Вы находитесь на странице: 1из 36

KRIMINOLOGIJA uvodni dio

1. POJAM KRIMINOLOGIJE
Kriminologija je nauka koja izuava kriminalitet kao posebnu negativnu drutvenu pojavu. Kriminologija datira od kraja 19 vijeka, poela se razvijati kada su poele da se razvijaju i druge nauke, kao to su statistika, psihologija, prouavanje strukture linosti u okviru medicine i druge nauke. Smatra se da je prvi rije kriminologija upotrijebio francuski antropolog TORINARD 1879 god. u svom djeluANTROPOLOGI, za ouvanje nauke koja se bavi izvuavanjem izvrenih krivinih djela. Latinski crimen-zloin, i grki-logos nauka, uenje. Ljudsko razmiljanje o kriminalitetu kao tetnoj i opasnoj drutvenoj pojavi je veoma staro i nalazimo ga kako u najstrijim filozofskim djelim, tako i u pravnoistorijskim izvorima kao to su: Hamurabijev zakon 1800.g.p.n.e i Zakoni 12 Tablica.

Kriminologija u tradicionalnom klasinom smislu ograniena je empirijskim izuavanjem krivinog djela i linosti njegovog uinioca. Najkrae reeno kriminologija je nauka o deliktu i delikventu.

iri pojam kriminologije odreuje kriminologiju kao nauku koja pored izuavanja kriminaliteta u uem smislu izuava i ostale oblike prestupnog i devijatnog ponaanja, zatim sistem mjera za spreavanje i kontrolu prestupnog i devijantnog ponaanja, zatim odreuje organizaciju i rad pravosudnih i policijskih organa i ustanova za izvrenje krivinih sankcija.

Moe se rei da je kriminologija relativno samostalna nauka koja koristei se naunom metodologijom izuava fenomenologiju i etiologiju kriminaliteta kao masovne i pojedinane drutvene pojave u cilju njegovog objanjenja i suzbijanja.

2. PREDMET KRIMINOLOGIJE DEFINISANJE PREDMETA KRIMINOLOGIJE


Sa prodorom shvatanja o uticaju socijalnih i drutvenih uslova kao primarnih kriminogenih faktora, kriminoloka misao proiruje predmet kriminologije jer pored delikventa istie i njegovu kriminalnu aktivnost. To dovodi do diferenciranja dvije orijentacije u kriminologiji: 1.Kriminalne etiologije, i 2. Kriminlane fenomenologije kao posebnih djelova kriminologije. MERGEN KRIMINOLOGIJU DJELI NA: TEORETSKU- koja se bavi objektom i metodama, DESKRIPTIVNU- obuhvata fenomenoloke discipline,i KLINIKU- iji su zadaci dijagnoza, terapija i prognoza.

HENTING u Kriminologiju ukljuuje i kriminalnu politiku, dok neki u predmet kriminologije kroz kriminalnu fenomenologiju ukljuuju i kriminalistiku.

3. POJAM KRIMINALITETA
Kriminalitet kao drutvena pojava podrazujmjeva ukupnost krivinih djela na odreenom prostoru za odreeni period. Jedan njegov dio je univerzalan jer postoji u vsim drutvima nezavisno od okolnosti i pogleda zakonodavca. Od napad se tite najvrijednija dobra ovjeka i drutva kao to su: ovjekov ivot, tjelo, imovina, bezbjednost drave itd. Osnovna i naznaajnija karakteristika kriminaliteta je da je to negativna drutvena pojava. Pravno definisaje kriminaliteta; temelji se na normama materijalnog krivinog zakonodavstva u kojem su sadrana ona ponaanja koja je drutvo organizovano u vidu drave zabranilo i jednoj ozbiljnoj formi. Osnovna odrednica ovakvih definicija je isticanje da kriminalitet predstavlja krenje normi vaeeg krivinog zakonodavstva. Ovakve definicije kriminaliteta imaju svoj osnov u naelu legaliteta klasine koleprema kojoj svako krivino djelo mora biti jasno i precizno odreeno. Moe se rei da se pod pojmom kriminaliteta kao odnosno predmeta kriminologije podrazumjevaju kako krivina djela kao najtee kanjive radnje, tako i prekraji odnosno privredni prestupi. Socioloko definisanje kriminaliteta; polazi od stava da je kriminalitet kao drutveni fenomen iri i obuhvata sva devijatna i asocijalna ponaanja koja predstavljaju odstupanje od drutveno prihvatljivih i postavljenih normi ponaanja.
2

4. PODIJELA KRIMINOLOGIJE
Kriminologija se djeli na: 1. Kriminalnu etiologiju uzronosti kauzaliteta, 2. Kriminalnu fenomenologiju, 3. Optu i kliniku kriminologiju, i 4. Akademsku i primjenjenu kriminologiju. Kriminalna etiologija uzronosti kauzaliteta:.. Etiologija kriminaliteta je jedno od osnovnih podruja kriminologije, a kriminalna etiologija je jedna od osnovnih grana ove naune discipline. Kriminalna fenomenologija je oblast: kriminologije koja se bavi pitanjem pojavnih oblika, strukture, klasifikacije i dinamike kriminaliteta. Fenomenolokom stranom kriminaliteta najvie su se bavili evropski kriminolozi koji su isticali da je u izuavanju kriminaliteta neophodno posvetiti posebnu panju modalitetima izvrenih krivinih djela i njhovoj tipologiji. Prouavanjem kriminaliteta u gradovima i selima ili pojedinim djelovima naselja bavila se posebna discipplina poznata kao EKOLOGIJA KRIMINALITETA. Opta i klinika kriminologija: smatra se ad ova podjela potie od francuskog kriminologa ana Pinatela. Prema Pinatelu; opta ili sintetika kriminologija treba da koristi, uporeuje i sistematski izlae podatke do kojih se dolazi u posebnm ili specijalizovanim kriminologijama. Od posebnih kriminologija Pinatel navodi Kriminalnu biologiju, a posebno se zalae za kliniku kriminologiju kao primjenjenu nauku. Klinika kriminologija potie jo od Lombroza .. klinika kriminologija ima za cilj da na bazi pojedinanih sluajeva i primjenom raznih klinikih metoda prui potpunu sliku o linostiprestupnika na osnovu ega e se postaviti dijagnoza i formulisati hipoteza o njihovom buduem ponaanju i utvrditi odgovarajui tretman da bi se sprijeilo ponovno krivino djelo odnosno rije je o resocijalizaciji uionioca. Opta kriminologija kao enciklopedijska i sintetika nauka izuava kriminalitet kao prostu drutvenu pojavu, koristei znanja, metode i naela posebnih kriminologija, kao to je: kriminalna sociologija, psihologija, biologija, itd.
AKADEMSKA I PRIMJENJENA KRIMINOLOGIJA; Podijela kriminologije na

akademsku-univerzitetsku i primjenjenu kriminologiju je klasifikacija koja potie od kanadskih kriminologa iz Montreala an elu sa Denisom Sabom. Ova kriminalna orijentacija.
3

5. METOD KRIMINOLOGIJE
U prouavanju svog predmeta kriminologija se koristi naunim metodama koje su zajednike svim drutvnim naukama, s tim to ih ona prilagoava izuavanju svog predmeta odnosno izuavanju kriminaliteta u svim njegovim pojavnim oblicima.

U kriminologiji se koriste dvije osnovne metode kriminologije:


1. metod prouavanja individualnih sluajeva, 2. metod prouavanja kriminaliteta kao masovne pojave. 1. METOD IZUAVANJA INDIVIDUALNIH SLUAJEVA (case method, case study life history metod) S obzirom na injenicu da polazi od konkretnih sluajeva delikventnog ponaanja sa ciljem da se sagledaju svi njegovi elementi, znaajnu ulogu ima metod analize i indukcije, kao i ekipni radi i interdisciplinrani pristup. S toga se ovo ispitivanje najee vri u kazneno-popravnim ustanovama, vaspitnim ustanovama ili specijalizovanim klinikama. Metod ispitivanja individualnih sluajeva obuhvata sve elemente u procesu razvoja linosti, genetiko prouavanje, kao i objektivne i subjektivne okolnosti i uslove koji su omoguili izvrenje njegove delikventne radnje tzv.ispitivanje situacija, djela i delikvenata. Pored izuavanja pojedinanih sluajeva postoji i zajedniko prouavanje manjih ili veih grupa delikvenata koje mogu biti odreene sluajno ili namjerno. Zajedniko prouavanje manjih ili veih grupa delikvenata zasniva se na izuavanju pojedinanih sluajeva iz odreene grupe, to znai da se sutinski radi o metodi izuavanja individualnih sluajeva, s tim to se u rezultatima istraivanja daju podaci za cjelu grupu. Oblike grupnog prouavanja predstavljaju izuavanja delikventnih grupa u zatvorima i kazneno popravnim ustanovama, kao i prouavanje pojedinih bandi posebno maloljetnikih bandi. Studije bandi su posebno izraene u amerikoj literaturi. U savremenoj kriminologiji se iz metoda prouavanja individualnih sluajeva razvila posebna klinika metoda koja se sastoji od individualnog ispitivanja linosti delikventa koji se vri klinikim putem. Klinika metoda polazi od; koncepcije da je delikventno ponaanje izraz odreene bioloke i psihike konstitucije linosti. Klinikom metodom se ispituju sve strane linosti delikventa: bioloka, psiholoka pa i socioloka.

TEHNIKE PRIKUPLJANJA PODATAKA O KRIMINALITETU KAO INDIVIDUALNOJ POJAVI:

Tehnike prikupljanja podataka o krkriminalitetu kao individualnoj pojavi su razliite i obuhvataju:


1. 2. 3. 4. 5. RAZGOVOR, PROMATRANJE, PSIHOLOKU ANLIZU KRIVINOG DJELA I NAINA NJEGOVOG IZVRENJA, PSIHOANALIZU LINOSTI, te ANALIZU IVOTNIH USLOVA.

1. RAZGOVOR; je takav metodoloki postupak koji pored biolokih podataka o uiniocu treba da obezbjedi dobijanje podataka na osnovu kojih e se moi sazanti odnos uinioca prema odredjenim problemima, nain proivljavanja izvjesnih perioda njegovog ivota, nain doivljavanja odreenih dogaaja iz ivota i sl.

