kompatibilnosti snaga lanica Saveza. lanice Saveza su se obavezale na poboljanje nacionalnih oruanih snaga te veu politiku saradnju u borbi protiv oruja za masovno unitenje. Na politikom planu predvieno je da se sedam novih drava pozove u NATO, i to Bugarska, Estonija, Letonija, Litvanija, Rumunija, Slovaka i Slovenija, ali vrata Saveza ne ostaju zatvorena i drugim potencijalnim kandidatima za lanstvo, kad i ako ispune odreene uslove. NATO-ov Akcioni plan za lanstvo (MAP), Partnerstvo za mir i Sjevernoatlantski savjet za saradnju ostaju i dalje znaajne institucije za povezivanje i saradnju zemalja koje u njima uestvuju. Naglaena je elja za daljnjom saradnjom sa Rusijom, ali i Ukrajinom, te potvrena elja za daljim jaanjem evroatlantskih veza. Takoe je odlueno da se intenzivira saradnja
62

NATO Handbook, NATO Public Diplomacy Division, Brussels, 2006, pp. 28.

43

unutar programa Mediteranski dijalog, te da se i dalje doprinosi stabilizaciji prilika u Jugoistonoj Evropi.63

1.2.Deklaracija iz Istambula

Na samitu u Istambulu 2004. godine elnici NATO-a raspravljali su o ureenju globalnih meunarodnih odnosa. Saveznici su izrazili spremnost na zajedniko djelovanje jer su globalni izazovi bezbjednosti, terorizam i proliferacija oruja za masovno unitenje multilateralnog karaktera. NATO je najavio izlazak iz iz svojih granica te da e akcije out-of-area postati previlo budueg zajednikog djelovanja saveznika.64

2.VOJNE OPERACIJE NATO-A

Proklamovana nova globalna strategija NATO-a realizovana je brojnim saveznikim operacijama irom meunarodne zajednice. Uspjenost NATO-ove akcije u Avganistanu definisana je kao primaran cilj vjerujui da e uspostavljanje mira i stabilnosti u Avganistanu biti znaajan korak ka suzbijanju terorizma u tom regionu. NATO je 2003. godine preuzeo zapovjednitvo nad National Security Assistance Force- ISAF. NATO je ostao vojno prisutan i na prostoru Balkana. 2005. godine snage SFOR-a u BiH zamijenjene su snagama Evropske unije ne temelju aranmana Berlin-plus, ali NATO nastavlja sa misijom nadgledanja situacije. Saveznici su, takoe, preduzeli akcije u Iranu. Aktivnosti Saveza su razliite, od klasinih vojnih napada i unitenja neprijateljskih ciljeva do nevojnih zadataka uspostavljanja i ouvanja mira. Uz to, regiju islamskog polumjeseca NATO promatra kao najmilitantnije svjetsko podruje i podruje najjaeg utoita terorizma.65

63 64

ehuli, Lidija, Euroatlantizam, Zagreb, 2003, str. 214-215. ehuli Vukadinovi, Lidija, Euroatlantizam i suvremeni meunarodni odnosi, Podgorica-Zagreb, 2010, str. 137. 65 NATO Handbook, NATO Public Diplomacy Division, Brussels, 2006, pp. 30-32.

44

3.MODERNIZACIJA VOJNIH SPOSOBNOSTI NATO-A

S obzirom na to da su terorizam i oruje za masovno unitenje detektovani kao glavne bezbjednosne prijetnje, NATO nastavlja sa jaanjem specifinih vojnih snaga koje bi mogao upotrijebiti svugdje gdje su mir i bezbjednost ugroeni. Meutim, nove sofisticirane vojne snage Saveza sve se vie pokuavaju involvirati u revoluciju na planu nuklearnog naoruanja. Sluei se vojnom tehnologijom, proces neproliferacije oruja za masovno unitenje dopunjen je procesom protivproliferacije. Dok se prvi uglavnom temeljio na meunarodnim bilateralnim i multilateralnim ugovorima o smanjenju i ogranienju proizvodnje nuklearnog naoruanja, protivproliferacija podrazumijeva upotrebu oruane sile pod izgovorom postojanja oruja za masovno unitenje. Napad na Irak prvi je primjer protivproliferacije jer je upravo vjerovanje da Irak ima oruje za masovno unitenje i da ga je spreman upotrijebiti protiv SAD-a bio neposredan izgovor za napad. Iako zapadnoevropski saveznici zaostaju na planu vojne tehnologije, u saveznikoj globalnoj strategiji Evropa se smatra kao siguran prostor koji nee ugroziti transatlantsko saveznitvo. NATO, s druge strane, nastoji pronai adekvatne modalitete saradnje sa ostalim vanim akterima meunarodne zajednice.66

