Вы находитесь на странице: 1из 44

Zatvaranje kao preventivna mjera i kao kazna Od najstarijih prava do pojave kazne lienja slobode (krajem XIII vijeka)

zatvaranje je sa jedne strane mjera kojom se uinilac krivinog djela spreava od bjekstva a s druge strane, izuzetno i kazna. U literature se govori o: Istranom zatvoru- Zadravanje u ovom zatvoru imalo je privremeni karakter, dok se na zavri krivini postupak ili ne izvri izreena presuda. S obzirom na dugotrajnu dominaciju smrtnih i tjelesnih kazni, ovaj oblik zatvaranja prestavljao je mjesto gdje su osuene osobe ekale na njihovo izvrenje. Policijskom zatvoru- To je preventivna mjera kako prosijaci, skitnice, alkoholiari I duge osobe sklone devijantnom ponaanju ne bi vrile krivina djela. Personalnom zatvoru- Trei oblik zatvaranje odnosi se na osobe koje su pod teretom neisplaenog duga, globe ili novane kazne. Zatvoru kao kazni- Kazna zatvora je u tom periodu postojala izuzetno. Meu rijetkim pravnim izvorima spominje se Constitutio Criminalis Carolina, koja predvia kaznu doivotnog zatvora. Ustanove za zatvranje osnivaju se pod razliitim uslovima a prate ih nehumani, vrlo teki I okrutni uslovi ivota. Na osnovu svojih nalaza Horward je predloio sljedee: poboljavanje higijenskih uslova, poboljavanje ishrane kako bi se zadovoljili uslovi za odravanje zdravlja I ivota, obavezno moralno vaspitanje osuenika, razdvajanje pritvorenika od osuenika i njihovo profesionalno obrazovanje I prilagoavanje elijskog sistema izdravanja kazne potrebnim uslovima za obrazovanje osuenika. Nastanak i razvoj kazne lienja slobode Kazna lienja slobode kao sredstvo krivinopravne represije predvia se u prvim kodifikacijama krivinih zakona, koje se javljaju krajem XVIII i poetkom XIX vijeka. Kao factor nastanka I brzog prihvatanja kazne lienja slobode kao osnovne kazne u reagovanju na vrenje krivinih djela, najee se spominju sljedee: humanistike tendencije u oblasti krivinog prava koje su naruito dobile napodstreku Francuskom revolucijom I sutinskim reformama koje su se provodile u oblasti krivinog zakonodavstva I kanjavanja uinioca krivinog djela, jednakost graana pred zakonom, izuzmanje surovih tjelesnih kazni I smenjenje broja krivinih djela za koje se predvia smrtna kazna, izuzetna vrijednost slobode ovjeka, drutveni I naruito ekonomski razvoj koji omoguavaju izgradnju zatvora u kojima e moi boraviti vei broj osuenika. Razvojni put kazne lienja slobode u krivinom zakonodavstvu I penolokoj praksi kretao se: od izricanja raznih vrsta kazne lienja slobode do njenog regulacije ili naputanja vie vrsta kazne zatvora I njegog jedinstvenog regulisanja u krivinom zakonodavstvu, a u fazi izvrenja u smislu istovjetnog postupka primjene uz razliite vremenske okvire.

Zatim ograniavanja njene primjene drugum krivinim sankcijama, primjene naela oportuniteta krivinog gonjenja, davanje uslovog otpusta ili primjene razliitih modela izvrenja kazne lienja slobode. Sistemi izvrenja kazne lienja slobode kroz historiju Sistemi izvrenja zatvorske kazne su: Sistem zajednikog zatvora (asocijalni sistem)- To je najstaroji oblik izvrenja kazni sienja slobode. Njegova specifina priroda ogleda se, prije svega, u tome da se svi oduenici zatvraju zajedno, kako na poetku izvrenja kazne tako I tokom njenog trajanja, a uz to se smjetaju zajedno I pritvorenici I zatvorenici, te uinioci krivinih djela i oni koji to nisu, ali su skloni devijantnim ponaanjima. Dokumenti svjedoe da su zajedniki zatvarane I punoljetne I maloljetne osobe, I mukarci I ene. Sistem elijskog zatvora (izolacioni sistem)- Prvo se poinje primjenjivati u SAD. Ovaj sistem lienja slobode se naziva filadelfijski ili pensilvanijski, jer je prvi ovakav zatvor izgraen u Filadelfiji. Javlja se kao reakcija na brojne slabosti zajednikog zatvaranja, a ogleda se u potpunoj usamljenosti osuenika u toku izvrenja kazne lienja slobode, danju I nou, u svim situacijama I zabranom rada. S obzirom na to da su osuenici zatvarani u elije I da nisu imali komunikaciju sa drugim zatvorenicima, ovaj sistem elijski ili izolacioni. Vremenom e ovaj sistem biti ublaen uvoenjem rada ali bez kontakta sa drugim zatvorenicima, posjetama predstavnika zatvoreske administracije, ljekara ili svetenika. Rezultati nisu ispunili oekivanja. Zbog toga, promjene u zatvorskom sistemu kreu u novi krug. Naime, izloacije su nastojali ublaiti zajednikim radom, dvoritima za etnju I mogunostima posjete zatvorenicima. Kako se takav zatvor prvi put javio 1823. u mjesti Auburn (SAD), ovaj sistem se oznaava kao auburski. Zbog zabrane meusobne komunikacije, ovaj nain izdravanja zatvorske kazne se naziva sistem utnje. Ovaj sistem pokazao je slabost u sloenim unutranjim odnosima. Naime, krenje discipline vodilo je brutalnom kanjavanju osuenika, a zabrana bilo kakve komunikacije I dalje je unitavala psihiko zdravlja I razvijala antisocijalne karakteristike kod zatvorenika. Sistem progresivnog zatvora ( mjeoviti sistem)- Nastao je sredilom XIX vijeka. Smisao ovog sistema jeste u tome da zatvorenik napreduje tokom izvrenja kazne, ime poboljava poloaj u zatvoru I prelazi iz stroijeg u blai reim. Napredovanje u toku izdravanja kazne zavisi od samog osuenika, od njegovog ponaanja I zalaganja. U razvoji ovog sistema uoava se vie oblika, rije je o engleskom, irskom, Maconochievom progresivnom sistemu. Engleski progresivni sistem uveden je 1853.godine I primjenivao se prema zatvorenicima osuenim na dugotrajne kazne zatvora. U ovom obliku osuenik prolazi kroz tri stadija:elijski, stadij zajednikog zatvaranja I uslovni otpust. U prvoh fazi osuenik se zatvara u eliki i ivi u izloaciji. Iz prvog stadija kada se ispune uslovi prelazi u vii stadij ili zajednii zatvor.

Tokom dana osuenici borave u zajednikim prostorijama, a nou se zatvaraju u posebne prostorije. Za ovaj sistem to je najvanija faza u izvrenju kaze zatvora, jer se tu realizuje vaspitni, radni, obrazovni program. Trei stadij je uslovni otpust. Uslovni otpust je sloboda uz nadzor vlasti jer osuenik preostali dio kazne izdrava na slobodi. Ovaj stadij je fakultativan I za putanje na slobodu bilo je potrebno pored dobrog vladanja I povoljne prognoze, ispunjenje drugih uslova u pogledu vrste I visine kazne, te njenog izdravanog dijela. Irski progresivni sistem se opisuje kao proireni progresivni sistem. Tvorci ovog sistema postavili su etri stadija u izvrenju kazne lienja slobode. U poreenju sa engleskim progresivnim sistemom, poslje elijskom usamljenja I izlacije I zajedikog zatvora, a prije uslovnog otpusta, osuenik mora proveti vrijeme u odjeljenju za slobodnjake gdje uiva veu slobodu I ire kontakte sa spoljnim svijetom. Tu je osuenik ivio bez stalnog nadzora I pratnje. Zavisno od ponaanja zatvorenika, on prelazi u stadij uslovnog otpusta kad se ispune propisani uslovi I o tome odlui zatvorska administracija. Takoer je otvorena mogunost vraanja osuenika u stadij zajednikog zatvora. Njegov razvoj nije bio istovjetan u svim dravama, naprotiv, gotovo svi koji su ga primjenjivali ine to na vlastiti nain I u skladu sa uslovima odreenog penitensijarnog sistema, manje ili vie mijenjaju njeg osnovni koncept. Maconochjev bodovni sistem, ime je dobio po upravniku zatvora Aleksandru Maconochiu. Uvoenjem bodovnog sistema, svakom osueniku je kazna izraena I kroz bodove, osuenici svojim radom zarauju bodove I preko njih I svoju slobodu. Manconochi je vrijeme izdravanja kazne dijelio na tri stadija: prvo ili individualni u kojem zatvorenici ive I rade pod strogom disciplinom, drugi ili drutveni, kad im se dozvoljava udruivanje u manje grupe I rad u zatvorenikim grupama I trei ili individualizirani stadij, u kojem se oduenik morao osamostaliti. Prema optim ocjenama, ovim sistemom se u zatvoru razvijaju brojne drutvene, radne, obraznovne I druge korisne aktivnosti, podstie red I disciplina itd. Klasifikacioni (enevski) sistem- Prvi put je uveden u zatvoru u enevi 1834. godine. Po svom sistemu osuenici se klasificiraju I rasporeuju prema sljedeim karakteristikama: starost, pol, obrazovanje, sposobnost za rad, vrsta I duina kazne, priroda kriv.djela, motive za njegovo izvrenje. Dakle, na osnovu klasifikacije osuenik se upuuje u odgovarajuu grupu I tako odvaja od drugih zatvorenika.Ustvari, klasifikacioni sistem predsatavlja drugi stadij nekog od predhodno opisanih sistema zasnovanog na tenji da se u stadiju zajednikog zatvranja izbjegnu negativni meusobni uticaju osuenika ili kriminalna zaraza I olaka njihovo prevaspitavanje. Ustanove za izvrenje kazne lienja slobode U unutrnjem sistemu znaajna su dva nivoa klasifikacije: horizontalni I vertikalni. Horizontalna klasifikacija predstavlja podjelu zatvoreskih ustanova na zatvorene, polotvorene I otvorene, uzmajui u obzir bezbjednosne faktore I sredstva spreavanja bjekstva osuenika. Klasifikacija je dakle objektivna I zasniva se na zakonskim propisiva o organizaciji penitensijarnog sistema.

U vertikalnom smislu ustanove za izvrenje kazne lienja slobode razlikuju se prema tretmanu koji se primjernjuju na podjedine grupe zatvorenika, vodei rauna o njihovom psihikim svojstvima I prevaspitavanim mogunostima. Kao oblik vertikalne klasifikacije spominje se I visina kazne: kratkotrajne kazna lienja slobode, kazne do godinu dana, duge I dugotrajne kazne I kazne doivotnog zatvora. Klasifikacija ustanova za izvrenje kazne lienja slobode obuhvata dva razliita postupka: specijalizaciju ustanova koje se vre na horizontalnom nivou I diferencijaciju edukativnog programa koja se ostvaruje na vertikalnom nivou I iji je cilj prilagoavanje tretamana razliitim grupama I podgrupama osuenika. Zajedno, diferencijacija I spacijalizacija omoguavaju adekvatnu klasifikaciju penitensijarnih ustanova. Vrste penitensijarnih ustanova prema horizontalnoh klasifikaciji I stepenu obezbjeenja su: zatvorene, poluotvorene I otvorene. Zatvorene ustanove za izvrenje kazne lienja slobode imaju manje ili ie visok stepen materijalnog I fizikog obezbjeenja kako bi se sprijeila bjekstva zatvorenika. Mnoge kritike se upuuju na njihov raun, npr.negativan uticaj na psihiko I fiziko zdravlje osuenika. Poluotvorene ustanove imaju nii stepen vanjsog obezbjeenja, te za osuenike I process resocijalizacije- prihvatljiv unutranji reim. To se naroito odnosi na radne aktivnosti I obrazovne procese, zatim kulturne I druge aktivnosti koje su vezane za koritenje slobodnog vremena s obzirom da se one pod odreenim uslovima mogu odvijati van takve penitensijarne ustanove. Otvorene ustanove privlae posebnu panju . Razlozi za njihovo osnivanje u izbjegavanju nagetivnih posljedica kazni lienja slobode I zatvaranje, a prvi koraci se veu uz treu fafu irskog progresivnog sistema I upuivanje osuenika u odjeljenja za slobodnjake. Ove ustanove odlikuje: odsustvo fizikog I materijalnoh obezbjeenja, razvijanje uzajamnog povjerenja izmeu osuenika I zatvorskog osoblja, pribliavanje uslova u ustanovi uslovima na slobodi, razvijanje osjecaja line odgovornosti osuenika prema sredini koja ga okruuje itd. U penitensijarnog praksi otvorene ustanove se najee koriste za auinioce lakih kriv.djela za koje se svojim ponaanjem I linim osobinama mogu odgovoriti zahtjevima I specifinostima reima u takvoj ustanovi. Takoer u ovu ustanovu ulaze I osuenici iz zatvirebih I poluotvorenih ustanova koji su ve izdrali jedan dio kazne I koji su tokom njenog izvrenja polazali da su za njih prihvatljivi odnosi povjerenja koji se razvijaju u otvorenim ustanovama. Resocijalizacija, individualizacija, tretman, postpenalna pomo Osnovni cilj prevaspitanja uinioca kriv. Djela jeste njegova resocijalzacija, s obzirom na to da se tokom razvojnog procesa prevaspitavanja nastoji primjenom naunih metoda I iskustvanih instrumenata promijeniti linost uinioca kriv.djela. Resocijalizacija znai vraanje iz asocijalnog naina ivota u normalne oblike ponaanja I osnose, tj. Ponovno ukljuenje devijantne osobe u drutvene procese redovnoh ivota I rada. Resocijalizacija je tretman prevaspitavanja, s jedne strane, za one koji su bili socijalno adaptirani I ukljueni u drutvo, ali su pod uticajem razliitih faktora poinili kriv, djelo. S druge strane, za one kojima e postupak resocijalizacije omoguiti da private I potuju drutvene norme I vrijednosti. Postupke koje treba poduzeti da bi resocijalizacija ispunika oekivanja su:

Predhodni postupci opservacije, klasifikacija osuenih osoba, klasifikacija ustanova, zavodski tretman postpenalna pomo ili drutvema podrka. U penolokoh teoriji I praksi raspravlja se I o odnosu resocijalziacije I socijalne adaptacije. Istie se da ta dva pojma nisu identina I da njihovo razlikavanje treba traiti u injenici da socijalno adaptiran moe biti ne samo osuenik koji je resocijaliziran, ve I onaj koji je popravljen I ija linost nije korjenito promjenjena jer se on pridrava drutvenih pravila ne zato to ih je sam prihvatio . Stav je da je resocijalizacija znaajnija za uinioca kriv.djela I zajednicu koja nastoji da ga vrati u drutvo kao korisnog lana. Vezano za odreivanje pojma resocijalizacije I njenih specifinih odraza u postupku izvrenja kazne lienja slobode I dr.krivinih sankcija spominju se njene tri faze: sudska, institucionalna I postpenalna. O individualizaciji se raspravlja kao o zakonskoj, sudskoj i penalnoj. Izuavanje linpsti osuene osobe, prvi korak u procesu individualizacije I na njoj se temelje sljedee faze individualizacije, posebno faza kategorizacije osuenika I primjene odreenih oblika tretmana. esto se spominje kriminoloka ekspertiza linosti kao nauno prouavanje uinioca kriv.djela. Kriminoloka ekspetiza linosti uinioaca kriv.djela ne zadrava se na prouavanju linosti delikventa. Ona se iri I na sredinu iz koje potie. Kategorizacija osuenika vri se prema razliitim kriterijima. Eksterna klasifikacija u irem smislu se vri prema polu, uzrastu, ranijoj osuivanosti ili vrsti uinjenog kriv.djela, a u uem smislu prema posebnim specifinim karakteristikama np. Punoljetne I mlae punoljetne osobe. Interna klasifikacija je po obimu ira od ekterne I obavlja se prema raznovrsnim I brojnim karakteristikama osuenih osoba sa ciljem individualizacije tretmana. Tretman mora biti strogo individualiziran, a svrha svih tretmana sastoji se u otklanjanju smetnji koje su spreavale delikventa da private drutveno-normalno ponaanje. Ili se on odnosi na lijeenje osoba koje su uinile kriv.djela, na primjenu institucionalnih I vaninstitucionalnih mjera prevaspitanja prema njima, na njihovu socijalnu adaptaciju I osposobljavanje za normalan ivot na slobodi. U pogledu principa kao vaniji istiu se: povjerenje izmeu osuenika I terapeuta, potovanje dostojanstva osuene osobe, poznavanje linosti osuenika zbog individualizacije tretmana, svestranost I viebrojnost tretmana kako bi se tretman prilagodio linosti oduenika, svestrano I aktivno uee u postupku prevaspitavanja. to se tie vrste tretmana, najee se raspravlja o: individualnom, grupnom, obrazovnom, radno-okupacionom, samoinicijativnom, slobodnoaktivnom, stimulativnodestimulativnom ili postpenalnom. Postpenalna pomo je sastavno dio individualizacije tretmana I resocijalizacije u procesu izvrenja. Najee se pored ovim pojmom rezumiju aktivnosti (instituvionalna I vaninstitucionalne) koje su usmjerene na pomo I zatitu odoba. Vrlo znaajna aktivnostdrutva I ue zajednice na realizaciji oblika postpenalna pomoi. Po nekima, ta se pomo odvija kao unutrna ( podsticanje ranijeg osuenika u novim ivotnim okolnostima, usmjeravanje, savjetovanje) I vanjska ( pruanje materijalne pomoi, obezbjeenje smjetaja, omoguavanje zapoljavanja, omoguavanja kolovanja).