Razgovor se moe voditi na nekoliko naina:


1. Usmjereni razgovor, 2. Neusmjereni razgovor, 3. Pitanja s ciljem i 4. Mikroanameza.

- Usmjereni razgovor; odvija se po nekoj unaprijed pripremljenoj emi, i esto se na pitanja moe odgovarati sa da ili ne; Neusmjereni razgovor; ne postoji unaprijed pripremljena ema i osoba se puta da slobodno govori uz povremeno postavljena podpitanja; Pitanja s ciljem; usmjerena su na neke znaajne detalje iz ivota osobe koju ispitujemo a o kojima ta osoba ne rado govori; Mikroanameza: kao razgovor pomou kojeg se pokuava do detalja rasvjetliti neka faza u razvoju ispitanika.

- 2. POSMATRANJE; obuhvata zapaanje i tumaenje ponaanja neke osobe i


njenih reakcija u odreenim okolnostima. Posmatranje se esto vri u toku razgovora sa ispitanikom ali i u drugim prilikama npr. U sudnici, u kontaktu ispitanika sa drugim sauesnicima ili zatvorenicima. 3. PSIHOLOKA ANALIZA KRIVINOG DJELA I NAINA NJEGOVOG IZVRENJA; je metodoloki postupak koji se zasniva na shvatanju da se unutranja struktura ovijekove linosti moze upoznati preko njegovog postupka i ponaanja.
5

4- PSIHOANALIZA LINOSTI: se najee primjenjuje kod klinikog metoda a vri se pomou raznih testova koje moemo svrstati u dvije osnovne grupe: Testovi kojima se mjere odreena svojstva linosti testovi svojstva i Testovi koji prikazuju linost u cjelini testovi linosti. Da bi se doila kompletna slika o linosti uinioca krivinog djela, neophodno je izvriti ispitivanje linosti i sa socijalnog aspekta. Za ispitivanje linosti sa socijalnog aspekta koristi se analiza ivotnih uslova tj.prouavanje- socijlanih uslova ivota koju nazivamo i subjektivno-objektivna anameza. Analiza ivotnih uslova se odnosi na ispitivanje okoline, porodine i radne sredine ili kolske sredine u kojoj linost ivi u datom momentu. Primjena metoda prouavanja individualnih sluajeva i klinike metode je korisna i oprvdana jer omoguava upoznavanje linosti delikventa, to je znaajno za pravilno odreivanje penolokog tretmana uinioca.

2. METODA IZUAVANJA KRIMINALITETA KAO MASOVNE POJAVE I POSTAVLJANJE HIPOTEZE


Postupak naunog saznanja kriminaliteta kao masovne pojave ostvaruje se kroz nekoliko faza; 1. Odredjivanje predmeta i cilja istraivanja, 2. Postavljanje hipoteze, 3. Prikupljanje podataka, 4. Analiza i sinteza.

- Odredjivanje predmeta i cilja istraivanja, pretpostavlja tano odreivanje


pojave koja e se prouavati i onoga to se eli postii prouavanjem date pojave.

- Postavljanje hipoteze, je utvrivanje utvrivanje polaznih pretpostavki istraivanja.


Npr. Predmet istraivanja je kretanje kriminaliteta na odreenom podruju. Hipoteza je da je dolo do poveanja kriminaliteta u posmatranom periodu u odnosu na raniji period. Istraivanje treba da potvrdi ili ospori postavljenu hipotezu.

- Prikupljanje podataka, je najznaajnija faza u izuavanju kriminaliteta kao


masovne pojave, u kojoj se primjenjuju razliite tehnike istraivanja a posebno:

- Posmatranje, eksperiment, uporeivanje i ispitivanje.


6

- POSMATRANJE JE; takav istraivaki postupak kojim se prikupljaju injenice o


stvarnom stanju i toku izvrenja krivinog djela a moe biti neposredno i posredno. POSMATRANJE moe biti neposredno i posredno. NEPOSREDNIM POSMATRANJEM : prikupljaju se injenice o svim znaajnim elementima izvrenih krivinih djela koji se mogu odnositi na spoljno podruje zbivanja npr. Vrijeme i mjesto izvrenja djela. Neposredno posmatranje se naziva i posmatranje sa uestvovanjem jer posmatra faktiki uestvuje u posmatranoj pojavi. Poznati su sluajevi neposrednog posmatranja maloljetnikih bandi. EKSPERIMENT je vrsta posebnog posmatranja koje se vri na osnovu vjetakog izazivanja pojave. UTVRIVANJE je slino eksperimentu jer se njime vri uporeivanje razliitih pojava delikventnog ponaanja s obzirom na geografska podruja i vremenske razlike i objekte napada grupe i vrste krivinih djela itd. Time se utvruju veze izmeu raznih pojava ili elemenata iste pojave u raznim vremenskim fazama njenog javljanja. Jedan od oblika uporeivanja koje se koristi u kriminalistikim istraivanjima jeste: koritenje kontrolnih grupa. koritenje kontrolnih grupa kaon oblik uporeivanja koji se koristi u kriminalistikim istraivanjima sastoji se u tome da se pored delikventne grupe koja se eli prouavati formira i grupa nedelikvenata tj kontrolna grupa a zatim se posmatranjem i uporeivanjem ove dvije grupe utruju razlike izmeu delikvenata i nedelikvenata, i uticaj nekih uzroka na vrenje krivinih djela itd.

ANALIZA je; poslednja faza ispitivanja kriminaliteta kao masovne pojave. Analizom se utvruje da li je postavljena hipoteza potvrena ili ne, a na osnovu zakljuaka se formuliu prijedlozi i preporuke za smanjenje ili uklanjanje ispitivane pojave.

- STATISTIKI METOD
Termin statistika kriminaliteta upotrebljava se u dvostrukom znaenju : kao nauna metoda i kao skup injenica o kriminalitetu jedne zemlje ili jednog njenog podruja- broj osuenih lica, broj lica u kaznenopopravnoj ili vaspitnoj ustanovi i sl.

- RazlikujemoSTATISTIKU UNUTRANJIH POSLOVA, STATISTIKU JAVNIH TUILATAVA, I SUDSKU STATISTIKU.

Statistika unutranjih poslova sadri podatke o svim podnesenim prijavama i svim krivinim djelima za koja se na bilo koji nain sazna a sa druge strane ova statistika ne obuhvata krivina djela koja se gone po privatnoj tubi. Statistika javnih tuilatava: SADRI PODATKE O SVIM KRIVINIM DJELIMA ZA KOJA JE POKRENUT KRIVINI POSTUPAK. Sudska statistika: obuhvata ona krivina djela iji izvrioci su osueni. To se zove sudski utvren kriminalitet koji predstavlja broj pravosnano osuenih osoba i osoba kojima je izreena vaspitna mjera, kao i sva krivina djela koja su poinila navedena lica. Zbog toga se sudska statistika uzima kao osnov praenja kretanja kriminliteta i za kriminoloka istraivanja. KVETELET koji se smatra osnivaem kriminalne statistike isticao je da evidencijama zvaninih organa izmiu neka djela pa je sav kriminalitet podjelio naPoznata djela iji su uinioci otkriveni, Registrovana djela ije izvrioce ne poznajemo, i Za zvanine organe potpuno nepoznat kriminalitet. TAMNA BROJKA KRIMINALITETA: ENRIKO FERI pravio je razliku izmeu kriminaliteta koji je poznat sudu, kriminaliteta poznatog policiji i stvarnog kriminaliteta. Obim kriminaliteta koji ostaje nepoznat naziva se u kriminolokoj literaturiTamna brojka kriminaliteta. Japanac OBA 1908 god. Oznaavajui pojmom tamna brojka kriminaliteta broj izvrenih krivinih djela koji nije poznat javnim vlastima, napisao je- prvu studiju o tmanom broju kriminaliteta.

Sada se pod pojmom tamna brojka kriminaliteta podrazumjeva; odnos izmeu statistiki evidentnog kriminaliteta i stvarnog kriminaliteta koji se izraava relativnim brojem npr.. 1:10 Veliinu tamnog broja kriminaliteta ne moemo tano utvrditi ve samo pretpostaviti. Velilina tamne brojke kriminaliteta zavisi od; sklonosti graana da prijavljuju krivina djela, o spretnosti organa gonjenja u otkrivanju krivinih djela, o spretnosti uinioca i sl.. Prema miljenju H.LEVY-BRUHL-a tamna brojka kriminaliteta ima svoju strukturu odnosno sadri uglavnom grupe krivinih djela- savrene zloine poznata djela koja ne daju povoda za voenje krivinog postupka i djela tzv. Bjelog okovratnika.

Pored tamne brojke kriminaliteta postoji i BROJKA PRETJERIVANJA KRIMINALITETA koja se odnosi na one aktivnosti koje se pokazuju kao krivina djela a to u stvari nisu.
Ukoliko se podaci odnose na djela koja zaista nisu delikti rije je o potpunom pretjerivanju za razliku od nepotpunog pretjerivanja koje obuhvata djela kojima se daje vea teina od

one koju zaista imaju. Prilikom izuavanja kriminaliteta kao masovne pojave upotrebljavaju se razliite statistike metode kao to su - zakon vjerovatnoe, - srednja vrijednost, - metoda korelacije, - metoda uzorka i sl. Ove metode slue za prikupljanje podataka i njihovu obradu .
Primjenom statistikih metoda dolazi se do podataka o odreenim vrijednostima znaajnim za praenje kretanja kriminaliteta i za komparativna istraivanja. Rije je o: Apsolutnoj veliini kriminaliteta, i o Relativnoj veliini kriminaliteta.

Pod apsolutnom veliinom kriminaliteta: podrazumjeva se ukupan broj poinjenih krivinih djela na odreenom prostoru u odreenom vremenu. Relativna veliina kriminaliteta; predstavlja odnos izmeu apsolutne veliine i broja stanovnika, odnosno to je broj koji nam pokazuje koliko krivinih djela otpada na odreenu jedinicu stanovnitva. U literaturi se naziva i KVOTA KRIMINALITETA a izraunava se za odreeni vremenski period najee godinje, pri emu se pravi razlika izmeu mukog i enskog stanovnitva, izmeu pojedinih starosnih grupa delikvenata, i izmeu pojedinih vrsta i grupa krivinih djela.

KOLE U KRIMINOLOGIJI

ANTIKA MISAO O KRIMINALITETU

Razmatrajui problemtiku uzronosti kriminalnog fenomena PLATON je sve uzroke kriminaliteta podijelio na dvije grupe:
1. PSIHOLOKE - UNUTRANJE FAKTORE, i 2. FIZIOLOKE VANJSKE FAKTORE.

