Вы находитесь на странице: 1из 30

1.

1 1Pojam radnog prava (radno pravo u uem i u irem smislu); predmet radnog prava; znaaj radnog prava Radno pravo obuhvata propise koji se odnose na zapoljavanje i radne odnose Radni odnosi obuhvataju: stalne poslove sa neprekidnim trajanjem, poslove sa izvjesnim sezonskim ili periodinim prekidima i poslove na odreeno vrijeme Propisi koji utvruju prava i obaveze u pogledu zapoljavanja imaju za predmet radne odnose, ali i druge forme zapoljavanja (npr. povremen ili privremen rad) za koje se ne zasniva radni odnos Radni odnos pretpostavlja postojanje socijalnog osiguranja, meutim nepostojanje socijalnog osiguranja nije indikator nepostojanja radnog odnosa Predmet radnog prava u irem smislu, jesu: radni odnosi i prava po osnovu zapoljavanja, naela i instituti vezani za njih, kao i prava iz socijalnog osiguranja Predmet radnog prava u uem smislu su prava i obaveze iz radnog odnosa Radno pravo kao pozitivna pravna disciplina predstavlja granu prava koja obuhvata dravne i autonomne propise o meusobnim odnosima radnika, kao i propise o radnim odnosima kod poslodavaca, ono predstavlja spoj javnog i privatnog prava I regulie radne odnose i drutveni poloaj radnika. Radno pravo kao izraz drutveno-ekonomskih odnosa utie na razvoj ukupnih drutvenih odnosa, a ti odnosi po principu povratne sprege ostvaruju znaajan uticaj i na radno pravo

Sloboda rada se ispoljava kao sloboda izbora posla, zaposlenja i poslodavca, ali i kao sloboda rada u toku trajanja radnog odnosa.

2. Odnos radnog prava sa drugim granama prava ODNOS RADNOG I USTAVNOG PRAVA Ono je to je za radno pravo ranije znailo graansko pravo danas to ini ustavno pravo Ustavni principi vezani za rad, radne odnose, kao i socijalno (zdravstveno, invalidsko i penziono) osiguranje se detaljno prouavaju u radnom pravu Pravo na rad, pravo rada drutvenim sredstvima je princip univerzalnog karaktera i detaljno se prouava u radnom pravu; pravo na organieno radno vrijeme, pravo na humane uslove za rad, pravo na godinji odmor, pravo na trajk, zabrana prinudnog rada, zatita lica sa invaliditetom, zatita u vrijeme nezaposlenosti predstavljaju korpus prava koji su u ustavnom pravu postavljeni kao opti principi, a u radnom pravu kao osnovna naela ODNOS RADNOG PRAVA I GRADJANSKOG PRAVA Radno pravo je nastalo u okvirima graanskog prava, a zatim se izdvojilo i osamostalilo; u svom zaetku sastojalo se iz ugovora o radu, ugovora o djelu i drugih ugovornih oblika, kao i imperativnih normi koje su se odnosile na zatitu na radu ODNOS RADNOG PRAVA I UPRAVNOG PRAVA Radno pravo i upravno pravo imaju vie dodirnih i graninih instituta, a ta veza je formirana intervencijom drave u radne odnose Preplitanje izmeu ove dvije grane prava poinje uvoenjem tzv. slubenikih radnih odnosa koji su bili regulisani posebnim propisima. Prava iz socijalnog osiguranja, pravila upravnog postupka i upravnog spora predstavljaju most izmeu upravnog i radnog prava jer se neka pravila upravnog postupka primjenjuju i u radnim odnosima Veza izmeu radnog i upravnog prava postoji i kroz regulisanje i rad inspekcijskog nadzora koji je veoma znaajan za zatitu prava radnika. U Crnoj Gori je 2008. donijet Zakon o dravnim slubenicima i namjetenicima kojim se ureuju pitanja poloaja slubenika/namjetenika koja se odnose na zasnivanje i prestanak radnog odnosa, zvanja, odgovornost, prava i obaveze iz radnog odnosa, zatitu njihovih prava i druga pitanja ODNOS RADNOG PRAVA SA SUDSKIM PRAVOM Pod sudskim pravom se podrazumijevaju: parnini, vanparnini, izvrni i krivini postupak

ODNOS RADNOG PRAVA I PRIVREDNOG PRAVA Zapoljavanje i radni odnos se velikim dijelom ostvaruju u privrednim organizacijama Radno pravo regulie unutranje, personalne, ekonomske i socijalne odnose u preduzeima. ODNOS RADNOG PRAVA I KRIVICNOG PRAVA Zakonske norme i pravila autonomnog prava, u radnom pravu, imaju drugaiju prirodu u odnosu na zakonske norme sadrane u krivinom pravu; ove dvije vrste normi se nalaze na suprotnim i udaljenim stranama Iz radnih odnosa iskljuena je svaka represija u odnosima radnik poslodavac i odnos drave prema njima; to je meutim tako kao i u svakodnevnom ivotu dok ne doe do tekih povreda zakona, odnosno izvrenja krivinog djela kada se otvara pitanje krivine odgovornosti u vezi sa radnim odnosom ili od znaaja za radne odnose Krivina odgovornost i krivine sankcije se pojavljuju u radnim odnosima, prije svega da bi zatitili prava iz radnog odnosa i socijalnog osiguranja (v. Krivina djela protiv radnih odnosa) Prema sadanjim propisima radniku e radni odnos prestati ako, zbog izdravanja kazne zatvora mora biti odsutan sa rada due od 6 mjeseci danom zapoinjanja izdravanja kazne zatvora U svim sluajevima krivine odgovornosti koje su vezane za radni odnos, krivina odgovornost moe imati posledice u pogledu radnog odnosa

3. MOR (nastanak, razvoj, organi MOR-a) Medjunarodno regulisanje odnosa Oktobarskom revolucijom (1917) dolo je do znaajnih promjena u radnim odnosima u itavom svijetu koje su vodile likvidaciji svakog vida eksploatacije radnika Nakon II Svjetskog rata u rascjepu izmeu dva bloka (kapitalistikog i socijalistikog) dolo je do izgradnje koncepta socijalne drave, tj. drave blagostanja putem OUN-a i MOR-a Poetak meunarodnog regulisanja radnih odnosa inspirisali su ekonomski interesi poslodavaca za ujednaavanjem minimalnih uslova rada, konkurentnosti roba, ekonomskih i socijalnih poloaja radnika, migracija radnika razvijanjem meunarodnog trita roba i rada, zahtjevi radnikog i sindikalnog pokreta, kao i djelatnost pojedinaca Na putu ostvarenja tih ciljeva odrano je vie meunarodnih radnikih konferencija, a 1906. god. usvojene dvije znaajne konvencije: Konvencija o zabrani upotrebe bijelog fosfora u proizvodnji ibica (smatra se oruzjem) i Konvencija o zabrani nonog rada ena Meunarodno regulisanje radnih odnosa podrazumijeva djelatnost MOR-a, OUN-a i Savjeta Evrope u vezi radnih odnosa Meunarodna organizacija rada osnovana je Versajskim ugovorom o miru 1919. god. u Parizu. Iako je predstavljala sastavni dio Drutva naroda, MOR je donoenjem Filadelfijske deklaracije nastavila svoju djelatnost i nakon II Svjetskog rata MOR regulie radne odnose putem svoje zakonodavne djelatnosti, tj. putem konvencija i preporuka Za MOR je karakteristian tripartizam, po kojem se delegacija svake zemlje lanice sastoji od: dva predstavnika vlade, jednog predstavnika radnika i jednog predstavnika poslodavaca Vano Sastav MOR-a : Opta konferencija (donosi konvencije i preporuke, odluuje o prijemu u lanstvo, budetu i dr.); Administrativni savjet (izvrni organ MOR-a koji rukovodi poslovima Meunarodnog biroa rada i imenuje njegovog Generalnog sekretara, utvruje dnevni red Opte konferencije, priprema prijedloge i dr.) Meunarodni biro rada (administrativni organ MOR-a kojim rukovodi Generalni sekretar, a iji je rad kontrolisan Administrativnim savjetom) Generalni sekretar meunarodnog biroa rada

