Вы находитесь на странице: 1из 133

POJAM I PREDMET KRIMINOLOGIJE

Po knjizi Kriminologija Milo Bokovi, 2011. g. i nekoliko pitanja po knjizi Osnovi kriminologije Ivanka Markovi, 2007.g.

Page

1. POJAM KRIMINOLOGIJE KRIMINOLOGIJA je nauka o zloinu , latinski crimen-zloin. Kriminologija je nauka koja izuava kriminalitet kao negativnu drutvenu pojavu. U najoptijem smislu kriminologija je nauka o zloinu. Ovaj termin je prvi upotrebio francuski antropolog P. Topinard u svom delu Antropologija 1879, oznaavajui kriminologiju kao nauku o prouavanju krivinih dijela. Prvo delo pod nazivom Kriminologija objavio je italijanski pozitivista sudija kriviar RAFAELE GAROFALO 1884. Definisanjem pojma kriminologije bavio se veliki broj autora. TRADICIONALAN POJAM zloin, u savremenom znaenju to je kriminalitet. Kriminalitet je veoma stara drutvena pojava i za nju se zanimaju mnoge nauke kao to su: pravna nauka, sociologija, psihologija, psihopatologija, antropologija, fenomenologija i dr. Istorijski posmatrano moramo navesti Hamurabijev zakonik 1800.g.p.n.e. Indijski zakoni Manu 1200. g,p.ne. Zakon dvanaest tablica kojim se kriminalitet kanjavao. Prouavajui kriminalne probleme sa raznih aspekata vremenom su se razvile i posebne kriminoloke discipline kao to su: kriminalna antropologija sociologija, psihologija, politika, etiologija, fenomenologija i druge koje ne nose predznak kriminalne kao to su: viktimologija, penologija i slino. Nekadanji direktor kriminolokog drutva u Beu Grasberger smatra da kriminologija obuhvata brojne naune discipline koje meusobno povezuje jedino to to predmete njihovog istraivanja predstavljaju krivina dela. On smatra da je Franc List s pravom okvalifikovao kriminologiju kao pomonu nauku krivinog prava. Po miljenju Grasbergera kriminologija nije ista ve je pre prirodna nauka jer se u metodi istraivanja slui njihovim metodama. Profesor kriminologije Graunhurt u Oksfordu smatra da je kriminologija empirijska nauka koja nauno prouava rezultate, forme i uzroke zloina, kaznenog i popravnog postupka sa zloincima. Koncepcija kriminologije ima onoliko koliko ima i samih kriminologa. Neki autori smatraju da postoji pet i vie podruja na kojima se iskazuje predmet kriminologije. Holist tvrdi da se u teoriji kriminologija pojavljuje: prvo, kao samostalna nauna disciplina koja se bavi istraivanjem krivinih dela i kazni, zatim kao nauka o zloinu u irem smislu, kojom se obuhvataju uzroci kriminaliteta, metodi njihovog suzbijanja, pitanje kriminalne politike, penologije, materijalnog i formalnog krivinog prava; tree kao nauka o pojavama i uzrocima kriminaliteta, uz kriminalistiku, krivino pravo i kriminalnu politiku; etvrto kao nauka o linosti i peto podruje po kome se kriminologija u uem smislu shvata kao nauka o uzrocima i pojavama kriminaliteta. Iz tree grupe pravca kriminologije izdvajaju se stavovi Reklesa koji ovu discipline smatra naukom o kanjavanju, policiji, sistemu sudstva, kriminalitetu maloletnika i drugo. Po Danskim naunicima Hurvitu i Kristijansenu kriminologiju ine: kriminografija-opisni deo zasnovan na statistici; kriminalna sociologija, kriminalna biologija, kriminalna somatologija, kriminalna psihologija, drutvenopsiholoko tretiranje delikvenata, kriminalna genetika, predikciona istraivanja i viktimologija. etvrti pravac zastupaju savremeni ameriki kriminolozi koji u svojim radovima akcenat stavljaju na linost delikventa i njegov tretman, uenje o injenicama zloina i nainu njegovog suzbijanja. Po uverenju Saderlanda i Kresija kriminologija je nauka koja tim nazivom obuhvata tri discipline: sociologiju krivinog prava,. kriminalnu etiologiju i penologiju.
Page

Predstavnici petog pravca su preteno nemaki kriminolozi koji su veoma brojni. Lernel razlikuje kriminologiju sensu stricto, kao nauku o genetskom iniocu zloina i sensu largo koja pored prvog znaenja obuhvata i kriminalnu fenemenologiju, strukturu i dinamiku. Po Midendorfu kriminologija u Nemakoj smatra se naukom o zloinu, kao pojava pojedinaca i naroda, po Eksneru to je nauka o kriminalitetu. Poljski kriminolog Valak smatra da je kriminologija nauka iji je predmet istraivanje uzroka kriminaliteta, njegovih oblika, pravilnosti i zavisnosti povezanih s prestupnikom i kriminalitetom. Veoma rano se kriminalitetom bavila i kriminalna sociologija koja je svoja kriminoloka shvatanja zaela praktino sa klasinom kolom u 18 veku. Poznati francuski sociolog Dirkem je preko definisanja pojma kriminaliteta ustanovio pojam kriminologije. On je rekao da je kriminalitet proizvod meanja uticaja ljudi i drutva, iji se koreni nalaze u drutvu i da je imanentan samom drutvu. Po njemu pojava kriminaliteta sadrana je u kanjavanju dok nauka koja se tim bavi naziva se kriminologija. S obzirom da postoji razliito definisanje pojma kriminologije u teoriji postoje razliiti pokuaji odreenja kriminolokih podruja i disciplina. Pobornici shvatanja kriminologije kao grupne nauke, dijele je na teorijske i aplikativne discipline. U teorijske-prema njima spadaju kriminalna sociologija, kriminalna antropologija, kriminalna psihologija, kriminalna psihopatologija i penologija. Aplikativna ili primenjena kriminologija obuhvata kriminalnu politiku, kriminalnu profilaksu i kriminalistiku. PREDSTAVNICI AUSTRIJSKE ENCIKLOPEDIJSKE KOLE smatraju da je kriminologija multidisciplanarna nauka koja obuhvata parcijalne discipline: od kojih se jedne bave kriminalnom stvarnou-kriminalna fenomenologija, kriminalna sociologija, kriminalna psihologija i kriminalna antropologija; druge se bavi injenicama krivinog postupka -kriminalistika, sudska medicina, sudska psihologija, a tree spreavanjem krivinih dela kriminalna profilaksa, kurativna pedagogija, penologija. SINTETIKA SHVATANJA kriminologiju vide kao sintetiku nauku koja se svodi na enciklopedijsko shvatanje kriminaliteta. Nju su postavili Nieforo i Feri. Ovo stanovite su kasnije prihvatili i drugi naunici, a od savremenih francuski kriminolog Pinatel. Prema Feriju kriminologija je opti pojam za sve krivine nauke, pa i za krivino pravo. Ovakva shvatanja temelje se na teoriji da je kriminologija nauka koja se bavi sveobuhvatnim prouavanjem zloina i izvrioca, kao delatnost oveka i masovne pojave. Ona koristi saznanja drugih nauka poput biologije, medicine, psihologije, sociologije i psihopatologije. KRIMINOLOKE DISCIPLINE I PODRUJA nastale su iz razliitih pristupa u definisanju. Najea podela je na kriminalnu fenomenologiju, kriminalnu etiologiju i kriminalnu profilaksuprevencija i suzbijanje. Kriminalna fenomenologija simptomatologija, bavi se pojavnim oblicima kriminaliteta, tj. dinamikom i strukturom delikta, kao njihovom rasprostranjenou (kirminalna geografija), dok oblasti kriminalne etiologije pripadaju pitanja faktora i uzronosti koje su usmerene prvenstveno ka linosti delikventa. Slina ovoj je i podela na optu i kliniku kriminologiju. UI POJAM KRIMINOLOGIJE predstavlja kriminologiju kao nauku koja se bavi izuavanjem etiologije i fenomenologije kriminaliteta, kao masovne i individualne pojave. Kriminologija je nauka o deliktu i delikventima. Pristalice ovog koncepta kriminologije su Garofalo, Dirkem, Lombrozo, Pinatel i dr.

Page

Moe se rei da preovlauje shvatanje IREG POJAMA KRIMINOLOGIJE po kome pristalice ove koncepcije smatraju da kriminologija pored istraivanja kriminaliteta u uem smislu izuava i sve ostale oblike prestupnog i devijantnog ponaanja; zatim sistem dravnih mera i mehanizama za suzbijanje kriminaliteta, ukljuujui organizaciju i rad pravosudnih i policijskih organa i ustanova za izvrenje krivinih sankcija. Unutra ove koncepcije ima vie shvatanja i pristalice ove koncepcije su: Ferri, Gassberger, Gros, Seeling i dr. 2. PREDMET KRIMINOLOGIJE Predmet prouavanja kriminologije je delikventna linost ili sam delikt ili i jedno i drugo. Prva shvatanja o predmetu kriminologije potiu od italijanskog kriminologa Lombroza koji je smatrao da je osnovno pitanje nauke zloinac, a ne njegovo delo. Shvatanja koja predmet kriminologije svode na linost polaze od stava da linost prestavlja najvii pojam za kriminologiju i njeno prouavanje je glavni predmet kriminolokih ispitivanja. Pod linou se podrazumjeva duevna struktura ovjeka, njegova forma mentis, nain njegovor posmatranja, reagovanja i sfere intelekta (razum, volja, senzibilnost). Drugo stanovite koje je socioloko i pravno polazi od toga da je predmet kriminologije zloin. Ovo shvatanje potie od francuskog sociologa Dirkema, gde se pretena kriminoloka istraivanja kreu u dva pravca: posmatranje unutranjeg stanja linosti i ispoljavanje slobodne ili prinudne volje, koje su uslovljene socijalnom okolinom. Linost delikventa, kao predmet kriminologije, moe se posmatrati iz dva aspekta: kako se njegovo unutranje stanje manifestuje u socijalnoj sredini i na drugoj strani, kako se socijalna sredina odraava na njegova unutranja svojstva.

Neki autori polaze od stanovita da su predmet izuavanja kriminologije kriminoloki faktori, odnosno uzroci koji oveka dovode do vrenja krivinih dela. Predstavnici ovih shvatanja su: Feri, Hurvit, Pinatel i dr. Ovo stranovite potie od italijanskog pozitiviste Feria. Ovo shvatanje je vailo pola veka kao vladajue shvatanje. Na osnovu toga se kriminologija konstituisala kao kriminalna etiologija, odnosno kauzalistika kriminologija. Neki autori (Tarde i Lakasanj) polaze od stava da je predmet kriminologije zloin, ali ne zloin u statikom smislu, ve kao istorijska i retrospektivna kategorija. PREDMET KRIMINOLOGIJE U PRAVNO-SOCIOLOKOM SMISLU su inkrimisane pojave shvaene kao individualno ili grupno ponaanje u realnom drutvenom ivotu i odnosu. Tako shvaen predmet kriminologije nije samo kriminalitet s formalnopravnog stanovita, ve je kriminologija nauka koja izuava, pored izvrioca kao individualnog i kriminaliteta kao drutvenog fenomena, i kriminogene faktore (spoljne i unutranje) i njihovu strukturu u datim drutvenim uslovima; uzroke, uslove i povode, a sve sa aspekta odreenih istorijskih, kulturnih, sociolokih i dr. okolnosti. PREDMET KRIMINOLOGIJE U NAJOPTIJEM SMISLU je kriminalitet kao individualni in i drutvena pojava, njegovi uzroci i pojavni oblici. To podrazumeva da je PREDMET KRIMINOLOGIJE: s jedne strane skup individualnih pojava, to znai skup delikata koje je poinio pojedinac, a sa druge strane to je negativna drutvena pojava koja je zakonom zabranjena aktivnost, to je skup individualnih akata drutvene nediscipline sankcionisane kao krivina dela. Poseban predmet kriminologije je linost delikventa, njegova socijalna obeleja, psiholoka i bioloka struktura.
Page

Kriminologija se moe smatrati pozitivnom naukom, jer su predmet njenog izuavanja drutvena stvarnost, injenice i pojave, koje se ne iskazuju samo u apstraktnim pravnim definicijama i formulacija, ve kao nauka iji je predmet zloin (krivino djelo), zloinac (uinilac krivinog djela) i uzroci zloina (kriminaliteta). Zakon treeg elementa ili Garofalov princip je: Krivini zakon je poznavao samo dva termina, prekraj i kaznu. Nova kriminologija poznaje tri elementa: ZLOIN, ZLOINCA i SREDSTVA REPRESIJE. Pojam asocijalnost u optem smislu -nedrutvenost, nehumanost i koristi se kao najoptiji sinonim za sve vrste devijantnog ponaanja. U uem znaenju pojava u kojoj pojedinac ili drutvene grupe ne prihvataju ni drutvene vrijednosti ni obiajne norme sredine, jer ne posjeduju osnovna socijalna osjeanja i sposobnost da s ljudima normalno komuniciraju. Pojam antisocijalnost predstavlja tei oblik asocijalnosti, koji se manifestuje u antidrutvenom ponaanju, suprotstavljanju vladajuim drutvenim normama. Oznaava ponaanje koje je sankcionisano odreenim oblicima spontane ili organizovane reakcije drutva. Pojam delinkvencija u optem smislu, podrazumjeva ukupnost ljudskih ponaanja kojima se tee povreuju obiajne norme odnosa meu ljudima. Socijlano patoloke pojave ine fenomenoloki izraz pojava bolesti zavisnosti, mentalno-socijalne devijacije, seksualne devijacije, samoubistva i pokuaji samoubistva. Pojam kriminalitet u optem smislu predstavlja ukupnost kriminalnih ponaanja kojima se ugroavanju univerzalne vrijednosti i koja su inkrimisana kao krivina djela. 3. ODNOS KRIMINOLOGIJE SA OSTALIM NAUKAMA Kriminologija kao multidisciplinarna nauka je granina i veoma je oslonjena na neke druge nauke i sa njima je meusobno povezana i uslovljena. Najtenju vezu ima sa KRIVINIM PRAVOM, KRIVINIM PROCESNIM PRAVOM, KRIMINALISTIKOM, PENOLOGIJOM i VIKTIMOLOGIJOM. Kriminologija i krivino pravo VEZA IZMEU KRIVINOG PRAVA I KRIMINOLOGIJE veoma je bliska. Neki teoretiari poput Ferija tvrde da je krivino pravo grana kriminologije. Ta povezanost potie usled toga to je kriminologija usmjerena ka prouavanju etiolokih i fenomenolokih problema kriminaliteta, a krivino pravo na opte pravne institute krivinog dela. Krivino pravo izuava sistem pozitivnih pravnih propisa, posebno onih koji se odnose na krivina dela i sankcije. Krivino pravo i kriminologija su dve autonomne naune discipline sa srodnim predmetom i ciljem izuavanja, koje su komplementarne iz razloga to jedna drugu obogauju i dopunjavaju. Kriminologija i krivino procesno pravo KRIVINO PROCESNO PRAVO kao nauna disciplina bavi se postupkom i procesnim subjektima utvrivanja postojanosti uslova da je odreeno delo izvreno i da se na osnovu toga izriu krivine sankcije za poinjeni delikt. CILJ KRIVINOG PROCESNOG PRAVA je da se na propisan nain utvrdi postojanje krivinog djela i odgovornosti izvrioca, odnosno da se izrekne odgovarajua krivina sankcija. Veza izmeu kriminologije i krivino procesnog prava odnosi se na tretman uinilaca krivinog djela, u postupku utvrivanja odgovornosti, te izbora i izricanja sankcija.
Page

Kriminologija i kriminalistika Kriminalistika i kriminologija su dve naune discipline koje su uzajamno povezane. Kriminalistika, kao nauna disciplina, bavi se izuavanjem sredstava i metoda otkrivanja i razjanjavanja krivinih djela, otkivanja i hvatanja izvrioca krivinih djela, otkrivanja i obezbjeivanja dokaza i spreavanja izvravanja krivinih dijela, a kriminologija uzrocima kriminaliteta i njegovim pojavnim oblicima. OSNOVNI CILJ KRIMINALISTIKE JE prouavanje naunih metoda na utvrivanju materijalnih injenica, odnosno prikupljanja dokaza u vezi sa krivinim delom i izvriocem. Najtenji odnos izmeu ove dve naune discipline postoji kod prouavanja linosti delikvenata, kod kojih su metodi veoma slini, a u nekim podrujima (psihologija linosti delikventa) i identini. Kriminologija i penologija PENOLOGIJA je nauka o nainu i efikasnosti sistema izvravanja kazni i drugih sankcija, sa aspekta njihovog uticaja na resocijalizaciju linosti izvrilaca krivinih djela i suzbijanja kriminaliteta. Osnovna pitanja i podruja penologije su sistem i organizacija kazneno-popravnih ustanova; klasifikacija i razvrstavanje osuenika; nain i uslovi izdravanja kazni. Penologija kroz praktinu primjenu krivinih sankcija daje kriminologiji uvid u ispravnost i pouzdanost odreenih kriminolokih stavova. Posebno znaajna je penoloka disciplina ANDRAGOGIJA koja se bavi pitanjima usavravanja metoda, oblika i sredstava vaspitanja, obrazovanja i prevaspitanja osuenih lica. VIKTIMOLOGIJA se tretira negdje kao samostalna disciplina, ali najee kao GRANA KRIMINOLOGIJE, koja se bavi izuavanjem rtava krivinih djela i odnosa rtve i izvrioca. Ona se prvenstveno bavi linou rtve krivinog dela, njene bio-psihike karakteristike i socijalna obeleja. Kriminologija i druge nauke PSIHOLOGIJA je nauka koja sistematski prouava psihiki ivot ovjeka bavei se prvenstveno mentalnim sadrajem i psihikim procesima linosti. Kriminologija koristi saznanja psihologije posebno sa aspekta uticaja linih osobina i njihove povezanosti sa ponaanjem koji uslovljavaju delinkvenciju. PSIHOPATOLOGIJA je nauka o mentalnim poremeajima linosti. U kriminologiji zauzima vano mesto u prouavanju odreene kategorije delikvenat. Na osnovu saznanja da meu delinkventima postoji i odreeni procenat onih koji su duevno bolesni i poremeeni, neki psihijatri (Esquirol, Despin, Zilboord, Pinel...) su razvili i poseban pristup teoriju o zloinu iji je uzrok u mentalnoj defektnosti izvrioca. PSIHIJATRIJA je grana medicine, odnosno nauka o mentalnim bolestima i poremeajima. Bavi se i problemima preventive, terapijske i rehabilitacione faze delinkvenata, naroito u izuavanju njihovih mentalnih stanja i poremeaja, kao uzroka kriminalne orijentacije. Iz aspekta kriminologije izuzetan znaaj ima forenzika psihijatrija, koja se bavi istraivanjima ponaanja osoba s mentalnim poremeajima, delikata poinjenih u takvom stanju i inicira psihijatrijski tretman takvih osoba sklonih kriminalnom ponaanju. SOCIOLOGIJA kao drutvena nauka prouava strukturu i zakonitosti drutvenih odnosa i procesa. Predmet prouavanja sociologije su odreeni tipovi drutvene zajednice, drutvene grupe, ustanove i organizacije i oblici drutvenog ivota ljudi. Na osnovu sociolokih uenja i metoda razvile su se mnogobrojne socioloke teorije u kriminologiji, kao i kriminoloke discipline (kriminalna sociologija i sociologija kriminaliteta).

Page

PEDAGOGIJA u najoptijem smislu je nauka o vaspitanju. Ona se bavi ne samo pozitivnim ve i negativnim uticajem vaspitanja, koji, kako se u kriminologiji pokazalo utie na kriminalno ponaanje. Upravo zbog toga su rezultati njenog istraivanja jako bitni sa aspekta uticaja etiolokih faktora na delinkvenciju. SOCIJALNA PATOLOGIJA je mlada nauna disciplina iji je predmet izuavanja sloen i odnosi se na kompleks ljudskih problema i posebne strane ovekove normalnosti i zdravlja. U najirem smislu to su ne samo problemi koji se odraavanju na ekonomsko socijalne uslove, ve i na psiholoke karakteristike i bioloke determinante linih i drutvenih poremeaja koji se mogu okarakterisati kao patologija. To su kockanje, prostitucija, alkoholizam i dr. FILOZOFIJA je akademska disciplina i predstavlja najoptije miljenje o zakonitostima razvoja prirode, ovjeka i drutva. Delinkvencija i devijacije su opti pojmovi poremeaja u ljudskom drutvu, vezani za odreene filozofske kategorije miljenja, kao to je uzronost. Zakoni uzronosti, kao i odnos opteg, pojedinanog i posebnog jesu oblasti koje kriminologija iz filozofskog pojmovnog aparata koristi za izuavanje logikih i objektivnih veza i odnosa meu patolokim i drugim drutvenim pojavama. STATISTIKA je matematika disciplina analize numerikih podataka. U kriminologiji se koriste opte i posebne statistike metode, kao to su: metod teorije vjerovatnoe, metod srednje vrijednosti i metod korelacije. 4. POJAM KRIMINALITETA KRIMINALITET je negativna drutvena pojava vrenja krivinih djela od strane pojedinaca. Kriminalitet predstavlja pojedinani akt i drutveni fenomen. Postoji veliki broj razliitih definicija kriminaliteta i zloina, ali u zavisnosti od njihovog karaktera sve one se mogu sistematizovati u dvije osnovne, a to je zakonska ili pravna i socioloka definicija. PRAVNA DEFINICIJA KRIMINALITETA temelji se na normama materijalnog krivinog zakonodavsta. Smatralo se da predmet kriminologije i pojam kriminaliteta nije mogue odrediti bez krivinog prava Kriminalitet se iskljuivo tretira kao krivinopravna kategorija i ograniava na ona protivpravna ponaanja koja su inkrimisana u normama vaeeg krivinog zakonodavstva. Postoji ue i ire odreenje pojma kriminaliteta. Prema UEM shvatanju kriminalitet predstavlja samo radnje koje predstavljaju k. dela. Prema IREM shvatanju re je o delima koja obuhvataju sve protivpravne kanjive radnje, pored krivinih dela tu su i prekraji i prestupi. KRIVINOPRAVNA DEFINICIJA zasniva se na principu zakonitosti, koji je uvela klasina krivinopravna kola (nullum crimen sine lege) i omoguava sigurnost u pogledu obima i sadraja uinjene protivpravne radnje. U krivinopravnoj literaturi preovlauje ui pristup, jer se smatra da ukoliko neto nije krivino djelo, onda nije ni zloin, a to bi znailo da nije ni kriminalitet. SOCIOLOKA DEFINICIJA je u definisanju kriminaliteta ireg pristupa, ona je sadrajnija, ona ne posmatra samo delo ve prouava i uinioca, drutvene uzroke, uslove i posledice kriminaliteta. Socioloka definicija kriminalitet definie kao drutvene pojave kojima se ugroavaju osnovne drutvene vrednosti. KRIMINOLOKA DEFINICIJA postavlja vezu izmeu pravnih i i sociolokih tumaenja. Ovu vezu su popunili kriminolozi i kriminoloka shvatanja koja polaze od inkriminisanih dela i drutvenih uslova.
Page

KRIMINOLOKE DEFINICIJE KRIMINALITETA moemo odrediti kompilacijom bitnih obeleja pravnog i sociolokog znaenja. To znai da su one skup drutvenih pojava kojima se ugroavaju univerzalne drutvene vrednosti i kao takve su sankcionisane krivinim pravom. BITNA SVOJSTVA KRIMINALITETA SU: skup individualnih pojava masovna pojava; pojava koja ima drutveni karakter sa obzirom na rasprostranjenost u prostoru i vremenu; to je negativna drutvena pojava kojom se kre neke norme i ugroavaju vrednosti; to je istorijska pojava koja je karakteristina za sve periode drutva; to je univerzalna pojava koja je svojstvena svim drutvima i koja ne poznaje granice. KRIMINALITET nije samo prost skup individualnih pojava, ve masovna i negativna drutvena pojava, a zadatak kriminologije je da utvrdi njene uzroke, faktore, strukturu (linost i dela) i zakonitosti. 5. OPTA I KLINIKA KRIMINOLOGIJA POSTOJI PODELA koja kriminologiju deli na: OPTU I KLINIKU KRIMINOLOGIJU. Podela na optu i kliniku kriminologiju potie od francuskog kriminologa Pinatel ana (Pinatel Jean). Prema njemu opta ili sintetika kriminologija treba da koristi, uporeuje i sistematski izlae podatke do kojih se dolazi u posebnim ili specijalizovanim kriminologijama. Od posebnih kriminologija navodi kriminalnu biologiju, a posebno se zalae za kliniku kriminologiju kao primjenjenu nauku, koja se sastoji iz multidisciplinarnog pristupa pojedinanom kriminalnom sluaju uz pomo znanja opte i posebnih kriminologija. Opta kriminologija je enciklopedijska i sintetika, razvija se u vertikalnoj ravni i nalazi se na vrhu piramide sastavljene od kriminolokih nauka ili posebnih kriminologija. Kao nauna kriminologija, opta kriminologija treba da zblii i uporedi podatke izdvojene od specijalnih (posebnih) kriminologija koje se odnose na manifestacije, uzroke i posledice kriminalne pojave (kriminalna biologija ili bioloka kriminologija, kriminalna psihologija ili psiholoka kriminologija, kriminalna sociologija ili socioloka kriminologija). Slino Pinatelu, autori Lenjel, Levastin i Stanciju, smatrali su da e se posebne kriminologije sjediniti u optu kriminologiju "kao kakvu prostranu i plodonosnu deltu". Ovo tvrenje je bilo esto osporavano, pa je optoj kriminologiji ak negiran svaki nauni karakter. Opta kriminologija moe imati razliite pravce: istorijske, teorijske, deskriptivne i diferencijalne prirode. Pored istorijskog pregleda kriminolokih izuavanja i odreivanja operativnih pojmova kriminologije, opta kriminologija obuhvata izuavanje osnovnih kriminolokih teorija i hipoteza, metoda i izvora kriminologije Klinika kriminologija je prilino rasprostranjena Lombrozova kola-italijanska antropoloka kola 5.1. Klinika kriminologija Klinika kriminologija, prema jednoj od najrasprostranjenijih i najirih definicija, predstavlja jedan kriminoloki pravac, koji se, za razliku od opte kriminologije, sastoji u "multidisciplinarnom pristupanju individualnom sluaju, uz pomo principa i metoda kriminoloke nauke i specijalizovanih kriminologija". Kroz multidisciplinarni pristup treba oceniti prouavanog delinkventa, formulisati hipoteze o njegovom buduem ponaanju i izraziti program pogodnih mera koje mogu da odstrane eventualni povrat. Razvoj klinike kriminologije moe se pratiti poev od Lombroza, italijanskog lekara, koji je meu prvima ukazao da treba izuavati zloinca a ne zloin. Garofalo je istakao vanost socijalne ankete, a Pende, profesor patologije i klinike metodologije u Rimu, naglaavao je da treba ispitati da li kod zloinca postoje kakve promene unutar sistema od koga zavisi njegovo ponaanje.

Page

Meu kasnijim teoretiarima klinike kriminologije u Italiji posebno se isticao lekar, direktor Instituta za kriminalnu antropologiju Univerziteta u Rimu, Benigno Di Tulio, koji je smatrao da treba primeniti "kliniki kriterijum" pri izuavanju kriminaliteta, da treba prouavati ovekovu linost u svim aspektima, kao jedinstvo gde se iroko ujedinjavaju nasleene i steene snage, bioloke, psiholoke, socijalne i kulturne. Kanepa Dakomo (Canepa Giacomo) profesor kriminalne antropologije na Medicinskom fakultetu u enovi, na Meunarodnom kongresu za kriminologiju u Beogradu 1973. u referatu "Kriminalna linost i tipologija delinkvenata", istakao je da problem linosti spada u oblast nauka klinikog posmatranja i da "linost proizilazi iz skupa elemenata sa fizikog i psihikog aspekta da bi smo je razlikovali od drugih". Za razvoj klinike kriminologije u Francuskoj znaajni su Laignel, Lavastine, Stanciu, Pinatel, Favard; u Belgiji Versele i De Greff; u vedskoj Kinberg. U Njemakoj se kriminolog i pravnik Mergen zalagao za kriminoloku kliniku, dok su Lenc i Zeelig u okviru kriminalno-biolokog pravca predlagali bioloko i psiholoko prouavanje individualnog prestupnika. Osnovna pitanja koja se razmatraju u okviru klinike kriminologije su: opasno stanje, problem kriminalne linosti (da li postoji i ako postoji ime se karakterie) i tipologija delinkvenata, a metod koji koristi prilikom izuavanja pojedinanog sluaja kriminalnog ponaanja je kliniki metod. Pojam opasnog stanja, kako tvrdi Pinatel, vlada klinikom kriminologijom. Definiciju pojma opasnog stanja ili temibiliteta dao je Garofalo, odreujui ga ne kao pravni pojam, ve kao stvarnost koja se moe kliniki posmatrati. Pojmom opasnog stanja Garofalo je oznaavao najpre postojanu i aktivnu izopaenost prestupnika i koliinu zla od koga moemo strahovati sa njegove strane, odnosno kriminalnu sposobnost prestupnika. Kasnije je ovako odreenom pojmu opasnog stanja dodao formulu o prilagoavanju, koja se odnosi na istraivanje "mogunosti prilagoavanja prestupnika" ili na uslove sredine za koju se moe pretpostaviti da e u njoj prestupnik prestati da bude opasan. Razmatranje problema kriminalne linosti prolo je kroz tri faze razvoja. U prvoj fazi naglaava se apsolutna specifinost kriminalne linosti Lombrozo; u drugoj fazi, pod uticajem psihoanalize, ta specifinost je negirana isticanjem da antisocijalne tenje latentnog karaktera postoje i kod delinkvenata i kod nedelinkvenata; u treoj fazi (Di Tullio, Gemellio, De Greff, Pinatel) se tvrdi da je koncept kriminalne linosti operacionalan i da nema sutinske razlike izmeu delinkvenata i nedelinkvenata, razlika je samo u stepenu ispoljavanja, tako da je teorija o kriminalnoj linosti samo "radna hipoteza". Pinatel je teoriju o kriminalnoj linosti izloio u osam taaka: 1. Predmet klinike kriminologije je prelazak na delo, 2. zloinac je ovek kao i drugi, koji se od drugih ljudi razlikuje sklonou za prelazak na delo, 3. sklonost ka prelasku na delo izraava takvu strukturu linosti koja se naziva kriminalnom linou, 4. kriminalna linost se opisuje pomou psiholokih crta linosti koje se grupiu u centralno jezgro i varijante, 5. centralno jezgro obuhvata egocentrizam, labilnost, agresivnost i afektivnu ravnodunost, a varijante se odnose na fizike, intelektualne, tehnike sposobnosti, nutritivne i seksualne potrebe, 6. centralno jezgro upravlja prelaskom na delo, 7. varijante upravljanja nainima izvrenja dela, osvetljavaju opti pravac, stupanj uspenosti i motivaciju, 8. kriminalna linost je dinamika struktura. Belgijski profesor Etjen de Gref zastupnik koncepcije prelaska na delo u okviru klinike kriminologije, isticao je da, kada neto radimo, mi mislimo da to inimo po svojoj volji.

Page

Meutim, ak i radnje za koje smatramo da imaju najvei moralni znaaj, odreene su naim instinktima (nagonima). Ljudskom psihom upravljaju dve kategorije instinkata: l. instinkt odbrane, koji doprinosi samoodranju i ispoljava se putem straha, bekstva, ali i agresije; 2. instinkt simpatije, koji deluje u vidu odricanja sebe samog i potpunog prihvatanja drugog. U dijalektikoj dinamici dveju kategorija instinkata, ovek je sklon da izabere sigurnost nasuprot oseajnosti. Ali, kako se u ovom izboru osuuje na samou, iz koje proizilaze tekoe i oseanje krivice, on se trudi da to eliminie povratkom ka drugom - blinjem. Svesne i voljne funkcije imaju svoju ulogu u ovom pretvaranju oseanja i ponaanja, ali poremeaj karaktera i nedostatak inteligencije nee dozvoliti ispravljanje ponaanja i favorizovae prelazak na delo. Klinika kriminologija, kao kriminoloki pravac koji kroz multidisciplinarno pristupanje individualnom sluaju (mediko-psiho-socijalno i drugo ispitivanje) uz pomo specifinih principa i metoda raznih kriminolokih disciplina, ocenjuje prouavanog delinkventa, predvia njegovo budue ponaanje i izrauje i ostvaruje program mera i staranja, znaajno doprinosi upoznavanju kriminaliteta kao pojedinane pojave. Meutim, klinikoj kriminologiji se mogu staviti odreene kritike primedbe. Klinika kriminologija osvetljava psiholoka svojstva linosti delinkventa, ali nedovoljno sagledava socioloku stranu kriminaliteta, drutvene faktore i okolnosti koje utiu kako na formiranje linosti tako i na javljanje kriminalnog ponaanja. 6. AKADEMSKA I PRIMJENJENA KRIMINOLOGIJA 6.1. Univerzitetska kriminologija Podela na univerzitetsku (akademsku) i aplikativnu (primenjenu) kriminologiju zasniva se na shvatanjima kanadskog kriminologa Sabo (D. Szabo) i grupe kriminologa sa Departmana za kriminologiju u Montrealu (Kanada). Univerzitetska (akademska) kriminologija razvija se na univerzitetima zapadnih zemalja zadovoljavajui intelektualnu radoznalost univerzitetskih nastavnika, istraivaa, ali ne i drutva. Univerzitetska istraivanja se karakteriu velikom raznolikou, unidisciplinarnim karakterom, stalnim porastom istraivakih instrumenata, koji je uslovljen razvojem naune tehnologije i metodologije. Ova istraivanja se prema shvatanju Gibens (Gibbens) odnose na etiri grupe pitanja: - prouavanje drutva (nesvesno kriminalno ponaanje i neevidentirano od strane vlasti ili javnosti; dejstvo ukidanja kazni; stav javnog mnjenja u odnosu na teinu zloina i postupanje sa delinkventima; sociologija medicinskih i sudskih odeljenja namenjenih zloincima); - prouavanje drutvenih institucija (socioloko prouavanje o funkcionisanju sudova, odeljenja za zatitu dece, medicinsko-psiholoko odeljenje, policije; metoda za osnivanje statistike o zloinima i zloincima); - prouavanje delinkvenata (fenomenoloka i psiholoka prouavanja koja se naroito odnose na nove tipove delinkvenata, prouavanje kriminalnih karijera, tipologija delinkvenata, etioloka izuavanja nekog tipa delinkventa u odnosu na primenjeni tretman); - prouavanje institucija za tretman (komparativno prouavanje tretmana, duina tretmana, karakteristike kaznenopopravnih zavoda i sredstva koja omoguavaju da se dobije ili izmeni uinjena transformacija, uticaj postpenalne pomoi na efekt tretmana). Univerzitetska (akademska) kriminologija izazvala je otpor i primedbe od strane administrativnih organa (pravosue, policija, zatvorska administracija i dr.) uz naglaavanje da "ista kriminoloka istraivanja" nisu u stanju da doprinesu funkcionisanju administracije pravde. Zbog toga je dolo do osnivanja istraivakih slubi u ministarstvima pravde u nekim zapadnim zemljama i do dogovora sa univerzitetskim centrima za realizaciju istraivanja sa praktinim (aplikativnim) karakterom. Poto je kriminologija sastavni deo humanitarnih nauka primenljivih u pravosudnoj upravi, u prevenciji kriminaliteta i tretmanu delinkvenata, vano je da se univerziteti opreme takvim akademskim strukturama kako bi udovoljili potrebama profesionalnog osposobljavanja i naunog istraivanja.

Page

10

6.2. Aplikativna (primenjena) kriminologija Aplikativna (primenjena) kriminologija odnosi se na koncepciju kriminologije kao primenjene nauke i njenu ulogu u kriminalnoj politici. Od deskriptivne i akademske biopsiholoke discipline, kriminologija se razvija u socijalnu, ekonomsku i politiku disciplinu sa analitikom i dinamikom tendencijom. Prema modelu primenjene kriminologije, koji je dao Sabo, kriminoloko istraivanje ima tri funkcije: prevenciju zloina i rehabilitaciju zloinca; kontrolu kriminaliteta; pravosudni, policijski i popravni sistem. Glavni cilj istraivanja je smanjenje ukupnih drutvenih trokova koji prate kriminalitet, razvijanje boljih sredstva za prevenciju, suzbijanje i kontrola kriminaliteta. Model organizacije primenjene kriminologije moe doprineti razvijanju racionalnije administracije pravosua u okviru posebnih istraivakih instituta i centara, kao to su: centar za izuavanje prevencije i rehabilitacije, iji bi cilj bio da se umanji potreba i elja za injenjem zloina; centar za istraivanje represije i kontrola kriminalne aktivnosti, iji bi cilj bio da uini teim izvrenje zloina i povea opasnost da bude uhvaen, centar za izuavanje celokupnog sistema pravosudne administracije (policija, sudovi, popravna sluba itd.), iji bi cilj bio smanjenje trokova operacija, inei sistem efikasnim. Drugi nain za realizaciju primenjene kriminologije sastoji se u postojanju istraivaa u pojedinim administrativnim slubama, ija bi dunost bila da realizuju istraivake poduhvate. Navedeni model primenjene kriminologije Sabo smatra racionalnim i prihvatljivim, jer se obim kriminaliteta stalno poveava u zapadnim zemljama, javno mnjenje neprestano ukazuje na potrebu efikasnije zatite graana od kriminaliteta, nezadrivo rastu finansijski trokovi namenjeni funkcionisanju sistema krivinog pravosua. Meutim, pogreno bi bilo iskljuivo prihvatiti jedan ili drugi oblik kriminolokog istraivanja. Kao i u oblasti drugih nauka, tako i u oblasti kriminoloke nauke, treba negovati fundamentalna i primenjena istraivanja, povezati ih i usavravati zavisno od potrebe, interesovanja i mogunosti istraivaa. Fundamentalna istraivanja treba da otvore put primenjenim istraivanjima, koja e doprineti uspenijem razvoju fundamentalnih istraivanja. 7. KRIMINOLOKE DISCIPLINE 7.1. Osnovne kriminoloke discipline Meu kriminolokim disciplinama primarno mjesto zauzima: kriminalna etiologija (prouava faktore i uzroke koji dovode do k. ponaanja) i kriminalna fenomenologija. KRIMINALNA ETIOLOGIJA PROUAVA faktore, uzroke i povod kriminalnog ponaanja koja su usmerene prvenstveno ka linosti delikvenata. Ona istrauje uzroke ponaanja delikventa kroz nain njegovog ivota, u njegovim moralnim i karakternim svojstvima i prirodi veza sa drutvenom sredinom. Etioloki problemi su centralna teorijska pitanja kriminologije. KRIMINALNA FENOMENOLOGIJA je podruje kriminologije koje se bavi pojavnim oblicima kriminaliteta. Ona utvruje klasifikaciju, prouava strukturu, stanje i kretanje (dinamiku) kriminalnog ponaanja. U irem smislu predstavlja dio kriminologije koji prouava i vri tipologiju delinkventa u okviru pojedinih oblika kriminaliteta, izuava delikt kao pravni fenomen i delinkvenciju kao drutvenu pojavu. Ona opisuje pojedine oblike kriminalnih delikata kao drutvenu pojavu, tzv. kriminalna morfologija, nain njihovog izvrenja, socijalnih uslova ivota i ponaanje delikvenata. Ovo podruje je veoma iroko obzirom na pojedine oblike kriminaliteta, kao i psihika i socijalna obeleja delikvenata. U predmet izuavanja kriminalne fenomenologije spadaju: prostorne karakteristike, vremenske varijacije, razliite manifestacije u okviru iste grupe dela, struktura, sistematizacija i klasifikacija pojava kriminaliteta. Fenomenologija prouava delikvente po polu, uzrastu, obrazovanju, socijalnoj i drugoj pripadnosti.

Page

11

7.2. Posebne kriminoloke discipline U ostale znaajne kriminoloke discipline spadaju kriminalna antropologija, kriminalna biologija, kriminalna etnologija, kriminalna geografija, kriminalna lingvistika, kriminalna morfologija, kriminalna pedagogija, kriminalna politika, kriminalna profilaksa, kriminalna psihologija, kriminalna psihopatologija, kriminalna sociologija i kriminalna statistika. KRIMINALNA ANTROPOLOGIJA JE kriminoloka disciplina koja prouava etioloke osnove kriminaliteta polazei od strukture uinalaca krivinog delikta. Bavi se i prouavanjem njihovih anatomskih, fiziolokih i psiholokih karakteristika. Lombrozo se smatra njenim osnivaem. Prema shvatanjima predstavnika ove discipline uzroci kriminalnog ponaanja su u bioloko-konstruktivnoj i organski degenerativnoj strukturi linosti. KRIMINALNA BIOLOGIJA je disciplina koja prouava biostrukturu linosti (genetiku) delikventa, istraivanjem fizikih determinacija devijantnosti na osnovu izgleda, konstrukcije linosti, zdravstvenog stanja, fiziolokih procesa, naslea i dr. Ovaj pojam je uveo A Lenc ustanovljavajui posebnu disciplinu bioloke orjentacije u prouavanju kriminaliteta. KRIMINALNA ETNOLOGIJA prouava vezu kriminaliteta i uslova ivota pojedinih naroda i etnikih zajednica. Posmatra meusobnu zavisnost naina ivota, obiaja, tradicije naroda i delinkventnog ponaanja. U teoriji se prihvata da odreeni inioci nacionalne karakterologije koji se ogledaju u vidu agresivnog mentaliteta, zaostale svesti, rasnog i verskog fanatizma, kao i nacionalno optereenih predrasuda u sklopu sa drugim socijalnim iniocima mogu uticati na delinkventno ponaanje. KRIMINALNA GEOGRAFIJA je disciplina koja izuava prostorne i vremenske dimenzije kriminaliteta. Bavi se funkcionisanjem pravnog sistema, socijalnim uslovima, urbanizacijom, kulturom i drugim specifinostima koje na teritoriji uslovljavaju specifine tipoloke karakteristike i obim kriminaliteta. KRIMINALNA LINGVISTIKA je disciplina koja prouava nain i oblike meusobne verbalne komunikacije delikventa. Izvrioci krivinih dela u svojim sredinama koriste posebne naine komunikacije putem argona, mimike i gestikulacije. Ona istrauje znaenje pojedinih standardizovanih izraza i ustaljenih znakova meusobnog optenja izvrioca krivinih dela, kao jedne od oblasti posebne delinkventne kulture. KRIMINALNA MORFOLOGIJA predstavlja disciplinu koja se bavi spoljnim oblicima ispoljavanja zloina. Ona ukazuje na oblike pripremanja i izvrenja zloina, kao i na tragove izazvanih posledica. KRIMINALNA POLITIKA prouava mere i aktivnosti drutva na problemima spreavanja i suzbijanja kriminaliteta. Izuava opte i posebne mere kao i svrsishodne aktivnosti zatite drutva od pojave kriminaliteta. Praktina primena kriminalne politke ogleda se u krivinim zakonskim odredbama, kaznenoj politici, merama drutvene prevencije kod spreavanja i represije i suzbijanja delinkventnih pojava. KRIMINALNA PROFILAKSA je disciplina koja prouava uspenost preventivnih mera u suzbijanju i spreavanju kriminaliteta. Prevencija predstavlja znaajnu drutvenu meru i reakciju na uklanjanju uzroka koji dovode do asocijalne, antisocijalne i delinkventne aktivnosti. Upravo zbog toga ona se bavi pitanjima uspenosti socijalizacije linosti, vaspitnih mera i obrazovnog sistema, funkcionisanja sistema socijalnih mera i institucija socijalne, zdravstvene i druge zatite branih i porodinih savetovalita.

Page

12

KRIMINALNA PSIHOLOGIJA bavi se prouavanjem psiholokih predispozicija, determinanti i manifestacija kriminalnog ponaanja linosti. Osnove delinkventnog ponaanja pored objektivnih inilaca uslovljavaju i psiholoki faktori. Oni se ogledaju u strukturi linosti i njenoj individualnosti. Posebno se obraa panja na svojstva temperamenta i karaktera, stavova, navika, emocija, motiva, kompleksa i drugih crta linosti koje uslovljavaju asocijalnu i destruktivnu aktivnost i ponaanje. Psihoanalitiki pristup prouava nesvesne motive kriminalnog ponaanja. KRIMINALNA PSIHOPATOLOGIJA je disciplina koja se bavi pitanjima odnosa duevnih stanja i delinkvencije. Prouavanje duevnih poremeaja i bolesti, kao uzronosti kriminalne delatnosti, dovelo je do psihopatolokih pristupa u tipologiji delinkvenata i objanjenju etiolokih osnova kriminaliteta. Uzroci kriminaliteta po ovom shvatanju su trajne ili privremene duevne bolesti, duevni poremeaji ili zaostalost u duevnom razvoju. KRIMINOLOKA SOCIOLOGIJA je socioloka i kriminoloka disciplina koja izaziva kriminalitet kao posebnu drutvenu pojavu. Njenim osnivaem se smatra E.Feri koji je suprostavljajui se biolokim shvatanjima ukazao da i pored linih postoji potreba otklanjanja i socijalnih uzroka delinkvencije. Osnovni predmet istraivanja kriminalne sociologije je dejstvo spoljanjih faktora, uticaja sredine na linost delikvenata i delinkvenciju uopte kao to su ekonomski uticaji, uticaj kulture, porodice, demografski problem i slino. KRIMINALNA STATISTIKA predstavlja zvaninu statistiku evidentiranja kriminalnih pojava prema odreenim kriterijumima. Osnovu kriminalne statistike ine podaci policijskih i pravosudnih organa. Ustanovljena je poetkom 19-og veka i pomou nje a na osnovu statistikih podataka su se izuavali uticaj pola, starosti, profesije i dr. socijalnih obeleja linosti i sredine na kriminalitet i njegovu geografsku distribuciju. Na osnovu statistikih istraivanja mogui su relativno pouzdani nalazi o nekim etiolokim pitanjima uticaja na pojave kriminaliteta, posebno inioci dinaminog karaktera (ekonomske krize, depresije, migracija, urbanizacija). 8. ISTORIJSKI RAZVOJ KRIMINOLOKE MISLI 8.1. ANTIKA MISAO Kriminologija spada u red mladih pravnih disciplina, razvila se u samostalnu nauku tek poetkom 19-og veka. Meutim misao o zloinu i zloincu stari su koliko i samo drutvo, poev od misli iz filozofskih sistema starog veka. SOFISTI su ovaj problem tretirali kroz izuavanje motiva ljudskog ponaanja uopte jo u 5-om veku p.n.e. Teokrat je smatrao da su u ljudskom ponaanju dominantna tri osnovna motiva: za zadovoljstvom, za bogaenjem i za au. Svaki od njih u odreenoj meri ima i devijantne posledice na ovekovu orijentaciju i ljudsko ponaanje. HIPOKRAT, antiki filozof i lekar prouavajui negativan uticaj emocija na ponaanje oveka, ustanovio je tipologiju temperamenta koja je i danas aktuelna u prouavanju ENDOGENIH faktora delinkvencije. Prva znaajna shvatanja u antikoj filozofskoj misli sreu se u raspravama Aristotela i Platona koja su posveena dravi. Antiki mislilac Platon u svom radu Dravi ukazuje na dve vrste uzroka zloina: PSIHOLOKE (UNUTRANJE) I FIZIOLOKE (SPOLJANJE). U fizioloke uzroke ubraja fiziku konstituciju, odnosno bioloku degeneraciju.

Page

13

Platon zloinca tretira kao izraz bolesne due sa uzrocima psiholoke i fizioloke prirode. Po Platonu zloinac je osoba koja deluje pod uticajem strasti, motiva koristoljublja, iz neznanja, izvitoperenih seksualnih pobuda i psihikog nereda. Takva linost u fiziolokom smislu je posebne telesne konstitucije, kao izraz bioloke degeneracije. Za posledicu sve to ima nepopravljive krivce, roene zloince, i za njih je jedini lek smrtna kazna. Smatrao je da svrha krivinih zakona treba da bude vie suzbijanja kriminaliteta nego kanjavanje krivca, i da ima vie preventivni nego represivni smisao. Smatrao je da postoje popravljive i nepopravive linosti (recidivisti, povratnici). Zalagao se za odreene mere kanjavanja i leenja zloinaca, kao i za individualizaciju kazne. ARISTOTEL JE SMATRAO da je zloinac osoba koja izvrava delo jer je pokvaren ili je pod uticajem zloinakih sklonosti i navika i da na njegovu konanu odluku nemaju bitnog uticaja spoljanji inioci. Zloinci su po njemu bili neprijatelji drutva, a drutvo je bilo duno da ih lei ili da ih se oslobodi. Mada je verovao da na zloince ne utiu nikakvi spoljni elementi van njihove linosti, priznavao je da uzroci kriminogenog ponaanja mogu biti u nekim uslovima drutvenog ivota kao na primer slabost dravne organizacije, siromatvo, problemi u funkcionisanju pravosua. Smatrao je da u kaznenoj politici radi spreavanja kriminaliteta treba voditi takvu politiku u kojoj e potencijalni zloinac videti oigledno vie tete nego koristi u sopstvenim postupcima. Spreavanje zloinca u namerama ne treba da bude samo u kaznama ve i u leenju ljudi od egoizma. Po njemu su ljudi racionalni egoisti pa e sami shvatiti taj odnos i odustati od namere koju su imali. Za nepopravljivost je smatrao da treba izvriti smrtnu kaznu. 8.2. SREDNJOVEKOVNA MISAO O KRIMINALITETU U skladu sa drutvenim odnosima i verskim dogmama u feudalizmu kriminalitet je shvaan kao greh protiv bojih zapovesti i poretka boanskog reda, a sama kazna je morala biti kao boja pravda. U srednjem veku krivac se nije smatrao razumnim biem na koje utiu spoljni faktori, ve biem u koje je usaen zao duh. Glavni predstavnici ovih shvatanja bili su sv. AUGUSTIN I TOMA AKVINSKI. Augustin je kasnije nazvan Sveti, bio je filozof poreklom iz Afrike dananji Alir, u svom delu O bojoj dravi zastupao je stav da kazna predstavlja otkupljivanje za izvreno delo, a svrha kanjavanja je izazivanje kajanja kod izvrioca. Njegovo zalaganje za ukidanje smrtne kazne nije bilo motivisano humanou zato to je smatrao da se izvrenjem smrtne kazne neopravdano uskrauju muke zloinaca i da su time lieni prilike da se kroz patnje i bol iskupe i pomire sa uvreenim boanstvom. Prema njegovom miljenju zloincem dominira zao duh, a lek i obaveze Crkve je da ga popravi tako to e isterati avola iz grenika. Toma Akvinski je bio osoba plemikog porekla, predava teologije u Napulju. U svojim delima Zbornik teologije i Zbornik protiv neznaboca pored apsolutne pravde, u vidu kazne za najtee delikte povrede boanskog reda, istie i relativnu pravdu koja titi od drugih dela koja ugroavaju ljudsko drutvo, i kojom se uspostavlja drutveni red. U objanjavanju grenog ponaanja oveka oslanjao se na tezu koja je savremena teorija psihoanalize, odnosno na pretpostavku da je u pitanju sukob savesti kao dela ovekove due koja je usmerena ka razumskom ponaanju i nagonima koji ih prevladavaju da bi zadovoljili fizioloke i instiktivne potrebe. Znaaj perioda-U feudalizmu i uopte u srednjem vijeku ustanovljen je sloen istrani postupak, suenje je postalo procedura ustanovljavanja istine o zloincu i krivici, a izricanje kazne odreivano je prema zakonski utvrenim uslovima.

Page

14

8.3. HUMANISTIKA I RENESANSNA MISAO Humanizam predstavlja epohu u razvoju ljudskog drutva i predstavlja raskid sa srednjovekovnim mistinim shvatanjima o krivinom delu kao povredi boanskog reda i kazni iji je jedini cilj ispatanje i pomirenje sa bogom. Pod uticajem drutvenih nauka i filozofskih shvatanja Grocijusa, Rusoa i Hobsa izvren je snaan pritisak i kritika na crvene dogme i inkvizicioni postupak. U ovom periodu sazreva saznanje o kriminalitetu kao drutvenoj pojavi koje je uslovljeno drutvenim odnosima i ureenjem, ime se razbija mit o zloincu kao zloduhu. Umesto iracionalnog na scenu stupa objektivno i nauno shvatanje socijalne uslovljenosti u ponaanju ljudi. Renesansni pisci meu kojima se posebno isticao Makijaveli istiu da je zlo uroena pojava i da je vezana za ljudsku prirodu koja je pesimistiki orijentisana. Arapski istoriar IBN HALDUN je tvrdio da vei uticaj na oveka imaju obiaji i navike od same prirode oveka i njegovog temperamenta. Engleski naunik TOMAS MOR isticao je drutveni karakter kriminaliteta i predlagao je ublaavanje sistema kanjavanja. On je isticao da je koren zloina u samom drutvu i nainu ivota vladajue klase i da se promenama u smislu boljih ivotnih uslova moe uticati na spreavanje kriminalnog ponaanja ovjeka. Suprotno Haldunu i Moru neki mislioci tog vremena su smatrali da su delinkventne predispozicije preteno izraz unutranjih faktora, konstitucije i uroenosti. Italijanski fiziognomiar Dela Porta tvrdio je da postoji uzrona veza izmeu oblika lica i karakternih osobina. S druge strane T.Hobs, engleski filozof i jedan od utemeljivaa kole prirodnog prava u svom delu Levijatan razvio je shvatanje da je ovjek po svojoj prirodi uroeno agresivan, nasilnik, predisponiran da drugome nanosi zlo i odbacuje drutvene norme koje ga u tome ograniavaju. (ovjek je ovjeku vuk Homo homini lupus est, odnosno prirodno stanje je stanje rata svih protiv sviju Bellum omnium contra omnes) Radikalni raskid sa srednjovekovnim shvatanjima izvrili su HUGO GROCIJUS, TOMAS HOBS I DON LOK. Francuski filozof HOLBAH u svom delu Sistem prirode izneo je stanovite da drutvo koje je lose organizovano i kojim se lose upravlja, mora biti puno poronih i lakomislenih graana, robova, rasipnika, fanatika i razvratnika. Smatrao je da je ljudsko ponaanje posledica uslova u kojima ovek ivi, a ne njihove uroenosti. vajcarac an ak Ruso u svom delu Drutveni ugovor smatra da je ovek, po svojoj prirodi savreno bie, ali da se kvari pod uticajem drutva kada ono zapadne u ekonomsko i politiko ropstvo, kada vri zloine. Prema njegovom miljenju ovjek ini zloin da bi ponovo uspostavio slobodu koje se odrekao pristupajui drutveno ugovorenim odnosima. Francuski pravnik MONTESKIJE u svom delu Duh zakona izneo je teze o uslovljenosti drutvenih pojava, karaktera oveka i mentaliteta naroda, pa i kriminaliteta geografskim a posebno klimatskim uslovima ivota. Prema Monteskijeu ljudi iz sjevernih krajeva sa hladnom klimom su u osnovi izdrljiviji, energini, slavoljubivi i ratoborni, dok su oni iz junih i toplijih predjela preteno lijeni, plaljivi i pokorni. Zastupao je miljenje da krivini zakoni ukoliko ele da budu efikasni moraju biti prilagoeni vremenu, tradiciji, kulturi i drutvenim prilikama sredine.

Page

15

9. OSNOVNI KRIMINOLOKI PRAVCI Do 18-og vijeka kriminoloka misao egzistira u raznovrsnim pogledima filozofa, teologa, humanista i dr. mislilaca. U 18. i 19. vijeku u naunom opusu pojavile su se kriminoloke kole kao to su: - Klasina - Antropoloka - Italijanska pozitivistika - Socioloka kola i - kola drutvene odbrane. 10. KLASINA KOLA Klasina kola predstavlja prvo sistematizovano teorijsko razmiljanje o kriminalitetu. Ovaj kriminoloki pravac nastao je krajem 18-og i poetkom 19-og veka. kola je nastala pod uticajem francuske revolucije kao reakcija na surove kaznene sisteme i iroka diskreciona ovlaenja vlasti u tom periodu u Evropi. Prema osnovnim shvatanjima kole, sloboda oveka je najvea drutvena vrednost, a zloin je povreda etikog reda i izraz slobodne volje oveka, a ne uticaj bilo kakvih subjektivnih ili objektivnih procesa ili odnosa. Predstavnike klasine kole nije interesovala linost zloinca ve funkcija zakona i legalni krivinopravni procesi. Linost delikventa nije bila predmet nauke ve krivino delo i kazna. Krivica je proizilazila iz moralne odgovornosti, a kanjavanje je za svrhu imalo odmazdu, ispatanje i ponovno uspostavljanje pravnog i etikog reda. PREDSTAVNICI KLASINE KOLE SU: italijanski pravnik EZARE BAKARIJA, nemaki teoretiar ANSELM FOJERBAH, engleski filozof DEREMI BENTAM . Italijanski pravnik erzare Bekarija je zaetnik klasine kole. Svojim delom O zloinu i kaznama znaajno je uticao da se njegove ideje ugrade u: Krivini zakonik Francuske iz 1791 god; Napoleonov krivini zakonik iz 1813 god; Bavarski krivini zakonik iz 1813, kao i Krivine zakonike Srbije i Crne Gore. Prema ezaru zloin je pre svega izraz loih zakona, a ne posledica vladanja loih ljudi i zbog toga zakoni treba da garantuju jednak tretman svih ljudi. Nemaki pravni teoretiar Anselm Fojerbah u svojim delima Revizija osnovnih postavki i pojmova pozitivnog kaznenog prava i Udbenik celokupnog nemakog kaznenog prava, pored osnovnih pravnih instituta, definisao je teoriju GENERALNE PREVENCIJE sa tezom da je svrha kanjavanja spreavanje potencijalnih kriminalaca da ne ine prestupe, a ne odmazda i ispatanje. Engleski filozof i pravnik Deremi Bentam u svom delu Uvod u principe morala i prava isticao je da oveka u devijantnom ponaanju vode tenje za isticanjem. Zakon treba da uredi sreu za sve, a kazna mora biti pravedna, a ona e to biti ukoliko spreava nezakonita dela. ZNAAJAN DOPRINOS KLASINE KOLE INI: uvoenje principa zakonitosti i jednakosti u krivinom pravu; uvoenje principa individualizacije kazne; ukidanje inkvizitorskog postupka; ograniavanje smrtne kazne i ukidanje telesnih kazni- igosanje, sakaenje i slino i za orjentaciju uvoenja pravnih principa. NAJVEA SLABOST KLASINE KOLE bilo je to to je zanemarivala linost izvrioca krivinog djela i drutvenu uslovljenost delinkvencije, pa je sve probleme kriminaliteta svodila na isto pravne formulacije. Upravo zbog iskljuivo formalne logike imala je ograniavajui uticaj na kriminoloku nauku.