Platon psiholoke uzroke naziva i unutranji faktori odnosno endogeni faktori zloina i istie da se zloin javlja kao izraz bolesne due, nastale pod uticajem; strasti, neznanja, koristoljublja ili iz izvitoperenih seksualnih motiva. Fizioloki uzroci odnosno vanjski egzogeni faktori zloina dolaze iz same tjelesne konstitucije kao izraz bioloke degeneracije ovijeka. Platon je pravio razliku izmedju; 1. Popravljivih i 2. Nepopravljivih zloinaca. Za nepopravljive roene zloince - kod kojih izvire zlo iz njihove tjelesne konstitucije Platon je predlagao smrtne kazne. Za popravljive zloince Platon je predlagao razna preventivna sredstva za spreavanje njihove zloinake aktivnosti. Kada govorimo o prirodi krivinih zakona, Platon je smatrao da im teite treba da bude na spreavanju kriminaliteta a ne samo na kanjavanju zloinaca, dakle oni trebaju da imaju vie preventivini nego represivni karakter. Kao zastupnik idealistike filozofije Aristotel je stajao na ; PRINCIPU INDERTEMINISTIKOG SHVATANJA LJUDSKE VOLJE. Aristotel je smatrao da je zloin: posledica moralne pokvarenosti: uinioca, ali je isticao i uticaj drutvenih faktora. Prema Aristotelu na pojavu zloina utie i drutveno ureenje, siromatvo i bogastvo koji posredstvom volje i osjeanja vode u kriminalnu djelatnost. Aristotel je smatrao da je ZLOIN POSLJEDICA VOLJE I MORALNE POKVARENOSTI UINIOCA.
10

Aristotel je zloince smatrao neprijateljima drutva. Zalae se za primjenu batina. Drutvo treba da se lijei od njih i oslobaa. ovijek treba misliti o teti krivinog djela za drutvo. On se smatrao preteom utilitaristikog shvatanja o kriminalnoj politici. RIMSKI FILOZOFI ; su isticali PRINCIP EKVIVALENCIJE DJELA I KAZNE, gdje se ne gleda samo priroda djela ve i stepen subjektivne odgovornosti.

Ciceron je isticao nekanjavanje kao jedan od glavnih uzorka kriminaliteta. Zato se zalagao
za neizbjenost kazne. Dakle kazna je sredstvo zatite interesa pojedinca i drutva kao cjeline.

Seneka je govorio da je zloin izraz greke u pojedincu i u tom smislu glavni cilj
kanjavanja je popravljanje zloinca. Ulpijan, Plauta, i Ovidija kritikuju antiku misao i istiu nunost sistema jednakih kazni za krivina djela jednake teine bez obzira na klasnu pripadnost krivca. Kritikovali su antiki sistem nejednakog postupanja u krivinom pravosuu izmeu robova i graana.

PERIOD SREDNJEG VIJEKA


U srednjem vijeku primat dobijaju naune postavke o krivinom djelu, prirodi i cilju kazne te princip inkvizitorskog krivinog postupka. Postojao je veliki uticaj crkve a krivino djelo se smatralo: grijehom protiv boijih zapovijesti, a krivac nije realno bie ve ljudsko bie u koje je usaen zao duh. Kazna je jedino sredstvo odmazde za povredu boanskih zakona. Zlo se jedino moe iskupiti zlom. U srednjem vijeku znaajna su djela: Svetog Avgustina i Tome Akvinskog.

Sveti Avgustin u svom poznatom djelu O Boijoj dravi isticao je da se vrijednosti


ljudskih institucija procijenjuju prema tome, dali omoguavaju ili oteavaju dostizanje nebeskog spasenja. Pisao je o Boijoj dravi, protivi se smrtnoj kazni jer onemoguava osuenom da se kroz patnje iskaje i pomiri sa uvrijeenim boanstvom. Sveti Avgustin je isticao da je cilj kazne ispatanje i iskupljenje za izvreno krivino djelo, koje se moe postii kaznama kojima se ograniava sloboda jer su pogodne za izazivanje kajanja.

Toma Akvinski napisao je djelo Suma teologika.


Istie apsolutnu i relativnu pravdu. Relativna pravda se postie zabranom najteih dijela koja ugroavaju ljudsko drutvo. Zlim djelom se vrijea ljudsko dobro, a kanjavanjem se ostvaruje drutveni mir. Kazna je sredstvo za lijeenje izvrilaca krivinog djela.
11

RENESANSNI PISCI I ISTORIJSKA PRAVNA KOLA


To je period raskida sa srednjovjekovnim shvatanjima o krivinom djelu. Renesansni pisci meu kojima se posebno istie MAKIJAVELI istiu da je zlo uroena pojava i da je vezano za ljudsku prirodu koja je pesimistiki orijentisana. Zbog toga krivac sam odgovara za svoja djela i nema prava da se poziva na viu silu.

Engleski kriminolog TOMAS MOR istie drutveni karakter kriminaliteta i predlae ublaavanje sistema kanjavanja. Radikalni raskid sa srednjovjekovnim idejama u krivinom pravu izvrili su mislioci 17.vijeka: Hugo Grocijus, Tomas Hobs i Dzon Lok.

Hugo Grocijus: napisao je djelo o pravu rata i mira. Hugo Grocijus se suprostavlja
vezi izmeu religije i krivinog djela. Zatiena dobra po Grocijusu su: IVOT, SLOBODA, ZDRAVLJE i MORAL. Krivino djelo predstvlja napad na ta dobra, a cilj kanjavanja po Grocijusu je, drutvena odbrana od kriminaliteta i kazna mora biti srazmjerna djelu.

Tomas Hobs: napisao je djelo LEVIJATAN, 1642. God. U svom djelu Levijatan Hobs
strogo kritikuje feudalno krivino pravosudje koje odlikuju metode muenja, i iroka zloupotreba smrtne kazne i nesrazmjernost kazne i teine delikta.Hobs je smatrao da treba uspostaviti vrstu dravu i stroge kazne. Zale se za uvodjenje preventivnih mjera u borbi protiv kriminlaiteta.

Dzon Lok svojim stavom da samo zakon moe biti osnov kanjavanja, predstavlja princip
zakonitosti u krivinopravnoj oblasti. Dzon Lok istie da su graani jednaki pred zakonom, i da samo zakon moe biti osnov za kanjavanje. arl Monteskje napisao je djelo DUH ZAKONA, Kritikuje sudsku samovolju i svirepost u
kanjavanju i zalae se za humanizaciju pravosua. Osnovni principi zakonodavstva po Monteskjeu su prilagoavanje institucija karakteru naroda i harmonino sadejstvo raznih institucija zakona i druga sredstva za obezbjeivanje drutvene kontrole koju grupa primjenjuje.

FRANCIZ VOLTER kritikuje srednjovjekovno mranjajstvo i apsolutistiko sudstvo i istie


dobre strane preventivnih mjera. Tei ka tome da mnogi kriminalci imaju neke sposobnosti i da bi ih trebali iskoristiti u izdravanju kazne u drutveno korisnom pravcu.

AN AK RUSO napisao je djelo Drutveni ugovor, Smatra da je cilj kazne odbrana drutva.
Drutvenim ugovorom se svaki pojedinac odrie individualnog prava na odbranu u korist drutvene zajednice, na osnovu ega nastaje pravo drutvene represije kao zbir individualnih prava. ovijek je savreno bie koje se kvari im zapadne u ekonomsko i politiko ropstvo. Zloin je pokuaj pojedinca da ponovo uzme slobou koje se svojevoljno odrekao, sklapajui drutveni ugovor. 12

KLASINA KOLA KRIVINOG PRAVA


KLASINA KOLA KRIVINOG PRAVA predstavlja pravo sistematsko razmiljanje o

zloinu i nainima njegovog suzbijanja koje se javilo, krajem 18 i poetkom 19 vijeka. Veliki uticaj na koncepcije klasine kole imala je Francuska buroaska revolucija 1789god, IJE
IDEJE O JEDNAKOSTI, SLOBODI, I ZAKONITOSTI KLASINA KOLA PRENOSI NA OBLAST KRIVINOG PRAVA.

Klasina kola krivino djelo i uinioca posmatra iskljuivo kao pravne enomene, a ne kao svarne realne pojave. Predstavnici klasine kole nisu se bavili ispitivanjem linosti delikventa ve je njihova panja bila usmjerena na krivino djelo i kanjavanje. Predstavnici klasine kole smatraju da se kriminalitet moe suzbijati samo usavravanjem kanjavanja tj primjenom krivinopravne represije. Sutina kazne je odmazda. Krivac se kanjava zato to je zgrijeio a ne da ne bi zgrijeio. Kazna treba da ima zastraujue dejstvo na potencijalnog uinioca.

Predstavnici klasine kole krivinog prava su; Cezare Bekarija, Deremi Bentam, Kant, Hegel, i Fojerbah

Cezare Bekarija smatra se zaetnikom klasine kole.


1764 god. Izdao je djelo pod nazivom O zoininima i kaznama koje bje bilo posveeno rijeavanju kriminalno politikih pitanja. Bekarija istie zahtijev za potovanjem zakonitosti, kazna mora biti nuna, srazmjerna i bezizuteno primjenjena. Protivi se smrtnoj kazni i tjelesnoj kazni i zalae se za lienje slobode sa prinudnim radom.

- Bekarija je izvrio klasifikaciju zloina prema dva kriterija;


1. Prvi kriterij je: drutvena opasnost djela, i tu razlikuje manje opasna djela tj ona koja vrijedjaju interese pojedinca i vie opasna djela ona koja su usmjerena protiv drave. 2. Drugi kriterij je: karakter djela i tu razlikuje prave zloine one koji su to po svojoj prirodi i zloine kojima je takav karakter dao zakon npr..veleizdaja, delikti miljenja i itd. Bekarija je smatrao da je prevencija najbolji nain borbe protiv kriminaliteta.
13

Deremi Bentam: je engleski pravnik koji je dao znaajan doprinos uenju klasine kole krivinog
prava svojim djelima: Terija kazne i Teorija zakonodavstva. Bentam je razradio teoriju o Drutvenoj korisnosti kazne tj UTILITARISTIKU TEORIJU. Prema Bentamu zadataka zakona je da omogui blagostanje lanova zajednice. Zakonodavac ima tri zadatka: da se brine o preveciji zloina, da pomae zadovoljenje oteenog, i da kanjava one koji su krivi.

Raspravljajui problematiku kanjavanja Bentam istie da je cilj kanjavanja da:


1. Sprijei krivino djelo, 2. Ako ih ne sprijei da utie na uinioca da izvri djelo manje teine, 3. Da utie na uionioca da ne upotrijebi vie nasilja nego to je potrebno za izvrenje delikta, 4. Da sprijei zloin na najednostavniji nain.