4. Izvori radnog prava meunarodnog porijekla BROJNOST I SLOZENOST IZVORA MEDJUNARODNOG PORIJEKLA Najznaajniji izvori radnog prava meunarodnog porijekla su 1konvencije i preporuke MORa, 2bilateralni meunarodni ugovori, kao i 3akti regionalnih organizacija U radnom pravu vai naelo supremacije normi meunarodnog porijekla u sluaju njihove kolizije sa normama domaeg porijekla Kao neka vrsta izvora prava mogu se javiti i paktovi, deklaracije I ugovori meunarodnih organizacija, njihove odluke, pa i odluke donijete na znaajnim meunarodnim skupovima Kao sekundarni izvori (i polazna taka za odreene norme) se mogu javiti paktovi i o tehnikoj, kulturnoj i prosvjetnoj saradnji KONVENCIJE I PREPORUKE MOR-a Zakonodavnu djelatnost MOR-a ine konvencije i preporuke, koje donosi Opta konferencija MOR-a, dvotreinskom veinom glasova Konvencije i preporuke MOR-a se meusobno razlikuju po sadrini, postupku i formi ukljuivanja u nacionalno zakonodavstvo Konvencije MOR-a su viestrani ugovori sui generis ijom se ratifikacijom zemlje lanice obavezuju na njihovu primjenu (donijeti na osnovu prethodno prouenog stanja i prijedloga Administrativnog savjeta) Drava koja usvoji konvenciju mora je ratifikovati u tekstu koji je identian sa tekstom koji je donijela MOR, pri emu nisu mogue nikakve izmjene i dopune Ratifikacija moe biti izvrena djelimino, uslovno ili sa rezervom, a drave su dune da ratifikovane konvencije uvedu u pravni sistem svoje zemlje, obezbijede uslove za njihovu primjenu i dostavljaju izvjetaje ekspertskoj komisiji MOR-a U pogledu uvoenja ratifikovanih konvencija u nacionalno zakonodavstvo, postoje dva sistema: 1.dualistiki (po kojem ratifikovana konvencija mora biti sprovedena posebnim zakonom) i 2.monistiki, koji vai kod nas (po kojem ratifikovana konvencija postaje obavezna inom ratifikacije); Konvencije sadre opta pravila koja za drave ratifikacijom postaju obavezna, Najznaajnije konvencije koje je Crna Gora ratifikovala su: Konvencija o politici zapoljavanja, Konvencija o slubi za zapoljavanje, Konvencija o diskriminaciji pri zapoljavanju, Konvencija o davanjima za sluaj nezaposlenosti za razliku od konvencija, preporuke MOR-a ne podlijeu ratifikaciji ve posebnom postupku prihvatanja, koji nema pravne posljedice kao akt ratifikacije Preporuke mogu biti samostalne (kada se bavi pitanjima koja nisu mogla biti regulisana konvencijom) ili prate konvenciju (pri emu je dopunjuju i objanjavaju) Preporuke sadre ideje o tome kako regulisati odreena pitanja u nacionalnim zakonodavstvima

DVOSTRANI MEDJUNARODNI UGOVORI U smislu izvora radnog prava, dvostrani (bilateralni) meunarodni ugovori su sporazumi koje Crna Gora zakljuuje sa nekom drugom dravom, radi regulisanja prava i obaveza na radu i u vezi sa radom, kao i prava iz socijalnog osiguranja Dvostrani ugovori su nastali iz potrebe regulisanja radnopravnih pitanja migrirane radne snage, Prvi takav ugovor zakljuen je izmeu Italije i Francuske 14. aprila 1904. god., a danas je zakljuivanje bilateralnih ugovora uestala pojava u zakonodavnoj aktivnosti svih drava ODLUKE I DJELATNOSTIi OUN-a U OBLASTI RADA I SOCIJALNOG OSIGURANJA Prema povelji OUN-a, ova organizacija (osnovana u San Francisku 1945. god.) se bavi rjeavanjem krupnih ekonomskih i socijalnih problema u svijetu Organi OUN-a su: Generalna skuptina, Savjet bezbjednosti, Ekonomski i socijalni savjet, Starateljski savjet, Meunarodni sud pravde i Sekretarijat Za radno pravo je od znaaja ukupna djelatnost OUN-a i njenih organa (kao to je Ekonomski i socijalni savjet, ija je nadlenost da prati stanje, daje preporuke i usklauje rad specijalizovanih organizacija) Najznaajniji akti koje je OUN usvojila su: Univerzalna deklaracija o pravima ovjeka *ne predstavlja formalan izvor prava*(1948.) 1 govori o pravima na: socijalno obezbjeenje, zatitu od nezaposlenosti, slobodu rada, pravo na jednaku zaradu za jednak rad, zadovoljavajue uslove rada, Meunarodni pakt o ekonomsko socijalnim i kulturnim pravima ovjeka (1966.) 2 Pakt sadri odredbe o: pravu na rad, pravu svakog na pravine uslove rada, pravu na udruivanje u sindikate i sindikalne slobode, pravu na socijalno osiguranje, pravu na obrazovanje itd. Ratifikacijom Pakta, drave se obavezuju da sva prava formulisana tim Paktom, ostvare bez ikakve diskriminacije zasnovane po bilo kom osnovu (rasa, pol, jezik, politiko miljenje i dr.) Postoje organizacije koje zamjenjuju drave (npr. Evropska unija) koje se bave pitanjima socijalnih prava i socijalnih odnosa (time i radnog prava), i iji akti predstavljaju izvore radnog prava Najznaajnija institucija EU je Savjet Evrope, a njegove osnovne nadlenosti u oblasti radnog prava vezane su za organizaciju slobodnog kretanja radnika, pribliavanje zakonodavstva o radu, I razradu socijalne politike, Najznaajniji akti koje je usvojio Savjet Evrope su: Evropska konvencija za zatitu ljudskih prava i osnovnih sloboda (koja se bavi ukupnim korpusom ljudskih prava i sloboda, pri emu kao naroito znaajne treba istai: zabranu prinudnog rada, slobodu sindikalnog okupljanja i udruivanja i zabranu diskriminacije po bilo kom statusnom osnovu) o ijoj primjeni se stara Evropski sud za ljudska prava; Evropska socijalna povelja (koja utvruje reim obaveza, sistem nadzora i katalog prava; katalogom prava se propisuju standardi prezentovani u vidu deklaracije - Evropska konvencija o socijalnom osiguranju. Najznaajniji socijalni partneri EU su: 1.organizacija BUSINESSEUROPE (na strani poslodavaca) i 2.Evropska konfederacija sindikata ( radniko udruenje) 6

5. Heteronomni izvori radnog prava5 su unutranji izvori radnog prava Ove izvore utvruje drava. Najznaajniji heteronomni (kongentni) izvori r.p su Ustav,Zakon Zakonik o radu i podzakonski opti akti(pravilnik, uredbe, odluke) Uredbe usvaja Vlada, a pravilnici su ee u upotrebi kao vrsta podzakonskih akata drave. Malo opsirnije: Zakoni koji reguliu pravni odnos: Regulisanje iskljuivo radnog odnosa i Zakoni koji imaju za osnov regulisanje neke druge odnose, ali dopunski reguliu i radne odnose. Zakoni koji reguliu radni odnos su: opti (regulisu opti reim radnog odnosa i odnose se na poslodavce i zaposlene) i posebni (djelatnost dravnih organa, javne slube, lokalnih samouprava itd). Zakon o radu je matini Zakon radnih odnosa i njime se ureuju sistem radnih odnosa. Podzakonski akti: donose ih odreeni dravni organi na osnovu izriitih ovaenja u Zakonu( o radu, o zatiti na radu, o zapoljavanju, o mirnom reavanju sporova, otrajku, o zdravstvenom osiguranju, o penzijsko invalidskom osiguranju).