Sistem krivinih sankcija Krajem XIX vijeka Franz von List I drugi predstavnici socioloke kole, prvi su se zalagali za bezuslovno uvoenje tzv. Dualistikog sistema krivinih sankcija I krivina zakonodavsta. Ovaj sistem podrazumjeva na jednoj strain smrtnu kaznu, kaznu zatvora, novanu kaznu, koja je ve tada dobila svoje prve moderne oblike, a na drugoj strain posebne mjere za duevno bolesne I drutveno opasne poinioce. Poseban doprinos ove kole je u tome to su po prvi put pravne norme koje ureuju sankcije za maloljetne izvrioce krivinih djela, u okviru istog zakona odvojene u zasebnu cjelinu. U drugoj polovini XX vijeka, Evropskom konvencijom o atiti ljudskih prava I temeljnih sloboda iz 1950., odnosno Protokolom br. 6. I 13., ukida se smrtna kazna kao najstroija kazna koja se izricala za posebno teka krivina djela. Danas govorimo I tzv. Trialistikom sistemu krivinih sankcija kojeg ine: zatvorska kazna, mjere sigurnosti ( mjere koje se primjenjuju za bolesne delikvente) I alternativne sankcije (koje se izriu uiniocima u pravilu lakih krivinih djela). Razliita shvatanja o pojmu alternativnih mjera i sankcija eparovi kae da su alternativne mjere, sankcije ili kazne sve one mjere kojima se postupa prema delikventu tako da ga se ne upuuje u zatvor. Klein definira alternativnu sakciju kao kaznu kojom je izbjegava zatvaranje uinioca djela, a kojom se moe ostvariti ista svrha zastraivanja, rehabilitacije, retribucije i pravde. Znaajno je spomenuti jos jedan pojma koji se esto koristi u literature tzv. Parapenalne mjere. Pod ovim pojmom podrazumijevaju se krivine sankcije koje su alternative ili supstitut kazni zatvora, posebno u kratkom trajanju. Npr. Naknada stete, drustvreno koristan rad, kucni zatvor itd. Tako prema jednim, alternativne mjere I sankcije moemo podijeliti u tri grupe: mjere koje se tiu zatvorskih kazni, nezatvorske kazne (sankcije), zabrana upravljanja motornim vozilom, sloboda pod nadzorom,probacija ili zatitni nadzor, mjere kojima se izbjegava izricanje kazne. Drugi smatraju da imamo dvije vrste alternativnih mjera: tzv. Prave alternative, koje se mogu primjenjivati samostalno ili u kombinaciji sa mjerama pojedinanog nadzora na slobodi ili kunim pritvorom I sankcije, koje se koriste kao supstituti kazni zatvora I koje su predviene u veini krivinih zakona. Prema Antonu M. van Kalmthoutu alternativne sankcije se mogu podijeliti u dvije skupine. Prvima se sloboda djelimino ograniava: ogranbienja raspolaganja finansijskim sredstvima, novane kazne u dnevnim prihodima itd. Drugu grupu ine one kojima se prava I slobode na odreeni nain ograniavaju, ali uz ostavljanje mogunosti uiniocu da uini neto dobro oteenom I drutvenoj zajednici- ovdje govorimo o restorativnoj pravdi. Termin alternativne sankcije I jeer je sinonim za pojam community sanctions and measures koji se koristi u Evropskim pravilima o sankcijama I mjerama u zajednici. Pod ovim terminom se podrazumijeva bilo koja sankcija ili mjera koju je itrekao nadleni organ koja je predviena zakonom, koja se poduzma prije ili umjesto odluke o sankciji ili

pri realizacije odluke od zatvaranju, ali van zatvorskih ustanova. U prirodi ovih alternativnih mjera I sankcija jeste da se prestupniku oduzmaju odreena prava kroz nametanje odreenih uslova ili obaveza od strane zakonom odreenih tijela u tu svrhu. O alternativnim mjerama I sankcijama govore I Tokijska pravila. U ovom dokumentu ona se oznaavaju kao alternativne kaznene mjere, mjere koje su alternative zatvranju, nezavodske mjere. Posebno se naglaava da broj I oblik alternativnim mjera I sankcija treba biti odreen na onaj nain kojim e dosljedno izricanje kazne I dalje biti mogue. Jo dva cilja koja se postavljaju alternativnim mjerama I sankcijama:primjena principa minimalne intervencije pri izricanju kazne zatvora I njihova aldekvatna upotreba je pravi korak ka ukidanju kanjavanja zatvorom I ka demokratizaciji. Zajedniki konstitutivni elementi alternativnih mjera I sankcija su: 1. to su mjere ili sankcije koje se izvravaju van zavoda ili zatvora, odnosno koje se izvravaju u zajednici, 2. ovim mjerama se ograniavaju odreena prava uinioca kriv.djela ili mu se nameu neke obaveze, 3. mogu se izrei uiniocu kriv.djela u bilo kojoj fazi postupka kada se zna ko je uinilac I da je on kriv za to djelo, 4. alternativne mjere ili sankcije mogu izrei samo nadleni organi, u propisanom postupku I pod uslovima predvienim zakonom ili podzakonskim aktom, 5. svrha alternativnih mjera I sankcija je kako zatita druta od kriminaliteta, tako I uticaj na uinioca kriv.djelada vie ne ini kriv.djela ( specijalna I generalna prevencija) 6. broj I oblik alternativnih mjera I sankcija treba biti odreen na nain kojim e dosljedno izricanje kazne zatvora I dalje biti mogue. Kategorizacija alternativnim mjera I sankcija Aleternativne mjere U naem kriv. Pravu alternativne mjere su sve mjere koje se poduzmaju u cilju rjeavanja krivinopravnog spora na nain da se spor rijei prije pokretanja kriv.postupka, u toku kriv.postupka, ali ne izricanjem neke od sankcija ili pak nakon provedenog pravosnano okonanog krivinog postupka, u postupku izvrenja kazne zatvora. Principirestorativne pravde zahtjevaju uspostavljanje ravnotee poremeene kriv.djelom I popravljanje uinjene tete, namirenje tete oteenoj strani. Alternativnim mjerama se nastoji ili izbjei voenje kriv. Postupka ili ako je kriv.postupak u toku, njegovo obustavljanje I rjeavanje spora na nain da se uiniocu izrekne mjera kojom e se sprijeiti posljedica voenja kriv.postupka ili se prekida izdravanje kazne zatvora u toku njenog izvrenja (uslovni otpust, pomilovanje). Vansudsko rjeavanje sporova ogleda se kroz realizaciju principa estorativne pravde koja se u praksi realizira kroz diverzione mjere. Diverzionim mjerama se spor preusmjerava na vansudsko rjeavanje. Dva najzastupljenija naina rjeavanja sukoba primjenom principa restortivne pravde su pregovaranje- drutvena rasprava I posredovanje, medijacija izmeu rtve I uinioca.

Model pregovaranja koristi strategiju okuoljanja I diskusije u okviru lokalne zajednice, koja je uz modifikacije preuzeta iz culture Mavara sa Novog Zelanda, koja se ve godinama koristi kao reagiranje na seksualno nasilje, nasilje u porodicim, maloljetniki kriminalitet I dr. Porodini sastanci podrazumjevaju koordinatora koji posreduje izmeu poinitelja I svih onih koji su bitni u njegovom ivotu I oteeni, I sa njegove strane oni koji mu pomau, druga mlada osoba I policijski slubenik. Strane se suoavajum oekuje se konsenzus o ishodu sluaja, a ne samo dogovor o teti. Obitelj ima znaajni ulogu I moe se okonati izvinjenjem oteenom, rad u zajednici ili za oteenu stranu, donacije I sve drugo to obitelji nau prikladnim. Posredovanje- medijacija obino se obavlja u neposrednom kontaktu sa rtve I uinioca u prisustvu neutrale tee osobe, posrednika, u to nakon to se obave odvojeni preliminarni razgovori sa rtvom I uiniocem. Cilj posredovanja jeste da se putem dijaloga doe do sporazuma o nainu popravljanja nainjene tete koji se moe ostvariti u formi izvinjenja, kroz novanu naknadu, radu u korist rtve ili lokalna zajednice I sl. Program medijacije rtva- poinitelj koristi se u svim fazama kriv. Postupka. Medijator kao nepristrasna strea strana pomae ukljuenim stranama da dou do dogovora. Medijacija se ostvaruje kroz program pomirenja. Alternativna sankcija Alternativne sankcije se mogu svrtati u tri grupe: 1. alternativne sankcije kojima se samo modificira izvrenje zatvorskih mjera 2. alternativne sankcije koje predstavljaju sankcije drugacije od zatvorskih 3. alternativne sakcije kojima se izbjegava izricanje kazne zatvora, odnosno koje zamjenjuju kaznu zatvora. Alternativne sankcije kojima se modificira izvrenje zatvorskih kazni To su: Djelimino izvrenje kazne zatvora- osuenik u zatvoru borvi preko noi ili u vrijeme razliitih terapija, dok svoj posao obavlja van institucije. Otputanje na posao- oduenik svoju kaznu izdrava u zatvoru, ali mu je omogueno, pod odreenim uslovima I uz posebna odobrenjam, da radi izvan zatvora. Zadravanje vikendom- osueniku je izreena kazna zatvora, ali je on izdrava samo vikendima, dok je u toku radne sedmice na slobodi. Kuni zatvor-izrie se u sluajevima kada je osueniku izreena kratka kazna zatvora, do 30 dana, a oduenik je iz nekih zadravstvenih, socijalnih li drugih razloga ne moe izdravati u zavodu. Izdravanje kazne u vanjskoj instituciji- Ovdje se prvenstveno radi o posebnim krategorijama osuenika: ovisnik I osoba koje su na bilo koji nain hendikepirane, tako da izreenu kaznu ne izvravaju u zatvoru nego u nekoj drugoj instituciji u kojoj bi dobili poseban tretman.

Alternativne sankcije drugaije od zatvora Zajednika karakteristika za sve ove sankcije je das u one samostalne sankcije, koje se izriu uiniocima lakih krivinih djela. Novana kazna je mjera finansijskog karaktera koja pogaa imovinu osuenika, a ne njogovu slobodu. Kazne ogranienja ili oduzmanja odreenih prava- Ovdje se radi o sankcijama koja se odreeno pravoograniava ili oduzma tako to se uiniocu izrie: zabrana vrenja odreenog poziva ili djelatnostim zabrana upravljanja motornog vozila, konfiskacija imovine, restitucija, odgojne mjere. Sloboda pod nadzorom- Osuenik se nalazi na slobodi, ali mu se nameu odreene obaveze npr. Javljati se jednom dnevno, policijskim slubenicima, ne naputati mjesti boravka bez odobrenja I sl.. Probacija zauzma najznaajnije mjesto meu alternativnim sankcijama. Rije je o uslovnoj osudi za zatitnim nadzorom. Praksa je pokazala da ova alternativna sankcija postie veoma vane rezultate u rehabilitaciji, odnosno resocijalizaciji delikventa. Rad za ope dobro slobodi takoer je jedna od najznaajnijih I najprogresivnijih alternativnih sankcija danas. Osnovna karakteristika ove sankcije je da se izrie uiniocu lakeg krivinog djela, najee uiniocu djelaza koje je predviena kazna zatvora do 3 odnosno 6 mjeseci, da se izvrava tako da osuenik obavlja odreeni rad bez naknade, u korist drutvene zajednice, odreeni broj sati, kao glavna ili kao sporedna sankcija. Restitucija- naknada tete rtvi djela- Naglaavanjem prava rtava kriv.djela I razvojem viktimologije kao samostalne nauke, naknada tete rtvi kriv.djela postaje sve prisutnija u kriv. Pravu, odnosno ne posmatra se kao iskljuivo privatna stvar I predmetom iskljuivo graanskog postupka. Alternativne sankcije kojima se izbjegava izricanje kazne zatvora U ovu grupu spadaju sve alternativne sankcije kojima se izbjegava izricanje kazne zatvora, ali I novane kazne. Rije je prvenstveno o mjerama upozorenja, ali I oslobaanju od kazne. U Velikoj Britaniji I Kipru predvien su dva sluaja oslobaanja od kazne: apsolutno oslobaanje I oslobaanje uz obavezu ili obeanje. U Francuskoj je poznato oslobaanje od kazne pod tri uslova: rehabilitacije prestupnika, popravljanje tete I prestanak posljedica prouzrokovanih prestupom. U ovu grupu spadaju I alternativne sankcije odgaanja izvrenja kazne. Razvoj izvrnog krivinog prava. Zakon o vrstama kazni iz 1945. godine , te refrome krivinog zakonodavstva od 1998. godine do danas. Zakon o vrstama kazni iz '45 predviao je kaznu u 12 oblika. Reformom iz 1951.godinbe broj kazni je smanjen na 7 a 1959.godine broj kazni smanjen je na 5. Konana unifikacija kazne zatvora i postavljanje novog sistema dao je KZ SFRJ iz '76.godine . U BiH je 1998.godine ukinuta smrtna kazna,kao posljedica usklaiovanja sa EKLJP,a umjesto nje je uvedena kazna dugotrajnog zatvora , reformom iz 2003.godine deavaju se promjne i u pogledu sistema novane kazne i prvi put se javlja kazna{rad za

ope dobro na slobodi.Ova mjera je bila i u prijanjem zakonu, ali je predvieno bilo za se moe zamjeniti za kaznu koja je manja od 3 mjeseca,meutim zakonadavac nije bio uredio druga pitanja.Posljednje vee izmjene desile su se 2010.godine kada su uvedene alternativne mjere kunog zatvora sa elektronskim nadzorom i to u KZ FBiH. Mjere sigurnosti su reformom iz 1947.godine po prvi put uvrtene u krivino zakonodavstvo. Uslovna osuda i sudska opomena kao mjere upozorenja u krivino zakonodavstvo uvedene su 1976.godine . OD tada pa do danas ove alternativne sankdcine postoje u krivino zakonodavstvu iu vremenom su pretrpjele odreene promjene. Slian tok prate i sankcije prema maloljtenicima ,gdje se ve 1947.godine izdvajaju mjere bezbjednost za maloljtnike od mjera za punoljetnika,a '76.godine izdvaja kazna maloljetnikog zatvora.Najvea i najznaajnija reforema desila se 1997 godine kada je u zakonodavstv FBiH uvedene odgojne preporuke Uslovni otpust u zakonodavstvu BiH se prvi put pojavljuje 1887.godine 1929.godine u Kraljevini Jugoslaviji ovaj institut bio je promijenjen s obzirom na duinu izdrane kazne ,pa su osuenici koji se prvi put javljaju kao izvrioci k.d svoje pravo uslovnog putanja sticali tek kada odslue kazne , apovratnici 2/3 kazne . IZVORI IZVRNOG KRIVINOG PRAVA Materijalni-drutveni ekonomski politki ,socijalni kulturni,historijski Formalni-izvori preko kojih se materijalni implementiraju u praksi Domai izvori : Meunarodni izvori : 1.ustav 1.Meurnarodni izvori koji potpisivanjem 2.zakon bih o izvrenju k.sankcija ulaze u pravni sistem jedne drave 3.zakon o osnivanju Zavoda za izvrenje 2.meunarodni izvori koji potpisivanje krivinih sankcija ,pritvora i drugih mjera osreuju standarde i uslove postupanja i 4.Zakon o izvrenju k.sankcija FBiH tretmane 5.Zakon o izvrenju k. Sankcija RS 3.Konvencija UN protiv muenja i 6.Kantonalni zakoni svirepih nehumanih ili poniavajuih 7.Sporazum o smjeaju i naknadi trokova kazni za izvrenje mjera sigurnosti izreenih u 4.Evropska zatvorska pravila k.p.i drugom postupku. 8.podzakonski akti EVROPSKA ZATVORSKA PRAVILA Na Prvom kongresu UN za spreavanje kriminaliteta i za postupanje sa prestupnicima usvojen je Standard na minimalna pravila za postupanje sa zatvorenikom.Standardna minimalna pravila UN i Evropske standardna minimalna pravila iz 1973.godine predstavljaju okvir za potivanje minimalnih standarda za izvrenje k.sankcija sa ciljem da se sprijei tortura,nehumano i neovjeno postupanje. Stadardna minimalna pravila UN predstavljaju uslove za organizaciju izvrenja kazne i postupanje sa zatvroenikom i pritvorenim uiniocima krivinih djela,naroito u pogledu ureana higijenskih i drugih fizikih uslova za boravak zatvorenika,otklanjanje muenja i poniavajueg postpanja ,uvoenje strunih socijalnih psiholokih mjera . Ova pravila odnose se na opte