4.PRISTUPANJE NOVIH LANICA

Iskustva sa ekom, Maarskom i Poljskom pokazala su da su te tri zemlje relativno nespremne ule u Savez, te su stoga elnici NATO-a smatrali da drugom posthladnoratovskom proirenju treba pristupiti obazrivije. Kroz Akcioni plan za lanstvo (MAP) preciznije su definisani uslovi za lanstvo. Drugo proirenje najavljeno je Deklaracijom iz Praga kada je najavljeno da e sedam novih zemalja: Bugarska, Estonija, Letonija, Litvanija, Rumunija, Slovaka i Slovenija, 2004.
66

Ibid, pp. 33-34.

45

godine postati punopravne lanice NATO-a. Ova odluka bila je u skladu sa amerikim zahtjevima, naroito nakon teroristikih napada 11. septembra 2001, za veom meunarodnom povezanou zemalja. Godine 2009. lanice NATO-a postaju Hrvatska i Albanija.67

5.ODNOSI NATO-RUSIJA NAKON 11. SEPTEMBRA 2001.

Teroristiki napadi na SAD pridonijeli su da se, mnogo bre nego to se oekivalo, SAD i Rusija nau u Antiteroristikoj koaliciji ijim je osnivanjem zapoela nova faza u razvoju meunarodnih odnosa. Po ulasku u Bijelu kuu predsjednik Bu najavio je odstupanja od Klintonove vanjskopolitike strategije. On je najavio stvaranje novog okvira bezbjednosnog poretka koji e biti u skladu sa situacijom u svijetu. Nuklearno naoruanje i dalje je predstavljalo glavni ruski adut u pregovorima sa Zapadom. Tragini dogaaji od 11. septembra 2001. upozorili su na zajedniku opasnost od terorizma, pa Rusija poinje sve vie da se pribliava Zapadu. Ulazak Rusije u Antiteroristiku koaliciju dramatino e uticati na promjenu stava evroatlantskih saveznika prema njoj. Upravo je globalni fenomen terorizma posluio da se Rusija svrsta na istu stranu sa lanicama NATO-a te putem intenzivne meunarodne saradnje pokua stei ravnopravan poloaj u meunarodnoj zajednici. Ruska federacija prvi put u istoriji Alijanse dobila je pravo i mogunost da slubeno izraava svoje miljenje. Na samitu u Rejkjaviku donesena je odluka o formiranju Savjeta 20, foruma u kome 19 lanica NATO-a i Rusija kao grupa 20 partnera sarauje oko globalnih zajednikih interesa, borbe protiv terorizma, irenja oruja za masovno unitenje, mirovnih operacija itd. Meutim, novi aranman evroatlantskih saveznika i Rusije nije znaio ulazak Rusije na mala vrata u NATO, ve samo formiranje saveza izmeu dva nezavisna entiteta radi djelovanja na podruju od zajednikog interesa. Obje strane shvatile su vanost i potrebu saradnje na politikom, ekonomskom i bezbjednosnom planu.68

67 68

Ibid, pp. 28-29. Vukadinovi, Radovan, NATO i novi meunarodni odnosi, Zagreb, 2004, str. 155-161.