Page

16

11. ANTROPOLOKA KOLA Antropoloka kola javlja se sedamdesetih godina 19-og veka kao reakcija protiv formalizma klasine kole. Teorijskim korenom antropoloke kole smatra se delo Poreklo vrste arlsa Darvina. Iz darvinizma nastala su dva posebna kriminoloka pravca ANTROPOLOKI I POZITIVISTIKI. Antropoloku kolu zasnovao je EZARE LOMBROZO, sa tezom da delikvente karakteriu odreena tipina konstituciona obeleja degenerativnih karakteristika tela, posebno lobanje i lica. Prema LOMBROZOVOJ KLASIFIKACIJI razlikuju se kriminalni tipovi: - ROENI ZLOINCI sa brojnim anomalijama anatomske, bioloke i psiholoke prirode (neosetljivi i bez oseanja samilosti to ih ini predisponiranim za kriminalno ponaanje); - DUEVNO BOLESNI IZVRIOCI KRIVINOG DELA koji se dele na moralne ludake (zakrljalih moralnih ula), duevne bolesnike i matodoide (poluludaci); - ZLOINCI IZ STRASTI neuravnoteene preosetljive osobe koje afektivno deluju i vre krivina dela u nastupu ljubomore, mrnje i gneva; - SLUAJNI ZLOINCI bez uroenih sklonosti, ali koji pod uticajem spoljnih faktora ine manja ili nehatna krivina dela i - DUEVNO BOLESNI ZLOINCI nervno neuravnoteena lica sa uroenim dispozicijama za vrenje krivinih dela preteno imovinskog karaktera. U prvom izdanju svog dela on je smatrao da oko 65%-70% od ukupnog broja delikata poine roeni kriminalci, ali je kasnije pod uticajem kritike i svojih evolutivnih shvatanja taj odnos sveo na 35%-40%. Pored fizikog izgleda pripisivao im je i odreena moralna svojstva, izvlaei to iz injenice da se ee tetoviraju od nedelinkventnih linosti, da za razliku od ostalih ispoljavaju veu neosetljivost na bol. Posebno se u antropolokoj koli istie tip tzv. konstitucionalnog izvrioca krivinog djela. Lombrozo je koristei se statistikim metodama i metodama merenja, u svom delu dao detaljnu sliku tzv. ZLOINAKOG TIPA. Takva slika odaje delikventa kao ljudskog degenerika, jednu vrstu fizike i moralne nakaze. Lombrozo je radi potvrde svoje teorije roenog zloinca kao lekar izvrio veliki broj obdukcija i ispitao 383 lobanje mrtvih italijanskih zatvorenika i 5907 ivih prestupnika, ukazujui na njihove anatomske, fizioloke i psihike anomalije. U konstitucionalne kriminogene elemente Lombrozo ubraja naslee od dalekih predaka. Verujui u teoriju roenog zloinca za njeno dokazivanje prouavao je na stotine izvrioca krivinih dela osuenika. U anatomskih karakteristika degenerativne prirode ubrajao je karakteristike tela: nenormalno velika ili mala glava; asimetrija lica; mali i zdepast rast; dugake i klempave ui; slinost sa impanzom; udan izgled; udubljene i kose oi; malo i zakoeno elo; velika vilica i jagodine kosti; kriv, prast i spljoten nos kod lopova, odnosno iljat kod ubica; usne mesnate i oteene; brazde na obrazima kakve imaju neke ivotinje; kratka ili dugaka brada kao kod majmuna; defekti grudnog koa; inverzije genitalnih organa; predugake ruke i vei broj prstiju. U FUNKCIONALNO FIZIOLOKE NENORMALNOSTI ubrajao je: neosetljivost na bol, daltonizam, oslabljeno ulo pipanja i sl. Lombrozo je doao do zakljuka da kriminalci imaju primitivni tip modane strukture, a samim tim i ponaanja. Ova stanja su se nazivala ATAVISTIKA. Pod uticajem mnogobrojnih kritiara tog vremena Lombrozo je postepeno pored anatomskih karakteristika u faktore delinkvencije uveo i ekonomske i socijalne faktore, ali im je pridavao sporedni sekundarni uticaj i znaaj.
Page

17

Lombrozova teorija je vremenom gubila na znaaju. Tome je posebno doprineo engleski lekar ARS GORING koji je proveravajui Lombrozovu tezu uporeivao hiljade osuenika i vojnike jedne britanske vojne jedinice. Goring je nakon prouavanja doao je do zakljuka da izmeu ove dve grupacije ne postoje nikakve evidentne razlike. Rezultate ovog istraivanja objavio je u svojoj knjizi Engleski osuenik. Goring je dokazao da atavizam nema naunu podlogu i podaci koje je sakupio su zauvek diskreditivali Lombrozovu ideju o roenom zloincu. Znaaj kole i kritika shvatanja. Savremena shvatanja odbacuju antropoloku kolu i njene pristupe kao nenaune i jednostrane. Meutim njen znaaj je u tome to je prva ukazala na vanost izuavanja izvrioca krivinog dela, a ne samo delikta kao normativne kategorije. Italijanska kola u konfliktu sa klasinom - opredelila se za potpuno naputanje pravnog pojma odgovornosti, a kao glavni problem postavljen je: - stepen opasnosti individue, koji ona predstavlja za drutvo, a ne stepen slobode individue. Antropoloka i italijanska pozitivistika kola, u tom periodu su ukazivali na potrebu da treba istraiti patoloka obeleja izvrilaca krivinih dela ukazivanjem na stanje opasne individue. 12. ITALIJANSKA POZITIVISTIKA KOLA Posle klasine i antropoloke kole i na bazi njihove kritike nastao je novi pravac u kriminologiji koji je bio orijentisan ka izuavanju pozitivnih injenica vezanih za izvrioca krivinih dela, poznat u teoriji kao ITALIJANSKA POZITIVISTIKA KOLA. Za razliku od klasine kole pozitivisti se okreu prouavanju sveta oko sebe, tumaei ljudsko ponaanje determinacijama biolokih, psiholokih i socijalnih faktora. Predstavnici ove kole su ENRIKO FERI I RAFAELE GAROFALO koji su bili Lombrozovi sljedbenici. ENRIKO FERI u svojim razmatranjima polazi od izvesnih socijalnih uslova sredine kao to su: porodica, kola, vaspitanje, uslovi ivota i rada, kao i dravni oblici institucionalnog organizovanja u suzbijanju kriminaliteta i definisanju kaznene politike. Prema pozitivistikom uenju na linost dominantno djeluju antropoloki ili unutranji faktori. Oni su u biti karaktera ovjeka, a kako e se linost ponaati u sredini zavisi dodatno od uticaja fizikih faktora. Prema Enriku Feriju uzroci delinkvencije su prvenstveno u prirodnim, odnosno fizikim faktorima, kao i u porodinim, drutvenim i ekonomskim uslovima. Za to je odbacivao pojam moralne odgovornosti i prihvatao samo drutvenu odgovornost izraenu kroz zakonsku. Pod uticajem prirodnih nauka i filozofije Feri je insistirao na eksperimentalnoj metodi kao najvanijem elementu u prouavanju linosti. Drutvena opasnost nije u izvrenom djelu, ona je u ovjeku-poiniocu. Otuda njegova pozitivistika okrenutost prema delinkventu, a ne prema deliktu. Tipologija delinkvenata koju je izveo Feri zasnovana je na odreenoj kritici Lombrozove klasifikacije zloinaca. Feri je kriminalce delio na dve grupe: - one kod kojih dominiraju unutranji faktor i(anomalije organske i fizike konstrukcije) i - one kod kojih preovlauju socijalni faktori. Prema njegovoj tipologiji razlikuje se pet kategorija kriminalaca-krivaca: - DUEVNO BOLESNI krivci gde spadaju duevno obolela lica, poremeena i psihopatoloka lica; - ROENI KRIVCI kod kojih je neizbena kriminalna sklonost posledica naslednih osobina koje su formirane generacijama; - KRIVCI IZ NAVIKE, kao podvrsta roenih krivaca koji su rano poeli sa kriminalom i pod uticajem prilika, posebno nekanjavanja, ostali hronini kriminalci;

Page

18

KRIVCI IZ STRASTI sangvinine, nervozne i osetljive osobe koje ine zloin pod uticajem jakih emocija; SLUAJNI KRIVCI, lakomislene i moralno neosetljive osobe.

On smatra da antropoloki faktori u vidu anatomskih i funkcionalnih anomalija dominiraju kod duevno bolesnih krivaca, roenih krivaca i krivaca iz strasti, dok socijalni faktori preovlauju kod krivaca iz navike i sluajnih krivaca. RAFAELE GAROFALO je drugi predstavnik pozitivistike kole. On je bio italijanski sudija i kriviar tog vremena. U svom delu Kriminologija ustanovio je etiri tipa prestupnika: - TIPINE ZLOINCE; - PLAHOVITE PRESTUPNIKE, UBICE-izvrioci k.dela sa pogrenim predstavama o asti i nunosti osvete sa tradicionalnim predrasudama; - NASILNIKE, prestupnike liene samilosti i kradljivce liene oseanja estitosti; - POHOTLJIVCE prestupnike sa niskom nivoom moralne energije. Od svih kategorija najvanijom je smatrao tipine zloince ili ubice sa predumiljajem. Zastupao je stav da su u pitanju osobe bez moralnih oseanja, jer ubijaju iz sebinih pobuda, tvrdio je da se radi o osobama koje su nepopravljivi kriminalci za koje je smrtna kazna jedina efikasna sankcija i da su u pitanju psihopate. Znaaj i kritika shvatanja. Znaajna dostignua antropoloke i pozitivistike kole su u bitnom pitanju skretanja panje nauke pa i zakonodavstva na linost izvrioca krivinog djela, ukazivanje na to da se problem kriminaliteta ne iscrpljuje samo u pitanju odgovornosti za teinu djela, ve i u pitanju delinkvente opasnosti svojstvene linosti izvrioca, ukazivanju na to da kazna nije jedini instrument suzbijanja kriminaliteta, te potrebi individualizacije krivinih sankcija. Pozitivisti su naili na brojne kritike mada su njihova shvatanja duboko ukorenjena u teoriji, krivinom miljenju i praksi. 13. SOCIOLOKA KOLA Socioloka kola daje akcenat prvenstveno na socijalne i druge drutvene inioce determinacije kriminalne orjentacije oveka. Postoji nekoliko varijanti socioloke kole: - FRANCUSKA KOLA; - IKAKA KOLA; - AUSTRIJSKA ENCIKLOPEDIJSKA KOLA; - NEMAKA SOCIOLOKA KOLA. FRANCUSKA KOLA ILI TZV. LIONSKA KOLA, iji je glavni predstavnik GABRIEL TARDE uvodi tezu kolektivne krivice, odnosno smatra da drutvo stvara i priprema zloine i da shodno tome za njih ima i odgovornost. Tarde, profesor sudske medicine u Lionu i jedan je od Lombrozovih uenika, vremenom je odbacio teoriju o roenom zloincu, smatrajui da pored fizikih i psihikih predispozicija i socijalna sredina oblikuje linost, pa i njegovo delinkventno ponaanje. ADOL PRINS, profesor krivinog prava iz Brisela i jedan od osnivaa ovog pravca, smatrao je da je kriminalitet proizvod samog oveanstva kao takvog, dok je Lakasanj proklamovao kriminoloku sintagmu kakvo drutvo takav i kriminalitet. Francuska kola se zalagala za istorijsku i retrospektivnu dimenziju izuavanja kriminaliteta, smatrajui da je na drugaiji nain nemogue saznati celinu i sutinu problema pojava kriminaliteta u drutvu.
Page

19

Znaaj ove kole je u tome to je ukazala na uticaj socijalnih faktora i odnosa na drutvene pojave i psihike procese individue, te njihovog ponaanja u raznim socijalnim okolnostima. Suprostavljajui svoje stavove italijanskom pozitivistikom pravcu, ova kola uvodi tezu da drutva stvara i priprema zloine i shodno tome za njih ima i odgovornost. IKAKA KOLA u svom prouavanju polazi od stanovita da su ljudska zajednica i sredina glavni faktori uticaja na ljudsko ponaanje. Predstavnici ikake kole polaze od shvatanja da je kriminalitet: produkt socijalnog okruenja, posledica naina ivota u velikim gradovima, posledica nedostataka i sloma drutvene kontrole nad uim grupama migranata, sirotinje i maloletnika. Oni kriminalitet objanjavaju posljedicom neujednaenog razvoja drutva, procesima i sukobima koji se u vezi s tim javljaju. Socijalnu sliku ikaga 20-ih godina karakteriu: velike migracione populacije posebno crnake iz ruralnih u urbana podruja, poveanje gradskog stanovnitva u vrlo kratkom periodu sa milion na pet miliona. Rat, velika depresija i mafija prouzrokovali su socijalnu nejednakost velikih razmera. Predstavnici ove kole su W.I.Tomas, F.Znaniecki, R.Park, E.Burdis, K.o i H.Mekej. Prema shvatanjima predstavnika ove kole delinkventnu orijentaciju generiu procesi koji karakteriu upad konkurentskih vrsta, sukob radi dominacije meu vrstama, prilagoavanje slabijih vrsta dominirajuima, asimilacija novog poretka i simbioza. Problem u shvatanjima ove kole je u tome to je bilo teko prihvatiti objanjenja vezana za posljedice drutvene dezorganizacije i devijacije i to je umnogome optereena subjektivizmom. AUSTRIJSKA ENCIKLOPEDIJSKA KOLA nastala je na temelju teorijskih shvatanja profesora krivinog prava iz Bea i oca kriminologije HANSA GROSA. Znaaj Grosovih radova ogleda se u tri pravca: - prvi put su odnos, izvrenja i suzbijanja delikata, kao reakcije drutva, shvaeni kao jedinstvo u celini problema - u sredite tog odnosa postavljen je ovek, kao psihofizika individua, a ne zloinac; - takav odnos delova i celine problema moraju zajedno razmatrati u tesnoj povezanosti kriminologija, krivino pravo i penologija. GROS smatra da kriminologija obuhvata: 1. kriminalna antropologija koju ine: kriminalna somatologija i objektivna psihologija, i 2. kriminalna sociologuja, koju deli na: statistiku; socijalnu psihologiju, kriminalistiku i subjektivnu psihologiju. ZELIG smatra da kriminologiju ine 2 osnovna podruja: 1. nauka o uzrocima i pojavi zloina ( etiologija, fenomenologija i kriminalna sociologija) i 2. nauka o suzbijanju kriminaliteta (kriminalistika, penologija) NJEMAKA SOCIOLOKA KOLA dovela je do pribliavanja i integracije stavova klasine kole i italijanskog pozitivizma radi reavanja osnovnih problema u kriminologiji i pozitivnom krivinom pravu. Ona su kasnije dobila teorijski okvir u posebnom kriminolokom pravcu tzv. njemaka socioloka kola ili kako su je negdje nazivala prva kola drutvene odbrane. Ova kola polazi od stanovita da je suzbijanje i spreavanje kriminaliteta mogue samo utvrivanjem uzroka koje su svrstali u dve grupe: - INDIVIDUALNA SVOJSTVA DELIKVENATA (nasledna i steena) i - FIZIKE, DRUTVENE, GEOGRAFSKE I EKONOMSKE OKOLNOSTI I USLOVI Uroene sklonosti i naklonosti, prema ovim shvatanjima, nisu osnovni uzrok zloina, ve drutvene okolnosti koje zajedniki deluju, ali imaju i poseban uticaj. U vezi sa tim zavisno od njihove dominacije i uticaja kriminaliteta dele se na AKUTNI I HRONINI.

Page

20

AKUTNI KRIMINALITET se smatra posledicom delovanja spoljnih inilaca, a HRONINI dominantnim uticajem linih svojstava. Iz nemake socioloke kole proistekla je poznata klasifikacija delikvenata prema kriterijumima LISTA- nemakog profesora krivinog prava. List polazei od dvojne podele kriminaliteta i kriminalce deli na KRIVCE IZ NAVIKE i SLUAJNE KRIVCE. Krivce iz navike nazivao je i hroninim krivcima i krivcima po tendenciji i to su bile one osobe kod kojih postoji uroena sklonost ili steene dispozicije ka kriminalnom ponaanju. Tu on razlikuje popravljive i nepopravljive krivce, a najteim tipom je smatrao profesionalne kriminalce. SLUAJNI KRIVCI su delikventi koji su nastali pod uticajem spoljnih socijalnih inilaca i uslova. Oni se po psihofizikim osobinama ne razlikuju od nedelinkvenata, ali im je ponaanje uslovljeno jakim uticajima spoljnih uslova i povoda. Sutinski znaaj ove kole je to je kriminoloka saznanja da je krivino djelo produkt subjektivnog, socijalnog i fizikog faktora iskoristila za formiranje odgovarajuih stavova u kriminalnoj politici i krivinopravnim normama, kao relativno autonomnoj teorijskoj koncepciji. 14. KOLA DRUTVENE ODBRANE kola drutvene odbrane, prvenstveno kao drutveni pokret, nastala je nakon II svetskog rata. Ona je teila socijalizaciji i humanizaciji krivinog prava. Ideje ovog pokreta zaete su u enovi (Italiji) 1945. god. osnivanjem Centra za izuavanje ideja drutvene odbrane. 1949 god. pokret je prerastao u Meunarodno udruenje drutvene odbrane. Osnovni sadraji u idejama predstavnika pokreta (Filipe Gramatika i Mark Ancel) motivisani su u humanijem odnosu prema osuenim licima i mjerama resocijalizacije, a radi njihove bre i sigurnije reintegracije u drutvo. Pokret odbacuje ranije teorijske pristupe bioloke, psiholoke i socioloke osnove klasifikacije delinkvenata. U njemu egzistiraju dva gledita reformi kaznene politike: - Jedno zasnovano na ideji klasifikacije i kategorizacije delinkvenata sa ciljem prave resocijalizacije i primjene kaznenih mjera - Drugo, ekstremno gledite koje preferira na ukidanje kaznenog zakonodavstva i uvoenje psihijatrijskih, psiholokih, socijalnih i dr. mjera suzbijanja delinkvencije. S razvojem krivinopravne i kriminoloke nauke krajem 19-og veka u teoriji je sve prisutnija orijentacija na prevaspitavanju kao osnovnoj svrsi i resocijalizaciji kao cilju kanjavanja prestupnika. Prevazilaenjem shvatanja klasine misli o zloinu i kazni, kao objektivnim elementima preokupacije nauke, poinje polako da prodire, a zatim i da dominira ideja o subjektivnoj strani problema odnosno o krivcu koga kazna, posebno kazna lienja slobode, treba da resocijalizuje tokom njenog izvrenja. Dotadanja penoloka praksa je pokazala da represivna funkcija kazne nije doprinela opadanju stope kriminaliteta.

15. KRIMINOLOKE METODE metodi kriminologije U prouavanju kriminaliteta kriminologija se koristi naunim metodama koje su zajednike svim drutvenim naukama, s tim to ih ona prilagoava izuavanju kriminaliteta u svim njegovim pojavnim oblicima. Kriminologija je izgradila svoje sopstvene metode: metodu izuavanja kriminaliteta kao individualnih sluajeva i metodu izuavanja kriminologije kao masovne pojave. Kriminoloke metode su: metoda izuavanja individualnih sluajeva; metoda izuavanja kriminaliteta kao masovne pojave; statistiki metod.

Page

21

Kriminologija se bavi izuavanjem kriminaliteta koji se manifestuje istovremeno kao pojedinana pojava i kao masovna pojava. Kao pojedinana pojava kriminalitet je vezan za linost izvrioca krivinog djela. Kriminalitet je i masovna pojava koja je povezana sa socijalnom struktorom kao cjelinom, koja izvire iz nje kao njena zakonita pojava i koja integrie u sebi na odreen nain sve pojave pojedinanog kriminaliteta. Zadatak kriminologije je da izuava kriminalitet i kao masovnu drutvanu pojavu, da otkrije uzroke i zakonitosti njenog javljanja u datim uslovima ivota. S obzirom na ovakav dvostruki karakter kriminaliteta u kriminologiji se koriste dvije osnovne metode: - Metoda prouavanja individualnih sluajeva - Metoda prouavanja kriminaliteta kao masovne pojave 16. METODA IZUAVANJA INDIVIDUALNIH SLUAJEVA Sastoji se u prouavanju pojedinih sluajeva delinkventnog ponaanja i pojedinih izvrilaca k. dela (case metod, case study). S obzirom na injenicu da polazi od konkretnih sluajeva delinkventnog ponaanja, s ciljem da se sagledaju svi njegovi elementi znaajnu ulogu ima metod analize i indukcije kao i ekipni rad i interdisciplinarni pristup. Ovo ispitivanje se najee vri u kazneno-popravnim ustanovama, vaspitni ustanovama ili specijalnim klinikama. Ova metoda obuhvata sve elemente prouavanja linosti delikvenata tj. sve strane u njegovom razvoju to podrazumeva genetiko prouavanje, kao i objektivne i subjektivne okolnosti i uslove koji su omoguili izvrenje njegove delinkventne radnje. To ispitivanje treba da obuhvati socioloke, psiholoke, psihijatrijske i druge relevantne injenice, te da omogui ustanovljavanje jednog registra osnovnih podataka o starosti, polu, zanimanju, mjestu rada, mjestu stanovanja, porodinom stanju i odnosima u porodici, materijalnom stanju, drutveno-politikoj pripadnosti, drutvenom statusu, stepenu obrazovanja, ranijem kanjavanju itd. Ovo ispitivanje treba da prikae osnovne crte linosti delinkventa, pobude i motive izvrenja krivinog djela, uslove koji su pogodovali izvrenju krivinog djela, okolnosti pod kojima je djelo izvreno, podatke o rtvi krivinog djela i sve druge elemente koji mogu biti od znaaja za kriminoloko istraivanje. U savremenoj kriminologiji iz ove metode se razvila posebna klinika metoda koja se sastoji u primeni postupaka prema delinkventnom licu koji su analogni tretmanu na klinici. Tu se radi o individualnom ispitivanju linosti delikventa koje se vri klinikim putem, klinikom metodom. KLINIKA METODA SE SASTOJI IZ ETIRI FAZA: - medicinsko-psiholoko i socijalno ispitivanje; - utvrivanje kriminoloke dijagnoze; - davanje socijalne prognoze o buduem ponaanju delikvenata i - davanje predloga za penoloki tretman uinioca. Ovom metodom se ispituju sve strane linosti delinkventa: bioloka, psiholoka, psihijatrijska pa i socioloka. Klinika metoda ima za cilj otkrivanje i utvrivanje uzronih faktora koji deluju na svaki pojedinani sluaj razliitim dinamizmom. Tehnike prikupljanja podataka o kriminalitetu kao individualnoj pojavi su razliite i obuhvataju: - razgovor (pored biografskih podataka o uiniocu treba da obezbijedi dobijanje podataka na osnovu kojih e se moi saznati odnos uinioca prema odreenim problemima, nain proivljavanja izvjesnih perioda njegovog ivota, nain doivljavanja odreenih dogaaja iz ivota i sl. Razgovor se moe voditi na nekoliko naina: usmjereni razgovor odvija se po unaprijed pripremljenoj emi i esto se na pitanja moe odgovarati sa da ili ne, neusmjereni razgovor ne postoji unaprijed pripremljena ema i osoba se puta da slobodno govori uz povremeno postavljanje podpitanja, upotreba pitanja s ciljem usmjerena na neke znaajne detalje iz ivota osobe koju ispitujemo a o kojima ta osoba nerado govori i mikroanamneza kao razgovor pomou kojeg se pokuava do detalja rasvjetliti neka faza u razvoju ispitanika.

Page

22

promatranje (obuhvata zapaanje i tumaenje ponaanja neke osobe i njenih reakcija u odreenim okolnostima. esto se vri u toku razgovora sa ispitanikom, ali i u sudnici, u kontaktu ispitanika sa drugim sauesnicima ili zatvorenicima i sl); - psiholoku analizu k. dela i naina njegovog izvrenja (metodoloki postupak koji se zasniva na shvatanju da se unutranja struktura ovjekove linosti moe upoznati preko njegovih postupaka i ponaanja npr. pobude i motivi izvrenja k.d., nain i priroda izvrenog k.d., okolnosti pod kojima je izvreno, dranje uinioca poslije izvrenja k.d. mogu da otkriju pojedine crte linosti uinioca). - psihoanalizu linosti (vri se pomou raznih testova koje moemo svrstati u dvije osnovne grupe: testovi kojima se mjere odreena svojstava linosti testovi svojstva i testovi koji prikazuju linost u cjelini testovi linosti. U okviru testova svojstva linosti najvie se primjenjuju testovi inteligencije kojima se mjeri sposobnost linosti da se snae u novoj i do tada nepoznatoj ivotnoj situaciji. Najpoznatiji testovi linosti su tzv. projektivni testovi pomou kojih ispitivana osoba dajui svoj sud i miljenje o neemu, zapravo prikazuje svoju linost), - analizu ivotnih uslova (tj. prouavanje socijalnih uslova ivota koju nazivamo i subjektivno objektivna anamneza. Analiza socijalnih uslova ivota treba da obuhvati prouavanje ivotnog istorijata linosti, prouavanje objektivnih i subjektivnih uslova ivota, kao i reagovanje linosti na te uslove). Upotrebom navedenih tehnika istraivanja postie se svestrano prouavanje linosti sa svih aspekata. Tako objedinjena i sintetika ocjena linosti koju su obavili strunjaci iz raznih oblasti, zove se KRIMINOLOKA EKSPERTIZA. 17. METODA IZUAVANJA KRIMINALITETA KAO MASOVNE POJAVE Metoda izuavanja kriminaliteta kao masovne pojave nastaje nakon prouavanja kriminaliteta kao pojedinane pojave, sledi druga faza-prouavanje kriminaliteta kao masovne pojave. Ovo izuavanje kriminaliteta koristi se prvenstveno za nauno-istraivaki rad, posebno za otkrivanje uzroka kriminaliteta, obima, strukture i kretanja kriminaliteta. Postupak prouavanja kriminaliteta kao masovne pojave ostvaruje se kroz nekoliko faza: - odreivanje predmeta i cilja istraivanja, - postavljanje hipoteza, - prikupljanje podataka, - analiza i - sinteza (zakljuci). Odreivanje predmeta i cilja istraivanja pretpostavlja tano odreivanje pojave koja e se prouavati i onoga ta se eli postii prouavanjem date pojave. Postavljanje hipoteze je utvrivanje polaznih pretpostavki istraivanja. Npr. predmet istraivanja je kretanje kriminaliteta na odreenom podruju. Hipoteza je da je dolo do poveanja kriminaliteta u posmatranom periodu u odnosu na raniji period. Istraivanje treba da potvrdi ili da ospori postavljenu hipotezu. NAJZNAAJNIJA FAZA U IZUAVANJU KRIMINALITETA JE PRIKUPLJANJE PODATAKA. U ovoj fazi primenjuju se razliite tehnike istraivanja: posmatranje eksperiment, uporeivanje ispitivanje

Page

23

Posmatranje je takav istraivaki postupak kojim se prikupljaju injenice o stvarnom stanju i toku izvrenja krivinog djela. Moe biti neposredno i posredno. Neposrednim posmatranjem prikupljaju se injenice o svim znaajnim elementima izvrenih krivinih djela koji se mogu odnositi na spoljno podruje zbivanja npr. vrijeme i mjesto izvrenja djela, povod izvrenja, podatke o rtvi, sredstva izvrenja, sauesnitvo, i dr. ili na linost delinkventa npr. karakterne crte, temperament, motiv, pobude, obrazovanje, podaci o porodici itd. Ono se naziva i posmatranje sa uestvovanjem jer posmatra faktiki uestvuje u posmatranoj pojavi. Poznati su sluajevi neposrednog posmatranja maloljetnikih bandi. Posredno posmatranje se vri tako to se podaci prikupljaju iz kaznenih evidencija, sudskih dosijea, dnevne tampe, dnevnika, autobiografija i memoara kriminalca. Najtaniji podaci se dobijaju iz zvaninih evidencija. Eksperiment je vrsta posebno posmatranja koje se vri na osnovu vjetakog izazivanja pojave. Upotrebljava se u peneolokoj oblasti u procesu resocijalizacije i readaptacije osuenih lica u kaznenopopravnim ustanovama i vaspitnim ustanovama. Uporeivanje je slino eksperimentu jer se njime vri uporeivanje razliitih pojava delinkventnog ponaanja s obzirom na geografska podruja, vremenske razmake, objekte napada, grupe i vrste krivinih djela. Jedan od oblika uporeivanje koji se naroito koriste u kriminolokim istraivanjima jeste koritenje kontrolnih grupa. Sastoji se u tome to se pored delinkventne grupe koja se eli prouavati formira i grupa nedelinkvenata tj. kontrolna grupa, a zatim se posmatranjem i uporeivanjem ovih dvija grupa utvruju razlike izmeu delinkvenata i nedelinkvenata, odreena svojstva delinkvenata, uticaj uzroka na vrenje krivinih djela itd. Prilikom formiranja grupa mora se voditi rauna da pripadnici obe grupe imaju sline socioloke i biopsiholoke karakteristike, tj. da potiu iz iste socijalne sredine, da imaju ista ili slina fizika i psihika svojstva, uzrast, obrazovanje. Ispitivanje je takva tehnika istraivanja kojom se prikupljanje injenica o posmatranoj pojavi vri putem intervjuisanja koje moe biti usmeno i pismeno. Usmeni intervju se sprovodi u formi slobodnog razgovora a pismeni intervju se vri pomou upitnika ili ankete. Poslednja faza ispitivanja kriminaliteta je sreivanje podataka, njihova analiza i izvlaenje zakljuaka. Time se utvruje da li je postavljena hipoteza potvrena ili ne, a na osnovu zakljuaka se obino formuliu odreeni prijedlozi i preporuke za smanjenje ili uklanjanje ispitivane pojave. 18. STATISTIKI METOD U IZUAVANU KRIMINALITETA STATISTIKI METOD koristi se u prouavanju kriminaliteta kao masovne pojave. Primenom razliitih statikih metoda predviaju se tendencije: opadanje, stagnacija, porast pojedinih oblika i vrsta delinkvencije u odreenom periodu. Statistika evidencija kriminaliteta predstavlja zbir podataka o kriminalitetu koju vode odreeni dravni organi. Evidenciju statistikih metoda vode organi unutranjih poslova, javna tuilatva i sudovi. To bi znailo da postoji statistika kriminaliteta organa unutranjih poslova, javnih tuilatva i sudova. Statistika unutranjih poslova sadri podatke o svim podnetim prijavama i svim krivinim delima za koja se na bilo koji nain sazna. Nedostatak ove statistike je u tome to sva prijavljena ponaanje ne moraju imati karakter krivinih djela tako da se za neka nikada ne pokrene krivini postupak, a s druge strane ova statistika ne obuhvata krivina djela po privatnoj tubi. Statistika javnih tuilatava sadri podatke o svim k. delima za kojim je pokrenut postupak. Meutim ni ova ova evidencija ne daje tane podatke jer se pojedini sudski postupci zavre odbijajuom ili oslobaajuom presudom. Sudska statistika obuhvata sva krivina dela iji izvrioci su osueni. Sudska statistika se uzima kao osnov praenja kretanja kriminaliteta i za kriminoloka istraivanja.

Page

24

Nijedna od navedenih statistika kriminaliteta nam ne daje apsolutno tane i pouzdane podatke o broju izvrenih k. dela i njihovih izvrilaca. Pored toga odreeni broj k. dela ostaje nepoznat. To su krivina djela koja nisu otkrivena ili je uinilac nepoznat. Taj obim kriminaliteta koji ostaje nepoznat u kriminolokoj literaturi naziva se tamna brojka kriminaliteta. Tamna brojka se tano ne moe utvrditi, ona se moe samo pretpostaviti. Tamna brojka kriminaliteta sadri 3 grupe krivinih djela: savrene zloine (veoma ih je teko otkriti jer su izvrena pod povoljnijim uslovima, veoma spretno i bez vidljivih tragova), poznata djela koja ne daju povoda za voenje krivinog postupka (javljaju se uglavnom u selima gdje ih pokriva seoska solidarnost pa ih je teko sudski dokazati to esto dovodi do odustajanja od njihovog gonjenja) i djela tzv. bjelog okovratnika (kriminalitet imunih slojeva drutva koji se kriju iza finansijske i politike moi). Pored tamne brojke kriminaliteta postoji i brojka pretjerivanja kriminaliteta koja se odnosi na one aktivnosti koje se prikazuju kao krivina djela a to u stvari nisu. Prilikom izuavanja kriminaliteta kao masovne pojave upotrebljavaju se razne statistike metoda kao to su zakon vjerovatnoe, srednja vrijednost, metoda korelacija, metoda uzoraka i sl. Ove metode slue za prikupljanje podataka i njihovu obradu, a ne za nauno objanjenje kriminaliteta. Statistiki metod se moe koristiti samo kao pomoni metod u prouavanju kriminaliteta kao masovne pojave, a nikako kao jedini i iskljuivi metod. 19. TEORIJE U KRIMINOLOGIJI (pojam, vrste, nauni i praktini znaaj) Nauna misao se jo pre nego to je kriminologija ustanovljena kao posebna nauka, interesovala da objasni zato se neki ljudi vladaju asocijalno, zato se neko ponaanje smatra kriminalnim, a drugo ne. Kroz istoriju se pokuavalo kroz razne kole tumaiti kriminalno ponaanje linosti uopte i kriminaliteta kao pojava. Razliiti pristupi u istraivanjima, tumaenju i teorijskoj zasnovanosti u izuavanju pojava kriminaliteta i kriminalnog ponaanja linosti uopte - doveli su do razliitih pravaca i teorija: bioloke teorije, psiholoke teorije, psihopatoloki pristupi i socioloke teorije. U bioloke teorije spadaju: FRENOLOKA TEORIJA; TEORIJA NASLEA; BIOKONSTITUCIONALNA TEORIJA I TEORIJA SKLONOSTI; HROMOZOMSKA TEORIJA; ENDOKRINOLOKA TEORIJA I RASNA TEORIJA. PSIHOLOKE TEORIJE: psihoanalitika shvatanja; teorija inteligencije, teorija neprilagoenosti, frustraciona teorija i bihevioristika teorija. PSIHOPATOLOKI PRISTUPI - Na osnovu saznanja da meu delinkventima postoji i odreeni procenat onih koji su duevno bolesni i poremeeni Niefor je izneo tezu o kriminalitetu kao psihopatolokoj pojavi, a slina miljenja imali su i drugi kriminolozi (Despin, Pinel, Zilboord, Esquirol) koji su razvili i poseban pristup teoriju o zloinu iji je uzrok u mentalnoj defektnosti izvrioca. Sutina ovih pristupa je da se devijantno ponaanje tumai raznim oblicima psihopatolokih stanja linosti. Najznaajnije SOCIOLOKE TEORIJE su: 1. TEORIJA SOCIJANE SREDINE I SOCIJALNIH PROBLEMA; Teorija anatomije; Teorija drutvenih problema Teorija socijalnog interakcizma i etikecije; Teorija socijalnih veza i teorija suzdravanja; Funkcionalizam

Page

25

2. TEORIJE SOCIJANOG UENJA Teorije imitacije Teorija diferencijalne asocijacije Teorija diferencijalne identifikacije 3. KUTUROLOKE TEORIJE Teorija podkultura i kontrakultura Teorija kulturnog konflikta Teorija drutvenih grupa 4. TEORIJE KRITIKE ORIJENTACIJE 20. BIOLOKE TEORIJE (pojam, vrste i kritiki osvrt) Bioloke teorije u kriminologiji ine nauni pravci koji shvatanja o organskom svetu i Darvinovo uenje o evoluciji vrsta analogijom primjenjuju na drutvene odnose i pojave. U pitanju su teorije koje svoju zasnovanost temelje na miljenjima da su bioloke predispozicije osnovni kriminogeni faktori. Tu se posebno ubrajaju inioci biosomatskih procesa kao to su: uroene, nasledne, organske, fizioloke i druge bioloke funkcije koje uslovljavaju delinkventno ponaanje pojedinih lica. Ovi teorijski pristupi vode porijeklo do frenolokih shvatanja i uenja antropoloke i dijelom pozitivistike kole, ali su vremenom imali vie modaliteta, uvaavajui osim anatomskih i druge inioce uticaja na delinkvenciju a naroito elemente biolokog i genetskog nasljea. U bioloke teorije spadaju: FRENOLOKA TEORIJA; TEORIJA NASLEA; BIOKONSTITUCIONALNA TEORIJA I TEORIJA SKLONOSTI; HROMOZOMSKA TEORIJA; ENDOKRINOLOKA TEORIJA I RASNA TEORIJA. KRITIKA BIOLOKIH TEORIJA Ove teorije teko izdravaju kritike osvrte, mada se njihov doprinos nauci ne moe sasvim odbaciti. 1. Lombrozova teorija se nije odrala, ali je meu prvima postavila pitanje linosti delikventa i njegovih unutranjih svojstava koja ga ine svjesnim ili nesvjesnim, odnosno odgovornim, manje odgovornim ili uopte neodgovornim za postupke. 2. Savremena kriminoloka misao tvrdi da bioloki faktori mogu initi neke predispozicije, ali ne i determinacije za devijantne sklonosti. Uticaj biolokih faktora ne moe se negirati, ali se ne moe ni prenaglaavati bez uticaja veze socijalnih i psiholokih uslova. Empirijska istraivanja na zatvorenicima i njihova poreenja sa studentima i vojnicima pokazala su da su degenerativne razlike meu njima neznatne. Utisak da su mentalno retardirana lica vie delinkventna od ostalih su rezultat predrasuda okoline prema njima nego njihovog stvarnog ponaanja. Bioloki faktori se moraju posmatrati uz socijalne i psiholoke faktore, s obzirom da svi oni utiu na kriminalitet. 3. Uticaj nasljednih i rasnih osobina takoe se pokazala apsurdnim i vie ukazuje na socioekonomske uslove ivota pojedinaca, etnikih grupa i rasa nego na njihovu bioloku predisponiranost.. 4. Hromozomske aberacije teza da je u zatvorima vie XYY mukaraca u poreenju sa XY mukarcima kroz novija istraivanja ne dokazuju da su XYY agresivniji i nasilniji od drugih. Istraivanja su pokazala da, iako su ove osobe zaista bile vie naklonjene vrenju krivinih dijela, kod njih nije bilo rijei o nasilnikim zloinima. Zakljueno je da je vei procenat ovih osoba u zatvorima vie rezultat nekih drugih faktora, npr. niske inteligencije, kao i posljedica socijalne reakcije koju te osobe izazivaju svojim osobinama.

Page

26

5. Bioloki faktori imaju znaaj samo u smislu predispozicija, a manje kao uzronika odluujueg znaaja u etiologiji devijantnosti. Oni se mogu uzeti u obzir samo u sticaju sa socijalnim i psiholokim faktorima. U tom smislu veoma je vana orijentacija koju ima bioloko-psiholoku i bioloko socioloku orijentaciju, a to je klinika kriminologija, koja je isto medicinsku orjentaciju, pored biolokih i psiholokih uticaja, dopunila i socijalnim iniocima uticaja, ali njena osnovna slabost bila u tome to je i dalje zadravala objanjenje pojave na (individualnim) klinikim sluajevima delinkvencije. Time je onemogueno da se kriminalitet oznai kao drutveni fenomen. 21. FRENOLOKA TEORIJA Frenologija je nauka o lobanji na kojoj je zasnovan bioloki pravac i shvatanje u nauci da se na osnovu oblika lobanje mogu odrediti duevne osobine i sposobnosti nekog oveka. Frenoloke teze u kriminologiji pojavile su se poetkom 19-og veka. Predstavnici frenoloke kole su: beki lekar GAL i vedski teolog LAVATER. Ove teorije istiu povezanost delinkventnih sklonosti i moralnih osobina linosti sa konstitucijom lobanje. Prema ovoj teoriji sutina karakternih osobina oveka je u vezi sa kotanom konstitucijom, oblikom i obimom glave koji se izraava u segmentima. Segmenata ima 26 po Galu ili 35 po Lavateru. Segmentima se odreuju vie i nie sklonosti oveka u zavisnosti od oblika glave. Prema frenolokim shvatanjima glava kod kriminalaca je krukastog oblika ima iri vilini deo od eonog dela usljed dominacije niih segmenata, dok je kod nedelinkvenata razvijeniji gornji deo glave. Na osnovu tzv. segmenta pristalice frenoloke teorije su smatrale da se sa sigurnou mogu predvideti budua ponaanja osobe. Frenoloka teorija je dugo vremena bila popularna i priznata i u Evropi i u Americi. Tridesetih godina prolog veka ova teorija je skoro u potpunosti osporena. Osnovna zamjerka je bila da je nauno neutemeljena pretpostavka da meko modano tkivo moe uticati na oblik i formu vrste kotane strukture kakvu ima lobanja. Spada u bioloke teorije. 22. TEORIJA NASLEA Pitanje odnosa naslea i delinkvencije je klasino pitanje kriminologije koje potie jo od Lombroza. Prema Lombrozu roeni zloinac potie iz degenerisane porodice kod ijih se lanova javljaju sluajevi ludila, gluvoe, sifilisa, epilepsije i alkoholozma. U predstavnike ove teorije spada ENRIKO FERI, koji kada govori o roenom kriminalcu i neizbjenoj tiraniji priroenih sklonosti, biolokim faktorima pridaje bitan znaaj kod delinkvencije smatrajui da u ponaanju linosti postoje nasledne sklonosti. Na ovoj tezi postavio je teoriju diferencijalne dijagnoze po kojoj se sklonost sastoji u neemu specifinom to jo nije utvreno. Feri to objanjava na praktinom primeru dvojice idiota, vaspitavanih pod istim uslovima, od kojih jedan reaguje na alu ubistvom, a drugi ne. Feri to tumai tako da jedan od njih koji je ubica, pored idiotije ima i nasleenu zloinaku sklonost, a drugi nema. Od svih oblika naslea (materijalno, duhovno i genetsko), za kriminologiju je najbitnije genetsko, ono koje se ispoljava u biolokim karakteristikama definisanim u hromozomima, genima i dezoksiribonukleinskom kiselinom-DNK. Ova istraivanja su sa izvesnim stepenom pouzdanosti dokazala genetsko naslee kod sluajeva mentalne retardiranosti, odnosno prisustva hromozomske aberacije predaka i potomaka (izofrenija i afektivni poremeaji). Na osnovu genetikih uenja izdiferenciran je tzv. ATAVISTIKI TIP DELINKVENTA.

Page

27

Kriminolozi su u drugoj polovini 19. veka teoriju naslea priznavali kao nauno validnu, mada je u savremenim shvatanjima dosta osporavana. Pod uticajem teorija o nasleu razvijena je posebna disciplina u okviru penologije tzv. EUGENIKA iji je cilj bio spreavanje reprodukcije u okviru populacije koja ima genetske delinkventne dispozicije putem sterilizacije. (spreavanje raanja dece kod nasljednih bolesnika). GENETIKA SHVATANJA tumae da je kriminalno ponaanje uroena i nasledna pojava to je dokazano kroz dve vrste studija prouavanjem tzv. KRIMINALNIH PORODICA I BLIZANACA. Genetika je nauka o nasleu i naslednim osobinama koje se prenose genima koji su relativno postojani kroz generacije potomaka. Blizanci su korieni kao eksperimentalni subjekti dokaza genetikih svojstava, i to kao primarnih naslednih inilaca ne samo konstitucionalnih i biolokih ve i psihikih osobina linosti. Istraivanja su koriena da bi se objasnio uticaj genetikih faktora kod tzv. kriminalnih porodica, i za dokaz da je kriminalna aktivnost jednojajanih blizanaca, zbog genetske slinosti, u veoj meri podudarna od dvoelijskih blizanaca ili drugih krvnih srodnika. Ova shvatanja su dovela do zakljuka o opravdanosti biolokih teorija kriminaliteta i uvoenja mjera sterilizacije kao kriminalne prevencije kod seksualnih delikvenata. Na taj nain se teorija naslea proveravala kroz tzv ADOPTIVNE STUDIJE, posmatranjem ponaanja dece datih na usvajanje, odnosno razlika u uticanju sredine i biolokih inilaca. Iz ovih studija je utvreno da ukoliko su oba deteta od istih roditelja, ija je biografija kriminalna, takoe delinkventne orijentacije i u novoj sredini, onda postoji osnovanost teorije o biolokom kriminalnom nasleu. Istraivanja blizanaca i adoptivne studije o podudarnosti bavili su se pitanjem kolika je verovatnoa da e pojedinac (jednojajani blizanac) imati iste ili sline karakteristike (inteligenciju, kriminalno ponaanje) kao njegov bioloki srodnik. Drugi pristup se odnosio na shvatanje da geni, kao element hromozoma, imaju nasledne osobine, ime se objanjava uslovljenost hromozomskih aberacija za delinkventne osobine. Trea varijanta nastala je u okviru sociolokih pristupa u tzv. teoriji socijalnog naslea prema kojoj starije generacije prenose u nasljee svoje osobine na mlae. Prema tim miljenjima, roditelji su svoje probleme iz mladosti prenosili na potomstvo to se odraava na biopsihiki razvoj i ponaanje dece, jer nagomilani problemi dovode do akumulacije asocijalnosti i dispozicije delinkventnog ponaanja. 23. BIOKONSTITUCIONALNA TEORIJA I TEORIJA SKLONOSTI Biokonstitucionalna teorijai

Prva znaajna teorija u okviru biolokih teorija s konstitucionalnim osnovana, proistekla je iz Lombrozove antropoloke kole, koja je u poetku potpuno ignorisala druge kriminoloke inioce, kao uzronike kriminaliteta, a uzimala je u obzir samo fiziki izgled delikventa. Ova teorija je doivela ozbiljne kritike, jer istraivanja nisu pokazala ispravnost tih stavova. Predstavnici su: (Lombrozo, Di Tilio, Eksner, Grasberger) Lombrozo i drugi predstavnici su devijacije i delinkvenciju kod ena objanjavali hormonskim poremeajima, menopauzom, poremeajima menstrualnih ciklusa i dr. Time su nastojali dokazati da ene, zbog svojih motorikih karakteristika, sklonije devijacijama od mukaraca. Prostituciju kod ena su objanjavali njihovom zaostalou u evolutivnom razvoju. Iako su Lombrozova poetna uenja u celini osporavana, injenica je da su neke osnovne postavke ostale izvor za mnoga kasnija uenja. Sutina ovih biolokih pristupa svodi se na objanjenje da linost zloinca, pored konstitucionalnih karakteristika, odreuju i psiholoka svojstva.

Page

28

Smatrajui da postoji veza izmeu fizikih i svojstava ljudi sklonih delinkvenciji, austrijski kriminolog Zelig je ak tu posebnu naunu disciplinu nazvao kriminalna biologija. Zeling je tvrdio da je krivino djelo psihomatski ivi proces, zloin ovjeka kao ivog bia. Zeling u svojoj klasifikaciji delinkventa razlikuje: atipine, meovite i iste tipove kriminalaca. Grasberger je vjerovao da je povezivanje kriminalne antropologije i kriminalne psihologije dovelo do toga d biloka teorija ima stanovite da izmeu telesnih i psihikih procesa postoji zavisnost. Mnogi drugi predstavnici ovih teorija (Eksner, Nojrojter, Delmos, Blondel, Di Tulio i dr.) su smatrali da izmeu fizikog-anatomskog izgleda i moralnih osobina oveka postoji kauzalna (uzrona) veza (neki ljudi odreenog morfolokog oblika su skloniji devijacijama od drugih). Di Tulio tvrdi da su svi izvrioci krivinog djela po navici, profesionalni kriminalci i kriminalci po sklonosti uvijek konstitucionalnog tipa. Bioloki pristupi su zapaeni i u amerikoj literaturi. HOTON (prof. na Harvardskom univerzitetu) smatra da su bioloke inferiornosti primaran uzrok zloina. Prema njegovom miljenju: fizike i mentalne osobine oveka su povezane jer su fizike osobine indicije mentaliteta i dispozicije ovjeka. On smatra da je ovek sklon kriminalu nie bioloke pripadnosti. (visoki i mravi predisponirani su za ubistva i pljake, visoki i teki za prevare i krivotvorenja, mali za krae i provale, niski i teki za napade na oveka i sexualne zloine). Teorija biokonstitucionalnih sklonosti

Ovaj pravac u kriminologiji razvijen je izmeu dva svetska rata iz kriminalne biologije nemakih i austrijskih teoretiara, posebno antropoloke kriminalistike kole iz Graca, koju je vodio Adolf Lenc. Predstavnici ove teorije su: Lenc, Nieforo, Hageman, Morseli, Hoton, Lange i dr. Oni u objanjenju delinkvencije polaze od biloke naslednosti, kao osnovnog uzronog faktora. Uroene sklonosti za delinkvenciju i naslee u delinkventnoj orjentaciji pripisuju se linostima posebnih, biolokih, svojstava koja se stiu: nasleem gena i nasleem posebnog konstitucionalnog tipa. Time ova teorija u izvjesnoj mjeri integrie postulate biokonstitucionalne teorije i teorije naslea. Ovaj pravac zalae se za prouavanje naslednih sklonosti (razdraljivost, agresivnost i dr.) koje mogu da dovedu do devijantnog ponaanja. Meutim takve sklonosti kod predaka nisu uvijek vodile u delinkvenciju. Smatra se da se ne mogu nasleem prenositi kriminala djela predaka, nego samo sklonosti koje su do njih dovele. Predstavnici ove teorije negiraju teoriju o uroenom zloincu, ali zato smatraju da kod odreenih linosti postoje uroene sklonosti ka devijantnom ponaanju. Predstavnici ovog pravca smatraju da devijantno ponaanje odreuje pored naslednih osobina i povezanost izmeu fizikog izgleda i psihikih osobina linosti. 24. HROMOZOMSKA TEORIJA Predstavnik ove teorije je an Pinatel. Hromozomska teorija je zasnovana na uenju da postoje poremeaji u jezgru elije hromozomima (aktivne supstance elijskog jezgra), koja sadri gene i nosilac je naslednih osobina, a produkuju drutveno abnormalno ponaanje.

Page

29

Ova teorija nastala je na osnovu rezultata istraivanja sprovedenog na osuenicima i govori o tome da se meu kriminalcima znatno ee javljaju XYY kombinacija hromozoma nego u normalnoj populaciji XY. Tako se razvila hipoteza da je viak hromozoma Y u vezi sa kriminalnim ponaanjem, naroito nasilnim. JAKOBS je 1965 god. sugerisao da mukarci sa XYY sindronom imaju vei stepen agresivnosti nego normalni mukarci XY. Prema ovoj teoriji veliki viak hromozoma Y stvara poseban konstitucionalni tip linosti sklonih kriminalitetu, tako se kombinacije hromozoma XYY kod mukaraca i XXY kod ena smatraju se kriminogenim. Viak Y hromozoma podstie na odreenu vrstu krivinih dela sexualne delikte, svae, ubistva, a kod ena i na prostituciju. OSNOVNE POSTAVKE HROMOZOMSKE TEORIJE SU: jedan od hiljadu mukaraca je tip hromozomske aberacije XYY; mukarac XYY je vie predisponiran kriminalnom ponaanju ili bolnici za mentalno oteene osobe nego mukarac XY; mukarac XYY je manje inteligentan nego mukarac XY i poto je vie XYY mukaraca u zatvoru nego to ih je na slobodi, taj hormonalni poremeaj je glavni krivac za agresivnost i nasilje takvih osoba.

PINATEL je u vezi sa tim smatrao da je abnormalna hromozomska kombinacija ak 50-60 puta vea kod delinkventnih nego kod nedelinkventnih grupa. Teorija o hromozomskom ubici oivela je Lombrozovu teoriju i izazvala rasprave medicinskih i kriminolokih strunjaka. Ove teze posebno su bile izraene nakon otkria vika hromozoma kod tekih i viestrukih ubica Danijela Igona u Parizu i Riarda Speka-udovita iz ikaga koji je ubio osam mladih bolniarki. 25. ENDOKRINOLOKA TEORIJA Predstavnik ove teorije je Pande. Endokrinoloka teorija predstavlja jedan od pravaca bioloke teorije. Endokrinoloka teorija uzroke kriminaliteta objanjava poremeajima u funkcionisanju endokrinih (tiroidna-titna, hipofiza, nadbubrena i polne) lezda. Ova shvatanja su rezultat medicinskih istraivanja, a polaze od stava da su posledica tih poremeaja mentalni poremeaji linosti, niska inteligencija i nagoni. Autori ove teorije (Pande, lap, Smit, Berman, Podolski) endokrini sistem uzimaju za osnovu uzroka delinkvencije, smatrajui da lezde sa unutranjim luenjem bitno utiu na psihofiziki razvoj linosti pa se u tim poremeajima mogu tumaiti svi oblici devijantnog ponaanja. lap i Smit smatraju da su osobe koje pate od endokrinih poremeaja tipini uroeni zloinci. Podolski smatra da to vie pada nivo eera u krvi to je vea tendencija u vrenju krivinih dela. Kritiari ove teorije smatraju da poremeaj endokrinih lezda utiu na emocionalno stanje linosti, a veza sa kriminogenim ponaanjem je vie indirektna, nego to je neposredna posledica. Ipak, poremeajem rada endokrinih lezda objanjavaju se sexualni delikti, jer su poremeeni nagoni i inteligencija to dovodi do asocijalnosti i afekata. Endokrinologija je nauna disciplina koja se bavi prouavanjem osobina i rada lezda sa unutranjim luenjem i u vezi s tim temperamenta, psihikog ivota i ponaanja oveka.

Page

30

26. RASNA TEORIJA Predstavnici ove teorije: Lombrozo, Garofalo, Nieforo. Rasna teorija je najekstremniji vid biolokih pristupa zasnovana na pretpostavci, da je rasno svojstvo svakog od pripadnika viih i niih rasa uroeno i nasleeno. Ovaj teorijski pravac delinkventno ponaanje vezuje preteno za odreenu rasnu pripadnost. U savremenom shvatanju ovi pristupi imaju uporita kod onih autora koji nastoje da statistikim podacima, poreenjem kriminaliteta belih, utih crnih i ostalih dokau rasni karakter obojenih. Teorija ima osnova u stavovima Lombroza, Niefora, a posebno Garofala prema kojima sklonost ka zloinu prenosi se nasledstvom, kao i sve druge sklonosti i predispozicije. U ovim pristupima polazilo se od teze da je zloin pojava u ivotu naroda. Ova teorija kroz istoriju je zloupotrebljavana za progon Jevreja, a njeni sledbenici pokuavali su da dokau da je ovaj narod rasno predisponiran za kriminalne djela falsifikovanja isprava, korupciju, lano bankarstvo i sl. Takva orijentacija je posebno bila izraena u vreme faizma u Nemakoj i antisemitskih pokreta u Sovjetskom Savezu od 1933 do 1945. God.

27. PSIHOLOKE TEORIJE (pojam, vrste i kritiki osvrt) Nastale su iz socijalne medicine kao rezultat kritike biolokih pristupa. One u prvi plan objanjenja pojava socijalnih devijacija i delinkvencije, kao njegovog posebnog izraza, postavljaju psiholoke determinante. Autori ovih teorija nalaze da su uzroci ovih pojava u raznim psihikim svojstvima i osobinama linosti (inteligencija, motivi, stavovi, procesi miljenja). Psiholoke teorije polaze od psiholokih karakteristika koje determiniu ponaanje linosti, dovodei u vezu psihike osobine i devijantnost i tu su se razvila dva globalna pravca uenja: - jedno po kome se ponaanje linosti moe sagledavati iz psiholokog osnova, ali ne i van konteksta uticaja socijalnih i drutvenih inilaca integralno stanovite i - drugo koje uzima u obzir samo psiholoke osnove uzronosti (motivaciju karakter, emocije, inteligenciju, sklonost i slino). Time se problem drutvenih pojava pokuava sagledati na individualnim sluajevima. Iz ovog drugog pristupa razvile su se sljedee PSIHOLOKE TEORIJE: psihoanalitika shvatanja; teorija inteligencije, teorija neprilagoenosti, frustraciona teorija i bihevioristika teorija. KRITIKA PSIHOLOKIH TEORIJA Znaaj psiholokih teorija u objanjenju uzroka, faktora i pojava socijalne devijantnosti ne moe se osporiti s obzirom da dokazuju vezu izmeu linosti i njenog ponaanja (dela). Bez obzira to mnoga od tih shvatanja idu u psihologizam, njihov doprinos u objanjenju drutvenih sukoba je veoma visok ali, uzroci devijacija ne mogu se objasniti samo psiholokim faktorima, tj. bez uzimanja u obzir biolokih i sociolokih faktora. Rot i Petini: su psiholoke teorije podvrgli kritici i ukazali na pozitivne i negativne strane ovih teorija. Instinktivistike teorije o poreklu devijantnosti nisu ni prihvaene ni osporene zbog tekoa u njihovoj praktinoj proverljivosti.
Page

Kritika psihoanalitikih shvatanja: - ova shvatanja su uspeno objasnila mehanizam delovanja kompleksa, funkciju podsvesti i uzroke psihikih konflikata, ali postoje i slabosti ovih shvatanja:

31

Pre svega, to je prekompetentnost: nastojanje da ovom teorijom objasne sve oblasti ljudskog duha, kao i da objasne ponaanje odraslih osoba, iskljuivo kroz razliite uticaje u deijem uzrastu i funkcije podsvesti. Kritiari smatraju da se ponaanje odraslih ne moe izvoditi iz analogije ponaanja djece, niti se moe pridavati vie znaaj tjelesnoj nego duevnoj strani linosti. Drugi ukazuju da je psihoanaliza spekulativna teorija, da nema elementarne veze s objanjenjima devijantnosti, jer negira socijalnu uslovljenost ponaanja oveka, poto zloin ispoljava socijalne protivrjenosti. Umjereni kritiari, koji u cjelini ne odbacuju validnost psihoanalize, kao osnovni nedostatak smatraju pretenzije da svojim metodom objasne celinu devijantnih pojava i sve njihove fenomenoloke oblike. Takoe, u ovim shvatanjima nije sporno postojanje nagona, ali tu se samo naglaava njihova iracionalna strana (podsvest), ne dovodei ih u vezu sa saveu (superegom) kao faktor usklaivanja, nekad manje, nekad vie. Ukoliko bi se ove teorije prihvatile bez rezervi, onda bi to znailo da je drutvo nemono u kontrolisanju i obuzdavanju agresije i ljudske destrukcije uopte. Grasberger u kritikom osvrtu na: kolu individualne psihologije: istie da se ne moe neuspeh linosti u procesu drutvenog prilagoavanja svesti samo na uticaj sredine. Kritika frustracione teorije: ne dovode sve frustracije do agresivnog ponaanja, ve i do drugih oblika ponaanja koja se ne mogu podvesti pod ovaj pojam. Isto tako, agresivnost se moe ispoljiti i kad frustracije ne postoje. Ovoj teoriji, From zamera, da je pojam frustracije nedovoljno jasno odreen, jer se moe razliito shvatiti, ime ovu teoriju ini empirijski neodrivom. Kritika teorije inteligencije: inteligencija i obrazovanje mogu u nekim sluajevima uticati na asocijalno ponaanje, ali sami po sebi ne mogu se smatrati devijantnim. injenica da je najvei broj devijantnih linosti ispodprosjenog obrazovanja, ali to jo nije dokaz determinacije, jer se obrazovanost moe pojaviti kao posredni inilac i posljedica nekog drugog neposrednijeg izvora. Inteligencija i obrazovanost se ne mogu poistovjeivati. Takoe, nije dokazano da su delinkventi manje obrazovani i nieg nivoa inteligencije u odnosu na nedelinkventnu populaciju, a tamo gdje su i iskazane neke razlige pitanje je ta je tome posljedica: stvarno stanje ili su inteligentniji vjetiji u prikrivanju delinkventne sklonosti. 28. PSIHOANALITIKA SHVATANJA - TEORIJA Psihoanaliza je pravac u psihologiji koji se bavi izuavanjem nesvestih, podsvesnih i svesnih psihikih sadraja. Ovaj pravac je zasnovao Frojd po kome je ponaanje oveka uslovljeno odreenim stepenima psihoseksualnog razvoja i instikata. Predstavnici Frojd, Adler, Jung, Fridlender, Korn, Mak-Korkli Psihoanalitika shvatanja za polaznu osnovu imaju objanjenja devijantnosti psihikim stanjem linosti u sferi nesvesnog, odnosno podsvesnog, pre svega potisnute seksualne sile i impulsa. Ova shvatanja polaze od teze da sve to se odvija u ivotu i snovima oveka, nastaje iz podsvesti, odnosno posledica je dogaaja u ranom detinjstvu, a koje su u neposrednoj vezi sa razvojem seksualnosti u najoptijem smislu. Na osnovama psihoanalitikih shvatanja razvijen je poseban pravac kriminalne psihologije koji sklonost oveka ka destrukciji, agresiji i nasilju objanjavaju instinktima, naroito instinktom smrti (tanatos).

Page

32

Etore Patini psihoanalizu tretira kao nauku o podsvesti, a podsvest definie kao stanje u kome je itava svest o trenutnoj situaciji svedena na opte zapaanje iskustava u kome (opaanju) nije identifikovan objekt (iskustva). Ovakvo stanje naziva se i pomraena svest. Prema psihoanalitiarima delikt je proizvod, odnosno posledica potisnute elje u podsvesti. U podsvesti se sukobljavaju prikriveni motivi i elje i tu proizvode unutranje sukobe. Ti unutranji sukobi se reavaju potiskivanjem motiva i elja.. Za razliku od drugih pravaca koji prihvataju postojanje i nehatnog delikta, prema psihoanalitiarima nema nehatnog delikta, nema nieg sluajnog, nehatnog i nenamernog, ve je namera potisnuta u podsvesti. Na ovim postavkama izgraeni su i stavovi o povezanosti i kauzalitetu nagona i devijacija (posebno kod Friedlandera), gde se faktori kriminaliteta tumae poremeajima odnosa funkcionalnih komponenti ovekovog ivota: IDA, EGA i SUPEREGA. Prema ovim shvatanjima poremeaji nastaju po 3 osnova: uticajem antidrutvenog karaktera pod uticajem konstitucije linosti i sredine; poremeajima organske prirode, kao posledicom nervnih oteenja i toksinosti i psihotinih poremeaja EGA, usled ega linost nije u stanju da razlikuje stvarnost od fikcije. ID predstavlja nesvesni deo psihike strukture i ini deo nagonskog bia linosti. Njegova psihika energija ili ono to Frojd naziva libidom, instinktivistika je, tei za uivanjem i zadovoljavanjem prvenstveno biolokih potreba i motiva. EGO razum, svest, je najaktivniji deo strukture linosti koji se odraava kao miljenje, percepcija, govor, uenje, memorija, rasuivanje, motorika, akcija i vreme. SUPEREGO savest je deo psihikih funkcija koje se odnose na moralne zahteve, norme drutva i socijalne motive. Superego je kljuna komponenta psihike strukture za razumevanje moralnog ponaanja i regulie ponaanje linosti da ne izvri ili ne planira k.delo, a ukoliko to ipak uradi strogo ga kanjava prekorima sredine i oseajem krivice. ID, EGO i SUPEREGO nisu strogo odeljeni jedan od drugog, oni su u dinamikom odnosu. Korn i Mak Korkli: delinkvenciju objanjavaju tako to se kod deteta prvo razviju bioloki nagoni preko ID-a (dete uoava predmete oko sebe i pod uticajem nagona pokuava da ih prisvoji), a kasnije kada za to budu kanjavani (funkcija SUPEREGA) oni shvataju ili ne shvataju znaaj svojih postupaka (funkcija EGA). Time se dominacijom ID-a i nerazvijenou funkcija EGA i SUPEREGA, tumai delinkventno ponaanje linosti. TIPOLOGIJA DELINKVENCIJE: Neki psihoanalitiari Aleksander i Staub, razlikuju: zamiljeni (imaginarni) kriminalitet koji se ispoljava u vidu pretnji i efektivni kriminalitet koji moe biti hronini i akcidentni. Hronini kriminalitet je posledica delovanja. - organskih kriminalaca koji su neuraunljiva lica-imbecili, duevno bolesni, narkomani; - normalnih kriminalaca sa kriminalnim superegom telesno i mentalno su zdravi, ali su sa moralnim shvatanjima u sukobu sa drutvenim shvatanjima; - nerazvijenih, zaostalih kriminalaca (imaju atavistiki ego, a nerazvijen Superego) i - Kriminalaca nesvesnih svojih postupaka-neurotici. Akcidentni kriminalitet podrazumeva dela koja su izvrena nehatno, u afektu ili u legitimnoj samoodbrani. Psihoanalitiar Adler kroz koncept individualne psihologije pri objanjenju pojave devijantnosti pridaje poseban znaaj kompleksu inferiornosti, a Jung Edipovom kompleksu-skup ljubavnih i neprijateljskih oseanja koje svako dete osea prema roditeljima. Prema Adleru ovek je pri roenju neispisani list papira , a ta e biti u budunosti odreuje mu sudbina. Ukoliko mu ona uskrati elje kod njega e se razviti kompleksi inferiornosti i neuspjeha u socijalizaciji.