10

upravljanje zavodima i primjenjuje se na sve kategorije zatvorenika.Ovaj akt brine se na indiviualizaciju tretmana ,te raznovrsni oblici pomoi su zaokrueni brigom drutva nakon oslobaanja zatvorenika .Ova pravila brinu o tome da se na zatvorenika djeluje tako da ima posljedice da se nakon poinjenog djela izoluje iz drutva , te se ogranini njegova linost liavajui ga slobode te da ovaj sistem ne treba da povea patnje zatvoreniku vezanom uz taj poloaj. Sa ovim standardnom moraju biti upoznati svi zaposleni u kazninem zavodima . Na Osmom kongresu UN donesen je nacrtOsnovnih principa o postupanju sa zatvorenicima to su sljedei principi: 1.potivanje ljudskog dostojanstva 2.zabrana diskriminacije po bilo kojem osnovu 3.potivanje religioznih i kulturnih ubjeenja i specifinosti 4.staranje o zatvorenicima ,kao i zatita od kriminalita 5.zadravanje osnovnih ljudskih prava i sloboa i Univerzalne konvencije o ljudskim pravima 6.uestvovanje u humanitarnim aktivnosimta 7.podsticanje napora usmjenih na ukidanje zatvranja u samice kao kazne 8.stvaranje uslova koji e omoguiti zatvorenicima da se bave smislenim i plaenim rado 9.osiguranje zdravstvenim ustanovama bez disrkiminacije 10.insistiranje na reintegraciju u drutvenu zajednicu 11.zahtjeva da se navedeni principi primjenjuju nepristrasno EVROPSKI MINIMALNI STANDARDI O POSTUPANJU SA ZATVORENICIMA-nastanak i razvoj od EVROPSKIH ZATVORSKIH PRAVILA Osnovni smisao ovihg dokumantat jeste urediti i prema pravilima struke oblikovati zatvorsks sisteme u kojima e izvrenje kazne odgovarati interesima zajednice ,ali uz istovremeno garantovanje prava i sloboda osobama lienim slobode. Rezolucijom 73(5) Vijee Evrope usvojilo je Evropska minimalna pravila za posptupanje sa zatvorenicima kao evropsku verziju Standardnih minilanih pravila UN .Treba pomenuti i Komitet za saradnju u zatvorskoj problematici koji ima znaaj praktine primjene evropskih standardnih minimalnih pravila u praksi i nacionalnom zakonodavstu. Ovaj komitet ima zadatak da zagovara moderne oblike tretmana u zatvorskim jedinicam,preduzima aktivno na poboljanju samih Pravila i redovno obavjetava Evropski komiteta za probleme kriminalista.Evropska zatvorska pravila se meusobno prepliu sa UN zatvorskim pravilima pri emu obuhvataju vee mogunosti za ostvarivanje prava i bolje potivanje linosti i dostojanstva osuenika.Svrha Evropskih zatvorskih pravla je : 1. utvrditi min. Standarda za sve aspekte zatvorske administracije 2. podsticati zatvroske administracije na upravljanje i postupanje u skladu sa naelom pravednosti 3. profesionalno osposobljavanje osoblja 4. unapreivanje aktivnosti u zatvorima i uslovima za rad u zatvorima. Promjene u drutvu ,praksi izricana kazni lienja slobode ,u posljednih 20-ak godina imali su posljedicu sutinske promjene u nainu upravljanja zatvorima i tretmanima zatvorenika.O ovome svjedoe broj sudskih odluka iz Strazbura u korist prava i sloboda zatvorenika. Vaan faktor predstavlja i Komiteta za spreavanje muena i neovjeno postupanja i kanjavanja.Ovaj komitet vri posjete lanicama i to ad hoc

11

posjete i periodine gdje utvruju stanje na terenu.(ispituju uslove, odreuju potivanje prava i sloboda,razgovaraju sa zatvorenicima, sa strunima osobama)nakon svake posjete sastavljaju zapisnik o zateenom stanju.U konanici Komitet daje upute smjernice naina postupanja u zatvorskim uslovima. EVROPSKA ZATVORSKA PRAVILA Ona predstavljaju jedan od najvanijih izvora evropsko penitensijarnog prava. Uzimaju u obzi ranije standarde ,EKLJ ESLJP,aktivnosti Vijee Evrope i Evropsko Komitea o spreavanju muenja i neovjenog postupanja. Odluka Vijee Evrope je da promovie nova pravila o postupanje sa zatvorenicimai ekonomsko-politikoj platformi. Ova pravila predstavljaju vodi dravama u procesu modernizacije propisa o zatvorima ,te pruanju pomoi administraciji u realizaciji.U obzir se treba uzeti:postupanje sa zatvorenicima, ouvanje discipline, zatita javnosti od bjestva, razvijanje radnih navika i aktivosti. Posebnost ovih pravila je u Osnovnim principima : -insistira se na potivanju ljudskih prava i sloboda -osobe liene slobode imaju sva prava kojia im nisu oduzeta u skladu sa pravosnanom presudom -pravila su stav da osoba liena slobode moe biti ograniena u svojim pravima minimalno u i okviru potrbnog proporcionalno i savjesno -zatita ljudskih prava ne smije trpiti zbog nedostataka ljudskih ili materijalnih resurs -ivot u zatvoru mora sadravati to je mogue vie pozitivnih aspekata -promovira se saradnja za vanjskim socijalnim slubama -zatvorsko osoblje se stavlja u centar procesa primjene i ostvarivanja pravila -redovna kontrola i praenje zatvorskih institucija Treba napomenuti da se ova pravila iz 2006.godine razlikuje od svih prethodnih. Naime aktuelni minimalni standardi ne razvrstavaju zatvorenike i druge osobe liene slobode u posebne kategorije,nego se ova pravila odnose na sve koji se nalaze u specifinom poloaju zbog lienja slobode.Djeca mlaa od 18 godina ,ne smiju biti zatvoreni u ustanovi sa odraslim, nego to moraju u posebnim ustanovama za maloljetnike,jednako je pravilo i za osobe sa psihikim oboljenjima i onima ije psihiko stanje ne dozvoljava boravak u ustanovi za to namjenjenoj.Veoma vaan segment odnosi se na uslove zatvaranja.Ovdje se govori da se prilikom prijema u zatvor ,ali i nakon toga ako bude potrebno,svaki zatvorenik biti pismeno obavjeten ,na jeziku na koji razumije biti upozoren o kunom redu te drugim propisima kao i o svim pravima i obavezama koje ima kao i dostupno pravnog savjetnia ali i na dunosti zatvorske uprave.Specifinosti Evrospkih zatvorskih pravila primjeuju se i u oblasti klasifikacije zatvorenika.U vezi sa time pominje se da pritvorenici budu odvojeni od zatvorenika koji su na izvrenje kazna zatvora- da sumlai odvojeni od starijih. Od ovih pravila mogu je izuzetak kako bi se omoguilo da zajedno sudjeluju u aktivnostima , s tim da e uvije biti odvojene u nonim satima.Dalje se govori o uslovima ivota u zatvorskoj sredini ,te se predviaju minimalni uslovi smjetaja koji moraju biti ispunjeni i utvreni domain zakonom.Prema ovim pravilima uspjenost tretmana zavisi od blagovremenih poduzetih koraka i mjera.Pravila zdravstene zatite bila su predmet sudskih presuda ,pa je odlueno da organiziranje i pruanje zatite ,kao i briga o mentalnom zdravlju zatvorenika koji pate od

12

psihikih oboljenja moraju biti ureeni kroz uslove koji odgovaraju njihovom zdravstvenom stanju. Ova konvencija odnosi se i na odravanje reda u zatvoru i spreavanju negativnih pojava koje su opasne za zatvorsku sredinu i iru drutvenu zajednicu. Zatvorsko osoblje nee koristiti silu ,osim u samoodbrani ili u sluaju pokuaja bjega ili pasivnog fizikog otpora i to uvjek srazmjerno i u krajnjoj nudi. Ova pravila zahtjeva da zatvorenici budu pod kontrolom javne vlasti ,odvojene o vojne slube, unutranjih poslova ili tijela zaduenim za krivine istrge.Ova pravla razlikuju i inspekcije zatvora koja su u nadlenosti vladnih tijela od praenja uslova zatvaranja i tretmana zatvorenika koje obavljaju nezavisni organi.Vladina tijela e provesti inspekciju kako bi ocijenila vlada li u zatvorima pravila propisana konvencijama i domaim zakonima kao i odrdbama ovih Pravila.Pored toga mogue je pregled nezavisnih organa iji e zakljuci biti dostupni javnosti. Ova pravila takoer sadre i definiciju pritvorene osobe ,a u postupanju sa pritvorenim osobama treba voditi rauna o pravilima koji se primjenjuju na zatvorenike.Osnovni cilj ovih pravila je popravljanje i socijalna rehabilitacija osoba osuenih za krivina djela SISTEM KRIVINIH SANKCIJA 1.KAZNE:kazna zatvora,kazna dugotrajnog zatvora 2.MJERE SIGURNOSTI:obavezno psihijatrijsko lijeenje ,obavezno lijeenje od ovisnosti ,zabrana vrenja poziva,djelatnosti ili dunosti,oduzimanje predmeta 3.ALTERNATIVNE SANKCIJE:novana kazna,uslovna osuda,sudska opomena ALTERNATIVNE MJERE Sistem alternativnih mjera u FBiH nije toliko razvijen . Nemamo mjeru poravnanja,niti naknade tete rtvi krivino djela. Mjera uslovnog otpusta,amnestija i pomilovanja i djela malog znaaja u naem pravu postoje i primjena u praksi je nesporna.U drugoj polovini 21.vijeka (DAVORIN POPOVI-21. vijek nam draga ,dolazi, a srei nema traga ) javljaju se naela u vidu ograniavanja naela legaliteta krivinog gonjenja odnosno pormjene naela oportuniteta. U BiH imamo nekoliko insturmenata u vidu alternativnih mjera i to : 1. primjena naela oportuniteta 2. institut uslovnog otpusta 3. institu amnestije 4. primjena instituta djelo malog znaaja ili beznaajno djelo -Uslovni otpustPoznata su 2 modela uslovnog otpusta: sa obzirom na vrstu tijela koja odluuju o uslovnom otputanju (administrativni ili upravni-o otputanju odluuju upravni organi i sudski model-o otputanju i otpustu odluuju sudovi) Pretpostavke za primjenu: Materijalne i formalne. Javljaju se dileme vezane za uslovni otpust i to : -ta je sve materijalna pretpostavka

13

-da li su materijalne pretpostavke ispunjene i u sluaju da osuenik ne obavlja svoje obaveze -koje su mjera da ustanova ocijeni da osoba moe primjereno vladati na slobodi -koje su posebne okolnosti koje osoba mora cijeniti Postupak davanja uslovnog otpusta: Uslovni otpust daje Komisija za uslovni otpust koja se sastoji od 5 lanova(1 iz suda 1 iz ministarstva pravde i 3 nezavisna lana iz te pravne oblasti) Postupak pokree : molbom; na osnovu molbe lanova porodice osuenika;na prijedlog upravnika jedinice gdje osoba izdrava kaznu. Molba se pismeno dostavlja Komisiji. Zavod gdje izdrava kaznu dostavlja sve podatke o osueniku. Pri donoenju odluke Komisija vodi rauna da li je osuenik ranije osuivan, ponaanje u Zavodu, uee u programu tretmana, stav prema rtvi, rizik ponovnog injenja krivinih djela i adekvatnost prijedloga za otpust .Ako je podnosilac molbe lan porodice o ishodu se obavjetava pismenim putem Ministarstv pravde.Zatvorenik ima mogunost ako ga jedno odbiju ponovo aplicirati za otpust u periodu od 1 godine od posljednje odluke Komisije. Upravnik zatvora, po slubenoj dunosti daje prijedlog za sve koji imaju osnova za uvjetni otpust i to u roku od 30 dana prije datuma kada istiu 2/3 kazne i da ispunjavaju zakonske uvjete.Ako je zatvrenik izdrao najmanje 4/5 kazne upravnik ga moe pustiti na slobodu do 3 mjeseca prije isteka kazne. NADZOR I POMO USLOVNO OTPUTENIM LICIMA Prema naem zakonu prilikom otputanja iz ustanovem uslovno otputena osoba treba naznaiti mjesto u kojemu e boraviti za vrijeme trajanja uslovnog otpusta.Po dolasku u mjesto duna je prijaviti nadlenim organima.Ako je osuenoj osobi po izlasku na slobodu potrebna pomo ,ustanova e blagovremeno o tome obavijestiti organ uprave nadlean za poslove socijalne zatitie prema mjestu prebivalita osobe. Nadleni organ za poslove socijalne zatite e nastojati osuenim osobama nakon izlaska na slobodu omoguiti to bre i efikasnije adaptaciju u drutvenu sredinu , pri iznalaenju nove sredine gdje e ivjeti u sreivanju porodinih prilika , u pronalaenju zasposlenja. ALTERNATIVNE SANKCIJE Treba imati na umu da su alternativne sankcije jedan od naina rjeavanja niza problema, kao to su pretrpanost zatvora, visok procent recidivizma, posebno uinilaca lakih I srednje tekih kriv.djela I sl., upravo u obezbjeenju uslova I veoj primjeni alternativnih sankcija. Da bi iz sistema krivinopravnih sankcija u BiH izdvojili one koji imaju karakter alternativnih, uzet emo u obzir opi kriterij iskljuivo zamjene kazne zatvora. Znai rije je o onim sankcijama koje su alternativne samo kazni zatvora. Prema ovom kriteriju u krivinom zakonodavstvu BiH, imamo sljedee oblike alternativnih sankcija: 1. novanu kaznu, 2. rad za ope dobro na slobodi, 3. uslovna osuda I uslovna osuda sa zatitnim nadzorom, 4. sudska opomena

14

NOVNA KAZNA Prema KZ BiH novana kazna se izrie kao glavna ili kao sporedna kazna, odnosno postoji mogunost kumulacije novane kazne sa kaznom zatvora, odnosno uslovnom osudom. Predviena je uglavnom za laka kriv.djela. Prednosti novane kazne u odnosu na kaznu zatvora su: 1. novana kazna je humanija I ne izaziva deprivaciju osuenika, 2. uinilac se ne izlae negativnom uticaju zatvorskih ustanova, 3. ne stigmatizira ga kao kriminalca, 4. ne dovodi ga u situaciju da izgubi radno mjesto, 5. ne odvaja ga od porodice, 6. novana kazna spreava stvaranje osjeanja odbaenosti I formiranje neprijateljskih stavova prema drutvu, S druge strane, novana kazna ima I svojih nedostataka: 1. u prvom redu ne moe se izrei za tea kriv.djela, 2. teko je naplativa, te se stoga posee za supsidijarnim zatvorom. S druge strane, supsidijarni zatvor, u penolokom smislu, je u odnosu na kratku kaznu zatvora neadekvativniji. Ovom treba dodati da se na spisak nedostataka I neekonominost u sluaju neizvrenja novane kazne. 3. poseban problem je to novana kazna imovinski ne pogaa sve delikvente. Ono po emu se pojedine drave razliku po pitanju novane kazne jeste upravo sistemi propisivanja I izricanja ove alternativne sankcije. Generalno govorimo o nekoliko takvih sistema: -sistem fiksnih iznosa, kao najstarijem I danas rijetko zastupljenom obliku, prema kojem se novana kazna izrie u okviru zakonom odreenog minimuma, odnosno maksimalnog iznosa, zatim- sistem dnevnih iznosa ili skandinavski sistem, gdje se kazna izrie na dnevne novane iznose, a visina njenog ukupnog iznosadeterminirana je ukupnim imovinskim stanjem uinioca. Trei sistem je tzv.proporcionalni sistem po kojem se novana kazna odmjerava tako to u konkretnom sluaju, u okviru zakonskog minimuma I maksimuma visine te kazne, visina kazne formira kao proporcionalna vrijednost imovinske koristi steene kriv.djelom ili vrijednosti nastale tete tim djelom. Sistem prosjenih linoh dohodaka je jo jedan od moguih sistemapropisivanja I izricanja novane kazne po kojem se visina novane kazne odreuje prema prosjenom linom dohtku uinioca, odnosno prosjenom linom dohotku u dravi. Danas se najee primjenjuje tzv. Mjeoviti sistem propisivanja I izricanja novane kazne. Znaajna promjena u vezi sa novanom kaznom je uvoenje novog institute pod nazivom zamjena kazne zatvora novanom kaznom na zahtjev osuenog. Izreena kazna zatvora do jedne godine moe se, na zahtjev osuenog, zamjeniti novanom kaznom koja se plaa u jednokratkom iznosu u roku od 30 dana. Kazna zatvora zamjenjuje se novanom kaznom tako to se svaki dan izreene kazne zatvora izjednaava sa jednim dnevnim iznosom novane kazne ili sa 100 KM, ako se novana

15

kazna utvruje u odreenom iznosu. Ako se novana kazna ne plati u roku od 30 dana, sud e donijeti osluku o izvrenju kazne zatvora. RAD ZA OPCE DOBRO NA SLOBODI -U KZ BIH uvedena je tek reformom 2003.g. Rad za opce dobro na slobodi moze se izreci optuzenom samo uz njegov pristanak u 2 slucaja, kada su ispunjeni odredjeni uslovi i to : 1-ako je optuzenom izrecena kazna zatvora do jedne godine, 2-u slucaju supsidijarnog zatvora (ako se neizvrsena novcana kazna zamijeni kaznom zatvora) Pored navedenih potrebno je da se ispune i sljedeci uslovi: -da je optuzeni pristao na izricanje ove sankcije, tj. Zamjene kazne zatvora -da o zamjeni kazne sud odlucuje istovremeno prilikom njenog izricanja -da nije neophodno izvrsenje kazne zatvora radi ostvarivanja svrhe kaznjavanja -a istovremeno uskovna osuda ne bi bila dovoljna za ostvarivanje opce svrhe krivicnih sankcija. Rad za opce dobro na slobodi moze se izreci u trajanju od 10 do 90 radnih dana. Vrijeme trajanja sankcija mora biti srazmjerno izrecenoj kazni zatvora. Prilikom ocjene suda koliko ce radnih dana ova sankcija trajati, odnosno u kom roku se treba izvrsiti, sud uzima u obzir vrijeme trajanja izrecene kazne zatvora, mogucnosti izvrsioca djela, njegovu licnu situaciju i zaposlenje . Postupak izvrsenja rada za opce dobro na slobodi uredjen je pravilnikom o vrsti i uslovima za izvrsenje krivicne sankcije rada z aopce dobro na slobodi BiH, odnosno pravilnicima koji su doneseni na nivou kantona. Osudjenik moze da radi u nekom drzavnom organu, nekoj organizaciji, ustanovi i kod bilo kojeg pravnog ili fizickog lica. Poslovi na kojima se obavlja rad za opce dobro u drzavnim organima mogu biti: -administrativno-tehnicki, -operativno tehnicki i -pomocni poslovi Ministarstvo pravde izvrsava pravosnaznu presudu o zamjeni kazne zatvora radom za opce dobro, putem drzavnog sluzbeika Ministarstva pravde i povjerenika( zaposlenik pravne osobe kod koje se obavlja rad za opce dobro, i koji obavlja neposredni nadzor nad izvrsavanjem rada za opce dobro). Drzavni sluzbenik je osoba koja je inace zaposlena u Ministarstvu pravde a koja ce u ime Ministarstva pravde obavljati poslove u vezi izvrsenja rada za opce dobro na slobodi. U slucaju kad osudjenik, po sisteku odredjenog roka nije izvrsio ili je samo djelimicno izvrsio rad za opce dobro, sud ce donijeti odluku o izvrsenju kazne zatvora u trajanju srazmjernom vremenu preostalog rada za opce dobro. POSTUPAK IZVRSENJA RADA ZA OPCE DOBRO NA SLOBODI -Ministarstvo pravde donosi rjesenje o raporedjivanju osudjenika na rad osudjenika i rjesenje o imenovanju povjerenika u roku od 15 dana od prijema pravosnazne presude.