46

ZAKLJUAK

Padom Berlinskog zida, koji je dvadeset osam godina bio simbol hladnoratovske politike i podjele Evrope na dva bloka, nestankom Varavskog ugovora i dezintegracijom SSSR-a, izgledalo je da e kljuni akteri hladnog rata, ukljuujui i NATO koji je uspjeno izvrio svoju misiju odbrane Zapadne Evrope, napustiti politiku pozornicu i time zatvoriti jedno poglavlje u istoriji evropskih naroda. Ali, to se nije desilo. Dok su se zemlje Istone Evrope i dio javnosti Zapada pitali kakva je svrha NATO-a, njegovi stratezi vjerovali su u opstanak organizacije i uurbano radili na pripremi preliminarnog okvira budue misije i novog stratekog koncepta. NATO nije samo produkt hladnog rata te zato njegovim zavretkom i nije nestao sa meunarodne scene kao njegov rival Varavski ugovor. Sutinska razlika izmeu dva bloka koja je zapadnom pomogla da odnese pobjedu nad istonim, bila je u tome to Varavski ugovor nikada nije funkcionisao na nain na koji je to inio NATO, nije bilo uvaavanja pojedinanih interesa niti ekonomskih i politikih integracija. Zato e NATO odnijeti pobjedu nad Istokom, preivjeti i sebi obezbijediti novo mjesto i ulogu u svijetu. Uz konsenzus drava lanica, NATO je proao kroz proces politike i vojne transformacije, pripremajui se za nove izazove proistekle iz izmijenjene svjetske politike i meunarodnih odnosa. NATO je ouvan kao primarni instrument zapadne odbrane i bezbjednosti, ali i kao primarni kanal za ameriki uticaj i uee u evropskim bezbjednosnim poslovima. Ali, iako je NATO vjerovao da je pronaao novu ulogu u posthladnoratovskom periodu, ona se pokazala prilino neefikasnom u XXI vijeku. Meutim, pragmatizam sa obje strane Atlantika prevagnuo je u pogledu ouvanja strukture Saveza, ali je organizacija opet bila prinuena da redefinie svoju misiju. Danas drave prema sopstvenim interesima prihvataju vrstu i stepen vojnog angaovanja u NATO-ovim misijama, to utie na karakter Saveza u novom vijeku. Nema vie jednoglasnosti niti uea svih drava lanica, ve odreenih drava angaovanih po odreenom pitanju. To je bitna razlika u odnosu na misije koje je NATO imao tokom perioda hladnog rata i u prvoj deceniji nakon njega.

47

U cijelom posthladnoratovskom periodu bezbjednosni problemi vodili su NATO u potragu za novom misijom. Misija Saveza je nekoliko puta redefinisana. Danas su bezbjednosni problemi disperzivniji i ne fokusiraju se samo na rivalitet dvije sile kao u vrijeme hladnog rata. Kretanje svijeta ka multipolarizmu obiljeilo je period nakon teroristikih napada na Sjedinjene Amerike Drave. Panja Sjevernoatlantskog saveza je postala disperzivna i zahtijeva povean napor za ouvanje njegovog mjesta u svijetu i trajnije i preciznije odreivanje njegove misije. Meutim, vrijednost transatlantskog partnerstva i dalje je jaka i zemlje lanice i dalje vide NATO kao kljunu organizaciju za njihovu bezbjednost. Danas nema ni govora o rasputanju Saveza ve vie o usmjeravanju njegove uloge na humanitarni, pregovaraki i diplomatski kolosjek, uz dodavanje ekonomske komponente.

48

LITERATURA

-ehuli, Lidija, Euroatlantizam, Politika kultura, Zagreb, 2003. -ehuli, Lidija, Europska obrana, Politika kultura, Zagreb, 2006. -ehuli, Lidija, ur, NATO i novi meunarodni odnosi, Politika kultura, Zagreb, 2004. -ehuli Vukadinovi, Lidija, Euroatlantizam i suvremeni meunarodni odnosi, Politika kultura, Zagreb, CID, Podgorica, 2010. -Dr Simi, Jasminka, U potrazi za novom misijom: NATO i jugoslovenska kriza 1990-2001, Slubeni glasnik, Beograd, 2010. -Grbin, Mladen; Hodge, Carole, ur, Sigurnost i stabilnost u Jugoistonoj Europi, Izgradnja povjerenja u bivoj Jugoslaviji, Durieux, Zagreb, 2000. -Hughes, W. Christopher; Meng, Lai Yew, edit, Security Studies, A reader, Routledge-Taylor and Francis Group, London-New York, 2011. -Kaplan, S. Lawrence, The Long Entanglement, NATO's First Fifty Years, Praeger, London, 1999. -Larrabee, F. Stephen; Green, Jerrold; Lesser, O. Ian; Zanini, Michele, NATO's Mediterranean Initiative, Policy Issues and Dilemmas, RAND, Washington, 1998. -NATO Handbook, Public Diplomacy Division NATO, Brussels, 2006. -Vukadinovi, Radovan; ehuli, Lidija; Lovri, Drago, NATO u meunarodnim odnosima, Fakultet Politikih znanosti, Zagreb, 2006. - Vukadinovi, Radovan, Amerika i Rusija, Politika kultura, Zagreb, 2008. -Vukadinovi, Radovan, Meunarodni odnosi od hladnog rata do globalnog poretka, Agencija za komercijalnu djelatnost d.o.o, Zagreb, 2001. -Vukadinovi, Radovan, Meunarodni politiki odnosi, Politika kultura, Zagreb, 2004. -Vukadinovi, Radovan, Nuklearne strategije, Meunarodni odnosi, Politika kultura, Zagreb, 2006. -Vukadinovi, Radovan, Vanjska politika SAD-a u doba hladnog rata, Politika kultura, Zagreb, 2007.

