Вы находитесь на странице: 1из 114

2010.

Priredio: Muhamed Budimli

[PRIMJENJENA KRIMINOLOGIJA (SKRIPTA)]

Sadraj 1. Aplikativna kriminologija 1.1. Uvodna razmatranja 1.2. Predmet izuavanja kriminologije 1.3. Primijenjena kriminologija 1.4. Neki kriminoloki pristupi i njihove primjene 1.5. Primijenjena kriminologija okvir za praksu 1.6. Zakljuak 2. Primjenjena istraivanja i strategija suprotstavljanja kriminalitetu 2.1. Prevencija kriminalnog ponaanja i rezultati kriminolokih istraivanja 2.1.1. Kriminalitet- faktor nesigurnosti 2.1.2. Politika suzbijanja/suprotstavljanja kriminaliteta- sadraj i znaaj 2.1.3. Kriminoloka istraivanja- uslov za prevenciju kriminaliteta 2.2. Zakljuak 3. Provedba zakona u savremenom drutvu 4. Subjekti socijalne kontrole 5. rtve, kriminologija i suprotstavljanje kriminalitetu 5.1. 5.2. 5.3. rtve i kriminalni fenomen Viktimizacija i mjerenje kriminaliteta Viktimizacijske teorije

6. Analiza kriminaliteta i kriminologija 6.1. Studije samoprijavljivanja 6.1.1. ISRD2 (BiH)

6.2. Studije o strahu od kriminaliteta 6.3. Studije o viktimizacijskim iskustvima

7. Literatura

2010.

Page 2

1. Aplikativna kriminologija

Aplikativna ili primjenjena kriminologija smatra se oblau koja u najuem smislu predstavlja kriminologiju u primjenjoj formi. Smatra se da ova grana kriminologije treba traiti odgovore na najmanje tri kljuna pitanja (Stout at al, 2008.), i to: 1. Koje aktivnosti treba poduzeti prema uiniocu? 2. ta treba uiniti u odnosu na kriminalni dogaaj? 3. Koje mjere treba poduzeti u ime rtve krivinog djela? U ovom uvodnom poglavlju1 upravo emo se baviti ovim pitanjima. Opte je prihvaeno stanovite da se kriminologija kroz historiju razvila u posebnu disciplinu, pa iako se moe rei da su glavni pravci i teorije unutar kriminologije uspostavljeni, izazovi za istraivanje primjene ovih teorija se svakodnevno uveavaju. Upravo se od podruja primjenjene kriminologije oekuje da, na temelju kritikog razmatranja, doprinese isticanju znaaja svih dimenzija sveukupnih kriminolokih spoznaja za svakodnevnu praksu i politiku suprotstavljanja kriminalitetu, odnosno doprinese sigurnijem ivotu zajednice. Na ovakav pristup skretali su panju brojni kriminolozi, a meu njima i Cohen (1981:220) koji tvrdi da razvoj teorija drutvenih nauka treba zauzimati prostor ne samo na nivou pojedinaca ve prvnestveno u specifinim institucionalnim oblastima. Te oblasti stvorene se u skladu sa njihovim okruenjem: nain kako su akademske institucije organizovane, kako su podijeljene discipline, kako se razvijaju rasprave, kako se pokreu istraivanja i kako se rezultati i nalazi objavljuju i koriste. U kriminologiji je razumijevanje ovih oblasti naroito vano za pozicioniranje znanja ne samo, ili ne prvenstveno, u istom akademskom svijetu, ve u njihegovoj primjeni kroz aparat zvanine kontrole kriminaliteta. Na samom poetku iznosena je i teza McLaughlina i Munciea (2006), prema kojoj je kriminologija
1

osporavani,

kontradiktorni

interdisciplinarni

diskurs

kojeg

Prvo dio ovoga rada nastao je na temelju poglavlja Primjenjena kriminologija, autora Canton, R., Yates, J., u djelu pod istovjetnim naslovom, 2008.