Razlika je u tome to podzakonske akte donosi drava, a kolektivne ugovore socijalni partneri. OVO JE EKSTREMNO VAZNO

6. Autonomni izvori radnog prava Autonomni izvori radnog prava su kolektivni ugovori i ugovori o radu(pitanje14) U savremenom radnom pravu, autonomni akti imaju egzistencijalni znaaj budui da se njima ureuju prava i obaveze iz radnog odnosa od znaaja za sve poslodavce i zaposlene
Jedna od karakteristika radnog prava je to i autonomni akti (u prvom redu, kolektivni ugovori) predstavljaju izvor radnog prava
Za vrijeme vaenja Zakona o udruenom radu, dominantni autonomni izvori radnog prava su bili u formi raznih vrsta samoupravnih optih akata, a primjena kolektivnih ugovora je bila ograniena na radne odnose u privatnom sektoru *

KOLEKTIVNI UGOVORI Kao autonomni izvori radnog prava, kolektivni ugovori o radu, nastali su prije vie od stotinu godina i ostali efikasno sredstvo ureivanja odnosa izmeu poslodavaca, radnika i drave u oblasti rada U naem pravu kolektivni ugovori kao instrument regulisanja radnih odnosa su prvi put predvieni Uredbom o zasnivanju i prestanku radnog odnosa (1948.) Kolektivni ugovori se zakljuuju izmeu sindikalne organizacije i udruenja poslodavaca radi neposrednog ureivanja odnosa izmeu radnika i poslodavaca. Kolektivni ugovor ne moe sadrati odredbe kojima se zaposlenima daje manje prava ili utvruju nepovoljniji uslovi od prava i uslova predvienih Zakonom o radu; VAZNO Vrste kolektivnih ugovora su: Opti zakljuuje se za teritoriju Crne Gore i primjenjuje na sve zaposlene i poslodavce; i utvruje obim prava i obaveza rada u skladu sa Zakonom. Njime se utvruje minimalna zarada, elementi za utvrivanje osnovne zarade, naknada zarade, ostala primanja zaposlenih Granski zakljuuje se za odreene grane, grupe i podgrupe djelatnosti; njime se utvruje minimalna zarada (u grani djelatnosti), elementi za utvrivanje osnovne zarade, naknade zarada i druga primanja zaposlenih i ureuje obim prava i obaveza u skladu sa zakonom * Kolektivni ugovor kod poslodavca primjenjuje se na sve zaposlene kod tog poslodavca; njime se utvruje minimalna zarada, elementi za utvrivanje osnovne zarade, naknade zarade i druga primanja zaposlenih

7. Pravo na rad (pojam, elementi, karakteristike) DEFINICIJA PRAVA NA RAD. Definicija: Pravo na rad je sloeno socijalno pravo koje podrazumijeva jednako pravo na zapoljavanje, ostvarivanje prava iz radnog odnosa pod jednakim uslovima, bez diskriminacije, to zaposlenom i lanovima njegove porodice obezbjeuje uslove za ivot koji odgovaraju ekonomskom, kulturnom i drutvenom sistemu Elementi prava na rad: Jednako pravo na zaposlenje (jednako pravo pod jednakim uslovima, a nejednako pravo pod nejednakim uslovima) Pravo na zaposlenje koje odgovara strunim i radnim sposobnostima radnika Sloboda rada (pravo radnika da slobodno odluuje o zasnivanju i prestanku radnog odnosa) Obezbjeenje sredstava za egzistenciju radnika Stalnost i stabilnost zaposlenja Pravo na kolovanje i struno usavravanje Pravo na ouvanje i zatitu zdravlja Prava za vrijeme nezaposlenosti Karakteristike: Prinudni rad je zabranjen i kao sredstvo diskriminacije - rasne, nacionalne, socijalne i religijske, a i kao disciplinska mjera zbog uea u (nezakonitom) trajku. Pod prinudnim radom podrazumeva se svaki oblik rada koji se nalae odreenom licu protiv ili nezavisno od njegove volje, pod prijetnjom izricanja sankcija 1IZUZETAK JE DA DOK TRAJE RATNO STANJE PRUNUDNI RAD U ODREDJENIM GRANICAMA JE DOZVOLJEN!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! + 2Doputenim se smatra i prinudni rad zatvorenika uz njegovu saglasnost, ali samo na osnovu pravnosnane sudske odluke.
Radno pravo kao pozitivna pravna disciplina predstavlja granu prava koja obuhvata dravne i autonomne propise o meusobnim odnosima radnika, kao i propise o radnim odnosima kod poslodavaca Predmet radnog prava u irem smislu, zajedno sa socijalnim osiguranjem, jesu: prava po osnovu zapoljavanja, naela i instituti vezani za njih, kao i prava iz socijalnog osiguranja Predmet radnog prava u uem smislu su prava i obaveze iz radnog odnosa

8. Zabrana diskriminacije u radnom odnosu Grko-latinskog porijekla i znai (nedozvoljeno) razlikovanje (grkog: dis; latinskog: crimen) Pojam: Zabranjeno je svako pravljenje razlike, kojim se postie ugroavanje ili onemoguavanje ostvarenja socijalnih prava. Po osnovu uroenog ili steenog svojstva, statusa, opredjeljenja ili uvjerenja Neposredna diskriminacija: kada se jedna osoba tretira na nepovoljniji nain u odnosu na drugu osobu u uporedivoj situaciji zbog nekog uroenog ili steenog svojstva, statusa, opredjeljenje ili uvjerenja. = X1 Indirektna diskriminacija: kada na prvi pogled neutralna odredba, uslov ili praksa, dovode osobu sa odreenim X1 u nepovoljnu situaciju u poreenju sa drugim licima, osim ako takve odredbe, uslovi ili posebna svojstva nijesu objektivno opravdana legitimnim ciljevima, i ako su sredstva za postizanje tog cilja primjerena i nuna. Osnovi diskriminacije: pol, jezik, rasa, vjera, boja koe, invalidnost, nacionalnost, , seksualno opredjeljenje, lanstvo u politikim i sindikalnim organizacijama ili neko drugo lino svojstvo *starost, trudnoa, zdravstveno stanje, odnosno brani status, porodine obaveze politiko ili drugo uvjerenje, socijalno porijeklo, imovno stanje, Pozitivna Diskriminacija pravljenje razlike, iskljuenje ili davanje prvenstva u odnosu na odredjeni posao kada je priroda posla takva da karakteristike povezane sa nekim od osnova diskriminacije predstavljaju stvarni i odluujui uslov obavljanja posla i da je svrha koja se time eli postii opravdana. Odredbe zakona, kolektivnog ugovora i ugovora o radu koje se odnose na posebnu zatitu i pomo odredjenim kategorijama zaposlenih, a posebno one o zatiti lica sa invaliditetom, ena za vrijeme trudnoe i porodiljskog odsustva i odsustva sa rada radi njege djeteta, odnosno posebne njege djeteta, kao i odredbe koje se odnose na posebna prava roditelja, usvojitelja, staratelja i hranitelja.

Savez sindikata i inspekcija rada na celu sa Ombudsmanom se u borbi sa diskriminacijom i mobingom koriste snagom zakona (u materijalnom smislu), autoritetom institucija, kulturom prava i afirmacijom morala.

10

9. Naelo tripartizma TRIPARTIZAM/ socijalnu (industrijsku) demokratiju ini komplementarnom politikoj demokratiji Tripartizam je osnovni princip regulisanja i uspostavljanja odnosa izmeu socijalnih partnera 1sindikata( kao profesionalna organizacija zaposlenih sa, zatitinom i participativnom funkcijom), 2udruenja poslodavaca i 3drave (tj. lokalne vlasti)( kao ravnopravnog subjekta sa socijalnim partnerima) Do usklaivanja razliitih interesa izmeu partnerskih strana subjekti tripartizma dolaze putem kompromisnog tripartitnog dijaloga(kao osnovnog preduslova za obezbjeivanje socijalne pravde, socijalnog mira i uspjenog poslovanja), Tripartitni odnosi su direktno regulisani u pogledu zakljuivanja optih kolektivnih ugovora. U Crnoj Gori jos uvek je zadrzan tripartitni Opsti kolektivni ugovor, ime se uspostavlja tripartitni kolektivni radni odnos izmeu 1drave (vlade), /2reprezentativnog saveza sindikata i /3reprezentativnog udruzenja poslodavaca na nivou Republike. Iako je to retkost u danasnjem radnom pravu Znaaj tripartizma se ogleda u: uspjenom projektovanju i ostvarivanju ciljeva u oblasti ekonomske, razvojne i socijalne politike, kao i politike zapoljavanja i radnih odnosa; obezbjeivanju ravnotee izmeu ciljeva ekonomskog razvoja i socijalne pravde; stvaranju preduslova za trajnije ouvanje socijalnog mira i izgradnju pravednih odnosa meu ljudima radi opte socijalne sigurnosti. Tripartizam ne poiva na sankcijama, ve na visokom stepenu socijalne kulture, socijalnog dijaloga, odgovornosti i filozofiji kompromisa.