Deremi Bentam se zalagao za umjerenost kazne i popravljanje uinioca. Zalago se i za reformu kaznenih ustanova u cilju humanijeg tretmana prema osudjeniku.. najvei uticaj na razvitak klasine kole krivinog prava ostavili su predstavnici: klasinog njemakog filozofskog idealizma. Pod uticajem Kantovog i Hegelovog uenja ideja utilitarizma zamjenjena je idejom pravedne odmazde kao osnovnom svrhom kanjavanja. Kant istie da moralni poredak naruen izvrenjem krivinog djela moe biti ponovo uspostavljen jedino kaznom, ija pravedna odmazda uspostavlja jednakost izmeu djela i kazne..

KANT:

krenje prava Hegel naziva NEPRAVO i istie da je odmazda jedina adekvatna reakcija na nepravo. S njom se kao prinudom protiv prinude ponitava ona prva i tako reafirmie zakon. Hegelov koncept retributivne teorije .. moralno pravo da nekog kaznimo proistie iz toga to je poinio prestup, kazna mora biti srazmjerna prestupu, i kazna je negacija tj ukidanje prestupa.. kazna je sama sebi cilj.

HEGEL:

ANSELM FOJERBAH: je postavio teoriju generalne prevencije psiholokom prinudom.Cilj kazne je da djeluje psiholoki na uinioca da odustane od delikta.Da bi kazna odvratila uinioca od
krivinog djela mora biti zakonom propisana a pretpostavka kanjavanja je da je uinjen zloin. Prijetnja kaznom moar biti ozbiljan i njom se mora sankcionisati svaki zloin. Nulla poena sine lege nema kazne bez zakona. Nulla poena sine crime nema kazne bez djela. Nulla crimen sine poena legatis nema djela ako nije propisano u zakonu. 14

NEOKLASINA KOLA
Neoklasian kola se javlaj ako produetak i modernizacija klasine kole. Teoretiari neoklasine kole stoje na poziciji da je ovijek u svom djelovanju relativno slobodan i da kroz unutranje sukobe uz djelovanje spoljanjih i unutranjih faktora dolazi do odluka. Razliiti stepeni odgovornosti zasnivaju i razliitu sankciju. Teoretiari neoklasine kole zalau se za :uvodjenje novih kategorija u krivino pravo kao to su: smanjena uraunljivost, i ublaavanje kazne .. Neoklasian kola poklanja panju uiniocu krivinog djela.

POZITIVISTIKI METOD U KRIMINOLOGIJI


Porast kriminaliteta u 19 vijeku ukazuje na injenicu dda kriminoloka misao predhodnog perioda nije dala prave rezultate na pitanja uzronosti i prevncije ove negativne drutvene pojave. Kazneni sistem zasnovan na odmazdi proglaava se neefikasnim i neodgovornim. Pozitivistiki metod sa eksperimentima i posmatranjima injenica uvodi se i pokazuje da su sve drutvene pojave uslovljene zakonima razvoja drutva odnosno da su rezultata odnosa drutvenih snaga u svakom istorijskom razvoju. Drutveno ekonomska i politika kretanja, krajem 19 vijeka dovela su do pojave prvih kriminolokih kola koje su u prouavanju kriminaliteta stupile sa naunog odredjenja. Ono se javlja u dva osnovna oblika: 1. Antropoloka pozitivistika kola i 2. Socioloka kola. Kasniji razvoj naune misli dovodi do pojave velikog broja razliitih kriminolokih teorija koje imaju biloku, psiholoku i socioloku osnovu i pitanja nejaefikasnijih oblika borbe protiv negativnih drutvenih pojava.

15

PRVA EMPIRIJSKA ISTRAIVANJA KRIMINALITETA I UINIOCA


Javljaju se u 19 vijeku i nastoje otkriti uzork kriminaliteta. Osnovna crta ovog istraivanja je da ona kriminalitet posmatraju kao realnu pojavu koja se moe objasniti i protiv njega djelovati. Razlikuju se dva pravca: 1. Kriminalitet je posledica djelovanja drutvenih inilaca, i 2. Zloin je izraz konstitucije pojedinca.

PRETHODNICI

KRIMINALNE BIOLOGIJE *

- Krajem 18 i poetkom 19 vijeka

javljaju se pisci koji kriminalitet ne tretiraju kao socijalnu pojavu ve za predmet prouavanja imaju linost izvrioca krivinog djela. Pisci koji su se bavili tim problemom nazivaju se prethodnici kriminalne biologije, au okviru njihovog uenja razlikujemo; antropoloka, psihopatoloka, i bioloka istraivanja.

ANTROPOLOGIJA: Dela Porto: u svom djelu rasprava o fizionomiji izuava odnos


raznih djelova lica i razliitih linih karaktera. Opisao je lik opasnih ludaka i zloinaca koji imaju osobine svojstvene divljim ivotinjama.

Don Gaspar Lavater: razvio je novu disciplinu frenologiju. To je uenje prema spoljnjem
obliku lobanje da se moe zakljuiti o intelektualnim karakternim osobinama nekog lica.

Franc Jozef Gal: razradio je teoriju o gradji i funkcijama mozga kao centru svih psihikih pojava
ovijeka. Ako se neke aktivnosti ne odvijaju normalno poremeuje se harmoninost i razvoj psihikih sposobnosti. Ovaj poremeaj se moe primijeniti spolja po obliku lobanje tj sve strasti i kriminalne sklonosti imaju svoju spoljnu oznaku.

i prouava veze izmeu zloina i duevnih bolesti i kriminalitet objanjava psihologijom krivca. Duevna pokvarena stanja zove monomanija i definie ih kao instiktivnu sklonost za odreeno krivino djelo npr.piromanija, kleptomanija,..itd

PSIHOPATOLOGIJA

Eskirol: svoju koncepciju bazira na razvoju psihijatrije

Modsli: engleski psiholog

smatra da sve kriminalce karakteriu izvjesni poremeaji u oblasti psihikog ivota, ili odsustvo moralnih ula. Ta psihika stanja se zovu kriminalne psihoze, a druga karakteristika zloinca je odsustvo moralnih ula.

BIOLOGIJA: Morel je predstavnik biolokih istraivanja. Razvio je koncepciju da je kriminalitet produkt


degeneracije ljudske vrste kaoja se sastoji u skretanju od prvobitno normalnog tipa ovijeka. Ono je uslovljneo socijalnim faktorima (loa ishrana, nepotpuno vaspitanje, alkohol itd) 16

PRETHODNICI KRIMINALNE SOCIOLOGIJE:


Osnivaem kriminalne sociologije smatra se Kvetelet. Kvetelet: je analizirajui statistike podatke doao do zakljuka da se izvor kriminaliteta nalazi u socijalnim odnosima a ljudska volja moe biti samo sluajni uzrok. Prouavao je uticaj trgovine, industrije, bijede, starosti i drugih inilaca na kriminalitet. Smatra se zaetnikom kriminalistike sociologije zbog svojih stavova. Drugi osniva kriminalne statistike i kriminalne sociologije je A.M.GERI . Geri je analizirao uticaj pola, starosti, obrazovanja, profesije i sl.na vrenje krivinih djela. On je ustanovio da su neka djela karakteristina za mukarce a neka za ene, i da odreene starosne grupacije vre uglavnom ista krivina djela.

- ANTROPOLOKA KOLA Antroploka kola je italijanska kola koja se javlja 70-ih godina 19 vijeka, kao izraz reakcije italijanskih kriminologa protiv krivinog prava zasnovanog na principima klasine kole. Italijanska antroploka kola u centar svog razmatranja postavlja izvrioca djela. Sutinu uenja antropoloke kole predstavlja tvrdanja da krivino djelo i ako pravni fenomen, istovremeno predstavlja individualnu i socijalnu realnost te kao takvo nije djeljivo od faktora koji su ga prouzrokovali i linosti koja ga je ostvarila. Osniva antroploke kole je: italijanski psihijatar. Profesor medicine i vojni ljekar Cezare Lombrozo. Cezare Lombrozo u svom poznatom djelu. ovijek zloinac RAZVIO JE TEORIJU KRIMINLAITETA NA BAZI USPOSTAVLJANJA ODNOSA IZMEU DELIKVENCIJE I FIZIKIH ODNOSNO ANATOMSKIH OSOBINA DELIKVENATA. Lombrozo smatra da je jedini i glavni uzrok krivinog djela smjeten u linosti uinioca krivinog djela.

Lombrozo smatra da postoje tri vrste anomalija:

Anatomske_ eona kost, izbaena vilica, izraene jagodice, nisko i usko elo, mesnate ui i gusta nakostreena kosa. Fizioloke: runoa lica, karakteristian pogled, ubice imaju hladan bezbojan i fiksiran pogled. Psiholoke- patoloka laljivost, loa snalaljivost, grubost, svirepost.. su karakteristike kojima se odlikuju zloinci.

17

LOMBROZO je smatrao da je jedini uzrok injenja krivinog djela u linosti ovijeka. Sve te anomalije po Lombrozu su nasledne ali i od najudaljenijih predaka, i naziva anomlaije stigmati degeneracije

Lombrozo zloince dijeli na : 1. ROENE ZLOINCE; moralni ludak, bezosjeajan i krajnje svirep, ima anatomske i psiholoke anomalije. 2. DUEVNO BOLESNE ZLOINCE; veliki faktor igra naslee a ima olike roenog zloinca a od njega se razlikuje jer boluje od neke duevne bolesti.

3. KRIVCE IZ STRASTI: to su zloinci koji su pretjerano razdraljivi i afektivni a krivina djela vre usled uticaja strasti, gneva i ljubomore..itd.. Kao prevenciju kod ovih osoba predlae sterilizaciju, kasatraciju, zabranu stupanja u brak. Lombrozo je stavljajui zloinca u prvi plan svog interesovanja utemeljio kriminologiju kao nauku. Njegovo uenje je osporeno u 20 vijeku ali nije osporen znaaj antropoloke kole.

18

ITALIJANSKA POZITIVNA KOLA


Italijanska pozitivna kola javlja se kao reakcija na antropoloku kolu, a predstavnici su. ENRIKO FERI, i RAFAEL GARFALO. Oni istiu pored biolokih uzroka kriminlaiteta i socioloke.

Enriko Feri je smatrao da je krivino djelo rezultat razliitih faktora.


Antroplokih- konstitucija lobanje i mozga, Kosmikih- klima, doba, i temperatura, Socijalnih- naseljenost, religija i politika. Po Enriku Feriju: Krivino djelo je produkt zajednikog djelovanja svih faktora.

Sve krivce Feri djeli na : 1. 2. 3. 4. 5. Duevno bolesne krivce, Roene krivce, Krivce iz navike, Sluajne krivce, i Krivce iz strasti.