16

Izvrsavanje rada za opce dobro moze biti odgodjeno ili prekinuto na molbu osudjenika, njegovog branitelja ili centra za socijalni rad. Molba se podnosi Ministarstvu pravde. Razlozi za odgodu ili prekid izvrsavanja rada za opce dobro su : 1-iznenadno oboljenje osudjenika sve dok bolest traje 2-smrtni slucaj, teska bolest ili nastupanje okolonosti u kojima je prema misljenju centra za socijalni rad, osudjenik postao jedini obavezni osiguravatelj brige o maloljetnoj djeci, bracnom ili vanbracnom drugu, roditelju, usvojitelju ili usvojeniku, najduze do 20 dana 3-potreba obavljanja ili dovrsenja radova izazvanih elementarnom nepogodom ili drugom nesrecom, zbog cijeg bi neobavljanja nastala znatna materijalna steta,a u uzoj porodici osudjenika nema drugog radno sposobnog lica do dovrsetka posla najduze do 20 dana. O radu i ponasanju osudjenika povjerenik podnosi izvjestaj Ministarstva pravde. Izvjestaj se podnosi nakon svake trecine izvrsenog rada. Ministarstvo pravde sacinjava zakljucni izvjestaj o obavljenom radu za opce dobro i dostavlja ga sudu koji je izrekao presudu. Osudjenik ima pravo prigovora Minis.pravde u vezi sa podacima u osobnom listu. Ministarstvo pravde duzno je saslusati osudjenika, drzavnog sluzbenika i povjerenika i utvrditi opravdanost prigovora, a u daljem roku od 3 dana duzno je dati pisano upustvo za otklanjanje opravdanih razloga prigovora ili odrediti drugog drzavnika ili povjrenika. Nadzor nad izvrsavanjem rada za opce dobro i nadzor nad radom povjerenika vrsi Ministarstvo pravde. Rekli bismo da je pravi nadzorni organ ipak sud koji je i izrekao rad za opce dobro. USLOVNA OSUDA I USLOVNA OSUDA SA ZASTITINIM NADZOROM -Uslovna osuda Uslovna osuda i sudska opomena se u sistemu krivicnih sankcija nazivaju zajednickim imenom-mjere upozorenja. Uslovna osuda ima za cilj da upozori tako sto ce zaprijetiti odredjenom kaznom uciniocu krivicnog djela da, u odredjenom roku provjeravanja kojeg sud odredi u rasponu od 1 do 5 godina, vise ne ucini kkrivicno djelo, odnosno ispuni odredjenu obavezu, jer u suprotnom ce uslovna osuda biti opozvana i utvrdjena kazna ce biti izvrsena. Uslovna osuda je zamjena za kaznu .Medjutim ona nije nikako uslovno odlaganje izvrsenja izrecene kazne, jer se njome kazna samo utvrdjuje a ne izrice se stoga je njena samostalnost nesporna.. Uslovna osuda se izrice presudom. Prilikom ocjene hoce li izreci uslovnu osudu sud uzima u obzir okolnosti koje se odnose na licnost ucinioca, cinjenicu da li se tom sankcijom moze ostvariti svrha sankcioniranja, tj. Generalna i specijalna prevencija, i da li je to u interesu zrtve krivicnog djela. Pored uslovne osude, sud uciniocu moze izreci i odredjene obaveze koje on mora izvrsiti u okviru vremena provjeravanja. Te obaveze mogu biti: -da vrati imovinsku korist pribavljenu krivicnom djelom, -da nadoknadi stetu koju je prouzrokovao krivicnim djelom -ispunjenje druge obaveze predvidjene krivicnim zakonodavstvom BiH USLOVNA OSUDA SA ZASTITNIM NADZOROM Je jedan vid uslovne osude, te ne govorimo o samostalnom krivicnoj sankciji u odnosu na uslovnu osudu. Da bi se ova sankcija mogla izreci potrebno je da se ispune isti uslovi kao

17

i kod izricanja uslovne osude bez zastitnog nadzora. Ona je namijenjena onim osobama cije licne okolnosti i navike, kao i porodicne i socijalne prilike u kojima zive, mogu poticajno djelovati na ponovno ucinjenje krivicnog djela i zbog cega se ne moze ocekivati da ce samo upozorenje uz prijetnju kaznom biti dovoljno da sprijeci povrat i osigura njihovu drustvenu reintegraciju i kojima je radi ostvarivanja tog cilja potrebno pruziti posebnu pomoc i zastiti. Vrijeme trajanja zastitnog nadzora je od 6 mjeseci do 2 godine, a spomenuti nadzor se izvrsava u odredjenom vremenu provjeravanja. Ove mjesre omogucavaju ili bolje reci obavezuju osudjenog da: 1.se lijeci u odgovarajucoj ustanovi 2. se uzdrzava od upotrebe alkoholnog pica i opjnih droga, 3. posjecuje odredjena psihijatrijska, psiholoska i druga savjetovalista i postupa po njihovim savjetima, 4. se osposobljava za odredeno zanimanje, 5.prihvati odredjeno zaposlenje koje odgovara njegovoj strucnoj spremi i sposobnostima, 6.sa placom i drugim prihodima ili imovinom rapolaze na primjeran nacin i u skladu sa bracnim i porodicnim obavezama. Cilj izvrsenja mjera zastitnog nadzora jeste da se pruzanjem pomoci staranja nadzora i zastite pomogne drustveno prilagodjavanje pocinioca krivicnog djela. Poslove izvrsenja mjera zastittnog nadzora vrsi organ socijalne zastite prema prebivalistu odnosno boravistu pocinioca krivicnog djela. Kad opcinski organ socijalne zastite u toku izvrsenja mjere zastitnog nadzora ocijeni da je ispunjen njegov cilj, duzan je o tome obavjestit Sud BiH. Uslovnu osudu sa zastitinim nadzorom razlicito shvataju i dozivljavaju pojedini ucesnici u procesu njenog izricanja i izvrsenja.Medjutim svi oni bez obzira o kojem ucesniku je rijec, imaju isti cilj iz kojeg proizlazi nekoliko zajednickih elemnata: 1.Uslovna osuda sa zastitinim nadzorom je METODA TRETMANA UCINIOCA kojem je utvrdjena krivicna odgovornost, 2.Primjena uslovne osude sa zastittnim nadzorom zasniva se na selekciji tj. Polazi na osnovnim obiljezjima delikvenata, a ne delikata, pa je tretman prilagodjen individualnim obiljezjima osudjenog, 3.Uslovna osuda sa zastitnim nadzorom podrazumijeva uslovno odlaganje kazne sto znaci da mogucnost izvrsenja kazne prijeti cijelo vrijeme, sto sa pozicije ucinioca KD znaci bolji uspijeh tretmana zastitinog nadzora zbog straha da ce u slucaju neispunjenja obaveza doci do izvrsenja kazne zatvora, 4.Pored nadzora, uslovna osuda sa zastitnim nadzorom podrazumijeva i tretman znaci da je ona vise nego nova sansa uciniocu KD, 5. Izvrsenjem uslovne osude sa zastitinim nadzorom tretman se obavlja u zajendnici, osudjeni se ne izdvaja iz primarne sredine nego ostaje u sredini u kojoj je do tada zivio izlozen uticaju veceg broja etioloskih elemenata koji su pridonijeli njegovom nedozvoljenom ponasanju, 6.Uslovna osuda sa zastitnim nadzorom je matoda tretmana koja pociva na pozitivnoj prognozi ponasanja osudjenog(vjeruje se da nece viseciniti KD ) a ova karakteristika je suprotna institucijanom psiholoskom tretmanu osudjenika kod kojih eventualni neuspijeh tretmana uglavnom prdvidja povratak ucinioca protipravnom ponasanju. Probacija u zemljama anglosaksonskog prava ili uslovna osuda sa zastitinim nadzorom u Evropi, pa i kod nas, su sve znacajniji instrumenti za preodgoj ucinilaca KD, jer u sebi

18

sadrze i elemente prisile-prijetnja zaprijecenom kaznom zatvora, elemente tretmanaucinilac je na slobodi i elemente pomoci-zastitni nadzor. SUDSKA OPOMENA -Je samostalna krivicna sankcija koja se izrice uciniocima laksih KD i koja nema represivni, vec karakter prijekora-opmene uciniocu KD da ubuduce ne cini KD jer ce za to biti kaznjen. Kriteriji po kojima se cijeni da se odredjenom uciniocu moze izreci sudska opomena. Tezina ucinjenog KD je jedan od prvih kriterija. Sljedeca grupa uslova se odnosi na licnost ucinioca KD, njegov ranijji zivot, ponosanje poslije ucinjenja KD, stepen krivicne odgovornosti isl. SISTEM ELEKTRONSKOG NADZORA -Ima karakter alternativne mjere i altrnativne sankcije. Rijec je o elektronskom nadzoru osumnjicene, osudjene ili osobe na uslovnom otpustu od strane drzave. Nadlezni drzavni organ prati kretanje tih osoba uz pomomc obruca- narukvice kojeg osoba nosi. Kazna kucnog zatvora sa elektronskim nadzorom moze se izreci osobama koje su osudjene na kaznu zatvora od 1 godine, ali samo uz njihov pristanak, a svrha sankcioniranja moze se ostvariti i bez upucivanja u kazneno-popravni Zavod. Ne moze se izreci osudjenim za KD protiv braka, porodice, mladezi, a koji zive sa ostecenim. U odluci o upucivanju moze se odrediti napustanje prostora u odredjene dane i sate iz tacno odredjenih razloga: 1-obavljanje redovnih radnih duznosti 2-radi ovavljanja zdravstvene zastite za sebe ili za osobu ciji je staratelj 3-pohadjanje redovne nastave ili polaganje ispita 4-posjecivanje odredjenih savjetovalista Ustanova je duzna o zapocinjanju izdrzavanja kucnog zatvora u roku od 24 h obavijestiti Sud. Prestanak kucnog zatvora sa elektronskim nadzorom moguc je u sljedecim slucajevima: 1-protekom vremena izrecene kazne kucnog zatvora sa elektronskim nadzorom 2.-neopravdanim napustanjem prostorije IZVRSENJE KAZNE ZATVORA U BIH Zatvorski( prenitensijarni ) sistem -Penitensijarni sistem BiH uredjen je na vise nivoa tako da se o ovim slozenim pitanjima raspravlja u zakonima BIH, entitetskim i BD BIH zakonima. Postujuci opceprihvacene kriterije klasifikacije kaznenom-popravnih zavoda i to klasifikacijom prema spolu, uzrastu ( izdvajanje maloljetnika od punoljetnih osoba lisenih slobode) i stepenu obezbjedjenja objekata, mozemo reci da je penitensijarni sistem u BIH uglavnom organizovan u skladu sa zahtjevima medjunarodnih standarda.

19

VRSTE I TIPOVI KAZNENO-POPRAVNIH ZAVODA -Prema stepenu obezbjedjenja, stepenu ogranicenja slobode kretanja osudjenih osoba , kao i primjenjenim mjerama postupanja prema tim osobama, ustanove za izvrsenje krivicnih sankcija podijeljene su na ustanove otvorenog, poluotvorenog i zatvorenog tipa. U zavodima zatvorenog tipa mogu se formirati zatvorena i poluotvorena odjeljenja a u ustanovama poluotvorenog tipa otvorena odjeljena tog kazneno popravnog zavoda. Mogu postojati posebna odjeljenja za izvrsenja kazne zatvora za lice muskog ili zenskog spola, posebna odjeljenja za izvrsenje kazne maloljetnickog zatvora. Mjera pritvora, po pravili, izvrsava se u posebnom odjeljenju kazeneno-popravnog zavoda, tzv. Pritvorskoj jedinici. Zatvorski sistem u BIH je organizovan u entitetima i obuhvata 13 kazneno-popravnih zavoda. Sistem kazneno-popravnih zavoda je u FBIH a 6 kazneno-poravnih zavoda u RS. Treba posebno istaci da BD BIH nema Kazn-pop. Zavoda na svojoj teritoriji nego osudjenike salje u zavode FBIH I RS shodno medjunarodnom razumijevanju o pravnoj pomoci i sluzbenoj saradnji u oblasti izvrsenja kazni i zatvora i drugih mjera izrecenih u K.postupku izmedju BIH, FBIH, RS I BD BIH, potpisanog ispred Ministarstva pravde BD BIH, RS I FBIH. 66% zatvorske populacije smjesteno je u Zenici i Sarajevu a 34% se odnosi na ostalih 5 zavoda. KAZNENO-POPRAVNI ZAVODI U FBIH -U FBIH imamo sljedece KPZ: 1-KPZ ZENICA, to je jedini zavod zatvorenog tipa u FBIH. U krugu ovog zavoda smjesten je i KPZ za maloljetnike; 2-KPZ SARAJEVO, kao zavod poluotvorenog tipa sa dijelom smjestajnih kapaciteta u Ustikolini i na Igmanu 3-KPZ TUZLA, kao zavod poluotvorenog tipa koji ima smjestajne kapacitete u gradu TZ gdje je smjesten KPZ za zene u Kozlovcu Opcina TZ 4-KPZ MOSTAR, kao zavod poluotvorenog tipa 5-KPZ BOSOVACA, kao zavod poluotvorenog tipa 6-KPZ BIHAC, kao zavod poluotvorenog tipa 7-KPZ ORASJE, kao zavod poluotvorenog tipa KAZNENO POPRAVNI ZAVODI U RS -Stupanjem na snagu novog ZIKS RS svi zavodi u RS su preimenovani u kaznenopopravne zavode RS.Tako zatvorski sistem u RS izgleda ovako: 1.KPZ FOCA, zatvorenog tipa 2.KPZ BANJOJ LUCI, 3. KPZ BIJELJINA 4.KPZ ISTOCNO SARAJEVO 5.KPZ DOBOJ 6.KPZ TREBINJE SPECIFICNI PROBLEM U ZATVORSKOM( PENETINSIJARNOM SISTEM) -Prenatrpanost zatvora, nedostatak zatvorskog osoblja, losi uslovi boravka i rada u zatvorima kako osudjenika tako i zatvorskog osoblja, obostrani nemir i nezadovoljstvo,

20

nizak stepen sigurnosti, toksicna mjesavina osudjenika u odnosu na vrstu KD i visine kazni odnosno stepena zrelosti i dusevnog zdravlja pobune i drugi poremecaji kontrolisanje zatvorenika su konstitutivni elementi krize zatvora. Problem prenatrpanosti kpz zavoda je samo jedan u nizu problema u zatvorskom sistemu u BIH. Kao najcesci i najtezi problemi pored prenatrpanosti navode se problem narkomanije i alkoholizma u zatvorima, koji za posljedicu ima porast oboljelih od prenosivih i zaraznih bolesti, povecanu agresivnost a samim tim i ceste skukobe medju zatvorenicima. Nisu rijetki primjeri zlostavljanja zatvorenika od strane zatvorske straze ili cak uprave zavoda. Disciplinski prestupi osudjenika medju kojima je zloupotreba van zavodskih pogodnosti u smilsu bjegstva, kasnjenja sa povratka i sl. Najucestliji vidi krsenja discipline su takodje uobicajni problemi penitensijarnom sistemu u BIH. Cinjenje novih KD za vrijeme koristenja van zavodskih pogodnosti u posljednje vrijeme sve vise prisutan problem. Postoji potreba za vecim angaziranjem osudjenika tj, da im se omoguci da veci dio dana provode izvan svojih celija zaokupljeni razlicitim korisnim i usmijerenim aktivnostima : grupne aktivnosti, rad pozeljno u struci, obrazovanje, sportske aktvinosti.Nezadovoljstvo zbog veoma malog procenta uslovnog pustanja na slobodu osoba koje ispunjavaju formalne i materijalne uslove je takodje prisutno kako kod osudjenika tako i kod uprave kazneno-popravnog zavoda. O polozaju zatvorskog osoblja , uslovima rada i tezini posla onih koji obavljaju razlicite funkcije u procesu ostvarivanja svrhe kaznjavanja, ne govori se dovoljno, Pored ovih u izvjestaj se navodi josh niz preporuka iz oblasti Zdravstvene zastite, zatim se predlaze kontinuirana obuka Zavodskog osoblja, povecanje zavodskih kapacicteta entiteta, nastaviti sa aktivnostima na izgradnji drzavnog zatvora i jacanjem uloge inspektora Ministarstva pravde u BIH koje vrse nadzor nad radom zavoda. PRINCIPI IZVRSENJA KAZNE ZATVORA, PRAVA OSUDJENIKA I SISTEM NADZORA IZVRSENJA -Penitensijarni sistem BIH zasniva se na principima koji su preduzeti odnosno usaglaseni sa principima iz Evropskih zatvorskih pravila (2006) i drugih medjunarodnih dokumenata, rijec je o sljedecim medjinarodnim principima: 1.postivanje ljudskih prava u postupanju sa svim osobama lisenim slobode 2.osobe koje su lisene slobode zadrzavaju sva prava koja im zakonski nisu oduzeta osudjujucom presudom kojom je izrecena kazna zatvora ili sudskom odlukom o pritvoru 3.ogranicenja izrecena osobama lisenim slobode bice minimalna u okiru potrebnog i proporcijalna cilju zbog kojeg se izricu 4.uslovi u zatvoru koji su u suprotnosti sa ljudskim pravima zatvorenika ne mogu se opravdati manjkom potebnih resursa 5.zivot u zatvoru ce, sto je vise moguce, sadrzavati pozitivne aspekte zivota u drustvenoh zajednici 6prema oosobama lisenim slobode u zatvoru sece se postupati na nacin koji ce omoguciti njihovu reintegracijuu slobodno drustvo 7.podsticat ce se saradnja sa socijalinim sluzbama i koliko je god to moguce, angazman gradjanskog drustva u zatvorskoj sredini