Page

33

kola individualne psihologije delinkventnost pripisuje kompleksima inferiornosti-manje vrednosti, od kojih pate odreene linosti, a razvija se na bazi organskih slabosti. To se u drutvenoj sredini na individuu ispoljava tko to ga sredina odbacije. Da bi prevladao kompleks ovjek se mora sukobiti sa sredinom i prekriti drutvenu normu i tako postaje devijantna linost. 29. TEORIJA INTELIGENCIJE U psiholokim teorijama postoji pristup koji uzroke delinkvencije dovodi u vezu sa psihikim svojstvima niske inteligencije, maloumnosti.(prva varijanta) Predstavnici ove teorije smatraju da deficitarnost inteligencije dovodi do neshvatanja znaaja drutvenih normi od strane linosti, a samim tim i odsustva odgovornosti za njihovo potovanje i pridravanje. Istraivanja koja su se u poetku bavila odnosom inteligencije i kriminaliteta nazivana su tzv. pedigre studijama. Pomou njih su se vrila genetika izuavanja porodinog stabla kriminalaca kako bi se utvrdilo ima li osnova u porodinom poreklu predaka sa niskim koeficijentom inteligencije-IQ. To se posebno odnosi na radove Dodaglea i Goddarda. Druga varijanta ove teorije (Ferguson, Burt, Bagot) devijantnost dovodi u vezu sa niskom obrazovnom strukturom, a pri tom se ovaj faktor uzima kao posledica niske inteligencije, a ne kao odraz socijalnih uslova i mogunosti obrazovanja. Oba pristupa pokuavaju da dokau da kod devijantnih linosti preovladavaju osobe ispodprosjene inteligencije i nivoa obrazovanja, to ima za posljedicu neshvatanje drutvenih vrijednosti i odgovornost za vlastite postupke. Pojedini predstavnici ove teorije (Vilson i Herntajn) smatraju da niska inteligencija i kriminalna orjentacija imaju neto zajedniko, ali da to ne znai da je niska inteligencija uzrok kriminala, bez obzira na to to analize mnogih studija na osuenicima ukazuju da je njihova inteligencija ispod prosene inteligencije nedelinkventne populacije. Ovi autori smatraju da visoka inteligencija obezbeuje neku vrstu zatite od upadanja u kriminalnu zonu za osobe koje su inae pod rizikom na primer oni koji su rasli u rasturenim domovima ili su imali roditelje kriminalace. Kritike teorije: - inteligencija nije sama po sebi faktor delinkvencije, ve se mora posmatrati u sticaju sa drugim socijalnim i psiholokim faktorima. 30. TEORIJA NEPRILAGOENOSTI i FRUSTRACIONA TEORIJA Teorija neprilagoenosti - Predstavnici: Pejd, Frojd, Di Tulio. Neka psiholoka shvatanja delinkventno ponaanje tumae faktorima nemogunosti prilagoavanja linosti u realnim socijalnim uslovima, raskorakom izmeu ciljeva pojedinaca i interesa zajednice. Neprilagoenost kao uzrok devijantnosti tumai se na razliite naine. Di Tulio misli da se neprilagoenost nalazi u oblasti osjeanja, Pejd smatra da je uzroke kriminaliteta najbolje traiti u prilagoavanju individue na njenu okolinu. Frojd smatra da se kriminalitet javlja upravo zbog toga to pojedinci kod kojih postoje instiktivne kriminalne tendencije ne uspevaju da se prilagode drutvu, jer im nedostaje vaspitanje za to. Frojd polazi od pretpostavke da svaki ovek ima kriminogene dispozicije, a one dolaze do izraaja samo kod pojedinaca koji nisu u stanju da se prilagode drutvenim normama.

Page

34

Frustraciona teorija - Predstavnici: Dalard, Muler, Heli Neki psiholozi poput Dalarda i Mulera kriminalne dispozicije oveka objanjavaju posledicama trajnog delovanja frustracionih inilaca na linost u njenom razvoju. Dalard i saradnici su 1939. god. ovom teorijom objanjavali devijantno ponaanje i ljudsku agresivnost, smatrajui da usljed frustracija kod linosti dolazi do razoarenja, emocionalnih promena i poremeaja u psihikim funkcijama koje se manifestuju u destruktivnim agresijama (u takvim stanjima linost bez oseanja krivice za svoje postupke na neracionalan nain uklanja prepreke radi ostvarenja svojih elja i ciljeva). Heli smatra da je uzrok kriminalnog ponaanja oveka u frustracijama nastalim usled nezadovoljenih potreba u ranoj fazi detinjstva. Frustraciona teorija polazi od stanovita, da je pojaana agresivnost reakcija na sve to spreava zadovoljenje motiva. Predstavnici ovih teorija smatraju da se tei oblici devijantnosti-delinkvencija mogu dovesti u direktnu vezu sa uzrocima frustracionih stanja, niskim pragom frustracione tolerancije. Oni navode da frustracije mogu nastati: usled delovanja socijalnih faktora (ekonomski status, regionalni raspored) ili linih svojstava (invaliditet, obrazovanje, fiziki izgled i slino). Prema poznatoj teoriji traenja rtve (Dalard 1939) uzrok agresivnosti je u preprekama ostvarenja eljenog cilja. Usljed nemogunosti zadovoljenja motiva, izazvana gomilanjem frustracija, agresija se usmjerava ka najpristupanijim ciljevima, objektima koji ne moraju biti stvarni izvor frustracije. Odbrambeni sistem frustrirane osobe je u disfunkciji i sa socijalnom sredinom. Na osnovama frustracione teorije postoje pokuaji da se objasni i kriminalitet niih slojeva drutva, kao kompenzaciona reakcija na socijalni status, kao i pojave huliganstva i vandalizma. ( Frustracija je potitenost zbog prepreke, ometanja u ostvarivanju elje. To je sloeno psihiko stanje nastalo usled nemogunosti da se zadovolje aktuelni motivi, usled ega mogu nastupiti posledice razdraljivosti, netrpeljivosti i agresije. Frustraciona tolerancija je prag maksimalne izdrljivosti frustracija bez poremeaja ponaanja. Ona odraava sposobnost linosti da ne podlegne emocijama i nagonu i da odri prethodno razvijeno ponaanje. Osobe koja ne posjeduju dovoljan stepen frustracione tolerancije sklonije su od ostalih prekrajima i krivinim dijelima u afektu) 31. BIHEVIORISTIKA SHVATANJA-TEORIJA Predstavnici: Bardes, Bandura. Ove teorije delinkvenciju tumae kao steeni, naueni oblik ponaanja, a kao osnovni uzronik ljudske destrukcije uzimaju drutvene faktore. Linost reaguje u zavisnosti od toga na koji nain reagovanja je nauena. Delinkventno ponaanje objanjava se uzrocima steenih navika ponaanja kroz uenje po modelu. Posmatrajui delinkventno ponaanje modela linost moe takvo ponaanje potpuno da usvoji, iako mu je do tada bilo strano. Biheviorizam sve vrste ponaanja izvodi iz uenja, pa i emocionalna stanja, sa orijentacijom da je svako ponaanje mogue menjati vaspitanjem. Ovaj pravac se ponegdje u literaturi tretira i teorijom socijalnog uenja. Pristup je zasnovan na Burdersovoj verziji shvatanja pojma socijalnog uenja, zakonu imitacije i radovima o agresiji Bandure, po kome je delinkventno ponaanje uzrokovano kao i svako drugo posredstvom tzv. modelovanja tj. opservacionog uenja. Prema ovoj teoriji svako ponaanje ukljuujui i kriminalno, je naueno. Prema njima, uenje se stie na vie naina, kroz porodicu, preko medija, ueem u subkulturnim grupama i sl.

Page

35

Ukoliko su takve grupe delinkventno orijentisane one e po modelu socijalnog uenja imati uticaj i na ponaanje osobe koja prije toga nije imala delinkventne sklonosti. Teorija je veoma bliska sociolokim teorijama diferencijalne asocijacije i diferencijalne identifikacije. U novije vreme nala je mesto u radovima Ejkersa. Prema Ejkersu uenje je naziv za situaciju u kojoj je ponaanje uslovljeno podravanjem, kanjavanjem ili uoavanjem posljedica koje su nastale za drugoga. Znaaj uenja je u tome to se podravanjem poveava uestalost ponaanja, a kanjavanjem smanjuje. Kriminalno ponaanje je rezultat odnosa izmeu uspeha u kriminalnoj karijeri i uspenosti kanjavanja. Biheviorizam je pravac u psihologiji koji je zasnovao ameriki psiholog Votson, on je prouavao psihike procese na osnovu objektivnog ponaanja ljudi, s orijentacijom na fizioloke aspekte problema psiholokih procesa. 32. PSIHOPATOLOKI PRISTUPI Osnovni pristupi uzronosti devijantno ponaanje objanjavanju raznim oblicima psihopatolokih obolenja linosti (bolesti i poremeaj psihe, trajna i privremena duevna obolenja, duevni poremeaj i zaostali duevni razvoj), tj. raznim oblicima duevne poremeenosti (teim i lakim). Na osnovu saznanja da meu delinkventima postoji i odreeni procenat onih koji su duevno bolesni i poremeeni Niefor je izneo tezu o kriminalitetu kao psihopatolokoj pojavi, a slina miljenja imali su i drugi kriminolozi (Despin, Pinel, Zilboord, Esquirol) koji su razvili i poseban pristup teoriju o zloinu iji je uzrok u mentalnoj defektnosti izvrioca. Sutina ovih pristupa je da se devijantno ponaanje tumai raznim oblicima psihopatolokih stanja linosti. Pojam duevne poremeenosti se razliito tumai: a) psihijatrijsko shvatanje to je odstupanje od stanja normalnosti u mentalnom zdravlju linosti. b) socioloko shvatanje ovaj pojam svode na asocijalno i devijantno, za razliku od prosjenog i normalnog drutvenog ponaanja na ta bitno utiu socijalni,a ne unutranji inioci linosti. Pojam drutvene poremeenosti pokuavaju da definiu i odrede i sociolozi i psiholozi. Svi oni polaze od jednog kriterijuma odstupanje od normalnog ali s razliitih polazita, zavisno od discipline koja problem posmatra. Kriterijum normalnosti je ujedno i pokazatelj poremeenosti. Veina teoretiara psihopatoloke orijentacije kriminalitet tumai poremeajem nervnog sistema. Smatraju da je ovekov karakter je uslovljen sklopom nervnog sistema. Zavisno od toga, postoje linosti sporijeg i intenzivnijeg oblika ispoljavanja emocija i temperamenta pri emu su ovi drugi skloniji devijacijama. T.ef psihike poremeaje odreuje kao reakciju linosti na drutveno etiketiranje devijacija. T.Sas poznati antipsihijatar u teoriju je uao s tezom da duevni poremeaji u stvari i ne postoje. Fars i Danham su smatrali da se psihopatoloki poremeaji javljaju kao posledica visokog stepena socijalne izolacije i dezorganizacije. Holingshed i Redlih razmatraju taj problem iskljuivo kroz uzroke migracija u siromanim dijelovima grada i sl. Veza psihopatolokih faktora s nekim oblicima kriminaliteta nije sporna. Psihiki poremeene linosti zavisno od stepene poremeenosti, mogu ispoljavati devijantne sklonosti od najblaih do najteih oblika kriminaliteta. Drugo je pitanje njihove uraunljivosti i odgovornosti psihiki poremeenih linosti za uinjene delikte zbog ponaanja koje je razliito od psihiki normalnih linosti.

Page

36

Dipre prihvatajui neke postavke iz ovih pristupa razvio je posebnu biokonstitucionalnu teoriju koja ima za osnovu psihopatoloku determinaciju. Opisao je anomalije koje se manifestuju u vidu ekscesa, atrofije, inverzija i devijacija, 3 vrste instinkta: 1. instinkt konzervacije ovaj instinkt se javlja u 3 oblika: a) instinkt hranjenja - moe biti trojak: atrofiran (smanjen - odsustvo apetita), hipertrofiran (ojaan prodrljivost ili deviliran (toksikomanija). b) instinkt vlasnitva takoe moe biti atrofiran, hipertrofiran i deviliran (linost je istroena, gramziva ili krta). c) Instinkt razvoja pojavljuje se samo u obliku hipertrofije (narcisoidnost, samohvalisanje, izmiljanje i beanje u bolest). instinkt reprodukcije (sexualni instinkt) manifestuje se u obliku atrofije (frigidnost, impotentnost) ili hipertrofije (sexualne nastranosti, nema oseaja za porodini ivot). instinkt asocijacije pojavljuje se u 2 oblika: a) instinkt simpatije - linost je egoistina i bezoseajna, b) instinkt imitacije linost je agresivna i mitoman a to dovodi do tekog izopaenja karaktera. Ovakav tip linosti smatra se tzv.konstitucionalnim pokvarenjakom, koji je zarazan za okolinu, nepopravljiv, neizleiv i potpuno neprilagodljiv drutvu.

2. 3.

Znaaj psihopatolokih pristupa: - ukazuju na injenicu da se jedan deo populacije ponaa devijantno zbog mentalnih poremeaja. Kritika psihopatolokih pristupa: - meu kriminalcima se ne nalazi procentualno nita vie duevno poremeenih linosti nego meu ostalim graanima. Mentalni poremeaji nisu jedini faktor kriminaliteta, ve se moraju posmatrati u sklopu sa ostalim faktorima. Psihopatoloki faktori uz ostale uzroke mogu imati znaaj kriminogenog obeleja u odreenim pojedinanim sluajevima. Posebno posmatran taj faktor ne moe nauno validno objanjavati kriminogene pojave i linost.

33. SOCIOLOKE TEORIJE (pojam, vrste i kritiki osvrt) Socioloke teorije predstavljaju nauna shvatanja koja pojave i dogaaje izuavaju i tumae sa pozicija determinacije drutvenih i ue socijalnih faktora. Ovakva misao o delinkvenciji nastala je iz kritikih postavki prema antropolokim, biolokim i psiholokim shvatanjima. Bioloke i psiholoke teorije u prouavanju socijalnih devijacija polaze sa aspekta linosti delinkventa. Meutim takvi pristupi se smatraju jednostranim, nepotpunim i nedovoljno nauno utemeljenim, to je nastojala da prevazie socioloka misao o devijacijama koja uz linost posmatra i drutvene uzroke koji je formiraju kao takvu, kao i uticaj linosti na drutvene odnose, ekonomske socijalne i druge determinante. Meutim ni ove teorije nisu imune od zastranjivanja, posebno kada pokuavaju da preko socijalnog statusa objasne specifinosti psihikih poremeaja i dovode ih u uzronu vezu iskljuivo sa elementima uslova i naina ivota. Takva orjentacija u nauci se definie kao determinantni sociologizam.

Page

37

Najznaajnije socioloke teorije su: 1. TEORIJA SOCIJANE SREDINE I SOCIJALNIH PROBLEMA; Teorija anatomije; Teorija drutvenih problema Teorija socijalnog interakcizma i etikecije; Teorija socijalnih veza i teorija suzdravanja; Funkcionalizam 2. TEORIJE SOCIJANOG UENJA Teorije imitacije Teorija diferencijalne asocijacije Teorija difirencijalne identifikacije 3. KUTUROLOKE TEORIJE Teorija podkultura i kontrakultura Teorija kulturnog konflikta Teorija drutvenih grupa 4. TEORIJE KRITIKE ORIJENTACIJE Kritika i Doprinos sociolokih teorija: Socioloke teorije su dale znaajan doprinos shvatanju uzroka i razumijevanju pojava devijantnog ponaanja. One ukazuju na vanost socijalne sredine i pojedinih njenih elemenata. U nauku uvode shvatanje da je devijantnost drutvena pojava, a ne zbir individualnih, biolokih, psiholokih i patolokih svojstava linosti. Meutim ove teorije devijantnost posmatraju vrlo usko (kao drutvenu pojavu), ne unosei dovoljno drugih elemenata, s obzirom na to da se devijantnost iskazuje i kao individualni in. Smatra se da su slabosti pomenutih teorija u njihovoj jednostranosti i nepotpunosti, insistiranju da se pojave socijalnih devijacija objasne na jednom optem uzroku. Pojave kriminaliteta su veoma sloen kompleks problema da bi mogle biti samo predmet jedne nauke. U etiologiji kriminaliteta razvili su se mnogi multifaktorski pravci i kritika orijentacija. Ove teorije polaze od vie uzronosti devijantnog ponaanja, povezujui to sa izuavanjem kauzaliteta izmeu mnogobrojnih inilaca biofizikog i socijalnog karaktera. Na taj nain su proireni vidici saznanja o delinkvenciji kao drutvenoj pojavi, ali se smatra da je njena slabost to se taj odnos ne moe izvesti samo iz meusobnog mehanikog dejstva faktora, bez sistematizacije znaaja uticaja pojedinih od njih u ukupnoj pojavi. Kao reakcija na monodisciplinarne i multifaktorske pristupe u etiologiji delinkvencije pojavila se pojavila se: kritika orijentacija prema postojeim sociolokim teorijama. Prema ovim teorijama za shvatanje kriminaliteta nuno je poi od niza determinanti koje uslovaljavaju sloenu drutvenu pojavu uzrokovana dinamikim procesom povezanih i meusobno uslovljenih faktora, od kojih svaki ima poseban (i ne uvek isti) uticaj na pojavu u celini. Taj odnos se mora posmatrati u dinamikom odnosu uzroka, uslova i povoda. Najpotpuniju kritiku sociolokih teorija, dali su neomarksistiki pristupi:

Page

38

Po njima: Bioloke osobine imaju znaaja u ponaanju individue (indivudue se po tome i razlikuju). Meutim , linost nije odreena samo roenjem: biolokim i fiziolokim procesima, ve je odreuju i socijalni uticaji i proces socijalizacije. Bioloke predispozicije i psiholoki faktori ne mogu imati za posledicu devijacije, bez spoljnih (drutvenih) inilaca. Isto tako, ni sami socijalni uslovi ne mogu imati takvo dejstvo, bez psihikih i biolokih uslova. Za shvatanje sutine pojava socijalne devijacije moraju se imati u vidu mnogobrojni inioci, prije svega unutranji (faktor linosti) i spoljni-objektivni (prirodni) i drutveni, zatim istorijski i genetiki, drutveno-ekonomski i idejno politiki, urbani i ruralni, neposredni i posredni. Marks i Engels su problem devijantnosti sveli na pitanje otuenosti i strukturalnih karakteristika klasnog drutva, sukobima normativnog i realnog. Devijaciju su definisali kao borbu pojedinaca i drutvenih grupa, kao proizvod njihovog poloaja u drutvu, a ne kao njihovo patoloko obiljeje. Prema njihovom shvatanju patologija je u drutvu, a ne u linosti. Iz tih stanovita razvili su se i neki pristupi neomarksistike orjentacije jedan od njih je ekonomski determinizam. Tako Bonger, uzroke pojave socijalnih devijacija nalazi u ekonomskim ulovima, ali ga tretira kao drutvenu pojavu. Ona je prema njemu odraz sebinosti, egoizma i ekonomske bijede koju produkuju kapitalistiki odnosi. Zastupajui materijalistiko stanovite ukazivao je na kapitalistiki nain proizvodnje kao odgovarajui nain sticanja profita, koji na jednoj strani ima egoizam, a na drugoj socijalni status suprotstavljanja takvim stavovima. Mertonova teorija anomije zasnovana je na neomarksistikoj ontologiji drutvenih protivrjenosti. Fromova shvatanja drutvene strukturiranosti defekta i otuenje ovjeka smatraju se takvim pristupom objanjenja devijantnog ponaanja ljudi. Problem otuenosti i normativno-vrednosnog sistema su polazne osnove marksistikog objanjenja devijantnosti. Neomarksistiki pristupi socijalnu devijantnost, kao drutvenu posebnost, posmatraju kao neto to je od opteg znaaja. Socijalne devijacije su posebne drutvene pojave koje ine dio posebne devijantne stvarnosti. Specifinosti ove realnosti je u: 1. Karakteristikama drutvenih odnosa, koji nastaje krenjem drutvenih normi, 2. Unutranjoj strukturiranosti koja se manifestuje u razliitim oblicima drutvenih devijacija i njihovoj povezanosti, specifinim uslovima u kojima se javljaju, pravilnostima uestalosti pojedinih oblika 3. drutvenim posebnostima devijantne populacije, koje su nastale delom i u interakciji devijantnog ponaanja i drutvenog reagovanja. Kritika kriminologija je neomarksistika orjentacija u kriminologiji sa radikalnim stavovima kritike liberalistike tradicije u nauci. Prestavnici su: Tejlor, Volton, Jang, Li i Hulsman Zalae se za potpunu teoriju o devijacijama koja podrazumijeva: politiku ekonomiju zloina, socijalnu psihologiju zloina, socijalnu dinamiku djela, socijalnu psihologiju drutvene reakcije, uticaj drutvene reakcije na dalje devijantno ponaanje i cilj teorijske analize. Britanski kriminolozi (Li i Jang) preko kritikih shvatanja definisali su teoriju levog realizma ili teoriju relativnog odricanja. Oni ukazuju na poveanje kriminaliteta kao rezultat savremenih ivotnih uslova, posebno u urbanim sredinama, ulini kriminalitet, kriminal elite, privredne malverzacije. Pri tome posledice drutvene reakcije na kriminalitet osea samo siromani deo drutva i marginalizovane drutvene grupe. Rast ulinog kriminaliteta je u upravnoj srazmjeri sa industrijskom stopom i porastom proizvodnje.

Page

39

Predstavnici ove teorije ne dovode direktno u vezu siromatvo i kriminaliteta, koliko shvatanje marginalnih slojeva o neopravdanosti drutva i kriminalitetu kao nainu ispravljanja nepravdanih nejednakosti. Kriminalnu orjentaciju u ponaanju te drutvene grupe smatraju legitimnim pravom svoje aktivnosti. Ovom pristupu i teoriji osporava se realistinost, jer izraava vie protest protiv kapitalistikog sistema nego to ukazuje na stvarne uzroke kriminaliteta, poto je kriminalitet marginalizovanih i siromanih slojeva karakteristian kako za kapitalistika i tako i socijalistika drutva, kako za razvijena tako i za nerazvijena. Radikalna kriminologija: - nastala u amerikoj kriminolokoj misli (R Kvini, Schwendinger, Plat, Takagi i dr). Zloin objanjavaju kroz klasnu koncepciju. Uzroci zloina su u klasnim odnosima; strukturi vlasnitva i kontroli sredstava za proizvodnju. Zloini su prema shvatanjima radikalnih kriminologa drutveno tetne aktivnosti, koje povreuju osnovna prava, pravo na egzistenciju i ljudsko dostojanstvo. Oni su u biti kapitalistikih proizvodnih odnosa, a ne zakonom odreene aktivnosti, jer su zakoni izraz volje vladajue klase, a kriminal samo uzgredna posledica politike ekonomije kapitalizma. Problem kontrole i spreavanja zloina mogu je samo rjeenjem socijalnih barijera i klasne eksploatacije, odnosno ruenjem kapitalistikih drutveno-ekonomskih odnosa. Prema R.Kviniju kriminalitet dele na: 1. delikte dominacije (ine ih pripadnici vladajue klase koji se za to ne kanjavaju i 2. delikte represije (oni nastaju kao prilagoavanje i otpor deliktima dominacije).

TEORIJA SOCIJALNE SREDINE I SOCIJALNIH PROBLEMA (ovo nije u pitanjima ali sledeih 5 teorija spadaju u ovu) U ovu grupu teorija spadaju one koje kriminalitet kao individualni in i kriminalitet kao drutvenu pojavu vide uzrono vezane za mikro sredinu i u makro sredini, odnosno za izvesne poremeaje drutvenih odnosa i procesa u drutvenoj zajednici, odnosno socijalnoj sredini. U ove teorije spadaju: Teorija anomije, Teorija drutvenih problema, Teorija socijalnog interakcizma i etikecije, Teorija socijalnih veza i suzdravanja i Funkcionalizam. 34. TEORIJA ANOMIJE Predstavnici: Dirkem, Merton Ovaj socioloki pravac ima izvorno polazite u jednom od Dirkemovih, odnosno Mertonovih pozitivistikih shvatanja uzronosti delinkvencije. Anomija u osnovi znai beznormnost, bezakonje, Patoloko stanje drutvenog sistema, odsustva regulativnih funkcija planskog razvoja i organizovanog djelovanja drutva. U takvom drutvu ranije norme su preivjele, neodgovarajue ili protivrjene, odluke organa drave su nelegitimne, institucije vlasti i organizacije dezorganizovani, a pojedinci dezorjentisani. Anomija ima sa posljedicu haotinost, krize i propadanje vrijednosti. Dirkem (franc. sociolog) uveo je koncept anomije jo u svojoj knjizi Podela rada u drutvu 1893. ime je objanjavao neregularno stanje do kojeg dolazi u pojedinim drutvima. Dirkem je ovaj termin ponovo upotrebio u svom delu Samoubistvo 1897. god. smatrajui anomiju moralno neregularnim stanjem. Po Dirkemu - stanje anomije je takvo stanje po kome su norme oekivanog ponaanja odsutne, nedefinisane ili nejasno formulisane, stanje odsustva normi.

Page

40

Poremeaj socijalnih normi ini norme nepotovanim, pojedinac nije u stanju da nae svoje mesto u drutvu, jer mu nisu jasna pravila po kojima treba da se ponaa. To dovodi do stanja nezadovoljstva, konfliktnih odnosa i fenomena devijacija. On je ustanovio da su odreeni drutveni periodi (npr. ekonomska depresija) doveli do veeg stepena anomije i viih stopa kriminala, samoubistva i devijantnosti. Prema Dirkemovim stavovima anomija je stanje nedostatka jasnih i primenjivih drutvenih normi ili sudara normi. U novije vreme ovo stanje anomije je karakteristino za zemlje tranzicije. Dirkem veruje da se u takvim drutvima gubi sila drutvene kontrole, jaa individualizam, razvijaju pojave bezobzirnosti, pohlepe, haosa i nereda. Dirkem ovako stanje naziva period vakuma u shvatanjima o drutvenim vrednostima. Drutveno stanje dezorganizovanosti, nesigurnosti, usamljenosti i izolacija, posebno u velikim gradovima, dovode do pojave bezakonja i drutvenog neprilagoavanja. Dirkem je meu prvima dao definiciju kriminologije kao nauke koja izuava kanjiva dela. Prema njegovom miljenju kriminalitet je normalna drutvena pojava i zbog toga je od mnogih kritikovan. Njegove teze kritiari nisu shvatali,a on je ukazivao da je kriminalitet istorijska pojava, da ne postoji drutvo bez kriminala i da je kriminal odraz drutvenog stanja, organizacije, odnosa i kulture, a kriminalci su profesija koju ne diktira njihova savest, ve odnosi u drutvu. Prema njemu zloin je nuan i nema drutva koje se ne suoava s problemom kriminalnosti. On takoe smatra da svako drutvo vremenom iz homogenizacije prelazi u fazu dezorganizacije, to neki nazivaju TEORIJOM DEZORGANIZACIJE. Prema njegovom miljenju, uzroci kriminaliteta su u prirodi drutva, u samom drutvu, u meusobnim odnosima ljudi. U periodima radikalnih drutvenih promena dolazi do poremeaja i kriza u drutvu pri emu se gubi drutvena kontrola i postojee vrednosti gube znaaj. Takva stanja dovode do shvatanja pojedinaca i grupa da mogu da se ponaaju bez odgovornosti i obaveza prema dotle vaeim normama i postojeim vrednostima. Drugi znaajan predstavnik i osniva pozitivistikog pravca ove teorije je Merton koji anomijom shvata kao drutveno stanje odnosno, kao tip drutvene strukture. Po njemu anomija i devijantnost nastaju usled disfunkcije drutvenih ciljeva i sredstava koja u tom drutvu slue za ispunjenje tih ciljeva. Odsustvo potovanja normi dovodi do pojedinanog i grupnog odstupanja od drutveno prihvatljivog ponaanja. Ta odstupanja mogu se ispoljiti u formi: inovacija, ritualizma, povlaenja i pobune. Odreeni tip drutvene strukture utie na pojedine linosti da odstupe od ustaljenih drutvenih normi i devijantno se ponaaju. Nemogunost da se odreeni drutveni ciljevi ostvare legalnim sredstvima (jer ta sredstva nisu svima jednako dostupna) kod nekih ljudi izaziva ideju da se ti ciljevi mogu ostvariti vaninstitucionalnim sredstvima i metodama. U tome Merton viti etioloke osnove devijantnosti. Prema Mertonu problem je socijalnih devijacija u onome to kultura i potrebe oveka zahtevaju i onoga to drutvena struktura omoguava. Po Mertonovom miljenju, drutvo je definisalo puteve i mehanizme da se ostvare drutveno potrebni ciljevi posredstvom rada, kolovanja i slino, ali ono nije moglo svima da obezbedi i uslove da ostvare te ciljeve. Upravo zbog toga se pojavljuju razni nelegitimni putevi njihovog ostvarenja. Mertom je ustanovio pet oblika individualne i grupne reakcije - socijalne adaptacije, u odnosu na sredstva i ciljeve: - KOMFORIZAM prihvatanje kulture i institucionalnih vrednosti; - RITUALIZAM prihvata vrednosti odbijajui mogunost da e se one ikada dostii, ritualisti naputaju ciljeve u koje su vjerovali ali se pridravaju naina ivota koji ne dolazi u sukob sa drutveno prihvatljivim; (konformizam i ritualizam nemaju obiljeja devijantnosti.

Page

41

INOVACIJA prihvatanje kulturnih vrednosti, ali zbog ekonomske nejednakosti podstrekava siromane slojeve da koriste nelegalne metode, a bogate i ljude na funkcijama, da se koriste korupcijskim metodama (kriminalitet belog okovratnika); POVLAENJE znai odbacivanje vrednosti i mogunosti njegovog institucionalnog ostvarivanja. Pristalice ovog oblika naputaju i sredstva i ciljeve odajui se alkoholizmu i narkomaniji; POBUNA je podreena radikalnom cilju promene vrednosti i institucija.

Pored Dirkema i Mertona anomiju su izuavali i drugi teoretiari (Klovard, Olin, Bastidu). Po njima kao reakcija na anomiju javljaju se psihiki poremeaji linosti koji dovode do kriminaliteta i devijacija. Ovu teoriju nazvali su: teorija struktura mogunosti.

35. TEORIJA SOCIJALNOG INTERAKCIZMA I ETIKECIJE Predstavnici: Lemert, Beker, Gofman Teorija socijalnog interakcizma polazi od opteg pristupa o devijantnom ponaanju. Osnovana teza teorije socijalnog interakcizma je da su drutveni odnosi, odnosi interakcije devijantnih i nedevijantnih drutvenih grupa, u kojima odreene drutvene grupe odstupaju od normalnih pravila i obrazaca ponaanja i tee delinkventnom ponaanju. Devijantno ponaanje nije pojava sama po sebi devijanti se bioloki i psiholoki ne razlikuju od ostalih), ve ga drutvena reakcija ini takvim. Beker taj odnos ilustruje praktino pretpostavljenim primjerom: izvren incest od odreene linosti dok ne bude optuena izaziva samo javno pogovaranje, dok u sluaju optube moe i kobno zavriti. Prema pristalicama ove teorije (Lemert, Beker, Gofman) drutvo se deli na KONFORMISTE koja je kontrolna drutvena grupa i DEVIJANTE prema kojima je usmerena drutvena reakcija preventiva i sankcije. Ova teorija ima i drugi pristup ali se on bitno ne razlikuje i to je teorija etikecije po kojoj svako delinkventno ponaanje ne mora imati grupni karakter, poto je obrazac delinkventnosti ono to je drutveno sankcionisano i kod individualnog ina od strane dravnog organa. Time se delikvencija objektivizira na stvarno ponaanje - evidentiranje devijanata. Etikecija je prema tome oznaka drutvene reakcije na kriminalnu radnju, stigma koja prati izvrioca krivinog dijela. Znaaj i kritiki odnos. Pobornici ove teorije ne smatraju devijantima osobe koje su izvrile neki zloin, ve osobe ije je ponaanje drutvo osudilo kao kriminalno. Prema tome sam postupak linosti i njegova orjentacija nisu bitni, bitna je druvena reakcija. Devijant je samo ona osoba, koja je tako oznaena. To je tzv. kriminoloko uenje o stigmatizaciji (obeleavanje, igosanje). Prema Bekeru devijacija nije kvalitet postupaka koji izvri jedna osoba, ve je posljedica primjenjenih zakona i sankcija drugih prema okrivljenima. Devijant je onaj kome je ova oznaka uspeno dodeljena. Drutvena reakcija na odreeno ponaanje predstavlja etiketu u vidu pojma: lopov, narkoman, nasilnik, prostitutka i slino. Takva osoba postepeno prihvata ulogu koju joj je drutvo nametnulo stigmatizacijom i poinje da se ponaa prema oekivanju datog profila. Predstavnici ove teorije su: LEMERT I BEKER. Lemert: fenomen devijantnosti definie kao posledicu institucionalne stigmatizacije drutvenih grupa, ili pojedinaca, koji se potom identifikuju s namenjenim ulogama. Prema ovim shvatanjima delinkvencija je objektivizirana na stvarno ponaanje evidentiranjem izvrioca krivinih djela, jer se prema njihovom miljenju ljudi dijele na devijante i nedevijante, pri emu je drutvo pravnom normom devijante oznailo kao takve. Spada u socijalne teorije.

Page

42

36. TEORIJA SOCIJALNIH FUNKCIONALIZMA

VEZA

TEORIJA

SUZDRAVANJA

Teorija socijalnih veza i teorija suzdravanja spada u grupu novijih sociolokih teorija. Teorija socijalnih veza ili teorija drutvenih spona kako je nazivao Hiri za zadatak ima da objasni zato se ljudi prodrutveno ponaaju, a ne devijantno. Hiri je 1969. god. ustanovio etiri drutvene spone unapreenja socijalizacije oveka: veza-povezanost; obaveza-predanost; ukljuenost-uestvovanje i vjerovanje. Po njemu to su ove spone vre, manje su mogunosti delinkventnog ponaanja. Svaki ovek je podloan drutvenom i antidrutvenom ponaanju, a kakvo e ono biti zavisi od drutvene kontrole reda i zakona, a ne od moralne norme. Hiri: smatra da svi ljudi imaju uslove i mogunosti da postanu kriminalci, a da dravna kontrola (a ne moralna) obezbeuje red i zakon. Bez te kontrole svako bi bio u mogunosti da se bavi kriminalitetom. Moralna sankcija nije dovoljna za suzbijanje kriminala, jer je ona kod jednog broja ljudi veoma slaba, poto delinkventi odbijaju takve vrednosti i norme. Prva uporina taka socijalizacije kod Hirija je veza i povezanost, odnosno odanost, koja je posebno izraena prema porodici i koli. Odanou prema roditeljima potiskuju se delinkventne predispozicije. Slaba veza uenika i kole podstie delinkvenciju, a bliska veza sa kolom, profesorom i drugovima deluje u pozitivnom nedelinkventnom ponaanju. Druga uporina taka ili socijalna veza jeste obaveza predanost, a odnosi se na vreme, energiju i napore u edukativnim socijalnim naporima koje linost vezuju moralnim vrednostima drutva. Trei oblik socijalnih veza je ukljuenost- uestvovanje, to oznaava zaokupljenost aktivnostima konvencionalnim interesima zajednice, zbog ega se ostavlja malo vremena za ponaanje koje se smatra devijantnim. Poslednjom takom ili socijalnom vezom Hiri smatra vjeru koja naglaava sistem socijalnih vrijednosti, u smislu potovanja zakona, ljudi i institucija koje ih primenjuju. Hirijevoj teoriji se prigovara to je previe hipotetikih pitanja o socijalnoj povezanosti, to nije uspostavio uzrone veze lanaca dogaaja koji dovode do delinkvencije i to je okrenuta ka preventivi kako da ne bude kriminaliteta, a ne objanjava zato on ve postoji. Teorija suzdravanja. Krajem 60tih godina prolog veka ameriki sociolog Rekles je na slinim principima pokuao da objasni svojom teorijom suzdravanja kako delinkvenciju, tako i normalno ponaanje. Po njemu - ljudsko ponaanje se odvija pod meusobnim uticajima 2 oblika kontrole (suzdravanja) spoljne i unutranje. Oba oblika tite linost od delinkventnog ponaanja: Drutveni procesi podstiu jedinku ili je odvraaju od delinkventnog ponaanja. Spoljnim normativnim zabranama drutvo kontrolie lanove zajednice. Efekti spoljnog suzdravanja su vei ukoliko su u zajednici potpuniji procesi identifikacije sa vrijednostima i normama, ukoliko je drutvo postavilo razumne limite ponaanja i odgovornosti, te ukoliko u njemu postoje uslovi alternativnih puteva uspjeha i satisfakcije, kao i mehanizam ostvarivanja postavljenih ciljeva. Nasuprot tome, kriminalitet podstie pojava siromatva, deprivacije, nezaposlenosti, nesigurnosti i nejednakosti. Unutranja komponenta suzdravanja i uslov normalnosti podrazumeva jak ego, razvijenu svest, visok stepen odgovornosti i visok prag frustracione tolerancije.

Page

43

Funkcionalizam. Predstavnici: Klarens, Defri Funkcionalistiki pristup za polaznu osnovu ima da je drutvo skladna organska cjelina njegovih delova, pri emu je zajedniki interes izraen u zajednikom sistemu vrednosti. Devijantnost po funkcionalizmu je rezultat uticaja neuspene socijalizacije, psihikih povreda i trauma doivljenih u uslovima konfliktnih normi. Ova teorija polazi od toga da u drutvu postoji funkcionalno jedinstvo elemenata koji mu omoguavaju skladan razvoj. Poremeaj u pojedinim elementima tog sistema dovodi do patolokih pojava kao i do kriminaliteta. Prema osnivau ove teorije Defriju drutvene institucije i njihove veze treba da budu predmet izuavanja uzronosti kriminaliteta, a ne linost izvrilac kriminalnih radnji. Ovoj teoriji se prigovara da drutvo posmatra kao statino i beskonfliktno i da devijantne linosti posmatra kao patoloke linosti, a ne kao proizvod socijalnih uticaja na njih. TEORIJE SOCIJALNOG UENJA (nije meu pitanjima ali sljedee 3 teorije su podvrste ove) Grupi teorija socijalnog uenja pripadaju ona shvatanja koja uzroke delinkvencije nalaze u imitaciji, identifikaciji, odnosno u podravanju modela u drutvenoj sredini. Ove teorije sline su bihevioristikim shvatanjima koja su svrstana u psiholoka, ali koja imaju dosta dodirnih taka koje su vezane za socijalne uslove. Tu se ubrajaju teorija imitacije, teorija diferencijalne asocijacije i teorija diferencijalne identifikacije. 37. TEORIJA IMITACIJE Predstavnik: Tarde Teorija imitacije prihvata uticaj socijalne sredine na pojave delinkvencije, uvodei i druge elemente. Tarde pravnik i sociolog sa sociopsiholokim pristupima dao je doprinos shvatanjima da uzroke treba traiti i u uslovima dravne organizacije. On za razliku od Lakasanja (kriminoloka sintagma: kakvo drutvo, takav i kriminalitet) proklamuje stav kakva dravna organizacija, takav i kriminalitet. Zalagao se za primenu naela o odgovornosti delikventa srazmerno njegovoj uraunljivosti. Njegova teorija ima socijalnu osnovu, psihiki determinisanu u uzrocima oponaanja i sticanju navika. Odbacuje antropoloka shvatanja o roenom zloincu , ukazuje na drutveni karakter delinkvencije, zasnivajui svoja stanovita na socijalno psiholokoj osnovi imitacije. Delinkvencija je oblik nauenog ponaanja koja se stie i ui u saradnji sa drugima. Prema njemu ovek ubija ili ne ubija zbog toga to imitira druge. Tarde je opisao tri zakona imitacije: - zakon bliskog dodira- definie ka modu u kojoj se ljudi u velikim gradovima oponaaju u onoj mjeri u kojoj meu njima postoji uska veza - zakon imitacije superiornih gdje nii slojevi oponaaju vie, a kriminalci od viih uzora oponaaju pijanstvo, trovanje i ubistva (dela svojstvena kraljevima) - zakon ubacivanja gdje se jedan nain i metod izvrenja krivinog djela zamjenjuje sa drugim. Smatrao je da su izvrioci k. dela osobe koje ue zanat kao i svaki drugi imitirajui uzore jo od rane mladosti.
Page

44

38. TEORIJA DIFERENCIJALNE ASOCIJACIJE Predstavnik: Saderland Teoriju po kojoj se uzronost kriminaliteta nalazi u uzorima preuzetim iz devijantnih, odnosno delinkventih grupa, razvio je ameriki sociolog Saderland. Prema njegovom miljenju, delinkventno ponaanje uzrokovano je uzajamnim uticajem pojedinaca i grupa. Kriminalno ponaanje se stie po modelu kriminalnih motivacija, stavova i tehnike uenjem i druenjem sa delinkventima. Teorija je dva puta dopunjavana, pri emu jeosnova teza da je kriminalno ponaanja ueno ponaanje preko socijalne interakcije. Razlikujui individualno i grupno kriminalno ponaanje Saderland smatra da se ono stie postepeno ui u procesu meusobne komunikacije, bez obzira da li je rije o obrascima ponaanja iz kriminaliteta oskudice ili kriminaliteta bijelog okovratnika. Na taj nain se uzori pronalaze u delinkventnim grupama. Prema teoriji diferencijalne asocijacije uenje se odvija u cjelokupnom procesu razvoja linosti , u interakciji primarnih devijantnih grupa, ali i u komunikaciji sa grupama koje nisu devijantne u ponaanju, ve su devijantne u miljenju. Takvo kriminalno ponaanje nije nasleeno, ve se ono ui u sredini u kojoj se linost nalazi i komunicira. Zavisno od trajanja i uestalosti uenja kod linosti, s vremenom preovladavaju delinkventne nad nedelinkventnim sklonostima. U socijalnoj sredini, u procesu komunikacije, linost se osposobljava za tehnike izvrenja delikta i orijentie kriminalnoj motivaciji i stavovima. Saterlend smatra da je osnovna pretpostavka u sticanju delinkventne motivacije uenje posredstvom pozitivne ili negativne definicije normi. Druenjem u kriminalnoj grupi, linost ne mora biti kriminalna, a da li e to postati zavisi od linih sklonosti i intenziteta kontakata, s onima koji imaju pozitivnu ili negativnu definiciju normi. On je izneo stanovite da pojedinci postaju kriminalci iz 2 razloga: 1. zbog (asociranja) estog kontakta sa kriminalnom sredinom; 2. zbog izolacije od nekriminalne sredine Ova teorija se oslanja na uenja ikake kole, odnosno na njene 3 osnove: ekoloku i kulturnu; simboliki interakcizam i kulturni konflikt. Tako se : a) stopa kriminaliteta objanjava modelom kulturnog konflikta; a b) procesi razvoja kriminalne karijere pojedinaca i grupa - tumae se simbolikim interakcizmom. Ova teorija se zasniva na nekoliko osnovnih postulata: 1. kriminalno ponaanje se ui; 2. kriminalno ponaanje se ui u interakciji sa drugim osobama u procesu komunikacije; 3. poetak kriminalnog uenja je u grupama prijatelja; 4. u toku uenja kriminalnog ponaanja ue se: tehnike izvrenja krivinog dela, razvijaju se specifini motivi i opravdavaju se ponaanje i stavovi. 5. Specifine direkcije motiva ue se iz definicije legalnih kodova 6. Prisvajajui vie povoljnijih od nepovoljnijih kodova naruavanja zakona osoba postaje delinkvent....... Saterlend je sam kritikovao svoju teoriju diferencijalne asocijacije, a osnovna zamerka je bila nemogunost da objasni kriminalne mogunosti, kao jedan od osnovnih faktora kriminalnog ponaanja.
Page

45

Njegovo socioloko objanjenje kriminaliteta bilo je usmereno prema varijacijama u socijalnom ambijentu (okruenju) u formi interpersonalnih kontakata sa kriminalnim i nekriminalnim uzorima. Meutim dozvoljavao je mogunost da njegova shvatanja mogu biti redefinisana, na takav nain da se u obzir uzmu i line osobine, kao to je npr: stidljivost, to moe da uzrokuje laku povodljivost za ovakvim uzorima. 39. TEORIJA DIFERENCIJALNE IDENTIFIKACIJE Predstavnik: Glaser Teorija je nastala redefinisanjem stanovita diferencijalne asocijacije od strane Glasera. Prema ovoj teoriji: devijantno ponaanje uslovljeno je identifikacijom delinkventa sa uzorima (izmiljenim ili stvarnim) i normama ponaanja u delinkventnoj grupi. On smatra da se identifikacijom oblikuje svest i prihvataju modeli kriminalne orijentacije, tako to linost sama odabere pojedinca ili grupu koji mu postaju uzor, sa kojima se identifikuje i oponaa ih u jedinstvu (miljenja, stavova i dr. vrednosti). (pojedinac se uputa u kriminalno ponaanje u smislu da se identifikuje sa stvarnim ili izmiljenim osobama, sa ije take gledita njegovo kriminalno ponaanje deluje prihvatljivo). U psihologiji postoji pojam referentne grupe. To su grupe ijih normi i standard ponaanja se pridrava osoba, koja im faktiki ne pripada. U kriminologiji koncepcija referentne grupe ima znaaja, jer su mogui sluajevi: - da pripadnici obinih normalnih drutvenih grupa biraju kao svoju referentnu grupu, grupu predstupnika i dosledno tome nastoje svojim ponaanjem pokazati pripadnost toj grupi inei protivpravne radnje. Neka shvatanja u ovoj oblasti polaze od toga da diferencijalna asocijacija i identifikacija izazivaju masovnu stigmatizaciju, to ima za posljedicu obrazovanje devijantnih subkultura, po emu je ova teorija bliska teoriji etikecije, kao i teoriji podkultura i kontrakultura. Kritike: Glaser je panju usredsredio prema individualnim faktorima koji se posmatraju izmeu kontakata u okruenju i kriminalnog ponaanja. Ova teorija posmatra pojedinca kao aktivnog, voljnog uesnika u procesu kriminalnog uenja. Kljuno pitanje u objanjenju kriminalnog ponaanja prema Glaseru jeste - sa kim pojedinac subjektivno odluuje da se identifikuje, sa kriminalcima ili nekriminalcima. Slabosti: Teoriju diferencijalne identifikacije je manje originalna od teorije diferencijalne asocijacije u smislu prirode i sadraja procesa socijalnog uenja. Glaserova stanovita su manje sociolokog usmerenja, jer vie ukazuju na psiholoke fenomene varijacije u unutranjoj identifikaciji pojedinca sa drugim osobama, bez obzira na to da li su te osobe prave ili izmiljene. KULTUROLOKA TEORIJA (nije meu pitanjima ali sljedee 2 teorije su podvrste ove) Kulturoloke teorije su one u ijoj osnovi etiolokog definisanja problema delinkvencije stoje kulturni inioci, kao to su faktori podkultura i kontrakulturnih obrazaca ponaanja, kulturnog raskoraka ili sukoba kultura, te odnosi drutvenih grupa.

Page

46

40. TEORIJA PODKULTURA I KONTRAKULTURA Predstavnici: Koen, Volfgang, Ferakuti, Klauard, Miler Teorija podkultura i kontrakultura je poseban pristup koji polaze od toga da i devijantne grupe, kao i konformistike grupe, imaju svoje vrednosti, orijentacije i stavove (obrasci podkultura, subkultura i kontrakultura) i svesno ih dre za pozitivne. Devijantne grupe preko identifikacije, socijalizacije i imitacije formiraju posebnu podkulturu i kontrakulturu, primerenu vrednostima koje grupa afirmie, sa hijerarhijskim ustrojstvom, neformalnim pravilima, koja obavezuju lanove na odgovarajue specifino ponaanje, diferentno od drutveno vrednovanog. Ovaj model ponaanja je u sukobu s optim, univerzalnim i kulturnim vrednostima, u emu neki teoretiari nalaze osnov za delinkventno ponaanje, naroito meu omladinom. Na taj nain Koen: preko delinkventne subkulture tumai ponaanje maloletnikih bandi. On smatra da se maloletnika delikvencija pojavljuje kao sukob kulturnih vrednosti, mladih pripadnika nie klase s vrednostima srednjih klasa. Koen je u svojom radovima prikazao evolutivni put nastanka maloletnikih bandi. Ove bande nastaju kao subkultura u sirotinjskim kvartovima veih gradova. Svoje uzroke imaju u ukorenjenim klasnim razlikama, roditeljskim tenjama i kolskim uslovima. Deca - prestupnici se udruuju, kako bi sebi obezbedili neki status. Njihovi prestupi esto nemaju realnu svrhu, jer odbacuju ili unitavaju ukradene stvar. U pitanju je jedna hedonistika subkultura. . Njihovo udruivanje se tumai Frojdovskim odbrambenim mehanizmom na savlaivanju straha i kao neprijateljska reakcija na sistem vrednosti srednje klase. Volfgang i Ferakuti - smatraju da sistem vrednosti neke subkulture zahteva i oekuje nasilje u odreenim drutvenim situacijama. Slinih stanovita je i Klauard i Olin. Prema njima delinkventna subkultura zavisi od podruja u kome se razvija i stepena integrisanosti u drutvenoj zajednici. To je ona subkultura u kojoj neke forme delinkventne aktivnosti ine bitne zahtjeve za ostvarivanje dominantnih uloga koja subkultura podrava. Time se devijantno ponaanje se javlja kao klasni sukob, koji se razreava nastojanjem nie klase da dostigne standard vie klase. Takva delinkventna subkultura karakterie se utilitarnim, zlonamernim i negativnim vrijednostima. Klauard je kriminalne grupe posmatrao kao kulturne podgrupe, meu kojima razlikuje 3 osnovne: 1. Prva vezuje se za neke uobiajene ili neuobiajene odreene vrednosti: postoji bliska povezanost lanova; stariji kriminalci u grupi slue mlaima uenje. drugi tip predstavljaju konfliktne i nasilne druine; skloni su destrukciji i sile, manja je povezanost lanova nego u prethodnoj grupi. najbezazlenija grupa, tzv. dupli gubitnici- poznatiji u svijetu alkohola, (poznati po pridravanju i zakonitog i nezakonitog ponaanja). unutar grupe kao model za demonstraciji droge i seksa

2. 3.

Page

47

Slina miljenja iznosi Miler: - prouavajui maloletnike gangove i kulturu ganga u Bostonu. On tvrdi da neke grupe kre drutvene norme ne zbog toga to su u sukobu sa srednjom klasom, ve zato to su usvojili vrednosti niih klasa, jer tako lake dolaze do cilja, nego legalnim putem.

Za razliku od drugih predstavnika teorija subkulture koji delinkvenciju posmatraju kroz prizmu odbacivanja kulture srednje klase, Miler: delinkvenciju tumai sistemom vrednosti niih klasa, kao odgovor drutvenih grupa na ivot u bedi. Istraivanjem je izveo zakljuak: da se svako drutvo strukturira u drutvene grupe, od kojih svaka stvara svoj sistem vrednosti i podkultura. On je definisao 6 osnovnih interesa niih klasa, koje predstavljaju kohezionu sponu socijalne integracije, i to: 1. ivotne prilike kao osnovna preokupacija (zapadanje u probleme i nalaenje izlaza iz njih); 2. ilavost , kao osobina koja ih ini privrenim krenju zakona; 3. naglaeni maizam i drskost; 4. snalaljivost kao sposobnost da se prevarom drugih za sebe stekne materijalna korist ili ugled; 5. ivot na ivici zakona i bavljenje opasnim poslovima, te povezanost ivota sa sudbinom i preokupacija nezavisnou; 6. odbacuju autoritet i oslanjanja na druge, ele nezavisnost Kritika teorije: Teorija ima uporite u fenomenologiji, odnosno izraenoj stopi kriminaliteta siromanih krajeva i slojeva drutva. Slabosti teorije: - prenaglaavaju znaaj kulture i kulturnih vrednosti u negativnoj orijentaciji oveka; - zanemaruju druge inioce drutvenog uticaja i protivurenosti drutvenog poloaja niih klasa; - iskljuuju svaki vid uslovljenosti pojave od strane fizikih karakteristika linosti. - Ne objanjavaju zato veina siromanih nisu devijanti, odnosno to su i pripadnici srednjih i viih slojeva kriminalno orijentisani. 41. TEORIJA KULTURNOG KONFLIKTA Predstavnici: (Torsten Selin) Teorija kulturnog konflikata ili teorija kulturnog raskoraka, devijacije, pa i kriminalitet kao drutvenu pojavu objanjava proizvodom sukoba kultura, kulturnih vrednosti izmeu drutvenih grupa i unutar same grupe. Pri tom podrazumeva da grupe mogu biti razliite: nacionalne, socijalne, verske, rasne i slino. Iz opteg pojma sukoba vrednosti, analogijom se objanjava i pojava kriminaliteta kao jedan od moguih oblika drutvenog sukoba. SELIN: smatra da izmeu kulturnih vrednosti razliitih grupa, postoji konflikt koji se ispoljava u formi: a) graninih sluajeva; b) uticaja jedne grupe na drugu c) spajanje sadraja raznih kultura u jednu. Posledice ove vrednosti sukoba dele se na: primarne-nastale iz sukoba vrednosti izmeu grupa i sekundarne koje su nastale iz sukoba vrednosti unutar grupe. Sukobi izmeu drutvenih grupa razliitih kultura nastaju, najee kao posledica velikih migracija, izmeu starosedelaca i doseljenika, a moe da se ispolji i kao sukob generacija. Zaetnik ove teorije je ameriki sociolog Selin. Prema Selinu: konflikt normi postoji, kada se na specifinu ivotnu situaciju - u kojoj se neka osoba nalazi, mogu primeniti razliita pravila ponaanja. Iz sukoba normi nastaje i kriminalno ponaanje.
Page

48

42. KRITIKA ORJENTACIJA U KRIMINOLOGIJI Socioloke teorije su dale znaajan doprinos shvatanju uzroka i razumjevanju pojava devijantnog ponaanja. One ukazuju na vanost socijalne sredine i pojedinih njenih elemenata. U nauku uvode shvatanje da je devijantnost drutvena pojava, a ne zbir individualnih, biolokih, psiholokih i patolokih svojstava linosti. Meutim ove teorije devijantnost posmatraju vrlo usko (kao drutvenu pojavu), ne unosei dovoljno drugih elemenata, s obzirom na to da se devijantnost iskazuje i kao individualni in. Smatra se da su slabosti pomenutih teorija u njihovoj jednostranosti i nepotpunosti, insistiranju da se pojave socijalnih devijacija objasne na jednom optem uzroku. Pojave kriminaliteta su veoma sloen kompleks problema da bi mogle biti samo predmet jedne nauke. U etiologiji kriminaliteta razvili su se mnogi multifaktorski pravci i kritika orijentacija. Ove teorije polaze od vie uzronosti devijantnog ponaanja, povezujui to sa izuavanjem kauzaliteta izmeu mnogobrojnih inilaca biofizikog i socijalnog karaktera. Na taj nain su proireni vidici saznanja o delinkvenciji kao drutvenoj pojavi, ali se smatra da je njena slabost to se taj odnos ne moe izvesti samo iz meusobnog mehanikog dejstva faktora, bez sistematizacije znaaja uticaja pojedinih od njih u ukupnoj pojavi. Kao reakcija na monodisciplinarne i multifaktorske pristupe u etiologiji delinkvencije pojavila se pojavila se: kritika orijentacija prema postojeim sociolokim teorijama. Prema ovim teorijama za shvatanje kriminaliteta nuno je poi od niza determinanti koje uslovaljavaju sloenu drutvenu pojavu uzrokovana dinamikim procesom povezanih i meusobno uslovljenih faktora, od kojih svaki ima poseban (i ne uvek isti) uticaj na pojavu u celini. Taj odnos se mora posmatrati u dinamikom odnosu uzroka, uslova i povoda. Najpotpuniju kritiku sociolokih teorija, dali su neomarksistiki pristupi: Po njima: Bioloke osobine imaju znaaja u ponaanju individue (indivudue se po tome i razlikuju). Meutim , linost nije odreena samo roenjem: biolokim i fiziolokim procesima, ve je odreuju i socijalni uticaji i proces socijalizacije. Bioloke predispozicije i psiholoki faktori ne mogu imati za posledicu devijacije, bez spoljnih (drutvenih) inilaca. Isto tako, ni sami socijalni uslovi ne mogu imati takvo dejstvo, bez psihikih i biolokih uslova. Za shvatanje sutine pojava socijalne devijacije moraju se imati u vidu mnogobrojni inioci, prije svega unutranji (faktor linosti) i spoljni-objektivni (prirodni) i drutveni, zatim istorijski i genetiki, drutveno-ekonomski i idejno politiki, urbani i ruralni, neposredni i posredni. Marks i Engels su problem devijantnosti sveli na pitanje otuenosti i strukturalnih karakteristika klasnog drutva, sukobima normativnog i realnog. Devijaciju su definisali kao borbu pojedinaca i drutvenih grupa, kao proizvod njihovog poloaja u drutvu, a ne kao njihovo patoloko obiljeje. Prema njihovom shvatanju patologija je u drutvu, a ne u linosti. Iz tih stanovita razvili su se i neki pristupi neomarksistike orjentacije jedan od njih je ekonomski determinizam. Tako Bonger, uzroke pojave socijalnih devijacija nalazi u ekonomskim ulovima, ali ga tretira kao drutvenu pojavu. Ona je prema njemu odraz sebinosti, egoizma i ekonomske bijede koju produkuju kapitalistiki odnosi. Zastupajui materijalistiko stanovite ukazivao je na kapitalistiki nain proizvodnje kao odgovarajui nain sticanja profita, koji na jednoj strani ima egoizam, a na drugoj socijalni status suprotstavljanja takvim stavovima. Mertonova teorija anomije zasnovana je na neomarksistikoj ontologiji drutvenih protivrjenosti.

Page

49

Fromova shvatanja drutvene strukturiranosti defekta i otuenje ovjeka smatraju se takvim pristupom objanjenja devijantnog ponaanja ljudi. Problem otuenosti i normativno-vrednosnog sistema su polazne osnove marksistikog objanjenja devijantnosti. Neomarksistiki pristupi socijalnu devijantnost, kao drutvenu posebnost, posmatraju kao neto to je od opteg znaaja. Socijalne devijacije su posebne drutvene pojave koje ine dio posebne devijantne stvarnosti. Specifinosti ove realnosti je u: 1) Karakteristikama drutvenih odnosa, koji nastaje krenjem drutvenih normi, 2) Unutranjoj strukturiranosti koja se manifestuje u razliitim oblicima drutvenih devijacija i njihovoj povezanosti, specifinim uslovima u kojima se javljaju, pravilnostima uestalosti pojedinih oblika 3) drutvenim posebnostima devijantne populacije, koje su nastale delom i u interakciji devijantnog ponaanja i drutvenog reagovanja. Kritika kriminologija je neomarksistika orjentacija u kriminologiji sa radikalnim stavovima kritike liberalistike tradicije u nauci. Predstavnici su: Tejlor, Volton, Jang, Li i Hulsman Zalae se za potpunu teoriju o devijacijama koja podrazumijeva: politiku ekonomiju zloina, socijalnu psihologiju zloina, socijalnu dinamiku djela, socijalnu psihologiju drutvene reakcije, uticaj drutvene reakcije na dalje devijantno ponaanje i cilj teorijske analize. Britanski kriminolozi (Li i Jang) preko kritikih shvatanja definisali su teoriju levog realizma ili teoriju relativnog odricanja. Oni ukazuju na poveanje kriminaliteta kao rezultat savremenih ivotnih uslova, posebno u urbanim sredinama, ulini kriminalitet, kriminal elite, privredne malverzacije. Pri tome posledice drutvene reakcije na kriminalitet osea samo siromani deo drutva i marginalizovane drutvene grupe. Rast ulinog kriminaliteta je u upravnoj srazmjeri sa industrijskom stopom i porastom proizvodnje. Predstavnici ove teorije ne dovode direktno u vezu siromatvo i kriminaliteta, koliko shvatanje marginalnih slojeva o neopravdanosti drutva i kriminalitetu kao nainu ispravljanja nepravdanih nejednakosti. Kriminalnu orjentaciju u ponaanju te drutvene grupe smatraju legitimnim pravom svoje aktivnosti. Ovom pristupu i teoriji osporava se realistinost, jer izraava vie protest protiv kapitalistikog sistema nego to ukazuje na stvarne uzroke kriminaliteta, poto je kriminalitet marginalizovanih i siromanih slojeva karakteristian kako za kapitalistika i tako i socijalistika drutva, kako za razvijena tako i za nerazvijena. Radikalna kriminologija: - nastala u amerikoj kriminolokoj misli (R Kvini, Schwendinger, Plat, Takagi i dr). Zloin objanjavaju kroz klasnu koncepciju. Uzroci zloina su u klasnim odnosima; strukturi vlasnitva i kontroli sredstava za proizvodnju. Zloini su prema shvatanjima radikalnih kriminologa drutveno tetne aktivnosti, koje povreuju osnovna prava, pravo na egzistenciju i ljudsko dostojanstvo. Oni su u biti kapitalistikih proizvodnih odnosa, a ne zakonom odreene aktivnosti, jer su zakoni izraz volje vladajue klase, a kriminal samo uzgredna posledica politike ekonomije kapitalizma. Problem kontrole i spreavanja zloina mogu je samo rjeenjem socijalnih barijera i klasne eksploatacije, odnosno ruenjem kapitalistikih drutveno-ekonomskih odnosa odnosa. Prema R. Kviniju kriminalitet dele na: 3. delikte dominacije (ine ih pripadnici vladajue klase koji se za to ne kanjavaju i 4. delikte represije (oni nastaju kao prilagoavanje i otpor deliktima dominacije).

Page

50

43. KRIMINALNA ETIOLOGIJA (ovo pitanje nema u naoj knjizi, ovo sam skinula sa PF Beograd u kombinaciji sa nekim dijelovima u naoj knjizi za koje mislim da spadaju u ovo pitanje) KRIMINALNA ETIOLOGIJA PROUAVA faktore, uzroke (opte i neposredne), uslove i povode kriminalnog ponaanja koja su usmerene prvenstveno ka linosti delikvenata. Ona istrauje uzroke ponaanja delikventa kroz nain njegovog ivota, u njegovim moralnim i karakternim svojstvima i prirodi veza sa drutvenom sredinom. Etioloki problemi su centralna teorijska pitanja kriminologije. Veina autora istie da je kriminalna etiologija "centralno podruje" kriminologije. Termin "etiologija" (od grkog "aitia-uzrok i "logos"-nauka, uenje) izvorno je oznaavao filozofsku nauku o uzrocima i posledicama stvari. Kriminalna etiologija je deo kriminologije koji prouava opte uzroke kriminaliteta kao masovne drutvene pojave i pojedinane, posebne, neposredne uzroke, uslove i povode javljanja kriminalnog ponaanja (kriminogene faktore). O uzrocima kriminaliteta postoji veliki broj teorija i shvatanja, praktina istraivanja su takoe brojna, to sve ukazuje na nedovoljnu razjanjenost optih uzroka kriminaliteta kao masovne drutvene pojave i posebnih uzroka kriminalnog ponaanja. Uprkos razliitim shvatanjima, moe se rei da se u okviru kriminalne etiologije neki opti uzroci kriminaliteta i pojedinani uzroci kriminalnog ponaanja mogu smatrati za otkrivene i utvrene. Pri tome, nije iskljueno da izvesni neotkriveni uzroci mogu da se nalaze u oblasti nedovoljno prouene ovekove linosti. Kriminalna etiologija se najee deli prema prirodi faktora koji deluju na javljanje kriminaliteta, na dve oblasti: egzogenu etiologiju i endogenu etiologiju. Egzogena etiologija se odnosi na izuavanje uzroka kriminaliteta koji proizilaze iz odreene drutvene kulture i strukture, uslova ivota, delovanje raznih kriminogenih faktora vezanih za porodicu, kolu, grupu, sredstva masovne komunikacije, sukoba kultura, razliitih shvatanja o vrednostima, druga devijantna ponaanja itd. Endogena etiologija izuava uticaj linih osobina, psiholokih karakteristika, crta linosti na javljanje kriminalnog ponaanja. U okviru endogene etiologije treba razjasniti kako se odvija proces "kriminalizacije linosti", zato pojedina lica vre krivina dela u odreenim socijalnim uslovima, a druga u istim tim uslovima to ne ine, kakav uticaj na kriminalitet imaju psihiki procesi (lini intelektualni procesi: miljenje, uenje, inteligencija, opaanje; emocionalni procesi ili oseanja i voljni procesi-motivacija) i psihike osobine (navike, sposobnosti, temperament, potrebe, interesi). Osnovna pitanja koja razmatra kriminalna etiologija odnose se na utvrivanje optih uzroka (korena kriminaliteta) i kriminogenih faktora - neposrednih inilaca kriminalnog ponaanja. Medu kriminogenim faktorima mogue je razlikovati uzroke (sa veim intenzitetom deluju na javljanje kriminaliteta, esto presudno i neposredno izazivaju kriminalno ponaanje), uslove (doprinose javljanju kriminalnog ponaanja) i povode (spoljni uticaji i okolnosti koji su vezani za samu situaciju izvrenja krivinog dela i doprinose donoenju odluke za izvrenje dela). Podele kriminogenih faktora razliite su u kriminolokoj literaturi. Kriminogeni faktori se dele na: antropoloke, fizike ili kosmotelurne i drutvene, drutvene i individualne, endogene i egzogene, objektivne i subjektivne, neposredne sociogene faktore i linost delikventa. USLOVI I POVODI KAO KRIMINOGENI FAKTORI-uslovi kriminalnog ponaanja (ovo je iz nae knjige) Uzronost je jedna od veza kriminaliteta i drugih socijalnih pojava, ali ne i jedina. Kriminalitet je suvie sloena pojava da bi se mogla objasniti samo uzrokom i posledicom. Izmeu uzroka i posledice postoji jo itav niz okolnosti, koje se nazivaju kriminogenim uslovima.