Prema prirodi i intenzitetu pojedinih faktora ona krivce djeli u dvije osnovne kategorije. 1. KRIVCE IZ ENDOGENIH UZROKA: kod kojih su preteni individualni faktori, i 2. KRIVCE IZ EGZOGENIH UZROKA: kod kojih su pretni socijalni faktori. Kod duevno bolesnih krivaca, roeni krivaca i krivaca iz navike preteni su: Individualni faktori, a kod sluajnih krivaca i krivaca iz strasti socijalni faktori. Stanje opasnosti pozitivisti nazivaju temibilita.

ENRIKO FERI: smatra da je drutvo bitan inilac jer od njega prijeti opasnost, a ne djelo jer ono
pripada prolosti. Zatita drutva je primjena mjera socijalne zatite: preventivne mjere i odbrambene mjere, kao najednostavnijeg naina zatite drutva od kriminaliteta. Preventivne mjere: se primjenjuju, anti delictum prije izvrenog krivinog djela.

19

Preventivne mjere: se primjenjuju prije izvrenog krivinog djela, a cilj im je da odvrate uinioca od injenja krivinog djela. Odbrambene mjere se primjenjuju: poslije izvrenog krivinog djela, a djele se na: Odbrambene : smrtna kazna, zatvor, i sl.. Odgojne: naknada tete.

Enriko Feri: zalagao se za smanjenu upotrebu elijskog zatvora, smatrajui ga Grobnicom ivih
ljudi, te predlae da se kazna zatvora kako god je to mogue zamjeni internacijom u poljoprivredne kolonije ili industrijske kolonije.

Drugi znaajan predstavnik italijanske pozitivne kole je RAFAEL GARFALO u svom poznatom djelu: Kriminologija iz 1885 god.. istie da se kriminalitet ne moe odrediti iskljuivo kao parvna kategorija er je osnovna vrsta kriminaliteta prirodni kriminalitet koji u drutvu postoji nezavisno od okolnosti, potreba odreenen epohe i pogleda zakonodavca. Prirodni kriminalitet se sastoji u povredi dva osnovna moralna osjeanja: tj.samilosti i potenja. Drugu vrstu kriminaliteta predstavlja zakonski kriminalitet pod kojim se podrazumjevaju oan ponaanja za koja je takoe neophodno izrei kaznu ali imaju privremeni karkater jer zavise od trenutnog odnosa snaga u drutvu npr. Politiki delkti.

Rafael je sve zloince podjelio u 4 grupe:


1. 2. 3. 4. Ubice, Nasilnici, Kradljivci, Pohotljivi prestupnici. Italijanska pozitivna kola je dala znaajan doprinos razvoju kriminalne misli. Ukazala je na neophodnost prouavanju uinioca krivinog djela, uvela je eksperimentalni metod sa posmatranjem delikventa, a mnogi krivini zakoni su uraeni pod uticajem ove kole.

20

FRANCUSKO

BELGIJSKA KOLA -

Francusko belgijska kola poznata je u literaturi kao LIONSKA KOLA SOCIJALNE SREDINE. Francusko belgijska kola u prvi plan stavlja: drutvenu sredinu, socijalni i ekonomski ambijent kao glavne kriminogene faktore.

- Glavni predstavnici francsko-belgijske kole su:


Lakasanj, Manuvrije, Letern, Gabrijel Tarde i Emil Dirkem. LAKASANJ; je osniva kole socijalne sredine, profesor sudske medicine u Lionu, jedan je od prvih Lombrozovih uenika van Italije. Lakasanj je osniva kole socijalne sredine, isticao je da socijalna sredina modifikuje linost i stvara razne anomlaije, i da drutvo ima onakve kriminalce kakve zasluuje. MANUVRIJE: po njemu je krivino djelo predmet sociologije, a krivac produkt drutvenih uzroka. Smatrao je da iste crte linosti mogu imati i prestupnici i ne prestupnici. LATERN je; isticao da su bijeda i alkoholizam primarni faktori kriminaliteta. GABRIJEL TARDE;

Teorija imitacije ..

Gabrijel Tarde istie da je

kriminalitet drutveni proizvod i uzroke treba traiti u drutvenoj sredini. Drutveni odnosi su odnosi koji se zasnivaju na imitaciji..tj oponaanju po njemu se zloin javlja kao moda a onda prelazi u naviku. Gabrijel Tarde smatra da je kriminalitet profesija kao i svaka druga a da kriminalac ui zanat vjebanjem i druenjem sa drugim ljudima. Elementi krivinog djela su: stanje same linosti, i stepen drutvene prilagoenosti. Odgovorno je samo ono lice koje na moralne obaveze gleda normalno i koje je prilagoeno odreenoj drutvenoj sredini.

EMIL DIRKEM

; Teorija anomije

Emil Dirkem je isticao da je kazna

pouzdana obiljeje kriminaliteta. Kriminal je ono djelo koje je izazvalo kanjavanje a nauka koja se bavi time je kriminologija. Emil Dirkem razlikuje normalne i patoloke pojave. Emil Dirkem smatra da je kriminalitet normalna drutvena pojava jer potie iz drutva. Nema drutva bez kriminaliteta. Anomija je stanje gdje prisutna nemogunost drutva da upravlja pojedincem. Kada drutvo nije u stanju da utvrdi granice legalnih aspiracija svojih lanova nastaje stanje anomije. Agresivnost vodi samoubistvima i ubistvima a frustriranost pojedinca vodi kraama i drugim imovinskim krivinim djelima. Njegova teorija je podvrgnuta kritici ali je ostavila traga.
21

- SOCIOLOKA KOLA
Socioloka kola je nastala krajem 19-og vijeka, sa ciljem da pomiri suprostavljene stavove i miljenja pripadnika klasine kole i italijanske pozitivne kole. Osnivaem socioloke kole smatra se: VAN HAMEL zatim ADOLF PRINS i FON LIST, koji su 1889 god osnovali MEUNARODNU UNIJU ZA KRIVINO PRAVO, putem koje su nastojali da pronau najpogodnija rijeenja za efikasnu borbu protiv kriminaliteta.

Za polaznu osnovu svog uenja socioloke kole uzima se uenje italijanske pozitivne kole, i usaglaava ga sa odreenim postavkama i zahtijevima koji proizilaze iz klasine kole gradei na taj nain originalan i specifian pogled na problematiku kriminaliteta. Predstavnici sociloke kole su: Van Hamel, Adolf Prins i Fon List. Predstavnici sociloke kole djele kriminalitet na : Akutni i Hronini. Akutni kriminalitet je izazvan pretenim djelovanjem vanjskih faktora, a Hronini kriminalitet je izazvan pretenim uticajem individualnih faktora -

Predstavnici sociloke kole krivce djele na; sluajne krivce i na krivce iz


strasti. Sluajni krivci vre djela zbog vanjskih okolnosti i zovu se akutni krivci, a krivci iz navike vre djela pod uticajem unutranjih individualnih faktora. Njima je zloin izvor prihoda.

- krivci iz navike dijele se na dvije vrste krivaca: - Popravljivi krivci i - Nepopravljivi krivci. ADOLF PRINS; dodaje i treu grupu krivaca i to anormalne krivce, to su krivci sa
izvjesnim anomalijama, koje mogu biti prolazne i trajne. KRIVINE SANKCIJE; socioloka kola istie dualitet krivinih sankcija, kazne i mjere bezbjednosti. Po njima je iskljuiva svrha kazne generalna prevencija. Zadaci kazne su : raznovrsni-: zastraiti sluajne delikvente, popraviti nepopravljive delikvente, i uiniti nekodljivim nepopravljive delikvente. Zahvaljujui sociolokoj koli uveden je sistem ublaavanja kazni, ustanova uslovne osude i vaspitne mjere za maloljetne uinioce krivinog djela. Socioloka kola je prestala sa radom kada je osnovano Medjunarodno udruenje za krivino pravo 1914 godine.
22

NOVA DRUTVENA ODBRANA


Nova drutvena odbrana je pokret u nauci krivinog prava koji se javio u Italiji poslije II Svjetskog rata. Osniva pokreta nove drutvene odbrane je FILIPO GRAMATIKA. Pokret se sastoji u odbrani drutva od kriminaliteta ali u socijalnoj akciji kroz neke razliite mjere resocijalizacije u pravcu popravljanja poinioca krivinog djela. Na prva dva kongresa traeni su zahtijvei od drave da se poboljaju ivotni uslovi svih graana kako bi se na taj nain otklonili uslovi koji mogu dovesti do injenja krivinog djela.

Na treem kongresu 1954god.. donesen je minimalan program kao osnova ovog pokreta on obuhvata; 1. Da se prizna znaaj opasnosti i nunosti i da se novim sredstvima i aktivnostima reaguje na kriminalne aktivnosti. 2. Zatita drutva od krivinog djela treba da je izvan tradicionalnog sistema kanjavanja i ispatanja. 3. Krivino pravo u budnosti treba teiti ka naunom poznavanju krivinog djela i linosti uinioca krivinog djela. 4. Moderna kriminoloka politika tei da organizuje strpljivu i odlunu akciju resocijalizacije. 5. Politika drutvene zatite moe da se razvije samo putem harmonizacije krivinog prava. U okviru pokreta nove drutvene odbrane razlikuju se dvije struje:

1.Ekstremna struja i 2.Umjerena struja. Osniva Ekstremne struje je FILIPO GRAMATIKA.