21

8.zatvorsko osoblje obavlja veoma vaznu drzavnu sluzbu, stoga ce i njihovo kont. Zaposljavanje obuka i dobri radni uslovi omoguciti da u postupanju sa zatvorenicima uspostave i postuju visoke potavlljene standarde 9. svi zatvori podlijezu redovnim inspekcijama od stane nadleznih organa i pracenju uslova i postupanja u istim od strane nezavisnih organizacija. Postujuci navedene principe, pozitivno pravni propisi BIH omogucuju osobama lisenih slobode sljedeca prava: 1.pravo na covjecno postupanje 2.pravo na religiju 3.grupni i odvojeni tretman pritvorenika i zatvorenika 4.biracko pravo 5.pravo na zdr.zastitu 6.pravo na osnovne uslove zivota. 7.pravo na komunikaciju sa vlastima i prituzbe 8.pravo na obrazovanje 9.prava na rad i po osnovu rada 10. pravo na informisanje i komunikaciju sa vanjskim svijetom 11.pravo na postpenalni tretman Postivnanje navedenih prava i adekvatna primjena propisa o izvrsenju KRIVICNIH SANKCIJA obezbjedjeni su kroz jedan sistem nadzora od strane nadleznih drzavnih oragana, nezavisnih drzavnih tijela medjunarodnih organizacija. Naime sistem nadzora izvrsenja kazne zatvora u BIH vrsi se na slljedeci nacin 1inspektor.njegov zadatak je da vrsi nadzor nad izvrsenjem mjere pritvora i kazne zatvora na nacin da vrsi konttolu -plana i programa rada zavoda -pojediih sluzbi i sluzbenika zavoda -rada i organizacije sluzbe osigurnja i programa tretmana -rada i organizacije maticne sluzbe i prijemno otpusnog odjeljenja -nacina odredjivanja i realizacije tretmana osudjenih osoba -stanja i samozastite, zakonitog i pravnog postupanja s pritvorenicima i zatvorenicima -.primjene zakona o izvrsenju Krivicnih sankcija i propisa koji reguliraju oblast izvrsenja kazne zatvora organizacije rada pritvorenika i zatvorenika -zastite prava pritv, i zatvr. -kao i ocih materijalih uslova u zavodu 2.Nezavisna Komisija koju imenuje Pralam.Skups. BIH, njen mandat je da se stara o zastiti ljudskih prava osoba lisenih slobode. 3.Komisija za monitoring KPZ ( zatvora, protvora, pritvorskih ustanova za maloljetnike) policijskih stanica i psihijatrijskih ustanova gdje su lica mimo svoje volje lisena slobode, koja djeluje pri Ministarstvu za ljudska prava i izbjeglice BIH. Ova komisija je formiran u februaru 2010. 4.Pored navedenih tijela u BIH i Sud BIH ima pravo u svako doba obilaziti pritvorenike s njima razgoavrati primati prituzbe, vrsiti premjestaj pritvorenika u drugi Zavod kao i premjestaj pritvorenika u Zdrav. ustanovu 5.Ombudsmen za ljudska prava BIH, kao nezavisna institucija za zastitu ljud.prava, takodje vrsi nadgledanje i pracenje ostvarivanja ljudskih prava osoba lisenih slobode i u

22

tom pravcu moze izdati preporuke nadleznim vlastima za otklanjanje uocenih nedostataka ili pokrenuti odgovarajuce sudske ili upravne postupke 6.Evropski komitet za sprecavanje mucenja i necovjecnih ili ponizavajucih kazni ili postupanja-CPT kao medjunarodno tijelo 7.Ovome treba doadati ratificirani Opcioni protokol po kojem Ministarstvo za ljudska prava i izbjeglice BIH treba uspostaviti Nacionalni preventivni mehanizam u BIH kao tijelo koje ce se osnovati u skladu sa spomenutim OPCIONIM protokolom uz Konvenciju UN.a protiv torture i drugih oblika okrutnog, necovjevcnog i ponizavajuceg postupanja i prestavljat ce tijelo za prevenciju od torture i drugih oblika necovjecnog postupanja 7.Medjunarodni crveni krst MKCK povremene posjete ciji je cilj sagledavanje postivanja ljudskih prava pritvorenika ili zatvorenika 8. Domace i medjunarodne vladine ili nevladine organizacije i druge institucije nadlezne za pracenje i ostvarivanje ljudiskih prava i osnovnih sloboda ORGANIZACIJA ZAVODA ZA PRITVORA I DRUGIH MJERA IZVRSENJE KRIVICNIH SANKCIJA

-Postoji tzv. sistem zatvorske uprave koji je odvojen od direktnog nadzora i uticaja nadleznog ministarstva i koji je organizovan na nacin da u skladu sa pravnim propisima organizuje kompletan sistem izvrsenja kazne zatvora i mjere pritvora S druge strane imamo organizaciju izvrsenja krivicnih sankcija iskljucivo u okviru i pod uticajem izvrsne vlasti, odnosno nadleznog ministarstva. Takva situacija je i u BiH. Sistem izvrsenja krivicnih sankcija povjeren je Ministarstvima pravde, na razlicitim nivoima. Na nivou BIH to je Ministarstrvo pravde BIH . Sektor izvrsenja krivicnih sankcija. Na celu tog sektora je pomocnik ministra za izvrsenje krivicnih sanskcija. Ista organizacija je i na ostalim nivoima vlasti. Zavod za izvrsenje krivicnih sankcija , pritvora i drugih mjera osnovan je Zakonom o osnivanju Zavoda za izvrsenje krivicnih sankcija pritvora i drugih mjera BiH. To je jedina zatvorska ustanova na nivou drzave za smjestaj osoba kojima ce Sud BiH izreci krivisnopravnu sankciju lisenja slobode ili ce ih pritvoriti, planirana je prema evropskim standardima za smjestaj osudjenih i pritvorenih osoba. Organizacija ovog Zavoda propisana je ZIKS BiH. U zatvorskom sistemu BiH posebno je naglaseno razdvajanje pojedinih kategorija osoba lisenih slobode i to: pritvorenika od zatvorenika, muskaraca od zena te maloljetnika od punoljtnih osoba. Isto tako ZIKS BiH predvidja skupni nacin izdrzavanja kazne zatvora, odnosno mjere pritvora . Samo pod sljedecim okolnostima zatvorenik , odnosno pritvorenik moze drzati odvojeno od ostalih:
1. Kada to nuzno zahtijeva zdrav. Stanje tog lica i drugih 2. U okolnostima kada je to popisano nekim drugim zakonom 3. Kada to zatvorenik zahtijeva radi vlastite zastite i po odobrenju upravnika zavoda

23

4. Kada to lice predstavlja ozbiljnu prijetnju redu u zavodu i u slucaju izricanja mjera osamljenja

Unustrasnja organizacija Zavoda Na celu Zavoda nalazi se upravnik kojeg imenuje ministar pravde Bih na period od pet godina. On organizuje rad Zavoda , uskladjuje rad organizacionih jedinica, nadzire pravilnost i zakonitost rada , predstavlja Zavod i vrsi druge poslove za koje je nadlezan. Zavod je organizovan u pet organizacionih jedinica:
1. Org. Jedinica koja se bavi poslovima odgoja 2. ....... koja se bavi poslovima zdravstvene zastite 3. ....... koja se bavi poslovima radnog angazovanja pritvorenika i zatvorenika 4. ....koja se bavi opcim i zajednickim poslovima

Osnovni zadatak organizacione jedinice koja se bavi tretmanom i odgojem zatvorenika je da realizuje svrhu kaznjavanja , tj provede postupak resocijalizacije. Ove poslove obavljaju strucne osobe, kao sto su psiholozi , pedagozi, androgozi, socijalni radnici. Sluzbu osiguranja u Zavodu vrse ovlasteni zavodski sluzbenici u okviru organizacione jedinice koja se bavi poslovima osiguranja. Njihovi zadaci su, osiguravaju Zavod, radilista i prostorije u kojima se nalaze, borave i rade osobe lisene slobode, cuvaju ih u Zavodu i izvan njega , odrzavaju unutrasnji red i disciplinu medju licima lisenim slobode , sprovode ta lica i vrse druge odredjene zakonom propisima donesenim na osnovu Zakona i opcim aktima Zavoda. Sredstva prinude ovlasteni zavodski sluzbenik moze primijeniti protiv zatvorenika samo kada je to potrebno da se sprijeci bjegstvo , fizicki napad na osoblje, nanosenje povrede drugom, pruzanje otpora prema zakonitom postupanju sluzbenog lica i sl. Mora biti srazmjerna stepenu opasnoti i izazvanom riziku. Pri vrsenju sluzbenih poslova moze se upotrijebiti vatreno oruzje samo ako se drugacije ne moze
1. Zastitiiti zivot ljudi 2. Odbiti neposredni napad kojim se ugrozava njegov zivot ili zivot sluzbenih lica 3. Odbiti napad na objekat koji osigurava 4. Sprijeciti bjegstvo zatvorenika iz zavoda za izvrsenje kazne zatvora zatvorenog tipa ili iz posebnog odjeljenja zatvorenog tipa koja bi u tom slucaju neposredno ugroziila zivot drugih 5. Sprijeciti bjegstvo zatvorenika ili pritvorenika kojeg sprovodi ili osigurav ako bi njegovo bjegstvo neposredno ugrozilo zivot drugih.

24

Fizicka sredstva za ogranicavanje kretanja mogu biti samo odjeca , kaisevi ili lisice odobreni od Ministarstva pravde i mogu se koristiti samo kao mjera:
1. Za sprijecavanja bijega za vrijeme sprovodjenja pritvorenika ili zatovrenika

2. Zastitie pritvorenog ili pritvorenog od samopovredjivanja ili nasrtanja na druga lica 3. Sprecavanje unistavanja umovine od strane pritvorenika ili zatvorenika

Organizaciona jedinica koja se bavi poslovima zdravstvene zastite pruza ljekarsku pomoc pritvorenicima i zatvorenicima u Zavodu. U okviru Organizacione jedinice koja se bavi poslovima radnog angaziranja pritvorenika i zatvorenika provodi se tzv radni tretman. Pritovrenicima i zatvorenicima sposobnim za rad u skladu s mogucnostima zavoda , omogucit se ce radno angazovanje u radionicama Zavoda ,ekonomijama i drugim slicnim oblicima rada kao i radilistima izvan kruga Zavoda. Obavljanje upravnih finansijskih,, kancelarijskih, kadrovskih i opcih poslova vrse sluzbenici iz Organizacione jedinicee koja se bavi opcim i zajednickim poslovima. Pocetak izvrsenja kazne zatvora , upicivanje i opservacija zatvorenika Pocetak izvrsenja kazne sastoji se iz nekoliko faza. Prvi korak nakon pravomocnosti sudske odluke je upucivanje osudjenika u kazneno-popravni zavod od strane nadleznog organa. Druga faaza podrazumijev prijem, treca klasifikaciju i cetvrta faza je faza konacnog smjestaja zatvorenika u celiku u kojoj ce izdrzati kaznu. Proces u kojem se odvijaju ove posljednje tri faze naziva se proces opservacije zatvorenika u kojem zatvorenik provede jedan kraci period period opservacije.Ove faze odvijaju se u posebnom odjeljuenju koje se zove prijemno odjeljenje. Proces opservacije se odvija kroz opservacioni postupak koji se sastoji od niza radnji koje obavlja poseban tim strucnjaka: psiholog , pedagog, socijalni radnik, andragog , doktor i sl. Na osnovu te procjene pravi se individualni plan tretmana zatvorenika prema kojem se odredjuje klasifokaciona grupa u koju ce se zatvorenik svrstati. S obzirom na sve receno, svrha opservacionog postupka je:
1. Omoguciti zatvoreniku da se efikasno upozna sa zatvorskim sistemom 2. Osigurati im da su svjesni svojih prava i duznosti, zatvorskih pravila, svakodnevnice i procedura potrebe pridrzavanja pravila 3. Pomoci u efikasnom otkrivanju , procjeni i upravljanju zatvorenicima koji mozda predstavljaju opasnost od samopovredjivanja ili opasnost po druge ili mozda imaju hitne potrebe

25

4. Pomoci zatvoreniku u donosenju i prihvatanju odluka koje se odnose na njega , ponasanju tokom izdrzavanju kazne ali i ponasanju u drustvenoj zajednici po izlasku iz zatvora i odsluzenju zatvorske kazne 5. Promovisati is sprovesti u praksu poruku da postoji mogusnost promjene 6. Promovisati i sprovesti u praksu razvijanje odgovornosti 7. Izraditi plan tretmana

U literaturi se spominju dvije vrste opservacije, naucna koja se u okviru odredjenog instituta bavi naucnim ispitivanjem licnosti delikventa i daje elemente za penitensijarnu klasifikaciju osudjenih osoba. Druga vrsta je tzv empirijska opservacija koja se provodi u samim kazneno-popravnim zavodima i predstavlja prakticno ispitivanje licnosti osudjenika i na osnovu dobijenih rezltata vrsi induvidualizacija tretmana. Opservacionu centri su institucije u kojima se na baci naucnih kriterija vrsi klasifikacija osudjenih lica za potrebe institucionalne individualizacije. Prvobitni cilj osnivanja pvih centara i prevashodno bavljenje naucnom opservacijom vremenom se prosirio. Danas imamo vise opservacionih centara sa tzv dvostepenom opservacijom. Kroz tu opservaciju prvo se vrse empirijska provjeravanja dijagnoza i prognoza postavljenih u toku naucne opservcije, izvrsene u opservacionim centru, sto nesumnjivo znaci povecavanje efikasnosti u izboru adekvatnih nacina postupanja sa licnoscu osudjenika. Period opservacije je znacajan jer prijem u zatvor je prvo znacajno iskustvo osudjenog sa novom sredinom a prvi kontakt sa zatvorom je jako znacajan i u cilju smanjena psiholoskih tenzija, kao i upoznavanje osudjenoh lica sa razlicitim prijemnim procedurama propisanih zakonom. Radno osoblje ove svoje zadatke mora obavljati brinuci se za dostojanstvo i dobrobit osudjenika. Nakon obavljenih procjena od strane strucnog tima, za svakog osudjenika sacinjava se individualan plan koji podrazumijeva 1 internu klasifikacijsku grupu, vaspitni kolektiv 2. Psiholoski profil osudjenika 3. rad osudjenik lica 4. obrazovanje i strucno osposobljavanje 5.. slobodne aktivnosti 6. oblik i intenzitet vaspitnog rada 7. stepen rizika i potrebe 8. posebne potrebe 9. mjere postpenalne pomoci i zastite Nakon klasificiranja zatvorenika u odg klasifikacionu grupu , konacno je vrsi njegov smjestaj u odredjenu celiju. Upucivanje i opservacija zatvorenika prema ZIKS BiH ZIKS BiH predvidja razlicite situacije u kojima moze doci do odlaganja pocetka izvrsenja kazne zatvora. Razlozi zbog kojih se moze traziti odlaganje pocetka izvrsenja kazne zatvora su:

26

1. Da je usudjenik obolio od teze akutne bolesti za vrijeme dok bolest traje 2. Da se desio smrtni slucaj ili teska bolest u uzoj porodici osudjenog i to njaduze tri mjeseca 3. Da je odgadjanje potrebno radi izvrsenja ili dovrsenja izuzetno neodgodivih poljskih ili sezonskih radova ili radova izazvanih elementarnim nepogodama . I ovo odgadjanje moze biti duze od 3 mjeseca 4. Da je osudjenik obaveza izvrsiti odredjeni posao koji je vec zapoceo, a usljed neizvrsenja posla nastala bi neotklonjiva ili znatnija steta za njega ili njegovu uzu porodicu, odnosno za osobu ili organizaciju prema kojoj je u obavezi i to najduze 3 mjeseca 5. Da je odgadjanje osudjenom potrebno zbog zavrsetka skolovanja ili polaganja ispita za koji se pripremao i to najduze 6 mjeseci 6. Da je zajedno sa osudjenim osudjen i njegov bracni drug ili drugi clanovi zajednickog domacinstva , a istovremenim izdrzavanjem tih clanova bilo bi ugrozeno izdrzavanje maliljetnih , bolesnih ili starih clanova domacinstva i to na oeriod od 6 mjeseci 7. Da je osudjena osoba zena koja doji dijete mladje od godinu dana ili koja je trudna i to do navrsene jedne godine zivota djeteta 8. Da je osudjena osoba jedini hranilac porodice , a stupanjem na izdrzavanje kazne zatvora bilo bi ugrozenno izdrzavanje porodicnog domacinstva 9. Da je podnesena molba za pomilovanje

Nakon upucivanja i dolaska u Zavod zatvorenik se smjesta u pripremno odjeljenje u kojem se vrsi opservacija . Prilikom prijema u Zavod utvrdice mu se identitet, nakon cega ce se smjestiti u pripremno odjeljenje. Osudjenik za kaznu zatvora do jedne godine u pripremnom odjeljenju ostaje do 15 dana , a osudjenik osudjen na preko jedne godine ostaje do 30 dana. U pripremnom odjeljenju ima osudjenog upisuje se u maticnu knjigu, za njega se formira dosje i utvrdjuje zdravstveno stanje. Ukoliko je osudjen na kaznu zatvora preko sest mjeseci fotografirat ce se. Pravo zatvorenika na komunikacije Prema ZIKS Bih zatvorenici svoje pravo na komunikaciju ostvaruju putem pisama , telefonskih komunikacija , prijema posiljki i prijema posjeta. Pravo pisama i tel. Razgovori moguci su samo u cilju odrzavanja kontakta s clanovima porodice i osobama i clanovima organizacije koja mogu pomoci njihovom tretmanu, putem pisama i razgovora, bez ogranicenja.