Page

51

Uslovi su oni inioci koji oblikuju posledicu, ali nisu u mogunosti da je proizvedu. Oni omoguavaju da se u izvjesnim okolnostima lake izvri kriminalna radnja. Uslovi se pojavljuju kao dopunski faktor, koji podstrekava, omoguuje ili olakava vrstu delinkventnog ponaanja. U odnosu na uzroke koji su direktni faktori, uslovi su posredni faktori. Mogu se odnositi na: mesto, nain, vreme, sredstva i drug okolnosti izvrenja krivinog djela (najpogodnije mesto, doba dana, vremenske prilike, najefikasniji nain i sredstvo i sl). U najoptijem smislu u uslove spadaju: neefikasnost organa krivinog gonjenja; neadekvatne sudske sankcije; nedovoljna organizacija i zatita imovine; poznavanje nekih vetina, raspolaganje sredstvima za izvrenje krivinih radnji i sl. Iz uzroka uz odreeni uslov do posledice delikta neposredno stoji povod. Uzroci i uslovi izazivaju nastanak pojave, ali je povod potreban da bi nastala posledica. Povodi su dodatni uslovi da bi nastala posledica. Povodi su svi oni trenutni motivi u odluci da se izvri kriminalni akt. Oni ine podsticaj (dodatni stimulans) za odluku. Najee zavise od linosti izvrioca, njegove sklonosti ka vrenju krivinih dela, emocionalne zrelosti, psihikog stanja i strukture linosti. 44. KRIMINALITET KAO INDIVIDUALNI IN i DRUTVENA POJAVA Pojam kriminaliteta. Potie od latinske rijei crimen zloin. Najoptije definicije polaze od toga da je kriminalitet je negativna drutvena pojava vrenja krivinih djela od strane pojedinaca. Kriminalitet predstavlja pojedinani akt i drutveni fenomen. Postoji veliki broj razliitih definicija kriminaliteta i zloina, ali u zavisnosti od njihovog karaktera sve one se mogu sistematizovati u dvije osnovne, a to je zakonska ili pravna i socioloka definicija. Pravne definicije. Osnovu pravnih definicija ine norme materijalnog krivinog zakonodavsta. Postoji ue i ire odreenje pojma kriminaliteta. Prema uem shvatanju kriminalitet predstavlja samo radnje koje predstavljaju krivina dela. Prema irem shvatanju re je o delima koja obuhvataju sve protivpravne kanjive radnje, pored krivinih dela tu su i prekraji i prestupi U krivinopravnoj literaturi preovlauje ui pristup, jer se smatra da ukoliko neto nije krivino djelo, onda nije ni zloin, a to bi znailo da nije ni kriminalitet. Ovakva definicija ima odreene vrednosti, ali i slabosti. Sutina je u tome da je svaki zloin kriminalitet, a kriminalitet je sankcionisan krivinim zakonodavstvom. Defektnost proizilazi iz toga to ovakva definicija nije odredila sadrajnu ve samo normativnu stranu pojave. I drugo prema Maksvelu kriminalitet je promjenljiva pojava jer ga odreuje pozitivno zakonodavstvo, pa neko djelo u jednom periodu moe, a u drugom ne mora biti inkrimisano. Problem pravne definicije je u tome to kriminalitet tretira u normativnom (formalnom) smislu, kao da iza njega ne postoji ljudska djelatnost kao injenica ili zbir injenica, drutvena stvarnost, koja prethodi pravnom pojmu. Socioloka definicija. Socioloki pristup u definisanju kriminaliteta je iri, sadrajniji, jer ne posmatra samo djelo ve prouava i uinioca, drutvene uzroke, uslove i posledice kriminaliteta. Socioloka definicija kriminalitet definie kao drutvene pojave kojima se ugroavaju osnovne drutvene vrednosti. Manjkavost ovih definicija je u tome to su neodreene kada se u sadrinskom smislu postavi pitanje ta je to drutvena vrijednost. Socioloki termini (asocijalno ponaanje, devijantnost, prestupnitvo, napad na drutvene vrijednosti i sl.) su neodreeni u toj mjeri da se kriminalcem i kriminalom moe proglasiti svako lice i djelo koje odudara ne samo od krivinih, nego i od moralnih normi, a koje se teko mogu podvesti pod pojmove zloinac i zloin.

Page

52

Kriminoloka definicija. Postavlja vezu izmeu pravnih i i sociolokih tumaenja. Ovu vezu su popunili kriminolozi i kriminoloka shvatanja koja polaze od inkriminisanih dela i drutvenih uslova. Kriminoloke definicije kriminaliteta moemo odrediti kompilacijom bitnih obeleja pravnog i sociolokog znaenja, odnosno kao skup drutvenih pojava kojima se ugroavaju univerzalne drutvene vrednosti, a koje su kao takve sankcionisane krivinim pravom. Bitna svojstva kriminaliteta su: - skup individualnih pojava masovna pojava; - pojava koja ima drutveni karakter sa obzirom na rasprostranjenost u prostoru i vremenu; - negativna drutvena pojava jer se njome kre neke norme i ugroavaju vrednosti; - istorijska pojava koja je karakteristina za sve periode drutva; - univerzalna pojava koja je svojstvena svim oblicima dravnih zajednica, i koja ne poznaje granice. Kriminalitet, kao predmet, nije samo prost skup individualnih pojava, ve masovna i negativna drutvena pojava, a zadatak kriminologije je da utvrdi njene uzroke, faktore, strukturu (linost i dela) i zakonitosti.

45. KRIMINOGENI FAKTORI (pojam, vrste, teorije faktora) Pojam kriminogenih faktora kriminogeni faktori predstavljaju centralno pitanje kriminalne etiologije. Kriminalitet je, kao sloena drutvena pojava, determinisan mnogobrojnim iniocima, u literaturi najee definisanim kao kriminogeni faktori. Prva podjela kriminogenih faktora je na: uzroke koji su najvaniji; uslove i povode. U najoptijem smislu, pod kriminogenim faktorom podrazumevaju se svi oni inioci koji utiu na bilo koji nain na pojavu kriminaliteta kao drutvene pojave i kao individualnog ina. To je skup inilaca psiholoke, bioloke i socijalne prirode, koji deluju kao uzroci, uslovi i povodi za kriminalna dela, njihov meusobni odnos i uslovljenost. Vrste kriminogenih faktora. Problem se javlja kod konkretnijeg odreenja inilaca koji ine faktor. Neki ih dele na: - objektivne-vezane za delo ili socijalnu situaciju i - subjektivne koje su vezane za linost izvrioca. Feri razlikuje: antropoloke, fizike i drutvene faktore. Drugi pristup u klasifikaciji faktora je njihovo razvrstavanje prema pravcu delovanja. Takva podjela je dovela do klasifikacije koje proizilaze iz usmjerivosti kriminalne biologije, kriminalne sociologije i kriminalne antropologije. Grispinji smatra da: kriminalna sociologija treba da izuava line i drutvene faktore, odnosno faktore koji proizilaze iz fenomena drutva-mase; a kriminalna antropologija bi izuavala kriminalitet kao individualnu pojavu, kao pojedinaan sluaj. Trea podela polazi manifestacija faktora u vremenu. Zelig je smatrao da treba razlikovati problem izvrenja dela i problem razvoja linosti. Di Tulio je razlikovao faktore koji utiu na predispozicije za zloin, na pripremanje zloina i izvrenje. Saderland je faktore klasifikovao na: istorijske i genetike. Tarde je dao do sada najrasprostranjeniju podelu na: endogene-unutranje i egzogene-spoljne faktore. On je dozvoljavao mogunost da bioloki i fiziki faktori mogu imati izvjesnu ulogu u nastanku zloina, ali je primat dao uticaju drutvene okoline (spoljnim faktorima) ne zanemarujui i znaaj individualnog opredeljenja linosti.

Page

53

Teorija faktora. Vremenom su se u literaturi pojavili i neki teorijski pravci, koji su se preteno bavili ovim problemom, kao to je faktorska teorija. Faktorska teorija pojavljuje se u dve varijante: - monistika-polazi od biologistikih uenja, pri emu je jedan faktor uzronik jedne pojave (postepeno je ova teorija naputena) i - pluralistiko ili multikauzalno tumaenje objanjava da su pojave kriminaliteta mehaniki uslovljene faktorima biolokog, psiholokog i socijalnog karaktera. Ovaj drugi pravac je ire prihvaen u kriminologiji i kriminolozi ga dijele najmanje na dve vrste faktora uticaja na kriminalitet: unutranje i spoljne. Ovim teorijama naroito faktorskoj pluralistikoj daju se odreene vrijednosne odlike, ali se smatra da su obe, dijelom jednostrane i nepotpune. Objektivni i subjektivni faktori. Objektivno subjektivni faktori su najei sadraj u kome se mogu svrstati sve ostale klasifikacije, kao to su opti i posebni, neposredni i posredni i slino. Objektivni se odnose na spoljne inioce uticaja na kriminalno ponaanje, socijalne uslove. Subjektivni faktori su vezani za bioloku strukturu i psihike procese linosti koji dovode do devijantnog ponaanja. Opti, posebni i pojedinani fakori. Opti kriminogeni faktori su izvor posebnih i pojedinanih. Posebni kriminogeni faktori uslovljavaju posebne vrste kriminaliteta ili pojedinani kriminalni akt. Iako djeluju u sklopu optih uslova, kao jedinstvena cjelina, njihov uticaj nije isti. U nekim sluajevima dolazi do izraaja dominacija jednih, na drugim prostorima, drugim pojavama ili vremenima drugih. Nekada se pojedini faktori ispoljavaju u jednoj pojavi, kao opti uzrok ili kao neposredni, a na drugoj kao posebni, sekundarni, ali i u jednom i u drugom sluaju u uzajamnoj povezanosti. Dinamiko i uzajamno dejstvo faktora. Kriminalitet se moe posmatrati samo u sklopu: optih i posebnih; subjektivnih i objektivnih: posrednih i neposrednih faktora i njihovih dinamikih meuuticaja. Do kriminalne radnje ne dovode samo uzroci ve i drugi inioci, uslovi, povodi, motivi. Socijalni faktori se odvijaju preko mikro grupa (porodice, kole) i u procesima uticaja socijalnih procesa industralizacije, urbanizacije, uticaja mas medija i sl. Unutranji faktori se ispoljavaju kao uroeni (bioloki) i steeni (psiholoki) elementi uzroka i uticaja. 46. UZRONOST KRIMINALNOG PONAANJA Pitanje uzronosti kriminaliteta moemo sresti jo u raspravama Platona i Aristotela. Postepeni napredak nauke doveo je do diferenciranja etiolokih (kriminogenih) faktora na neposredne uzroke, uslove i povode za kriminalno ponaanje. Problem nastaje prilikom tanog odreivanje ovij pojmova. Neki autori uzrok, uslov i povod smatraju sinonimima, drugi za uzroke uzimaju i povode, motivacije i slino. Definisanjem ovih pojmova bavili su se i meunarodni kriminoloki kongresi (II kongres posebno). Prema toj definiciji uzrok je neophodan uslov bez koga se odreena pojava ne bi manifestovala Prema H. Hentigu uzrok je ona sila koja svojim delovanjem odreuje pojavljivanje nove sile ili novog objekta, uzrok proizvodi posledicu i neophodno joj prethodi. Pod uslovom on smatra ono stanje koje proizvodi samo prilike i propratne stimulanse, koje omoguavaju da se osvjetle elementi sluajnosti, koji imaju svoju vanost u etiologiji zloina. O.Kinberg smatra da je uzrok objektivna injenica koja proistie izmeu linosti i situacije dok je povod subjektivnog karaktera i rezultat djelovanja spoljne situacije na individuum.

Page

54

injenica je, meutim, da nema pojave bez uzroka, nema posledice koja nema svoju vezu sa nekim od prethodnih inilaca (uzroka). Bez utvrivanja tih prethodnih inilaca, te veze, kriminalitet se ne moe objasniti. Kriminolozi su preteno saglasni da postoje: objektivni i subjektivni uzroci kriminaliteta i to su razgranienja veoma jasna. Meutim, prilikom podele na neposredne i posredne uzroke, veoma se teko uoavaju razlike i nijanse meu njima. Faktori uzronosti. Pod faktorima uzronosti uzimaju se objektivno mjerljivi elementi sa egzaktnim dovoenjem u vezu sa posledicama pojedinih oblika kriminaliteta. Problem u kriminologiji je u tome to iz mnotva inilaca koji uslovljavaju delikt treba izdvojiti stvarni uzrok. Faktori uzronosti postoje izvan svesti ovjeka, oni su realnost u druvenom odnosu i prirodi ovjeka. Uzronost je odluujui faktor odnosno objektivna i kauzalna veza izmeu nekog stanja i posledica. To mogu biti inioci socijalnog i linog karaktera: materijalno stanje, porodine prilike, krizna razdoblja, pojava alkoholizma i narkomanije, socijalni i kulturni sukobi i sukob vrijednosti, kao i faktori vezani za subjektivna svojstva linosti. Njihova veza je uslovljena jer je delinkventno ponaanje uticaj socijalnih faktora, najee povezan sa unutranjim svojstvima, potrebama i motivima ispoljavanja. Prema tome, kriminalitet je pojava koja se javlja kao posledica delovanja mnogobrojnih uzroka, ona je sloen proces interakcije mnogobrojnih elemenata bioloke, psiholoke i socijalne prirode.

47. DELIKVENTNA LINOST i OPASNO STANJE DELINKVENTNE LINOSTI Delinkventna linost Pored spoljanjih, sociogenih-objektivnih faktora, za shvatanje kriminaliteta bitni su i unutranji subjektivno-endogeni faktori. Spoljni faktori, iako odluujui nisu dovoljni da se moe objasniti pojava ili pojedini oblici kriminaliteta, a posebno ne njihovi izvrioci linost delinkventa. Subjekt izvrenja krivinog dela je uvijek ovek sa nekim svojim trajnim karakterom ili trenutnim oseanjem, motivima, ciljevima i interesima, koje su uobiajeno definisane predispozicijama. Svaki ovek se prirodno raa sa sopstvenim biopsihikim faktorima i ne postoji opte prihvaena definicija linosti. Jo sloeniji problem nastaje kada je u pitanju termin delinkventna linost. Centralno pitanje kriminologije, posebno kriminalne etiologije je da li postoji razlika izmeu delinkventne i normalne linosti? Po tom pitanju dominiraju dva shvatanja: - Prvo polazi od toga da ne postoje nikakve bioloke i psiholoke razlike izmeu delikvenata i nedelinkvenata, to bi znailo da delinkventna linost kao takva i ne postoji. - Drugo, preteno shvatanje polazi od stavova da je delinkventna linost devijantna, bioloki abnormalna, osoba poremeene psihike strukture. Prve ideje o delikventu-zloincu datiraju od antikih mislilaca. Prva nauna shvatanja i pokuaj studioznog izuavanja delinkventne linosti vezuju se za antropoloku kolu i Lombroza. Prema savremenim shvatanjima linost delikventa ine posebnosti ili neki od elemenata kombinacije bioloke osnove, psiholoke strukture, psihopatoloke i drutvene determinacije. Nauna istraivanja koja su vezana za bioloke pristupe delinkventnu osobu vide kao linost koja ima specifine tjelesne degenerativne karakteristike, bilo konstitucionalnih specifinosti, endokrinih i hromozomskih aberacija (aberacija-odstupanje), genetskih predispozicija i uroenih sklonosti, bilo rasnih predispozicija.

Page

55

Pristupi psiholoke orijentacije delinkventnu linost vide kao osobu koja je ispod posjeene inteligencije, niskog praga frustracione tolerancije, psihoanalitiari ih vide kao osobe sa poremeenim nagonima; bihevioristi kao linosti koje su formirane u procesu socijalnog uenja, individualna psihologija ih vidi kao osobe koje su iskompleksirane. Vrlo esto je delinkventna linost definisana poremeajima duevnog stanja i nervnog sistema. Obino se ovakva stanja vezuju za pojave slaboumnosti, psihoza, neuroza, paranoje i poremeaja linosti. Opasno stanje delinkventne linosti Evolucija kriminoloke i posredno krivinopravne misli uslovila je da se ona posljednjih dva vijeka bavi koliko izvriocima krivinih dijela, toliko i zloinima koji signaliziraju postojanje posebnog elementa opasnog stanja u drutvenom telu. Fuko podsea u vezi sa opasnim stanjem delinkventne linosti da je nauka od samog poetka razvoja pribegavala izuavanju zloinaca, preko zloina i iznad njega, to se opravdavalo dvostrukim interesom: da treba uvesti vie racionalnosti u krivinu praksu i da se opte klauzule zakona i pravnih kodeksa moraju blie uskladiti sa drutvenom realnou izlaska iz pravnog sistema koji se postupno razvijao do svog nastanka tokom srednjovjekovne inkvizicije Veliki reformatori krivinog zakonodavsta su nali racionalan odgovor na pitanje ta se mora kazniti i kako, ali se pojavilo novo pitanje koje je unijelo konfuziju: koga mislite vi da kanjavate. Stvarni problem koji je svuda bio na snazi je bio problem opasne individue. Postoje li individue koje su uroeno opasne? Na osnovu kojih znakova se one mogu prepoznati i kako bi trebalo reagovati na njihovo prisustvo?. Na VI kongresu kriminologa u Madridu 1970 godine definitivno je uveden pojam kriminalna linost. Teorije kriminalne linosti izloio je francuski kriminolog Pinatel, prema njemu kriminalna linost je strukturalno jedinstvo i izraz linih obiljeja koja su u akciji i interakciji. Opasno stanje je latentno stanje sklonosti kriminalne linosti ka vrenju krivinih dela. Garofalo je pod tim pojmom podrazumijevao da elementa: kriminalnu sposobnost (temibilitet) u vidu pretpostavljene i realne opasnosti i mogunosti prilagoavanja delikvenata u raznim fazama ostvarenja krivinog djela. Ludeu je analizu opasnog stanja istakao kroz etioloke pojmove dijagnoze, prognoze i tretmana. Pinatel polazi od shvatanja da se ono manifestuje u dva oblika: hronino i imanentno. Pinatel hroninim opasnim stanjem smatra vrsto i postojano stanje karakteristino za formiranu kriminalnu linost kojim se povremeno stimulie volja permanentne kriminalne karijere. Imanentno opasno stanje definie pojmom tzv. opteg opasnog stanja kako ga je ustanovio DE GREF u smislu krize ili grozniavog stanja, kroz koju prolaze svi prestupnici neposredno pre prelaska na delo. Opasno stanje se utvruje na osnovu biosomatskih i socijalnih indicija. Dijagnoza i stepeni opasnog stanja. Temibilitet je kriminalna sposobnost kao element opasnog stanja linosti. To je pojam iz savremene klinike kriminologije. Ovaj pojam prvobitno je uveo Garofalo 1878. i njime je oznaio postojanu i aktivnu izopaenost prestupnika i koliinu zla od koga moemo strahovati s njegove strane,ili drugim rijeima njegovu kriminoloku sposobnost. Prema Pinatelu, kriminoloka dijagnoza opasnog stanja moe imati sledee forme: kriminalna sposobnost veoma jaka, prilagoenost veoma niska i to je najvii stepen opasnog stanja; kriminalna sposobnost jaka, prilagodljivost vrlo slaba to je ozbiljno opasno stanje; kriminalna sposobnost mala, prilagodljivost vrlo slaba i to je srednje opasno stanje i kriminalna sposobnost vrlo slaba, prilagodljivost veoma visoka to je laki stepen opasnog stanja.

Page

56

Pinatel pored klinike razlikuje kao nadopunu etioloku dijagnozu koja moe imati sledee forme: jak bioloki uticaj u kombinaciji sa jakim drutvenim uticajem i to predstavlja hronino opasno stanje; jak bioloki uticaj sa slabim drutvenim uticajem to je granini, marginalni sluaj opasnog stanja i slab bioloki uticaj sa slabim drutvenim uticajem to je epizodni sluaj opasnog stanja. 48. KLINIKE METODE U DIJAGNOSTICI KRIMINALNE LINOSTI Klinini ili nauni metodi u dijagnostici kriminalne linosti zasnovani su na odreenim saznanjima: a) kriminoloke ekspertize i socijalne anamneze; b) kriminoloke dijagnoze i c) kriminoloke prognoze koja se odnosi na pojedinane sluajeve vetaenja optuenih ili osuenih lica u naunom postupku opservacije i ispitivanja linosti. Kriminoloka ekspertiza je nauna metoda ispitivanja linosti delinkvenata radi procenjivanja budueg ponaanja, odreivanja adekvatne sankcije i tretmana za resocijalizaciju. Nju obavlja grupa strunjaka specijalista iz pojedinih oblasti psiholozi, psihijatri, socijalni radnici, za potrebe sudijskog postupka ili prevaspitanja. Kriminoloka ekspertiza se radi na osnovu: a) mediko-psiholokog ispitivanja i b) socijalne anamneze. Mediko-psiholoko izuavanje odnosi se na izuavanje linosti, a socijalna anamneza se odnosi na sagledavanje i objanjenje uticaja ekonomskih, socijalnih i porodinih prilika na linost. Ova metoda je veoma vana i primenjiva kod: utvrivanja uraunljivosti, stepena odgovornosti, individualizacije kazne i tretmana rehabilitacije i prevaspitanja. Kriminoloka dijagnoza se radi na osnovu kriminoloke ekspertize, a u pitanju je klinika metoda utvrivanja stepena opasnosti delinkventa. Kriminoloka dijagnoza se odvija kroz tri faze: utvrivanje kriminalne sposobnosti ili temibiliteta; stepena drutvene neprilagoenosti i dijagnoze opasnog stanja koje se dobija sintezom dva prethodna postupka. Svaka od ovih faza ima i podfazne postupke. Kriminoloka prognoza je trea faza u prouavanju linosti osuenika koja podrazumeva predvianja budueg ponaanja delikventa. Ona se radi na osnovu kriminoloke ekspertize za potrebe: odreivanja krivine sankcije optuenom i tretmana resocijalizacije u odgovarajuim kazneno-popravnim ustanovama. Najpotpunija kriminoloka prognoza je ona koja je izvedena klinikim postupkom. 49. BIOLOKI FAKTORI Bioloki faktori predstavljaju kriminogene inioce koji su definisani prvenstveno u kriminolokim teorijama bioloke i antropoloke orijentacije. U bioloke faktore spadaju inioci biosomatskih procesa kao to su: uroene, nasledne, organske, fizioloke i druge bioloke funkcije koje uslovljavaju delinkventno ponaanje pojedinih lica.

Page

57

ORGANSKE DETERMINANTE Organske determinante su kriminogeni faktori koji su uslovljeni organskim poremeajima. U pitanju su endogeni faktori koji se u nekim teorijama smatraju bitnim uzronicima kriminaliteta. U antropolokoj teoriji organske determinante se tretiraju kao uroene ili steene konstitucionalne anomalije psihopatoloke prirode. Organske poremeaje ine patogene promene u psihosomatskom sistemu, koje su nastale kao posledica anomalija u fiziolokim funkcijama organizma ili negativnim spoljnim uticajima. U prvu grupu spadaju maloletna lica sa poremeajima u smislu bolesti ili povreda, koje su nastale u toku roenja ili ranoj mladosti. Takva stanja su uzrok nepravilnog razvoja linosti to dovodi do stepena psihike nezrelosti, sa slabom kontrolom impulsa, plitkosti oseanja, niske frustracije i afektivne tolerancije, koji ih ine potencijalnim delikventima. U ovu grupu spadaju i sluajevi posledica genetskih svojstava, poremeaja u funkcionisanju endokrinih lezda ili zakasnelog puberteta. U drugu grupu spadaju promene nastale usled bolesti, zaraze, zagaenosti okoline ili fizikim traumama. NASLEE Naslee po optem znaenjem predstavlja prenoenje osobina ivih bia sa predaka na potomstvo. Uticaj naslea na ljudsko ponaanje postaje poslednjih godina sve vea preokupacija nauke. Osnovna teza da geni bitno utiu na ljudsko ponaanje je sve aktuelnija. Za kriminologiju je bitno genetsko naslee koje se ispoljava u biolokim karakteristikama definisanim u: hromozomima, genima i dezoksiribonukleinskom kiselinom DNK. Kombinacija gena jednog roditelja sa genima drugog roditelja naziva se genotip, iz koga proizilazi sistem genetska svojstva linosti, dok spoljanji izgled, bez obzira na genetski sastav linosti, oznaava se pojmom fenotip. Genetsko naslee se odnosi na: pojedinca, etniku celinu i ljudsku vrstu. Kriminolozi druge polovine 19-og veka veinom su priznavali teoriju naslea kao nauno validnu. U savremenim uslovima ona je osporavana i svodi se na istraivanja koja se vre: na primerima blizanaca i u oblasti genetskih svojstava predaka i potomaka iz delinkventnih porodica. Na osnovu jednog novijeg istraivanja jednojajanih i dvojajanih blizanaca dolo se do zakljuaka koji ukazuju na znaajan uticaj gena na svaku od dimenzija psihopatologije i zajedniki genetski uticaj na obe te dimenzije. Istie se da malo vie od polovine ovih osobina moe se povezati sa genetskim faktorima, a neto manje od polovine sa uticajem socijalne sredine koji su za blizance bili razliiti. Druga studija istraivanja maloletnikog prestupnitva ukazuje na to da se veina jednojajanih i dvojajanih blizanaca ponaaju pod uticajem genetske uslovljenosti. Moe se zakljuiti da je uticaj naslea na ljudsko ponaanje pa i delinkventno ponaanje veoma znaajno, kao i uticaj okoline koji je u gotovo polovini sluajeva presudan. UROENI FAKTORI Uroeni faktori su vrsta subjektivnih svojstava linosti kriminogenog znaaja koji su delom bioloke, a delom psiholoke karakteristike u tipologiji delikvenata. U nauci su podeljena miljenja o tome da li postoji tip delinkventne linosti sa uroenim svojstvima. Teorije koje prihvataju postojanje takvog tipa polaze od biolokih karakteristinih abnormalnosti ili psihikih poremeaja. Po biologistikim shvatanjima Morela, delikvent je linost karakteristinih uroenih svojstava mentalne i antropoloke degeneracije. Savremena nauna misao eliminisala je vrednost biolokih teorija o tipu uroenog zloinca, posebnih biokonstitucionalnih naslednih karakteristika, ali ne sasvim i teoriju o uroenim sklonostima.

Page

58

ANTROPOLOKI FAKTORI Antropoloki faktori su jedan od tipova kriminogenih svojstava linosti. Feri je antropoloke faktore podelio u tri grupe: a) organsku konstituciju oveka sve organske anomalije i telesne osobine-anomalije lobanje, mozga i slino; b) psihiku konstituciju sve devijacije inteligencije, emocija, oseaja i c) lina svojstva bioloki uslovi rase, pola, doba, bioloko socijalne uslove, graansko stanje, obrazovanje i vaspitanje. PSIHOLOKI FAKTORI To su individualna obeleja linosti koja deluju kumulativno, tee su merljiva i ne mogu se odvojeno posmatrati. Psiholoki faktori su subjektivni faktori u psiholokom smislu, oni su individualna obeleja linosti koji se manifestuju u karakteru, inteligenciji, emocijama, motivima i drugim svojstvima linosti. Ovi faktori su tee merljivi, deluju kumulativno i nije ih mogue odvojeno posmatrati, ali bez njihove spoznaje nije mogue objasniti ni djelovanje objektivnih faktora. Vanost psiholokih faktora je u tome to je svaka individua razliito reaguje na spoljne podsticaje, na ono to smo nazvali socijalni faktori. U psiholoke faktore se ubrajaju: a) psihostruktura; (psihike osobine) b) sklonosti i navike; c) karakter (agresivnost, impulsivnost, egoizam, egocentrinost, malicioznost, deprivacija); d) inteligencija; e) emocije; f) motivacija.

50. PSIHOSTRUKTURA I DELIKVENCIJA Psiholoku strukturu ini organizacija psihikih osobina linosti. Psihostruktura deluje kao celina uzajamnih uticaja i uslovljavaju razliita reagovanja linosti na spoljne nadraaje. Reagovanja mogu biti u granicama drutveno prihvatljivih, ali i asocijalnih, antisocijalnih i delinkventnih ponaanja. Razliita reagovanja ljudi u odnosu na iste socijalne uslove posledica su, pored ostalog, i razliite psiholoke strukture linosti, koja te uslove na razliite naine doivljava. Psiholoka struktura linosti u kriminologiji je od znaaja kako u utvrivanju uzronosti delinkventne orjentacije, tako i odgovornosti za izvrena krivina djela. Prilikom razmatranja odnosa psihostrukture linosti i delinkvencije postoje dva shvatanja: - Jedno, po kome ne postoje posebne delinkventne linosti s posebnom psihostrukturom, razliitom od ostalog stanovita - Drugo koje ne samo to smatra da postoje razlike izmeu delinkvenata i nedelinkvenata, ve postoje posebni tipovi psihostrukture delinkvenata. Zbog ovakvih shvatanja u nauci postoje podeljena miljenja o tome da li u psiholokom smislu postoji tip delinkventne linosti: teorije koje prihvataju postojanje takvog tipa polaze od karakteristinih abnormalnosti ili psihikih poremeaja, drugi pristup osporava ovakva shvatanja negirajui psihostrukturalnu generalizaciju razlika izmeu delinkvenata i ostalih. Savremena nauka odbacila je shvatanje biolokih teorija o tipu uroenog zloinca i zastupa stanovite da se ni u psiholokom smislu ne moe govoriti od odreenom tipu delikventa.

Page

59

No ipak kod delikvenata je re o odstupanju od normalnih oblika reagovanja. Ta odstupanja su najveim delom: 1. proizvod uticaja drutvene sredine, ali i 2. posledica reagovanja osoba sa specifinim emocijama, motivima i karakterima, na iju psihostrukturu, socijalna sredina ima vei uticaj. To je posebno izraeno kod maloletnike delinkvencije. Maloletni delikventi se razlikuju od normalne populacije po: - znatno veem stepenu neurotizma i psihoticizma; - po veem stepenu extraverzije; - emocionalnosti i emocionalne nezrelosti, a takoe - postoje razlike u crti agresivnosti. Tipovi delikvenata od ostalih osoba razlikuju se po individualnim psihikim svojstvima, koja ih samo u nekim sluajevima ine podobnijim od ostalih za kriminalnu radnju, ali nisu njihov iskljuivi, pa ak ni dominantni uzrok delinkventnosti. To to su neka od linih svojstava prisutnija kod pojedinih tipova kriminalne strukture (kao to su: nizak prag frustracione tolerancije, emocionalna nestabilnost, ispodprosena inteligencija i sl.), takve linosti nisu nuno i sklone kriminalnom ponaanju, ukoliko je kod njih razvijen vii stepen moralne svesti i ne postoje druge kriminalne sklonosti i navike. Istraivai razliitih strunih profila su u vie sluajeva pokuavali da dovedu u vezu odreena psihika svojstva i delinkvenciju Engleski psiholog AJZENK smatra da je delinkvencija karakteristina za extravertni temperament linosti, za osobe siromane prilagodljivosti i sporih psihomotorikih reakcija. Savremena nauka je odbacivala ova shvatanja jer nije dola do jedinstvenog psiholokog tipa delinkvenata. Mnogobrojni pokuaji posebno u starijoj literaturi nisu doli do dokaza o postojanju tzv. kriminalne psihe jer nijedan od faktora psihostrukture linosti kod delikvenata nije nepoznat i u nedelinkventnoj populaciji. Psihostruktura sluajnih krivaca ni malo se ne razlikuje od populacije nedelinkvenata. 51. SKLONOST, NAVIKA, KARAKTER KAO KRIMINALNA DISPOZICIJA Sklonost kao kriminalna dispozicija, u optem smislu, je nagonska reakcija, ljubav prema neemu, naklonost. Sklonost je faktor uzronosti u smislu uroene dispozicije ili steene navike ka kriminalnom ponaanju. Sklonost kod oveka pod uticajem istih uslova ima za posledicu iste odgovore odnosno stvara naviku. Nasuprot korisnim, postoje i negativne sklonosti i navike. Line osobine (crte linosti) ispoljavaju se u kontinuitetu socijalnog ivota, a svojom celovitou funkcija ine sklonosti. Sklonosti u psiholokom smislu mogu biti tendencije uroene prirode, kao posledica odreenih karakternih crta linosti, temperamenta i emocija, ali se crte pod uticajem socijalnih faktora i procesa socijalizacije vremenom pretvaraju u moralne, kulturne i druge navike. U sluajevima odgovarajuih drutvenih uslova i vaspitnih faktora uticaja kroz porodicu, kolu i okolinu te predispozicije, ma koliko bile intenzivne, ne moraju se pretvoriti u kriminalne sklonosti. Nasuprot tome, ukoliko izostane proces socijalizacije, negativni uticaji mogu dovesti do toga da se kod takvih linosti razviju kriminalne sklonosti, a samim tim i navike. Sa uroenom psihostrukturom i formiranim navikama u konfliktnim socijalnim odnosima, linost razreava problem na nain koji ponekad odstupa od uobiajenog. U kojoj meri e kriminalna reakcija biti izraena zavisi od dva faktora: 1. intenziteta sklonosti i 2. intenziteta socijalnog izazova.

Page

60

Ukoliko je intenzitet kriminalne sklonosti (tzv. temibilitet) jai, bezazleni socijalni podsticaji dovee do prestupnike reakcije i obratno. Osobine sklonosti i navika karakteristini su za delinkvente recidiviste. Otuda su sklonosti i navike najizraenije kod delikata nasilja, sexualnih i imovinskih delikata, dakle tamo gde je pojava povrata najizraenija. Navika koja opredeljuje delinkventno ponaanje stie se u pogodnim, relativno priblinim, socijalnim uslovima. U tom procesu ostvaruju se mehanizmi uenja po modelu (o emu govori bihevioristiko shvatanje), kao i sticanje same potrebe da se u datom trenutku reaguje na socijalnu dra (o emu govori teorija uslovljavanja). Pod uticajem navika izvrilac krivinog djela postaje robotiziran u ponaanju ili kako kae Prudon Navika je tuinka koja u nama potiskuje razum. U vezi s navikom postoje 2 objanjenja: - prvo, po Gijomu navika se intenzivira sa ponavljanjem postupka, a regresira s odsustvom - drugo, tzv. Tordikov zakon da se navika formira s motivom i interesom za injenje djela. Ketle: smatra da je kriminalna sklonost manja ili vea verovatnoa da neko pod istim uslovima, poini zloin. Verovatnoa proizilazi iz psihopatolokih poremeaja, koje imaju odreeni karakteri linosti (temperamenta, inteligencije i emocija) s niskim pragom otpornosti prema spoljnim, egzogenim faktorima i podlijeu uticajima tih faktora ili sredine u delinkventnom smjeru. KARAKTER I KRIMINALNE PREDISPOZICIJE Sklonost za vrenje kriminalnih radnji mnogi vezuju za karakter, odnosno prirodu i narav koja se manifestuje u predispozicijama linosti. (Predispozicija je prirodna, uroena, naklonost prema neemu ili nekoj vrsti ponaanja, to su genetski odreene potencijalne mogunosti razvoja odreenih psihofizikih karakteristika). Karakter ini kompleks linih osobina, sklonost ka odreenoj vrsti raspoloenja i ponaanja oveka (preduzimljivost, odlunost, doslednost), koje ga bitno i trajno od roenja, odlikuju i razlikuju od drugih. Karakter osim moralnih osobina (potenja, sebinosti, skromnosti, savesnosti, hrabrosti, kukaviluka i sl.), obuhvata i voljne osobine (doslednost, upornost, energinost itd.). S obzirom da se karakternim osobinama izraavaju sadraji ponaanja pojedinca i ciljevi kojima tei, one spadaju u motivacione ili dinamike osobine linosti. Procenjivanje karaktera je od znaaja kako sa kriminolokog tako i sa krivinopravnog aspekta, posebno pri utvrivanju motiva delinkventnog ponaanja. Karakter je prvenstveno moralna kategorija psiholokog i socijalnog sadraja i obe ine jedinstvo uticaja na kriminalnu orijentaciju linosti. Sklonost ka delinkventnom ponaanju imaju oni karakteri sa crtama linosti koji nisu u stanju dovoljne otpornosti prema spoljnim, egzogenim iniocima i podleu uticajima tih faktora ili sredine u delinkventnom smijeru. Svaka linost je svakodnevno pod dejstvom pozitivnih i negativnih uticaja, a koji e uticaj na odreenu linost preovladati zavisi od njegove psihostrukture. Linosti na ije osobine jai uticaj imaju negativni faktori ispoljavaju razne oblike devijantnog ili delinkventnog ponaanja. Linosti kod kojih postoji uska veza izmeu psiholoke strukture i krivinih dijela, smatraju se sklonim delinkventnosti. U pitanju su osobe negativnih karakternih crta kao to su crte agresivnosti, impulsivnosti, malicioznosti, egoizma, osobe deprimirane prirode i dr.
Page

61

52. AGRESIVNOST, KRIMINALNA SKLONOST, EGOIZAM KAO KRIMINALNA PREDISPOZICIJA U najznaajnije patoloke crte karaktera spada agresivnost. Agresivnost je uroeno svojstvo oveka, a u teorijskom smislu je sklonost nasrtljivosti, tendencija da se silom ili drugim oblicima fizike i psihike prinude reavaju konflikti sa drugim ili sa sobom (autoagresija). Agresivnost se smatra dispozicijom delinkventnosti kod povratnika i profesionalnih kriminalaca. Svrstava se u uzroke teih oblika socijalne destrukcije, pojava delikata nasilja, akcidentnog kriminaliteta, seksualnih delikata i samoubistva. Osoba koja je sklona agresivnosti u teoriji se oznaava kao agresivna linost. Negativne crte agresivne linosti su: netolerantnost, nasrtljivost, sklonost konfliktima i rjeavanje sporova nasiljem i silom. Manifestuje se antisocijalnim poremeajima linosti koja poseduje neurotina svojstva. To su linosti sa jakim oseajem nesigurnosti, dubokog nepoverenja u druge i stalnog straha od sopstvene ugroenosti. Imaju nizak prag tolerancije, njihovim ponaanjem dominiraju nagoni i teko se prilagoavaju sredini. Skloni su otvorenim i nepromiljenim napadima (zlostavljanju, poniavanju, omalovaavanju). Takvi pojedinci pri izvravanju krivinih dela esto su bezobzirni i poznati su kao recidivisti u deliktima: ubistava, tekih telesnih povreda i drugih vidova nasilnikog ponaanja. Druga karakteristina patogena crta linosti, veoma bliska agresivnosti, je impulsivnost. Impulsivnost predstavlja sklonost afektivnim, usiljenim, nerazumnim i neobuzdanim postupcima, veim delom su nezavisni od svesti, volje i mogunosti kontrole. Impulsivnost predstavlja posledicu nekontrolisanog delovanja instinkta, odnosno superiornosti Ida nad Egom i Superegom. Impulsivne osobe su lako razdraljive, sklone su naglim postupcima i agresiji, tuama, svaama, uvredama i drugim vidovima fizikog nasilja. EGOIZAM I EGOCENTRINOST KAO KRIMINALNE PREDISPOZICIJE Egoizam i egocentrinost kao kriminalne predispozicije su takoe negativne karakterne osobine i svojstva linosti koja mogu imati kriminogeno svojstvo. Egoizam se ispoljava kod oveka u samoivosti, motivacionoj orijentaciji usmerenoj prvenstveno prema sebi. Osoba takvog karaktera u ponaanju rukovoena je sopstvenim interesima, sebinou i neoseajnou za druge. Takav oblik asocijalnosti ispoljen u najviem stepenu samoivosti i shvatanju da je (lina korist iznad svakog drugog motiva). Zbog toga je naroito karakteristian za imovinske delikte. Egoizam spada u karakterne osobine velikog broja delikvenata, a kao kriminogeni faktor u najsnanije motivacione determinante. Ogleda se ne samo u motivu prisvajanje, nego i u bezobzirnosti prema preprekama u ostvarivanju kriminalnog cilja. esto je vezan za neke druge negativne emotivne osobine, kao to je: ljubomora, zavist, sujeta, karijerizam i dr. Egocentrinost je karakterna crta i asocijalna osobina ljudi, sklonost oveka da svojim ponaanjem u sredini, stavlja u centar panje sebe i svoje interese. Egocentrine linosti su prezauzete sobom, neosetljive za probleme drugih, poseduju egoistine motive, sklone su histeriji. Egocentrik ima iskrivljenu sliku o sopstvenoj veliini, sujetan je i osetljiv, sklon je sukobima, kada je rije o tome kako njegovu linost vrednuju drugi. U psiho-socijalniom smislu egocentrine linosti su nestrpljive, netolerantne, autoritarne, dvoline, podle i despotske naravi. MALICIOZNOST I KRIMINALNA SKLONOST

Page

Malicioznost ini jednu od bitnih delinkventnih tendencija u karakteru linosti. U optem smislu malicioznost se manifestuje kao podmuklost, sujeta, zluradost i pakost.

62

Maliciozne osobe poseduju crte egoizma i egocentrinosti, bezoseajnosti i rigidnosti. Ove osobine mogu biti uroene ali se mogu i sticati pod uticajem socijalnih uslova. Takve linosti u izvrenju delikta nasilja imaju osvetniki sindrom, mogu biti veoma surove u postupcima iivljavanja na rtvi. U osnovi malicioznosti nalazi se crta zavisti koja povremeno prelazi . Osobe koje poseduju ova svojstva sklone su da bez linog interesa, smiljaju i ine podmukle radnje kako bi drugima naneli tetu. Razlozi za ovakve postupke za okolinu nisu poznati i neobjanjivi su pa se kao takvi tumae kao obest, pakost i destrukcija radi destrukcije. Sujetna osoba zbog emocionalne i socijalne nezrelosti kroz ivot reaguje primitivno, neodgovorno, nerazumno i nesvesno i vremenom postaje potpun rob svog velikog EGA. 53. DEPRIVACIONI FAKTORI DELINKVENCIJE Deprivacija predstavlja jednu od osobina linosti koja je u osnovi ini asocijalnom i u veoj ili manjoj meri devijantnom. Deprivacija znai liavanje ili gubitak sadraja i drai koje su nune za zadovoljavanje potreba. Najee se radi o socijalnoj deprivaciji - iskljuivanje oveka iz drutvenih odnosa (karakteristino za decu odraslu po domovima i osuivanu populaciju). Ove linosti imaju oteenu emocionalnu sferu, kao i sposobnost za uspostavljanjem kontakata. Takva linost je prinuena da se odrie ustaljenih obiaja ponaanja i postaje podlona pritiscima raznih neformalnih grupa. To sve utie da se osuenik liava statusa slobodne linosti, povlai se u sebe i da neprestano bude u sukobu sa strogim normama zatvorskog reima ivota i autonomnih kriminalnih grupa. U optem znaenju deprivacija predstavlja liavanje ili gubitak sadraja ili drai koje su nune za zadovoljenje potreba. Uzroke deprivacije treba traiti u drutvenoj degradaciji , oseaju odbaenosti drutvene sredine i nemogunosti ostvarenja motiva i potreba stanja koja su tipina za osuena lica. Delinkventno ponaanje uslovljeno deprivacijom javlja se kao neposredna posledica nagomilanih frustracija ije pranjenje moe izazvati kompezacione reakcije koje su izraene u nekom kriminalnom ili drugom devijantnom aktu. Frustracione reakcije se obino manifestuju u negativnom smeru koji je u formi razdraljivosti, netrpeljivosti, agresiji, regresiji, fiksacijama i slino. U sluajevima osoba prinuenih na zajedniki ivot, linost je primorana da se odrie ustaljenih obiaja, ograniena je izborom ponaanja i podlona raznim pritiscima neformalnih grupa. U zatvorenim sredinama, bilo da su formalne (zatvori, vojska, domovi) ili neformalne (kriminalne ili prestroge porodine sredine), linost je pored prinudnih normi ureenog ponaanja, esto izloena i maltretiranju od strane samih pripadnika sredine i njihovim ucenama. U odnosu na nasilnike postoji oseanje ugroenosti, straha, nesigurnosti i nezatienosti od nasilnika i sexualno izopaenih osoba. Takvim sredinama osoba je liena statusa slobode linosti i povlai se u sebe. Osnovni oblici deprivacije javljaju se u vidu deprivacije slobode, sigurnosti, hetroseksualnih odnosa, mogunosti sticanja materijalnih dobara, zadovoljavanja duhovnih i kulturnih potreba. 54. INTELIGENCIJA I KRIMINALNA ORIJENTACIJA Inteligencija u najoptijem smislu podrazumeva bistrinu uma. U psihologiji pod ovim pojmom se imaju na umu kapaciteti i sposobnost samostalnog miljenja, razumevanja i prosuivanja postojeih i snalaenja u novim situacijama. Inteligencija se meri skalama tzv. koeficijentom inteligencije (IQ), a razvoj inteligencije dostie se do 16-te godine.

Page

63

SKALA KOEFICIJENTA INTELIGENCIJE JE : IQ ispod 25 je idiotija, IQ od 25-50 su imbecili, IQ od 50 -70 je debilnost, IQ od 70-80 je mentalna zaostalost, IQ od 80-90 je ispod prosene inteligencije, IQ od 90-110 je prosena inteligencija, IQ od 110-120 je visoka inteligencija, IQ od 120-140 su izuzetno obdareni, IQ preko 140 su genijalne linosti. Prva psiholoka istraivanja upuivala su na tzv. teoriju slaboumnosti, kao osnovni uzrok delinkvencije. Neka istraivanja istiu, a druga osporavaju ulogu inteligencije kao faktora uzronosti kriminaliteta. Neka krivina dela vezana su za odreenu strukturu intelektualnih sposobnosti, ali to govori vie o uticaju ekonomskih uslova nego o karakteru linosti. Mnogobrojna istraivanja ipak ukazuju da je proseni IQ kriminalca izmeu 90-93, dok nekriminalna populacija ima prosenu inteligenciju 100 IQ. Wilson i Ray: su pokuali da objasne razliku izmeu kriminalne i nekriminalne populacije. (istraivanja proseni IQ kriminalaca je 90-93 IQ, nekriminalne populacije 100 IQ.) Ova pojava tumai se: neurolokim problemima kriminalne populacije ili odsustvom interakcije sa okolinom ili etikecije u koli. Inteligencija u nekim sluajevima ima neposredni, a u drugim posredni uticaj na delinkventno ponaanje. Ispodprosena inteligencija neposredno utie na otean proces socijalizacije (vaspitne forme) linosti u bilo kojoj formi da se ona odvija (faktor porodice, kole ili socijalne sredine). Time se tee usvajaju moralne norme sredine, sporije shvataju i prihvataju pravne i druge vrste drutvenih zabrana. U krivino pravnom smislu se odraava na upravljanje postupcima i shvatanje njihovih posledica. Posredni faktori se ispoljavaju u lancu socijalnih inilaca uticaja. Ispodprosena inteligencija utie na sporo i oteano obrazovanje, a ono dalje ima za posledicu nedostatak strunosti i nemogunosti zapoljavanja i probleme materijalne egzistencije. To se na kraju posredno dovodi u vezu sa tzv. deliktima nude, pa je upravo zato veoma visok procenat ovih lica u imovinskim deliktima, posebno krivinim delima krae. Iznadprosena inteligencija se ni u kom sluaju ne moe smatrati uzronikom kriminalne orijentacije linosti. Njen znaaj je prvenstveno u prevenciji kriminaliteta. Kod ovih osoba inteligencija se javlja kao faktor spreavanja kriminalnog ponaanja. Manji broj delikvenata iznadprosene inteligencije se objanjava i time da su ove osobe sposobnije da prikriju vrenje i tragove izvrenja krivinih dela. Uticaj iznadprosene inteligencije u nekim sluajevima, iako svakako nije uzrok, pojavljuje se kao uslov izvrenja krivinih dela kod osoba koje poseduju uroene dispozicije i steene sklonosti, posebno kod profesionalnih vidova kriminaliteta. Najee je to vezano za delikte uslovljene poznavanjem strunih znanja (privredni kriminalitet, kompjuterski kriminalitet , terorizam) i nekih vetina (borilake vetine ) u deliktima nasilja, kao i sposobnosti komunikacije i manipulacije ljudima, to je sluaj sa deliktima vezanim za prevarne radnje i deliktima korupcije. 55. EMOCIJE, TEMPERAMENT, MOTIVACIJA i KRIMINOGENO PONAANJE Emocije se definiu kao subjektivni doivljaj prema stvarima, ljudima, dogaajima i linim postupcima. U optem smislu emocije ine oseanja, ljudske reakcije u vidu afekata, raspoloenja i strasti na neko zbivanje, osetljivost oveka, uzbuena strana organizma, uzrujanosti.

Page

64

U kriminologiji stanjem emocija se objanjavaju nestabilnosti linosti u ponaanju; kod emocionalnih blokada kada se javlja koenje misaonih procesa usled prejakih emocija - afekata i kod emocionalnih poremeaja gde se javlja nesrazmernost i neprikladnost emocionalnih reakcija u odnosu na datu situaciju. Znaaj uticaja pre svega neprijatnih emocija (strah, panika, mrnja, ljubomora) na ponaanje oveka, prihvaen je i u krivinom pravu, u smislu odreivanja obeleja nekog krivinog dela kao kvalifikovanog ili privilegovanog (npr: osveta, ubistvo u afektu, edomorstvo), zavisno od stanja emocija. Mnogi kriminolozi povezuju stanje emotivne nestabilnosti i kriminaliteta. Neki smatraju da delinkvenciju maloletnika prati nervna napetost, a drugi da kriminalnu aktivnost potenciraju preterano razvijene emocije. Uz to, emocijama i kriminalnim ponaanjem vezuju se i radnje lica s mentalnim poremeajima (mane u emocionalnoj sferi), reakcije osoba sa funkcionalnim psihozama (emotivne oscilacije), ponaanje izofreniara sa estim emotivnim krizama i psihopata kao izrazito emocionalno labilnih linosti. Smatra se da osobe nestabilne psihofizike strukture (iskompleksirane, inferiorne, sujetne) teko mogu da se emocionalno kontroliu u odreenim situacijama i sklonije su delinkventnom ponaanju. Emocionalna nestabilnost je u uskoj vezi sa emocionalnoj poremeenou. Emocionalna poremeenost je vid poremeaja u razvoju linosti, koji je ini emocionalno labilnom. Ispoljava se u emocionalnim stanjima u vidu prenaglog reagovanja ili reakcije prejakog intenziteta. Uzrokuju je organski i ee psiho-socijalni faktori nastali iz konfliktnih odnosa pojedinca i sredine. Oni su izraeni u visokom stepenu impulsivnosti i agresivnosti. Nauna istraivanja ukazuju na to da su emocionalni poremeaji izraeniji kod delinkvenata nego kod nedelinkventne populacije. Delinkvencija dece i maloletnika se najveim delom vezuje za faktore emotivnih poremeaja nastalih iz problema interpersonalnih odnosa u porodici (npr. bezgranina tolerancija majke i pravdanje svake vrste ponaanja deteta, identifikacija strogog oca sa delinkvencijom sina, loi odnosi devojica sa ocem, reakcije nastale iz konflikata u fazi puberteta..). Iz pojmova emocionalne poremeenosti u kriminologiji se izvodi tipologija: emocionalno labilne linosti i emocionalno poremeenog delikventa. Emocionalno labilna linost to je tip linosti kod koje je emocionalno stanje negativno odreeno. Takva osoba: nesigurno vlada svojim oseanjima, ponaa se neprimereno obiajima sredine, lako se uzbuuje, brzo menja raspoloenja, sklona je ljubomori, mrnji, zavisti, sujeti, zluradosti. Kod ovih linosti u konfliktnim situacijama potisnuti kompleksi i motivi izbijaju u prvi plan i dovode do odluka i postupaka koji esto nisu razumljivi i racionalni. Emocionalno poremeeni delinkvent to su delinkventi sa neurotinim i psihotinim nainima reagovanja karakteristini za maloletne osobe. Neurotine reakcije nastaju u ranoj mladosti, kao posledica odbacivanja od strane porodice i sredine i deprivacije, to dovodi do poremeaja u razvoju linosti. Kao psihotine reakcije navode se, manifestacije izofrene prirode. TEMPERAMENT Temperament je preteno uroena osobina linosti koji oznaava emocionalni nain reagovanja pojedinaca, brzinu, snagu i trajanje oseanja, kao i vrstu dominantnog emocionalnog tona (prijatnost ili neprijatnost). Najpoznatiju klasifikaciju temperamenta dao je stari grki lekar i mislilac Hipokrat, a upotpunio je antiki mislilac Galen, po kojoj postoje 4 tipa temperamenta: 1. kolerini; 2. sangviniki; 3. flegmatiki i 4. melanholiki. Od svih tipova temperamenta, kolerici su najskloniji devijantnom ponaanju. To su osobe: naglih i snanih reakcija, koje se lako uzbuuju, ije su emocije visokog intenziteta (besa, sree-kolerik e se uvijek radovati vie od drugih, tuge).

Page

65

kolerici se brzo odluuju na akciju i esto se uzbuuju, podloni su neurotinim promenama, emocionalno osetljivi, veoma eksplozivni u reakcijama, skloni afektivnim reakcijama i agresivnom ponaanju. esto neadekvatno reaguju dramatizuju stvari, spremni su na prepirku i tuu zbog sitnica, plau i euforino se raduju. Kod sangvinika preovlauju oseanja nad razumom, jer brzo formiraju miljenje i donose odluku. Sangvinik brzo reaguje, ali mu oseanja nisu jaka i ne traju dugo. Brzo prelazi iz loeg u dobro raspoloenje i obino je vedar. Podloni su uticaju okoline i podsticanju na nerazumne postupke. Flegmatici su najodmereniji, emocionalno najstabilniji i najotporniji frustracionim izazovima i uticaju okoline na kriminalnu reakciju. Melanholik retko reaguje, a kad reaguje onda su oseanja vrlo intenzivna i dugo traju. MOTIVACIONI FAKTORI DELINKVENCIJE Pored saznajnih procesa, karaktera, inteligencije i emocija motivi kao kriminogeni faktori zauzimaju znaajno mesto kao subjektivni inioci uzronosti delinkvencije. Oni ine psihiki i dinamiki proces uslovljen: uroenim dispozicijama i steenim navikama, emocijama i biolokim potrebama, ali i socijalnim iniocima (drutvenim stanjem, moralnim shvatanjima sistema vrednosti i ponaanjem drugih). Motivi su racionalni postupci i nijedno ljudsko ponaanje (osim kod duevnih bolesnika i postupaka nesvesnog nehata) nije bez motiva i cilja. Potrebe oveka se u svesti formiraju kao psiholoke kategorije - motivi. Motivi su svesne pobude koje linost pod odreenim socijalnim uslovima podstiu na postizanje nekog interesa. U shvatanju motiva postoji vie pristupa u kriminologiji. Jedna grupa autora na motive gleda kao na predstavu o promeni u spoljanjem svetu i zadovoljstvu koje uinilac oekuje da e nastupiti sa injenjem krivinog dela(Perovi). Drugi veruju da se motiv ne moe definisati kao krajnji cilj, jer motiv treba da d objanjenje za nastanak krivinog dela; (Suboti) Pojedini autori motive definiu kao najblii uzrok, odnosno specijalni povod za zloin, povezan sa nagonom i karakterom. Vodineli smatra da na kriminalno ponaanje utie vie tzv snop motiva. Oni nastaju u meuuticaju spoljne sredine i unutranjeg sveta, pri emu subjektivni inioci ine bitne osnove motiva. Prema njemu uinilac je taj koji sebi postavlja cilj i eli da se taj cilj ostvari izvrenjem krivinog dela, a na rezultat utiu bar tri inioca: konkretna okolina; odnos sa njom i ivotni stav (predstava i oseanje). Samo kriminalno ponaanje je emocionalno obojeno. Nekada kriminalnom aktu moe prethoditi jedan, a nekada u sticaju vie motiva (npr. uz ljubomoru i uvreda i osveta). Pikulski: poljski kriminolog razlikuje 4 nivoa motivacionih procesa, koji mogu biti u vezi sa prestupnitvom , a proizilaze jedan iz drugog: prvi ili osnovni obuhvata znanje, inteligenciju, miljenje, hijerarhiju vrednosti, stavove, zanimanja, sklonosti, oseanje, temperament. (oni su u strukturi individualnosti oveka, a ispoljavaju se u odnosu prema sredini); drugi nivo predstavlja potrebe i mogunosti njihovog zadovoljavanja, pri emu je potreba stanje nedostatka, a mogunosti su uokvirene drutvenim normama; trei nivo su motivi u konkretnom zadovoljavanju potreba; etvrti intelektualno konstruisanje prestupnikog ponaanja, koje je izazvano konkretnim motivom.

Page

66

Zvonarevi: motive deli na: 1. kompenzacione uslovljene otklanjanjem inferiornosti; 2. motive iz elje za osvetom ; 3. motive inspirisane potrebom odravanja statusa i 4. motive s odsustvom moralne snage u iskuenjima koja ih mame. Uticaj motiva na neposrednu kriminalnu delatnost Motivi nisu jedini, ali su preteni osnov kriminalne orijentacije. Oni su izraz slobodne volje i mogu biti: - uroeni subjektivni motivi (kod njih preovlauju uroene instinktivistike sklonosti i bioloki nagoni pod uticajem ovih motiva vree se zloini iz strasti, seksualni delikti i delikti nasilja) i - steeni - pod uticajem socijalnih faktora, koji se stiu tokom razvoja oveka. Socijalni motivi su vie prisutni u racionalnom ponaanju kod imovinskih dela, privrednog kriminaliteta, organizovanog, kompjuterskog, odnosno kod delikata interesne prirode). Svaka faza u izvrenju krivinog dela motivisana se nekim ciljem (od pripreme, izvrenja, do prikrivanja tragova) Motiv je sadran u psihikom odnosu izvrioca prema djelu, oteeno i rtvi. Nekada motivi mogu biti isto kriminalni, a nekad su druge prirode, ali za posledicu imaju krivino delo. Motiv moe biti privilegovana okolnost ili kvalifikatorno obeleje krivinog dela, i tada je bitna injenica od ega moe zavisiti vrsta i visina kazne za izvrioca krivinog dela. U sudskoj praksi utvrivanje odgovornosti i visina sankcije nije mogue bez utvrivanja motiva. U tom smislu FUKO smatra da bi mehanizam kanjavanja delovao, mora se ustanoviti motiv, tj. psiholoki razumljiva veza izmeu ina i poinioca. Poseban znaaj imaju tzv. utilitarni motivi (praktino korisni). Izdvajanje ovih motiva vri se iz razloga, jer ponekad deluje samo jedan motiv, a nekada vie njih istovremeno, kao i usled razliitih uzroka koji podstiu motivacione faktore ponaanja. U kriminalnoj orijentaciji, linost stimuliu ili ograniavaju: tradicionalne vrednosti; moralna shvatanja i oblici i stepen drutvene reakcije U periodima dezorganizacije drutva, anomije, radikalnih promena i kriza, perioda tranzicije, kriminalitet dobija nove forme. Ova stanja podstiu neke motivacione faktore, koji se ispoljavaju u vidu koristoljubivih motiva i to kod: kriminaliteta oskudice; pohlepe, grabei,; kriminalnog renterijerstva i korupcije i posredno kod mnogih drugih delikata. 56. PSIHOPATOLOKI FAKTORI Za shvatanje pojma patologije linosti nuno je odrediti pojam normalnosti, odnosno granicu u socijalnom prihvatljivom ljudskom ponaanju. Pojam patoloke linosti utvren je optim osobinama normalne linosti, koju ine: emocionalna, intelektualna i socijalna zrelost. Pod tim komponentama podrazumevamo: intelektualnu sposobnost zrelog rasuivanja; emocionalnu sposobnost u komunikaciji sa ljudima i sposobnost usklaivanja linih i drutvenih interesa. Psihopatoloki faktori spadaju u unutranje poremeaje. Bez obzira to savremena nauka ne prihvata tezu o posebnoj patolokoj strukturi delinkventne linosti injenica je da su psihiki poremeaji uzrok delinkventnog ponaanja linosti. U kriminolokim teorijama vlada miljenje da psihiki poremeaji, delom neposredno ili preteno posredno, utiu na devijantno ponaanje ili tee oblike delinkventnog ponaanja linosti. Istraivanja pokazuju da su psihopatoloki faktori linosti znatno zastupljeniji u delinkventnoj populaciji, nego u normalnoj populaciji (delinkventne grupe vie iskazuju osobine preosjetljivosti, tvrdoglavosti, agresivnosti i razdraljivosti, zatim u delinkventnim grupama 3-5 puta vie se pojavljuju faktori anksioznosti, hipersenzitivnosti, izoidnosti i depresije)

Page

67

S obzirom na vrstu i teinu psihikih poremeaja, izvrena je Meunarodna klasifikacija bolesti na: a) duevne poremeaje (duevna zaostalost i duevne bolesti); b) neurotine poremeaje; c) poremeaje linosti Duevni poremeaji Duevni poremeaji su tei defekti psihikih funkcija u sferi svesti, miljenja, opaanja, inteligencije, emocija, raspoloenja. Takva stanja se ispoljavaju u poremeajima nagona, oseajnosti, rasuivanja, pamenja i delovanja. Uzroci mogu biti unutranji: naslee, oboljenja endokrinih lezda i spoljni: povrede, oboljenja glave, psihiki stresovi i intoksikacija. Manifestuju se kao privremeno ili trajno psihopatoloko stanje. Tei oblici predstavljaju razne vidove duevne zaostalosti i duevne bolesti. inioci koji dovode do duevnih poremeaja mogu biti: organski, konfliktni drutveni odnosi, dezorganizacija, anomija, izolacija i dr. faktori koji izazivaju razne oblike poremeaja, iji ishod moe dovesti do sukoba linosti, s okolinom i drutvenim normama. U kriminolokom smislu, duevni poremeaji su znaajni iz aspekta uzronosti delinkventnog ponaanja usljed nemogunosti rasuivanja linosti o posledicama postupka, odnosno stepena njegove odgovornosti u krivinom postupku. Razlikuju se 2 osnovne vrste duevnih poremeaja: 1. duevna zaostalost (mentalna retardiranost, oligofrenija); 2. psihotina stanja (duevna bolest) Duevna zaostalost: je vid psihikog poremeaja koji se ogleda u ogranienosti duevnog razvoja (oligofrenija). To su, u stvari, defekti inteligencije (uroeni ili steeni u ranom detinjstvu), kao posledica obolenja centralnog nervnog sistema ili teke socijalne zaostalosti. U nauci je nesporno da mentalna zaostalost utie na mogunost znaaja kritikog shvatanja sopstvenih postupka i njihovih posledica, samim tim da je smanjena odgovornost za postupke povreda drutvenih norimu. Mentalne defektnosti kod nekih oblika kriminaliteta pojavljuju se ee u delinkventnog negu u nedevijantnoj strukturi drutva to se posebno odnosi n pojavu seksualnih delikata, te nekih oblika socijalno-patolokih pojava (skitnienja, prostitucije, prosjaenja). Duevno zaostale osobe (zbog intelektualne ogranienosti), nisu samo izvrioci, ve esto i rtve krivinih dela nasilja. esti su sluajevi da je antisocijalno ponaanje duevno poremeenih osoba izazvano neprimjerenom reakcijom okoline, predrasudama i diskriminacionim postupcima, te takav odnos socijalne sredine pogorava osnovnu mentalnu bolest i usljed niskog praga frustracione tolerancije ini je teom. Razlikuju se 3 stepena duevne zaostalosti: a) debilnost (50-70) dete od 8 do 12 godina;(kao laki stepen umne slabosti) b) imbecilnost (25-50) dete 2-7 godina; (srednji stepen umne bespomonosti) c) idiotija (ispod 25); najtei vid zaostalosti. a) debilnost: (laki oblik duevne zaostalosti-oligofrenija). Ovde spadaju osobe iji je IQ 50 70. Takva osoba je intelektualno ograniena u mjeri koja kod odraslih odraava mentalnu sposobnost deteta od 8 12 godina, zavisno od stepena intelektualne oteenosti. Debilne osobe su najvie zastupljene u delinkvenciji od svih duevno zaostalih lica, posebno u deliktima nasilja i seksualnim deliktima. Njihova nasilnika, prestupnika aktivnost motivisana je eljom za isticanjem ili samoodbranom, od neprikladne reakcije okoline na njihovo duevno stanje.