Njegova osnovna ideja jeste da tradicionalno krivino pravo treba zamjeniti novim sistemom drutvene odbrane u kojem bi bili eliminisani pojmovi, krivino djelo, delikvent, krivina odgovornost, i kazne a umjesto njih koristili bi se pojmovi antisocijalno ponaanje, subjektivizam i preventivne mjere. Krivini postupak bi se zamjenio utvrivanjem doze antisocijalnosti-odabirom pogodnog tretmana. Osniva umjerene struje je MARK ANGEL; svoja shvatanja Mark Angel izloio je u djelu nova drutvena obrana Pristalice umjerene struje protivile su se ukidanju krivinog prava i tvrdili su da je svaka sankcija mjera drutvene odbrane. Cilj kanjavanja nije odmazda ve prevncija i to specijalna. Oni su protiv dualiteta krivinih sankcija, a kazna i mjera brzbjednosti se ujedinjuju u jednu jedinstvenu kategoriju krivinih sankcija. 23

- BONGEROVO OBJASNJENJE KRIMINALITETA U prvim decenijama 20-og vijeka razvoj kriminologije u Evropi obiljezen je djeloma poznatih sociologa, kao sto su; Rosengart, Turatti, Ettinger, Stansiu, Bogner, Van Hamel, i drugi. Svi oni u objasnjenju kriminaliteta uglavnom polaze od ekonomskih uslova kao osnovnih kriminogenih faktora. Prema njima, kriminalitet izvire iz kapitalistickog drustvenog uredjenja koji manifestuje na jednoj strani egoizam godnje klase a na drugoj strani bjedu, neznanje i zaostalost donje klase. Medjutim, u kriminoloskoj literaturi najveca paznja se pridaje djelima holandskog kriminologa Vilijena Bongera medju kojima se posebno isticu : Kriminalitet i ekonomski uslovi, Rasa i kriminal, Uvod u kriminologiju. U svojoj studiji Kriminalitet i ekonomski uslovi ( 1905). Bonger je razvio teoriju ekonomskih
uzoraka kriminaliteta isticuci da uzrok kriminaliteta lezi u samoj drustvenoj sredini koju odlikuje kapitalisticki nacin proizvodnje u gradskoindustrijskom drustvu. Ovakvo stanje stvari posebno gusi covjekove socijalne instinkte: kod onih koji imaju moc razvija osjecanje dominacije i neosjetljivosti prema nedacama drugih i istovremeno budi ljubomoru i servilnost onih koji zavise od njih. Materijalni i intelektni uslovi ploreterijata takodje su razlog zbog kojeg moralni nivo te klase nije visok. Dugo radno vrijeme i monoton rad, nesigurnost egzistencije, potpuno siromastvo uzrokovano bolescu i nezaposlenoscu, losi uslovi stanovanja, neznanje i nedostatak bilo kakve obucenosti, prostitucija, alkoholizam i drugi slicni faktori, prema Bongeru, vode pripadnike ove klase u kriminalnu aktivnost. Razmatrajuci problematiku kriminaliteta, Bonger je posebno analizirao pet vrsta kriminaliteta: -ekonomski -politicki -seksualni -patoloski -kriminalitet iz osvete i drugih motiva. U skladu sa takvim shvatanjima, Bonger zakljucuje da je uloga ekonomskih uslova u kriminalitetu pretezna, ak odlucujuca. Bongerova teorija unjela je dosta racionalnih elemenata u objasnjenje kriminaliteta i posebno u analizu uticaja pojedinih kriminogenih faktora. Medjutim, jedan broj autora smatra da je u svom objasnjenju kriminaliteta Bonger ponekad pretjerano naglaavao uticaj ekonomskih uslova na kriminalno ponasanje.

24

TEORIJE U KRIMINOLOGIJI SOCIOLOSKE TEORIJE RANE AMERICKE SOCIOLOSKE TEORIJE

* Teorija drustvene dezorganizacije


Teorija drustvene dezorganizacije je pojam koji se najcesce upotrebljava za sve ono sto nije
u skladu sa normalno uredjenim i organizovanim ivotom. Osnovna karakteristika svih teorija drutvene dezorganizacije je da povezuju kriminalitet sa veim drustvenim promjenama, disharmonijom, konfliktima i drugo.

Najistaknutiji predstavnici su: SADERLEND, ELIOT I KOHEN SADERLEND u objanjenju drutvene dezorganizacije polazi od razlika koje postoje u nerazvijenim i razvijenim drutvenim sistemima. U nerazvijenim drutvima postoji inidividualna sigurnost, homogenost i skladnost tradicionalne kulture. Pojavom kapitalizma gubi se ta ravnotea i u prvi plan izbijaju sebini interesi pojedinaca. Po njemu uzrok kriminaliteta lei u drutvenoj organizaciji odnosno to je drustvena dezorganizacija. ELIOT problem drutvene dezorganizacije vidi u vezi sa drutvenim prilikama u SAD. On smatra da umjesto harmonije grupa i interesa nastaju sukobi izmedju grupa pojedinaca klasa i interesa. Ti konflikti izazivaju razaranja i poremeaj sistema drutvenih ustanova, drutvene kontrole i navika. To dovodi do disharmonizacije u drutvenom ivotu. Na toj osnovi se javlja kriminalna aktivnost koja i sama ugroava drutvenu organizaciju. ALBERT KOHEN po njemu drutveni sistem se sastoji iz razliitih aktivnosti koje se javljaju kao red stvari kao poredak dogadjaja. Kada je taj red naruen, nastupa dezorganizacija u sledeim sluajevima: 1. kada se situacije stvorene akcijama uesnika u tom sistemu ne mogu definisati kao sistem dogadjaja. Tada nastupa situacija nenormalnosti, anomije ili besmislenosti, tj.dezorganizacije. 2. dezorganizacija se javlja kada uesnici nisu motivisani da se ponaaju po pravilima. Tada nastupa stanje koje se karakterie kao NEUSPJEH MOTIVACIJE. On drutvenu stvarnost uporedjuje sa igrom. Svaka igra ima pravila, tok i poremeaj. Naglaava razliku izmedju drutvenog pravila i igre jer drutvena pravila nisu strogo i sistematizovano postavljena.

25

* Teorija kulturnog konflikta polazi od konflikta na podruju


kulture, tj.kulturnih normi raznih drutvenih grupa. Do krenja zakona dolazi kada jedan sistem kulture dodje u sukob sa drugim sistemom. TORSTEN SELIN profesor sociologije, najznaajniji predstavnik ove teorije. On istie da se drutvo sastoji od razliitih grupa koje imaju svoju kulturu i norme ponaanja koje vae za njihove specifine situacije.

TORSTEN SELIN je Ameriko drutvo podjelio na 3 globalne drutvene grupe:


1. IZVORNO AMERIKO DRUTVO. 2. IMIGRANTSKE (DOSELJENIKE) GRUPE 3. OBOJENO STANOVNITVO

Prva grupa IZVORNO AMERIKO DRUTVO je dominantna jer ima mo (ekonomsku, politiku, zakonodavnu) one kroz zakonske norme nameu drugim grupama svoje kulturne vrijednosti, tradiciju, etike kodekse i shvatanja. - grupe takodje imaju svoje kodekse i svoje norme ponaanja, ali nemaju uticaj na zakonodavnu vlast, tako da ne mogu pravnim putem normirati ponaanje svojih lanova. Tako dolazi do neslaganja izmedju zakona i shvatanja drugih drutvenih grupa koje su potinjene dominantnim grupama.

Kulturni sukobi se javljaju u 3 sluaja:

Kada se kulturni kodeksi sukobe na granici susjednih kulturnih podruja Kada se zakon jedne kulturne grupe proiri ni na teritoriju druge kulturne grupe (npr. u kolonizaciji dolazi do nametanja zakona metropole stanovnitvu kolonije) Kada lanovi jedne grupe presale na podruje druge grupe.

Slina ovoj teoriji je teorija kulturnog raskoraka po kojoj se kriminalitet javlja kao posledica neujednaenog miljenja pojedinih dijelova iste kulture. Jedni dijelovi se razvijaju bre a jedni sporije. Te promjene remete ravnoteu kulturnog sistema kao cjeline.

26

* Teorija podkulture i kontrakulture javlja

se 50.godina 20.vjeka. svoje prouavanje bazira na podjeli kulture na optu kulturu, zajedniku za itavo drutvo i posebnu kulturu, kulturu raznih drutvenih grupa koje se javljaju kao posebni kulturni sistemi. Najrairenije shvatanje kojim se pojam podkulture primjenjuje na ue grupe koje su odredjene posebnim normativnim sistemom i imaju svoje moralne i drutvene vrijednosti, svoj nain ivota, ishranu, religiju One mogu stajati u konfliktnim i nekonfliktnim odnosima (npr.delikventna potkultura) Najpoznatija teorija koja svoje uenje bazira na pojavi delikventne potkulture je DELIKVENCIJA BANDI koju je razvio A Kohen. Uzrok nastanka kriminalnih bandi je sukob vrijednosti kulturnih obrazaca koje srednja klasa kao dominantna namee i bezuspjeni pokuaji radnike omladine da to usvoji.Za oznaavanje podkulture koja se nalazi u sukobu sa optom kulturom u literaturi se naziva KONTRAKULTURA. Tim pojmom se podrazumjeva normativni sistem jedne grupe koji se nalazi u sukobu sa irim drutvom.

* Teorija anomije Robert Merton- bavila se problemima etiologije


kriminaliteta ROBERT MERTON je nastavio i razradio teoriju anomije koju je Dirkem postavio. ROBERT MERTON anomiju shvata kao drutveno stanje za koje je bitno opadanje potovanja drutvenih norm ii odsustvo zakonitosti, tj.kulturno regulisanih ponaanja. Anomija i devijantnost nastaju kao disfunkcija kulturnih ciljeva i raspoloivih sredstava za ostvarivanje tih ciljeva. Svako drutvo postavlja odredjene ciljeve kojima tee lanovi drutva. Najvei kulturni cilj je finansijski uspjeh i on se postavlja iznad svega. Po Mertonu u amerikoj kulturi bitno je postizanje cilja,a pri tom se ne vodi rauna mogu li se oni postii samo drutveno prihvatljivim radnjama i sredstvima. Smatra da postoje razliiti oblici reakcije na sukobe izmedju kulturnih ciljeva i mogunosti njihove realizacije. To su:
INOVACIJA prihvatanje postavljenih ciljeva ali ne i dozvoljenih sredstava za njihovo postizanje. Svojstvena je niim slojevima koji imaju ameriki san o uspjehu ali do dobara dolaze na nelegalan nain. RITUALIZAM je karakteristian za pripadnike srednjeg sloja. Oni dobijaju proklamovane ciljeve svjesni da ih ne mogu ostvariti legalno (djeca iz ovog sloja ue da ambicije prilagode mogunostima) POVLAENJE reakcija gdje posjednici odbacuju i postavljene ciljeve i dozvoljena sredstva (narkomanija, skitnienje..) POBUNA (BUNT) je oblik reakcije na anomino stanje koje se karakterie odbacivanjem nametnutih ciljeva i sredstava za njihovo ostvarivanje uz prihvatanje novih kulturnih ciljeva (revolucionarne grupe).Ova teorija je podobna za objanjenje imovinskog kriminaliteta. 27

* Teorija diferencijalne asocijacije i identifikacije - teoriju je razvio je EDVIN SUTERLAND on smatra da je kriminalitet
proizvod diferencijalne asocijacije (razliitog povezivanja) pojedinaca sa kriminalnim i ne kriminalnim normama. Po ovoj teoriji jedno lice postaje delikvent u sluaju da su kontakti sa kriminalnim uticajima jai od kontakta sa licima sklonih potovanju zakona.

EDVIN SUTERLAND daje objanjenje kriminaliteta na nivou pojedinca i na nivou grupe.