49

SADRAJ

UVOD..............................................................................................................................................1

Prvi dio NATO OD NASTANKA DO PADA BERLINSKOG ZIDA 1.Politika i bezbjednosna situacija u Evropi nakon Drugog svjetskog rata...................................3 1.1.SAD i atlantska saradnja............................................................................................................4 2.Razlozi osnivanja Sjevernoatlantskog saveza...............................................................................5 3.Osnivanje NATO-a.......................................................................................................................6 3.1.Povelja UN- pravni osnov NATO-a..........................................................................................7 3.2.Izgradnja NATO strukture.........................................................................................................8 3.3.Organi NATO-a.........................................................................................................................9 4.NATO u bipolarizmu..................................................................................................................10 4.1.Doktrine NATO-a u bipolarizmu.............................................................................................12 4.1.1.Doktrina cointainmenta (zadravanja komunizma)..............................................................12 4.1.2.Doktrina masovne odmazde..................................................................................................13 4.1.3.New Look i doktrina elastine reakcije................................................................................14 4.2.De Gol i NATO........................................................................................................................14 5.NATO i politika detanta..............................................................................................................15 5.1.Harmelov izvjetaj...................................................................................................................16 5.2.Konferencija o evropskoj bezbjednosti i saradnji....................................................................17

Drugi dio EVROATLANTIZAM U NOVOM SVJETSKOM PORETKU 1.Posthladnoratovske promjene u meunarodnom sistemu...........................................................19 1.1.Geopolitike promjene.............................................................................................................19
50

1.2.Geostrateke promjene.............................................................................................................20 1.3.Geoekonomske promjene.........................................................................................................20 2.Evroatlantski odnosi u izmijenjenim vojno-politikim uslovima...............................................21 2.1.Uloga nuklearnog oruja..........................................................................................................22 2.2.Nova uloga NATO saveza.......................................................................................................22 2.2.1.Londonska deklaracija..........................................................................................................24 2.2.2.Strateki koncept iz Rima.....................................................................................................24 2.2.3.Briselske deklaracije.............................................................................................................25 2.2.4.Samit u Berlinu.....................................................................................................................27 2.2.5.Strateki koncept iz Vaingtona............................................................................................28 3.Proces posthladnoratovskog irenja Sjevernoatlantskog saveza.................................................29 3.1.Jalta pristup..............................................................................................................................30 3.2.Mastriht pristup........................................................................................................................31 3.3.Sjevernoatlantski savjet za saradnju........................................................................................32 3.4.Partnerstvo za mir....................................................................................................................34 3.5.Akcioni plan za lanstvo..........................................................................................................35 3.6.Promjena evroatlantske politike i odluka o prijemu eke, Maarske i Poljske u NATO......36 4.Evroatlantski saveznici i nova Rusija.........................................................................................37 5.Odnos NATO-Ujedinjene nacije.................................................................................................39 6.Odnos NATO-Evropska unija.....................................................................................................40

Trei dio NATO U XXI VIJEKU 1.NATO nakon 11. septembra 2001. godine.................................................................................42 1.1.Deklaracija iz Praga.................................................................................................................43 1.2.Deklaracija iz Istambula..........................................................................................................44 2.Vojne operacije NATO-a............................................................................................................44
51

3.Modernizacija vojnih sposobnosti NATO-a...............................................................................45 4.Pristupanje novih lanica............................................................................................................45 5.Odnosi NATO-Rusija nakon 11. septembra 2001......................................................................46

ZAKLJUAK................................................................................................................................47 LITERATURA..............................................................................................................................49

52

53