Page

68

Debili su emocionalno labilni, a u kritinim situacijama, esto gube mo rasuivanja, koja je i onako smanjena (naroito u stanju alkoholisanosti, afekta) pa u konfliktnim situacijama postaje jo ogranienija. b) imbecilnost: (srednji oblik duevne zaostalosti). To su osobe sa IQ 25 49. Kod odrasle linosti to podrazumjeva nivo inteligencije deteta od 2 7 godina. Imbecili su delimino u stanju da se staraju o sebi i da rade najjednostavnije poslove. Veoma su sugestibilni (nagovorljivi, podloni). Retko su skloni bilo kakvoj delikvenciji ali su ee rtve sexualnih delikata. c) idiotija: (najtei oblik mentalne zaostalosti). IQ ovih osoba je ispod 30. Uzroci idiotije su genetsko naslee, bolest roditelja ili teka oteenja mozga prilikom roenja. Ponaanje idiota je najee nagonskog karaktera. Ispoljavaju odreen stepen agresivnosti, ali su u praksi retko izvrioci krivinih dela. ee su rtve neprimerene reakcije okoline ili krivinih dela, kao to su ubistva od strane rodbine ili protivprirodnog bluda od strane seksualno nastranih osoba. 57. PSIHOTINA STANJA Druga vrsta teih duevnih poremeaja kod kojih se defektnosti mentalnih funkcija do te mjere izraene da znatno utiu na rasuivanje i sposobnost linosti da udovolji elementarnim zahtjevima ivota spada u oblast koja se definie optim nazivom psihoze. Psihoze (psihotina stanja) su najtei oblici poremeaja mentalnih funkcija (duevna oboljenja). Manifestuju se kroz izoblienu predstavu o stvarnosti u vidu deluzija i halucinacija i potpune ili znatno ograniene mogunosti kontakta linosti sa realnou. Ovakve osobe imaju oteanu mogunost razumevanja i percepcije. Razlikuju se organske psihoze (demencija, alkoholiarske psihoze, korsakovljev sindrom, toksine, upalne, degenerativne psihoze) i funkcionalne psihoze (izofrenije, afektivne psihoze, paranoidna stanja, manino-depresivne psihoze i dr.) a) manino-depresivne psihoze: To su paranoidni i privremeni duevni poremeaji, manine ili depresivne prirode. Ova duevna funkcija moe biti poviena, to utie na poveanje aktivnosti bolesnika (manija) ili moe biti sasvim sniena (depresija). Ove faze se periodino ponavljaju i na kraju bolesnog perioda meaju. U savremenoj literaturi za ovu pojavu se koristi sinonim bipolarni afektivni poremeaj Manija je stanje bolesno povienog raspoloenja, bolesnik se ponaa euforino i nagonski. Ova osobina se vezuje za uzrone faktore razdraljivosti i sukoba osobe sa okolinom, seksualne delinkvencije i prostitucije. U nekim sluajevima manini poremeaji mogu uzrokovati disfunkciju u rasuivanju, razdraljivost, agresivno ponaanje, kao i krivina djela nasilja. Depresivne psihoze se odraavaju poremeajima linosti u sferi afekata, nagona i volje. Raspoloenje kod ovih osoba je tuno, misli crne, bolesnik postaje sve ubeeniji u svoje nitavilo i nesreu koje priinjava svojima. Ove linosti su sklone sitnim kraama, prevarama, samoubistvima, liavanju ivota najdraih osoba. Osobe obolele od ovih poremeaja, najee su neuraunljive, jer nisu u stanju da shvate znaaj svojih postupaka, niti njihove posledice. Meu tee oblike psihotinih stanja (psihoza) spadaju: izofrenija, paranoja i epilepsija.

Page

69

b) izofrenija: je jedna od najteih vrsta mentalnih bolesti. Izvorno naziv znai rascjep due, raspadanje duevne linosti bolesnika. Manifestuje se u poremeajima miljenja, izvitoperenim logikim relacijama, estim halucinacijama u vidu prisilnih misli, izdatih nareenja ili pretee opasnosti nekoga u okruenju i potrebe da se ona bezuslovno otkloni. Sutina izofrenije sastoji se u rascepkanosti pojedinih psihikih funkcija. Kod ove bolesti inteligencija ostaje sauvana. Simptomi izofrenije dele se na: pozitivne i negativne. Pozitivni simptomi su sumanute ideje, smetnje i poremeaji miljenja, halucinacije i udno ponaanje. Sumanute ideje su lana uvjerenja ili zablude koje nemaju podlogu u realnoj ivotnoj situaciji. Bolesnik moe uti glasove (slune halucinacije) koji komentariu njegovo ponaanje, izruguju mu se ili mu nareuju to da ini (nareujue halucinacije) ili vidi stvari koje ne postoje (vizuelne halucinacije) i takva zapaanja smatra realnim. Znaajni oblici izofrenije su paranoidna i afektivna izofrenija. Osobe obolele od ovih vrsta izofrenije, po pravilu vre krivina dela sa elementima nasilja. Poseban oblik izofrenije je tzv. dvostruka linost. To je linost odvojena na posebne funkcionalne celine, kod koje postoje dva ili vie zasebna, obino suprotstavljena, regulativna sistema realne i iracionalne svesti (normalni i patoloki) i ponaanja. Transformacije linosti, obino se manifestuju, tako to povremeno dominira jedna, a povremeno druga linost, pri emu, najee jedna linost ne zna da postoji njena druga strana ili su u slaboj vezi. U ekstremnim sluajevima, moe doi i do potpunog raspada linosti, kada bolesna osoba na udan i morbidan nain ispoljava agresiju. c) paranoja: To je rijetka vrsta hronine psihoze koja se, usljed sumanutih ideja koje dominiraju bolesnikom linou, odlikuje poremeenou komunikacije linosti sa okolinom, psihikom rigidnou, zlovoljom, bolesnim idejama proganjanja, oseajima ljubomore i veliine. Paranoik je u inteligenciji i logikim konstrukcijama, ouvana, a u mnogim sferama realnog miljenja, ak i normalna linost. Ali usled sumanutih ideja proganjanja ima izraenu sklonost lanom optuivanju i parnienju (ubeen je u krivicu drugih, sklon agresiji i spreman da vri najrazliitije vrste krivinih dela od uvrede i klevete do nanoenja tekih telesnih povreda i ubistava). Frojd: smatra da su uzrok paranoje potisnute homosexualne sklonosti i oseaj krivice. Krivina odgovornost se moe delom ili u potpunosti iskljuiti, samo u sluajevima ukoliko je deliktna radnja posledica sumanutih ideja. U ostalim sluajevima, takva lica su potpuno uraunljiva i krivino odgovorna. d) epilepsija ili padavica: To je povremena poremeenost funkcije svesti, s tendencijom ponavljanja i gubicima prisebnosti u vreme epileptinog napada. Moe se javiti u svako doba ovekovog ivota. Vremenom, kod ovih bolesnika razvijaju se i posebne promene u karakteru, uz postepen gubitak inteligencije. Sam epileptini napad je iznenadan, nagao i praen potpunim prekidom svesti. Epileptiari su emocionalno nestabilne osobe, preosetljive, razdraljive, karakterie ih afektivna agresivnost sa estim posledicama nemotivisanog nasilja. Povremena sumrana stanja u fazama delirijuma i gneva mogu dovesti do brutalnih ponaanja i izvrenja delikata (ubistava, nanoenja tekih telesnih povreda, podmetanja poara i drugih oblika oteenja materijalnih dobara). (kod psihoza odnos sa realnou je poremeen kod neuroza ouvan)

Page

70

58. NEUROTINI POREMEAJI Neurotini poremeaji (neuroze) su vrsta lakih poremeaja u sferi volje i motivacije, kojih je linost svesna. Za razliku od psihotinih stanja, neurotina linost je svesna svojih tegoba, pa je prema tome osnovna razlika izmeu neuroza i psihikih poremeaja je u odnosu prema realnosti. Kod psihoza, odnos sa realnou je poremeen, dok je kod neuroza odnos sa realnou ouvan. Neurotiar raspolae mentalnim sposobnostima, ali nije u stanju da kontrolie emocije. Posledica su emocionalnog konflikta izmeu uroenih potreba i nesposobnosti da se te potrebe zadovolje u realnosti. Mogu se manifestovati kao fizike ili psihike smetnje (blokade nekih telesnih funkcija, preteran strah, opsesivne misli, anksiozna stanja, histerini simptomi i dr). Osobine neurotine linosti koje imaju kriminogenu dispoziciju su: - ekstravertnost i egocentrinost tenja za isticanjem (samorealizacija i isticanje) mogu biti propraeni tenjom da se drugome nanese zlo, bol i patnja. Ovo se tumai posledicom ponienja koje je linost doivela u razvoju; - samodestrukcija - u vidu samooptuivanja, samoprezira, mazohizama. Kriminolozi razlikuju tri tipa neurotinog kriminaliteta: 1. delikti iz oseanja krivice; 2. kompenzacioni prestupi izazvani frustracijama i 3. zloini nastali prenoenjem neurotinih veza Neurotini prestupnik je delinkvent kod koga ponaanje stalno varira izmeu normalnog i patolokog. Neurotini prestupnik djeluje na simbolian nain da bi zadovoljio nesavesan nagon. Neurotino stanje, prestupnik doivljava kao stanje unutranjih sukoba, tenji za uivanjem i kompleksa iz djetinjstva, on to stanje reava izvrenjem delikta i tako uspostavlja psiholoku ravnoteu. Karakterie ga stanje neurotine anksioznosti (napeto emotivno stanje zbog bojazni da neto neprijatno moe da usledi). Ima oseaj nesigurnosti, straha i teskobe, asocijalan je ima oteanu komunikaciju sa okolinom, nepoverljiv je, razdraljiv, mrzovoljan. Smatra se da su uzroci neuroze u nedostatku ljubavi u ranom detinjstvu, usled ega dolazi do straha od ljudi i neprijateljstva prema ljudima. Kod neurotinih prestupnika izraeno je oseanje krivice, zbog ega su podobni za prevaspitanje i rehabilitaciju u kombinaciji sa medicinskim i socijalnim mjerama. Vrste neurotinih poremeaja su: 1. anksioznost; 2. fobija; 3. histerije; 4. opsesivno-kompulzivni poremeaj (opsesije); 5. depresije. 1. Anksioznost: To je emocionalan poremeaj, vrsta straha, tj. strepnje od nekog nastupajueg dogaaja ili opasnosti. Strah (zastraenost) kod linosti izaziva oseanje nespremnosti suoavanja sa ivotnim problemima. Taj strah izvire iz nesigurnosti osobe u samu sebe, usljed ega zapada u tekoe izmeu pobude i koenja psiholokih procesa, ija posljedica u nekim sluajevima moe biti tzv. panini poremeaj sa opsesivnim i histerinim simptomima, raspad sistema i nemogunosti racionalnog rasuivanja. Osoba je u stalnom strahu da e je neko napasti ili neim ugroziti. U takvom stanju ukoliko poini krivino djelo on moe biti i posljedica smanjene uraunljivosti linosti.

Page

71

2. Histerija: To je tei poremeaj fizikih ili psihikih funkcija izazvan trenutnim emocionalnim konfliktima. Manifestacije histerije: pojaana osetljivost, nemogunost samokontrole, razdraljivost, glavobolje, neobuzdani napadi besa i privremeni poremeaji svesti. To je oblik neurotinog stanja, esto praeno raznih psiholokim poremeajima, bez ikakvog organskog oboljenja u njihovoj osnovi. Histerija se moe javiti kod normalne i zrele osobe, obino kao reakcija na produeni akutni stres. Histerine osobe su veoma podlone afektivnim reakcijama, sugestiji i sklone su lanom optuivanju, davanju lanih iskaza, slanja anonimnih pisama, klevetama. 3. fobije: To je vrsta poremeaja koji se ogledaju u potisnutom neurotskom naboju, abnormalnom i bezrazlonom oseanju straha od unutranjih stanja ili spoljnih situacija. Stvarni straj je racionalno osjeanje ovjeka da je ivot ugroen, meutim fobije su vrsta neprirodnog (nerealnog) straha. Fobije su vrsta patolokog straha koje najee simbolizuju potisnute impulsivne elje s kojima osoba nije u stanju da se suoi. Patoloki strah fobija je ono stanje pri kojem se u odnosu na neto ili neku situaciju gubi samokontrola. U tom sanju misli se blokiraju, fizioloke reakcije se mijenjaju (tahikardija, guenje, nesanica) pa je javlja panino stanje i neodoljiva potreba da se trai pomo ili zatita. Fobije su karakteristine za paranoidne, izoidne i opsesivno-kompluzivne linosti. Ima ih oko 500 vrsta, a najee su strah od samoe i od guve. Za kriminologiju su najznaajnije: androfobija (strah ene od mukarca) i ksenofobija (strah od stranaca). Fobina linost je asocijalna, svesna je iracionalne prirode straha, ali ga ne prihvata racionalno, nije u sanju da ga prevlada i izbjegne situacije koje mu ponavljaju fobine predstave. 4. opsesije: To je poremeaj u vidu navale prisilnih misli u svesti. Osoba dobija besmislene ideje koje ne moe lako da odbaci, iako je svesna njihove iracionalne prirode. U pokuaju da razrei opsesivne ideje, linost moe preduzimati odbrambene radnje koje spadaju u devijantno ponaanje. Posledino se odraava na mogue pojave seksualnih perverzija i pojave kleptomanije i piromanije. 5. depresija: To je neugodno stanje pojaanog neraspoloenja i klonulosti fizike i psihike energije, kojem se subjekt potpuno preputa. Kao psihiki poremeaj predstavlja veoma heterogen skup simptoma vezanih za prolazno ili trajno opadanje neuropsihike tenzije, ali nema bitnih elemenata delinkventne vanosti. Nema pouzdanih saznanja o tome ta uzrokuje depresiju. Podloni su joj ljudi svih uzrasta, te sve socijalne, ekonomske, profesionalne, kulturne ili religijske grupe. Depresija zavisno od stepena, paralie i utie na to kako ovjek opaa, osjea, misli i kako se ponaa. Depresija se posledino manifestuje u vidu fizikih smetnji; poremeajima oseanja (razdraljivost, agresivnost, bes, nestrpljivost); poremeajima u ponaanju (povlaenje iz drutvenih, radnih i zabavnih aktivnosti); i poremeajima u miljenju. 59. POREMEAJI LINOSTI Poremeaji linosti se razliito shvataju u teoriji. Psihoanalitiari:smatraju da su u osnovi ovih poremeaja konflikti linosti, a njihova posledica je poremeaj u ponaanju, koji se manifestuje u psihopatijama i neurozama. Roders: - smatra da je u osnovi ovih poremeaja nesklad izmeu slike pojedinca o sebi i standarda koje su drugi postavili, to izaziva anksioznost (teskobu) i prati dezorganizaciju linosti. U nauci se smatra da uzroci poremeaja linosti potiu iz kompleksnosti najranijih ivotnih iskustava ili usled genetskih i socijalnih faktora Poremeaji linosti mogu imati i razliite posljedice, kao to su: zloupotreba alkohola i droga, seksualni poremeaji, anksiozna stanja, manino-depresivni poremeaji, opsesivno-kompulsivni poremeaji, depresija i suicidne ideje, porodino nasilje, zlostavljanje djece i drugi oblici nasilja.

Page

72

Prema Meunarodnoj klasifikaciji bolesti, u poremeaje linosti spadaju: 1) manija; 2) psihopatije; 3) afektivni poremeaji; 4) paranoidni poremeaji; 5) izoidni poremeaji; 6) epileptoidni poremeaji. 1) psihopatije ili disocijalni poremeaji linosti: su uroeni poremeaji u strukturi, ponaanju i emocionalnom razvoju linosti, naroito sloenih komponenti tzv. socijalnih emocija, linih oseanja i volje. Kod psihopata nije rije o duevnom poremeaju, ve o poremeaju strukture linosti i psihikih funkcija, kao to su miljenje, pamenje percepcija. Prema tome kod njih nema defekta inteligencije ni sposobnosti rasuivanja, ve je u pitanju izopaenost u moralnim nazorima, poimanju socijalnih normi, nedostatku volje, motiva i radnih navika, a posebno emotivnih komponenti. Kod psihopata ne postoje, ili su veoma ogranieni, moralni obziri i norme, evidentno je odsustvo svesti o univerzalnim vrednostima, nema oseanja krivice i greha u prestupnikoj delatnosti. Psihopate odlikuje emocionalna nestabilnost, slaba kontrola afekta, prkosno i agresivno ponaanje, asocijalnost, nastranost, afektivno su razdraljive linosti sa veoma snienim pragom tolerancije na frustraciona stanja, egocentrine, afektivno hladne, labilnog raspoloenja, nepostojanje i udljive prirode, imaju izrazito neprijateljski stav prema okolini. Reaguju impulsivno na trenutni motiv, nagonski, prkosno, osvetoljubivo i agresivno, beskurpuloznim postupcima. Sa krivinopravnog aspeksta, psihopate spadaju u uraunljive, eventualno, u osobe smanjene uraunljivosti, tj. smatraju se licima odgovornim za svoje postupke. Meu kriminalcima se nalazi oko 15% psihopata. U kriznim situacijama mogue su naglaene i crte neuraunljivosti, izoidnosti i paranoidnosti, zbog ega reaguju primitivno. Osnovna osobenost psihopata je njihovo znatno uee u najteim oblicima kriminaliteta, recidivizam i emocionalna ravnodunost,odnosno bestijalnost odnosa prema rtvama u toku izvrenja krivinog djela. Najizrazitiju sklonost ispoljavaju u deliktima nasilja, posebno delima ubistva, silovanja, razbojnitva i zlostavljanju u porodici, ratnim zloinima. Psihopate delikte vre iz razliitih pobuda: interesno motivisanih (ubistva i razbojnitva); zadovoljavanja sadistikih strasti (silovanja); i ostvarivanja pozicije moi i dominacije (ratni zloini, nasilje u religioznim sektama i porodino nasilje). Smatra se da su uzroci psihopatija razliiti: gubitak roditelja, nedostatak roditeljske ljubavi, licemerno ponaanje roditelja (u sredini glume srenu porodicu, a omalovaavaju dete), suvie strog otac i suvie popustljiva majka (zbog ega dete ne trpi autoritet i manipulie majkom). Zbog injenice da je ovaj oblik poremeaja, u osnovi trajan kod linosti, da u izvrenju delikta kod njih nema osjeaja krivice prema njima mjere prevaspitanja i resocijalizacije su dosta neuspjene. 2) manija: u optem smislu predstavlja zanesenost i opsednutost idejom i potrebom. U uem znaenju podrazumijeva povieno ispoljavanje bijesa, sumanutosti, euforinosti, prenaglaenog optimizma. U intezivnom stanju manija moe da ovlada cjelokupnim psihikim ivotom ovjeka, do patolokih stanja - manino-depresivnih psihoza, ali se obino javljaju uz druge duevne bolesti kao to su: (izofrenija, alkoholne psihoze). U vezi sa ovom vrstom poremeaja dovode se u vezu pojmovi: 1. monomanija (manija ubistva); 2. kleptomanija (manija krae) i 3. piromanija (podmetanje poara). 3) afektivni poremeaji: Prolazni funkcionalni poremeaji raspoloenja linosti, izazvani nagomilanim emocijama nazivaju se afektima. Ovi poremeaji esto dovode do konfliktnih odnosa sa sredinom, Afekti kao izraz osjeanja predstavljaju najznaajnija psihika reagovanja ovjeka, jer usmjeravaju njegove osnovne funkcije.

Page

73

Kriminoloki znaaj afekata je tim vei jer su mahom izraz odreenog raspoloenja nastalog mimo ovjekove volje, ime se delimino, a u ekstremnim sluajevima i potpuno remeti logiko razmiljanje linosti. Takva stanja su esto praena agresijama (verbalnom ili fizikom). Afektivnim poremeajima patolokog karaktera, teih oblika, smatraju se pojave vezane za fenomene aksioznosti, depresije, manino-depresivne psihoze. Afektivna linost je oseajna, lako razdraljiva, sklona nekontrolisanom impulsivnom ponaanju, emocionalno nestabilna, preosetljiva, sa slabo razvijenom kontrolom pranjenja nagomilanih afekata (emocija). To su uglavnom egoistine osobe sa intelektom na granici ili ispod proseka. U stanju afekta moe doi i do privremene duevne poremeenosti (stanje suene svesti), kao posledice afektivne psihoze. Takva linost naje izvrava krivina djela nasilja, kao to su ubistvo (k.d. ubistva na mah), kao i djela akcidentalnog kriminaliteta posebno saobraajne delinkvencije. Lombrozo: prema miljenju Lombrazazloinci iz strasti su neuravnoteene i preosjetiljive osobe koje afektivno djeluju i vre krivina djela u nastupu ljubomore, mrnje ili gneva. 4) Poremeaji sa simptomima bolesti Paranoidni, izoidni, epileptoidni poremeaji su duevna stanja linosti, koja ne predstavljaju bolest, ali se po simptomima manifestuju slino paranoji, izofreniji i epilepsiji. Paranoidni poremeaji: Paranoidna linost nije duevno obolela (isto kao i izoidna i epileptoidna) ali ima pogrenu predstavu o stvarnosti. Pod dominacijom sumanutih ideja, takva linost ivi u uvjerenju da je neko proganja. Stalno je pod strepnjom i sumnjom d je neko zakida u pravima i interesima, krajnje je sumnjiava, anksiozna i sa homoseksualnim dispozicijama, narcisoidna, teko se prilagoava, sujetna je, ljubomorna, prema okolini se odnosi sa prezirom i omalovaavanjem, u stanju je i da najbezazlenije probleme konstruie kao tuu zlonamernost i opasnost po svoj integritet, pa preduzima odbrambene radnje neprimerene datoj situaciji. izoidni poremeaji: Postoji vie simptoma slinih izofreniji naglaena je introvertnost, autizam, ravnodunost, emocionalna neosetljivost. izofrene osobe su asocijalne, hladne, ekscentrine, osobene, neobazrive. Posebno su u kriminologiji znaajne izoidne psihopate, meu kojima se razlikuje vie tipova: hladne psihopate;(bezoseajne linosti sklone brutalnostima vre krivina dela nasilja hladno i sa predumiljajem); fanatici; (ije pretenciozne ideje ih esto sukobljavaju sa okolinom); asocijalne i anti-socijalne psihopate; (laljivci, sujetni egoisti i nepouzdane linosti); astenine psihopate; (mekuci -koji tu osobinu esto kompenzuju agresivnou); bezvoljne psihopate;(lakomislene osobe sklone alkoholu, prevarama i sitnim kraama). Epileptoidni poremeaji: Epileptoidija je psihiko stanje linosti sa usporenim tokom ideja. Manifestuje se slino epilepsiji. Epileptoidne linosti su razdraljive, sebine, asocijalne, apatine, tvrdoglave, sklone naglim i nepredvienim ponaanjima, sve do izvrenja krivinog dela. (astenian nemoan, slab, potie od slabosti) 60. SOCIJALNI FAKTORI Spoljni faktori su oni inioci uticaja na drutvo, pojedinca i njegovo ponaanje koji vode poreklo iz drutvenih odnosa i socijalnih uslova, i u literaturi definiu kao SOCIJALNI FAKTORI. Takvi faktori su objektivne prirode i djeluju na due vrijeme, to znai da se tretiraju u dinamikom, odnosno genetikom procesu. Spoljne inioce uticaja na delinkvenciju moraju se posmatrati u kauzalitetu (sprezi) sa predispozicijama linosti, njenim biolokim stanjem i psihostrukturom.

Page

74

U spoljne faktore uzronosti kriminaliteta (prirodne i socijalne) ubrajaju se: ekonomski inioci; politiki inioci; socijalno-patoloki inioci; mikro-grupni inioci i drugi inioci, koje ine (socijalna nejednakost, rasna i nacionalna diskriminacija, nezaposlenost, nizak ivotni standard, nepismenost, odsustvo zadovoljavanja kulturnih potreba) Na uticaj socijalne sredine u oblasti delinkvencije, ukazali su italijanski pozitivisti, a posebno ENRIKO FERI u kritici ANTROPOLOGIZMA. Oni su poli od izvesnih socijalnih uslova uticaja sredine, gde ubrajaju: porodicu, vaspitanje, kolu, uslove ivota i rada, kao i dravne oblike institucionalnog organizovanja i njihov znaaj u spreavanju kriminaliteta i efikasnosti kaznene politike. Ove stavove nauno su verifikovale socioloke teorije. Socijalna sredina - je najvaniji ambijent u kome se formiraju spoljni elementi uticaja na linost, deo je: drutvene sredine, oblik primarne zajednice (porodica, kola, radna sredina) i ambijenta neformalne drutvene strukture (vrnjaci, ulica, susedstvo). Ona predstavlja jedan od najbitnijih uslova socijalizacije linosti, ali i uzroka njenog asocijalnog ponaanja, da se u vezi sa njenim znaajem razvila i posebna teorija devijantnost. U ostale socijalne faktore ubrajamo: ekonomske uslove, migracione faktore, tranzicione procese, ratne uslove, uticaj masovnih medija i drugo. 61. EKONOMSKI USLOVI Ekonomski faktori kriminaliteta su spoljni faktori uticaja na kriminogeno ponaanje Ekonomska stabilnost drutva je osnova materijalne sigurnosti ovjeka i jedan od osnova prevencije kriminaliteta, posebno krivinih djela s koristoljubivim motivima. Zato su ekonomski faktori izuavanja uzroka delinkvencije od izuzetnog znaaja, a posebno ekonomske krize, materijalna pozicija i status ovjeka, stanje i razlike u ekonomskom poloaju odreenih kategorija stanovnitva (bijeda, siromatvo, bogatstvo). itave oblasti kriminaliteta predstavljaju svojevrsni sektor kriminalne ekonomije (oblast privrednog kriminaliteta, organizovanog kriminaliteta, ilegalne trgovine, pekulacije, krijumarenja). Ekonomske krize drutva i ekonomska nesigurnost pojedinca i drutvenih grupa ine opte determinante kriminaliteta kao cjeline i pojedinih njegovih oblika. Takva stanja karakteriu - teki privredni poremeaji u ekonomiji, to se neminovno odraava na drutveno stanje i odnose u odreenoj zemlji, a pratee posledice su: nezaposlenost; smanjena platena sposobnost i standard graana; ograniene mogunosti investiranja; pojava bankrotstva i drugih oblika propadanja privrednih subjekata. U vreme ekonomskih kriza kriminalitet se razvija u epideminim razmerama. Ekonomsku krizu prati raslojavanje stanovnitva na jednoj strani kriminalno bogaenje, a na drugoj ubrzano siromaenje. U isto vrijeme javlja se itav niz socijalnih problema (nezaposlenost, niske zarade, opte siromatvo drutva, profiterstvo, krijumarenje, pljake). U vrijeme kriza pored materijalne ugroena je lina sigurnost graana, a drutvena dezorganizacija logina posledica takvog ekonomskog stanja (ona dovodi do porodinih kriza, depresija, porasta alkoholizma i prostitucije, kraa i prevara). U tim periodima kriminalitet ima tendenciju porasta, posebno imovinskih delikata, pekulacija, nezakonitih transakcija. Ove pojave dovode do oseanja materijalne ugroenosti, Kada lino osjeanje nesigurnosti postane opta pojava u pitanju je ozbiljan pokazatelj ekonomske krize i jedan od kriminogenih faktora

Page

75

a) siromatvo kao kriminogeni faktor Ekonomski uslovi i drutveni status su bitan osnov egzistencije i kao kriminogeni faktor objektivnog karaktera se u literaturi tumai na vie naina, posebno su izdvojeni inioci siromatva. Siromatvo - je stanje odsustva ekonomskih, socijalnih i kulturnih uslova za zadovoljavanje osnovnih biolokih i drugih ljudskih potreba, odnosno egzistencijalnih uslova ivota. Kriterijumi siromatva su relativni i zavise od razvijenosti zemalja. Miljenje po kome je siromatvo majka zloina potie jo od MARKA AURELIJA, i od tada su shvatanja o uticaju ovog faktora na kriminalitet podeljena: 1. neomarksistike teorije: - ovom problemu pristupaju s pozicija klasnih razlika i sukoba s tezom da e smanjenjem klasnih razlika nestati i uzroci zloina, klasina socioloka teorija: - zloin se raa iz nude i siromatva, pa e se s poboljanjem materijalnih uslova , kriminalitet smanjiti. Prema shvatanjima njenih predstavnika nedostatak materijalnih uslova, siromatvo i beda kao problem egzistencije oveka u mnogim se vidovima multiplicira u vidu posrednih uzroka devijantnog ponaanja (neobrazovanje i nezaposlenost) i vidu neposrednih uzroka devijantno ponaanje (imovinski delikti) I u savremenoj kriminolokoj literaturi postoje shvatanja da je kriminalitet je zakonita pojava kod niih drutvenih slojeva, a delinkvenacija nihova kultura. Siromatvo nije izolovani kriminogeni faktor. Ono deluje u sticaju sa drugim faktorima, pri emu je nekima i uzrok ili uslov, a drugima posljedica. Siromatvo je jedan od generatora delinkventnog ponaanja, posebno za delikte imovinskog karaktera, iako postoje o tome razliita miljenja. Kriminalitet kome su uzroci beda i siromatvo u literaturi se definie kao kriminalitet oskudice. Posredne posledice siromatva su: neobrazovanje i nekvalifikovanost; nedovoljna uposlenost i niski prihodi; lo porodini status; nedovoljna kultura i povezanost s pojavama alkoholizma. Siromatvo- stvara i druge kriminogene uslove: nestabilnost lanova porodice koja nastaje zbog negativnog socijalnog i materijalnog statusa i negativan uticaj na emocionalni razvoj dece. Neki autori smatraju da su materijalni uslovi najjae sile delinkvencije, odnosno najznaajniji kriminogeni faktori. Na ovaj problem je ukazivao i TARDE smatrajui da je veina ubica i notornih kradljivaca poela je svoj ivot kao naputena deca bez doma i porodinog vaspitanja. WILIAM BONGER: (poznati holandski kriminolog) ekonomski faktor smatra presudnim uzronikom delinkvencije On navodi da je zloin uslovljen egoistinim ulovima kapitalistikog sistema koji imaju za posljedicu nerazvijen socijalni instinkt ovjeka, slabljenje moralnih svojstava ovjeka i jaanje egoistinih tendencija. Ovakav stav imaju i neki domai autori: Milutinovi tvrdi da ekonomski ugroeni slojevi i pojedinci, kada se nalaze drutveno u potisnutom i degradiranom poloaju koji ih navodi na vrenje devijantnih djelatnosti doivljavaju na svakom koraku ponienje svoje linosti i dostojanstva Perovi navodi da je injenica da siromatvo predstavlja najznaajniji inilac delinkventnog ponaanja. Vaan ekonomski inilac koji posredno u sticaju sa siromatvom uzrokuje delinkventno ponaanje, jeste nezaposlenost. Imovinski delikti i maloletniko predstupnitvo srazmerni su pojavi nezaposlenosti. Nezaposlenost bitno utie na ivot i ponaanje ljudi. Najtee posledice nezaposlenosti je siromatvo koje oveka u oskudici primorava da za obezbeenje materijalne egzistencije esto posee za nelegalnim nainima pribavljanja dobara neophodnih za ivot. Druga posledica je nesigurnost i psihika konfuzija to dovodi do razoarenja i raznih oblika drutvenih devijacija (alkoholizma, prostitucije, prosjaenja).

Page

76

Posledica u lancu: siromatvo nivo obrazovanja jeste nezaposlenost, koja dovodi do stalnog pogoravanja materijalnog stanja koje dovodi do kriminaliteta. b) kriminalitet izobilja Veliki broj autora negira pristup da je siromatvo, kao ekonomski faktor vaan uzrok kriminaliteta u celini. Oni istiu da je uticaj siromatva na kriminalitet sporadian. To dokazuju i podacima da je imovinski kriminalitet u razvijenim zemljama u porastu i pored rasta ivotnog standarda, zarada, boljih mera socijalne zatite. Ovi autori polaze od teze da i bogatstvo izobilje - parazitizam (potreba za raskonim ivotom) mogu biti uzronik nekih oblika kriminaliteta, kao to je sluaj sa organizovanim kriminalom povlaenih drutvenih slojeva. Bogaenje namee velike obaveze i dunosti, ali je i izazov za jo vee bogaenje. Jedan od kriminogenih faktora je pohlepnost kod motiva sticanja profita na nezakonit nain. (savremeno potroako drutvo favorizuje bogatstvo kao statusni simbol olien u metaforinoj tezi: vredi onoliko koliko ima tj. za odreene osobe veoma stimulativan inilac posezanja za nelegalnim sredstvima pribavljanja statusne pozicije u drutvu.) Bogatstvo se, se nasuprot siromatvu, kao motivu odravanja egzistencije, javlja kao uzronik profiterskih interesa. Tenja za bogaenjem kod nekih osoba nema granice, ne biraju se sredstva i naini za brzo sticanje kapitala, makar to bili i najtei oblici privrednog i organizovanog kriminala. U vezi s tim - u literaturi se susreu pojmovi kriminalnog rentijerstva, kao metoda i kriminaliteta izobilja kao posebnog kriminalnog fenomena. MANUEL LOPEZ RAY ( REJ) Smatra da visok ekonomski razvoj ne podrazumeva istovremeno i razvoj moralnih vrednosti. U veoma razvijenim zemljama uporedo sa poveanjem standarda u porastu je kriminalitet i to njegovi najorganizovaniji oblici. Ukoliko je cilj siromanih je da skromnije ive, onda je cilj bogatih da ive to raskonije, da s pozicija materijalnog statusa imaju veu politiku mo i drutveni uticaj, postoje tendencije da sa to manje rada ostvare to vei profit, izbjegnu obaveze, nepridravanjem normi ekonomskog i finansijskog poslovanja. Treba naglasiti da se kriminalitet siromatva i izobilja razlikuju po pojavnim oblicima. Kriminalitet siromatva se javlja u imovinskim deliktima, a kriminalitet izobilja u privredom i organizovanom kriminalitetu. Drutvene posljedice kriminaliteta bogatih su neuporedivo vee i tetnije. 62. MIGRACIONI FAKTORI Migracije su fiziko kretanje seobe stanovnitva u prostoru, privremeno ili trajno preseljavanje stanovnitva (imigracija ili emigracija) iz jednog socio-kulturnog ambijenta u drugi, iz jedne zemlje u drugu. Mogu biti uslovljene: politikim iniocima; ekonomskim iniocima dobrovoljne i prinudne Posledice migracija su: - problemi adaptacije migranata praeni su ekonomsko-socijalnim problemima vezanim za uzroke kriminaliteta, ( nezaposlenost, zdravstveni i stambeni uslovi ivota, loa komunikacija u novoj sredini, zbog razliitih kultura, obiaja, svesti.). - nepovoljan razvoj linosti (u novoj sredini ne postoje vie norme koje ga moralno vezuje za izvorne obiaje, porodicu i susedstvo, pa se slobodnije ponaa, esto i devijantno) - kidanje patrijarhalnih veza i tradicionalnih vrednosti, - nastanak socijalnih, psiholokih problema i konflikata, - pojavljuju se usamljenost, izgubljenost, deprivacija, gubljenje rodbinskih, susedskih i prijateljskih veza - u novoj sredini podlijeu novim iskuenjima u vidu alkoholizma, narkomanije, prostitucije i delinkvencije.

Page

77

U svetu (koji je polarizovan i ekonomski i socijalno) postoji problem ili tendencija prelaska stanovnitva iz siromanih drava u bogatije. Ova pojava se odvija u sve veem obimu i sve bre i zemlje useljenja postavljaju sve vee barijere tim pojavama (stvaraju politiki ambijent diskriminacije doseljenika nemaju ista politika i socijalna prava, kao domai dravljani). KULTURNI KONFLIKTI -za migrante su vezani problemima adaptacije i kulturni konflikti koji su praeni nezaposlenou, nedostatkom stambenih, zdravstvenih i drugih uslova. Kulturni konflikti su latentna stanja potencijalnog prerastanja u neprijateljstvo ili agresiju. Sve to ima za posljedicu propratne pojave: kulturnih antagonizama, izazivanje povreda javnog reda, a esto i delinkvencije teih oblika - imovinska krivina dela, krae i teke krae. (npr. u Srbiji meu izbjeglicama ovaj problem bio je izraen posebno kod mlae populacije koji su vrili uglavnom imovinska krivina djela krae i teke krae ovaj problem je u direktnoj vezi sa nainom na koji su izbjeglice prihvaene u pojedinim sredinama). Ovo ne znai da je doseljeniko stanovnitvo predodreeno da vri krivina dela. Oni samo prolaze kroz mnogobrojne tekoe adaptacije. Pored dobrovoljnih, poseban problem predstavljaju ilegalne migracije. U procese ilegalnih migracija direktno su ugrauju krijumarenje i trgovina ljudima kao najunosniji izvor zarade za organizovani kriminaliteta gde su rtve siromani imigranti. Ilegalne imigracije predstavljaju direktno krenje ljudskih prava (ropstvo, prostitucija, ekonomska eksploatacija). Vezano za ekonomske uslove kao kriminogeni faktor, migracije su karakteristine za neka normalna stanja, kao to su: urbanizacija naselja i industrijalizacije koje ga nesumnjivo prate. (Urbanizacija prestavlja proces nastajanja gradova i tenje kretanja stanovnitva iz seoskih u gradska naselja. U sociolokom smislu, proces ne samo fizikog preseljavanja na relaciji selo-grad, ve i svi procesi koji se odnose na irenje gradskog naina ivota i kulture). Sa urbanizacijom se pojavljuje niz socijalnih pitanja kriminogenog znaaja: problemi adaptacije; sukobi kultura i vrednosti; nezaposlenost; stambeni problemi i zdravstveni problemi. Zbog toga mnogi kriminolozi istiu uslovljenost urbanizacije i kriminaliteta. Postoji nekoliko elemenata kauzaliteta tih dveju pojava: faktor zakona velikih brojeva (vei broj ljudi podrazumeva i vei procenat asocijalnih ponaanja) faktor pauperizacije (nezaposlenost i beda manifestuju se vie u urbanim, nego u ruralnim podrujima) faktor iskuenja (grad nudi mnogo vie izazova za laku zaradu nego selo) faktor anonimnosti (individua u gradu je usamljena i nepoznata to joj pogoduje u zatiti od otkrivanja u kriminalnim radnjama). faktor interakcije i imitacije (nosioci delinkventnog ponaanja ive preteno u gradu i u svojoj sredini reprodukuju kriminalce lake nego na selu). Ratni faktori Prema optem znaenju rat je oruani sukob protivnika, jedan od oblika politikog rjeavanja meunarodnih odnosa i najgrublji nain nasilnog rjeavanja meunarodnih suprotnosti i konflikata. U nauci su podeljena miljenja o tome ta su sutinski uslovi nastanka ratova: 1. jedni smatraju da je rat neodvojivi deo ljudske prirode; 2. drugi poriu prethodno shvatanje i tvrde da rat moe biti odstranjen iz ljudskog ivota jer je uzrokovan moralnim zastranjenjem, drutvenim i ekonomskim poremeajima. Prema tome rat nije neizbean. Moe se izbei pravilnim obrazovanjem, vaspitanjem i ureenjem drutvenih odnosa. Posledice ratova: nisu samo socijalne, nego se duboko odraavanju i na psihike funkcije i duevno zdravlje oveka. Ratovi izazivaju poremeaje racionalnog vladanja oveka, kad ga nadvladaju bijes, panika i strah.

Page

78

Iako su ljudi skloni da ljudsku prirodu tumae bioloki i prirodno nasilnom - FROM smatra da ratobornost nije funkcija ovekovih prirodnih nagona, ve njegovog razvitka u civilizaciji. Ratovi su sasvim racionalno sredstvo za postizanje politikih ciljeva. Ratovima prethode: masovne psiholoke pripreme u vidu irenja nacionalistikih predrasuda; idolatrije poslunosti kolektivnog iritiranja EGA. Posledica svega su stresovi koji ugroavaju ovekovo mentalno zdravlje (ratom izazvani psiholoki poremeaji kreu se u rasponu od anksioznih i paninih stanja do ozbiljnih posttraumatskih stresnih poremeaja i reaktivnih psihoza). Rat moe imati: ekonomsku, politiku, rasnu, versku i drugu pozadinu uzroka, a bitno svojstvo jeste da se vodi oruanim sredstvima. Istraivanja ukazuju na to da se u ratnim uslovima kriminalitet uveava, naroito meu omladinom. To je povezano s mnogim faktorima: - poremeajima u funkcionisanju sistema vlasti, - smanjenjem obima proizvodnje, - nestaicom vanih materijalnih dobara, - odsustvom sankcija, - stvaranjem navika za odreena dela i - oskudicom materijalnih sredstava. Od sigurnosti pravnog sistema zavisi i potovanje ljudskih prava i sloboda, ali i njihova zloupotreba. (dolazi do poveanja djela nasilja, razbojnitva i razbojnikih kraa, nasilnikog ponaanja, ratnih zloina, pijunae sve do djela genocida). Savremeni ratovi ukljuujui one posle II svetskog rata govore o brutalnosti u nasilnikom ponaanju to je suprotno civilizacijskom razvoju. Uticaj rata na pojave kriminaliteta ispoljava se u svim fazama (uoi, u toku i neposredno posle rata). U ratu dolazi do preorijentacije proizvodnje na ratne potrebe. Posledica toga je nestaica robe iroke potronje, a samim tim dolazi do pojava pekulacije i nedozvoljene trgovine. Nestaicu robe izaziva i gomilanje robe na zalihama i njihov vetaki nedostatak na tritu. Dolazi i do znaajne pokretljivosti stanovnitva, naputanja domova i pojave izbeglitva. U takvim uslovima nedostatak egzistencijalnih uslova ivota navodi pojedince i grupe na delinkvenciju. Legalne dravne institucije oteano funkcioniu, a izvrioci krivinih djel su esto nedostupni nadlenim organima. Pored rata i druge vanredne okolnosti bitno uzrokuju kriminalitet. To su: - elementarne nesree veih razmera; - postkatastrofalna razdoblja; - vreme socijalnih nemira. Neki autori meutim, smatraju da su elementarne katastrofe prenaglaene, kada je u pitanju kriminalitet i da se taj utisak vie stie zbog informativno predimenzionisanih sluajeva, kao pojaane aktivnosti policije. 63. UTICAJ TRANZICIONIH PROCESA Ovaj pojam zavisno od toga gde se odvija, ima: opte znaenje i posebno znaenje. M. GODDELIER izrazom Period tranzicije oznaava posebnu fazu u evoluciji nekog drutva, fazu u kojoj se ono susree sa sve veim unutranjim i spoljanjim tekoama prilikom reprodukovanja privrednih i drutvenih odnosa na kojima drutvo poiva. U isto vrijeme pojavljuju se novi drutveni i privredni odnosi, koji se bre ili sporije, vie ili manje nasilno proiruju i postaju osnov jednog novog drutva.

Page

79

J. PETROVI smatra da bi Tranzicija generalno trebalo da podrazumijeva promjenu oblika upravljanja drutvom, to zahteva uvoenje itavog niza upravljakih i drugih elemenata od kojih prvenstveno imamo u vidu: demokratiju, vladavinu prava, uspostavljanje novih pravila i institucija, sanaciju i reformu neuralginih taaka drutvenog i ekonomskog sistema, privatizaciju, denacionalizaciju i promenu sistema vrednosti na kome poiva drutvo. Postavlja se pitanje: U kojoj meri procesi tranzicije utiu na pojave kriminaliteta? Opti zakljuak i odgovor na ovo pitanje (a na osnovu Dirkemovog shvatanja da je kriminalitet normalna drutvena pojava) je da su tranzicioni procesi imanentni kriminalitetu. (neodvojivi) Npr. Stanje u Srbiji i ostalim republike bive Jugoslavije odraava i stanje u zemljama jugoistone Evrope koje su u poslednjih dve decenije u dinaminim procesima koji se nazivaju tranzicijom. Tranzicija je poela krajem 1989. godine. Svrha tranzicije motivisana je: 1. neefikasnou dravnog sistema zasnovanog na dravnoj svojini i planskoj privredi i 2. potrebom za dinaminijim razvojem i njihovom ukljuenju u Evropsku i meunarodnu podelu rada. U periodu tranzicije dolo je do kriminalizacije bitnih segmenata politikih i ekonomskih odnosa. Umesto trine i regularne ekonomije razvila se: pekulativna ekonomija, prelivanje drutvenog kapitala pod vidom privatizacije u fondove elite nomenklature, a osnov sive ekonomije inila je: trgovina naftom, cigaretama, devizama, drogom i orujem. U takvim uslovima ORGANIZOVANI KRIMINALITET je dobio mogunost za veu drutvenu afirmaciju i ozbiljniji uticaj u drutvu. Nekontrolisano irenje korupcije u privrednim, bankarskim i finansijskim oblastima i institucijama i nasilja kao metoda ostvarivanja politikih ciljeva aktiviralo je sve destruktivne potencijale drutva. KONTROLANA FUNKCIJA PRIVATIZACIJE namerno ili sluajno, svesno ili nesvesno, postavljena je tako da ide na ruku organizovanom kriminalitetu.

64. UTICAJ OBRAZOVANJA Obrazovanje kao socijalni proces je oblik vaspitanja i socijalizacije linosti i osposobljavanja za profesionalnu delatnost, zanimanje, kao i usklaenost sopstvenog ponaanja sa ostalim lanovima drutva. Obrazovanjem se stiu navike, nain ivota i ponaanja. Ono je uslov za odravanje i poboljanje ivotnog standarda. Taj sistem da bi odgovorio funkciji koju ovek ima, mora biti postavljen tako da otkriva sposobnost i talenat pojedinaca i razvija oseanje solidarnosti, kritiko miljenje, razumevanje i toleranciju. Obrazovanje prua specifinu profesionalnu i strunu orijentaciju i doprinosi: - linim i moralnim svojstvima kao to su: miljenje, interaktivnost, kompetentnost i sposobnost linosti u korienju i inoviranju kulture tradicije, - podstie intelektualnu radoznalost, - ohrabruje elju za uenjem, nezavisnost i - zanimanje za ivot i rad drugih ljudi. Pitanje u kojoj je meri obrazovanje kriminogeni faktor je sporno. U kriminologiji preovlauju miljenja: FERI-ja, BONGER-a i jo nekih naunika, da sa viim stepenom obrazovanja opada i kriminalitet. U vezi uticaja obrazovanja na stanje kriminaliteta PINATEL smatra, da u teoriji postoje 3 grupe pristupa: 1. pesimistiki, (GAROFALO i TARDE); 2. optimistiki ( FERI i HOJER) i 3. meoviti (LOMBROZO i De GREF).

Page

80

I.

Predstavnici pesimistikog shvatanja

GAROFALO smatra da obrazovanje nema direktnog uticaja na opadanje kriminaliteta. TARDE je imao suprotan stav, tj. da stepen obrazovanja utie na kvalitet zloina, ako ne i na kvantitet zloina. II. Predstavnici optimistikog shvatanja su opovrgavali stavove pesimista.

ENRIKO FERI smatra da obrazovanje pomae kod velike mase potencijalnih kriminalaca da se ispravi ili umanji ona nepromiljenost, koja ko njih predstavlja najjai stimulans koji vodi kriminalitetu. BONGER smatra da izmeu obrazovanja i kriminaliteta postoji neposredna veza. FERGUSON - smatra da je kolska sprema najsnaniji faktor delinkventnosti. HOJER smatra da dobro obrazovanje prua pojedincu vrst temelj, da nae zaposlenje, da ga zadri, da radi i da na taj nain poteno ivi. Ono ima kapitalno znaenje u borbi protiv kriminaliteta. III. Predstavnici meovite teorije:

LOMBROZO smatra da obrazovanje u zemljama gde nije razvijeno, u poetku deluje na poveanje svih oblika kriminaliteta, osim ubistava, a kada se razvije, utie na smanjenje najokrutnijih oblika, ali i na poveanje nekih drugih vidova. Na taj nain obrazovanje ima uticaja na mijenjanje prirode kriminaliteta i smanjenje okrutnosti u tim pojavama. DE GREF -smatra da obrazovanje ne igra nikakvu ulogu, ali priznaje da se najvei broj kriminalaca regrutuje iz manje obrazovanih sredina. Uporeujui neka istraivanja i navedene pristupe PINATEL zakljuuje da: - pesimistika teorija nema validne osnove; - optimistika se delom moe usvojiti (iz manje obrazovnih sredina regrutuje se najvei broj kriminalaca) - meovita teorija je najprihvatljiva. On smatra da obrazovanje svakako favorizuje kriminalitet kradljivaca i povratnika, ali predstavlja snanu konicu protiv paljevina, seksualnih delikata i ubistava. kola, kao institucija u kojoj se obrazovanje stie je veoma vana. Iako podaci ukazuju na to da u strukturi delinkvenata preovladavaju osobe sa niim stepenom obrazovanja u teoriji nije dokazano da se nedostatak obrazovanja mora odraziti devijantno, kao to ni visok stepen obrazovanja ne garantuje odsustvo delinkventnosti. Zavisno od vrste delinkvencije, obrazovanje se dovodi u manju ili veu vezu sa kriminalnom aktivnou lanova drutva, to se posebno odnosi na imovinske delikte i pojedine njegove oblike, kao i na maloletne delinkvente. Obrazovanje je u uskoj vezi sa zanimanjem koje je u mnogim sluajevima uslov za izvrenje krivinih dela. Obrazovanje se smatra uzronikom delinkvencije, jer neka istraivanja ukazuju na to da je srazmerno stepenu neobrazovanosti, kriminalitet u nekim sredinama prisutniji (delikti nasilja). Meutim, odsustvo obrazovanja je posledica i nekih drugih uzroka, pa se moe posmatrati tek kao posredni kriminogeni faktor. Lica sa niim stepenom obrazovanja iskazuju vei stepen kriminogenog ponaanja, zato to nisu proli odgovarajue forme i stepene socijalizacije. Njihov kulturni i obrazovni nivo je manje u mogunosti da shvati razlike u ponaanju, da pronae odgovarajue zaposlenje ili da aktivno uestvuje u drutvenom ivotu.

Page

81

To posredno utie na psihiku stranu linosti, njenu nesigurnost i sklonost devijaciji. Takva lica su sklonija vrenju imovinskih delikata i delikata nasilja. S druge strane neki vidovi kriminaliteta (privredni, kompjuterski, organizovani) imaju za pretpostavku posjedovanje visokostruih znanja. U tesnoj vezi sa obrazovanjem je i proces vaspitanja. Vaspitanje je pravilan duhovni i intelektualni razvoj dece i odgajanje mladih. To je proces prenoenja kulturnih obrazaca na pojedinca i grupe u razvoju. Odvija se u razliitim uslovima socijalne sredine, prvenstveno u porodici, koli i socijalnoj sredini vrnjaka. Kroz proces vaspitanja, linost prevladava egoistine, egocentrine i devijantne tendencije i sklonosti. Devijantnost u ponaanju mladih moe biti posledica prestrogog vaspitanja i kanjavanja. Prestrogo vaspitanje stvara psihiki invalidnu linost, ini je nesigurnom i depresivnom. Porodini odnosi i vaspitanje utiu direktno na pravilan razvoj mlade linosti i odsustvo vaspitnih sadraja u kolskim programima, je kobno za sazrevanje mlade osobe. Mnogi autori smatraju da je vaspitanje bitno, ali da se ne moe smatrati kriminogenim faktorom (npr: oni ukazuju na to da u razvijenim zemljama s visokim stepenom obrazovanja kriminalitet se ne smanjuje nego se poveava). Pored porodice kola je kao socijalna sredina veoma bitna sredina i institucija u kojoj se odvijaju najvaniji vaspitni i obrazovni procesi socijalizacije linosti. Ipak u savremenim uslovima, kolski programi i uloga kole su vie orijentisane na obrazovni nego na vaspitni aspekt funkcije. Izostaje izgraivanje moralnih normi, pozitivnih stavova i karaktera linosti. Nedostatak odgovarajue opreme, laboratorija, kabineta i sportski dvorana koji bi pobudili interes i usmjerili uenike ka tome da slobodno vrijeme provode u kreativnim aktivnostima. U odsustvu programskih i praktinih mjera i vaspitne uloge koju kola mora da ima, ona se pojavljuje kao jedna od sredina asocijalnog ponaanja mladih, s ispoljavanjem raznih oblika devijantnosti. Na kraju -moemo zakljuiti da se obrazovanje kao kriminogeni faktor mora posmatrati zajedno s drugim iniocima jer je ono u najtjenjoj vezi s prevencijom, a dijelom i uzrocima i uslovima kriminalnog ponaanja, (kao kod psiholokih faktora, faktora inteligencije i socijalnih obeleja krivinih dela, koji se dovode u vezu sa profesijom i drutvenim statusom). 65. UTICAJ MASOVNIH MEDIJA Mediji i medijski kriminalitet su nezaobilazna tema savremene kriminoloke literature. Masovni mediji su mediji koji prenose informacije, to su sredstva komunikacije razliite tehnike i funkcionalne sadrine: radio, televizija, novine , filmovi, tampa, asopisi i dr. Savremeni mediji imaju mnogobrojne mogunosti da rafinirano i otvoreno utiu na funkcionisanju modernog drutvenog ivota. Njihova bitna obiljeja su usmjerenost prema heterogenom, brojnom i anonimnom auditorijumu, po prirodi brzih, javnih i prolaznih informacija namjenjenih mentalnoj funkciji s ozbiljnim socijalnim implikacijama. U savremenom drutvu oni su postali jedan od najznaajnijih inilaca uticaja na socijalizaciju mladih (prvo stanovite), bitan faktor na formiranje njihovih vrednosnih stavova i modela ponaanja. Shvatanja o uticaju sredstava informisanja na delinkvenciju su veoma podeljena. Preteno preovlauju shvatanja, a to i istraivanja pokazuju, na brojne negativne uticaje efekata medijskih sadraja na kriminalnu formu ispoljavanja, mada mnogi osporavaju ovakve teze. Zastupljeno je stanovite da nasilje u medijskim scenama utie na redukciju agresivnih nagona kod gledalaca- hipoteza o katarzi (drugo stanovite). Hipoteka o katarzi polazi da nasilje u medijskim scenama utie na redukciju agresivnih nagona kod gledalaca. Ovo shvatanje se potkrepljuje sa stavovima Aristotela, Frojda i Lorenca.

Page

82

Prema ovim miljenjima u emisijama gde dominira nasilje mediji igraju drutvenu funkciju oslobaanja mladih od latentnih sklonosti agresiji, ublaavajui njihove akcione motive. Sociolozi navode da mediji nisu indikatori i inspiratori kriminalne orijentacije, niti se mogu smatrati uzronicima nasilja i kriminalnog ponaanja, ve vie agensom dodatnog uticaja na efektuiranje kriminalne motivacije. Milutinovi smatra da uticaj literature, tampe i filma ne moe imati neposrednog kriminogenog faktora. Uloga medija u prevenciji kriminaliteta je izuzetno velika. OBJEKTIVNO INFORMISANJE JAVNOSTI o pojavama delinkvencije u sredstvima javnog informisanja bitno utie na pozitivne predstave, formiranje stavova javnog mnjenja, i samim tim na efekte drutvene reakcije u oblasti suzbijanja kriminaliteta. Medijski kriminalitet je vrsta delinkvencije i tipologija kriminalnih pojava uslovljena podsticajima masovnih medija na kriminalitet. Najizrazitiji nain zloupotrebe medija je u sprezi privatnih medija i ekonomskih, dravnih i partijskih centara moi. U KRIMINOLOKOM SMISLU masovni mediji su u mogunosti da trajno uobliavaju svest-ispiranjem mozga, kao sredstvom ideologije i politike manipulacije. Nai autori smatraju da se najvanije faktori kriminalnih podsticaja koji dolaze posredstvom medija, ogledaju u: 1. bespotednoj borbi medija za osvajanje to veeg broja gledalaca; 2. komercijalizacija nasilja i drugih vidova kriminaliteta, kao visoko kotirane robe na tritu; 3. uestalost i broj konflikata koji lako pronalaze put do gledalaca. Kada su u pitanju tampa i razni anrovi literature, prevladavaju stavovi da ne postoje pouzdani pokazatelji njihovog kriminalnog uticaja. Kriminalitet i drugi vidovi prestupnikog ponaanja u tampi zauzimaju vidno mesto. U literaturi prevladavaju miljenja da tampa sa und i pornografskim sadrajem moe imati negativan uticaj i predstavljati delinkventni faktor. Od svih sredstava masovnih komunikacija najvei uticaj u savremenim drutvima ima televizija sa mnogobrojnim stanicama i mnotvom kanala. NEGATIVAN UTICAJ MASOVNIH MEDIJA na maloletnike je najvidljiviji i to na vie naina: 1. maloletnici prihvataju vrednosti koji im se nude putem medija i padaju pod njihov uticaj; 2. mladi se identifikuju, oponaaju devijantne grupe ili pojedince; 3. ve formirane kriminalce inspirie na izbor sredstava i metoda za izvrenje delikata (ue se kriminalne tehnike); 4. podsticanje nasilja i agresivnosti maloletnika i dece. Nemaki kriminolog najder smatra da je medijski kriminalitet iskljuivo nasilniki, nasilje se ulepava i estetski prikazuje. Neka istraivanja ukazuju na to da lica koja vie gledaju televizijsko nasilje vie i ive u strahu da ne budu rtve zloina i u tom emocionalnom stanju su nesigurni i naglaenog su senzibilnog ponaanja. 66. UTICAJ OBRAZOVANJA (PONAVLJA SE PITANJE br 64) 67. PORODINI FAKTORI-degradirana porodica kao mikrogrupni faktor kriminaliteta Porodica predstavlja najstariji oblik socijalne zajednice, najhomogenija, najvra i najtrajnija zajednica u svim istorijskim tipovima drutva. PORODINA SREDINA se smatra jednom od bitnih determinanti ponaanja linosti, posebno delinkvencije dece i maloletnika. Ovaj faktor kao neposredni ili posredni faktor uvaava veina kriminolokih teorija. Moralna funkcija porodice uzima se kao jedan od vanijih uslova mogunosti i puteva integracije drutva i socijalizacije ovjeka.