Na nivou pojedinca je povezano sa djelovanjem faktora koji utiu na nastanak kriminalne linosti, tzv. Istorijsko ili generiko objanjenje, a na nivou grupe polazi od faktora kriminalnih ponaanja koji djeluju u trenutku njegovog deavanja i koji ine kompleks na relaciji linost-situacija. Istorijsko generiko objanjenje kriminaliteta EDVIN SUTERLAND iznio je u 9 taaka: 1. Kriminalitet je ponaanje koje se ui, a ne nasledjuje se 2. Kriminalno ponaanje se ui u medjudjelovanju sa drugim osobama u procesu komunikacije 3. Kada se kriminalno ponaanje ui, uenje obuhvata tehnike vrenja zloina koje su ponekad vrlo komplikovane a nekad jednostavne i specifino usmjeravanje energije, racionalizacije i stavova. 4. Osoba postaje delikvent zbog jaeg uticaja stavova u prilog krenja zakona u odnosu na shvatanja koja govore protiv 5. Specifino usmjeravanje motiva i energije ui se iz shvatanja pravnih pravila kao povoljnih i nepovoljnih 6. Diferencijalne asocijacije se mogu razlikovati po frekvenciji, trajanju, prioriteru, intenzitetu 7. Glavni dio uenja kriminalnog ponaanja javlja se unutar bliskih personalnih grupa 8. Process kriminalnog ponaanja putem asocijacije sa kriminalnim obrascima obuhvata sve mehanizme koji su ukljueni u bilo koje drugo uenje. 9. Iako je kriminalno ponaanje izraz optih potreba i vrijednosti ono njima ne moe biti objanjenje poto je i nekriminalno ponaanje izraz istih potreba i vrijednosti. Saderland je smatrao da je mogue postaviti teorije o kriminalnom drutvenom ponaanju i na nivou drutva. Visoka stopa kriminaliteta je uzrok drutvene dezorganizacije. Ova teorija je izloena mnogim kritikama jer pravi razliku izmedju obinih i sluajnih delikvenata. Kritiar Daniel Glajzer smatra da se ovom teorijom ne mogu objasniti oblici delikventnog ponaanja i ukazuje na delikte koji ni u kojem sluaju nisu mogli nastati uenjem. Smatra da svako lice slobodno bira module svog ponaanja. Predlae umjesto pojma diferencijalna asocijacija da se upotrebljava diferencijalna identifikacija.

28

.NOVIJE AMERICKE TEORIJE

* Teorija socijalnog interakcionizma i etiketiranja

ova teorija tei naunom objanjenju kriminalnog ponaanja i svih oblika devijantnog ponaanja. Predstavnici Teorija socijalnog interakcionizma su: EDVIN LEMERT, HOVARD BEKER, KAI ERIKSON, EDVIN UR Zajednika karakteristika ovih stavova je da se oni oslanjaju na shvatanje o strukturi drutvenog sistema kada se sastoji iz razliitih grupa i institucija.Prema interakcionistikoj teoriji sve drutvene grupe nemaju isti stav o drutvenim vrijednostima, nainu ponaanja i sl. Devijantno ponaanje nije pojava sama po sebi ve ga drutvena reakcija odredjuje takvim. Izvor devijacije je u medjuodnosu lica koje je izvrilo KD i onih koji reaguju na to djelo. Pristalice interakcionistike teorije dijele se na dve grupe: KONFORMISTE (kontrolna drutvena grupa) i DEVIJANTE (one na koje je usmjerena drutvena reakcija). Konformisti imaju dominantnu ulogu u ekonomskom i politikom ivotu, i definiu ponaanja, a devijanti isu lica u tom medju odnosu interakciji, treba traiti objanjenje devijantnog ponaanja.

*TEORIJA

ETIKETIRANJA-

javlja se kao konkretizacija Teorije socijalnog

interakcionizma,stoje na stanovitu da etiketiranje predstavlja sredstvo odredjivanja mjesta jednom licu u optoj strukturi drutva. Osnovni element ove teorije je stigma etiketa sramotne oznake koje slue za omalovaavanje pojedinca. Kad okolina etiketira pojedinca njegov drutveni status se mjenja od statusa normalnog ovjeka prelazi u status devijantnog lana drutva. Prestupnikom se smatra lice koga organi krivinog gonjenja proglase takvim.

Desava se da mnogi stvarni prekrsioci normi nikad ne budu identifikovani od strane oragna krivicnog gonjenja, a da oni koji su identifikovani kao takvi, zaista nisu pocinili krivicno djelo.

Beker predlae dvije vrste pojedinaca:


Oni koji kre norme Oni koji su etiketirani kao devijanti

Lemert pravi razliku izmedju primarne i sekundarne devijacije.


Primarna je krenje normi prije nego sto pojedinac bude etiketiran kao prestupnik, a sekundarna je kada se pojedinac poinje osjeati kao delikvent.

Njihova zasluga u razvoju kriminologije je to su skrenuli panju naunika na oblast drutvene reakcije prema delikventnom ponaanju.
29

* Radikalna kriminologija javlja se 60.ih godina 20vjeka u engleskoj i


americi, kanadi i zapadnoj evropi. Predstavnici Radikalne kriminologije su: STENLI KOHEN, JAN TEJLOR, HERMAN,.. Kriminalitet odredjuju kao posledicu konstrukcije vladajue klase, koja ima za cilj ostvarivanje po vlast opasnih pojedinaca i grupa. Prema predstvanicima ove teorije uzroci zloina su u klasnim odnosima, strukturi vlasnitva i kontroli sredstava za proizvodnju. Teoretiari prave razliku izmedju kriminaliteta vladajueg sloja i kriminaliteta drutvenih klasa: Kriminalitet represije Kriminalitet dominacije(eksploatacije)

Krkiminalitet eksploatisanih drutvenih klasa razlikuje:


Kriminalitet prilagodjavanja(imovinski kriminalitet, raspodjela materijalnih dobara) Kriminalitet otpora (oblik klasne borbe) Zloin je tetna aktivnost kojom se povredjuju osnovna prava, pravo na egzistenciju, pravo na ljudsko dostojanstvo. Oni se zalau za korjenitu promjenu drutvenog sistema. Sprecavanje zlocina moguce je samo rusenjem socijalnih barijera i klasne eksploatacije u drustvu. Oni ne ele mjenjati kriminalce putem prevencije i resocijalizacije, nego svijet koji omogucava i nalazepostojanje konkretnih oblika kriminaliteta. Prigovor i kritika ovoj koli je da su previe panje posvetili reakciji drutva na kriminalitet.

* Teorija oportuniteta u objanjenju kriminaliteta polazi od rtve a ne od


uinioca KD. Osnovna ideja uinioca KD je da uz to manje napora i rizika uini KD tako uinilac bira rtvu a i zgodnu priliku za izvrenje KD. Teorija rutinske aktivnosti, tvorci su Kohen i Markus Felson oni u objanjenju kriminaliteta koriste 3 elementa: 1. Motivisani prestupnici 2. Pogodne mete 3. Odsustvo osposobljenog uvara Na primjer svakodnevno naputanje stana u neko vrijeme dovodi do ostavljanja naputene imovine, to daje mogunost da kriminalac uz to manje napora uini KD.

Teorija stila ivota, Garfalo polazi od stanovita da postoji medjusobna


veza izmedju kriminaliteta i stila ivota svakog ovjeka. Visoka stopa kriminaliteta tj.veliki broj KD izvrenih na tetu mladih ljudi uslovljen je njihovim stilom ivota. Teorija oportuniteta ne ukazuje na uzroke kriminaliteta ve na elemente poveanog rizika od oportuniteta.

30

BIOLOSKE TEORIJE

Tjelesna konstitucija i kriminalitet pojedini teoretiari su


nastojali dokazati vezu izmedju tjelesne konstitucije, kriminaliteta i delikventa.

DI TULIO istie da je pravi uzrok kriminaliteta u linosti delikventa na koga utie okolina HUGON je u svom djelu Ameriki kriminal proveo ispitivanja na 13000 osudjenih i 20000
slobodnih gradjana. Kriminalci su inferiorniji u teini, irini grudi, visini ledja... po njemu kriminalci su nie bioloke pripadnosti i to je kod njih nasledno.

ERNEST KREMER njemaki psihijatar pokuao je da dokae vezu izmedju razliitih


tipova tjelesne gradje ovjeka i psihike abnormalnosti. Tri tipa ovjeka: 1. Astenini tip visoki, mravi, dugo lice 2. Atletski tip razvijena fizika konstrukcija, krupni 3. Pikniki tip malog rasta, uskih ramena, lice i vrat iroki. 4. Poseban tip ovjeka je DISPLASTINII TIP njega karakterie poremeaj u radu ljezda sa unutranjim luenjem. Sklonost depresiji vre djela protiv imovine Skloni izofrenijama nasilniki kriminalitet Manino depresivnim psihozama pronevjere, krae, falsifikovanje, seksualni delikti... Brani par GLUECK su dokazali da veina 60% maloljetnih delikvenata ima atletsku gradju. Bioloka orijentacija oivljava 1972.kada Kortes i Gatje smatraju da postoji veza izmedju gradje tijela ovjeka i kriminaliteta.

Nasledje i kriminalitet
Morel istie veliki znaaj nasledja u kriminalitetu. Razvio je koncepciju da je kriminalitet
produkt degeneracije ljudske vrste a ona se sastoji u skretanju od prvobitnog normalnog tipa ovjeka. Skretanje se vri postepeno kroz vie generacija i to putem nasledja. Ovu njgovo tezu su nastojali dokazati pojedini kriminolozi kroz ispitivanja porodica ciji su clanovi bili kriminalci.

Riard Dugdal na porodici Juke i Godard na porodici Kalikak su izvrili istraivanje


kriminalnih porodica.

Juke vode porijeklo od alkoholiara od 709 potomaka veliki broj ima alkoholiara, skitnica i
samoubica, delikvenata.

31

Kalikar porodica ima 2 grane:


Iz braka sa normalnom djevojkom i Iz braka sa maloumnom djevojkom gdje se javlja veliki broj zloinaca ubica i seksualnih manijaka. Istrazivanja su nastojala dokazati da se sklonost kriminalnog ponasanja prenosi putem nasledja, medjutim socijalni uslovi zivota clanova ovih porodica je poprilicno los, tako da su oni znacajno mogli doprinjeti razvoju njihovih kriminlanih skolnosti.

Pored nasledja na nastajanje kriminalne sklonosti utiu i socijalni faktori.


Drugo istraivanje je vreno na blizancima da bi se utvrdillo da li je kriminalitet genetski odredjen. Johan Lange ( proucavao preko 30 parova blizanaca) je dokazao da je jedan blizanac svakog para bio delikvent. 805 jednojajanih blizanaca i 12% neidenticnih su delikventi.