11

10. Naelo in favorem laboratoris - NAELO POVLjNOSTI ZA ZAPOSLENE jeste nacelo opteg znaaja u radnom pravu, a tice se granica slobode kolektivnog i individualnog ugovaranja, odnosno apsolutnog i relativnog socijalnog javnog poretka. Odnos zakona i kolektivnih ugovora o radu uredjuje se shodno nacelu vece povoljnosti za zaposlene in melius. Kolektivni ugovori o radu ne mogu prekoraiti domen radnog prava i urediti pitanja koja su u iskljuivoj nadlenosti zakonodavca (zakona). Naime, propisi drave se nameu ugovornim stranama na jedan apsolutan nain, tako da ne mogu biti izmenjeni kolektivnim ugovorom o radu ne samo ako bi to bilo nepovoljnije - in peius1, ve ni kad bi to bilo povoljnije za radnike in melius. Meusobni odnos kolektivnih ugovora o radu razlicitog nivoa u nasem pravu zakonom je ureen shodno nacelu vee povoljnosti za zaposlene, tako da kolektivni ugovor nieg nivoa moe predvideti povoljnije odredbe u odnosu na kolektivni ugovor vieg nivoa (npr. u pogledu visine zarada, trajanja radnog vremena, godinjih odmora). U pogledu medjusobnog odnosa kolektivnih ugovora o radu razliitog nivoa, sloboda ugovaranja socijalnih partnera doputa da se socijalni partneri na niem nivou organizovanja sporazumeju da kolektivni ugovor o radu nieg nivoa predvidi i klauzule koje bi bile nepovoljnije za zaposlene u odnosu na kolektivni ugovor vieg nivoa derogacija in peius. Do toga u praksi dolazi kad poslodavac nudi sigurnost zaposlenja (odustaje od kolektivnog otpustanja) za neto manje povoljne uslove rada (npr. u pogledu zarada u odnosu na granski kolektivni ugovor o radu), to se po pravilu ograniava vremenski (npr. za sest meseci ili godinu dana), a saglasnost za derogaciju nepovoljnijim klauzulama daje sindikat. Odnos individualnog i kolektivnog ugovora o radu, ureuje se shodno naelu vee povoljnosti za radnika. Drugim reima, naelo in favorem laboratoris omoguava da i ugovor o radu sadri povoljnije klauzule za zaposlenog u odnosu na kolektivni ugovor (i/li zakon), kao i automatsku nitavost nepovoljnije klauzule ugovora o radu, odnosno neposrednu primenu povoljnije odredbe kolektivnog ugovora i/li zakona. ZORCG: ako pojedine odredbe ugovora o radu utvrdjuju nepovoljnije uslove rada od uslova utvrdjenih zakonom i kolektivnim ugovorom nistave su .

12

11. Pojam radnog odnosa Rad se, kao proces, ostvaruje kroz povezanu djelatnost pojedinaca Rad pojedinca je dio drutvenog rada i dio rada kao drutvenog procesa, Svako zaposlenje nije radni odnos, ve samo ono koje sadri bitno obiljeje radnog odnosa! Radni odnos podrazumijeva rad, koji predstavlja uspostavljanje odnosa izmeu radnika i poslodavca u skladu sa zakonom, kolektivnim ugovorom i drugim aktima radni odnos je dobrovoljna, lina, radnopravna i funkcionalna veza radnika u organizaciji, odnosno kod poslodavca, na osnovu koje se radnik pod odreenim uslovima i na odreen nain ukljuuje u organizovan rad u organizaciji (kod poslodavca) zauzimajui jedno odreeno radno mjesto, na kome obavlja odreen posao (rad), odnosno funkciju i razmjenjuje svoj rad za lini dohodak (platu ili zaradu) prema uloenom radu Bitni elementi pojma radnog odnosa: DOBROVOLjNOST (Dobrovoljno stupanje na rad) LINO OBAVLjANjE RADA za koji je na osnovu ugovora o radu, uspostavio radni odnos PLAENOST RADA (ZARADA) UKLjUIVANjE U ORGANIZACIJU Nebitni elementi pojma radnog odnosa: subordinacija trajanje radnog odnosa radno vrijeme 12. Uslovi za zasnivanje radnog odnosa OPTI: 15. godina ivota opta zdrastvena sposobnost POSEBNI: struna sprema radno iskustvo poznavanje rada na raunaru, znanje stranih jezika i sl. i SMETNJE za zasnivanje radnog odnosa Neposredne: strancima je zabranjen rad u dravnim organima Posredne: zabrana obavljanja odreenih poslova Zaposleni mlai od 18. godina za rad na odreenim poslovima Srodstvo kao smetnja za zasnivanje radnog odnosa relativna smetnja (poslovi kune pomonice i njegovateljice)

13

13. Postupak zasnivanja radnog odnosa 1. Akt o sistematizaciji radnih mjesta (sadri pregled svih radnih mjesta kod poslodavca sa potrebnim uslovima za rad koje potencijalni zaposleni moraju ispuiti ) 2. Donoenje odluke o potrebi za novim radnicima od strane poslodavca 3. Prijavljivanje slobodnih radnih mjesta-interno oglaavanje 4. Prijavljivanje na oglas (konkurs): uesnici oglasa (sva lica koja se blagovremeno prijave, bez obzira da li ispunjavaju predviene uslove) kandidati (lica koja ispunjavaju sve predviene uslove) uesnici oglasa koji mogu doi u status kandidata (lica koja ne ispunjavaju sve, ali ispunjavaju bitne uslove, ukoliko se na oglas ne prijave kandidati) kandidati koji mogu doi u status uesnika oglasa (lica koja ne zadovolje provjeru radnih sposobnosti gube svojstvo kandidata) 5. Prethodna provjera radnih sposobnosti ****** *PROBNI RAD (DO 6 MJESECI) 6. Donoenje odluke o izboru kandidata 7. Zakljuivanje ogovora o radu I 8. Stupanje na rad FIN *Prijavljivanje na obavezno socijalno osiguranje od strane poslodavca (zdravstveno, penzisko-invalidsko, osiguranje za sluaj neuaposlenosti) Radni odnos se zasniva:1.Potpisivanjem ugovora o radu, 2Stupanjem na rad VAZNO 14. Ugovor o radu (karakteristike, sadrina, vrste) Prvobitno, radni odnos je bio izjednaavan sa ugovorom o radu do stepena njihove sinonimizacije, Intervencijom drave u radne odnose, jaanjem sindikata i pojavom kolektivnih ugovora, mjesto, znaaj i sadrina ugovora o radu su se promijenili. Danas je ugovor o radu instrument zasnivanja i regulisanja individualnih radnih odnosa U trinim privredama, radni odnosi su u osnovi ugovorni odnosi koji se realizuju kroz kolektivne ugovore i ugovore o radu Ugovor o radu je obavezan akt i pravni osnov u postupku zasnivanja radnog odnosa kao i akt proirenja prava utvrenih zakonom. Sadrina ugovora o radu je odreena Zakonom o radu, prema kojem ugovor o radu sadri Podatke o poslodavcu (naziv i sjedite) Podatke o zaposlenome (ime, prezime, struna sprema, prebivalite, boravite) Jedinstveni matini broj zaposlenog Datum stupanja na rad Radno mjesto na koje zaposleni stupa (opis posla), mjesto rada, duina i raspored radnog vremena Podaci o zaradi, novanim naknadama i drugim primanjima zaposlenog na osnovu rada Nain korienja odmora (u toku rada, dnevni, nedjeljni, godinji, za vrijeme praznika) i drugih odsustava sa rada Trajanje ugovora o radu RADNU KNjIICU 14