2010.

Page 3

karakteriu stalni upadi, meusobni utjecaji, prevodi, devijacije i prestupi. Suprotstavljene teoretske perspektive se susreu i nekada razgovaraju, meusobno se sluaju i razumiju, dok se nekada ini da ne dijele nikakav zajedniki diskurs. Stoga ne postoji jedna zajednika, jedinstvena definicija kriminologijeve mnotvo bunih, poleminih kriminolokih perspektiva. (McLaughlin and Muncie, 2006: xiii)

1.1.

Uvodna razmatranja

Tokom proteklih deset godina dolo je do porasta broja predmeta iz oblasti kriminologije koji se predaju na unverzitetima te broja studenata koji pohaaju ovu nastavu, od kojih mnogi oekuju zaposlenje u zajednici i sektoru krivin og pravosua. Ovaj porast broja studenata je povezan sa percepcijom da e studiranje kriminologije poveati anse studenata za zaposlenje, ali istovremeno i poboljati funkcioniranje krivinog pravosudnog sistema i poveati njegovu efikasnost. Postoji, dakle, dojam da e izuavanje kriminologije na akademskom nivou biti (ili bi trebalo biti) primjenjivo na terenu na ono to se naziva problemima iz stvarnog ivota u domenu kriminala i krivinog pravosua a to je oblik primijenjene kriminologije. Razvoj kriminologije koja se izuava u okviru institucionalnog podruja akademije takoer se podudario sa rastuim brojem istraivanja u oblasti kriminologije koje sponzorira vlada. Dok to sa jedne strane odraava vanost kriminala i efikasne kontrole kriminala u politikoj debati, takoer odraava i iru ambiciju da se dokazi kriminolokih istraivanja naroito oni koji se odnose na stvari koje funkcioniraju ili ne funkcioni raju koriste kao smjernice za politiku i praksu. Ova vladina opredijeljenost ka istraivanju krivine pravde i procjeni njene efikasnosti takoer je bila znaajan faktor u obezbjeivanju vie novca za finansiranje kriminolokih istraivanja. Izmeu 1998. i 2001. godine, Tombs i Whyte (2004) su zabiljeili porast od 500 procenata za finansiranje istraivanja od strane Ministarstva unutranjih poslova (Home Office, UK), od ega je veliki dio bio namijenjen za naruivanje kriminolokih istraivanja. Ovo je znaajna investicija i pokazuje interes vlade za 2010. Page 4

razvoj i unapreenje znanja u oblasti kriminologije. Meutim, kao to emo naglasiti, kriminoloko znanje i njegovo nastajanje nisu bez vrijednosti; niti je stepen do kojeg su kriminoloka saznanja svrsishodno upotrijebljena i kasnije primijenjena. Razliite kriminoloke teorije proistiu iz razliitih konteksta, oblikuju ih razliite snage te stoga imaju veoma razliite implikacije u primjeni. Kao to e ovo poglavlje, kao i cijela ova publikacija, pokazati, ovo nije tako otvoren i direktan proces kao to se ini. Postignuti su znaajni uspjesi, vezano na primjer za policijsku djelatnost i maloljetniko pravosue, a koji daju veoma smjele tvrdnje vezano za to u kolikoj mjeri se kriminoloka istraivanja i dokazi koriste u utvrivanju pravca politike i prakse. Meutim, mnogi kategorino osporavaju mjeru u kojoj se kriminoloko istraivnje koristi u svrhu informisanja, umjesto ozakonjivanja politike, pozivajui da se preispita nain na koji se kriminologija koristi ili primjenjuje (vidi Hine, 2008.). Cilj ovog uvodnog poglavlja je da postavi ton kojim e se doprinijeti istraivanje navedenih pitanja. Na taj nain se kritiki preispituju snage koje oblikuju kriminoloka shvatanja i saznanja, te se razmatra p itanje u kojoj mjeri ova saznanja jesu ili mogu biti koritena kao smjernice za utvrivanje politika i prakse u oblasti krivinog pravosua. Utvrdili smo tri kljuna pitanja kojima primijenjena kriminologija treba da se bavi ta uiniti u vezi sa prestupnicima? ta uiniti u vezi sa kriminalom? ta uiniti u ime rtava kriminala? te prikazali na koji nain sva poglavlja ovog izdanja doprinose rjeavanju ovih izazova. Uvodno poglavlje e pokazati da su ova naoigled jednostavna pitanja mnogo sloenija nego to se ine na prvi pogled, te da svi eventualni odgovori na njih podrazumijevaju politike ocjene kao i debate o efikasnosti odnosno onome to se smatra dokazom efikasnosti. U ovoj fazi, dovoljno je napomenuti da ukoliko kriminologija ne rasvijetli ova pitanja, nee biti jednostavno utvrditi kako ona treba biti primijenjena ili na ta. Pitanja koja se takoer trebaju dovesti u ravan nauno zasnovane rasprave, i svakako se trebaju odnositi na oodgovore kako se kriminologija primjenjuje na 2010. Page 5