Karl Kristijansen je proveo obimnije istraivanje i utvrdio identina ponaanja blizanaca u


36% jednojajanih, i 12% dvojajcanih, postoji identicno ponasanje. Ova istraivanja su kritikovana jer se nije moglo prihvatiti tvrdnja da je kriminalitet blizanaca uslovljen samo nasledjem, ali ono igra bitnu ulogu u formiranju kriminalne sklonosti ovjeka. U novije vrijeme vrsena su istrazivanja usvojene djece, koja su bila odvojena od bioloskih rditelja, kako bi se utvrdilo u kojoj mjeri nasledje utice na kriminalitet. Na osnovu ovog istrazivanja postavljena je teza da nasledje ipak gra odredjenu ulogu u razvoju kriminoloske sklonosti kod covijeka.

Hromozomska teorija o kriminalitetu javila se 60.ih godina 20.vjeka.


Pojavilo se shvatanje o vezi izmedju ovjekovih hromozoma i kriminaliteta. Zasnovano je na otkriu da neki ljudi imaju po 1 hromozom vie od normalnog rasporeda. Telfer Meri je opisala lica sa brojnim hromozomom Y kao agresivne i asocijalne i kod njih postoji blai ili tei oblik mentalnog oboljenja. Ova istraivanja nisu imala veliku naunu vrijednost ali su bile povod za raspravu o postojanju hromozoma zloina

Endokrinoloska teorija nastoji dokazati vezu izmedju poremeaja u funkcionisanju


endokrinog sistema i kriminaliteta. Hiper i hipo funkcija dovode do nenormalnosti u organizmu. Sama ta spoznaja je navela ljude da kriminalno ponaanje dovedu u vezu sa tim. alp i Smit veina postupaka nastaju kao posledica poremeaja ljezda sa unutranjim luenjem Berman smatra da je kriminalitet posledica instiktivnih nagona usled neravnotee funkcije endokrinih ljezda. Edvard Podolski smatra da je hipoglikemija glavni uzrok kriminalnog ponaanja. Ipak istraivanja pokazuju da nema veih razlika izmedju lica na slobodi i osudjenika u pogledu funkcionisanja endokrinih ljezdi. Kritiari osporavaju teoriju.

32

PSIHOLOSKE TEORIJE

Psihopatoloske teorije razvoj ove teorije se bazira na razvitku


psihijatrije i usmjereno je na prouavanje veze izmedju zloina i duevnih bolesti. MODSLI engleski psiholog smatrao je da sve kriminalce karakterisu psihiki poremeaji i
odsustvo morala. Ova teorija smatra da psihiki poremeaji neposredno ili posredno utiu na kriminalno ponaanje. Osnovni uzrok kriminaliteta po ovoj teoriji su psiholoki poremeaji linosti ovjeka,. Uzroci psihopatskih osobina mogu biti nasledjeni, urodjeni ili steeni.

MILUTINOVIC navodi da se mnoga delikventtna lica ne razlikuju od nedelikventnih ali


postoje mnoge psiholoke i psihopatoloke razlike izmedju delikventa i nedelikventa. U delikventnoj grupi zastupljene su psiholoki neurotske strukture linosti kao i emocionalna nedozrelost i patoloki faktori. Znaaj ove teorije je u tome to su dokazali da mentalni poremeaji mogu biti znaajan faktor u formiranju kriminogene linosti.

Psiholoske teorije One nastoje kriminalitet objasniti odrejenim nedostatcima u


psihickoj strukturi licnosti, smanjenim psihickim kvalitetama i sposobnostima ili nedostatcima i neuspjehom u procesu socijalizacije.

Teorija neprilagodjenosti smatra da se kriminalitet javlja


zbog neprilagodjenosti pojedinca na drutvene uslove ivota koji su odredjeni navikama, obiajima i pravnim normama i uzrok kriminaliteta je neprilagodjenost pojedinca na pravno sankcionisano ponaanje. Jo je SIGMUND FROJD smatrao da se zloin javlja kao nemogunost pojedinca da se prilagodi drutvu zbog nedostatka odgoja u tom prostoru. On smatra da je uzrok neprilagodjenosti optereenost pojedinca instruktivnim kriminalnim ponaanjem. TULIO trai uzrok u oblasti osjeajnosti, a IST smatra da se radi o neprilagodjenosti na psiho socijalnom nivou. Da li e jedna linost biti u veoj ili manjoj mjeri prilagodjena uslovima ivota zavisi ne samo od psihike strukture ve i od velikog broja socijalne sredine. Ova terorija ima znaaj jer je pokazala da je proces prilagodjavanja linosti vaan proces u socijalizaciji linosti.
33

Teorija inteligencije razvija se poetkom 20.vjeka a bazira se


na tome da je niska inteligencija uzrok kriminaliteta jer lica zbog niske inteligencije nisu u mogunosti da sagledaju posledice svojih postupaka.

HENRI GODARD je izvrio prva istraivanja medjusobnog odnosa niske inteligencije i kriminaliteta. On smatra da je svako slaboumno lice potencijalni prestupnik i neophodno ih je zatvoriti u posebne ustanove i zabraniti im reprodukciju. Nakon 1.svjetskog rata mijenja miljenje i kae da se slaboumnost lijei obrazovanjem i da takva lica ne treba zatvarati niti im zabraniti reprodukciju ARLS GORING je na osnovu svojih istraivanja isticao da je inteligencija zatvorenika, tj.delikvenata ispodprosjena i da je to njihova odlika. ROOT je vrio ispitivanje zatvorenika Pensilvanije. Smatra da se inteligencija razlikuje u zavisnosti od izvrenog KD. BURT on je na osnovu svojih istraivanja zakljuio da je ispod prosjena inteligencija vaan kriminogeni faktor maloljetnike delikvencije. Rezultati ove teorije su nepouzdani i upuene su im mnoge kritike. Nesporno je da inteligencija ima odredjeni znaaj za ovjekovo ponaanje uopte, tako i u vrenju KD

Teorija frustracije polazi od stava da kriminalitet nastaje kao reakcija


pojedinca na frustraciju. Frustracija se najcesce definise kao spreavanje zadovoljenja motiva. Kad ovjek nije u stanju da zadovolji svoje elje ili zahtjeve on se nalazi u frustracionoj situaciji. Reakcija na frustraciju moze biti razlicita, a to zavisi prvenstveno od karakter same licnosti i znacenja koje frustracija ima za tu licnost. Destruktivna reakcija na frustraciju se manifestuje kao ljutna , bijes ili agresija, i moze pojedinca voditi u kriminalno ponasanje. Frustracije se mogu javiti tokom cijelog zivota, ali su za nastanak kriminalnog ponasanja najznacajnije frustracije iz rane mladosti. Teorija frustracije polazi od stanovita da se agresija u obliku kriminalnog ponaanja javlja kao neposredna reakcija na frustraciju. Delikventne osobe svoje ciljeve i elje ostvaruju vrei KD.

Dolard je argumentovao tezu prema kojoj je agresija uvjek posledica frustracije, iako razoaravajui dogadjaj ne mora uvjek dovesti do otvorene agresije. Hiri je ispitivao uticaj frustracije na podruje obrazovanja za kasniji razvoj i socijalizaciju
linosti. Najveci broj mladih delikvenata frustriran je cinjenicom da nisu uspjli postici ocekiva nivo obrazovanja. Najvei dio teoretiara smatra da ovom teorijom mogu objasniti pojedinani slucajevi kriminalitet i ova teorija objanjava probleme u socijalizaciji linosti.

34

Psihoanaliticka teorija nastala je u 19.vjeku i razvija se u


razliite varijante i koncepcije koje se baziraju na uenju austrijskog psihologa i njegove kole.

SIGMUND FROJD

kriminalitet je krenje jedne ili viie normi kroz

ponaanje pojedinca. ovjekovo ponaanje je vid samoizraavanja, on i kroz krivino djelo eli
neto saoptiti drugima Ako se eli otkriti uzrok KD i kriminaliteta to se moe prouavanjem uinioca KD i primjenom psihoanalize. Psihoanaliza je grana psihologije i metod tretmana mentalnih i emocionalnih poremeaja. Svaki psiholog i psihijatar polazi od stava da se ponaanje linosti odredjuje nesvjesnim psihikim silama i nagonima. Prema frojdu ovjekovo ponaanje predstavlja izraz nesvjesnih psiholokih sila i nagona, pre svega polnog nagona i kompleksa, na osnovu njih nastaju razni konflikti koji uslovljavaju pojavu delikventnog ponaanja. Svaki ovjek ima nagone koje moe i mora zadovoljiti. Osnovni nagoni su: polni i nagon agresije. Nagoni se potiskuju i na toj osnovi se mogu javiti nesvjesni drutveni konflikti koji vode u kriminalitet.

Sam proces kriminalnog ponaanja teoretiari i psihoanalitiari objanjavaju pomou mehanizma trostepene linosti
ID urodjeni nagoni i instikti, Frojd ih dijeli na instikte ivota EROS i instikte smrti TANATOS EGO svijest pojedinca o sebi i svojim potrebama koje uslovljava ID. U poetku je EGO sluga IDa SUPER EGO je NAD JA rezultat vanjskih drutvenih uticaja na linost. Superego predstavlja usvojene stavove shvatanja i sistem vrijednosti. On je kontrolna stanica koja nadzire i sudi o postupcima i tenjama koje navodi Ego.

Uzrok kriminaliteta moe biti dvojak:


1. Ogleda se u nedovoljno razvijenom super egu; ovjekov super ego nije u potpunosti izgradjena njegova svijest i ne moe da kontrolie nagone i instikte te ih zadovoljava bezobzirno u odnosu na druge ljude. 2. Uzrok kriminaliteta nastaje kao posledica suvine kontrole superega nad urodjenim nagonima i instiktima zbog ega ovjek postaje frustriran i neurotian i zbog stanja mentalnog zdravlja ispoljava agresiju.

ALFRED ADLER je smatrao da kompleksi mogu znaajno pridoneti kriminalizaciji linosti.


Kompleks manje vrijednosti je glavna odlika delikventa, a pored nje istie se i n edostatak osjeaja pripadnosti jednom drutvu. Ova teorija ima svoje kritiare. Osnovni problem ove teorije je to osnovne motivacione sile smatra urodjenim kod svih ljudi bez obzira kojoj sredini pripadaju i na kom stepenu razvoja ive. Drugi istiu da objanjenje devijantnih ponaanja psihoanalitikom teorijom nisu nauno provjerena i zbog toga su nepouzdane.
35

36