VRSTE UGOVORA O RADU Ugovor o radu direktora Ugovor o radu za obavljanje poslova sa poveanim rizikom Ugovor o radu sa nepunim radnim vremenom Ugovor o radu za obavljanje poslova kod kue Ugovor o radu sa strancem Ugovor o radu za obavljanje poslova u domainstvu POSEBNE VRSTE UGOVORA O RADU: Privremeni i povremeni poslovi - (ne obavljaju se kao stalan i neprekidan proces,ne zahtijevaju posebno znanje i strunost , do 120 radnih dana) Obavljanje poslova van prostorija poslodavca - izrada predmeta domae radinosti, prodaja knjiga, broura, novina, pruanja usluga na raunaru, skupljanje sekundarnih sirovina, i sl. Volonterski rad - (sa nezaposlenim licem, sa licem koje eli da stekne posebna znanja u nekoj oblasti). Volonterski rad je dobrovoljno i besplatno ulaganje vremena, znanja i vjetina kojima se obavljaju usluge ili aktivnosti u korist drugog lica ili za optu dobrobit drutva. Volonterski rad se obavlja bez prava na zaradu za obavljeni rad. Naravno volonter e za svoj rad dobiti naknadu u vidu plaenog prevoza, smjetaja UGOVOR O DJELU Poslovi van djelatnosti poslodavca Zakljuuje se po propisima autorskog prava Predmet: samostalna izrada ili opravka odreene stvari ili samostalno izvrenje odreenog fizikog ili intelektualnog rada Ugovor koji nije precizirao vreme smatra se na neodreeno. VAZNO 15. Radni odnos na odreeno vrijeme moe se zakljuiti na odreeno vrijeme, radi obavljanja poslova ije je trajanje iz objektivnih razloga unaprijed odreeno ili je uslovljeno nastupanjem okolnosti ili dogaaja koji se nijesu mogli predvidjeti Poslodavac, sa istim zaposlenim, ne moe zakljuiti jedan ili vie ugovora o radu ukoliko je njihovo trajanje, neprekidno ili sa prekidima, due od 24 mjeseca (prekid krai od 60 dana ne smatra se prekidom) Izuzetak: ako je to potrebno zbog zamjene privremeno odsutnog zaposlenog, obavljanja sezonskih poslova ili rada na odreenom projektu do okonanja tog projekta, u skladu sa zakonom i kolektivnim ugovorom.

15

16. Rasporeivanje zaposlenih Osnovno pravilo u pogledu rasporeivanja: 1. Da postoji potreba procesa rada 2. Da se rasporeivanje vri na odgovarajuim poslovima i zadacima (koji odgovaraju stepenu strune spreme zaposlenog) Izuzeci od osnovnog pravila: Sluajevi kada zaposleni imaju pravo na rasporeivanje (u sluaju umanjenja radne sposobnosti; strunog usavravanja) 1NAPREDOVANJE Rasporeivanje kao sankcija (ako zaposleni ne obavlja poslove radnog mjesta sa uspjehom ili ne ostvaruje predviene rezultate rada; u sluaju zabrane obavljanja poslova radnog mjesta na kome je zaposleni rasporeen) 2NAZADOVANJE Rasporeivanje kod drugog poslodavca: - Prestanak potrebe za radom zaposlenog; - Preuzimanje zaposlenih: USLOVI: - saglasnost zaposlenog i sporazum poslodavaca STATUSNE PROMJENE I PROMJENA POSLODAVCA Rasporeivanje u drugo mjesto rada: - Djelatnost poslodavca se obavlja u drugom mjestu - Udaljenost do 60 km - Organizovani prevoz - Naknada trokova prevoza ZABRANA RASPOREIVANjA Zaposlena ena za vrijeme trudnoe; Zaposlena ena koja ima dijete do 5 godina ivota; Samohrani roditelj koji ima dijete mlae od 7 godina ivota; Zaposleni roditelj koji ima dijete sa teim smetnjama u razvoju; Zaposleni mlai od 18 godina ivota; Zaposleno lice sa invaliditetom.

Agencija za privremeno ustupanje zaposlenih Uslovi za Agenciju: Svojstvo pravnog lica Obavljenje poslova ustupanja kao jedine djelatnosti Dozvola za rad USTUPANJE: 1. Sporazum: Agencija-poslodavac korisnik 2. Ugovor o radu za privremeno obavljanje poslova: Agencija-zaposleni

16

Sporazum o ustupanju SADRINA: broj zaposlenih koji se ustupaju korisniku; vremenski period na koji se zaposleni ustupa ; mjesto rada; poslove koje e zaposleni obavljati; primijenjenost mjera zatite na radu na radnom mjestu na kojem e zaposleni da obavlja poslove; nain i vrijeme u kojem je korisnik duan da dostavi Agenciji obraun za isplatu zarada, kao i propise koji se kod korisnika primjenjuju na utvrivanje zarada; odgovornost Agencije ako zaposleni koji je upuen na rad ne ispunjava obaveze Ne moe se zakljuiti radi: zamjene zaposlenih koji su u trajku, u skladu sa zakonom, kod korisnika kod kojeg se sprovodi trajk; ustupanja zaposlenog za obavljanje poslova za koje je korisnik u prethodnom periodu od 12 mjeseci otkazao ugovore o radu zbog tehnolokog vika; obavljanja poslova iz djelatnosti Agencije, i obavljanja poslova u drugim sluajevima utvrenim kolektivnim ugovorom koji obavezuje korisnika. Ugovor o radu za privremeno obavljanje poslova Na odreeno ili na neodreeno vrijeme U pogledu ostvarivanja prava poslodavac je Agencija izuzetak:propisi kojima se ureuje zatita zdravlja, zatita na radu i posebna zatita odreenih kategorija zaposlenih. Zatita povrijeenih prava: kod Agencije

17. Radno vrijeme (puno, nepuno i skraeno) Vrste radnog vremena: - Puno radno vrijeme (40 h sedmino) - Nepuno radno vrijeme (do 1/4 punog radnog vremena) imaju pravo da rade i drugi posao - Skraeno radno vrijeme (naroito teki, opasni i za zdravlje tetni poslovi), do 36h Imaju beneficiran radni sta + nema pravo da radi kod drugog poslodavca - Prekovremeni rad Manifestacioni oblici radnog vremena: - Rad nou i u toku dana - Jednokratno i dvokratno radno vrijeme - Rad u jednoj smjeni i rad u smjenama = Preraspodjela radnog vremena 17

- Dopunski rad

18. Prekovremeni rad. Obaveza uvodjenja prekovremenog rada lan 50 (1) Zaposleni je duan da radi due od punog radnog vremena u sluaju: 1) prevencije neposrednog nastupanja opasnosti po bezbjednost i zdravlje ljudi ili vee materijalne tete koji neposredno predstoje; 2) elementarne nepogode (zemljotres, poplave i dr.); 3) poara, eksplozije, jonizujuih zraenja i veih iznenadnih kvarova na objektima, uredjajima i postrojenjima; 4) epidemije ili zaraze koje dovode u opasnost ivot ili zdravlje ljudi, ugroavaju stoni ili biljni fond i druga materijalna dobra; 5) zagaivanja vode, namirnica i drugih predmeta za ljudsku i stonu ishranu u veem obimu; 6) saobraajnog ili drugog udesa kojim su ugroeni ivoti ili zdravlje ljudi ili materijalna dobra veeg obima; 7) potrebe da se bez odlaganja prui hitna medicinska pomo ili druga neodlona medicinska usluga; 8) potrebe da se izvri neodlona veterinarska intervencija; 9) u drugim sluajevima utvrdjenim kolektivnim ugovorom. (2) Izuzetno, od lana 49 stav 2 ovog zakona, prekovremeni rad iz stava 1 ovog lana moe trajati dok se otklone uzroci zbog kojih je uveden. Prekovremeni rad (deurstvo u oblasti zdravstva) lan 51 Zdravstvena ustanova moe da uvede rad dui od punog radnog vremena (deurstvo), ako novim zapoljavanjem, uvodjenjem rada u smjenama ili preraspodjelom radnog vremena ne moe da obezbijedi neprekidnu bolniku i vanbolniku zdravstvenu zatitu. 19. Pravo zaposlenih na odmore Vrste odmora: ada zbog psihofizickog stanja radnika, ako me pita. - odmor u toku rada (30 minuta); - odmor u toku dana (12 sati); - sedmini odmor (24 sata); - Godinji odmor (minimum 20 radnih dana, omladina: 24 radna dana; posebni uslovi rada: 30 radnih dana): 1/12 godinjeg odmora za svaki navreni mjesec dana rada kod poslodavca ako u toj kalendarskoj godini zasniva radni odnos ili mu prestaje radni odnos kod poslodavca.