razumijevanje zloina i kriminalizaciju, na odgovore na zloine i prestupnike, na kaznenu politiku, na potrebe i prava rtava te razumijevanje zato su odreene zamisli i koncepti krivine pravde dobili prioritet u odnosu na ostale. Ova pitanja shodno tome trebaju dati pregled kriminologije pokazujui u kolikoj je mjeri ona svrsishodno primijenjena u odgovarajuim oblastima na terenu, ali takoer trebaju dati doprinos debatama o krivinom pravosuu kritiki istraujui odnos izmeu kriminologije te deavanja u oblasti politike i prakse. Prilikom odgovora na ova pitanja nije nino postii isti pristup. Naime, na mnogo naina je mogue odrati teoretsku razliitost kriminologije te osporavanu prirodu kriminolokog diskursa. Ono to je zajedniko jeste injenica da se svi pristupi kritiki osvru na pitanje na koji nain i u kojoj mjeri je kriminologija svrsishodno primijenjena na pojedine elemente oblasti kojima se bavi. Garland je definirao kriminologiju kao specifian anr diskursa i istraivanja o zloinu anr koji se razvio u modernom periodu i koji se razlikuje od drugih naina razgovaranja i promiljanja o krivinom ponaanju (Garland, 2002: 7). On tvrdi da ova posebnost poiva na tvrdnjama kriminologije da je empirijski utemeljena i nauna, dok joj usmjerenost na predmet zloina daje poseban disciplinarni identitet. Drugi osporavaju tvrdnju da kriminologija predstavlja zasebnu disciplinu (Walklate, 2005). Kako navodi Lea, kriminologija nije disciplina ve je definie njen predmet izuavanja kriminal, krivini zakon i odnos izmeu ovo dvoje i u nastavku emo se osvrnuti upravo na taj predmet istraivanja. Predmet izuavanja kriminologije

1.2.

Prema Sutherlandu i Cresseyu (1955:3), kriminologija je korpus znanja koja se odnose na kriminal kao drutvenu pojavu. Ona obuhvata procese donoenja zakona, krenja zakona, te reakcija na krenje zakona Cilj kriminologije je stvaranje skupa opih i potvrenih principa i drugih vrsta znanja vezano za ovaj proces zakona, kriminala i njegovog tretmana.

2010.