27

Pravno na prijem posiljki zatovrenici imaju pravo od clanova uze pordice primati posiljke sa rubljem, predmetima za licnu potrebu , stampu , knjige te novac , kojim mogu rapsolagati u skladu sa kucnim redom. Pravo na posjete sluzi takodjer boljoj resocijalizaciji. Imaju pravo primati posjete uzih clanova porodice, a po odobrenju upravnika zavoda i drugih lica. Pogodnosti zatvorenika Pogodnosti odobrava upravnik zavoda ili osoba koju upravnik ovlasti. Dakle ovo je pravo koje zatvorenik moze da stekne svojim ponasanjem. Veoma vazan institut u penologiji jeste procjena rizika bjegstva zatvorenika prilikom koristenjaa pogodnosti. Tu procjenu vrsi tim strucnjaka prilikom prvog prijema , kao i prilikom odlucivanja o pogodnostima van zavoda. Procjenjuje se: velicina rizika za zajednicu u slucaju bijega i vjerovatnost da ce takva osoba pokusati pobjeci. Procjena rizika se vrsi na osnovu:
1. Prijetnji zajednici u slucaju da zatvorenik pobjegne 2. Prethodnog ponasanja, pokusaj bjegstva , ranije lisenje slobode po potjernici 3. Procjene mogucnosti pomoci izvana 4. Ranije osudjivanosti 5. Licnih i porodicnih prilika zatvorenika 6. Ranijih boravaka van podrucja BiH, sklonostima i stalnim putovanjima 7. Licnog ucesca u ostvarivanju programa tretmana 8. Prirode krivicnog djela zbog kojeg je osudjen 9. Nacina, pobude i posljedica izvrsenog krivicnog djela 10.Stava prema zrtvi 11.Duzine izrecene kazne 12.Moguce prijetnje drugim zatvorenicima 13.Kao i druge okolnosti koje mogu biit znacajne za procjenu

Imao dvije grupe pogodnosti: -pogodnosti koje se mogu koristiti u krugu zavoda -pogodnosti koje se mogu koristiti van kruga zavoda Pogodnosti van kruga zavoda su:
1. Slobodno kretanja van zavoda u periodu do 24 h nakon svakih izdrzanih sedam dana kazne zatvora

28

2. Slobodan izlaz u grad u trajanju do 5 sati jednom u mjesecu 3. Dopust do 6 dana u toku jedne godine zatvora(nakon svaka dva mjeseca, 1 dan) izdrzavanja kazne

4. Dopust do 7 dana u toku jedne godine izdrzavanja kazne zatvora u slucaju teske bolesti ili smrti clana porodice 5. Slobodno kretanje van kruga zavoda do dva dana u toku jedne godine za vjerske praznike 6. Za svaki drzavni praznik slobodno kretanje van kruga zavoda do jedan dan u toku godine 7. Godisnji odmor u krugu porodice

Opci uslov za koristenje pogodnosti van zavoda je duzina boravka u zavodu. Pored mjera nadzora zatvoreniku koji koristi vanzavodske pogodnosti upravnik zavoda moze odrediti i odredjene mjere zabrane:
1. Zabrana napustanja boravista 2. Zabrana putovanja 3. Zabrana boravka u blizini odredjenih objekata 4. Zabrana sastajanja sa odredjenim licima 5. Zabrana posjecivanja odredjene adrese 6. Zabrana promjene mjesta koristenja pogodnosti 7. Zadrzavanje isprave- privremeno, koje se mogu koristiti za prelazak drzavne granice i vozacke dozvole 8. Zahtjev za povremeno javljanje policijskoj upravi ili drugom drzavnom oranu 9. Period pogodnosti zatvorenika van zavoda treba biti predmet bliskog nadzora 10.Zahtjev za prebivanja na odredjenoj adresi 11.Zahtjev da bude na odredjenoj adresi u odredjeno vrijeme 12.Ogranicenja udaljenosti kretanja van sjedista zavoda

Mjere zabrane izvrsava nadlezni policijski organ ili drugi drzavni organ. Premjestaj zatvorenika Do premjestaja moze doci na tri nacina: 29

1. Po molbi zatvorenika 2. Po prijedlogu upravnika zavoda 3. Po samostalnoj inicijativi ili odluci ministra pravde

O premjestanju odlucuje ministar pravde uz pribavljeno misljenje zavoda. Pravno na trazenje premjestaja ima zatvorenik koji je izdrzao jednu polovinu kazne zatvora i koristi godisnji odmor u krugu porodice. Ako su ovi uslovi ispunjeni moze se podnijeti molba za premjestaj u drugi zavod u entiteti u kojem ima prebivaliste . Takodjer ako je molba podnesena prije roka odbacit ce se kao preuranjena. Ako je molba odbijena , nova molba se moze podnijeti po proteku od 6 mjeseci od dana pravosnaznosti rjesenja od odbijanju molbe. Drugi nacin je premjestaj zatvorenika po prijedlogu upravnika. Ukoliko su ispunjeni svi uslovi, pored prijedloga ministru pravde dostavlja i misljenje zavoda o premjestanju zatvorenika. Ministar pravde donosi konacnu odluku. Disciplinsko kanjavanje zatvorenika Disciplinska ogovornost ima za posljedicu disciplinske mjere koje se izriu osuenicima u sluaju disciplinskih prestupa. Glavni cilj postojanja disciplinskih mjera je odravanje reda I sigursnoti u zavodima kao I dobro funkcioniranjezajednikog ivota ustanove. Potujui meunarodne standarde najstroija disciplinska mjera je mjera boravka u smici odreeno vrijeme. Prema ZIKS BiH, disciplinski prestupi su ponaanja zatvorenika I pritvorenika koja su suprotna zakonu, kunom redu, nareenjima slubenih lica zavoda. U sluaju poinjenja disciplinskog prekraja protiv zatvorenika ili pritvorenika se provodi disciplinski postupak. O odgovornosti I krenju discipline odluuje komisija koju imenuje upravnik zavoda. Protiv odluka komisije moe se uloiti alba upravniku zavoda u roku od tri dana od dana prijema odluke. Rjeenja upravnika zavodan doneseno po albi je konano I protiv njegase ne moe voditi upravni postupak. Vrste disciplinskih prekraja su: 1. fiziki napad, svaa ili vrijeanje drugih, 2. izrada, koritenje, unoenje, uvanje, primanje ili krijumarenje u zavod ma kakvih predmeta ili materija koje su bile izriito zabranjene kunim redom ili se mogu koristiti u sljedee svrhe: -prijetnju ili napad na druge, za pomo pri bijegu, kao opojno sredstvo 3. bjekstvo ili nedolazak u zavod po proteku dozvoljenog vremena otpusta van zavoda 4. krenje pravilana radu, higijeni, protupoarnoj zatiti kao I o spreavanju posljedica prirodnih nepogoda, 5. namjerno nanoenje tete imovini zavoda ili drugih lica 6. nedolino ponaanje pred drugima, 7. nepotivanje bilo kojeg pravila kunog reda ili zakonitih nareenja slubenika zavoda, ometanje slubenika zavoda u obavljanju posla ili opiranje bilo kojoj radnji ovlatenog zavodskog slubneika, 8. uzimanje talaca,

30

9. uee u pobuni, 10. uzmanje od srugih lica naknade u novcu ili nature, tzv.raketiranje, 11. izrada bilo kakvih predmeta I obavljanje privatnih poslova za sebe ili drugog bez naloga slubenog lica, 12. boravak na nedozvoljenom mjestu, umutar ili izvan zavoda 13. pruanje aktivnog ili pasivnog otpora slubenim licima, 14. nepotivanje ili krenje propisa o koritenju vanzavodskih pogodnosti, odnosno donesenih ili izdatih mjera nadzora, zabrane ili ogranienja, 15. planiranje, organiziranje, pokuaj ili prijetnja radnjama do sada navedenim kao disciplinski prekraj, 16. pomaganje ili poticanje drugih na bilo koju od radnji do sada navedenih kao disciplinski prekraj. Disciplinski postupak se vodi pred disciplinkom komisijom prema pravilniku. Disciplinski postupak moe pokrenuti odgajatelj, upravvnik zavoda ili rukovodioci organizacionih jedinica zavoda. Za disciplinske prekraje mogu se izrei sljedee disciplinske mjere: 1. ukor, 2. opomena, 3. ukidanje pogodnosti I to na odreeno vrijeme u zavisnosti od ozbiljnosti prekraja, ali ne moe biti due od mjesec dana, 4. zabrana raspolaganja novanim sredstvima, 5. upuivanje u samicu do deset dana. Prve tri disciplinske mjere izriu se za lake povrede discipline. Najtea disciplinska mjera je upuivanje u samicu do deset dana. Pored disciplinskih mjera u cilju ouvanja reda I discipline I zavodu ZIKS BiH predvia jo jednu mjeru koju ne nazivamo disciplinskom mjerom, ali ima takav karakter. Rije je o tzv. Administrativnoj mjeri usamljenja. Naime, ova mjera moe se izrei pritvoreniku ili zatvoreniku koji zbog svojih postupaka predstavlja ozbiljnu opasnost za sistem izvrenja mjere pritvora I kazne zatvora. Mjeru usmaljenja izrie upravnik zavoda pa zbog toga I ima administrativni karakter. Prilikom izdravanja ove mjere zdravstveno stanje zatvorenika ili pritvorenika kontrolie nadleni ljekar. Mjere usamljenja u neprekidnom trajanju moe trajati najdue 30 dana. Nijedno produivanje ove mjere odobreno od ministarstva pravde ne moe biti due od 30 dana. Isto tako mjera usamljenja moe prestati I prije istaka roka od 30 dana , ako su prestali razlozi zbog kojih je izreena, odnosno ako od dana ljekar procjeni da boravak u takvim uslovima prouzrokuje tetne posljedice za zdravlje pritvorenika ili zatvorenika. Postoji jo jedan poseban sluaj intervencije prema pritvoreniku ili zatvoreniku u sluaju krenja pravila discipline. Rije je o jednom posebnom ovlatenju upravika zavoda da putem rjeenja naredi zatvoreniku ili pritvoreniku da nadoknadi tetu koju je prouzrokovao za vrijeme boravka u pritvoru ili u toku izdravanja kaznezatvora, kao I da nadoknadi trokove sprovoenja osobe do kojih je dolo usljed njegovog bjekstva I drugim sluajevima spovoenja. Finansijska sredstva se obezbjeuju od naknade za rad

31

pritvorenika, odnosno zatvorenika, kao I novca koji im je oduzet prilikom odlaska u zavod ili im je poslan.

Izvrsenje kazne dugotrajnog zatvora Za najteze oblike teskih kivicnih djela pocinjenih s umisljajem moze se izreci kazna dugotrajnog zatvora u trajanju od 21 do 45 godina. Kazna dugotrajnog zatvora nikad se ne moze popisati kao jedina glavna kazna za pojedino krivicno djelo. Kazna dugotrajnog zatvora nikad se ne moze propisati kao jedina glavn kazna za pojedino krivicno djelo. Kazna dugotrajnog zatvora ne moze se izreci pociniocu koji u vrijeme izvsenja krivicnog djela nije navsio 21 godinu. Kazna dugotrajnog zatvora moze se izvrsavati u psebnom odjeljenju zavoda zatvorenog tipa u odvojenim prostorijama za boravak od ostalih zatvoenika i uz mjere pojacanog nadzora. ZIKS BiH predvidja da se takvi zatvorenici smjestaju u posebne odgojne grupe u kojima moze biti najvise 25 zatvorenika. Prema njima ne mogu odobravati pogodnosti koje se koriste van kruga zavoda dok ne izdrze dvije trecine izrecene kazne. I na kraju zatvorenicima koji izdrzavaju kaznu dugotrajnog zatvora vsi se kontrola pisama i telefonskih razgovora. Prekid i prestanak izdrzavanja kazne zatvora U toku izdzavanja kazne zatvora mogu se pojaviti odredjene situacije zbog kojih moze doci do prekida izdrzavanja kazne. Razlozi i procedure su uredjeni ZIKS BiH, a konacnu odluku o prekidu donosi nadlezni organ odnosno sud. Razlozi za prekid izdrzavanja kazne zatvora su isti kao i razlozi za odgodu pocetka izvrsenja kazne zatvora. Pored navedenih razloga do prekida izvrsenja moze doci i u slucaju kada sud odredi mjeru pitvora za drugo krivicno djelo. Kako vecina zakonodavstava ne poznaje kaznu dozivotnog zatvoa , ona mozemo reci da je izrecena kazna zatvora ogranicenog trajanja i da nakon odredjenog vemena dolazi do prestanka izvrsenja kazne zatvora. Do prestanka izvrsenja kazne zatvora doci ce uvijek kada nastupi smrt osudjenika. Ostali nacini su:
1. Nakon proteka vremena na koje je kazna izrecena 2. Uslovnim pustanjem zavorenika na slobodu 3. Otpust na osnovu Zakona o amnestiji 4. Otpust na osnovu odluke o pomilovanju

O otpustanjz zatvoenika zavod obavjestava sud u roku od osam dana.

32

Posebno vazan institut u penologiji , a u vezi otpustanja zatvoenika izdrzavanja kazne zatvora je postpenalna pomoc. Tako prema ZIKS BiH postoje odredjene obaveze zavoda odnosno centara za socijalni rad prije otpustanja zatvorenika sa izdrzavanja zatvorske kazne. Npr uprava zavoda duzna je ustanoviti da li mu je i kakva pomoc potrebna nakon otpustanja. Isto tako ZIKS BiH predvidja posebnu pomoc zatvoreniku pri otpustu. Tako osoba koja se otpusta ima pravo:
1. Na troskove prijevoza do svog ranijeg prebivalista 2. Ako nema odjecu niti sredtsva da ih nabavi, zavod ce mu osigurati prikladnu odjecu i obucu 3. Ako je u vrijeme otpustanja tesko bolestan i usljed toga nesposoban za putovanje , zavod ce ga smjestiti u najblizu zdravstvenu ustanovu radi lijecenja

Izvrsenje mjera bezbjednosti u BiH Mjere bezbjednosti su krivicne sankcije usmjerene na suzbijanje kriminaliteta sa izrazito preventivnom funkcijom. Svrha je otklanjanje stanja ili uslova koji mogu uticati da delikvent ponovo ucini krivicno djelo. Nasi krivicni previdjaju sljedece mjere bezbjednosti : obavezno psihijatrijsko lijecenje, lijecenje od ovisnosti, zabana vrsenja poziva , djelatnosti ili duznosti, oduzimanje predmeta i zabrana upravljanja pevoznim vozilom., zabrana vsenja poziva ili duznosti, oduzimanje predmeta i zabrana upravljnja prevoznim sredstvom. U postupku izvrsenja mjera bezbjednosti uciniocu krivicnog djela mogu se oduzeti ili oganiciti odredjena prava samo u mjeri koja odgovara prirodi i sadrzini izrecene mjere bezbjednosti i samo na nacin kojim se osigurava postivanje njegove osobe i njegovod ljudskog dostojanstva. Obavezno psihijatrijsko lijecenje Ova mjera se izice uciniocu koji je krivicno djelo izvsio u stanju bitno smanjene uracunljivosti ili smanjene uracunljivosti, ako postoji opasnost da bi uzoci takvoh stanja mogli i ubuduce djelovati na ocinioca da ucine krivicno djelo. Ova mjera bezbjednosti moze se, pod zakonskim uslovima, izvrsiti uz izdrzavanje kazne zatvora, uz rad za opste dobro na slobodi ili uz uslovnu osudu. Njeno izvrsenje se moze realizovati u okviru kazneno- popravnog zavoda ili na slobodi. Mjera bezbjednosti obavenog psihijatijskog lijecenja traje dok ne prestanu razlozi zbog kojih je izrecena , ali najduze do isteka izdrzavanje kazne zatvora ili izvrsenja rada za opste dobro na slobodi ili isteka vremena povjeravanja za uslovnu osudu. Sud je obavezan da prati izvrsenje izrecene mjere bezbjednosti i donese odluku o prestanku njene pimjene kad utvdi da su prestali razlozi zbog kojih je izrecena. Istekom izdzavanja kazne zatvora , izvsenje rada za opste dobro na slobodi ili vremena provjeravanja uz uslovnu osudu , trajanje mjere bezjednosti obaveznog psihijatrijskog lijecenja prestaje po sili zakona. Ukoliko jos uvijek postoji potreba psihijatrijskog lijecanja osudjene osobe , to lijecenje ce se nastaviti izvan kazneno-popravnog zavoda . Zbog toga ako osudjeni ne nastavi lijecenje uslovni otpust ce se opozvati. 33