18

20. Pravo zaposlenih na odsustva Plaeno odsustvo u sluaju: stupanja u braka, roenja djeteta, tee bolesti lana ue porodice, polaganja strunog ispita i u drugim sluajevima utvrenim kolektivnim ugovorom i ugovorom o radu. 7 dana: zbog smrti lana ue porodice - brani drug, djeca (brana, vanbrana, usvojena i pastorad), braa, sestre, roditelji, usvojilac i staratelj. Neplaeno odsustvo: za vrijeme i u sluajevima utvrenim kolektivnim ugovorom i ugovorom o radu. Odsustvo sa rada zbog dravnih i vjerskih praznika Odsustvo sa rada iz zdravstvenih razloga (bolest, povreda na radu; davanje krvi, organa i tkiva) 21. Mirovanje prava i obaveza iz radnog odnosa. Upuivane na rad u inostranstvo u okviru meunarodno-tehnike ili kulturno-prosvjetne saradnje, u diplomatska , konzularna i druga predstavnitva, kao i na struno usavravanje ili obrazovanje, uz saglasnost poslodavca. Izbor, odnosno imenovanje na funkciju u dravnom organu ili drugu javnu funkciju ije vrenje zahtijeva da privremeno prestane da radi kod poslodavca, do isteka jednog mandata. Izdravanje kazne zatvora, mjere bezbjednosti, vaspitne ili zatitne mjere, u trajanju do 6 mjeseci. Brani drug zaposlenog koji je upuen na rad u inostranstvo u gore pomenutim sluajevima. 22. Struno osposobljavanje zaposlenih
Struno usavravanje- vri se kada to zahtjeva proces rada zbog uvoenja novog naina organizacije rada, a posebno kada doe do usvajanja i primjene novih metoda u organizaciji i tehnologiji rada. Zaposleni se moe struno usavravati u zemlji i inostranstvu Zaposlenom koji se upuuje na struno usavravanje pripada pravo na: - Plaeno odsustvo u skladu sa Kolektivnim ugovorom; - Trokove usluge strunog usavravanja; - Putne trokove, - Trokove smjetaja, ukoliko se struno usavrava van mjesta prebivalita. Ostvaruje se putem sledeih oblika: A. Obrazovanje I struno osposobljavanje zaposlenih (Prekvalifikacija, dokvalifikacija, specijalizacija) B. Struno usavravanje ( kursevi, seminari, predavanja, struna literature ) C. Ostali oblici obrazovanja, tipa, strucna praksa, samoobrazovanje itd

19

Znam da je kratko ali sta mogu, svi drugi tekstovi na koje sam naiao, sadrali su gotovo istu informaciju samo u razliitom kontekstu.

23. Pripravnici Postoje zanimanja za koja je posle zavrene kole, da bi mogao samostalno da radi, propisima predvieno da prethodno mora da radi odreeno vreme pod nadzorom nekog iskusnijeg i posle toga poloi poseban ispit. Takav je sluaj sa advokaturom, lekarskom profesijom, nastavnicima, socijalnim radnicima, dravnim slubenicima Radni sta koji mora da obavi da bi mogao da polae ispit i potom samostalno radi zove se pripravniki sta, a ti si za to vreme pripravnik. Kako moe da obavi pripravniki sta? Za osobe koje su se kolovale za zanimanja za koja je neophodno obaviti pripravniki sta najvanije je da dobiju priliku da to urade. Zato je zakonom ureeno da, pored toga to pripravniki sta moe da obavi kao zaposleni, dakle, da dobija platu i ima sva prava iz radnog odnosa, moe s poslodavcem da zakljui i poseban ugovor, ugovor o strunom osposobljavanju i usavravanju, kada praktino radi besplatno ili za simbolinu naknadu. Visina pripravnike plate Kao pripravnik ima pravo na zaradu najmanje u visini od 80% zarade koju inae dobija zaposleni na tom radnom mestu. Kad je re o ostalim primanjima koja pripadaju zaposlenima, njih dobija u punom iznosu. Trajanje pripravnikog staa Obino propis koji je predvideo obavezu obavljanja pripravnikog staa odreuje i njegovo trajanje. Tako, na primer, Zakon o pravosudnom ispitu kae da diplomirani pravnici moraju da obave pripravniki sta u trajanju od dve godine u pravosuu ili kod advokata, tri godine u dravnom organu ili etiri godine u privredi, kako bi mogli da polau pravosudni ispit i posle toga postanu advokati, sudije ili tuioci. Ako trajanje staa za neku delatnost nije ureeno propisom, smatra se da moe da traje najvie godinu dana. 24. Klauzula zabrane konkurencije VEOMA BITNO Slino obavezi lojalnosti, obaveza izbegavanja konfliktnosti interesa, odnosno nekonkurisanja svom poslodvacu, ima svoj duboki etiki, a ne samo pravni osnov (antikonkurentska klauzula*). U crnogorskom radnom pravu, takodje, predviena je zabrana konkurencije zaposlenog, tako to se ugovorom o radu mogu predvideti poslovi koje zaposleni ne moe raditi u svoje ime i za svoj raun, kao i u ime i za raun drugog poslodavca (do dvije godine po prestanku radnog odnosa), bez saglasnosti poslodavca kod koga je u radnom odnosu. Ako zaposleni prekrsi zabranu konkurencije, poslodavac ima pravo da otkae ugovor o radu i od zaposlenog zahtijeva naknadu tete. Kao odredjena kompenzacija za ograniavanje slobode rada tokom vaenja nekonkurentske klauzule i po prestanku radnog odnosa, ZRCG predvidja obavezu poslodavca da zaposlenom isplati novanu naknadu (u ugovorenoj visini).

20

25. Pravo na zaradu Elementi: cijena rada radni uinak vrijeme provedeno na radu PRINCIP RADNE RAVNOPRAVNOSTI: jednaka zarada za isti rad ili rad iste vrijednosti (rad za koji se zahtijeva isti stepen strune spreme, odnosno kvalifikacije nivoa obrazovanja, ili strune kvalifikacije, odgovornost, vjetine, uslovi rada i rezultati rada) BRUTO zarada: zarada koju je zaposleni ostvario za obavljeni rad i vrijeme provedeno na radu, naknada zarade i druga primanja utvrena kolektivnim ugovorom i ugovorom o radu Zarada za obavljeni rad i vrijeme provedeno na radu sastoji se od: osnovne zarade, dijela zarade za radni uinak i uveane zarade, u skladu sa kolektivnim ugovorom i ugovorom o radu Ugovorena zarada: utvrdjuje se ugovorom o radu i ne moe biti nia od minimalne zarade Minimalna zarada ne moe biti nia od 30% prosjene zarade u Crnoj Gori u prethodnom polugoditu prema zvaninom podatku koji utvruje organ uprave nadlean za poslove statistike IZNOS: utvruje Vlada Crne Gore na predlog Socijalnog savjeta Crne Gore, na polugodinjem nivou Uveanje zarade rad dui od punog radnog vremena (prekovremeni rad i deurstvo) 40% noni rad 40% za rad nou (izmeu 22 sata i 6 sati narednog dana); rad u dane dravnih i vjerskih praznika 150% minuli rad : do 10 godina - 0,5%, od 10-20 godina -0,75%, preko 20 godina - 1,00 %, dr. sluajevi utvreni k. ugovorom i ugovorom o radu. 26. Naknada zarade i druga primanja zaposlenih Zaposleni ima pravo na naknadu zarade u visini utvrdjenoj kolektivnim ugovorom i ugovorom o radu za vrijeme: dravni i vjerski praznici; koricenje godinjeg odmora; placeno odsustvo; odazivanje na poziv dravnih organa; strucno usavravanje i osposobljavanje po zahtjevu poslodavca ucece u radu organa poslodavca, sindikata, dravnih i dr. organa; privremena nesposobnost za rad; odbijanje radnih obaveza zbog nepostojanj zatite na radu i dr. Mogu ostvariti pravo: - Pomo zaposlenima 21