Page

83

PORODICA je drutvena sredina u kojoj se odvija primarni proces vaspitanja i socijalizacije linosti. U njoj se stiu prva i osnovna moralna i estetska naela, intelektualne predispozicije, radne navike i socijalna funkcija uopte. Svako odsustvo vaspitne funkcije porodice, strukturalnog raspada i dezorganizacije vodi u neki oblik devijacije ili delinkvencije. STRUKTURALNE ANOMALIJE I PORODINI KRIMINALITET Na uzrok kriminaliteta najveim delom utiu strukturalne anomalije u porodici, a posebno poremeaj porodinih odnosa i poremeaj porodine strukture. Pojava socijalne patologije u porodinoj sredini moe biti uzrok sukoba, oponaanja ili sticanja devijantnih navika. Osnovu porodine sredine ini njeno jezgro, brak. Poremeaji u branim odnosima smatraju se jednim od mikrogrupnih faktora devijantnosti, kako kod suprunika, tako i kod dece. Poremeaji u porodinoj strukturi uslovljeni su nepotpunou porodinog nukleusa, a nastaju smru jednog od roditelja, razvodom ili nekim drugim razlogom razdvojenosti suprunika meusobno ili od djece. Svaka kriza u porodinim odnosima predstavlja opasnost za njeno budue funkcionisanje. Porodina kriza je mogue stanje razliitih odnosa i sadraja u kojima postoji pojedinano ili grupno nezadovoljstvo porodinim ivotom, koje iziskuje neke promjene. POSLEDICE PORODINIH POREMEAJA su: poligamija, dvobranost, vanbranost sa maloletnim licem, zlostavljanje i zaputanje maloletne dece, krenje porodinih obaveza, pojave porodinih nasilja, incest, odnosno rodoskrnavljenja. NATEE FORME PORODINIH KRIZA prouzrokovane su tekim drutvenim uslovima kojima su lanovi porodica izloeni: nezaposlenost, stambena nezbrinutost, zdravstvena ugroenost, materijalna ugroenost i slino. Nain vaspitanja u porodici je bitan uslov ponaanja deve u svim razvijenim fazama. Strogo vaspitanje i kanjavanje stvara psiholoki invalidnu linost, nesigurnu depresivnu. Nedostatak vaspitanja stvara agresivnu linost, bez oseanja za granice drutveno doputenog i normalnog. Lombrozo je uoio da se meu kriminalcima nalazi veliki broj dece poronih roditelja, vanbrane dece i siroadi. Mnogi istraivai su u okviru psiholoke teorije privrenosti dokazivali uslovljenost budueg ponaanja djeteta privrenou djeteta sa roditeljima ili drugim starateljem u toku hranjenja i periodu zavisnih potreba, koje bitno utiu na kasnije faze pravilnog razvoja u toku procesa socijalizacije ili odstupanja od drutveno prihvatljivih normi. Baulbi, smatra da nedostatak jednog ili oba roditelja i este selidbe, traumatini i teki uslovi ivota utiu na privrenost. Farington i Hokins istiu da takvi dogaaji do osme godine razvoja djeteta utiu na kriminalnu orjentaciju u godinama kasnije zrelosti. Gotfredson i Hiri navode da je budue ponaanje djeteta u vidu normalnog ili devijantnog uslovljeno njegovim emotivnim razvojem sa primarnim starateljima u toku djeijeg razvoja. R.Kac istie kriminoloki vane hipoteze: 1. Rano odsutni otac stimulie nesigurnu privrenost djeteta, 2. Nesigurna povezanost roditelja i djeteta obrnuto je uslovljena sa samokontrolom, a stimulie nasilniko ponaanje u kasnijem ivotu, 3. Nesigurna povezanost roditelja i djeteta stimulie neadekvatnu panju prema djetetu, 4. Strogost i nezainteresovanost majke i oca smanjuje djeiju samokontrolu, 5. Samokontrola je obrnuto srazmjerna sa nasilnikim ponaanje. Socijalna teorija Hojera, osporava znaaj uticaja porodice na delinkventno ponaanje djece, a li zato prihvata da u njegovim kasnijim fazama odraslosti predstavlja problem prilagoavanja. Teorija diferencijalnih asocijacija Sadrerlanda, polazi od stavova da dijete asimiluje asocijalno vaspitanje od roditelja koje ga kasnije vodi u zloin. Djete moe i ne mora postati delikvent, sve zavisi od uitelja u procesu vaspitanja. Socioloke teorije u porodine faktore uzronosti ubrajaju: 1. Nepotpune porodice u kojima porodino ognjite nije razdvojeno, ali je socijalna adaptacija djeteta ugroena 2. Kao i razdvojena porodica gdje se ubrajaju sve vrste rastave, smrti i drugi oblici nestanka jednog od roditelja.

Page

84

U prvom sluaju uzroni faktori se manifestuju u obliku vaspitne zaputenosti, upuivanja na delinkvenciju, odbacivanje, patoloka posesivnost majke i sl. Razdvojena ognjita imaju kriminogenu dimenziju u onim sluajevima gdje se razdvajanje pojavljuje u kauzalnoj vezi s asocijalnou. Ovdje dolaze u obzir mnogobrojne injenice: socijalnog i seksualnog nezadovoljstva suprunika, frustracija djece u toku branih razmjerica, izgubljeni autoritet roditelja, pojava treeg lica u ranijoj branoj vezi. Taj uljez tree lice, kod djeteta se pojavljuje kao suparnik, djete reaguje prema roditelju osvetniki i ide u samokanjavanje uputajui se u kriminalne postupke i ponaanja. Strukturalne promjene u porodici, posebno raspadanje braka, imaju bitnu ulogu u kriminalitetu odraslih, naroito povratnika. Na asocijalna ponaanja, takoe utiu i afektni poremeaji kao to su: ljubomora, odsustvo panje i pretjerana njenost, podreenost, antipatija i sl. 68. SLOBODNO VREME Slobodno vreme je ono vreme koje oveka ne obavezuje radom, ve je preputeno slobodnom izboru aktivnosti pojedinaca. Ono je bitan faktor sa ozbiljnim obrazima na razvoj, formiranje i zrelost linosti. Ono je posebno bitno kod mladih linosti, jer se devijantnost najee raa zbog dokolice. Ako procesi socijalizacije ne odigraju svoju ulogu i funkciju smatra se da slobodno vrijeme mladih moe biti prazno vrijeme. DOSADA se smatra jednim od uzroka devijantnog ponaanja, posebno maloletnika. Fenomen dosade i dokolice u ivotu mladog oveka moe biti prazno vreme vreme iskuenja, dosade, besposliarenja i lenstvovanja. Ono postaje pogodan prostor za delovanje raznih negativnih inilaca, za preduzimanje podviga i prihvatanje asocijalnih obrazaca ponaanja. U dokolici i neradu mlad ovek se osea izgubljeno i ne vidi smisao ivota. Oseaj praznine izaziva depresiju koja se moe manifestovati svuda gde ne postoji mogunost psihiki aktivnog angaovanja. Dosada se smatra jednim od uzroka devijantnog ponaanja, posebno kada su u pitanju maloletnici. Ona predstavlja poetak svih poroka koji potiu iz oseaja samomrnje, separatnog straha, krivice, oaja i anksioznosti. U dosadi linost se osea neispunjenom, praznom zbog ega nastaju razne besmislene odluke i ishodi. DOKOLICA je slobodno vreme koje ovek koristi da bi zadovoljio svoje emotivne i druge potrebe - odmor, zabava, lini razvoj. U vreme dokolice a pri sticaju nepovoljnih okolnosti mogue je da se u potrebi da se izbegne otuenost i dosada doe do pojave identifikacije sa neformalnim grupama krajnje destruktivnog ponaanja. Neki sociolozi tvrde da maloletnika delikvencija iskljuivo nastaje u slobodnom vremenu kao posledica faktora dokolice. Slobodno vreme koje se definie kao vreme dokolice izazovnije je za stranputicu dece imunijih roditelja nego siromanih na ta ukazuje i sudska praksa. 69. SOCIJALNA OBELEJA i KRIMINALITET SOCIJALNA OBELEJA I KRIMINALITET predstavljaju distribuciju socijalne strukture i nekih socijalnih posebnosti kriminalne populacije. Obino se pod socijalnim obiljejem podrazumjevaju starost, pol, profesija, obrazovanje, porodini,socijalni i profesionalni status i porjeklo, materijalne prilike, mjesto boravka i vrsta delinkventne orjentacije. DRUTVENI STATUS Drutveni status ini poloaj pojedinca i grupe u drutvenoj strukturi, to je mesto na skali drutvenog ugleda , moi i materijalnog bogatstva. Status linosti moe biti ustanovljen roenjem bilo da je steen i od njega zavisi njegov uticaj ali i ponaanje u drutvu.

Page

85

Nepovoljan drutveni status proizilazi iz rasne politike, verske ili ideoloke diskriminacije, stanja siromatva, nedovoljnog obrazovanja, nezaposlenosti, protivree ambicije i poloaja i predstavljaju jedan od kriminogenih faktora. Drutveni status stratifikovan poloaje na viem stepenu drutvene hijerarhije moe se iskazati na dva naina. Prvi vii drutveni status omoguava vei drutveni uticaj na oblike drutvene reakcije i prevencije kriminaliteta sa jedne strane , a sa druge strane predstavlja objektivan uslov da uz subjektivne okolnosti bude osnov za vrenje odreenih dela organizovanog i privrednog kriminala. PROFESIJA Profesija predstavlja osnovno zanimanje, specijalizovanu djelatnost. Ima odreenu vanu osnovu za istraivanja socijalnih obiljeja kriminaliteta, kako njegove fenomenoloke tako, u izvjesnom smislu i etioloke strane u kriminolokom smislu, profesijom se uslovno tretira i zanimanje jedne delinkventne strane (profesionalnih kriminalaca). Kod tzv,profesionalnih kriminalaca, koji kontinuirano ponavljaju ista krivina djela iz koristoljublja i sama kriminalna aktivnost uslovno predstavlja zanimanje. POL je anatomsko fizioloka struktura po kojom se razlikuju muka i enska osoba. Postoje shvatanja da je kriminalitet tipino muki fenomen, ali se ne moe zanemariti i znatno uee ena, posebno u nekim vidovima kriminaliteta. Drutveni poloaj mukaraca je takav da oni vie nego ene dolaze u konfliktne odnose, priroda njihove profesije i zanimanja kojima se bave podlonija je iskuenjima i razvijaju se u povoljnim uslovima, u kojima unutranje predispozicije delinkvencije mogu vie doi do izraaja. Muki poslovi pripadaju vrsti zanimanja koja dozvoljavaju kontrolisanu upotrebu agresije. Agresija mukarca esto prelazi u razliite vrste nasilnitva, kao to su razbojnitva, huliganizam, zlostavljanje vrnjaka u koli, silovanje ili tue. Svako ponaanje slui jasnoj instrumentalnoj svrsi postie interpersonalni konani cilj. DELIKVENCIJA ENA predstavlja posebnu vrstu prestupnitva i oblik asocijalnog ponaanja koji su uslovljeni biopsihikom strukturom i socijalnim poloajem ena. To su pojave u kojima dominiraju blai oblici kriminaliteta prostitucija i narkomanija. U teoriji postoje dva pristupa objanjenja specifinosti delinkvencije ena. Jedan polazi od biolokih i psiholokih faktora, a drugi uzima u obzir socijalno-ekonomske inioce poloaja ene u drutvu. Bioloke determinante su bio-psiholoki faktori, odnosno hipoteze da su ene vjetice zle, rave, opasne, prostitutke, amoralne, emocionalno nestabilne, iracionalne o posrnule ene. Socijalno ekonomske osnove smatraju da su uzroci enskog kriminaliteta marginalizacija ekonomskog i drutvenog poloaja, koji se negativno iskazuje u obrazovanju i u profesionalnoj strukturi i socijalnom statusu. Kriminalitet ena je tei oblik delinkvencije u klasifikaciji kriminalnih pojava na osnovama posebnog biolokog i socijalnog obiljeja enskog pola. ene u kriminalnim aktivnostima uestvuju, razliito od zemlje, sa od 1% do 20% ukupnog kriminaliteta. Preteno se radi o: prevarama, klevetama, prostituciji, uvredama, sitna kraa i neto teih KD iz oblasti privrednog kriminaliteta. UZROCI ENSKOG KRIMINALITETA Etiologija enskog kriminaliteta se razliito objanjava, predstavnici antropoloke kole uzroke nalaze u morfolokim karakteristikama. Tarnovska, je uzronost delinkvencije ena (posebno prostitutki) tumaila nenormalnou uiju i zuba, te oblika njihovog lica i lobanje. Prema miljenju Lombroza veina ena nisu zloinci, krivina djela ine mahom sluajno. Djelom mogu biti i atavistiki zloinci i u tim sluajevima su podmukle i veoma brutalne pri izvrenju krivinih djela. Karakteriu ih osobine duih ruku i kraih nogu, s razvijenim dlanovima od prstiju. Imaju obino tamne oi i tamnu kosu. Filip Eps, na osnovu poreenja delinkventne i nedelinkventne strukture ene zakljuili da su nie, tee i miiavije ene sklonije kriminalitetu.

Page

86

VRSTE ENSKOG KRIMINALITET enski kriminalitet razlikuje se od mukog po tome to je manje agresivnog tipa, rjei je recidivizam i vre ga lica starijeg ivotnog doba. U sluaju kada vre KD nasilja ene preteno reaguju impulsivno, a veoma rjetko su takva djela planirana. Kod umiljenih delikata obino su u pitanju motivi edomorstva i koristoljublje. Ne moe se govoriti o enskom tipu nasilnika, ali se neki faktori osobenosti nalaze u karakteru, impulsivnosti, ljubomore, sujete, mrnje i osvete, inioca koji se kriminoloki tretiraju kao niske pobude i zloini iz strasti. U poslednje vreme je naglo povean broj obima u organizovanom kriminalu. ene su poele da ulaze i u mafijake organizacije, ene dobrovoljno preuzimaju zadatke u zloinakim organizacijama kada policija uhvati njihove bosove. One su jedine koje mogu komunicirati sa mukarcima u zatvorima i tako postaju oslonac mafiji. ena retko ubija u afektu, njen postupak je po pravilu jasno i potpuno promiljen. Na taj akt se odluuje najee u krajnjoj nudi i u situacijama kada je ivotno ugroena zbog dugogodinjeg porodinog nasilja. Retko ubija u direktnom sukobu , iz koristoljublja, a skoro nikada njena rtva nije nepoznata osoba. Za k. delo edomorstva odluuju se preteno mlae, neudate osobe, koje se boje drutvene osude ili ele da se oslobode bebe koju vide kao prepreku za dalji ivot. Statistika istraivanja branog nasilja pokazuju da mukarci i ene ispunjavaju slian vid, pa ak i broj agresivnih inova nad branim partnerom ili drugim lanovima porodice, posebno decom. Priblino 40% ubistava u porodici poinile su ene, motivacija ena koja su poinila ubistvo znatno se razlikuju od onih kod mukaraca zloinaca. NARODNOST U etikom smislu se mogu posmatrati delikti vezani za rasne, verske i nacionalne osobenosti izvrilaca i predrasuda o njima i rtvama. Zloini zasnovani na rasnim, etikim, nacionalnim i religijskim o predrasudama karakteristini su ne samo za mirnodopsko vreme ve i za ratne uslove. Ta k. dela su veoma brutalna, kako u pojedinanim sluajevima tako i prema socijalnim ili nacionalnim grupama. Izazivaju visok stepen straha, panike, anksioznosti kod stvarnih i potencijalnih rtava. Poinioci takvih dela su po pravilu organizovane grupe. Ti delikti prema definiciji FBI-a predstavljaju kriminalno delo poinjeno protiv imanja ili drutva koje je motivisano protiv osoba iz predrasuda prema njihovoj rasi, veri, nesposobnosti, seksualnoj orijentaciji ili etikoj pripadnosti. Kod nas je visoka stopa kriminaliteta posebno delikata imovinskog karaktera u odnosu na stopu stanovnitva izraenija kod Roma nego kod drugih naroda,. Kriminalitet Roma dovodi se u vezu sa njihovim marginalizovanim ekonomskim i drutvenim statusom, materijalnim poloajem i diskriminacijom sistema socijalne zatite i institucija drutvene kontrole. Romi su diskriminisani i u verskom pogledu, oni se na prostorima gde ive opredeljuju kao pripadnici pravoslavlja, rimokatolicizma i islama, a u poslednje vreme i protestantizma. UZRAST Uzrastne kategorije zauzimaju znaajno mesto u delikvenciji. Najee se delinkventne grupe formiraju u maloletnikom uzrastu na po dve godine do 14-te godine, od 14-16; od 16-18 god. a kod punoletnika na svakih pet godina do 50 te godine, a zatim na svakih deset godina, sa obzirom na to da je kod takve populacije kriminalitet u znatnom opadanju. DEJIJA DELIKVECIJA Vrsta prestupnitva osoba najmlaeg uzrasta oznaava se pojmom djeija delikvencija. Najee se smatra da se radi o osobama do 14. godina ivota. Oni se za ovaj uzrast smatraju, preteno, prolaznom pojavom. Otuda u psiholokoj strukturi delinkventne djece dominiraju crte psihomotorne nestabilnosti, agresivnosti i odsustvo osjeanja krivice. Odnos djece prema drugima i vrijednostima drutva vezani su za njihov kriterijum shvatanja moralnosti. Kriminalitet djece ini najtei oblik prestupa koji se razmatra u okviru maloljetnike delinkvencije. Preteno se radi o KD krae i sitnih kraa, podmetanja poara, zlostavljanja mlaih i slabijih.

Page

87

Ova delikventna populacija potie, preteno, iz porodica s poremeenom porodinom strukturoma i odnosima. Djeca nisu u kriminolokom smislu samo subjekt, ve esto i objekt delinkvencije. To se odnosi na sluajeve zlostavljanja djece, zloupotrebe u seksualnim deliktima obljube, protivprirodnog bluda, incesta, prosjaanja i prostitucija. KRIMINALITET MALOLJETNIKA Maloljetniki kriminalitet je vrsta delinkvencije i tipologija kriminalnih pojava posebne populacione strukture stanovnika maloljetnika. ini najtei oblik maloljetnikog prestupnitva. Udio maloljetnikog kriminaliteta u kriminalitetu uopte razlikuje se od zemlje do zemlje. Preteno se kree oko treine ukupne pojave, a li ima i zemalja gdje je ta zastupljenost znatno vea. Maloljetnici najee vre imovinska KD (kraa) i taj procenat u ukupnom maloljetnikom kriminalitetu kree se oko 50-70%. Druga vrsta pojava po zastupljenosti su saobraajni delikti i trea karakteristika, ogleda se u porastu maloljetnikog kriminaliteta kod pojava seksualnih delikata, posebno djela silovanja. Maloletnici najee vre imovinska krivina dela, zatim saobraajna delikte i seksualne delikte, posebno delikt silovanja. 70. OBLICI DRUTVENE SVIJESTI i KRIMINALITET Drutvena svijest je svjest razvijena u drutvu, u vidu zajednikih sadraja raznih oblika moralne, religijske, pravne i ideoloke svijesti. Drutvena sredina, obrazovanje, nauka i kultura su osnovna podruja i uslovi za formiranje drutvene svijesti, koji se izgrauje sistem vrednosnih sudova (stavova) linosti. Ti stavovi ine ovjeka sposobnim da opaa, vrjednije i na odreen nain reaguje na uzrone i druge faktore koji ugroavaju vrijednosti koje ine osnovu njegove line sigurnosti i stabilnosti drutvene zajednice. Os svih vidova drutvene svijesti u najtjenju vezu s ljudskim ponaanjem dovode se politika, religija, ideologija, pravo i moral. POLITIKA obuhvata ukupnost procesa, odnosa i institucija regulacije ivotnih aktivnosti, interesa i konflikata u okviru globalne zajednice. Ona je najvanija oblast uticaja na inkriminaciju i dekriminaciju ljudskog ponaanja. Odreivanje politike u irem smislu je u stvari utvrditi materijalni poloaj i socijalni status pojedinaca. Politika u najoptijem smislu odreuje stanje anomalije i stabilnosti, stanje konstruktivnih odnosa ili dezorganizacije. Mnogi politiki inioci koji potiu iz konfliktnih politikih odnosa i protivrenih interesa u drutvu smatraju se faktorima uzronosti ratnih zloina, delikata genocida, terorizma i drugih vidova politikog, privrednog i nekih oblika klasinog kriminaliteta. Neki ulaze u strukture politikog angaovanja radi materijalnog bogaenja, drugi, koji su ve stekli bogatstvo posebno u kriznim vremenima tranzicije ele da ulaskom u politiku kroz institucije legalizuju steenu imovinu, a trei nastoje da preko legalnog ili nelegalnog steenog pribave mo koju ima jedino vlast. Nije retko da ljudi koji su se uz to bavili finansiranjem pojedinih stranaka, uu u politiku strukturu iz straha da im vlast ne oduzme finansijsku mo koja je steena uglavnom u nelegalnim uslovima i da sauvaju svoje bogatstvo od preispitivanja porekla. RELIGIJA u nauci su podeljena miljenja o vezi religije i kriminala. Jedni smatraju da religija svojim propovedima preventivno utie na spreavanje kriminaliteta, dok drugi smatraju da je verski fanatizam veoma vaan kriminogeni faktor. U osnovnim religijskim dogmama postojala su principijelna zalaganja vera i crkava za mir, ljudski odnos i moralne obzire koji se moraju svrstati u znaajne faktore za suzbijanje kriminaliteta. Za razliku od religije sujeverje je imalo uvek negativnu ulogu koja je pod vidom otklanjanja crne magije od zlih oiju i slino uticala je na podsticanje kriminalnih radnji. Sekta je izdvojena manja verska zajednica ili religiozna grupa sa vrstom organizacijom i naelima. Pojava sekti vezuje se za opadanje moi velikih crkava, a objanjava se krupnim drutvenim promenama koje pred savremenog oveka postavljaju problem usamljenosti i sve veeg gubitka direktnog kontakta sa narodom. Kultovi i sekte mnogo agresivnije i neposrednije nude integraciju u odreenu zajednicu.

Page

88

Pojava sekti vezuje se za opadanje moi velikih hrianskih crkava u izazovima savremenog ivota i slabljenja tradicionalnih vrednosti. Osnovna obeleja sekti su izolacija pripadnika, kontrola svih informacija i odnosa u lanstvu, dok novac slui kao sredstvo manipulacije ljudskim sudbinama. Od lanstva se zahteva slepa pokornost, izvravanje zahteva voa, potovanje uputstava i obiaja koji vladaju u sekti. Psihopatske crte uoene su kod veine pripadnika ekstremistikih sekti koje satanistikim ritualima muenja, zlostavljanja, kanibalizma, samoubistva, seksualnog zlostavljanja vre krivina dela. Od posebno ekstremnih sekti kod nas su poznate: satanistike, Sajentoloka crkva i Red sunanog hrama. IDEOLOGIJA - je sistem miljenja verovanja i ideja ire ili ue grupe, klase ili itave epohe kojima se na prikriven nain izraavaju njihov poloaj, interesi i vrednost, a koji se predstavljaju kao univerzalni. Ideologija oznaava izopaenu drutvenu svest, netanu iskrivljenu sliku sveta i drutva i pojava u njima, koje o tome stvaraju pojedine drutvene grupe. Ovo je esto iracionalno miljenje koje se esto racionalno koristi kao sredstvo pojedinih drutvenih grupa u nametanju ne samo sopstvene slike o svetu ve i sopstvenog uticaja i jaanja pozicije moi. U takve ideologije u literaturi ubrajaju se pojedini pokreti u okviru ideologije faizma, komunizma i liberalizma. Koristei razne manipulativne moi oni su u velikoj meri u mogunosti da utiu na razne oblike ljudske destruktivnosti i samodestrukcije u ime viih ideala guei svest oveka kao humanog i drutvenog bia , pretvarajui ga u poslunika, bezlino i otueno bie. Ideoloka svijest se preko politikog uticaja permanentno koristi za razne vidove pravne manipulacije i politikih vidova inkriminacije i progona neistomiljenika. MORAL - predstavlja skup usvojenih pravila ljudi u zajednici pomou kojih se ocenjuju vlastiti i tui postupci kao dobri ili loi. Pod moralom podrazumeva se svest i oseanje dunosti, a povreda morala vidi se u pogledu moralne odgovornosti-sankcija. Svaki oblik kriminaliteta je povreda moralne norme, ali kriminoloka misao govori o drutveno izopaenim shvatanjima moralnih vrednosti kao kriminogenom faktoru. Najvei stepen amoralnosti ine oni koji vre dela silovanja, krivina dela protiv imovine, krae, razbojnitva, a najmanji oni koji su poinili oni koji su poinili neki saobraajni delikt. Moral je jedna od bitnih funkcija neformalnoe drutvene kontrole, koje znatno djeluje kao prevencioni faktor u sprjeavanju delinkvencije. Da bi imalo legitimitet, sankcionasnje nekog ljudskog ponaanja, treba da bude moralno opravdano. Ljudsko ponaanje treba da ima moralnu opravdanost, a ne samo zakonsku doputenost da bi imalo legitimitet. PRAVO - kao skup pravnih normi i drutvenih odnosa sankcionisan dravnom prinudom obezbeuje funkcionisanje celine pravnih institucija i subjekata drutva i da reaguje na pojave kriminaliteta. Pravo deluje preko pravnog poretka kao skupa pravnih normi po kojima se ljudi vladaju. Sistem krivino pravnih je deo pravnog poretka koji imaju za cilj suzbijanje i spreavanje kriminaliteta, a obezbeuje se u sistemu javnog poretka. Javni poredak je skup pravnih normi kojima su regulisana osnovna prava i slobode linosti koje su utvrene najviim pravnim aktom, ustavom. Povrede javnog poretka predstavljaju krivini ili prekrajni delikt. SOCIJALNO PATOLOKE POJAVE uskoj su vezi, a esto i same uzrok pojava kriminaliteta. To se naroito odnosi na pojave alkoholizma, narkomanije, seksualnih devijacija, prostitucija, kocka i slino. Ove pojave ne djeluku izolovano, ve su u uzajamnoj vezi sa drugima. 71. KRIMINALNA FENOMENOLOGIJA- POJAVNI OBLICI KRIMINALITETA KRIMINALITET u najoptijem smislu je skup drutvenih pojava kojima se ugroavaju univerzalne drutvene vrednosti, a koje su kao takve sankcionisane krivinim pravom. Kriminalitet je sloena drutvena pojava, vezana za izvrioca, KD i socijalnu sredinu.

Page

89

Dio kriminologije koji se bavi pojavnim oblicima kriminaliteta zove se fenomenologija. Predmet fenomenologije su spoljna forma djela i uinilac. U tipolokim klasifikacijama kriminalnog ponaanja u naunoj i strunoj literaturi prisutni su veoma razliiti pristupi. Ne postoji idealna fenomenoloka klasifikacija, a da joj se ne bi moglo prigovoriti. PODELA KRIMINALITETA: 1. delikt nasilja, 2. imovinski delikt, 3. privredni kriminalitet, 4. organizovani kriminalitet, 5. kompjuterski kriminalitet, 6. saobraajna delikvencija, 7. seksualna delikvencija, 8. politiki kriminalitet, 9. ekoloki kriminalitet, 10. .maloletnika delikvencija, 11. .recidivizam-povratnitvo u vrenju k.dela. 72. DELIKT NASILJA (pojam i vrste) DELIKT NASILJA svi oblici kriminaliteta su u odreenom smislu akti nasilja. NASILJE predstavlja drsku i bezobzirnu primenu fizike sile, protivpravnog ugroavanja integriteta oveka i drugih javnih dobara i drutvenih vrednosti. Bitna obiljeja nasilja su iivljavanje i drskost bez razumnog povoda, prinuavanje drugog da trpi takvo ponaanje ime se teko vrijea njegovo dostojanstvo ili ugroava fiziki integritet. Teko ga je precizno definisati jer se pod nasiljem svrstavaju razliiti sadraji, ime se njegova sutina svodi ili na krajnje uske ili veoma iroke okvire. esto je nasilje sinonim za irok spektar pojmova kao to su zloin, tortura, tenor, zloupotreba moi i slino. Nasilje se manifestuje na ulici, na poslu, sportskim priredbama, drugim javnim skupovima, u porodici, kolskoj sredini i dr. Psiholog A.Loni misli da se nasilje razvija u etapama evolutivnim stupnjevima. Prva etapa kada linost postaje rtva nasilja, druga rtva ui kako da ia sma bude nasilna i da izvue korist iz toga, trea etapa rtva prelazi na akt ubistva. VRSTE DELIKTA NASILJA: a) krvni delikti- KD protiv ivota ubistva, b) porodino nasilje, c) delikti protiv ovenosti, d) terorizam, e) politika delikvencija. Od svih navedenih delikata najtea su kolektivna. Uzroci kolektivnih KD su socioloki, ekonomski i politoloki.

73. KRIVNI DELIKTI a. POJAM, VRSTE I OPTE KARAKTERISTIKE KRVNI DELIKTI podrazumevaju sva dela uperena protiv fizikog integriteta linosti, delikti izvreni primenom sile i nasilja. U ovu oblast spadaju svi oblici dela koja za posledicu imaju smrt ili telesne povrede. Najtei oblici krvnih delikata su:

Page

90

a) ubistva, b) teke telesne povrede. Takva djela mogu biti izvedena razliitim sredstvima: fizikim i psihikim, direktnim ili indirektnim. Najtee krivino djelo iz krvnih delikata je ubistvo. Ubistvo je jedan od najstarijih ljudskih grijehova. Omo predstavlja najtei oblik KD, poznat kroz cjelokupnu ljudsku istoriju kao delikt suprotan obiajima, moralu i pravnoj normi i sankcionisan najteim krivinim sankcijama. Kako je ubistvo najekstremniji vid ljudske destrukcije, ono ini mnogostruki fenomen i problem: etiki, kulturni, socijoloki, psiholoki, medicinski, pravni. Kod svih ubistava nasilje je dominantno sredstvo. Postoje i posebno teki kvalifikovani oblici nasilja koji za posljedicu imaju ubistva na svirep (muenje i mrcvarenje rtve) i ubistva na podmukao nain prevarno, viestruka ubistva, ubistva slubenih lica u vrenju slubene dunosti, ubistva iz bezobzirne osvete, ubistvo djeteta ili bremenite ene i ubistvo vie lica. Postoje i pojedini delikti nasilja koji se nazivaju privilegovanim zbog olakavajuih okolnosti za uinioca. To su ubistva izvrena u afektivnim i posebnim psihopatalokim stanjima (ubistvo na mah), ubistva iz nehata i samilosti, te ubistva djeteta pri poroaju, tzv.edomorstvo. U krvne delikte se ubrajaju i sve vrste nanoenja tjelesnih povrijeda, a naroito teke tjelesne povrjede i povrijede koje za posljedicu imaju odreen stepen fizikog oteenja, invalidnosti ili smrtnosti. b. UZROCI KRVNIH DELIKATA Motivi za krvne delikte veoma raznovrsni. Najei su:koristoljublje, osveta, prikrivanje drugog KD, pobude iz konfliktnih odnosa sa okolinom. Znaajan uticaj imaju i psiholoki i psihopatoloki uzroci kao stanja u kojima nastupa nasilje bez motiva. Na ubistva znaajan uticaj imaju afekti, amnezija, alkoholizam i psihopatija. Prema subjektivnim kriterijumima krvni delikti se klasifikuju kao: afektivno-impulsivni,posljedica psihotikih stanja i ako voljna radnja. Afektivna radnja najee do izraaja dolaze patoloki afekti koji se vremenom nagomilavaju. Sutina afekta je u razdraljivosti i agresiji. Najei oblici su u stanju frustracije i nagomilanog afekta, kao posljedica reakcije osoba sa niskim pragom frustracione tolerancije. Izvrioci tih delikata su uglavnom osobe bez ikakve krimainalne karijere, a njihova djela posljedica interpersosnalnih konflikata u datoj situaciji izmeu izvrioca i rtve koji su se, po pravilu prethodno poznavali. Psihotina stanja spadaju KD koje vre psihotine osobe, izofreniari, paranoici i osobe u stanju patoloke ljubomore. Psihopatije mogu biti uzronici nasilja iz vie razloga, i to: 1. Kod psihopata postoji odsustvo moralnosti, nema osjeaja krivice i grijeha, 2. Snien prag tolerancije na frustaciona stanja, 3. Egocentrine osobe najvanija osbina asocijalnost Umiljajna radnja najrjei krvni delikt koji je planiran, svjestan i voljan. Najee se ine iz koristoljublja ili osvete, radi prikrivanja drugog KD ili radi izvrenja drugog KD. U ovu grupu spadaju i tzv.profesionalna ubistva i ubistva iz asti. esto KD ubistava doprinosi i sama rtva svojim izazivakim i agresivnim ponaanjem, bilo verbalnim ili fizikim. 74. TIPOLOGIJA DELINKVENATA Tipologiju delikventa iz oblasti krvnih delikata teko je odrediti. Socijalna obiljeja izvrilaca krvnih delikata kroz kriminoloka sitraivanja ukazuju na to da je nasillniko ponaanje preteno vezano za mlau muku populaciju, nieg obrazovnog nivoa. Mnjihov ekonomski status je ispod prosjeka, ali oni ne spadaju u grupu ekonomski i egzistencijalno ugtoenih struktura.

Page

91

a. POJAM UBICE I TIPOLOGIJA Pojam ubice prve studije o ubicama datiraju iz prve poslovine 19. v, kada je ameriki psihijatar Rej opisao dve vrste ubica: homicidne monomanijake i kriminalne nbice. Prve je smatrao psiholoki abnor,alnim, a druge normalnim osobama. Homocidni monomanijaci su u apsolutnoj vlasti strasti koje njima dominiraju, dok su kriminalne ubice osobe koje planiraju zloin radi ostvarenja nekog sasvim odreenog cilja. Lombrozov tip ubice pripada grupi koju on naziva roenim zloincem, karakteristinih fizikih degenerativnosti (zakrivljene oi, jake vilice, kovrdava crna kosa, tanke usne, velike ui i pretei izraz). LOMBROZOV TIP UBICE-je roeni ubica. TIPOLOGIJA PREMA PSIHOLOKOM PROFILU: profil ubica se uglavnom vee za teoriju agresivnosti, a veina autora ih u psihometriskom opisu svodi na egocentrine, emocionalno nezrele, impulsivne osobe sa niskim pragom frustracione tolerancije i slabom kontrolom racionalnog ponaanja. Takav profil ubice koji je analizirala L.KRON na profilu 142 ispitanika-osuene ubice. Razvrstala ih je na osnovu Klaster analize na pet kategorija-tipova i to: 1. 2. 3. 4. 5. Neurotini tip ubice, Paranoini tip ubice, Simulativni tip ubice, Depresivni tip ubice, Normalni tip ubice.

NEUROTINI TIP: pripada 6,37% ispitanika. Najvie je alkoholiara, ali ima i ljudi sa najviim stepenom obrazovanja. Nisu agresivni i sumnjiavi, ali su u razmiljanjima zaokupljeni suicidnim idejama. Bizarni motivi za ubistva su rjetkost. Najee ubijaju roake ili prijatelje, a rjee ih na ubistvo stimulie seksualna ljubomora. PARANOIDNI TIP je uz normalni i najei 28,17% ispitanika. Uglavnom su u pitanju socijalno preosjetljive linosti,sa prikrivenom agresivnou. Preteno potiu iz alkoholiarskih i razorenih porodica. Iamju loa iskustva iz djetinjstva i negativan odnos prema majci. Ovaj tip ima najnii stepen obrazovanja. SIMULATIVNI TIP 12, 68% uglavnom ne potiu iz razorenih porodica, skloni su ubistvu bliskih osoba i izuzetno su agresivni prema okolini. Takoe su u veini sa niim stepenom obrazovanja. DEPRESIVNI PROFIL 23,94% tu su u pitanju socijalno izolovane osobe, povuene, kod kojih dominira pesimizam, beskorisnost, to su oni koji nemaju samopouzdanje. Krivina dela najee ine u alkoholisanom stanju. Seksualni elem pri izvrenju djela, a rtve su vrlo bliske osobe. NORMALNI PROFIL 29,87% ispitanika, tu je najvei broj ubica sa viom i visokom strunom spremom, potiu iz problematinih porodica, a njihove rtve su poznanici, prijatelji i rodbina. Za sve navedene profile karakteristino je da su kao deca bili zlostavljani od roditelja ili suseda. KLINIKA TIPOLOGIJA - Najpotpuniju tipologiju ubica daju klinika istraivanja. Prema Gutmaheru postoje sledee vrste ubica: normalni, izofreni, psihopatski, alkoholiarski, sadistiki, depresivni, osvetniki, psihotini, histerini, mentalno zaostali, seksualni tip, pasivno-agresivni tip, deca ubice, tip sa organski modanim poremeajima. B.Kapamadija je tipologiju ubica odredio prema vrstama ubistava delei ih na: ubistvo kao preteno voljna radnja, ubistvo kao preteno afektivno impulsivna radnja i ubistvo kao preteno psihotina radnja. Identinu klasifikaciju sainio je tajgleder. Postoje i rairena uvjerenja da su ubice duevni bolesnici. Meutim, istraivanja ukazuju na to da psihoze meu ubicama nisu nita rsprostranjenije nego meu stanovnitvom uopte.

Page

92

b. SERIJSKI UBICA-HOMOCIDOMAN Serijski ubica homocidonam - esto se sree, posebno u kriminalnoj literaturi, jeste tip delikventa koga je teko odrediti jedinstveno definicijom, zbog individualnih razlika samih ubica, izvrenih krivinih djela i razliitosti kriterijuma autorskih pristupa. Prema miljenju Egera kriterijumi za klasifikaciju nekoga kao serijskog ubice su: 1. da je izvrio minimum 3-4 ubistva sa izvesnim vremenskim pauzama izmeu pojedinanih sluajeva; 2. da su ubica i rtve do delikta jedni drugima nepoznati; 3. sadistiko iivljavanje nad rtvom; 4. motivi uglavnom psiholoki, a ne materijalni; 5. da rtve za ubicu imaju simbolian znaaj; 6. rtve su obino rizine i ranjive grupe. Jedna od definicija FBI glasi da serijska ubistva podrazumevaju etiri ili vie rtava, koja poinje depresivne i paranoidne osobe, koje vide sebe kao misionare ili heroje, besno kanjavajui svet kojeg se boje ili ga mrze. Neki autori (Levin i Fox) ukazuju na to da su meu serisjkim ucama najbrojnije tzv. serisjke ubice seksualno motivisane i da je ovaj motiv u pitanju kod svakog treeg ubistva. Drugi (Bartol) istiu da postoje dve tipine vrste serijskih ubica: oni koji tragaju za prepoznavanjem i serijske ubice iz koristoljublja, dok trei (Ditez) dodaju i treu vrstu, tj.profesionalne ubice koji vre krivina djela iz oblasti organizovanog kriminala. Socijalna obiljeja serijskih ubica ukazuju na to da je rje o mukarcima iz nie klase ili srednje, u dobi od dvadeset do trideset godina. Veina je imala teko djetinjstvo, jer su ih zlostavljali roditelji te su nasilniku narav ispoljavali jo od najranijeg djetinjstva. Serijski ubica obino idealizuje rtvu, sa eljom da je postidi, ponizi i uniti. Birajui slabije od sebe esto se nad njim pervezno iivljava. Mnogi autori sklonosti seriskim ubistvima veu sa ulogom majke, jer kao konstatuje Eger mnoge serijske ubice su imale neobian i neprirodan odnos sa majkom. Uloga majke kod ubica nije uvjek istovjetna, mnoge majke ubica se se prema njima odnosile isuvie zatitniki, druge su ih zlostavljale i ifiziki i seksulno, a neke su bile lo primjer u sredini za svoje sinove. Serisjke ubice su uglavnom liavali ivota rtve koje su ih asocirale na njihovu majku i njeno ponaanje. 75. PORODINO NASILJE PORODINO NASILJE uvek je postojalo i bilo veoma rasprostranjeno u svim istorijskim vremenima, kulturama i drutvima. Uvek je imalo ozbiljne posledice , posebno po ene i decu. Nasilje u porodici oznaeno je kao problem od oteg javnog interesa, odnosno predmet posebne panje drutva. Porodica je idilina zajednica samo u mati i nadi. Nasilje u porodici smatra se jednim od najteih oblika krenja ljudskih prava. Nasilnici u porodici su lica svih drutvenih slojeva, obrazovan ja, socijalnog statusa. Prema motivu i tipu korienja sredstava porodino nasilje moemo satrati: 1. Fiziko (udaranje, premlaivanje, muenje), 2. Seksualno, 3. Verbalno (vrijeanje, psovanje, poniavanje), 4. Psiholoko (ucjene, prijetnje, zastraivanja), 5. Ekonomska (uskraivanje prava na raspolaganje novcem), 6. Strukturalno nasilje (nemogunost ostvarivanja osnovnih prava). Nasilje u porodici moe izazvati bilo koji lan, a najrasprostanjeniji oblici su nasilje roditelja nad djecom i nasilje u braku.

Page

93

Nasilje nad djecom podrazumjeva razliite oblike fizikog i psihikog zlostavljanja, ugroavanja zdravlja i fizikog integriteta i psihike strukture linosti, kojima se onemoguava njihov normalan emocionalni razvoj i fiziko zdravlje. Nasiljem u braku se smatra, kako fiziko tako i psihiko nasilje, materijalno uskraivanje potreba i seksulano zlostavljanje. Razliiti su samo naini oblika nasilja, bilo da su to verbalni, psihiki ili fiziki vidovi nasilja ili njihova kombinacija. a. UZROCI PORODINOG NASILJA Uzroci porodinog nasilja u najeim sluajevima su u kombinaciji sa socijalnim, psihopatolokim i kulturno-istorijskim iniocima. Osnovni motiv kod porodinog nasilja je sticanje i zadravanje kontrole nad porodinom zajednicom ili pojedinim njenim lanovima. To moe biti posledica patrijarhalnosti drutva i neravnopravne raspodele moi-fizike i statusne, meu njenim lanovima.Veina rtava polazei od stereotipa tradicije nasilje je prihvatilo kao nametnutu ulogu. Oni su naueni da je zlostavljanje zaslueno i oekovano. Razliito vrednovanje statusa mukaraca i ena, starijeg i mlaeg, roditelja i dece uticalo je na oseanje bespomonosti i zavisnosti jednih prema drugima pa i na nunost tolerancije nasilja. Nasilje poinje verbalnim konfliktima i fizikim zlostavljanjem, vremenom dolazi so ozbiljnih povreda, koje mogu da se zavre ubistvom. Psihiko nasilje je poseban aspekt i izraava se u svesnom stvaranju atmosfere straha koja je deo nasilja. Psihijatrijski poremeaji-psihoze, esto ugroavaju fiziki integritet lanova porodice , s tim to su izraeniji sluajevi autoagresije, posebno kod edomorstva. Uoena je povezanost izmeu zaposlenosti i socio-ekonomskog poloaja mukaraca i nasilja u porodici. Tradicija i prenoenje kulturnih obrazaca doprineli su da porodino nasilje u drutvu ima visok stepen tolerancije u drutvenoj reakciji, pa i u samoj zakonodavnoj sferi. Veina zakonodavstava nije ovu sferu regulisalo zakonima pa je ona preputena oteenoj osobi da vodi privatni postupak po predlogu tuioca. Uzroci nasilja u porodici mogu se nai i u socijalnim sredinama, posebno siromanim, gde vladaju nezaposlenost, socijalna i egzistencijalna nesigurnost, lina zavist i statusno stanje dominacije i podreenosti. Dobrim delom porodino nasilje je posledica porodine patologije, psihikih poremeaja, alkoholizma ili nekih situacionih okolnosti. U takvim situacijama porodini sistem se adaptira na asocijalno ponaanje lana, koji diktira nain komunikacije i odnosa. Alternativa u ponaanju porodice sa takvim lanom je ili tolerancijatrpljenje nasilja, ili pribegavanje nasiljem prema njemu. Kod pojedinih porodica sa neusklaenim odnosima koje imaju dobru komunikaciju sa okolinom za poremeaje u njoj se sazna tek kada nastanu tragine posledice. Ljudi retko reaguju na konflikte unutar porodice iako se za sluajeve nasilja zna due vreme. Predstava da je dom sigurno mesto i da je intimnost doma nedodirljiva ponekada dom ini utoitem zla i patologije. U naem krivinom zakonu delo pod nazivom nasilje u porodici u osnovi ima tri tea oblika. Osnovni oblik odnosi se na povrdu i ugroavanje telesnog i duevnog integriteta lana porodice ili ozbiljnu pretnju da e se napasti na ivot i telo. Tei oblici postoje ukoliko je pri izvrenju osnovnog oblika korieno oruje, opasno orue ili sredstvo podobno. b. NASILJE PREMA DJECI Unutar porodice, djete moe biti objekt i svjedok nasilja, bilo direktno ili indirektno. Ono je izloeno psihikoj torturi i doivljava stres. Direktno nasilje nad djecom podrazumjeva korienje fizike sile ili prijetnje, koje izazivaju psihike poremeaje. Bol.patnju,strah. Nasiljem se djete ne navikava samo na bol i patnju, nego ono ui da se kristi nasiljem. Djeca nasilje doivljavaju kada u porodinim obraunima postoje rtve, posebno u sluajevima razvoda, gdje roditelji uzimaju djecu kao taoce. Nerjetko se deava da roditelji toleriu maltretiranje od stane ouha, maehe ili polubrae. Kada su u pitanju devijantne linosti (narkomani i alkoholiari) praksa ukazuje na to da su oni kao i paranoidni izofrenici osobe sklone da zlostavljaju ili zapostavljaju djecu. Sluajevi koji zauzimaju visoko mjesto u statistici su ubistva koja poini majka nad svojom djecom. Kao motici razlikuju se tri grupe sluajeva:

Page

94

1. Ubistvo djeteta koje izvri duevno oboljela majka, 2. Ubistvo iz ljubomore kada djete smeta da bi se ostvario odreeni odnos sa partnerom, 3. Ubistvo iz socijalnih razloga. c. BRANO NASILJE Prodini konflikti u veini sluajeva proizilaze iz poremeenih branih odnosa. Dva su specifina faktora kod nasilja nad enama: pojava mizoginije i status ene u drutvu uopte. Mizoginija, kao oblik mrnje prema enama manifestuje se ne samo u miljenju i stavovima ljudi, ve i u diskriminacionim postupcima u sferi svakodnevnog i javnog ivota. Drutveni i socijalni poloaj ene ne ini njen statusni tretman jednak mukarcima. Posljedica toga je da u ovoj oblasti nije rije samo o posebnom obliku porodinog nasilja, ve nasilju nad enama kao socijalnom grupom po osnovu njene polne pripadnosti. Nasilje u porodici usmjereno je prije svega na enske lanove porodice. Prema vrasti napada moemo razlikovati lino i strukturalno nasilje. Lino nasilje je preteni oblik pod kojim podrazumjevamo direktni fiziki napad na tijelo ene npr.nanoenje tjelenih povreda, ubistva, silovanje. Strukturalno nasilje izraeno je u pozicijoniranju statusa manje vrijednosti, njenom nepotovanju kao porodinog i drutvenog subjekta. Najtee posljedice porodinog nasilja su ubistva njenih lanova. Poinioci porodinih ubistava su najee mukarci preteno muevi, zatim oevi i braa. Muevi ubijaju ene iz afekta, a nerjetko poslije toga izvre samoubistvo. Kada ena donese odluku da ubije rjetko odustane, a za razliku od mukarca nikada ne ubija zbog ljubomore, ve zbog zlostavljanja, pa ne osjea griu savjesti kada izvri ubistvo. ene svoje partnere ubijaju na spavanju kada rtve ne oekuju napad. Izmeu ene i mukarca postoje razlike u motivu izvrenja zloina. Mukarci najee ubijaju usljed akutnih duevnih poremeaja i alkoholizma, a ene to mahom ine u afektivnom stanju. Meu mukarcima je mnogo psihikih bolesnika, dok su ene emocionalno labavije. Mukarci najee ubijaju supruge i roditelje, a ene djecu i mueve. 76. DELIKTI PROTIV OVJENOSTI Delikti protiv ovenosti i meunarodnig prava podrazumevaju skup krivinih dela iji je opti zatitni objekt nacionalna, etnika, rasna ili verska grupa, civilno stanovnitvo, telesni integritet i slobode graana. Jedan od najpoznatijih teoretiata ratova, fon Klauzevic, okarakterisao je rat kao produenje politike drigim sredstvima. Odnosno silu koju sistematski i dugotrajno upotrebljava drava ili grupa ljudi protiv druge drave ili grupe ljudi. Prema njegovom miljenju, to su jasniji i jai politiki ciljevi, a ambicije javno podrane, to su krvaviji, razorniji i skuplji ratovi u koje vlade uvlae svoj narod. Ratovi se esto objektivnim kriterijumima razmatraju i tretiraju na osnovu principa legalnosti i moralnosti, ak i racionalnosti. Njavaniji meunarodni dokumenti iz ove oblsti su etiri konvencije iz 1949.g i dva dopunska protokola tih konvencija iz 1977.g. 1. Konvencija o sprjeavanju i kanjavanju genocida iz 1948.g 2. Konvencija o zatiti kulturnih dobara u sluaju oruanih sukoba iz 1954.g 3. Konvencija o sprjeavanju i kanjavanju zloina aparthejda (legalno rasno raslojavanje) iz 1973.g 4. Konvencija o sprjeavanju i kanjavanju krivinih djela protiv lica pod meunarodnom zatitom iz 1976. godine.

Page

95

Delikti u vezi sa ratovima uobiajno se nazivaju meunarodna KD, jer je rije o djelima koja su najdirektnija i za sada skoro jedina regulisana meunarodnim krivinim pravom, ili meunar.ratnim pravom. Ovom vrstom delikta se ne ugroavaju samo nacionalna dobra i interesi, ve i sama meunarodna zajednica. U optem smislu zloini protiv ovjenosti definicijom su naelno odeeni kao delikti protiv generalno usvojenog me.prava na nain koji su usvojili pravni sistemi svijeta. Zloini protiv ovjenosti i me.prava usmjereni su ka zloinakom karakteru. Nehumanosti i neovjenom ponaanju, koji ini djelatnost irokog spektra aktivnosti i sistematskog napada poinjenog s umiljajem takvog napada. Najpreciznije odredbe zloina protiv ovjenosti su sadrane u Rimskom statutu Meunarodnog krivinog suda iz 1998.g, gdje se ovom vrstom zloina smatraju radnje: ubistva, istrebljenje, porobljavanje, deportacija, silovanje, seksualno ropstvo, prisilna trudnoa, prisilno sterilisanje i dr. Meunardnom klasifikacijom ove vrste zloina mogu se odrediti kao: 1. zloin protiv mira; 2. zloini protiv humanitornog prava, 3. ratni zloini, 4. zloini genocida. a. ZLOINI PROTIV MIRA sastoje se u pripremanju rata, njegovom planiranju i zapoinjanjuagresiji. Paradoks ovog zloina je to se njegov izaziva moe kazniti samo ako u ratu bude poraena strana, jer ga pobjedniki status protivpravno amnestira od krivice. Zliini protiv mira spadaju u internacionalne probleme naruavanja meunar.mira. ZLOINI PROTIV HUMANITORNOG PRAVA: najvanija odlika protiv savremenih ratova je odbacivanje principa vitetva, fer ratovanja i potovanja obiaja ratnih pravila. U 20. V uvedena su nova pravila - ubistva protivnika na i van bojnog polja, ubistva zarobljenika i bolesnika, unitavanje, istrebljivanje, etniko ienje i slino, a sve pod formom koletaralne tete postalo je esta pojava. Savremeni ratovi odlikuju se neselektivnosti prema stanovnitvu, razaranjem infrastrukture i kulturnih dobara, tekim ratnim zliinima genocida, ekolokim zloinima, udarima na genetsko naslee. b. DELIKTI GENOCIDA predstavljaju sistematsko unitavanje nacionalnih, verskih, etnikih ili rasnih grupa. Prema KONVENCIJI O GENOCIDU koju su donele UN 1948 godine, genocid je proglaen meunarodnim deliktom. Takvo djelo moe biti izvreno u ratu, oruanim sukobima i u miru. Sutina delikta sastoji se u nameri da se potpuno ili delimino uniti neka nacionalna, rasna ili verska grupa ubistvima, tekim naruavanjem fizikog ili duevnog zdravlja ili nanoenje patnje prinudnim raseljavanjem ili istrebljenjem ljudi. Kod ove vrste delikta dovoljna je namjera, a ne i faktika posljedica. Genocid je zloin koji je usmjeren protiv grupe, a pojedinci su rtve zliina prvenstveno kao njeni pripadnici. c. RATNI ZLOINI Ratni zloini su teki oblici povrede meunarodnog ratnog prava i pravila voenja rata. Njima su obuhvani nehumani postupci i zloini za vreme rata prema civilnom stanovnitvu, protiv ranjenika i bolesnika, kao i ratnih zarobljenika, prema kulturnim, istorijskim, zdravstvenimi drugim civilnim objektima ukoliko ne slue u ratne svrhe. Nasilje u tim deliktima podrazumeva: ubistva, zlostavljanja, kolektivno zastraivanje, kanjavanje, odvoenje u koncentracione logore, prisilno raseljenje, prisiljavanje na prinudni rad, nanoenje patnji i dr u sredstva primjene ratnih zloina spadaju logori, kao metod fizike i psihike torture.

Page

96

d. TIPOLOGIJA RATNIH ZLOINACA Dva su osnovna problema opstanka ovjeka u rato, a to su alijenacija i animalizacija. Alijenacija duevno rstrojstvo i ludilo prouzrokovano specifinm iniocima ivota u atmosferi rata. Animalizacija odsustvo ljudskog je samo logina posljedica i posednji stadijum alijenacije. To je svoenje ponaanja linosti na neovjene psotupke, odsustvo emocija i bezdunost. Ratni zloinci - Izvrioci krivinih dela protiv ovenosti podvode se pod opti naziv RATNI ZLOINCI. To je poseban tip kriminalne linosti, gde spadaju: direktni i indirektni naredbodavci. DIREKTNI NAREDBODAVCI su osobe iz srednjeg i visokog vojnog komandnog kadra, koji neposredno nareuju izvravanje dela ratnih zloina i zloina genocida. INDIREKTNI NAREDBODAVCI su najee najvii politiki, dravni i nacionalni lideri koji svesno, podstiu direktne izvrioce na zloin. Psiholoki profil bestijalnim deliktima u ratnim uslovima sklonie su psihopatske linosti. One ispoljavaju nevjerovatnu odvanost, hrabrost i mrnju prema neprijatelju, ali se istvremeno ne pridravaju discipline i pravila ratovanja. Psiholoki tip ratnog zloinca obino je to ovjek koji je iz normalnog graanskog ivota, prelaskom u uniformu, pretvoren u masovnog i bestijalnog ibicu, bez grie savjesti, osjeanja krivice i moralnih ljudskih obzira. Ratni zloinac je u pogledu mentalnog zdravlja normalan ovjek. Neki istraioci smatraju da su ratni zloici duevo oboljele osobe, suene moi rasuivanja i inteligencije. 77. TERORIZAM a. POJAM TERORIZMA Terorizam je latinska re terror, terrois koja znai jak strah. Pojam terorizam doivjeo mnoge promjene u svom osnovnom zanenju. Najee se svrastava i definie kao djelo politikog nasilja. On je stalni pratilac ljudske istorije i savremene ljudske zajednice. Krajem 20. Vijeka svijet je bio suoen sa eskalcijom terorizma. Savremeni terorizam prestavlja problem za meunarodmu zajednicu. Razni ekstermistini pokreti vide u nsilju jedino efikasno sredstvo za ostavrivanje politikog cilja, a nekontrolisana proizvodnja raznovrsnog oruja i opsanih materija dans je teroristima veoma dostupan.Terorizam podrazumeva doktrinu, metod i sredstvo izazivanje straha i nesigurnosti kod graana sistematskom upotrebom nasilja radi ostvarivanja odreenih, prvenstveno politikih ciljeva. Pojam terorizma obuhvata razliite akte nasilja i ugroavanja ljudskih prava i ivota, kao i individulanih i zajednikih dobara, to za posljedicu ima to da se do danas nije uspjeo definisati pojam terorizma. Poetna forma definicije terorizma data je 1930.g u Brislu, zatim 1937. g u okviru Drutva naroda. Enciklopedijski pojam terorizma glasi: akcija nasilja, koja se primjenjuje iz politikih razloga radi zastraivanja i bespotednog slamanja otpora onoga prema kome se vri. Ovo je manje vie pristup oko koga se kreu sve fefinicije pojma terorizam. Postoje i tzv. deskriptive definicijekoje pored smisla i cilja ukljuuju oblike, metode i sredstva kriminalne aktivnosti. Najprikladnija definicija od svih navedenih je da je terorizam doktrinu, metod i sredstvo izazivanja straha i nesigurnosti kod graana sistematskom upotrebom nasilja radi ostvarivanja odreenih, prvenstveno politikih ciljeva. b. OPTE KARAKTERISTIKE Savremeni terorizam odlikuju: a) visok stepen organizovanosti, b) globalizam, c) profesionalizam, d) zloupotreba tehnikih dostignua, e) velika finansijska mo steena pranjem novca,

Page

97

f) manipulacija novanim zavodima. U bitna svojstva terorizma koja ga izdvajaju iz cjeline kriminaliteta ubrajaju se: f) korienje ekstranormalnih oblika politikog nasilja; g) komunikacijska funkcija obavjetenja o cilu, h) zastraivanje psiholoki uinak nadmauje fizike uinke, i) specifina organizaciona i kadrovska struktura organizacija i njenih pripadnika zasnovana na ideolokim, nacionalnim, rasnim ili verskim osnovama, j) posebnosti cilja- izazivanje psihoze opte opasnosti, k) neselektivnost ciljeva izuzetna surovost pri izvrenju akcija l) aktivnost koja je usmerena prema velikom broju graana, nedunim i nemonim osobama, m) raznovrsnost i stalno proirivanje spektra objekata napada i slino. TERORISTIKE ORGANIZACIJE KOJE TEE OSTVARENJU ODREENIH IDEOLOKIH CILJEVA SU: Crvene brigade i prva linija u Italiji, Raf u Nemakoj, Oas i direktna akcija u Francuskoj, Grapo u paniji, Crvena Armija Sekigun u Japanu i dr. TERORISTIKE ORGANIZACIJE KOJE TEE OSTVARIVANJU VERSKIH CILJEVA SU: najpoznatija Al Kaida, a ORGANIZACIJE KOJE TEE OSTVIVANJU ODREENIH NACIONALNIH, PRE SVEGA SEPARATISTIKIH CILJEVA SU: Ira u Velikoj Britaniji, Eta u paniji, Hamas u Palestini, Front za osloboenje Kvebeka u Kanadi, OBK , UK NA Kosovu i dr. c. VRSTE I OBLICI TERORIZMA Postoje razliite klasifikacije tipologije terorizma. U literaturi je najea podela na: a) meunarodni, b) dravni, c) individualni i d) grupni terorizam. MEUNARODNI TERORIZAM meunarodno pravo za sada nije definisalo terorizam, a samim tim nije ni predvidelo krivine sankcije za njegove aktere, ve je kroz pojedinane aktekonvencije odredilo samo pojedina krivina dela terorizma otmice vazduhoplova, bombaki napadi, uzimanje talaca, napadi na meunarodno zatiena lica. U strunoj literaturi meunarodni terorizam se u poetnoj fazi prouavanja odnosio na teroristike akte sa inostranim elementom, da bi kasnije ovaj pojam obuhvatao svaki napad na neko, meunarodnim pravom zatieno dobro. Radoslav Gainovi za meunarodni terorizam kae da je to skup meunarodnim pravom zabranjenih aktivnosti usmerenih prema pojedincima, grupi, dravi, njenim institucijama i dobrima avioni, ambasade, brodovi i slino koje izvode teroristi pojedinci, teroristike organizacije ili drava radi ostvarivanja svojih ciljeva pri tom naruavajui stabilnost te drave, odnosno meunarodne zajednice, kao krenje konvencija o zatiti ljudskih prava i sloboda. U NAJIREM SMISLU MEUNARODNI TERORIZAM SE MOE RAZVRSTATI NA: transnacionalni, i meudravni. Transnacionalni terorizam - manifestacija terorizma u meunarodnim odnosima iji su izvrioci nedravni subjekti, odnosno pojedinci i grupe i gdje postoji odreen stepen saradnje izvrilaca iz vie zemalja koje se opredeljuju za terorizam kao nain djelovanja i oblik borbe za ostvarivanje svojih politikih i drugih ciljeve. Meunarodni terorizam je orue, odnosno jedan od specifinih spoljnopolitikihpostupaka drave kao subjekta meunarodnih odnosa i meunarodnog prava, a ne pojedinaca ili grupa.

Page

98

P.IOVAKI je izveo jednu od najnovijih klasifikacija terorizma: a) RELIGIJSKI, b) POLITIKI, c) DRAVNI, d) TERORIZAM ASOCIRAN SA ORGANIZOVANIM KRIMINALITETOM I e) PATOLOKI TERORIZAM. RELIGIJSKI TERORIZAM je inspirisan religijskim fundamentalizmom, u kome se nasilje uvek nazire kao pretea senka. POLITIKI TERORIZAM najee nastaje u nerazvijenijem zemljama sveta i uslovljen je fenomenom ekonomskih kriza i sukoba izmeu bogatih i siromanih i politikim ambicijama jednih da promene stanje i status, i drugi da ga odre ili proire. DRAVNI TERORIZAM ima najrazliitije forme. Svojstven je diktatorskim reimima, moe biti usmeren protiv sopstvenog stanovnitva, ali i protiv drugih drava. U drugim tipologijama dravni terorizam definie se kao skup mera koje podrazumevaju stvaranje uslova i neposrednog preduzimanja teroristikih akata koje vri drava preko svojih specijalizovanih organa. PODELA TERORIZMA PO KOMBSU KOMBS UVODI SLEDEU PODELU: a) tajni dravni terorizam - koji podrazumeva direktno, ali ne i otvoreno, uee dravnih slubenika u teroristikim akcijama; b) terorizam podravan od drave - u kome drava ili privatna grupa uestvuju u izvoenju akcija u korist drave gde je drava naruilac, ali ne i neophodno aktivan uesnik u teroristikim aktima. TERORIZAM ASOCIRAN SA ORGANIZOVANIM KRIMINALITETOM specifinost ovog oblika terorizma jeste da on ostvaruje odreene veze s pojedinim dravama i njenim odgovarajuim organima, kako radi izvoenja teroristikih aktivnosti na prostorima te zemlje prema politikim protivnicima, tako na terotoriji neke druge zemlje, ime se ostavruju pojedini politiki ciljevi. Kao oblik organizovanog kriminaliteta terorizam podrazumjeva postojanje dobro organizovane i strukturisane kriminalne organizacije , koju finansira drava sa kojom su uspostvaljene odgovarajue veze, to akterima teroristike djelatnosti obezbjeuju sigurnost od krivinog progona i znatnu imovinsku korist. PATOLOKI TERORIZAM oblik terorizma kada individue ili grupe teroteroriu druga lica prevenstveno zato da budu promjeeni, da skrenu panju drutva ponekad i itavog svijeta na sebe. Njegova osnovna odlika je da je terorizam iora organizaciona forma koju ini organizovana grupa, organizacija, partija, drava ili internaionalna teroristika organizacija.

d. UZROCI TERORIZMA Uzroci terorizma razliito se definiu. Socijolozi i politikolozismatraju da linost teroriste odlikuju neke specifinosti, ali da uzrok terorizma ne treba traiti u prirodi ovjeka, ve u socijalnim i ekonomskim problemima nastalim siromatvom i otuenou pojedinih drutvenih grupa i slojeva. Neki autori (Johnson i Burton) uzroke terorizma nalaze u razliitim ideologijama anarhistika shvatanja teroristike borbe protiv drutvenog zla, revolucionarni marksizam sa idejama socijalistike revolucije, novolevianski sindikalizam i reakcionarni neofaizam.