Ova mjera bezbjednosti se izvrsava u slucaju osude na kaznu zatvora , u kaznenopopravnoj ustanovi , a, u slucaju izricanja rada za opste dobro na slobodi ili ulovne osude-na slobodi. 3. Obavezno lijeenje od ovisnosti Mjera bezbjednosti obaveznog lijeenja od ovisnosti moe se izrei uiniocu koji je krivino djelo uinio pod odluujuim djelovanjem ovisnosti od alkohola ili opojnih droga, ako postoji opasnost da e zbog te ovisnosti I ubudue initi krivina djela. Izrie se uz kaznu zatvora, rad za opte dobro na slobodi ili uslovnu osudu I izvrava se istovremeno sa sankcijom koja je izreena. Predvieno je da se ova mjera bazbjednosti izreena uz kaznu lienja slobode izvrava u kaznenopopravnom zavoduu skladu sa pravilnikom koji donosi Ministarstvo pravde. Ako je ova mjera bezbjednosti izreena uz rad za opte dobro na slobodi ili uslovnu osudu, izvrava se u psihijatrisjkom odjeljenju opte zdravstvene ustanove. Ako osueni ne nastavi lijeenje od ovisnosti, otpust e se opozvati. 4. Zabrana vrenja pouiva, djelatnosti ili dunosti Svrha ove mjere ogleda se u otklanjanju uslova koji mogu poticajno djelovati da uinilac, koji je zloupotrijebio svoj poziv, djelatnost ili dunost radi izvrenja krivinog djela, uini novo krivino djelo u vezi sa svojim pozivom, djelatnou ili dunou vezano za imovinu koja mu je povjerena ili kojoj ima pristup. Izvrenje ove mjere bezbjednosti u nadlenosti je organa unutranjih poslova za podruje optine, odnosno organa uprave koji je nadlean za izdavanje dozvole ili odobrenja za vrenje odreenog poziva, djelatnosti ili dunosti. Zakonskim propisima je odreeno da, ako vrenje nekog poziva, djelatnosti ili dunosti nije vezano za posebnu dozvolu, odnosno odobrenje nadlenog organa, mjeru zabrane vrenja poziva, djelatnosti ili dunosti izvrava nadleni optinski organ za unutranje poslove preduzimanjem potrebnih radnji kojima se uiniocu djela prema kojem je ta mjera izreena onemoguava da se bavi zabranjenim pozivom, djelatnou ili drugim zanimanjem. Ukoliko je vrenje nekog poziva, djelatnosti ili dunosti na koje se zabrana odnosi vezano za dozvolu, odnosno odobrenje nadlenog organa, ova mjera bezbjednosti izvrava se oduzimanjem dozvole, odnosno odobrenja, I zabranom njenog izdavanja sve dok je ta mjera bezbjednosti na snazi. 5. Oduzimanje predmeta Za razliku od predhodno pomenutih mjera bezbjednosti koje su line prirode, oduzimanje predmeta predstavlja mjeru stvarne prirode. Oduzimaju se predmeti koji su bili upotrijebljeni za izvrenje krivinog djela, zatim predmeti koji su bili namijenjeni za izvrenje krivinog djela I predmeti koji su nastali za izvrenje krivinog djela. Mjeru bezbjednosti oduzimanja predmeta izvrava krivino odjeljenje suda, odnosno organ koji je donio odluku o primjeni ove mjere. 6. Zabrana upravljanja prijevoznim sredstvom Ovom mjerom bezbjednosti nastoje se otkloniti uslovi koji bi mogli uticati na uinioca da uini novo krivino djelo protiv bezbjednosti javnog saobraaja. Primjenom ove mjere uiniocu krivinog djela protiv bezbjednosti javnog saobraaja na odreeno vrijeme se onemoguava upravljanje prevoznim sredstvom. Prema krivinim zakonima, ova mjera bezbjednosti se izrie u odreenom trajanju koje ne moe biti krae od tri mjeseca ni

34

due od pet godina. Poetak trajanja izreene mjere rauna se od pravosnanosti sudske odluke, s tim da se vrijeme izvrenja kazne zatvora ne uraunava u vrijeme trajanja mjere. IZVRENJE ALTERNATIVNIH MJERA KRIVINIH SANKCIJA PREMA MALOLJETNICIMA U BiH 1. Uopte Na snazi su paralelni sistemi zakonskih propisa o maloljetnicima, u smislu da se na nivou institucija BiH, Brko Distrikta BiH i FBiH ova pitanja ureuju posebnim i specifinim pravnim normama u okviru materijalnog, procesnog, izvrnog i organizacijskog krivinog prava, a u Republici Srpskoj prema Zakonu o zatiti i postupanju sa djecom i maloljetnicima u krivinom postupku. 2. Izvrenje alternativnih mjera prema posebnim i specifinim pravnim normama u okviru krivinog prava u irem smislu rijei Pravosudni organi u BiH imaju mogunost primjene alternativnih mjera prema maloljetnicima. Ovdje govorimo o alternativnim mjerama koje se mogu izrei prije pokretanja krivinog postupka (odgojne preporuke) i uslovnom otpustu koji se primjenjuje prema osuenom maloljetniku, ime se prekida izdravanje kazne maloljetnikog zatvora. 2.1. Izvrenje odgojnih preporuka Za izricanje odgojnih preporuka trebaju se kumulativno ispuniti sljedei uslovi: da je za uinjeno djelo predviena novana kazna ili kazna zatvora do tri godine, da je maloljetnik priznao izvrenje djela i da je maloljetnih izrazio spremnost za pomirenje sa oteenom osobom. Krivinim zakonodavstvom odreena je svrha izricanja i izvrenja odgojnih preporuka: da se prema maloljetnicima ne pokree krivini postupak i da se njihovom primjenom ostvare ciljevi specijalne prevencije uticajem na maloljetnika da ubudue ne ini krivina djela. Nae zakonodavstvo predvia ove odgojne preporuke: lino izvinjenje oteenom, rad u korist humanitarne organizacije ili lokalne zajednice, prihvaanje odgovarajueg zaposlenja, smjetaj u drugu porodicu, dom ili ustanovu, lijeenje u odgovarajuoj zdravstvenoj ustanovi i posjeivanje odgojnig, obrazovnih, psiholokih i drugih savjetovalita. Neke od njih se realizuju kroz komonukaciju i dogovor maloljetnika i oteenog (lino izvinjenje i naknada tete oteenom), a druge se izraavaju kroz vaspitno-obrazovnu, terapeutsku i terapeutsko-tretmansku komponentu. Postupak izvrenja, odnosno postupak primjene izreene odgojne preporuke, u FbiH ureen je Uredbom o primjeni odgojnih preporuka prema maloljetnicima. S obzirom na to da tuilac i sudija za maloljetnike imaju pravo i dunost izricanja odgojnig preporuka, nakon njenog izricanja, predmet e dostaviti organu starateljstva kao organu nadlenom za provoenje postupka posredovanja, praenja i zivjetavanja o uspjenosti primjene odgojne preporuke. Uredbom se ureuje i dostavljanje izvjetaja o (ne)uspjenosti postupka primjene odgojnih preporuka tuiocu i sudiji za maloljetnike. Kada je rije o odgojim preporukama koje izrie tuilac, ako su one uspjeno izvvrene, tuilac donosi naredbu da se nee podnositi zahtjev za pokretanje pripremnog postupka; u suprotnom podnosi zahtjev za pokretanje pripremong postupka sudiji za maloljetnike. Ako je odgojnu preporuku

35

izrekao sudija za maloljetnike, nakon pozitivnog izvjetaja organa starateljstva, sudija za maloljetnike donosi rjeenje da se nee pokrenuti pripremni postupak. 2.2. Uslovni otpust Krivini zakon BiH predvia da osueni maloljetnik moe biti uslovno otputen s izdravanja kazne ako je izdrao treinu kazne, ali ne prije nego to je proveo jednu godinu u kazneno-popravnoj ustanovi. Za vrijeme uslovnog otpusta sud moe odrediti odgojnu mjeru pojaanog nadzora nadlenog ograna socijalne zatite. Uslovni otpust nije mogu prije nego to je osueni maloljetnik proveo jednu godinu u kazneno-popravnoj ustanovi. Za razliku od Pekinkih pravila koja predviaju obavezno stavljanje uslovno osloboenih maloljetnika pod nadzor odgovarajueg organa, nae krivino zakonodavstvo predvia samo kao mogunost da sud za vrijeme trajanja uslovnog otpusta odredi odgojnu mjeru pojaanog nadzora nadlenog organa socijalne zatite. 3. Izvrenje alternativnih mjera prema odvojenom zakonodavstvu o maloljetnicima Alternativne mjere prema maloljetnicima u smislu novog odvojenog zakonodavstva su: policijsko upozorenje, odgojne preporuke i uslovni otpust. 3.1. Policijsko upozorenje Ova alternatvna mjera moe se izrei prema maloljetniku pod sljedeim opim uslovima: da je poinio krivino djelo za koje je propisana kazna zatvora do tri godine ili novana kazna, ako je to srazmjerno okolnostima i tenini uinjenog krivinog djela i da je ovlatena sluebena osoba dobila odobrenje od nadelnog organa tuioca da maloljetniku izrekcne policijsko upozorenje. Pored navedenih opih uslova predvieni su i posebni uslovi koji moraju biti kumulativno ispunjeni. Ti uslovi su: 1. da maloljetnik prizanje krivino djelo 2. da je priznanje dato slobodno i dobrovoljno 3. da postoji dovoljno dokaza da je maloljetnik uinio krivino djelo 4. da prema maloljetniku nije ranije izricano policijsko upozorenje, primijenjena odgojna preporuka ili izricana krivina sankcija Policijsko upozorenje se izrie prije pokretanja pripremnog postupka. Izrie ga ovlatena slubena osoba sa posebnim znanjima iz oblasti prava djeteta i maloljetnike delikvencije, uz odobrenje tuioca. Tuilac, dakle, moe pod zakonskim uslovima, odobriti izricanje policijskog upozorenja, a ovlatena slubena osoba e nadalje u roku od tri dana izrei policijsko upozorenje i ukazati maloljetniku na drutvenu neprihvatljivost i tetnost njegovog ponaanja, posljedice koje takvo ponaanje moe na njega imati, kao i na mogunost voenja krivinog postupka i izricanje krivine sankcije u sluaju ponovnog izvrenja krivinog djela. 3.2. Odgojne preporuke

36

Prema maloljetnom uiniocu krivinog djela mogu se primijeniti odgojne preporuke za krivina djela za koja je propisana novana kazna ili kazna zatvora do pet godina, a za krivina djela za koja je zaprijeena kazna zatvora preko pet godina ako je to srazmjerno okolnostima i teini uinjenog krivinog djela. Odgojne preporuke su: lino izivnjenje oteenom; naknada tete oteenom; redovno pohaanje kole ili redovno odlaenje na posao; ukljuivanje u rad, bez naknade, u humanitarne organizacije ili poslove socijalnog, lokalnog ili ekolokog sadraja; lijeenje u odgovarajuoj zdravstvenoj ustanovi; ukljuivanje u grupni ili pojedinani tretman odgojnih, obrazovnih, psiholokih i drugih savjetovalita. U postupku izricanja i izvrenja odgojnih preporuka mogue je posredovanje ili medijacija. Naime, prilikom primjene odgojnih preporuka: lino izivnjenje oteenom i nakdana tete oteenom pored maloljetnika, svoj pristanak u pismenoj formi daje i osoba oteena krivinim djelom. U ovom sluaju posredovanje vri ovlaena osoba socijalnog staranja osposobljena za provoenje postupka posredovanja, praenja i izvjetavanja. 3.3. Uslovni otpust Uslovni otpust maloljetnika kojima je izreena neka od zavodskih odgojnih mjera jedan je od novih istituta u krivinom zakonodavstvu za maloljetnike. Moe se izrei nakon 6 mjeseci boravka u ustanovi. Dok je na uslovnom otpustu moe se izrei i neka od mjera pojaanog nadzora ili posebnih obaveza. Do opoziva otpusta moe doi u sluaju da maloljetnik poini novo krivino djelo, da pojaan nadzor ne ostvaruje svrhu ili maloljetnik ne ispunjava izreene obaveze. Takoer, promjene su ostvarene i u pogledu mjere uslovnog otpusta sa izdravanja kazne maloljetnikog zatvora. Rije je o korigovanju uslova za njenu prmijenu, u saglasnosti sa novim zakonskim okvirima trajanja kazne maloljetnikog zatvora. Tako je za uslovno putanje na slobodu sa izdravanja kazne maloljetnikog zatvora potrebno da je izdrava 1/3 kazne, ali ne krae od 6 mjeseci, ta da je postignuta svrha kanjavanja. O uslovima otpusta osuenog na kaznu maloljetnikog zatvora odluuje sudija prvostepenog suda koji je donio presudu, po molbi maloljetnika. 4. Izvrenje krivinih sankcija prema posebnim i specifinim pravnim normama u okviru krivinog prava u irem smislu rijei Sistem krivinih sankcija prema maloljetnicima obuhvata: odgojne mjere, odreene mjere sigurnosti i maloljetniki zatvor. Svrha je kazne maloljetnikog zatvora poseban uticaj na maloljetnog uinioca da ubudue ne ini krivina djela (specijalna prevencija), kao i uticaj na druge maloljetnike da ne uine krivina djela (generalna prevencija). 4.1. Izvrenje odgojnih mjera prema maloljetnicima Posebne i specifine pravne norme u okviru krivinog prava u irem smislu rijei predivaju izricanje i izvrenje tri vrste odgojnih mjera: disciplinska mjera upuivanja u disciplinski centar za maloljetnike; mjere pojaanog nadzora od strane roditelja, usvojilaca ili staraoca, pojaan nadzor u drugoj porodici, pojaan nadzor nadlenog organa socijalne zatite i zavodske mjere: upuivanje u odgojnu ustanovu, u odgojnopopravni dom, u drugu ustanovu za osposobljavanje. Zakonom propisanje odgojne mjere izvrava nadleni centar za socijalni rad, osim mjere upuivanja u odgojno-popravni dom koju izvrava sud. 37

Kada sud donese odluku o izricanju odgojne mjere maloljetniku, nalog za njeno izvrenje dostavlja se nadlenom organu starateljstva. Nadlenost organa starateljstva odreuje se premje mjestu prebivalita maloljetnika. Sud dostavljan i podatke o maloljetniku, pribavljenje u toku postupka, radi to bolje i efikasnije primjene odgojne mjere. Centar za socijalni rad duan je da u roku od 30 dana izreenu mjeru izvri, a ukoliko do izvrenja izreene mjere ne doe, duan je o tome obavijestiti sud. Ako je od dana pravosnanosti odluke kojom je izreena mjera pojaanog nadzora i zavodska odgojna mjera proteklo vie od godinu dana, a do njenog izvrenja nije dolo, sud e ponovo odluivati o potrebi zivrenja izreene mjere. Sud moe odluiti da se ranije izreena mjera izvri, ne izvri ili zamijeni nekog drugom mjerom. Nadzor nad njihovim izvrenjem vri sudija za maloljetnike na nain da povremeno posjeuje maloljetnikovu porodicu, odnosno njegove roditelje, staratelje i usvojitelje, trai izvjetaj od organa socijalnog staranja o ponaanju i rezultatima izvrenja izreene mjere, zatim sudija za maloljetnike posjeuje ustanove u kojima se mjera izvrava, prima i prouava izvjetaje o procesu resocijalzacije. 4.1.1. Disciplinska mjera upuivanja u disciplinski centar za maloljetnike Ova mjera je prije svega prediena za maloljetniek koji su odreeno krivino djelo uinili iz lakomislenosti ili nepromiljenosti. Profil maloljetnika koje se, u pravilu, izrie ova mjera je obiljeen njegovim linim svojstvima i porodinim prilikama. U sluaju da se maloljetnik ne javlja ili prestane dolaziti u disciplinski centar, centar o tome obavjetava nadlean sud, odnosno organ starateljstva. Ostvarivanje svrhe ove mjere postie se na dva naina. Prvi ima odgojno-obrazovni karakter, koji podrazumijeva obrazovanje i rad sa pedagogom koji pokuava kod maloljetnika razviti osjeaj line odgovornosti za uinjene postupke i ponaanja individualnim tretmanom. Drugi nain je upoljavanje maloljetnika na korisnim radovima koji odgovaraju njegovom uzrastu, ako e se na taj nain bolje ostvariti svrha ove mjere. Za ovakav vid tretmana neophodna je saglasnost maloljetnika i njoegovog staratelja. Odgojna mjera upuivanje u disciplinski centar za maloljetnike se moe izrei na odreeni broj sati u praznine dana ili odreeni broj sati u toku dana ili na neprekidni boravak na utvreni broj dana. Nakon izvrenja ove mjere disciplinski centar podnosi izvjetaj nadlenom sudu o uticaju poduzetih mjera i postignutim rezultatima odgojnog rada u centru. 4.1.2. Odgojne mjere pojaanog nadzora Ove mjere imaju poseban znaaj u pogledu odgoja i preodgoja maloljetnika u sukobu sa zakonom. One su vaninstitucialnog karaktera. Prednost takvog tretiranja maloljetnika je u tome to su resocijalizacija i preodgajanje maloljetnih delikvenata, koliko god bili dobro organizovani u odgojno popravim domovima i ustanovama uvijek praeni i tetnim posljedicama i uticajima. Izdvajanje maloljentika iz socijalne sredine u kojoj je ivio i njegovo smjetanje u novu, zatvorenu sredinu, kod njega moe izazvati psihike traume, manjeg ili veeg intenziteta. 4.1.2.1. Pojaan nadzor od strane roditelja, usvojioca ili staraoca Ovo je mjera vaninstitucialnog karaktera i izrie se maloljetniku kojeg nije potrebno izdvajati iz dotadanje sredine, a trajnija mjera odgoja, preodgoja ili lijeenje, uz odgovarajui nadzor od strane roditelja, staraoca odnosno usvojioca, je adekvatna za 38