Isplate po osnovu zajma Sredstva za rekreaciju i prevenciju

27. Pravo zatite na radu (pojam, mjere zatite, prava, obaveze i odgovornosti) Pojam: pravo na adekvatne i obavezne uslove rada koji se obezbjeuju primjenom pravnih, pravo-tehnikih propisa i njihovog izvravanja kroz: tehnike, zdrastvene i druge mjere. DF: zatita prava radnika - zatita na radu - Opta i posebna zatita na radu VRSTE MJERA ZATITE NA RADU: - Prethodne (ugrauju se u zgrade, prostorije, maine) - Opte (primjenjuju se u svim djelatnostima i njima se neposredno obezbjeuje sigurnost radnika na radu) - Posebne (odreuju se za posebne vrste tehnolokog procesa; za odreenu djelatnost, orue za rad, ako se zbog specifinosti i opasnosti ne mogu obezbijediti optim mjerama, a naroito za radove: pod vodom, pod zemljom, na otvorenom prostoru, eksploatacije mineralnih sirovina, pri tehnolokim procesima i sl.) Ovlaenja i odgovornosti poslodavca u pogledu zatite na radu: - Organizovanje poslova zatite na radu (smanjivanje rizika u procesu rada od mehanikih povreivanja, opasnih materija i sl.;da prilagoava rad radniku; da zamijeni opasne komponente na radu bezopasnim ili manje opasnim; i td.); - Osposobljavanje radnika za bezbjedan rad; - Obezbjeivanje prve pomoi i spasavanje radnika; - Voenje evidencija u vezi zatite na radu (o radnicima: osposobljenim za rad na bezbjedan nain, rasporeenim na radnim mjestima sa posebnim uslovima rada, izvrenim pregledima i ispitivanjima radne sredine, o povredama na radu i profesionalnim boljenjima, invalidima rada), - Obaveze prema inspekciji rada Obaveze i prava zaposlenih u pogledu zatite na radu: Upoznavanje sa propisima i mjerama zatite na radu; Rad sa punom panjom, radi bezbjednosti svog ivota i zdravlja, kao i ivota i zdravlja ostalih radnika; Pridravanje utvrenih mjera zatite na radu, pravilno rukovanje oruima za rad i opasnim materijama; Korienje sredstava i opreme line zatite i njihovo odravanje u ispravnom stanju; Obavjetavanje odgovornog lica o kvarovima ili drugim nedostacima koji bi mogli ugroziti bezbjednost na radu; Obavezni prethodni i periodini ljekarski pregledi za radnike koji rade na posebnim uslovima rada Pravo: da odbije rasporeivanje na radno mjesto na kome nijesu obezbijeena propisana sredstva zatite na radu, zbog ega postoji opasnost po ivot i zdravlje.

22

28. Radna mjesta sa posebnim uslovima rada Odreuju se da bi se, u smislu zatite na radu mogli odrediti uslovi koje mora da ispunjava radnik koji se rasporeuje na ova radna mjesta: - Radna mjesta na kojima postoji poveani rizik od povreivanja, nastanka profesionalnih bolesti i oteenja (rad pod zemljom, pod vodom, na visokoj i niskoj temperaturi, pod uticajem hemijskih, fiziolokih i biolokih tetnosti); - U specifinim fiziolokim procesima u kojima ne postoji mogunost primjene pojedinih propisanih mjera zatite na radu; - Specifini zahtjevi radnog mjesta koji, u cilju bezbjednog rada uslovljavaju posebne zdrastvene, fizike i psihofizike sposobnosti radnika za rad.

23

29. Posebna zatita ena na radu Afirmativna akcija: Zbog - Fizikih osobina ene - Trudnoa, odnosno funkcija materinstva 12h) Obuhvata: prilagoavanje uslova rada fizikim osobinama ene; pomirenje profesionalnih i porodinih obaveza; zatitu ene u pogledu otkazivanja ugovora o radu. Zatita ena s obzirom na fizike osobine: Radna mjesta sa posebnim uslovima rada noni rad (u industriji i graevinarstvu) Zatita s obzirom na funkciju materinstva: U postupku zasnivanja radnog odnosa Zabrana dostavljanja podataka o porodinom, odnosno branom statusu i planiranju porodice i drugih dokaza koji nijesu vani za obavljanje posla; Izuzetak: poslovi na kojima postoji rizik za zdravlje ene i djeteta U toku trajanja radnog odnosa Pravo na porodiljsko / roditeljsko odsustvo Zabrana nonog i prekovremenog rada Zabrana rasporeivanja u drugo mjesto rada Zabrana otkazivanja ugovora o radu Zatita ene u pogledu prestanka radnog odnosa Nema tetnih posljedica u sluaju prijavljivanja, odnosno svjedoenja zbog uznemiravanja i seksualnog uznemiravanja na radu i u vezi sa radom Zabrana otkazivanja ugovora o radu zbog trudnoe ili ako ena koristi porodiljsko odsustvo. Zatita u toku trudnoe Pravo na dodatnu zatitu u toku trudnoe Porodiljsko odsustvo: 45-28 dana prije poroaja U sluaju mrtvoroenog djeteta: 45 dana Naknada zarade: u toku odravanja trudnoe i porodiljskog odsustva Novana naknada po osnovu roenja djeteta RODITELJSKO ODSUSTVO 365 dana od dana roenja djeteta. Ako jedan roditelj prekine korienje r.odsustva-drugi ima pravo da nastavi korienje Povratak na isto ili odgovarajue radno mjesto Zabrana prestanka radnog odnosa MAJKA: Prekid-ne prije 45 dana od poroaja za majku djeteta Produavanje ugovora o radu na odreeno vrijeme do isteka porodiljskog odsustva

24

30. Posebna zatita omladine na radu ZATITA OMLADINE - Kod zasnivanja radnog odnosa; - Kod rasporeivanja zaposlenih (naroito teki, opasni i za zdravlje tetni poslovi); - Kod radnog vremena (zabrana nonog i prekovremenog rada) - Kod godinjeg odmora (najmanje 24 radna dana) 31. Mobing (Pojam, def)... Je specifian oblik ponaanja na radnom mjestu kojim jedna ili vie osoba sistematski psihiki zlostavlja i poniava drugu osobu, ugroava njen ugled, ljudsko dostojanstvo i integritet, sa ciljem eliminacije sa radnog mjesta Ispoljava se u vidu psihikog zlostavljanja i poniavanja neke osobe na radnom mjestu, od strane jedne ili vie osoba Vri se u kontinuitetu i u duem vremenskom periodu Dovodi do povrede dostojanstva zaposlenog i stvaranja neprijateljskog radnog okruenja Ima za cilj prestanak radnog odnosa (na inicijativu ili krivicom zaposlenog) Manifestovanje mobinga Neprijateljska i neetika komunikacija (komuniciranje povienim tonom i vikom, ogovaranje, ismijavanje, irenje traeva, kleveta i uvreda...) Ignorisanje (uskraivanje prava na sopstveno miljenje, skrivanje vanih informacija...) Davanje poniavajuih poslova i poslova koji su tetni po zdravlje zaposlenog Neargumetovana kritika rada (optuivanje za propuste koji se nijesu dogodili ili koji su namjeteni) Neosnovana pojaana kontrola izvravanja radnih obaveza Uskraivanje indivindualnih prava iz r.o. Verbalni seksualni nasrtaji i uvrede Fizike prijetnje Mobing i sline pojave: Diskriminacija Seksualno uznemiravanje Bullying UZROCI mobinga: Lini konflikti na radu Neodgovarajua organizacija rada Netransparentnost u radu Ukazivanja na propuste u radu Procesi priblizvanja sistemu trinog privreivanja SUBJEKTI MOBINGA: Mober(i), rtva, Grupa za podrku

25

VRSTE MOBINGA VERTIKALNI mobing Subordinacija izmeu mobera i rtve 1. Bossing: mober poslodavac (ili predstavnici menamenta) rtva: zaposleni koji uoavaju probleme i reaguju na njih Grupa za podrku: zaposleni - strateki mobing 2. Obrnuti mobing moberi - zaposleni rtva - poslodavac HORIZONTALNI mobing: Odsustvo subordinacije izmeu mobera i rtve Mober(i) - jedan ili vie zaposlenih rtve: ambiciozni, kreativni i sposobni radnici Uzrok: profesionalna konkurencija koja je praena zaviu i ljubomorom od strane mobera POSLEDICE mobinga: Po zaposlenog: Uticaj na zdravlje (produeni stres ubrzan rad srca, povien krvni pritisak, glavobolja, depresija, smanjen ili povean apetit, fizika napetost i sl; bolesti srca i krvotoka; poremeaji metabolizma; maligne bolesti; seksualne disfunkcije i ginekoloka oboljenja...) Uticaj na psihiko stanje: osjeaj frustriranosti, nesposobnost koncentracije, bespomonost, gubitak samopotovanja... Uticaj na materijalni poloaj i porodine odnose Uticaj na drutveni poloaj Po poslodavca: Poremeeni meuljudski odnosi; burn-out sindrom pad produktivnosti rada Po drutvo: pad sistema vrijednosti Po nacionalnu ekonomiju: dodatna izdvajanja iz fondova, poveanje stope nezaposlenosti, rast broja korisnika prava po osnovu invalidnosti ZATITA od mobinga: Meunarodni propisi: ILO: uvredljivo ponaanje koje se manifestuje kao osvetoljubivi, surovi, zlonamjerni ili poniavajui pokuaji da se sabotira jedan ili grupa zaposlenih Rezolucija Evropskog parlamenta No 2001/2339 Okvirni kolektivni ugovor EU, o zlostavljanju i nasilju na radu (2006. god.) Uporedno zakonodavstvo: Zatita u okviru odredbi krivinog i graanskog prava Zatita u okviru posebnih propisa: vedska, Belgija, Francuska i Holandija