Page

99

Najei oblici motivacije terorizma su politiki, pa mu otuda politiki inioci i daju osnovna obiljeja. Meunar.izvori uzronosti su spoljni: kolonijalizacija, strana okupacija, agresija, strana eksplotacija bogatstva, a unutranji su: ekonomska i politika nejednakost, bjeda, glad, opte siromatvo, nepotovanje i krenje ljudskih prava i sl.

e. KRIVINOPRAVNI ASPEKTI TERORIZMA Krivinopravno regulisanje svih aspekata terorizma bitna je pretpostavka adekvatnog funkcionisanja meunarodne zajednice, ali i nacionalnih zakonodavstava u borbi na sprijeavanju i suzbijanju ove pojave. Terorizam. Meunarodni terorizam, mora biti jasno odreen, odnosno ikriminisan kako meunarodnim pravnim aktima, tako i na nivou nacionalnih zakonodavstava. U deklaracija i rezolucijama UN i monogoborjnih evropskih tijela terorizam se tertira kao meunarodni delikt. Svi vidovi terorizma nisz ikriminisani od strane UN, inkrimisani su oni oblici koji su ugroeni od teroritikih napada,a to su: diplomatsko osoblje, taoc, vazduhoplovi, brodvi i nuklerani materijal. Problem nepostojanja univezalne Konvencije UN predstavlja ozbiljne prepreke u funkcionisanju odbrambenih mehanizama meunarodne zajednice na tom planu. Mogua su dva modela klasifikacije obiljeja terorizma: objektivni i subjektivni. Objektivni teroristikim deliktima se mogu smatrati kvalifikovani oblici nekoliko vrsta drugih krivinih dijela: a) Zloini protiv linosti umijajna ubistva, nasilniko ponaanje, otmica linosti b) Napadi na imovini napadi na javne objekte i saobraajna sredstva. Subjektivni obuhvaena su dijela izvedena sa ciljem izazivanja straha i nesigurnosti graana. U vezi sa tim, dovoljna je i namjera da se cilj ostvari terorom. To podrazumjeva pripreme, akte organizovanja, prikupljanje sredstava i pravljenje plana akcije. Kada je u pitanju pojam izvrioca u terorizmu on je neodreen i specifian. to se tie oblika izvrenja radi se o saizvrilatvu, a pojedinac je samo neposredni izvrilac konretnog akta ili radnje. Imajui u vidu sve ove probleme oko ikriminacije terorizma, smatra se opravdanim da se pod ovim pojmom podrazumjeva svaki akt nasilja kojim se ugroava ivot ljudi (nevine rtve) i ine materijalne tete oteenjem ili ruenjem objekta od javnog interesa graana, s ciljem izazivanja straha i opte nesigurnosti graana. To podrazumjeva: akt fizikog nasilja, iza koga stoji odreena organizacija, da ima elemente umiljaja i da predstavlja ne samo izvrni akt, nego i prijetnju sistematske primjene. f. TERORISTIKE ORGANIZACIJE Terorizam je u sutini profesionalni i preteno kolektivni oblik kriminaliteta. Teroristike organizacije su posebne profesionalne organizacije kriminalne orijentacije koje odlikuju stroga pravila unutranje hijerarhije i militarne organizacije, fanatizam i solidarnost lanstva i anonimnost lanstva. Prema svemu ovom bitne karakteristike teroristikih organizacija su: organizacione osnove, hijerarhija, fanatizam pripadnika, planska aktivnost, finansiranje. Organizacione osnove terorotsike grupe uskladjenu sa njihovim ciljevima. Prisutno je jednostavno rukovoenje i mobilan sastav sa malim i efiksnim formacijam (od pet do deset pripadnika). savremene teroristike organizacije dans podrazumjevaju podjelu zadataka, jedni su zadueni za obezbjeiavnje novca, drugi za falsifikovanje dokumenata, trei za obuku i sl. lanovi teroristikih grupa su struno i fiziki osposlobljeni za izvrenje akcija. Hijerarhija ovih organizacija je najee veomma sloena i zasniva se na striktnoj podjeli rada.

Page

100

Prihvatanje novih lanova vri se uz zakletvu pismmeno ili usmeno, ili u za to odreenim manifestacijama uz odreene teroritike simbole (no, pitolj i sl.) Fanatizam pripadnika velika ideoloka, nacionalna i religijska fanatistonost pripadnika, njihova agresivnost i odlunost ba samoubilake akcije i slino, karakteristika su najekstremnijih teroristikih organizacija u svijetu. Planska aktivnost planiranje se odnosi na zatitu od otkrivanja organizacije ili hvatanja i likvidacije pripadnika i planiranja izvoenja teroristikih akata. Posebna panja poklanja se zatiti sredstava prevoza i komunikacije, sklonita i veza. Finansiranje kljuna karika u teroritikom lancu. Kriminalitet i terorizam se uveliko prepliu, kroz nelegalnu trgovinu narkotika, oruja, bijelog roblja i sl. esto se koriste i dravni fondovo obavjetajnih slubi, sredstva politikih organizacija. Kao i samofinasiranje iz klasinih kriminalnih akata provala i otmica. g. LINOST TERORISTE Na osnovu podataka iz policijskih evidencija stvorena je blia slika o teroristima. Oni ukazuju na to da su terorsiti uglavnom mlai (fanatino opredjeljena nacionalno, religijski ili ideoloki) ljudi do 25 godina ivota, vieg obrazovanja, da potiu iz imunih slojeva drutva, s devijantnim sklonostima. Psiholozi SAD zakljuuju da su teroristi normalni ljudi, s tim to se oni bre ljute i imaju nekakvu normalnu potrebu za ljutnju, kao i da bjes izraze kroz akciju, u odnosu na ostale graane. Karakteristino za teroriste je to to oni priznaju svoja dijela, u odnosu na ostale delikvente, ali odgovornost odbacuju i pripisuju subjektu (protivniku) ka kome je teroristiki akt usmjeren. Teroristi problem svode na tri osnovna pitanja: 1. bolesno drutvo, 2. dravno nasilje, 3. istinitost za koju se bore.

78. POLITIKA DELIKVENCIJA Politika delikvencija u tipologiji kriminalnih pojava predstavlja vrstu prestupnitva koje je odreeno politikim ciljem ili motivima izvrilaca. Vrsta politike delinkvencije uslovljena je karakterom drutveno polituikog sistema i njegovim temeljnim vrijednostima. Politika delikvencija je najdirektnije odreena elementima ustavnog sitema jedne zemlje i njene bezbjednosti. Osnova obiljeja politike delinkvencije su politiki motiv kao cilj i nasilje sredstvo njegovog ostvarenja. U politiko nasilje spadaju politika ubistva, diverzije, sabotaa, represija i sl. A politiko zlostavljanje moe biti fiziko i psihiko, odnosno fizika i psihika tortuta. Pod fizikim zlostavljanjem podrazumjeva se primjena sile kojom se ugroava fiziki integritet ovjeka, a psihiko zlostavljanje predstvalja uticanje na svijest radi iznuivanja. Postoji i kombinovani oblik torture, kombinuje se i fizika i pisihika tortura (fiziki obrauni na javnim mjestima, politika ubistva) njtei oblik kombinovane torture je politiko ubistvo kao sistemska likvidacija protivnika. 79. IMOVINSKI DELIKTI

Imovinski-kriminalitet -delikti su vrsta krivinih dela kojima se ugroavaju imovinska prava graana i drugih pravnih subjekata. Ovi delikti spadaju u vrstu klasinog kriminaliteta. Po obimu to su najbrojnija vrsta krivinih dela i vid delinkvencije gde postoji najvei stepen profesionalizacije.

Page

101

Izvrioci ovih krivinih dela, posle silovanja, su u najveem delu povratnici oko 30%. IMOVINSKE KRIMINALITETE (DELIKT) moemo razvrstati na: 1) KLASINE DELIKTE; 2) DELIKTE S ELEMENTOM FIZIKOG NASILJA 3) PREVARNE DELIKTE; 4) DELIKTE BEZ MOTIVA KORISTOLJUBLJA. a. KLASINI IMOVINSKI DELIKTI u njih spadaju sve vrste kraa i drugi oblici nezakonitih prisvajanja tue pokretne i nepokretne imovine. Najee krae dogaaju se po trnim centrima, u zatvorenim prostorima, saobraajnim sredstvima, a po nainu izvrenja spadaju u depne krae. S obzirom na vrijednost, vrijeme i nain izvrenja, kraa moe biti: sitna kraa, obina kraa, teka kraa i razbojnika kraa. SITNA KRAA - predstavlja krivino delo gde je predmet prisvajanja stvar male vrednosti. TEKA KRAA - podrazumeva krau koja je izvrena provaljivanjem, obijanjem, za vreme elementarne nepogode, na poseban drzak i opasan nain, kada je ukradeno dobro vee vrednosti, ako su kraom ugroena neka opta drutvena dobra, to su specifinim oblici krae - ume, divlja, ribe, i slino, ako je u sprezi sa organizovanim kriminalom. Najteim obilikom smatra se teka kraa u kombinaciji sa organizovanim kriminalitetom. U najprofitabilnije forme krimainaliteta spadaju krae intelektualne svojine, umjetnikih i kulturnih dobara, neovlateno korienje prava autora i izvoaa i sl. b. IMOVINSKI DELIKTI FIZIKOG NASILJA u ove delikte spadaju najtei oblici ove vrste krivinog dela kod kojih su fizika sila i pretnja prema rtvi osnov metoda i sredstava izvrenja delikta. Tu spadaju razbojnitva, kraa, iznuda i ucena. Razbojnitva i razbojnike krae su po svojoj strukturi sloena kriminalna aktivnost koja djelom spada u imovinske (krae), a dijelom u krivina djela klasinog fizikog nasilja (prinude). Nasilje se kod imovinskih delikata koristi kao sredstvo prinude u oduzimanju imovine, odreenih dobara ili stvari. RAZBOJNITVO u krivinopravnom smislu podrazumjeva protivpravno oduzimanje i prisvajanje tue pokretne stvari primenom grube sile ili ozbiljne pretnje na ivot i telo. U ovom deliktu sadrana su dva KD: prinuda i protivpravno pribavljanje imovinske koristi. Razbojnikom kraom smatra se kraa kada izvrilac zateen pri izvrenju delikta krae upotrijebi silu ili ozbiljnu prijetnju da e je upotrijebiti atakujui na fiziki inegritet drugog, da bi zadrao ukradenu stvar.najei objekt napada je lina imovina graana, a u najdrastinijim sluajevima objekti u kojima se dri novac (banke, benyinske pumpe i sl.). Na jednom meunarodnom savjetovanju izdiferencirane su etiri vrste razbojnitva, tj.kriminaliteta sa elementima nasilja posebne vrste, i to: 1. Prepadi na banke, 2. Prepadi na vrijednosne transporte, 3. Na trgovine, 4. Prepadi na otvorenim prostorima. U poseban oblik razbojnitva i razbojnikih kraa ubraja se morska piraterija. REKET u krivinopravnom smislu to je djelo iznude i ucjene. To je posebna vrsta kriminalne rente, oblik profesionalnog kriminaliteta zasnovan na sistemu prinude i nasilja. Postoji kao razvijen i unosan biznis zloinakih udruenja i svojevrsna naplata poreza od vlasnika privatnog kapitala. Reket se obavlja reketiranjem, tj.ucjenom uz prijetnju odmazdom vlasnicima kapitala, lanovima porodica ili materijalnim sredstvima. Sistem reketa najee obuhvata ugostiteljske objekte, kockarnice, javne kuu i sl. Postupak naplate reketa sprovodi se sukcesivno. Kod klasinog reketa mogue su tri situacije:

Page

102

1. Dolazi do obrauna izmeu pojedinaca ili grupa zbog neraienih imovinskih odnosa iz nekog ranijeg poslovnog odnosa, 2. Druga situacija predstavlja klasino izvrenje KD iznude, gdje pojedinac ili grupa u namjeri da sebi pribavi protivpravnu imovinsku korist silom ili ozbiljnom prijetnjom prinudi drugo lice, koje uglavnom posjeduje neki objekt ili drugu imovinu, da mu preda odreenu imovinsku vrijednost. 3. Trea situacija podrazunjeva sluajeve gdje pojedine kriminalne organizacije nude navodnu zatitu uz obavezu plaanja odreenog novanog iznosa, od strane lica kome se nudi takva zatita, a ono je nije trailo. Svojevrstan oblik reketa je ugovaranje i primanje novca ili drugih potronih sredstava uz nesrazmjernu imovinsku korisist korienja tekog imovinskog stanja, tekih prilika, lakomislenosti ili nedevoljne sposobnosti za rasuvanje drugoga. c. PREVARNI IMOVINSKI DELIKTI To su krivina djela prevarnog karaktera. To su delikti koje uini izvrilac: 1. pribavljanjem pokretnih stvari koje su mu poverene (krivino delo: utaje) ili 2. pribavljanjem kakve imovinske korosti dovoenjem i odravanjem u zabludi (krivino delo: prevare) kao i 3. zloupotrebom ovlaenja u pogledu staranja o imovini ili zastupanja imovinskih interesa (krivino delo: zloupotreba poverenja), kao i 4. raspolaganje sa stvarima pribavljenim krivinim delom (krivino delo: prikrivanja).

d. OSTALI OBLICI U ostale oblike imovinskih delikata spadaju i delikti koji nemaju prevashodno koristoljubiv motiv, ali se njima onemoguavaju ili oteuju odreena imovinska prava drugih, to su: odzuimanje tue stvari, unitenje i oteenje tue stvari, neovlaeno korienje tueg vozila, protivpravno useljenje i oteenje tuih prava. U takve delikte spadaju: krivina dela oduzimanje tue stvari, unitenje ili oteenje tue stvari, neovlaeno korienje tueg vozila, protivpravno useljenje i oteenje tuih prava.

80. FAKTORI IMOVINSKOG KRIMINALITETA 1. Uzroci klasinih delikata - moe se rei da su imovinski delikti po prirodi motiva (koristoljublje) srodni po uzrocima, a po pojedinim osobenostima oblika specifini, a svaki od njih ima i posebne faktore i inioce uzronosti u kombinaciji objektivnihi subjektivnih elemenata. Krae u strukturi imovinskih djela preovladavaju,a prema vrsti delikvenata mogu biti profesionalne i neprofesionalne. Neprofesionalnim se smatraju povremeni i prolazni sluajevi obesnog ili avanturistikog ponaanja, maloljetnika u kraama na objektima sa stepenom manjeg rizika, a profesionalnim one pojave koje se vre kontinuirano (u povratu) i s koristoljubivim motivom. Delikti kraa, posebno sitnih i obinih specifini su po 2 bitna faktora uticaja. Jedan se odnosi na primjerenost pojave maloletnikom uzrastu i poecima stvaranja kriminlne karijere. Drugi na faktor egzistencijalne nude (onih inilaca uzronosti iju osnovu ini siromatvo, beda i tzv.kriminalitet oskudice).

Page

103

Teki oblici kraa, kao i delikti s elementima fizikog nasilja, tipini su vidovi profesionalnog kriminaliteta. Kod tekih kraa i delikata s elementima fizikog nasilja izvrioce odlikuje vei stepen kriminalne sklonosti. Izvravaju ih delikventi s izgraenom kriminalnom karijerom i preteno psihopatskom, agresivnom i pohlepnom crtom linosti. Po socijalnim obelejima u pitanju su mlae osobe nieg stepena obrazovanja i iz porodica s poremeenim odnosima. Kriminalnu karijeru obino poinju sitnim kraama, zatim tekim blaim vidovima razbojnitva sve do tekih sluajeva kraa. 2. Uzroci delikata nasilja - krivina dela razbojnitva i razbojnike krae vri poseban tip delinkventne linosti uobiajeno nazvan razbojnikom. To je osoba nasilnik, pljaka, profesionalni kriminalac, primitivan tip linosti koga karakterie nii stepen obrazovanja, bezoseajnost, grubost i bezobzirnost pri vrenju krivinih dela. Deliktne radnje krae i pljake obavlja u grupi bezobzirnom primenom nasilja na objekte i svaki otpor, ne prezajui od upistva, ne samo oteenog ve i svedoka.U pitanju su mukarci profesionalni delikventi mlae populacije, izmeu 20 40 godina ivota. 3. Uzroci preventivnih oblika - Prevarni imovinski delikti po prirodi uzronosti slini su kraama, ali ih bitno razlikuje delikventna struktura. Prevarante karakterie sposobnost manupulacije sa rtvom.

81. PRIVREDNI DELIKTI Privredni kriminalitet je vrsta delinkvencije i tipologija kriminalnih pojava koji je uslovljen povredama propisa u privrednom i finansijskom poslovanju. S obzirom da se pod privrednim kriminalitetom podrazumjevaju razliite vrste krivinih djela (KD), kako ona protiv privrede tako i ona protiv slubene dunosti a djelom i KD protiv imovine, susreemo se sa razliitim teorijskim definicijama i zakonodavnim principima. Najee su krivinopravne definicije i one sutinu pojma svode na normativistiko shvatanje. Zaetnik normativistikog shvatanja je Alzberg, koji koristi termin privredno krivino pravo. Pihler razlikuje ekonomski i privredni kriminalitet, smatrajui privredni kriminalitet irim pojmom, a ekonomski posebnim oblikom. Pihler pod privrednim kriminalitetom podrazumeva: pojave ekonomskog kriminaliteta, delikte protiv slubene dunosti i imovinska krivina djela. Kriminoloke i socioloke definicije privredni kriminalitet definiu u irem smislu; Privrednim kriminalitetom se smatra ponaanje koje nadleni organ kvalifikuje kao kazneni delikt u za to utvrenom postupku.To podrazumjeva delinkvenciju fizikih i pravnih lica u oblasti finansijskog pravnog poslovanja krivina djela, prestupi i prekraji; Ui pojam podrazumjeva samo krivinopravne privredne i finansijske delikte, a iskljuuje prestupe i prekraje ak i neke oblike imovinskih delikata. Privredni prestupi su blai vidovi privredne delinkvencije. U pitanju je veoma masovna drutvena pojava povrede pravila o privrednom ili finansijskom poslovanju od strane pravnog ili odgovornog lica, sa tetnim posledicama po privrednu organizaciju ili drutvenu zajednicu. Razlike izmeu krivinih djela i privrednih prestupa su trojake: - stepen drutvene opasnosti privrednih prestupa je manji, nego kod krivinih dela: - kod krivinih dela odgovorna su samo fizika lica, a kod privrednih prestupa i fizika i pravna lica; - kod krivinih dela osnovni princip odgovornosti je subjektivna odgovornost, a kod privrednih prestupa za odgovornost je dovoljna samo pravna odgovornost prestupa.

Page

104

Najei oblici privrednih prestupa su dela nezakonitog ostvarivanja prihoda i privilegija. To se posebno odnosi na prestupe i prekraje u carinskom i deviznom reimu, kod invensticionih ulaganja, izbegavanja plaanja poreza i doprinosa, zloupotrebe poverenja i slino. Sankcije za privredne prestupe su kazne i zatitne mjere. Kazne su u principu novane, a zatitne mere se najee sprovode na oduzimanju protivpravne koristi. Opte karakteristike privrednog kriminaliteta su: a) Sloenost i dinaminost pojavnih oblika; b) Koristoljublje kao motiv; c) Specijalizacija izvrilaca-profesionalizam; d) Pretenost profesionalne orijentacije; e) Dela se vre kontinuirano i planski; f) Veina krivinog dela se izvrava u nekom obliku sauesnitva tj. organizovano; g) U objekte i sredstva koja koristi privredni kriminalitet spadaju razliiti oblici imovine, npr: naturalni, u vidu materijalnog predmeta, stvari ili roba u vlasnitvu; novani u vidu falsifikovanja, gotovinskih ili bezgotovinskih plaanja u prometu; korienje prava, ovlaenja i moi na razliitim nivoima nosilaca ovlaenja i kontrolnih funkcija; h) Ovim oblikom kriminaliteta ugroene su brojne privrdne oblasti, posebno: proizvodnja, skladina delatnost, transport i pedicija, trgovina, finansije, platni promet, bankarski sistem i dr; i) Izuzetno visoka tamna brojka kriminaliteta; j) Najea dokazna sredstva su dokumenti- fakture, rauni, izvodi, zavrni rauni i dr; k) Najei izvrioci su slubena i odgovorna lica u privrednom i finansijskom poslovanju. Uzroci privrednog kriminaliteta su inioci aktuelnih ekonomskih, socijalnih drutvenih uslova i globalnih kretanja kao i specifinosti nacionalnih prostora.Neki od njih zauzimaju posebnu panju: tranzicioni faktori, netransparentnost globalnih procesa privatizacije; profitni cilj i drutvena tolerancija Vrste privrednog kriminaliteta su: a) Delikti zloupotrebe moi poloaja i ovlaenja; Ova vrste delikta je zasnovana na koristoljubljivom motivu i sklonostima izvrioca KD da koristei svoj poloaj i slubena ovlatenja, zloupotrebom funkcije nezakonito prisvajaju novana sredstva, materijalna i druga dobra i privilegije. Metode, sredstva i naini zloupotrebe se odraavaju kroz: prisvajanje neevidetiranih vikova u proizvodnji; prisvajanje vikova putem prevare potroaa; prisvajanje neevidentiranih vikova zloupotrebom funkcije u linu korist; prikrivanje manjka falsifikovanjem dokumentacije; koritenjem kontrolne funkcijeanalitikog i materijalnog knjigovodstva; fiktivna knjienja; prisvajanje iz izvora korupcije. Uslov za mogunost zloupotrebe je preko tri nivoa pozicije i statusa funkcije: Upravljanja i rukovoenja; kontrole i izvravanja; operativne funkcije. b) Delikti finansijskih prevara; Prevara je akt dovoenja ili odravanja drugoga u zabludi.Finansijske prevare ine znaajan procenat u privrednom kriminalitetu i u najdirektnijoj su vezi sa zloupotrebom slubenog poloaja. Uzroci prevara su recesija, smanjenje obima posovanja neefikasnost korporativne reorganizacije pri emu se friziraju izvjetaji kako bi se postigla vea cjena akcija ili npr. vei bonus na kraju godine.

Page

105

c) Kriminalitet belog okovratnika i delikt korupcije i d) Delikti krijumarenja i nedozvoljene trgovine. Krijumarenje i nedozvoljena trgovinaomuguavaju sa se u uslovima brze komunikacije i mogunostima prikrivenih transakcija meunarodnih kriminalnih odragnizacija, ostvaruju velike sume novca i drugih vrijednosti steenih na prodaji i preprodaji narkotika, oruja, alkohola, umjetnikih djela, plemenitih metala, dragulja, nuklearnih tehnologija, trgovina ljudi, organa i rjetkih zatienih vrsta biljaka i ivotinja. U naem zakonodavstvu pojam nedozvoljene trgovine podrazumjeva svaku protivzakonitu aktivnost usmjerenu na sticanje ekonoske koristi a kojojm se nanosi finansijska i druga teta dravi i subjektima koji posluju u skladu sa zakonom. Obuhvata protivpravne aktivnosti: nabavku robe i drugih predmete; bavljenje trgovinom ili posredovanjem; zastupanjem domaih organizacija u prometu roba i usluga. teta od nedozvoljene trgovine se ne svodi samo na utaju poreza ve i derogiranje pravila privrednog poslovanja i ugroavanje funkcionisanja ekonomskog sistema. Faktori koji doprinose razvoju sive ekonomije su nedostatak meunarodne saradnje i efikasnosti, nedostupnost i tajnost u bankarskim sistemima kao i primamljivost velikih novanih sredstava angaovanih u svrhu korupcije. Uzroci ilegalne trgovine su tranzicija, priliv izbjeglica, ekonomski inioci siromatva, rast nezaposlenost...Negativni privredni i drutveni tokovi su stvarali ambijent za djelovanje sive ekonomije i stvaranje privilegija odreenim slojevima u drutvu koji su to koristili u kriminalizaciji privrednih tokova u prometu roba i usluga naroito one robe koja nije bila sotupna. 82. KRIMINALITET BELOG OKOVRATNIKA i DELIKTI KORUPCIJE U okviru privrednog kriminaliteta izdiferencirala se posebna vrsta profesionalnog kriminaliteta viih drutvenih slojeva tzv. kriminalne elite, ili kako ju je Saderlend definisao kao kriminalitet belih okovratnika. Saderlend pod ovim pojmom podrazumeva: kriminalitet u oblastima privrednog poslovanja, ije se pojave najee ispoljavaju u mahinacijama u vezi sa kupoprodajom raznih akcija, lanog reklamiranja robe, lanog iskazivanja finansijskog stanja i poslovanja pojedinih korporacija, podmiivanje poslovnih partnera, neposrednim ili posrednim podmiivanjem dravnih inovnika, a radi osiguranja povoljnih poslovnih aranmana, pronevere, nenamenskog troenja sredstava, poreske utaje i slino. Ovde su u pitanju specifine oblasti delinkvencije u privredi, poslovnim i vladajuim strukturama i vezanost za neku vrstu zanimanja u ijoj nadlenosti su diskrecione odluke, ovlaenja kontrole i izvrenja slubenih, poslovnih, dravnih i finansijskih poslova. Ovaj oblik kriminaliteta obuhvata skoro sve oblasti i profesije javnog ivota. Najee se vezuje za dravne institucije: inspekcijske ili poreske slube, policijske i carinske organe, kao i medicinsko osoblje. Korjeni kriminaliteta belog okovratnika seu u oblasti privrednih korupcija, bankarstva,osiguranja, eleznice i trgovine. Smatra se da je ova pojava rasprostranjena u svakom drutvu i da su njeni stvarni uticaji na drutvo vei nego to se takva dela otkrivaju i presuuju. Ova vrsta delinkvencije tretira se posebno tekom, jer se velikim transakcijama utaja poreza, direktnim i indirektnim oblicima korupcije nanose znatno vee tete nego klasinim oblicima kriminaliteta. Zbog drutvenog uticaja i pozicije, izvrioci ovih dela su relativno vanzakonski poteeni odgovornosti. U nekim procenama u razvijenim zemljama tete od ove vrste kriminaliteta kreu se i na desetine milijardi dolara godinje.

Page

106

Delikti korupcije imaju najtenju vezu sa kriminalitetom belog okovratnika. Korupcija predstavlja zloupotrebu moi koju ima odreena funkcija, radno mesto ili poloaj u drutvenoj ili privrednoj hijerarhiji radi nezakonitog sticanja materijalnog bogatstva ili statusa. Veina definicija korupcija svodi se na zloupotrebe javnih ovlaenja, politike i ekonomske-finasijske moi kako bi se na ilegalan nain stekla materijalna dobit, kao i politika statusna pozicija za sebe ili drugofiziko ili pravno lice. Korupcija je globalni fenomen, odlika je svakog drutva, posebno je izraena u drutvima koja su organizovana na totalitarnim principima vlasti i zemljama tranzicije gde su kljune odlike u nadlenosti grupe ljudi ili pojedinaca. U zemljama tranzicije posebno pogodno tlo za korupciju ine faktori u procesu privatizacije velikog broja preduzea i imovine znatne vrednosti drutvenog ili dravnog vlasnitva, koja se privatizuje u kratkim vremenskim intervalima, bez adekvatnog pravnog regulisanja. Kod privatizacije u zemljama tranzicije do korupcije najee dolazi zbog pravnog sistema u kome imovinska prava nisu potpuno ureena, zbog birokratskih centara moi koji mogu uticati na process promene vlasnikih prava nad imovinom i poziciji pojedinaca i grupa da u procesu alokacije mogu nelegalno izmetati iz dravnog i drutvenog u privatno vlasnitvo. To podrazumeva direktnu prodaju preduzea bez trine procedure, pravna procedura je bez jasnih pravila, izbegavaju se javni tenderi, preuzimaju se transakcije od strane centara moi izbegavanjem konkurentskih procedura, diskrecionim ovlaenjima u pogledu prispelih ponuda i uslova plaanja. Plodno tlo za korupciju je i podruje politikog odluivanja, odnosno potkupljivanje politikih partija i njihovih lidera u predizbornim aktivnostima. Mnogi biznismeni u toku predizbornih kampanja koriste da pod vidom legalnih donacija potkupljuju politiare, koji su sa pozicija vlasti duni da takve usluge adekvatno nadoknade. Ovakvi primeri iz politike prakse zapadnoevropskih i severnoamerikih podruja skoro da su redovna praksa politikih skandala i afera. Sukob interesa ili gomilanje funkcija takoe predstavljaju poseban kadrovski problem. Ukoliko sukob interesa nije pod odgovarajuom kontrolom on dovodi do toga da funkcioneri dravni i privredni mogu da donesu samostalno odluke na osnovu diskrecionih ovlaenja i bez uvida javnosti. U tim sluajevima lako preovladaju lini, partijski ili porodini interesi iznad opteg, pa ne udi zloupotreba slubenog poloaja i ovlaenja. 83. ORGANIZOVANI KRIMINALITET (POJAM, OBLICI, UZROCI) Poslednjih godina jedna od najozbiljnijih preokupacija jeste pojava organizovanog kriminala i mogunost njegovog spreavanja. Organizovani kriminalitet je vrsta delinkvencije privrednog tipa i tipologija kriminalnih pojava vezana je za aktivnost profesionalnih kriminalnih organizacija pri lemu one pretenduju da se poveu sa vlau, ostvare profit i ekonomski i potiki uticaj u drutvu. Najvanije karakteristike organizovanog kriminaliteta su: da je to kriminalna organizacijakriminalni sindikati; hijerarhija, odgovornost i subordinacija; mrena struktura; fleksibilnost u radu; infiltriranje u dravne i privredne strukture; veza sa organima vlasti i drugim institucijama; nasilje kao metod; profit kao cilj; profesionalizam kao karakteristika; transnacionalni karakter; izraena drutvena opasnost; mnotvo raznovrsnih oblika; izdvajanje rukovodnih od operativnih delova sistema; posebnosti u formama kriminalnog organizovanja i dr. Krivino-pravna priroda organizovanog kriminala: Zakon ne sadri preciznu definiciju ali organizovani kriminal dovodi u vezu sa vrenjem odreenih vrsta i oblika KD: protiv ustavnog ureenja; protiv ovjenosti; falsifikovanje i pranje novca; neovlatena proizvodnjai promet drogom; nedozvoljena trgovina orujem;trgovina ljudima; razbojnitvo; mito i korupcija; iznuda; otmica i druga KD kojim je zaprijeenja kazna zatvora u trajanju od 5 godina.

Page

107

Da bi se sluaj vodio po postupku predvienom za org.kriminal potrebna su 4 kumulativna uslova: osnovana sumnja da je KD izvreno; KD djelo rezultat djelovanja vie od dva lica; da je grupa organizovana s ciljem vrenja KD; da se djelo izvrilo s ciljem sticanja dobiti ili moi. Organizovanom kriminalnom grupom se smatra grupa od tri ili vie lica koja postoji odreeno vrijeme, djeluje sporazumno s ciljem vrenja jednog ili vie KD radi sticanja koristi za koja je predviena kazna od 4 god zatvora i tea. Evropska unija je 1994. god. donela obavezujuu definiciju koja sadri 11 zahtjeva, od kojih barem est treba da budu ispunjeni da bi se neki sluaj mogao tretirati kao organizovani kriminalitet. Od ovih 11 zahtjeva tri su obavezujua: da je djelo rezultat organizovanog djelovanja vie od dva lica; da se radi o vrenju tekih krivinih djela; da je cilj njihovog vrenja sticanje dobiti ili moi. Fakultativni zahtevi Evropske Unije su: da je svaki lan kriminalne organizacije imao unapred odreen zadatak ili ulogu; da je kriminalna organizacija planirana na due vrijeme ili neogranieno; da se djelatnost organizacije zasniva na primjeni odreenih pravila interne kontrole i discipline lanova; da se djelatnost organizuje planira i vri u meunarodnim razmjerama; da se u vrenju djelatnosti primenjuje nasilje i zastraivanje ili da postoji spremnost na njihovu pripremu; da se u vrenju djelatnosti koriste privredne ili poslovne strukture; da se koristi pranje novca ili nezakonito steene dobiti; da postoji uticaj organizacije ili njenog djela na politiku vlast, medije, izvrnu ili sudsku vlast ili na druge drutvene i ekonomske inioce. Pojavni oblici organizovanog kriminaliteta su: osnovni i ostali oblici. Osnovni oblici organizovanog kriminaliteta su: trgovina narkoticima, terorizam, korupcija, pranje novca, trgovina ljudima, reket, kompjuterski kriminalitet, trgovina orujem i nuklearnim materijalom. Ostali oblici organizovanog kriminaliteta su: krijumarenje vozila, krijumarenje cigareta, krijumarenje nafte i naftnih derivate, trgovina kulturnim dobrima, trgovina retkim biljkama I ivotinjama, ekoloki kriminalitet, pomorska piraterija, organizovana kocaka i dr. Uzroci organizovanog kriminaliteta Mogu se podeliti na nacionalne i meunarodne. Meunarodni faktori uticaja pogoduju razvoju organizovanog kriminaliteta kroz procese globalizacije, odsustva i tolerancija kontrole prekograninog prometa i nedovoljno bezbedan razvoj internacionalne, posebno finansijske kontrole, razvoj internet tehnike i slino. U nerazvijenim zemljama i zemljama u tranziciji uzroci su u raznim oblicima anominih stanja, drutvene dezorganizacije i pojava sive ekonomije. Tradicionalni sistemi zatite ogranieni na nacionalne okvire i klasini pristup da svakom zloinu odgovara jedan kriminalac, pokazuju se neuspjenim. Opte karakteristike i svojstva kriminalnih organizacija su: Visok stepen drutvene opasnosti Transnacionalni karakter Profesionalizacija metoda Sloena mrena struktura Obiajna stroga unutranja pravila Visok stepen sigurnosti organizacije Dinaminost u funkcionalnim dijelovima Princip izdvajanja rukovodnih od operativnih dijelova Vrste kriminalnih organizacija i grupa: Prema stepenu unutranje vrstine i naina delovanja organizovanog kriminaliteta, INTERPOL izdvaja etiri tipa kriminalnih organizacija: prvi je tradicionalni i njega ine mafijake organizacije po principu hijerarhije sa strogim unutranjim pravilimama ivota i normi ponaanja, sa izvesnom raznovrsnou zakonitih i nelegalnih aktivnosti. Drugi tip su takozvane profesionalne organizacije specijalizovanih lanova sa ciljem ispunjavanja odreenih zloinakih aktivnosti.

Page

108

Takve organizacije nisu stalne i nemaju stroge forme organizovanja. Bave se kraama automonila, falsifikovanjem novca, razbojnitva, iznuivanjem, reketiranjem i sl. trei tip su organizacije ija se delatnost odraava na meunarodnom planu, ali sa jezgrom homogenih etikih skupina kakve su trijade i jakuze. etvrtoj grupi pripadaju internacionalne teroristike organizacije. U kriminolokom smislu oblici kriminalnog organizovanja su: kriminalna grupa, organizovana kriminalna grupa, kriminalna organizacija, mafija kao najvii stepen organizacije. Kriminalne organizacije tipa mafije: Mafija kao najvii stepen kriminalne organizacije je specifina delikventna struktura i sredina koja deluje u okviru organizovanih oblika kriminaliteta. Mafijaku organizaciju od jednostavnog kriminalnog udruenja razlikuje statusni poloaj, izvorne sposobnosti posedovanja moi zastraivanja stanje potinjenosti , zavet utanja. Mafija u odnosu na kriminalno udruenje poseduje poziciju monopola, izbornu i ekonomsku mo tj. legitimnu poziciju politike moi u jednom socijalnom okruenju, dravi ili drutvu, zavisno od njenih razmera razvijenosti. Osnovne odlike mafije su hijerarhijska struktura organizacije u njoj centralno mesto zauzima porodica na ijem je elu boss kum, u odravanju unutranje discipline i ostvarivanja interesa koristi se prinuda, mafija ima tesne koruptivne veze sa vladajuim strukturama vlasti. U novije vreme mafija sve vei deo kapitala prebacuje iz ilegalnih u legalne poslove i ostvaruje profit i na ovoj osnovi. Savremeni mafijaki kum nije kriminalac tradicionalnog tipa. Mnogo je obrazovaniji i kulturniji, ivi na visokoj nozi barata internetom a ne pitoljem, i finansijski je obrazovan kako da brzo investira i opladi novac. Komunikativan je i kree se po mnogim svetskim metropoloma, vet je u pregovorima, odlino govori svetske jezike. On je moderni bos bizmismen, politiar, direktor, birokrata najjai kada ne primenjuje nasilje, ubistvom se koristi tek kada iscrpi sva druga sredstva do cilja, pri emu je potkupljivanje prva stvar. Meu najpoznatije mafije spadaju Koza nostra sa Sicilije, Andragente iz Kalabrije, Kamora iz Napulja, Jakuze iz Japana, Trijede iz Kine, ruska mafija, albanska mafija, amerika mafija, kolumbijska mafija, nigerijska mafija, meksika narko mafija... 84. VRSTE KRIMINALNIH AKTIVNOSTI ORGANIZOVANOG KRIMINALA 1) Nedozvoljena trgovina 2) Organizovana prostitucija i kocka 3) Reket 4) Pranje novca I ostale oblike Nedozvoljena trgovina je organizovani kriminalitet prisutan u svim oblicima trgovine deficitarnom robom, robom iji je prmet zabranjen ili se nalazi pod posebnim reimom, iju cijenu formira ilegalno trite a koje donosi laku zaradu. Najkarakteristiniji su trgovina narkoticima, orujem, ljudima Trgovina narkoticima Uivanje narkotika predstavlja ozbiljan zdravstveni, socijalni i drutveni problem u svim zemljama sveta. Proizvodnja narkotika u skoro svim zemljama sveta je ilegalna proizvodnja i trgovina i sankcionisana je. Bekom konvencijom 1988 god. predviene su mere na suzbijanju nedozvoljene trgovine drogama, ali i obaveza drava da u svojim krivinim zakonima uvedu krivino delo pranja novca. Naim zakonodavstvom ova oblast je regulisana poglavljem KD protiv zdravlja ljudi, odnosno KD: neovlatenje proizvodnje i stavljanja u promet opojnih sredstava, i omoguavanje uivanja.

Page

109

Nedozvoljena trgovina narkoticima odvija se svuda po sistemu ureene organizacije i mree koja funkcionie po principu hijerarhije, od proizvoaa droga, nakupaca i vlasnika skladita, do transportne mree i organizacije za preraspodelu u potroakim podrujima. Narkotici kojima se najee trguje su: heroin, kokain, marihuana i sintetike droge-amfetamini, lsd, i dr. Heroin se distribuira iz Pakistana, Avganistana, Mijanmara i dr. Proizvodnja kokaina je u Kolumbiji izmeu 30-70%. Krajnji cilj distribucije narkotika je Zapadna Evropa Holandija, Belgija, Poljska. Pravci kretanja narkotika su balkanska ruta. Veze narkomanije i vlasti pojedinih zemalja su evidentne i otvaraju se fiktivne firme koje su namenjene za pranje novca, sospstvene pedicije za transport. U Evropi se godinje zaplijeni oko 5 tona kokaina. Podjela trita na meunarodnom planu je evidentna, sicilijanski gangovi kontroliu kokainske transakcije u SAD. Turska mafina heroinske transakcije u Evropi, afriki azilanti su prodavci...Kolumbijski bos Pablo Eskobar i Hiberto Orehuela spadaju u najbogatije ljude sveta. Hiberto kontrolie 60% prometa kokaina u SAD, dok Burmanac Kim Njunt narko general koji je ef tajnih slubi Burme kontrolie 60% prometa heroina iz Burme u SAD. Sicilijanski gangovi upravljaju meunarodnim kokainskim transakcijama u SAD i na relaciji prekomorske zemlje Evrope. Smatra se da narkotici ine promet organizovanog kriminala u Holandiji 80%, paniji 60%, Belgiji 47%, Finskoj 35% i dr. Trgovina orujem Trgovina orujem spada u tradicionalne forme klasinog oblika kriminalnog biznisa organizovanog kriminala .Pored legalnog oblika trgovine orujem postoji i ilegalna trgovina orujem, posebno vatrenim kojim se snadbevaju paravojne formacije, teroristike organizacije i druge kriminalne organizacije. U praksi su poznata tri n aina trgovine oruja: - legalna i otvorena trgovina sa drugim zemljama po utvrenim pravilima i procedurama; - tajna i nelegalna trgovina sa drugim dravama, preko tree drave i - tajno snadbevanje nedravnih subjekata koji preko posrednika na crnom tritu . Smatra se da dio meunarodnih transfera oruja nije posledica odluka drava ve korumpiranih vojnih ili politikih zvaninika. Krijumarenje se obavlja raznim kanalima i putevima pri emu transport odreenom vrstom saobraaja predstavlja posebno razraenu strategiju: izvianja graninih prelaza; prouavanje carinske i policijske kontrole; posedovanje prevoza ili angaovanja sredstava za prevoz robe koju prate falsifikovana dokumenta. Krijumare se: pitolji, mitraljezi, bombe, nuklearni materijal, radioaktivni otpad, hemijske, bioloke i radioloke supstance. Pored pokuaja da meunarodna zajednica uredi ovlast trgovine orujem donoenjem konvencija i meusobnim usklaivanjem zakonodavstva, politiki motivi u meudravnim sukobima i ogroman biznis utiu na to da se trgovima odvija skoro legalno. Konvenciojm UN definisani su pojmovi: Pod vatrenim orujem podrazumeva se svako prenosivo oruje koje ima cev i koje ispaljuje, ili se moe modifikovati da ispaljuje hitac na osnovu dejstva eksplozije. Nezakonita trgovina oznaava svaki uvoz, izvoz, nabavku, prodaju, premjetanje i transport vatrenog oruja i njgovih dijelova preko teritorije jedne drave uesnice na teritoriju druge, kada jedna od drava nije to odobrila. Konvencija definie kao KD sledee radnje: Nezakonita proizvodnja vatrenog oruja i dijelova Nezakonita trgovina vatrenog oruja i dijelova Falsifikovanje, brisanje,uklanjanje ili mijenjanje oznaka na vat..oruju

Page

110

Trgovina ljudima Kriminalna delatnost trgovine ljudskim biima obuhvata: prinudu, vrbovanje, tzransport, kupovinu i prodaju, prebacivanje i skrivanje osoba radi njihovog seksualnog ili ekonomskog iskoriavanja, ilegalno usvajanje dece prodaju ljudskih organa, krijumarenje i eksploataciju rada migranata. Vezuje se i za ilegalne ulaske u zemlju-izbegavanje graninog prelaza sa ciljem ostvarivanja profita ili koristi drugih. Trgovina ljudima je noviji kriminoloki i krivinopravni pojam mada je kroz istoriju poznat kao trgovina bjelim robljem. U bijelo roblje svrstavaju se osobe enskog pola koje se na prisilan i prevaran nain odvode iz jednih i prodaju u drugim dravama radi prostitucije. Naroito iz azijskih i istonoevropskih zemalja u Evropu a iz Evrope na Bliski i Srednji Istok. Uprkos naporima meunarodne zajdenice da se ta pojava sprei i suzbije u nekim zemljama Evrope, Azije i Afrike ta pojava se i dalje tolerie, ak do nekle ima i tradiciju. Trgovina djecom Putevi trgovine djecom su slini putevima droge na relaciji sjever-jug a u novije vrijeme i istokzapad. U metodu delikata su primjena nasilja tj.klasine otmice mada u praksi su prisutne i zloupotrebe pod vidom usvajanja ili kupovine. Drugi metod su profesionalne prevre u smislu obeanja o boljoj budunosti djeceili pritiska na majke u stanju socijelne nude. Trei put je nagovaranje djece i njihovo odvoenje sa javnih mjesta. KD prate kraa identiteta i falsifikovanje dokumenata. Trgovina ljudskim organima Kriminalni profit je naao pogodno tlo u trgovini ljudskim organima. Savremena medicina je dosta napredovala pa su neke transplantacije, posebno bubrega, postale rutinski hiruki posao. Okolnosti da se lako putuje po svetu i da je komunikacija olakana, da postoji brza razmena informacija izmeu prodavaca i preprodavaca organa, dokazuje da je ovj oblik trgovine veoma unosan posao. Potranja za organima za transplantaciju u zemljama sa najviom stopom donatora ve je premaila ponudu. Najvei broj trgovine organima obavlja se ilegalno, a davaoci mahom ive u bedi da im je zdravlje nakon prodatog organa bitno ugroerno. Oni se tretiraju kao vree rezervnih delova, a ne kao ljudska bia. Trgovaka mrea organa rairena je od Indije i Tajlanda, preko Turske i zemalja Istone Evrope, do Austrije i Italije. Destinacije donatora su Moldavija, Argentina, ile, zemlje Brazila do Filipina. Na tim tritima za prodaju bubrega donatori dobijaju oko 3000 dolara, a krajnji korisnik ga plaa do 100.000. Krijumarenje migranata Do migracija stanovnitva dolo je zbog olakane komunikacije, ljudi iz lokalnih krajeva sele se na razne strane svih kontinenata. Krijumarenje ilegalnih imigranata postao je unosan posao koji se obavlja pod kontrolom organizovane mree kriminaliteta. Usled intenzivnog saobraaja izmeu istonoevropskih zemalja i zapadnoevropskih zemalja kamioni su postali glavno sredstvo prebacivanja imigranata. Taj sistem su razvili i kosovski Albanci koji zajedno sa albancima iz Albanije kontroliu krijumarenje ljudi iz Belgije i Francuske u Veliku Britaniju. Velika Britanija je poslednjih godina postala najatraktivnija zemlja za imigrante koji trae politiki azil. Za ilegalno prebacivanje ljudi preko granice uzimaju se velike pare, a poveanje stanovnitva u zemljama doseljenih imigranata predstavlja veliki problem. U naem krivinom zakonodavstvu krijumarenje migranata inkriminisano je kao krivino delo nedozvoljen prelaz dravne granice i krijumarenje ljudi, kojim je obuhvaeno krivino delo protivpravnog bogaenja ili druge koristi omoguavanjem drugom da nedozvoljeno pree dravnu granicu, ili nedozvoljeno boravi u zemlji ili tranzitira kroz Srbiju lice koje nije domai dravljanin.

Page

111

Organizovana prostitucija Kriminalitet i prostitucija su u svim vidovima u uzajamnim odnosima. Upravo zbog toga je veoma teko ustanoviti ta je emu neposredni uzrok. Preko prostitucije se podstrekava i prikriva kriminalitet. Sredstva od kriminaliteta idu na prostituciju, organizacija prostitucije je jedan od estih oblika profesionalnog i organizovanog kriminaliteta. Od prostitucije ivi itava skala kriminalacapodvodai, makroi, svodnici i drugi paraziti prostitucije. Prostitucija je najee pod otvorenom ili prikrivenom zatitom policije ili lokalnih organa. Vlasnici javnih kua retko se znaju, ali njima upravljaju u ime vieg gazde, koji uzima reket. esto stvarni posrednik ima javne kue u vie gradova, a u njegovo ime ih vodi poslovna, otmena dana koja je nemilosrdna ena i sa uspehom vodi javne knjige i muterije. U savremenim uslovima poznata je pojava trgovine enama radi prostitucije i snimanja pornografskih filmova-sex trafiking. Razlikuju se evropski i azijski sex trafiking. Azijski je vezan za otmice ili kupovinu devojaka izmeu 11-13 godina, koje se u lancu kupoprodaje prometiraju i po vie puta dok ne stignu u bordele ili ulino trite. Evropski tip trafikinga vezan je za drutvene procese u istono-evropskim zemljama iz kojih devojke u dobu izmeu 20-23 godine, sa srednjim, a mnoge i sa visokim obrazovanjem stiu u metropole Nemake, Italije, vedske i drugih zapadnoevropskih zemalja i kroz prostituciju trae ansu za bolji ivot od nesigurnih materijalnih uslova koji im se nude u sopstvenim zemljama. Potranja za prostitutkama u razvijenom svetu sve je izraenija, a ekonomski uslovi ena u nerazvijenim zemljama sve nepovoljnija. Najtei oblici seksualnog zlostavljanja odvijaju se zapravo kroz razne oblike prostitucije. Krivina dela koja proizilaze iz prostitucije su: podvoenje drugog lica sa ciljem prostituisanja; eksploatisanje prostituisanih lica; upravljanje i dranje bordela; izdavanje ili stavljanje na raspolaganje zgrade ili drugih prostorija radi vrenja prostitucije ili slinih aktivnosti. Naim krivinim zakonom ova pojava je regulisana poglavljem KD protiv polne slobode a to su: podvoenje i omoguavanje vrenja polnog odnosa; posredovanje u vrenju prostitucije i prikazivanju pornografskih materijala i iskoritavanje djece za pornografiju. Kockanje Kockanje se pojavilo jo u starom i srednjem veku. U poetku nije obuhvatalo novane uloge, ali se vremenom izmenilo. Forme biznisa u Evropi dobija krajem XIV i u XVX veku. Kockanje je vid socijalne patologije u kome uestvuje veliki broj ljudi. injenicu da je znatan broj ljudi naklonjen kocki, izvrioci krivinih dela su iskoristili kao mogunost za sticanje velikih prihoda to je za posledicu imalo stvaranje kockarskih sindikatamafijai su preuzeli kontrolu nad kockanjem. Kockanje prelazi u deo organizovanog kriminaliteta u sluaju kada se organizuju prevare u igri, kada reketai deluju svojim uobiajenim metodama: obeleavanjem teritorije, zakupljivanjem maina, uklanjanjem protivnika i pruanjem zatite uz naknadu, uzimanje dela prihoda. Kockanje je zabranjeno, kockarske organizacije rade ilegalno, a prihodi su veoma visoki. Kockanje se organizuje u razliitim oblicima: igre sa brojevima, kartanje, igre za kockarskim mainama-rulet, klaenje-konjike trke, sportska takmienja i dr. Najzastupljeniji su kockarski automati, oni ne trae velika ulaganja, a donose velike prihode. Proizvoai su najee same kockarske organizacije koje daju dozvolu za korienje zainteresovanim sa nadoknadama. 85. PRANJE NOVCA, REKET KAO OBLICI

Pranje novca je protivpravni postupak legalizacije kapitala steenog kriminalnom delatnou. To su fin. transakcije prikrivanja stvarnog porjekla novca. Sastoji se u falsifikovanju poslovno finansijske dokumentacije i manipulaciji u sistemu meubankarskih transakcija.

Page

112

Poreklo prljavog novca potie od nelegalne trgovine, iz skrivenih ili proneverenih fondova izraen na utajama poreza, ilegalnom trgopvinom drogama i opijatima, iz organizovane kocke, prostitucije i reketa, kao i procesima privatizacije kapitala u bivim socijalistikim zemljama Istone Evrope i organizovanih kanala kriminaliteta na Zapadu. Pranje novca je postalo meunarodni problem razvijenih zemalja i ostalih zemalja. Posledice se ogledaju u ugroavanju meunarodnog finansijskog trita, preuzimanje kontrole trita od strane kriminalnih organizacija, poremeaji funkcije ekonomske politike, izazivanje ekonomske nestabilnosti, usporavanje ekonoskog razvoja i rasta. Procjene su da se godinje opere izmeu 300 i 500 milijardi pa ak i 1000 milijardi USD. Pranje novca oteuje svaku dravu. Najpogodnije perionice su banke i finansijske institucije koje ne provjeravaju porjeklo novca Prljavi novac se obino pretvara iz steene valute u neku drugu valutu preko menjanica, a zatim se ulae u banke zemalja sa najstabilnijom situacijom (Francuska ,vajcarska). Druga mogunost je stvaranje sopstvenih banaka. Tako opran novac se dalje investira u legalne poslove.U tom smislu su popularne u off-or kompanije u zemljama gdje su finansijske transakcije pod strogim reimom potovanja disktecionih prava banaka odakle se legalizuje u normalne i legalne poslove. Prvi nain tehnike pranja novca u 4 koraka: Stvaranje uslova za plasman i razmjenu nelegalno steenog novca Plasiranje novca Presvlaenje sredstava ili zametanje tragova, skrivanje izvora prihoda Integracija ili ponovno ubacivanje novca u legalne tokove Druga tehnika se odvija u dvije faze: Polaganje depozita u banci zemlje gdje perai nee biti sankcionisani Transformacija novca kroz liberalne bankarske tokove da bi se novac u treoj etapi vraao u legalne tokove kroz tednju i investicione findove. Za uspjeh spreavanja pranja novca bitna je meunarodna saradnja i harmonizacija zakonodavsta ali ono to oteava jeste nedovoljna odgovornost banaka u suprotstavljanju pranja novca, nedovoljne kontrolne funkcije i strunost osoblja u spreavanju. Reket je posebna vrsta kriminalne rente, oblik profesionalnog kriminaliteta zasnovan na ucjenama iznudamai nasilnom ponaanju.. Danas se reketarstvo razvilo u biznis kriminalnih grupa nerjetko povezan sa korupcijom u policiji i pravosuu. Reket postoji kao razvijen i unosan biznis zloinakih udruenja i svojevrsna naplata poreza od vlasnika privatnog kapitala, a radi zatite od drugih kriminalnih organizacija. Obavlja se ucenom uz pretnju odmazdom vlasnicima kapitala, lanovima porodice ili materijalnim sredstvima. Sistem reketa najee obuhvata ugostiteljske objekte, privatna preduzea, kockarnice, javne kue. Razlikujemo: klasini reket prinude, zatite od drugih kriminalnih grupa; komercijalni reket osiguranja trita, zatita od konkurencije i unutranji reket samozatite unutarkriminalnih struktura. Klasini reket se sprovodi metodom reketiranja, prinude i ucjene s prijetnjom odmazne vlasnicima kapitala, lanovima porodice, ili njihovim materijalnim sredstvima kao to su ugostiteljski objekti, preduzea, kockarnice, javne kue... Unutranji reket je orjentisan na suparnike organizacije od strane jaih prema slabijim. Koristei se pozicijom statusa na crnom tritu kriminalne organizacije ne doputaju individulizam ve primoravaju slabije da se integriu u neku od postojeih grupa. Komercijalni reket je tzv. Biznis reket gdje se radi o nenasilnim metodama. Ova vrsta se razvija u posebnim okolnostima npr.krize gdje u nedostatku robe na tritu dolazi do pojave neregularnog trita gdje su poslovni subjekti prinueni na saradnju uzmi ili ostavi.

Page

113

86. SEKSUALNI DELIKTI Pojam i opte karakteristike: Sexualna delikvencija je pojava koja prevazilazi oblike prorodnosti i dobrovoljnosti partnera u seksualnom odnosu. To je kompleksna pojava, ija sutina proizilazi iz posebnog ponaanja uinioca delikta i odnosa rtve. Krivina dela protiv slobode odluivanja u polnim odnosima uvek su predstavljala pojavu s ozbiljnom drutvenom reakcijom, ali i problem u krivino-pravnim sistemima. Ovi delikti su specifini po: stepenu moralne izopaenosti (seksualni delikt spada u najstariju vrstu ponaanja, koji se u moralnom i obiajnom smislu tretira kao neprirodan i nedozvoljen in. To je univerzalni problem mnogih drutava i rekacije na ovaj problem su razliite); visokom procentu tamne brojke (iako kanjiv u svim dravama sveta, ovaj delikt se razliito tretira. U nekim zemljama sveta ovaj delikt se tretira kaodelikt protiv obiaja i morala sredine, a ne kao delikt protiv prava i slobode linosti i napad na telesni integritet. Osim toga rtve imaju problema sa dokazivanjem silovanja.( ukoliko im poinilac nije naneo tee fizike povrede ili ako nisu poznavale poinioca). izraenom recidivizmu (pored imovinskih delikata spada u vrstu prestupnitva s najveim procentom recidivizma. Ali razlika je u tome to je recidivizam kod imovinskih delikata posledica profesionalne orijentacije i koristoljubive sklonosti, dok kod sexualnih delikata uzroci su pre svega u psihopatolokoj strukturi linosti; i osobenostima uzroka (kod ove vrste delinkvencije dominiraju subjektivni inioci, pre svega uzroci vezani za linost izvrioca, dok se socijalni faktori pojavljuju samo u izboru pogodnih uslova za realizovanje dela). Sexualna delikvencija je preteno urbani fenomen. U seoskim sredinama drutvena reakcija nije samo pravna, nego i obiajna prisutna je snana moralna osuda , kako sredine, tako i porodice izvrioca. Vrste seksualnih delikta: Seksualnu delinkvenciju svrstavamo u: Sadististiki delikti silovanje Primarno obiljeje ove vrste delinkvencije je primjena izike sile kroz agresivni in zadovoljavanja u savlaivanju otpora i na patnjama rtve-silovanjem. Nasilje se ispoljava u vie dimenzija obljube nad nemonim i maloljetnim licima, u zloupotrebi djece i nezatienih mlaih osoba , traumatskoj primjeni sile sa fizikim povredama ili liavanjem ivota rtve. Silovanje je seksualni delikt protiv volje prinudom drugogo lica na obljubu upotrebo grube sile ili ozbiljnom prijetnjom da e sila biti upotrebljena. Kao psiholoki enomen silovanje je rustracioni akt bijesa, mrnje i brutalog izliva emocija ispoljen kao kompenzacioni aktor kompleksa izvrioca nad rtvom. Socioloki-silovanje je akt muke dominacija, in superiornosti nad rtvom. U psiholokom smislu, polazei od motiva koji je podsvesna radnja zadovoljenjA biolokog nagona, silovanje se ispoljava kao orma dokazivanja moi i kontrole nad rtvom.Seksualni in je arma a zadovoljeni motiv dominacije, sebini motiv zadovoljenja sebe-sutina.

Page

114

Najtei oblici silovanja su grupna silovanja bandi, kontinuirana silovanja u izbjeglikim logorima i silovanja u porodici.. Istraivanja kau da se deava najee nou u stanu rtve ili uinioca, zatvorenim prostorijama, autu rjee na otvorenom...U 50% sluajeva rtva je poznavala uinioca. Posledice silovanja su psihike, fizike i socijalne. Fizike su povrede i zarazne bolesti, psihike su najtrajnije u vidu trauma, neurotinih poremeaja, osjeaja straha, nedostatka samopotovanja i sklonost samoubistvu, narkomaniji,alkoholizmu...Socijoloke su neki oblici invalidnosti, neeljena trudnoa, opdsustvo porodine komunikacije... Delikti statusne zavisnosti: Neki oblici seksualne delinkvencije vezani su za podreenost i nemo rtve da prui otporStatusni poloaj u drutvu ili porodici stavlja ljude u poloaj potinjenosti i nadreenosti, dominacije i fizike moi-nemoi.Takva pozicija omoguava tri oblika seksualnih delikata: seksualnog zlostavljanja, seksualnog uznemiravanja i incesta. Sluaj polnog optenja-obljube i nedozvoljenih polnih radnji u kojima je iskoriten poloaj zavisnosti ili nemoi rtve jeste seksualno zlostavljanje.To su sluajevi iskoritavanja slubenog poloaja rukovodioca; vaspitaa i staraoca nad tienicima ( u naem zakonu KD obljube zloupotrebom slubenog poloaja); iskoritavanje stanja psihike i fizike nezrelosti (KD obljuba nad djetetom i obljuba nad nemonim licem). Najtei oblici su seksualno zlostavljanje djece i KD incesta. Seksualno zlostavljanje djece je svaki oblik polnog optenja bez pristanka djeteta ili ak i sa pristankom , ako je mlae od 14 godina. Incest-rodosrnavljenje je polono optenje sa bliskim krvnim srodnikom po pravoj liniji bez obzira na stepen i po pobonoj izmeu oca i kerke i sestre i brata. Incest otac-kerka esto se opisuje kao simptom disfunkcionalnog porodinog sistema prouzokovan seksualnim stresovima, nedostatkom seksualnih odnosa ili branim konfliktom.Uloga majke je vanai smatra se odgovornom ukoliko se uzdravala od seksa ili izbjegavala vaspitavanje djeteta. Seksualno uznemiravanje su verbalni, fiziki ili kombinovani pritisci kojima se ena vrijea, plai i ucjenjuje sa tetim posledicama po njeno fiziko, psihiko zdravlje i reputaciju.-KD nedozvoljene polne radnje. Seksualne devijacije: To su odnosi i ponaanja pojedinca i grupa gdje se izbjegava heteroseksualnost kao prirodni odnos mukarca i ene u smislu zadovoljavanja unutranjih emotivnih i fizikih potreba i produenja vrste. Najtipiniji su vidovi prisile mukaraca ili podavanja ene bez ljubavi. Pos seksualnim nastranostima su i abnormalne sklonosti kao homoseksualnost, pedofilija, narcizam, gerontofilija, zoofilija, nekrofilija. Jedan od najeih oblika je prostitucija-najstarija devijacija ovog tipa, posebno popularna u ratnim i tranzicijsim razdobljima. To su kD podvoenja i omoguavanja vrenja polonog odnosa kD posredovanja u vrenju prostitucije i kd priazivanja pornografsog materijala i isoritavanja djece za pornografiju. Uzroci seksualnih delikata: U literaturi su prisutnio razni pristupi objanjenja uzroka pojave seksualne delinkvencije poev od poremeaja polnih nagona, rasnih predrasuda, agresivne seksualnosti do uzroka socijalnih dimenzija ali nikako bolesti ili poremeaja linosti. Psiholoki pristupi su jedan od pravaca objanjenja. Psihoanalitiari daju primat uzronosti u ranom seksualnom razvoju zatim nepravilnim porodinim vaspitanjem u djetinjstvu (autoritativan otac ili zatitnika majka) ili lake dostupnosti porografskih sadraja Veina osuenih izvrioca KD nisu osobe sa psihotinim dijagnozama ipak veinu njih karatkeriu negativne crte karaktera ili neki od poremeaja linosti.