ostvarivanje svrhe ove vrste sankcija. Ova mjera se izrie kada su roditelji, staratelji ili usvojitelji bili u mogunosti da vre adekvatan nadzor, a propustili su da ga vre. Sud njima moe dati potrebne upute i naloiti im dunosti u pogledu mjera koje treba poduzeti za njegov odgoj, lijeenje i otklanjanje tetnih uticaja na njega, to su u tom sluaju oni duni izvriti. Sud moe naloiti da nadleni organ socijalnog staranja provjerava njeno izvrenje i prua potrebnu pomo roditelju, staratelju ili usvojitelju. 4.1.2.2. Pojaan nadzor u drugoj porodici Ova mjera se izrie maloljetniku kada nadzor od strane roditelja, staratelja, odnosno odgajatelja nije mogu, niti se opravdano od njih moe takav nadzor oekivati. Izbor porodice u kojoj e se maloljetnik smjestiti vri se na osnovu prethodnog ispitivanja linosti maloljetnika i socio-psiholoke strukture porodice, a sve u cilju kvalitetnijeg i potpunijeg ostvarivanja svrhe izreene mjere. S druge strane, centar za socijalni rad je duan da sa liste evidentiranih porodica, koje su se dobrovoljno prijavile da vre nadzor nad maloljetnim delikventom, izabere onu koja je najpogodnija za nadzor u konkretnom sluaju, s obzirom na sve karakteristike i specifinosti linosti maloljetnika i izabrane porodice. Maloljetnik moe, osim ako sud drugaije ne odlui, odravati kontakte sa svojom porodicom. Zakon predvia obavezan nadzor i pruanje potrebne pomoi od strane organa socijalne zatite sce dok ova mjera traje. Ona e se obustaviti kada roditelji, staratelji ili usvojitelji budu u mogunosti da vre pojaan nadzor nad njim, ili kada prema rezultatu odgoja prestaje potreba za pojaanim nadzorom. 4.1.2.3. Pojaan nadzor organa socijalne zatite Kada roditelji, staratelji ili usvojitelji nisu u mogunosti da vre pojaan nadzor nad maloljetnim izvriocem krivinog djela, niti je to u mogunosti neka druga porodica, tada sud obavezu pojaanog nadzora dodjeljuje centru za socijalni rad, koji za izvrenje ove obaveze ovlauje odreenu osobu koja brine o kolovanju maloljetnika, njegovom zaposlenju, odvajanju iz sredine koja na njega tetno djeluje, potrebnom lijeenju i sreivanju prilika u kojima ivi. Ovu mjeru izvrava slubena osoba koju centar za socijalni rad odredi. Centar za socijalni rad duan je da: ostvaruje neposredni kontakt sa maloljetnikom i njegovom porodicom putem razgovora, posjeta, obilazaka i na drugi pogodan nain, da uspostavi stalnu saradnju sa kolom, odnosno pravnim i drugim licem, gdje maloljetnik ivi i radi. 4.1.2.4. Posebne obaveze maloljetnika Potrebno je da maloljetnik uvia smislenost i svrsihodnost obaveza koje su mu nametnute, bez obzira to su moda i preteke za njegov uzrast. Obaveze koje sud moe izrei maloljetniku su: lino izvinjenje oteenoj osobi, naknada tete u okviru vlastitih mogunosti, redovno pohaanje kole, osposobljavanje za zanimanje koje odgovara njegovim sposobnostima i sklonostima, uzdravanje od uivanja alkoholnih pia i opojnih droga, posjeivanje odgovarajue zdravstvene ustanove ili savjetovalita, te uzdravanje od druenje sa osoba koje na njega tetno djeluju. Njihovo trajanje je ogranieno trajanjem odgojne mjere. 4.1.3. Zavodske odgojne mjere 39

Ukoliko je nad maloljetnikom potrebno vriti stalni nadzor, uz prmijenu veih ili manjih mjera nadzora, radi njegovog odgoja, preodgoja i usmjerenja, tada se izriu zavodske mjere kao najstroiji oblik odgojnih mjera. Pored ovih kriterija, na izbor zavodske mjere od uticaja je vrsta krivinog djela. Intenzitete kriminalne aktivnosti i recidivizam. Imamo tri vrste ovih mjera: upuivanje u odgojnu ustanovu, upuivanje u odgojnopopravni dom i upuivanje u ustanovu za osposobljavanje. Mjeru upuivanja u odgojno-popravni dom, prema ZIKS FbiH, izvrava sud, dok druge dvije izvrava centar za socijalni rad. Maloljetnika u ustanovu za izvrenje zavodske mjere upuuje nadleni organ starateljstva ili ga dovodi roditelj, staratelj ili usvojitelj. Nemogunost izvrenja ove mjere moe nastupiti u dva sluaja: ako je maloljetnik u bjekstvu i ako odbija izvrenje mjere. 4.1.3.1. Upuivanje u odgojnu ustanovu Izrie se maloljetniku kojeg je neophodno izdvojiti iz sredine u kojoj je do tada ivio i nad kojim je neophodan stalan nadzor strunih osoba, odnosno odgajatelja. ZIKS Fbih predvia da se maloljetnici u odgojnoj ustanovi organizuju u grupe od 10 maloljetnika i svaka grupa ima svog odgajatelja. Rad u ovim ustanovama zasniva se na njihovom maksimalnom angamanu u smislu njihovog kolovanja, bavljenja fizikom kulturom, njihovog muzikog obrazovanja i sl. Dok je izvrenje ove mjere u toku, maloljetnik obavezno nastavlja kolovanje. Saradnja ustanove sa nadlenim sudom ogleda se kroz obavezu ustanove da svaki odreeni period (najee 6 mjeseci) alje izvjetaj sudu o toku izvrenja ove mjere. Kada oddgajatelj u ustanovi ocijeni da su postignuti odgovarajui rezultati u tretmanu maloljetnika, on o tome obavjetava sud i predlae prekid odgojne mjere. Konanu odluku o tome donosi sudija za maloljetnike. 4.1.3.2. Upuivanje u odgojno-popravni dom Ovu mjeru izvrava sud koji ju je i izrekao. Ustanove u kojima se izvrava ova mjera su posebni odgojno-popravni dom za mukarce, odnosno za ene, koji se osnivaju samo u tu svrhu, ili izuzetno posebna odjeljenja kazneno-popravnog zavoda, u kojima su maloljetnici izlovani od ostalih osoba. Propisi o izvrenju krivinih sankcija predviaju dva tipa odgojno-popravnih domova: poluotovreni i otvoreni, a za pojedine maloljetnike u okviru dom poluotvorenog tipa mogu se formirati i zatvoreni odjeli. Klasifikacija maloljetnika u pojedine grupe i vrste, metode i sistem provoenja preodgojnog tretmana vri se nakon opservacije maloljetnika u prijemnim odjeljenjima. Dakle, ispituje se linost maloljetnika. U svrhu to uspjenijeg tretmana i postizanja eljenih rezultata insistira se na sticanju opeg i strunog obrazovanja, radnom obuavanju i osposobljavanju za odgovarajua zanimanja, aktivnom ueu u odgojno-korekitvnom radu. Od maloljetnika se zahtijeva pridravanje odredaba zakonskih propisa i podzakonskih akata, izvravanje naredbi sluenih osoba u zavodu. Pored godinjeg odmora, za dobar uspjeh u koli i zalaganje na radnom mjestu, te za primjerno vladanje, maloljetniku se mogu davati nagrade ili omoguiti druge pogodnosti (izlaenje u grad, poveanje broja posjeta i sl.). 4.1.3.3. Upuivanje u drugu ustanovu za osposobljavanje

40

Ako je krivino djelo izvrio maloljentik koji je ometan u psihikom ili fizikom razvoju i kojem je neophodno lijeenje ili rehabilitacija, sud e izrei mjeru upuivanja u drugu ustanovu za osposobljavanje. Ovu mjeru izvrava opinski organ nadlean za poslove socijalnog staranja prema mjestu prebivalita, odnosno boravita maloljetnika. Ova mjera se izvrava u odgovarajuim ustanovama socijalne zatite invalidih osoba i drugih osoba ometanih u psihofizikom razovju. Maloljetnik u ustanovi moe ostati do punoljetstva, a ako za tima ima potrebe mjera se produuje i nakon toga. 4.1.3.4. Odgoda i prekid izvrenja odgojnih mjera i obustava izvrenja odgojne mjere Molbu za odgodu i prekid izvrenja odgojne mjere podnose maloljetnik, njegov roditelj, staratelj ili usvojitelj, brani drug i centar za socijalni rad. Razlozi za odgodu ili prekid mogu biti: 1. Ako je maloljetnik obolio od tee boljesti, dok bolest traje 2. Ako se desio smrti sluaj ili teka bolest u uoj porodici maloljetnika, najdue za tri mjeseca 3. Ako se nalazi naposredno pri zavretku kole ili polaganju ispita za koje se pripremao, pa bi izvrenje odgojne mjere moglo nepovoljno uticati na izvrenje tih obaveza, najdue na 6 mjeseci 4. Ako trudnoj maloljetnici da poroaja ne preostaje due od 5 mjeseci ili maloljetnici koja ima dijete mlae od 1 godine ivota, do navrene jedne godine ivota 5. Kada je podignut zahtjev za ponavljanje krivinog postupka Jedan od razloga za obustavu izvranja odgojne mjere jeste postizanje njene svrhe. Ova ocjena se daje na osnovu postignutih rezultata o prevaspitanju maloljetnika. Odluku o obustavi odgojne mjere donosi sud po prijedlogu ustanove u kojoj se nalazi maloljetni, ili po prijedlogu ventra za socijalni rad, incijativom roditelja, staraoca ili usvojioca, ili ako sud samostalno ocijeni da su ispunjeni uslovi za ovakvu odluku. Odluka o obustavi izvrenja ne moe se donijeti prije isteka roka od 6 mjeseci, kod mjera upuivanja u odgojnu ustanovu, odnosno prije isteka roka od 1 godine kod mjere upuivanje u odgojno-popravni dom. Izuzetak od navedenog je situacija kad se izvrenje spomenutih mjera moe obustaviti i prije utvrenih minimalnih rokova, ako posebne okolnosti koje se odnose na osobu maloljetnika oito pokazuju da he postignuta svrha ovih mjera. Prije otputanja maloljetnika, i to najmanje tri mjeseca prije, ustanova u kojoj se zavodska mjera izvrava duna je o tome obavijestiti njegove roditelje, staraoca ili usvojioca i organ starateljstva. Nakon otputanja, nadleni organ starateljstva je duan da maloljetniku prui svu potrebnu pomo. 4.2. Izvrenje mjera sigurnosti koje se mogu izrei maloljetniku

41

Maloljetniku se mogu izrei mjere bezbjednosti pod uslovima propisanim u krivinom zakonu. 4.3. Kazna maloljetnikog zatvora Izvrenje kazne maloljetnikog zatvora je ureeno propisima o izvrenju krivinih sankcija, s tim to se na pitanja koja nisu ureena posebnim normama shodno primjenjuju odredbe koje ureuju izvrenje kazne zatvora prema punoljetnim osuenicima. Specifinosti izvrenja kazne maloljetnikog zatvora odnose se na: 1. Organizaciju ustanova u kojima se ova kazna izvrava 2. Osnivanje osnovne i srednje kole unutar ustanove 3. Osiguranje bavljenja fizikom kulturom 4. Neogranieno dopisivanje sa roditeljima i drugim bliskim srodnicima 5. Mogunost davanja dopusta dva puta u toku godine u trajanju do 20 dana svaki put 6. Ogranienje trajanja mjere upuivanja u samicu u trajanju najvie pet dana i nemogunost primjene mjere usamljenja. Kazna maloljetnikog zatvora izvrava se u posebnim ustanovam osnovanim u tu svrhu, a ako takve ustanove ne postoje, onda se kazna izvrava u posebnim odjeljenjima za maloljetnike koja se osnivaju u okviru kazneno-popravnih ustanova u kojima kaznu lienja slobode izvravaju punoljetni zatvorenici. U posebnoj ustanovi ili posebnom odjeljenju za maloljetnike, maloljetnik ostaje najdue do navrene 23. Godine ivota, nakon ega se upuuje u kazneno-popravnu ustanovu za punoljetne izvrioce krivinih djela, gdje izvrava preostali dio kazne. Izuzetak je u sluaju ako maloljetnik nije dovrio svoje kolovanje ili struno osposobljavanje, jer u spomenutoj ustanovi ili odjeljenu moe ostati do navrene 25. godine ivota. 5. Izvrenje krivinih sankcija prema odvojenom zakonodavstvu o maloljetnicima U pogledu krivinih sankcija za maloljetnike, novo zakonodavstvo se temelji na odreenim osnovnim princpima i institutima. Rije je npr. o: - Principu postupnosti u izvrenju krivinih sankcija koji znai da, ukoliko nisu primijenjene odgojne preopruke kao primarni odgovor na maloljetniku delikvenciju, u izricanju krivinih sankcija prednost treba dati prvo mjerama upozorenja, zatim mjerama pojaanog nadzora, te na posljednjem mjestu kazni maloljetnikog zatvora
-

Principu srazmjernosti, koji podrazumijeva mogunost izbora i primjene zakonom predviene sankcije i mjere koje su prilagoene linim svojstvima, sredini i prilikama u kojima maloljetnik ivi i koje su u srazmjeri sa okolnostima i

42

teinom uinjenog krivinog djela, uz uvaavanje prava osobe oteene krivinim djelom
-

Institutima resocijalizacije i reintegracije, u smislu preduzimanja sistematske, planske i organizovane aktivnosti drutva sa ciljem osposobljavanja maloljetnika da ubudue potuje drutvene norme i njegov povratak u drutvo kao punopravnog, ravnopravnog lana drutvene zajednice Novim vrstama odgojnih mjera, jer se maloljetnom uiniocu krivinog djela mogu izrei, uz postojee, i nove vrste odgojnih mjera i to mjere upozorenja i usmjeravanja; sudski ukor i posebne obaveze. Tako se sudski ukor izrie kad se i prijekorom moe postii svrha odgojnih mjera. Sadraj ukora je da e sud maloljetnika upozoriti na neprihvatljivost i tetnost njegovog ponaanja, posljedice koje na njega takvo ponaanja moe imati, kao i da mu u sluaju ponovnog izvrenja krivinog djela moe biti izreena durga sakcija. S druge strane, posebne obaveze su odreeni nalozi ili zabrane kojima se utie na maloljetnika i njegovo ponaanje. Izriu se kao: samostalne sankcije ili kao dodatne obaveze uz mjere pojaanog nadzora, odnosno uz uslovni otpust sa izvrenja odgojne mjere Novim vrstama odgojnih mjera i mjera sigurnosti, jer se maloljetnku mogu izrei, uz obavezno psihijatrijsko lijenje, obavezno lijeenje od ovisnosti i oduzimanje predmeta, jo i obavezno ambulantno lijeenje na slobodi i zabrana upravljanja motornim vozilom. Kazna maloljetniog zatvora, kao najstroija kirivina sankcija za maloljetnike, koja ne moe biti dua od 5 godina. Za krivino djelo za koje je propisana kazna dugotrajnog zatvora ili za sticaj najmanje dva krivina djela za koja je propisana kazna zatvora tea od 10 godina, maloljetniki zatvor moe trajati do 10 godina. Odgoenom izricanju kazne maloljetniog zatvora, sud moe izrei kaznu maloljetnikog zatvora i istovremeno odrediti da je nee izvriti kada se opravdano moe oekivati da se i prijetnjom naknadnog izricanja kazne moe uticati na maloljetnika da ubudue ne ini krivina djela. Uz kaznu se moe izrei neka od odgojnih mjera pojaanog nadzora i odrediti uz tu mjeru jedna ili vie posebnih obaveza.

5.1.

Neke specifinosti vezane za izvrenje krivinih sankcija

Novim zakonskim propisima objedinjeno je izvrno krivino pravo za maloljetnike. Odgojne mjere izvrava dravni organ centar za socijalni rad. Nadzor nad izvrenjem odgojnih mjera vri sud i tuilatvo na nain da: neposredno obliaze 43

mjesta gdje se one izvravaju i primaju izvjetaje koji se dostavljaju u obliku redovnih izvjetaja (svaka dva mjeseca) ili ad hoc izvjetaja (u situacijama oteanog izvrenja mjera). Izvrenje krivinih sankcija odvija se prema programa postupanja kojeg sainjavaju nadleni organi za njihovo izvrenje. Program je prilagoen linosti maloljetnika i sa savremenim dostigunuima nauke, pedagoke i penoloke prakse, program se sainjava nakon provedene tzv. opservacije (prouavanja) linosti maloljetnika od strane strunih osoba (psihologa, pedagoga, socijalnih radnika i ljekara). Pojedinanim programom posebno se utvruju: nivo zrelosti maloljetnika, druga svojstva njegove linosti, mogunost ukljuenja u proces obrazovanja i radnog osposobljavanj, koritenje i organizacija slobodnog vremena za rad i sl. Prava maloljetnika novo odvojeno zakonodavstvo taksativno nabraja i saeto ih opisuje ( npr., noenje vlastite odjee ako je pogodna, odgovarajua ishrana, uestvovanje u organizovanim sportskim, kulturnim i drugim prikladnim aktivnostima izvan ustanove, pohaanje nastave izvan ustanove ako u toj ustanovi nije organizovana nastava, primanje pote i informacija, posjete bliksih srodnika, posjete predstavika vladinih i nevladinih organizacija, rad prema svojim mogunostima, dnevni, nedjeljni ili godini odmor, zdravstvena zatita ili koritenje pogodnosti). Tu su i neke obaveze, poput obaveze potivanja kunog reda i durgih pravila ustanove u kojoj boravi, krenje tih propisa ima za posljedicu disciplinsko tretiranje maloljetnika. Postpenalna pomo. Zakon predvia nekoliko oblika pomoi: iznalaenje smjetaja i sredine u kojoj e maloljetnik ivjeti; dovretak zapoetog obrazovanja i strunog osposobljavanja, ili lijeenja radi zatite njegovog fizikog i drutvenog zdravlja; pronalaenje zaposlenja; obezbjeenje ishrane, odjee i finansijskih sredstava za druge nune potrebe; omoguavanje njegovog ponovnog integrisanja u drutvenu zajednicu.

44