26

Mehanizmi zatite: Normiranje obaveza za poslodavace: - sprovoenje analize rizika od mobinga na radu - donoenje plana prevencije mobinga - sprovoenje internog disciplinskog postupka protiv mobera; - odreivanje povjerenika za zatitu od mobinga Postupak medijacije duvai u pitaljke Zatita od strane upravne inspekcije Zatita pred sudom - teret dokazivanja na poslodavcu PREVENCIJA mobinga: Normativno regulisanje u okviru posebnih zakona Normativno regulisanje u okviru kolektivnih ugovora (tripartizam) Programi za borbu protiv mobinga Kodeksi ponaanja kod poslodavca Saradnja poslodavaca i predstavnika zaposlenih (informisanje, konsultovanje) Edukovanje menadmenta po pitanju mobinga Odreivanje kvalifikovanog lica ili tijela za prevenciju mobinga kod poslodavca Edukovanje sindikalnog lanstva Razvijanje mree podrke Uvoenje SOS telefona za prijavljivanje nezakonitosti u radu i korupcije... 32. Aneks ugovora o radu Aneks (dopuna/izmjena) ugovora o radu mora biti zakljuen u pismenom obliku i potpisan od strane zaposlenog i poslodavca. Da bi aneks ugovora o radu bio zakljuen, poslodavac mora zaposlenom da dostavi ponudu za zakljuenje aneksa. Tek ukoliko zaposleni prihvati ovu ponudu, moe se zakljuiti aneks ugovora o radu. Ako zaposleni odbije da zakljui aneks ugovora o radu, poslodavac ima pravo da mu da otkaz. To znai da zaposleni mora da prihvati aneks da bi zadrao radno mesto. Meutim, zakon je zaposlenom ostavio pravo da, iako je prihvatio aneks ugovora o radu, pred nadlenim sudom ospori zakonitost tog aneksa. Dopuna ili izmjena ugovora se vri: radi rasporeivanja na drugi odgovarajui posao, zbog potreba procesa i organizacije rada; radi rasporeivanja na drugo mjesto kod istog poslodavca, ako je djelatnost poslodavca takve prirode da se rad obavlja u mjestima van sjedita poslodavca, odnosno njegovog organizacionog dijela; koji se odnosi na utvrivanje zarade u drugim sluajevima utvrdjenim kolektivnim ugovorom, odnosno ugovorom o radu

27

33. Prava nezaposlenih lica Informisanje; Besplatno korienje usluga; Individualni plan zapoljavanja; Uestvovanje u programima i mjerama APZ; Novana pomo (za obrazovanje, osposobljvanje i PR tee zapoljivih lica); Jednokratna novana pomo, ako zasnuje r.o. van mjesta prebivalita; Mogunost stipendiranja NEZAPOSLENOST: pojava da radno sposobni lanovi jednog drutva koji ele da se zaposle to ne uspijevaju, bez obzira na to da li su prije toga bili zaposleni ili prvi put trae zaposlenje. STOPA NEZAPOSLENOSTI: odnos izmeu broja nezaposlenih i aktivnih stanovnika u jednoj zemlji. VRSTE NEZAPOSLENOSTI: - Tekua (privremena) - Latentna (prikrivena) - Dobrovoljna - Stagnatna Nezaposleno lice: DA: lice od 15 do 65 godina ivota koje je crnogorski dravljanin i stranac sa linom radnom dozvolom, koje se nalazi na evidenciji Zavoda za zapoljavanje Crne Gore (u daljem tekstu: Zavod), sposobno ili djelimino sposobno za rad, koje nije zasnovalo radni odnos i koje aktivno trai zaposlenje. NE: redovan uenik, student, zaposleni kojem miruju prava iz radnog odnosa, penzioner i poljoprivrednik upisan u registar poljoprivrednika kod nadlenog organa Novana naknada za vrijeme nezaposlenosti (40% min. zarade - OKU) Uslovi: - sta osiguranja 12 mjeseci neprekidno ili sa prekidima u poslednjih 18 mjeseci; - da je r.o. prestao bez saglasnosti ili krivice; - Da je podnijet zahtjev u roku od 30 dana od prestanka r.o. Obaveze nezaposlenog lica: Aktivno traenje zaposlenja; Izvravanje obaveza utvrenih individualnim planom; Uestvovanje u mjerama aktivne politike zapoljavanja; Prihvatanje odgovarajueg zaposlenja; Lino javljanje Zavodu (1;3 mjeseca); Obavjetavanje Zavoda o promjenama koje utiu na ostavrivanje prava; dr. obaveze u skladu sa zakonom, aktima Zavoda i individualnim planom.

28

Zakon o zapoljavanju i ostvarivanju prava po osnovu nezaposlenosti Polje primjene: primjenjuje se na: nezaposleno lice, zaposleno lice koje trai promjenu zaposlenja, poslodavca i druga lica koja trae informacije i savjete o uslovima i mogunostima zapoljavanja Osiguranje od nezaposlenosti: uee zaposlenog lica i poslodavca, kroz plaanje doprinosa, u obezbjeivanju sredstava za ostvarivanje prava po osnovu nezaposlenosti.

34. Funkcije slube za zapoljavanje Istraivanje odreenih pojava na tritu radne snage i drugim podrujima koja neposredno ili posredno utiu na zapoljavanje i zaposlenost; Posredovanje u zapoljavanju i radnom angaovanju Savjetovanje i informisanje poslodavaca i nezaposlenih lica o mogunostima zapoljavanja; Organizovanja osposobljavanja i obrazovanja nezaposlenih lica; Organizovanje zapoljavanja i zapoljavanje lica sa invaliditetom; Profesionalno usmjeravanje, informisanje i savjetovanje strunih kadrova i razvoj metoda za profesionalno usmjeravanje; Izrada programa zapoljavanja pojedinih kategorija nezaposlenih lica (lica sa invaliditetom i lica koja due ekaju na zaposlenje) - Evidencija nezaposlenih lica i onih koji su proglaeni za tehnoloki viak Agencija za zapoljavanje Ministarstvo: Izdaje dozvole za rad; Propisuje uslove u pogledu prostora, kadra i opreme za rad; Vodi registrar izdatih dozvola ZZZP CG: - Zakljuuje ugovor sa Agencijom; - vodi registar zakljuenih ugovora Poslovi Agencije: Informisanje: Posredovanje u zaposljavanju; Profesionalna orjentacija i savjetovanje; Obrazovanje i osposobljavanje odraslih; Profesionalna rehabilitacija tee zapoljivih lica; 29

Javni radovi; dr. mjere aktivne pol. zapoljavanja

Znaenje pojedinih pojmova 1) poslodavac je domae ili strano, odnosno dio stranog pravnog lica ili fiziko lice, koje sa zaposlenim zakljuuje ugovor o radu; 2) zaposleni je fiziko lice koje radi kod poslodavca i ima prava i obaveze iz radnog odnosa na osnovu ugovora o radu; 3) kolektivni ugovor podrazumijeva: opti, granski kolektivni ugovor i kolektivni ugovor kod poslodavca; 4) radnim mjestom se smatra skup poslova predvidjenih aktom o sistematizaciji; 5) radno iskustvo podrazumijeva vrijeme provedeno u radnom odnosu u odreenom stepenu strune spreme, odnosno nivou obrazovanja i zanimanja; 6) akt o sistematizaciji je akt kojim se utvrdjuju radna mjesta, opis poslova radnog mjesta, vjetine i radno iskustvo, vrsta i stepen strune spreme, odnosno nivoa obrazovanja i zanimanja. Poseban ugovor Ugovor o djelu lan 165 (1) Poslodavac moe sa odredjenim licem da zakljui ugovor o djelu, radi obavljanja poslova koji su van djelatnosti poslodavca, a koji imaju za predmet samostalnu izradu i opravku odredjene stvari, samostalno izvrenje odredjenog fizikog ili intelektualnog posla. Za razliku od Radnog prava iji je predmet prije svega radni odnos

ML

30