Page

115

Opti socijalni faktori uslovljenosti i uronosti seksualne delinkvencije postoje u tipu kulture i optedrutvenoj prihvatljivosti takvog ponaanja. U izrazito patrijahalnim sredinama mukarci su dominantni a ene legalni subjekt seksualne zloupotrebe. Neki os socijalnih inilaca kao to su nezaposlenost ili besposliarenje djeluju kao stimulans na pojavu sek.delinkvencije. Tu su i intelektualna zaostalost, nizak stepen obrazovanja, alkoholizam... Za pojavu incesta se vezuju uzroci u poremeajima porodinih odnosa gdje se javljaju razne devijacije oje utiu na pojavu sesualne delivencije ovog tipa. To se odnosi i na nepravilan razvoj djece sa primjerima neadevatnih vaspitnih uticaja, sticaja moralnih i estetskih naela, odsustvu slobodne omuniacije, patrijahalna podjela u porodici i zavjera utanja.

87. TIPOLOGIJA SEKSUALNIH DELINKVENATA Problemi i specifinosti tipologije: Za razliku od mnogih drugih oblika riminaliteta, smatra se da su sesualni deliti i nasilje u njima prvenstveno uzroovani struturom linosti.Postoji vie pouaja odreivanja uzroka seksualnog nasilja. Prema nekim to je tzv.osvetniki recidiv osobe oja je u djetinjstvu bila rtva seksualnog nasilja; prema drugima razlozi su u rizi treeg doba dok neki ovu pojavu smatraju posledicom stresnog ivota, ekonomske nesigurnosti, dosade... Silovanje ena a naroito djece je oduvje izazivalo najvei interes i reakciju drutva. Prema Lombrozovoj teoriji seksualni delinkvent je osoba fizii degenerativnih osobina, dugih uiju, spljotene lobanje, kosim i priblienim oima, spljotenog nosa i iroke brade. To je izvrilac koji esto ini i neku vrstu KD. Teorijski shvatanja: Nei autori ukazuju da su meu serijskim ubicama najbrojnije one seksualno motivisane. Gutmader je opisao tri tipa seksualnih delikvenata: autentii iji je motiv primarno seksualan; sadistiki tipmotiv u seksualnog zadovoljstva u fizikom nasilju i agresivni tip klasinog kriminalca. Koen navodi etiri tipa: pomjereno agresivni-bjes usmjeren na sesualni akt, kompenzatorsi tipnesposobnost normalnog sek.zadovoljava kompenzira silovanjem, difuzni tip-fuzionisani oblici seksualne i agresivne energije i impulsivni tip-silovatelj bez plana. MekKaldon razlikuje viestruke povratnike, psihopate i osobe sa psihikim poremeajem. Seksualni delikvent-normalna ili patoloka linost: Soro sva istraivanja govore o tome da su mnogobrojne predrasude o sekualnom deliventu koje postoje u javnosti nemaju naunu osnovu da je delikvent motivisan neontrolisanim seksualnim porivima, osoba s ruba margine, mentalno poremeena individua. Stvarna socijalna slika i psiholoki profil nisu ni izbliza takvi. Socijalna obiljeja: U literaturi nije izdiferenciran opti tip seksualnog delikventa ali su na osnovu klinikih ispitivanja seletirani razni profili njihove psihostrukture, poremeaja linosti i specifinih socijalnih obiljeja. Veliki broj je s negativnim iskustvom iz linog razvoja, porodinih, linih i socijalnih faktora koji su uslovili usvojen sistem vrijednosti i moralna shvatanja. U 80% sluajeva radi se o emocionalnoj nezrelosti, nestabilnosti, neurotinosti, ispodprosjenoj inteligenciji, neuspjenosti stvaranja normalnih sesualnih kontakata i niskom nivou frustracione tolerancije. Ovaj oblik kriminaliteta vezan je za urbane sredine.

Page

116

Psihopatoloka struktura: Seksualni nasilnik zarazliku od drugih nasilnih delikvenata razlikuje se po velikom poremeaju linosti, agresivnosti i antisocijalnom ponaanju, alkoholisanosti u deliktu. Za jednu vrstu tavih delikvenata uobiajn je naziv seksualni manijak kao pojam izvrioca D silovanja u povratu. Od takvih uinilaca rtva je objekat zadovoljavanja elje kroz doivljaj seksualnog uzbuenja uslovljenog muenjem. Arateristian je intenzitet primjene sile kod psihopata prema rtvi u veoj mjeri nego to je sama potreba za zadovoljenjem seksualne poude to ukazuje na sadistiku prirodu. Brutalnost je uzrokovana projekcijom sopstvenih frustracija, neuspjeha, stresova koje oni iskaljuju na rtvi. 88. SAOBRAAJNI DELIKTI Vrsta prestupnitva uslovljena koritenjem saobraajnog sredstva i nepridravanjem saobraajnih propisa svrstava se u saobraajne delikte. To je KD ugroavanja saobraaja kao posledica saobraajnih nezgoda i saobraajni prekraji. Prevozna sredstva su postala sredstvo, mjesto i predmet viestruke socijalne destrukcije; izvenja KD i prekraja; zagaivanja okoline; naruavanja javnog reda; ugroavanja opasnim materijama koje se prevoze; zastoja i prekida saobraaja. Vrste i posledice saobraajne delikvencija: Najtee oblike saobraajne delinkvencije predstavljaju preraji u saobraaju i krivini delikti gdje spadaju djela ugroavanja javnog saobraaja i radnje kojima su ugroeni sami uesnici odnosno njihov ivot ili saobraajna sredstva. U najee prekrajne delikte spadaju: nepropisna brzina, nepropisno preticanja, nedranje odstojanja, neustupanja prava prvenstva. Rizinim zakonom su obuhvaena sledea KD: ugroavanja javnog saobraaja, ugroavanje javnog saobraaja opasnom radnjom ili opasnim sredstvom, ugroavanje bezbjednosti vazdunog saobraaja nasiljem, otmica broda ili vazduhoplova, piratstvo, nesavjesno vrenje nadzora nad javnim saobraajem, nepruanje pomoi povreenom u saobraajnoj nezgodi i nek djela protiv bezbjednosti saobraaja. Jedna treina KD otpada na ugroavanje saobraaja a dve treine na prekraje. Saobraajna nezgoda: je dogaaj u kome je, grekom vozaa, nastradalo jedno ili vie lica ili je nastala materijalna teta. U psiholokoj strukturi postoji nekoliko teorija nezgoda. Prema teoriji sluaja, saobraajne nezgode su van kontrole ljudi i dogaaju se sluajno. Prema teoriji zaraze-jednom doivljenom nezgodom, traumatizovana linost ima veu vjerovatnou da je ponovo doivi. Teorija sklonosti je proizvod diferencijalne psihologije gdje odreene osobine predisponiraju vrenju saobraajnih nezgoda. Posledice: saobraajnih nezgoda su mnogobrojne: procjene su da je do sada poginulo 20 miliona ljudi i isto toliko ostalo invalidima. Godinje se dogodi 50 miliona nezgoda u kojim pogine 250 000 ljudi a povrede zadobije 7 miliona ljudi Socijalne posledice su mnogo kompleksnije, zbog invalidnosti povreeni postaju socijalni problem drutva, zatim izdravanje kazni, psihike traume. Materijalne tete su visoke i odraavaju se na visoke troove zdravstvene, socijalne i druge prirode.

Page

117

89. FAKTORI SAOBRAAJNE DELINKVENCIJE U veoma bogatoj literaturi o saobraajnoj delikvenciji postoje mnogobrojne sistematizacije faktora njihove uzronosti. Neki od tih faktora se dijele na: faktor ovjek; vozilo-okolina; neposredneposredna; primarne i sekundarne; i sl. Svaka od tih podjela ima odreenu osnovanost ali najprikladnija se ini podjela na objektivne i subjektivne faktore jer iscrpljuje najbitnije inioce uzronosti saobraajne delinkvencije. Objektivnim faktorima se smatraju drutveni, tehniki i prirodni faktori a u subjektivne spadaju inioci vezani za linost ovjeka kao uesnika u saobraaju. Objektivni faktori: Drutveni faktori ine sredinu gdje se saobraaj odvija i tu spadaju mnogi inioci razliitog intenziteta i uticaja a posebno ekonomskog i kulturnog razvoja; socijalno-demografski uslovi; stanje u drutvenom okruenju; veliina teritorije; uticaj tradicije, kulture, morala i obiaja. Poremeaji u drutvenoj strukturi i odnosima imaju za posledicu ugroavanje bezbjednosti saobraaja. Poveanje standarda, urbanizacija, migracija, heterogena struktura uesnika u saobraaju dovode do konflikata meu uesnicima saobraaja. Nemogunost da ovjek u planirano vrijeme obavlja funkcije raa frustracije koje se odraavaju kao uzronici poveanog rizika. Jedan od drutvenih faktora jeste i uvrijeeno shvatanje javnog mnenja o karakteru saobraajnih delikata tj da se saobraajni delikt ne smatra kriminalom. Ne treba izjednaavati klasini kriminalitet i saobraajnu delinkvenciju ali je injenica da uesnici u saobraaju mnogim radnjama svjesno dovode svoj i ivot drugih u opasnost. Tehnike faktore ine stanje puteva i stanje vozila. Stanje puteva se javlja kao delikventni faktor kada putna mrea ne prati razvoj drumskog saobraaja, kada projektovani putevi ne odgovaraju obimu i strukturi u saobraaju. Smatra se da je faktor puta iskljuivi uzronik u 15-20% sluajeva. Vozilo kao faktor bezbjednosti treba da posjeduje tri elementarna svojstva: da svojim elementima ne poveava rizik, da to manje ugroava subjektivna osobine vozaa i da svojim pasivnim elementima spreava i ublaava povrede. Vozilo kao faktor rizika ima uea u 5-10% saobraajnih nezgoda. U prirodne faktore spadaju faktori spoljne sredine kao klimatski i geografski te uestvuju u faktorima uzroka nezgoda i to mokar kolovoz 10%, sneg 22%, poledica 35% i jaka kia 33%. Subjektivni faktori: ovjek je jedini subjektivni faktor i najznaajniji od svih faktora u saobraajnoj delikvenciji. Kompleksnost ljudskog faktora ispoljava se u psihikim, fizikim, moralnim obrazovnim i zdravstvenim svojsvima. Postoji miljenje da su biopsiholoke osobine ovjeka ograniene da bi zadovoljile sve elemente sloenih situacija koje se pojavljuju u saobraaju. Saobraaj zahtjeva mogunost blagovremene percepcije, blagovremenog predvianja, ogranienog vremena reagovanja. Statistika istraivanja uazuju da je u 60-80% sluajeva uee ovjeka u saobraajnoj nezgodi kljuno. Tehniki faktor u interaciji meu ljudima unosi neke elemente za koje se smatra da dijelom mijenjaju i ljudsku prirodu i dovode do saobraajno-socijalnog konflikta. U socijalnom smislu ovjek za volanom iivljava potisnute nagone, egoizam, strast... Na subjektivni fator donekle utiu i stepen obrazovanja, pol i starost. ene kao manje prisutna grupa u javnom saobraaju (to se danas ne moe rei) i koje su svojim psihofizikim osobinama manje sklone bezobzirnosti i alkoholisanju su u prednosti nad mukim polom. Nedostatak iskustva taoe ima za posledicu manju sposobnost upravljanja vozilom. Kada je rije o saobraajnom delikventu, njegova identifikacija je sporna. Prema jednom u pitanju su dve linosti-jedna za volanom, druga van toga a prema drugom shvatanju radi se o istom karakteru. Jedni smatraju da je saobraajni delikvent jednak kriminalnom deliventu nekog drugog krivinog djela, do toga da to nema jedno veze s drugim.

Page

118

Takoe tiplologija delikventa u saobraaju po jednima ukazuje na linost niskog stepena inteligencije, tipine mladalake psihe i s egoistinim agresivnim i asocijalnim osobinama. Date klasifiacije su uglavnom zasnovane na biopsiholoim svojstvima inteligencije, bezobzirnosti i agresivnosti. Preovlauju miljenja da ne postoji linost bioloki predisponirana i genetski predodreena da bude saobraajni delivent ali da postoji skup zajdnikih osobina onih linosti koje ee ine preaje. Recidivizam u saobraajnoj delivenciji je neposredno vezan za psihofizika svojstva povratnika i neKa socijalno demografsKa obiljeja, ukoliko i postoji odnosi se na neke osobine recidivista a to je agresivnost, sklonost alkoholu, anksioznost, depresija...Socijalno-demografska karakteristika povratnitva ispoljava se u pretenoj mukoj polnoj struturi, populaciji izmeu 25-45 godina. Saobraajna delikvencija i kriminalitet su uskoj vezi a vozilo je istovremeno postalo sredstvo, predmet i mjesto izvrenja krivinog djela. 90. KOMPJUTERSKI KRIMINALITET Sve rasprostranjenija upotreba raunara i razvoj raunarske tehnologije doprinele su lakem obavljanju mnogih poslova i jedinstvenoj i broj komunikaciji, ali su i omoguili vee zloupotrebe pojedinaca, grupa i itavih organizacija. One su brzo inovirale naine izvrenja klasinih krivinih dela. Posledica svega je i novi oblik tzv. kompjuterskog kriminaliteta specifian po strukturi, obimu i osobenosti, koji svuda u svetu biljei progresivan rast i pojavu novih krivinih dela. Kompjuterski kriminalitet je vrsta delinkvencije i tipologija kriminalnih pojava koja je nastala u vezi sa zloupotrebom kompjuterske tehnike i tehnologije. Postoje razne definicije: Espertse grupa OECD: kompjuterski kriminalitet predstavlja svako ilegalno, neetiko i neautorizovano ponaanje koje ukljuuje prenos i obradu podataka. Parker: ...zloupotreba kompjutera u smislu upotrebe kompjuterske tehnologije u kome rtva trpi ili bi mogla da trpi gubitak a uinilac djeluje u namjeri da sebi pribavi korist. Bekei: ...vrenje krivinih djela kod kojih je raunar sredstvo ili objekat odnosno upotreba kompjutera pri vrenju prevare, utaje, zloupotrebe iji je cilj prisvajanje novca, usluge ili poslovne manipulacije ak i kad je uperena protiv samog raunara: Vodineli razlikuje kompjuterski kriminalitet u prvom uem smislu, a taj pojam obuhvata: raunarsku prevaru, sabotau i pijunau, od kompjuterskog kriminaliteta u irem smislu, pod kojim smatra protivpravno prisvajanje raunara i njegovih djelova kraom, pronevjerom i prevarom, fingirane krae raunara, zloupotrebe automata sa novcem za igru kojim se upravlja pomou raunara. Pod ovim pojmom autor podrazumjeva i sva ona krivina djela gdje se raunar javlja kao izvrenje krivinog dela. Kompjuterski kriminalitet karakteriu svojstva velike dinamike i izuzetnih formi pojavnih oblika i vidova ispoljavanja. Uticajem kompjuterske tehnike i programa u oblastima kriminaliteta posebno privrednog i finansijskog mjenja se model ispoljavanja. Javljaju se novi opasniji oblici kriminalnog ponaanja koji do sada nisu bili poznati u kriminalistikoj praksi. Sa sobom nose i opasnosti od irenja i masovne upotrebe elektronskog prislukivanja, krae poslovnih i drugih tajni kao i razliitih oblika intelektualne svojine, ozbiljnog naruavanja privatnosti i drugih ljudskih sloboda i prava kao i linog integriteta, a u poslednje vrjeme prisutna je realna opasnost od talasa teroristikih akata raznih vrsta-tehno terorizam. tetne posledice su izuzetno velike a pronevjere kompjuterom se desetostruko vee nego klasinim prisvajanjem.

Page

119

Naini koritenja komjutera su razliiti, kao objekat napada, kao sredstvo izvrenja, kao sredstvo planiranja odnosno prikrivanja djela ili rukovoenja kriminalom. Takva tehnika je u potpunosti potisnula klasine sisteme pijunae. Posledica toga je izuzetno visoka tamna brojka komp.kriminaliteta. Kompjuter kao sredstvo koristi se za pljake, pronevjere, finansijske malverzacije, pijunae, terorizam... Kompjuter kao objeakt trpi napad na hardver i softver u smislu otkrivanja, uklanjanja i unitavanja programa, brisanja podataka, oteenje, unitenja hardvera. Tri sredstva pomou kojih se unitava ili oteuje program su virusi, crvi i trojanci gdje trei omoguaja pristup kompjuteru bez znanja vlasnika. Vrste kompjuterskog kriminaliteta : S obzirom da je kompjuterski kriminalitet internacionalni problem postoji nekoliko meunarodnih dokumenata koji iniciraju sankcionisanje i tako klasifikuju pojedine vrste. UN vri podjelu na cyber kriminalitet u uem smislu-kao svako nezakonito ponaanje usmjereno ka elektronskim operacijama sigurnosti kompjuterskih sistema i podataka koji se u njima obrauju; cyber kriminalitet u ire smislu- kao svako nezakonito ponaanje vezano za kompjuterski sistem i mreu ukljuujui i nezakonito posjedovanje ,nuenje i distribucija podataka preko kompjuterske mree. Konvencija Savjeta Evrope predvia 4 grupe djela: - djela protiv povjerljivosti, integriteta i dostupnosti kompjuterskih podataka i sistema-njih ine nezakonit pristup, presretanje, uplitanje u podatke ili sisteme, korienje ureaja (proizvodnja, prodaja, uvoz, distribucija), programa, password-a; - djela vezana za kompjutere-kod kojih su falsifikovanje i krae najtipiniji oblici napada; - djela vezana za sadraje-djeja pornografija je najei sadraj koji se pojavljuje u ovoj grupi obuhvatajui posjedovanje, distribuciju, transmisiju, uvanje ili injenje dostupnim i raspoloivim ovih materijala, njihova proizvodnja radi distribucije i obrada u kompjuterskom sistemu ili nosiocu podataka; - djela vezana za krenje autorskih i srodnih prava obuhvataju reprodukovanje i distribuciju neautorizovanih primeraka djela kompjuterskim sistemima. Po meunarodnoj klasifikaciji kompjuterski delikti su: prevare izvrene manipulacijom kompjuterarazni metodi kompjuterskih prevara i programskih manipulacija; kompjutersko falsifikovanje; nanoenje tete prilikom unoenja podataka ili programa-virusi, logike bube, crvi; pijunaa i sabotaa. Vrste kompjuterskog kriminaliteta moemo razvrstati na: haking kriminalitet; kompjuterske zloupotrebe; kompjuterske prevare; kompjuterske sabotae; kompjuterski terorizam; kompjuterska piraterija; kompjuterski vandalizam i kompjuterski kriminalitet vezan za mrenu konfiguraciju informacionih sistema. Haking kriminalitet: Haking kriminalitet u krivinopravnom smislu podrazumjeva krivina djela kojima se vri neovlaen-protivpravan pristup, elektronski upad, tzv. provaljivanjem, u centralni kompjuterski sistem i njegovu bazu podataka u naem krivinom zakonodavstvu krivino djelo: neovlaen pristup zatienom raunaru, raunarskoj mrei i elektronskoj obradi podataka. Hakeri preko personalnih raunara upadaju neovlaeno u informativne sisteme drugih korisnika i vlasnika, spretno izbjegavajui mehanizme softverske i druge zatite. Ovi motivi su avanturistiki, da se iskau line sposobnosti i demonstrira informatika sposobnost nalaenja slabosti u mehanizmu zatite kompjuterskih sistema. Poseban izazov za hakere predstavljaju kompjuterske mree maksimalne bezbjednosti, kao to su: vojne, policijske, obavetajne i sline kompjuterske mree i komunikacije. Nezavisno to motivi ovih izvrilaca nisu voeni loim namerama haking moe izazvati vrlo ozbiljne tete.

Page

120

Ozbiljne tete mogu nastati nehotinim oteenjima na vitalnim kompjuterskim mreama, ugroavanjem zatienih podataka neovlaeno brisanje ili izmjena, odreenog stepena znaaja ili vrste tajnosti ili na drugi nain oteenja linih prava ili poslovnih i slubenih podataka, ili kao najtea posledica injenje raunarskih podataka neupotrebljivim. Kompjuterske zloupotrebe: Kompjuterske zloupotrebe ili kompjuterska kraa ini jedan od najeih oblika kompjuterskog kriminaliteta a po posledicama najtei. Neovlateno koritenje raunara ili raunarske mree (KD u naem zakonodavstvu) predstavlja unos, izmjenu, brisanje ili potiskivanje raunarskih programa ili podataka kao i ostale vrste mjeanja u obradu podataka koje utiu na njen rezultat, ime se izaziva ekonomski gubitak drugog lica s namjerom da se stekne nezakonita ekonomska dobit za sebe ili tree lice. Od posebnog znaaja je zloupotreba kraa identiteta to ima za posledicu gubljenje povjerenja u komercijalne transakcije ime se ugroava lina privatnost i nanose materijalne tete drugom licu. Kompjuterske prevare: Kompjuterske prevare ine najzastupljeniju vrstu delikta. Po motivima su istovjetni sa djelom kompjuterske zloupotrebe namjera pribavljanja koristi za sebe ili druge ali se razlikuju po nainu izvrenja-na prevaran nain odnosno unoenjem preko kompjutera netanih podataka, ili se proputa unoenje tanih podataka, ili se na bilo koji drugi nain, raunar se koristi za ostvarivanje prevare u krivinopravnom smislu .Po modelu su prilagoene ili inovirane varijante klasinih finansijsih prevara od suptilnih do profesionalno odraenih. Ambijentalni okvir omoguava internet trgovina, anonimnost, distanca i trenutna priroda transacija. Najee prevare se vre preko interneta koji ne uslovljava fiziki pristup izvrioca do prostora ili objekata nekog od sistema za isplatu. Kompjuterske sabotae: Kompjuterske sabotae, kod nas se zovu raunarska sabotaa., sastoje se u unosu, izmjenama, brisanju ili potiskivanju raunarskih podataka ili raunarskih programa ili upad u raunarski sistem sa namjerom da se onemogui funkcionisanje raunara ili telekomunikacionog sistema. To znai da unitenje ili oteenje kompjutera i drugih ureaja ili oteenje kompjutera i drugih ureaja za obradu podataka u okviru kompjuterskih sistema, ili brisanje, mjenjanje, odnosno spreavanje korienja informacija u njihovoj memoriji. To se ini oteenjem operativnog sistema u informativnom mehanizmu i programima korisnih usluga, prvenstveno onih koji imaju javnu funkciju uvanja i korienja podataka za dravne organe, ustanove, preduzea ili druge organizacije od opteg znaaja-organi unutranjih poslova, saobraaj, elektroprivreda, vodovodna preduzea i druge ustanove i preduzea koja ine privredni sistem ili imaju javnu funkciju. Kompjuterski terorizam: Kompjuterski terorizam u krivino pravnom smislu predstavlja izazivanje straha i uznemiravanje javnosti. Kompjuterski terorizam je vie budua nego aktuelna pojava. U savremenom drutvu postoji realna opasnost da informatiki resursi, a posebno globalne informatike mree postanu i veoma efikasno sredstvo u teroristikoj aktivnosti, posebno za pijunau, sabotau, upade u nacionalne sisteme, banke podataka, raunarske resurse, bezbjednosne i odbrambene komunikacione sisteme, objekte kojima se elektronski upravlja rafinerije nafte, aerodromska postrojenja, eleznice, vodovode, elektrosnabdjevanje i sline objekte za znaaj graana. Teroristi planiraju korienje i svih vidova oruane tehnike zasnovane na korienju visoke kompjuterske tehnologije kao i raspoloivih trinih kadrovskih potencijala- da obuavaju teroriste za tajne akcije putem visoke tehnologije.

Page

121

Kompjuterska piraterija: Pod kompjuterskom piraterijom podrazumeva se: neovlaeno kopiranje zatienog raunarskog programa bespravno kopiranje, distribucija ili javno objavljivanje raunarskih programa zatienih zakonom i neovlaeno kopiranje topografije bespravno kopiranje zakonom zatiene topografije, besplatno korienje ili uvoz u te svrhe topografije ili poluprovodnikog proizvoda napravljenog korienjem topografije i raunarski falsifikat-unos, izmena, brisanje ili potiskivanje raunarskih podataka ili programa, kao i ostale vrste meanja u obradu podataka na raun ili pod uslovima, predvienim domaim zakonom, koji bi predstavljao delo falsifikata da je poinjen u odnosu na klasian predmet takvog krivinog dela. U naem zakonodavstvu ove pojave su inkriminisane kao krivino djelo neovlaeno iskoriavanja autorskog djela ili predmeta srodnog prava i krivino djelo neovlaeno uklanjanje ili mjenjanje elektronske informacije o autorskim i srodnim pravima. Poslovna piraterija se odnosi na protiv zakonito kopiranje programa, softvera, diskova i video materijala-syber kiminalitet. Kompjutersi vandalizam: je posebna vrste kompjuterskog kriminaliteta a svodi se na namjerno oteenje raunarskih podataka i programa. U naem zakonodavstvu to je KD oteenje raunarsih podataka i programa i KD pravljenje i unoenje raunarskih virusa. Stvaranje i unoenje virusa ima za posledicu izmjene podataka, brisanje baza podataka, usporavanje izvrenja programa... Kriminalitet vezan za kompjuterske mree: Kriminalitet ove vrste je vezan za oblike protiv pravnog ponaanja kod koga se kompjuterske mree javljaju u trostrukoj ulozi: kao sredstvo izvrenja, kao objekat izvrenja i kao socijalno tehniki ambijent izvrenja. To podrazumjeva KD neovlaenog pristupa zatienom raunaru, raunarskoj mrei i elektronskoj obradi podataka. Kompjuterske mree su sve ee sredstvo za realizaciju KD djeje pornografije, zloupotrebe inteletualne svojine, on line nedozvoljene prodaje kao ambijentalno okruenje u kome se napadi realizuju. 91. FAKTORI KOMPJUTERSKOG KRIMINALITETA Kriminoloke pretpostavke uslovljenosti kompjuterskog kriminaliteta su mnogobrojne ali se mogu svrstati u tehnike faktore-laka pristupanost i softverska nezatienost raunarse tehnologije tehniko-tehnoloke faktore-razuenost i nesigurnost mrea koje omoguavaju pristup pod zaklonom anonimnosti neefikasna prevencija-tekoa u otkrivanju i dokazivanju ovih delikata i nestrunost osoblja zaduenog za otkrivanje Tehniko-tehnoloki faktori: Opasnosti od kompjuterskog kriminala su sve izraenije zbog intenzivnog razvoja mree, pojeftinjenja opreme, minijaturizacije, prenosa svih vrsta i obima evidencija i poslovanja na kompjuter. Rasprostranjenost ovih pojava ne prati adekvatan sistem tehnike zatite i sistemske kontroloe takvog poslovanja. Uzroci nezatienosti su mnogobrojni a posebno se istiu: sofisticirana tehnika, prenos podataka kompaktnim diskovima, ranjivost kompjuterskog sistema, nesavrenost zatitinih programa, dostupnost podatataka irokom krugu slubenog i tehnikog osoblja. Pored tehnike na obim i intenzitet kompjuterskog kriminala utie i ubrzan tehnoloki razvoj raunarskih mrea, pre svega interneta i s obzirom na injenicu da izvrioci ostaju anonimni jer je mala vjerovatnoa da budu otkriveni tako da to predstavlja veliki izazov za uinioce.

Page

122

Neefikasna prevencija ini jedan od poticajnih faktora kriminalno sklonih linosti da ine krivina djela a ispoljava se u vidu slabosti u sferi korisnikog djela i slabosti operativno-istranog sistema. Pored nestrunosti u uoavanju kriminalnih radnji uzrok nedovoljne drutvene reakcije jeste u svojevrsnoj toleranciji od strane oteenih. Veoma mali broj prijavljuje ovakva djela zbog straha od negativnog publiciteta i gubitka poslovnih partnera kao i stav da je kompjuterski kriminal marginalan i bezopasan. Otkrivanje ovih djela zahtjeva poseban pristup i strunost u dve vrste znanja: problemskog iz oblasti koja je ugroena i poznavanje kompjuterse tehnologije. Organi gonjenja su u veini zemalja nestruni i nespremni za suprotstavljanje ovakvom kriminalitetu jer su se pojavili novi izvrioci koji imaju znanje na znatno viem nivou od onog koje posjeduju organi gonjenja. Prema podacima, pravne institucije i vlast otkrile su do sada samo 5% kompjuterskog kriminaliteta. Faktori pravne (ne)regulacije: Pravna priroda problema takoe ini jedan od znaajnih faktora uslovljenosti jer u ovoj oblasti nisu jasno postavljena zakonska pravila ureenosti. Zbog toga i postoji nedovoljna izgraenost krivinopravnog sankcionisanja ove vrste delikata. Pravni nedostaci zatite kreu se u rasponu od minimalne do potpune zakonske regulative a posebno u nedostatku adekvatne krivino-pravne sankcije. Jo uvjek nedostaju uslovi obezbjeenja sigurnosti podataka, propisi namjenjeni korisnicima i javnosti kojima se pod unapred utvrenim uslovima mogu koristiti tui informacioni sistemi. Subjektivni fatori: Treba imati u vidu dve injenice a to je da na kompjuterski kriminalitet utiu neki opti socijalni inioci koji su se javili usled povoljnih kriminalnih okolnosti te ukljuivanje subjekata organizovanog kriminaliteta i subjektivni inioci kriminalne sklonosti samih izvrilaca. Naroito se istie faktor motivacije izvrilaca a to je avanturistiki motiv, potreba za dokazivanjem naroito od mlae populacije. Tipologija kompjutersih delivenata: Bitna razlika postoji u poimanju kompjutersog delikventa i u doivljaju impresije u javnosti i u njegovim stvarnim karakternim svojstvima. U javnosti se on doima kao sposoban ovjekkompjuterski znalac, vet. S druge strane izvrilac kompjterskog kriminaliteta je po mnogoemu slinih karakternih osobina primjerenih vrsti klasinih delikata.Tako npr. izvrilac krivinih djela kompjuterske zloupotrebe i prevare karakteriu osobine izvrilaca krivinog djela privrednog kriminala. Profil kompjuterskog kriminalca pretpostavlja odreen kapacitet intelektualnih sposobnosti ( ne u pogledu formalnog obrazovanja), u pogledu linih osobina-otvoren za praenje tehnolokog napretka, intimno-esto neostvaren i kompjuter za njih predstavlja centar ivota. Tu se diferenciraju hakeri i profesionalni izvrioci. U socijalno-psiholokom smislu njee je rije o nedelikventnim, nenasilnim socijalno prilagodljivim pojedincima. U pitanju su osobe mlae dobi 17-25, s predispozicijama praenja tehnolokog napretka, interesno orjentisani provjeri sopstvenih mogunosti preko otkrivanja kompjuterskih tajni. U psiholokom smislu su u pitanju osobe prosjene i iznadprosjene inteligencije, ambiciozne, vjete, narcisoidne, mlae, visokomotivisane... Dijele se na avanturiste, radoznalce, kreativne enigmatiare, destruktivce, agresivce, osobe sklone kompjuterskom vandalizmu i na kraju klasine kriminalce koji hakiranje koriste kao metod pribavljanja nezakonite koristi. Profesionalni kompjuterski delikventi su osobe kojima je to jedino zanimanje a djeluju kao individualci, u okviru kriminalne grupe ili kriminalnih organizacija. Njihovi motivi su politiki (pijunaa, sabotaa i terorizam), koristoljubivi (poslovna i industrijska pijunaa, piraterija, krae, prevare) i vandalski orjentisani motivi i postupci.

Page

123

92. MALOLETNIKI KRIMINALITET Maloljetnika delikvencija je pojava socijalno neprilagoenog ponaanja posebne populacione strukture stanovnitva, koja se vie ne smatra djecom, ali u razvoju nisu dostigla stadijum punoljetstva. Maloljetnik je osoba posebne uzrasne kategorije i biopsihikih osobina. Od odraslih se razlikuje po stepenu emocionalne i intelektualne zrelosti, svjesnosti postupaka i odgovornosti za svoje ponaanje. Maloljetnici se razvrstavaju u kategorije mlaih-osobe izmeu 14-16 godina ivota i starijih maloljetnika osobe izmeu 16 i 18 godine ivota. Podjela se zasniva na anatomskoj i psihikoj razvijenosti, odnosno mentalnoj zrelosti odreene strukture maloljetnike populacije i usklaenosti njihovog odnosa u pogledu usvajanja i potovanja pravnih, moralnih i drutvenih normi. Sankcije za maloljetne delikvente se razlikuju od onih koje su predviene za odrasle osobe. Za izuzetno teke krivine prestupe mogu se izrei kazne maloljetnikog zatvora. U sluajevima lakih dela koja su posledica teih vidova vaspitne zaputenosti izriu se zavodske-vaspitne mere, a u blaim vidovima, kada je uzrok delinkventne orijentacije nepromiljenost i blai oblici vaspitne zaputenostidisciplinske mere i mere pojaanog nadzora. Za maloljetne delikvente najee se upotrebljavaju pojmovi: vaspitno zaputena omladina, delikventi, maloljetni kriminalci, posrnula djeca, huligani, siledije i slino. Kriminalitet je najtei oblik maloljetnikog prestupnitva. Karakteristian je po tome to je znatno zastupljen, ali i po obimnosti u pojedinim njegovim oblicima. Udio maloljetnike delinkvencije u kriminalitetu uopte razlikuje se od zemlje do zemlje. Preteno se kree oko 20-25%, ali ima i zemalja u kojima je ta zastupljenost skoro do polovine ukupne pojave. Maloljetnici najee vre imovinske delikte- najvie djela krae, i taj procenat u ukupnom maloljetnikom kriminalitetu je oko 50%. Kriminalitet ove vrste je jo izraeniji kod maloljetnica i u naoj zemlji se kree oko 93 % izvrenih krivinih dela, (koje maloljetnice izvre) najvie su krivina dela krae i sitne krae. Prilikom izvrenja krivinog dela krae i sitne krae iz stanova i kua, maloljetne prestupnice su najee koristile ranije uspostavljen odnos prijateljstva i poznanstva sa rtvom, a prilikom izvrenja kraa iz robnih kua, samoposluga i prodavnica koristile su nepanju prodavaca; prilikom kraa u prostorijama kole ispoljile su drskost i bezobzirnost, teke krae maloljetnice su vrile najee obijanjem, koristei naene predmete na mestu izvrenja krivinog dela; pomou lukavstva i upotrebom fizike sile vrile su krivina dela razbojnike krae i razbojnitva. Druga pojava po zastupljenosti su saobraajni delikti maloljetnika. Oni su prouzrokovani faktorima neiskustva, ali i posebne psihostrukture. Trea kategorija su seksualni delikti posebno krivina djela silovanja. U nekim oblastima kriminaliteta maloljetnici skoro da ne uestvuju posebno kada je u pitanju politiki kriminilatet, djela protiv slubene dunosti i krivina djela privrednog kriminaliteta. U novije vrijeme je za maloljetniki kriminalitet karakteristian povean broj delikta nasilja i pojedinanog i kolektivnog. Kolektivni kriminalitet je prisutniji nego kod odraslih, maloljetnici nasilje na ulici prenose kao model ponaanja iz porodine sredine, gdje su i sami bili zlostavljani psihiki, fiziki i seksualno. rtve su slabiji i hendikepirani pojedinci koje maltretira grupa, kao i starije i bespomone osobe. Spontano nasilje se javlja u formi izazivanja nereda i organizovane primjene nasilja, koje je samo sebi cilj, na primer na sportskim takmienjima, koncertima i drugim vidovima javnih manifestacija. Poluorganizovanom nasilju skloniji su mlai maloljetnici aktima zastraivanja, reketiranja uenika, otimanju stvari, sitnim kraama, neposrednim sukobima-tuama. Ove grupe zlostavljaju svoje vrnjake u kolskim dvoritima, na ulici, kao i u sredinama gdje ive.

Page

124

Organizovano nasilje maloljetnika sprovodi se u maloljetnikim bandama koje predstavljaju poseban vid prestupnikog ponaanja koji je karakteristian po specifinom sistemu vrijednosti organizacije, realizacije, individualnih ciljeva kroz grupno ponaanje. U grupi se stie ugled i presti i ispoljavaju se specifini oblici solidarnosti prijateljstvo, kolektivni duh, solidarnost i zajedniko ubjeenje u realizaciji kriminalnih ciljeva. lanovi se odabiraju i primaju u grupu ukoliko su spremni da prihvate posebna pravila ponaanja i sisteme vrednosti delinkventne grupe. Takve grupe su iskljuivo karakteristine za gradske sredine i za dokon nain ivota-previe slobodnog vremena. Na elu organizacije nalazi se voa koji neformalnoj grupi obezbeuje jedinstvo, utie na formiranje stavova i pravila discipline. U maloljetnikim bandama lanstvo je obino istog etnikog, rasnog i socijalnog porekla i potiu iz dezorganizovanih porodica iz prigradskih naselja, odanost i potovanje bandi je obavezno, prostor djelovanja je pod kontrolom bande. Prilikom prijema novih lanova obino se postupak odvija po nekom ritualu. Novija obiljeja ovih grupa karakterie pomjeranje donje granice ivota lanova sa tendencijom prijema djece, multietinost, poveanje enske populacije i sticanje prihoda od droge i prostitucije. U strukturi maloljetnike delinkvencije po obimu i drutvenim posledicama socijalno-patoloke pojave su ispred kriminaliteta i ostalih vidova prestupnitva. Tu se radi o alkoholizmu, narkomaniji i prostituciji koji stvaraju organske poremeaje naroito u ranoj mladosti 93. FAKTORI MALOLETNIKOG KRIMINALITETA Smatra se da kod devijacija i delinkventnog ponaanja mladih postoje i neke specifinosti uzroka, uslova i povoda. Biopsiholoka struktura, emocionalna zrelost i socijalna obiljeja maloljetnih prestupnika bitno se razlikuju od odraslih delikvenata. Njihova kriminalna aktivnost nije posledica vrste volje i zrelog razmiljanja jer im se vinost i uraunjivost iskazuju u posebnoj formi. Rasprostranjeno je miljenje socijalnih radnika, kada je rije o maloljetnicima da se radi o neprilagoenoj, fiziki hendikepiranoj, mentalno ispod normale, zaostaloj, zaputenoj, nestabilnoj, nastranoj osobi, siroetu, linosti na stramputici...sa kojima se ne slau kriminolozi koji maloljetnike smatraju osobama nesposobnim da razlikuju dobro od zla radi nedostatka zrelosti. Bioloki i psiholoki faktori: Osnovni faktori istraivanja etioloih i fenomenoloih problema delinkvencije i devijacije jesu socijalna sredina, delikt i linost. Faktor linosti se smatra karakteristinim i posebno tretira kroz specifinosti tjelesnih i psihiih promjena karakteristinih za tu dob. Psihika nestabilnost i tekoa adaptacije na odreene ivotne uslove nalazi izlaz u u ponaanju koje tendira u poremeaje ponaanja. Adolescenci su u specifinom stanju razvoja kada im je potreban uzor, autoritet, povjerenje, podra i pomo porodice a ona najee izostaje pa se djeca okreu ulici. Doba adolescencije poinje od 12 godine a zvarava psihosocijalnim sazrevanjem oko 24-25 godine. U psihikom smislu linost sazreva oko 18. Granice normalnog i devijantnog ponaanja veoma je teko utvrditi jer se ta stanja deavaju ciklino i u amplitudama tako da su dijagnoze relativna stvar. Ipak se kategoriu u prolazne ili stalne poremeaje. Pojavljuju se fizie i seksualne promjene koje uzrokuju komplekse i emotivne promjene. esti su sluajevi psihopatskih stanja neuroze, ekspanzije, inhibicije te se tako klasifikuju: teko deprimirani delikventi, emocionalno poremeeni delikventi, delikventi sa problemima u porodici i situacioni delikventi. Delikvencija nastala u porodici nastaje usled identifikacije sa strogim ocem, promiskuitetno ponaanje nastaje kao posledica konfliktnih odnosa, odbacivanja ili neprilagoenog odnosa sa majkom.

Page

125

Socijalni fatori: Interesantna je socijalna karta delikventa. Tipini predstavnik je mukog pola, izvrilac imovinskog delikta, potie iz porodice sa poremeenim odnosima, ima slabe kontakte sa ocem, probleme sa uenjem i ponaanjem u koli, drogira se i sklon je agresivnom ponaanju. Porodina sredina je primarni element socijalizacije i dirketno se odraava na intelektualni i psiholoki razvoj djece gdje se navode materijalna situiranost, zaposlenost, odnos i briga roditelja, stambeni uslovi. Faktori urbanizacije i migracija iz ruralnih podruja kao kriminogeni fatori iskazuju se kroz sukob savremenog i tradicionalnog, sukob generacija, formalnog i neformalnog obracsa kontrole, gdje je kriminalitet maloljetnika stvrstan u prvenstveno urbani fenomen. Pored porodice, kola je institucija u kojoj se odvijaju najvaniji vaspitno-obrazovni procesi socijalizacije linosti i osposobljavanja za odgovarajue radne i drutvene funkcije. Bitan faktor je slobodno vrijeme gdje u estom odsustvu pozitivnih sadraja i dokoliarenju nastaju razni oblici devijantnog ponaanja. Maloljetnika delikvencija se u 99% sluajeva odvija u slobodno vrijeme. Uticaj sredstava masovnih komunikacija na maloljetnike je znatno prisutniji nego kod odraslih. Kroz oponaanja i identifikaciju poveava se prag nasilja kod djece gdje najupeatljivija iskustva oni iz medija prenose u realan svijet. Vaspitanje je bitan uslov orjentacije u ponaanju ovjeka i mogu uzrok maloljetnikog prestupnitva. U pozitivnom smislu podrazumjeva pravilan duevni innteletualni razvoj kod djece. Prestrogo vaspitanje i kanjavanje psiholoki uobliava invalidnu, teko prilagodljivu, depresivnu i nesigurnu linost dok je linost u odsustvu vaspitavanja liena saznanja ta je dozvoljeno a ta ne. Vaspitna zaputenost ogleda se u odsustvu duevnog, intelektualnog i moralnog razvoja linosti to ukazuje ne devijantno ponaanje. Stanje vaspitne zaputenosti rjeava se resocijalizacijom, prevaspitavanjem u penolokom smislu primjene vaspitnih mjera izreenih u krivinom postupku. 94. EKOLOKI KRIMINALITET Savremeno drutvo, nov nain tehnolgije imaju izuzetan znaaj za ovjeanstvo, meutim ti procesi osim progresivne dimenzije uzrokuju niz negativnih promjena koje ugroavaju prirodu, ovjekovu sredinu i samog ovjeka. Ekoloki problemi su takvi da izazivaju poremeaje drutvenih fukcije sa tipino drutvenim i psiholokim uzrocima. Ekologija nije samo nauka ve i etika. Ona u prvi plan stavlja traganje za novim ljudskim identitetom, humanistiku potrebu za novim ali i za ouvanjem prirode kao univerzalne i trajne vrijednosti. Kvalitet ivota ovjeka ini ukupnost ovjekovih individualnih, materijalnih, kulturnih i duhovnih vrijednosti. Zato ekstremizam prema prirodi nije nita drugo ve naruavanje i ugroavanje upotrebne vrijednosti sopstvene sredine. Odnos ovjeka i prirode je uzajaman ali je priroda uslov opstanka ovjeka. Ona prema njemu vri trostruku funkciju: bioloku (zdravlja), ekonomsku (prirodne rezerve) i socijalnu (duhovni razvoj). Umjesto prirode, problem odnosa postao je ovjek. On je taj koji zloupotrebom nauke vri nasilje nad prirodom. Posledice devijacije u odnosu prema prirodi ne iskazuju se samo u zagaivanju okoline ve i u nerazumnom iscrpljivanju rezervi koje su ipak ograniene. Najznaajnini problemi su u zagaenosti, unitenju biosfere (zemlja, vazduh, voda). Kao posledica nezatienih tehniko-tehnolokih procesa javljaju se hemijska jedinjenja koj u vidu otpadnih materija dospijevaju u biosferu i neposredno ugroavaju prirodnu sredinu.

Page

126

Procesom nepotpunog sagorijevanja velike koliine tetnih nusprodukata se nae u atmosferi tako da se vodotoci diretno zagauju iz vazdune sredine. Zagaivanje biosfere moe biti: nuklearno, industrijsko, saobraajno i urbanistiko. Industrijsko je najizrazitije, otpadne materije dolaze u vodu i samim tim i u prehrambene proizvode ime uzrokuju razna oboljenja. Nuklearna zagaenja utiu na genetske promjene a ekoloka trovanja prouzokuju masovne teke bolesti kao to je kancer, arterioskleroza, neuroloka oboljenja. Eoloka kriza je vezana za odnose u socijalnoj zajednici; odnose ovjeka i drutva; te odnos ovjeka i prirode. Uzroci ekoloke krize mogu biti razliiti. Neki autori smatraju da je to tenja za blagostanjem i slobodnim vremenom, drugi da je stvar u tehnizaciji svijeta, trei u poveanju broja stanovnika, problemu hrane, iscrpljivanju prirodnih resursa. Ekoloka destrukcija uslovljena je ekolokom svijeu kao dijelom opte kulture i socijalno izopaenog shvatanja o vrijednosti, tzv, teorija krize. Uzrok problema nije u ogranienosti prirode ve u neogranienim i nerazumnim apetitima ovjeka, neadekvatnim ciljevima i neprihvatanju vrijednosti koje su uslov opstanka ovjeanstva. Trka u neogranienom privrednom rastu u poreenju sa stvarnim potrebama i razarajuim posledicama postaje besmislena. Krivino pravni standardi, regulacija i efekti: Polazei od navedenih posledica u tehniko-tehnolokom razvoju poslednjih decenija, mnogih i raznovrsnih izvora opasnosti za ivotnu sredinu pa i sam opstanak civilizacije, meunarodna zajednica je svojim aktima utvrdila niz mjera, postupaka i sredstava s ciljem da se otklone, sprijee ili umanje izvori ugroavanja sredine. Ovim aktima se iniciraju temeljne reforme pravnog sistema i harmonizacija propisa nacionalnog domaeg zakonodavstva s meunarodnim propisima. Savjet Evrope je u Konvenciji o graansoj odgovornosti za tete nastale usled ativnosti koje su opasne za ivotnu sredinu opasnom ativnou predvidio: proizvodnju, rukovanje, skladitenje, uzgajanje, utovar, istovar jedne ili veeg broja opasnih supstanci ili svaku djelatnost koja je sline vrste u vezi sa ovim opasnim supstancama. To se odnosi i na genetski modifikovane organizme koji predstavljaju rizik za ovjeka, prirodnu sredinu ili imovinu, rad instalacija ili postrojenja za spaljivanje, obradu, rukovanje ili reciklau otpadaka pod uslovom da predstavljaju znaajan rizik za ovjeka i prirodnu sredinu. Prvi najznaajniji akt krivinopravne zatite ivotne sredine u meunarodnim okvirima predstavlja Konvencija o zatiti ivotne sredine podsredstvom krivinog prava koju je usvoio Savjet Evrope u Strazburu 1998. godine. U naem krivinom zakonodavstvu zastupljena su brojna krivina djela iz ove oblasti. U prvu grupu spadaju inkriminacije opteg znaaja za prirodnu sredinu odnosno krivina djela zagaivanja ivotne sredine, nepreduzimanja mjera zatite ivotne sredine, protiv pravna izgradnja objekata i postrojenja koja zagauju ivotnu sredinu, unitenje, oteenje i iznoenje u inostranstvo zatienih prirodnih dobara, unoenje opasnih materija i preraivanje istih, nedozvoljena izgradnja nuklearnih postrojenja i povreda prava na informisanje o stanju ivotne sredine. Druga grupa obuhvata inkriminacije kojima se tite pojedinana prirodna dobra kao to su ubijanje i muenje ivotinja, prenoenje zaraznih bolesti od ivotinja, nesavjesno pruanje veterinarkse njege, proizvodnja tetnih sredstava za lijeenje ivotinja, zagaivanje vode za ishranu, pustoenje uma, umska kraa, nezakonit lov i ribolov.

Page

127

95. RECIDIVIZAM Recidivizam ili povratnitvo je krivino-pravni pojam koji se definie kao krivino djelo koje delikvent ponovo izvri. Bitni elementi recidivizma su: ranija osuda, ponovno izvrenje krivinog djela, identinost pobuda i vremenska distanca. Razlikujemo opti i specijalni povrat. Pod optim povratom podrazumjeva se bilo koje KD koje ponovo poini isti izvrilac a pod specijalnim povratom podrazumjevamo izvrenje istovrsnog krivinog djela. Prema kriminolokom pristupu pored krivinog djela u obzir se uzima i linost delikventa gdje se podrazumjevaju krivina djela koja se ponove bez obzira da li su sankcionisana ili otkrivena prije toga. Na treem Kongresu kriminologa u Londonu 1955 godine zauzet je stav da sutinu recidivizma ini elementi sledeeg sadraja: 1. da je neko lice, prethodno uinilo i osueno za krivino djelo-izvri novo krivino djelo povratnik stricto sensu 2. da je neko lice, prethodno uinilo i osueno za krivino djelo ili tretirano na neki drugi nain-izvri ili preduzme kriminalnu djelatnost zbog svog opasnog stanja povratnik lato sensu Penoloka definicija pod recidivizmom podrazumjeva da pravosnano osueno lice ponovo izdrava kaznu u kazneno-popravnoj ili nekoj drugoj ustanovi. U fenomenolokom smislu recidivizam je karakteristian za krivina djela izraenijeg stepena profesionalizacije kao to su imovinski delikti, organizovani kriminal i prevare dok u etiolokom smislu ukazuje na elemente uzronosti kao kod npr.seksualnih delikata i maloljetnike delinkvencije. Peneoloka analiza povratnitva govori o dve mogue vrste uzronih faktora: neprimjerenom izboru krivine sankcije i neadekvatnim tretmanima prevaspitavanja tj. neuspjelim procesima resocijalizacije. Pored imovinskih delikata i seksualni delikti spadaju u vrstu prestupnitva sa najveim procentom recidivizma. Kod imovinskih delikata recidivizam je posledica profesionalne orijentacije i koristoljubive sklonosti, a kod seksualnih delikata uzronost je pre svega u psihopatolokoj strukturi linosti. Zato se i smatra da je recidivizam u ovoj oblasti samo posledica jer realno ne postoje svrsishodni, adekvatni pravni mehanizmi za njihovo spreavanje i suzbijanje. Recidivizam je poznat po specifinosti faktora i tu dominiraju subjektivni inioci, pre svega uzroci vezani za linost izvrioca, dok se socijalni faktori pojavljuju samo u izboru pogodnih uslova da se realizuju motivi i ciljevi njihove moralne izopaenosti. Seksualna delikvencija je preteno urbani fenomen, a takvi stavovi nalaze osnov i u statistikim podacima na regionalnim nivoima analize delikata u seoskim i gradskim, kao i u tradicionalno patrijarhalnim i graanskim sredinama. U seoskim i patrijarhalnim sredinama reakcija drutva nije samo pravna, ve i obiajna jer je prisutna snana moralna osuda kako sredine, tako i porodice izvrioca, ali i ozbiljna potencijalna-osvetnika reakcija porodice rtve. Tipologija recidivista: Istraivanja ukazuju na to da polovina ili dve treine povratnika ivi u gradu, ali da od ukupnog broja povratnika, jedne i druge populacije dve treine potie sa sela. Njihova bitna socijalna obiljeja su: veina je ivjela u nepovoljnim porodinim prilikama i odnosima u porodici; nedovoljno ili nepotpuno obrazovanje i nezaposlenost; rana i dugotrajna maloljetnika kriminalna karijera samo su neki od njihovih bitnih socijalnih obeleja. U ukupnom povratnitvu, recidivizam maloljetnika posmatra se kao posebno aktuelna pojava jer se u ovoj populacionoj strukturi odvija proces sazrijevanja i stvaranja navika kriminalnog ponaanja.

Page

128

Maloljetnici povratnici se u vie od dve treine sluajeva pojavljuju u djelima protiv imovine vrei djela krae i teke krae. Tipologija delikvenata recidivista mogua je po kriminolokim kriterijumima vrste delikata u kojima se najee pojavljuju i djeli se na: delikvente iz navike, profesionalne delikvente i delikvente po tendenciji. Delikventi iz navike su recidivisti asocijalne prirode kod kojih se postepenim ponavljanjem prestupnikog ponaanja stvara kriminalna navika. Oni se kriminalu odaju jo u ranoj mladosti, socijalno su neprilagoeni, psihopatske prirode-nesposobni za socijalizaciju, emocionalno nestabilni, prosjene ili ispodprosjene inteligencije i nieg nivoa obrazovanja i niskog praga frustracione tolerancije. Delikventi po tendenciji ili delikventi iz strasti su osobe ija je kriminalna karijera vie uzrokovana subjektivnim iniocima linosti nego socijalnim faktorima, bilo da su u pitanju faktori poremeaja biolokog, psiholokog ili psihopatolokog karaktera. Mjere izricanja kazne kod ovog tipa prestupnitva najee su mere bezbjednosti uvanja, lijeenja i posebne terapeutske mjere u zatvorenim tipovima ustanove. Profesionalni delikventi su izvrioci krivinih dela koji su po nekim osobinama slini povratnicima iz prve kategorije, ali sa posebnostima racionalne kriminalne orijentacije, odnosno izbora vrenja krivinih dela kao profesije, zanimanja i motivom koristoljubive prirode, koja kod prve kategorije nije uvjek izraena. K r a j

Page

129

Contents
1. 2. 3. 4. 5. 6. POJAM KRIMINOLOGIJE ...........................................................................................2 PREDMET KRIMINOLOGIJE......................................................................................4 ODNOS KRIMINOLOGIJE SA OSTALIM NAUKAMA.............................................5 POJAM KRIMINALITETA ...........................................................................................7 OPTA I KLINIKA KRIMINOLOGIJA ....................................................................8 AKADEMSKA I PRIMJENJENA KRIMINOLOGIJA ..............................................10

6.1. Univerzitetska kriminologija .............................................................................................10 6.2. Aplikativna (primenjena) kriminologija ...........................................................................11 7. KRIMINOLOKE DISCIPLINE ..................................................................................11 7.1. Osnovne kriminoloke discipline .......................................................................................11 7.2. Posebne kriminoloke discipline ........................................................................................12 8. ISTORIJSKI RAZVOJ KRIMINOLOKE MISLI .....................................................13 8.1. ANTIKA MISAO ............................................................................................................13 8.2. SREDNJOVEKOVNA MISAO O KRIMINALITETU ...................................................14 8.3. HUMANISTIKA I RENESANSNA MISAO..................................................................15 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. OSNOVNI KRIMINOLOKI PRAVCI .......................................................................16 KLASINA KOLA ......................................................................................................16 ANTROPOLOKA KOLA .........................................................................................17 ITALIJANSKA POZITIVISTIKA KOLA ..............................................................18 SOCIOLOKA KOLA ................................................................................................19 KOLA DRUTVENE ODBRANE ..............................................................................21 KRIMINOLOKE METODE metodi kriminologije ..................................................21 METODA IZUAVANJA INDIVIDUALNIH SLUAJEVA .....................................22 METODA IZUAVANJA KRIMINALITETA KAO MASOVNE POJAVE ............. 23 STATISTIKI METOD U IZUAVANU KRIMINALITETA ..................................24 TEORIJE U KRIMINOLOGIJI (pojam, vrste, nauni i praktini znaaj) ................ 25 BIOLOKE TEORIJE (pojam, vrste i kritiki osvrt) .................................................26 FRENOLOKA TEORIJA ...........................................................................................27 TEORIJA NASLEA ....................................................................................................27 BIOKONSTITUCIONALNA TEORIJA I TEORIJA SKLONOSTI ..........................28 HROMOZOMSKA TEORIJA ......................................................................................29 ENDOKRINOLOKA TEORIJA .................................................................................30 RASNA TEORIJA .........................................................................................................31 PSIHOLOKE TEORIJE (pojam, vrste i kritiki osvrt) .............................................31 PSIHOANALITIKA SHVATANJA - TEORIJA .......................................................32 TEORIJA INTELIGENCIJE ........................................................................................34

Page

130

30. 31. 32. 33. 34. 35.

TEORIJA NEPRILAGOENOSTI i FRUSTRACIONA TEORIJA .......................... 34 BIHEVIORISTIKA SHVATANJA-TEORIJA ..........................................................35 PSIHOPATOLOKI PRISTUPI ...................................................................................36 SOCIOLOKE TEORIJE (pojam, vrste i kritiki osvrt) ............................................37 TEORIJA ANOMIJE ....................................................................................................40 TEORIJA SOCIJALNOG INTERAKCIZMA I ETIKECIJE ....................................42

36. TEORIJA SOCIJALNIH VEZA I TEORIJA SUZDRAVANJA I FUNKCIONALIZMA ..............................................................................................................43 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. TEORIJA IMITACIJE ..................................................................................................44 TEORIJA DIFERENCIJALNE ASOCIJACIJE..........................................................45 TEORIJA DIFERENCIJALNE IDENTIFIKACIJE ...................................................46 TEORIJA PODKULTURA I KONTRAKULTURA....................................................47 TEORIJA KULTURNOG KONFLIKTA .....................................................................48 KRITIKA ORJENTACIJA U KRIMINOLOGIJI ....................................................49 KRIMINALNA ETIOLOGIJA .....................................................................................51 KRIMINALITET KAO INDIVIDUALNI IN i DRUTVENA POJAVA ................. 52 KRIMINOGENI FAKTORI (pojam, vrste, teorije faktora) ........................................53 UZRONOST KRIMINALNOG PONAANJA..........................................................54 DELIKVENTNA LINOST i OPASNO STANJE DELINKVENTNE LINOSTI ...55 KLINIKE METODE U DIJAGNOSTICI KRIMINALNE LINOSTI ................... 57 BIOLOKI FAKTORI ..................................................................................................57 PSIHOSTRUKTURA I DELIKVENCIJA ...................................................................59 SKLONOST, NAVIKA, KARAKTER KAO KRIMINALNA DISPOZICIJA .......... 60

52. AGRESIVNOST, KRIMINALNA SKLONOST, EGOIZAM KAO KRIMINALNA PREDISPOZICIJA...................................................................................................................62 53. 54. 55. 56. 57. 58. 59. 60. 61. 62. 63. 64. DEPRIVACIONI FAKTORI DELINKVENCIJE........................................................63 INTELIGENCIJA I KRIMINALNA ORIJENTACIJA ..............................................63 EMOCIJE, TEMPERAMENT, MOTIVACIJA i KRIMINOGENO PONAANJE .. 64 PSIHOPATOLOKI FAKTORI ...................................................................................67 PSIHOTINA STANJA ................................................................................................69 NEUROTINI POREMEAJI .....................................................................................71 POREMEAJI LINOSTI ...........................................................................................72 SOCIJALNI FAKTORI .................................................................................................74 EKONOMSKI USLOVI ................................................................................................75 MIGRACIONI FAKTORI ............................................................................................77 UTICAJ TRANZICIONIH PROCESA ........................................................................79 UTICAJ OBRAZOVANJA ...........................................................................................80

Page

131

65. 66.

UTICAJ MASOVNIH MEDIJA ...................................................................................82 UTICAJ OBRAZOVANJA (PONAVLJA SE PITANJE br 64) ..................................83

67. PORODINI FAKTORI-degradirana porodica kao mikrogrupni faktor kriminaliteta .............................................................................................................................83 68. 69. 70. 71. 72. 73. a. b. 74. a. b. 75. a. b. c. 76. a. b. c. d. 77. a. b. c. d. e. f. g. 78. 79. a. b. c. SLOBODNO VREME ...................................................................................................85 SOCIJALNA OBELEJA i KRIMINALITET ............................................................85 OBLICI DRUTVENE SVIJESTI i KRIMINALITET ...............................................88 KRIMINALNA FENOMENOLOGIJA- POJAVNI OBLICI KRIMINALITETA .... 89 DELIKT NASILJA (pojam i vrste) ...............................................................................90 KRIVNI DELIKTI .........................................................................................................90 POJAM, VRSTE I OPTE KARAKTERISTIKE........................................................90 UZROCI KRVNIH DELIKATA ...................................................................................91 TIPOLOGIJA DELINKVENATA ................................................................................91 POJAM UBICE I TIPOLOGIJA .................................................................................92 SERIJSKI UBICA-HOMOCIDOMAN ........................................................................93 PORODINO NASILJE ...............................................................................................93 UZROCI PORODINOG NASILJA ............................................................................94 NASILJE PREMA DJECI .............................................................................................94 BRANO NASILJE.......................................................................................................95 DELIKTI PROTIV OVJENOSTI ...........................................................................95 ZLOINI PROTIV MIRA ............................................................................................96 DELIKTI GENOCIDA ..................................................................................................96 RATNI ZLOINI ..........................................................................................................96 TIPOLOGIJA RATNIH ZLOINACA........................................................................97 TERORIZAM ................................................................................................................97 POJAM TERORIZMA ..................................................................................................97 OPTE KARAKTERISTIKE .......................................................................................97 VRSTE I OBLICI TERORIZMA .................................................................................98 UZROCI TERORIZMA ................................................................................................99 KRIVINOPRAVNI ASPEKTI TERORIZMA ........................................................ 100 TERORISTIKE ORGANIZACIJE .......................................................................... 100 LINOST TERORISTE .............................................................................................. 101 POLITIKA DELIKVENCIJA .................................................................................. 101 IMOVINSKI DELIKTI ............................................................................................... 101 KLASINI IMOVINSKI DELIKTI ........................................................................... 102 IMOVINSKI DELIKTI FIZIKOG NASILJA ......................................................... 102 PREVARNI IMOVINSKI DELIKTI .......................................................................... 103

Page

132

d. 80. 81. 82. 83. 84. 85. 86. 87. 88. 89. 90. 91. 92. 93. 94. 95.

OSTALI OBLICI ......................................................................................................... 103 FAKTORI IMOVINSKOG KRIMINALITETA ........................................................ 103 PRIVREDNI DELIKTI ............................................................................................... 104 KRIMINALITET BELOG OKOVRATNIKA i DELIKTI KORUPCIJE ................ 106 ORGANIZOVANI KRIMINALITET (POJAM, OBLICI, UZROCI) ...................... 107 VRSTE KRIMINALNIH AKTIVNOSTI ORGANIZOVANOG KRIMINALA ...... 109 PRANJE NOVCA, REKET KAO OBLICI ................................................................ 112 SEKSUALNI DELIKTI ............................................................................................... 114 TIPOLOGIJA SEKSUALNIH DELINKVENATA .................................................... 116 SAOBRAAJNI DELIKTI ......................................................................................... 117 FAKTORI SAOBRAAJNE DELINKVENCIJE ...................................................... 118 KOMPJUTERSKI KRIMINALITET ......................................................................... 119 FAKTORI KOMPJUTERSKOG KRIMINALITETA .............................................. 122 MALOLETNIKI KRIMINALITET ......................................................................... 124 FAKTORI MALOLETNIKOG KRIMINALITETA .............................................. 125 EKOLOKI KRIMINALITET ................................................................................... 126 RECIDIVIZAM ........................................................................................................... 128

Page

133