Page 6

Dok njen disciplinarni status moe biti osporavan, kriminologija ukljuuje kritinu i sistematsku analizu zloina i kriminalaca, njihovih rtava, institucija i praksi krivine pravde i kanjavanja, upravljanje, tretman, te u krajnjoj liniji smanjenje kriminala. Ova definicija predmeta kriminolokog istraivanja je ambiciozna, jer se njome kriminologija obavezuje na istraivanje i tumaenja u oblastima koje konvencionalno istrauju psihologija, sociologija i filozofija, te pravo, politika i ekonomija. Doista, dok s jedne strane odraava dogovorenu prirodu kriminologije, ovo teoretsko izobilje je istovremeno i dio njene intelektualne privlanosti te izvor najozbiljnijih nesuglasica i kasnijih podijela izmeu suprotstavljenih kriminolokih perspektiva (Ericson i Carriere, 1994). Zdrav razum sugerie da kriminal mora biti predmet kojim se bavi kriminologija. Ipak, definicija kriminala te shodno tome i granice kriminologije su, ope je poznato, problematine. Prihvaena, ali minimalna, definicija kriminala navodi da je kriminal ponaanje utvreno zakonom i podlijee izricanju kazne. Meutim, ova definicija ima svoja ogranienja: kako, na primjer, neki in biva transformisan u krivino djelo, i zato su neka djela definisana kao krivina dok druga nisu? Kao to Christie navodi, Djela nisu, ona postaju. Tako je i sa zloinom. Zloin ne postoji. Zloin se stvara. Prvo postoje djela. Potom slijedi dugi proces davanja znaenja tim djelima (1998: 121). Postoji li neto to je zajedniko svim zloinima? Durkheimianov pristup (1964) sugerie da krivini zakon izraava konsenzus o tome ta je ispravno i pogreno, koje vrste ponaanja bi trebale biti regulisane zakonom i kanjavane. Kraa, na primjer, predstavlja krivino djelo zato to je opeprihvaena kao moralno pogrean in. Meutim, perspektiva koja kritinije sagledava ovo pitanje posmatra kriminal kao neto to usko definiu vlade koje zastupaju interese monih grupa u drutvu, a ne kao odraz konsenzusa. Na primjer, marksistika perspektiva istrauje kako proces kriminalizacije moe biti iskoriten kao instrument ekonomske moi koji slui interesima monika (Sheptycki, 2006). To

2010.

Page 7

je ilustrirano veoma rjeito u jednom anonimnom protestu zbog oduzimanja zemljita: Zakon zatvori mukarca ili enu; Koji je ukrao gusku sa zajednikog panjaka; Ali ostavi na slobodi veeg prestupnika Koji je ukrao panjak od guske. Stoga, moe se tvrditi da percepcija krivinog zakon a kao formalno regulisanog konsenzusa o vrijednostima koje povezuju drutvo zanemaruje ove znaajne dimenzije moi. Ako se ne uzmu u obzir ove dimenzije moi nemogue je shvatiti kako odreena djela postaju kriminalizirana dok sa drugim to nije sluaj. To veoma jasno postavlja pitanja za kriminologiju: ako je kriminologija ograniena na prouavanje djela koja drava definie kao krivina, ona oigledno rizikuje da podruje njenog istraivanja bude ogranieno i svedeno na pitanja koja definie i oblikuje drava. Mnogi kriminolozi, stoga, insistiraju da imaju pravo i odgovornost da istrauju druge oblike tetnog ponaanja na primjer, nepravde koje drave ine prema svojim graanima, ili tete koje uzrokuju mone korporacije, iji postupci moda ne ulaze u okvir kriminaliteta onako kako ga je definisala vlada, ali su bez obzira na to drutveno tetni (Schwendinger i Schwendinger, 1975). Pravni parametri zloina ne bi trebali biti prihvaeni zdravo za gotovo: samo osiromaena i nekritiki orijentirana kriminologija sama sebi, prema definiciji, brani istraivanje o porijeklu zakona, o tome tko odluuje koja e ponaanja biti regulisana zakonom i sa kakvim posljedicama. Neki su, dakle, bili u iskuenju da zatrae da se pomjeri teite sa zloina kao predmeta istraivanja i da se umjesto toga stavi na tetu (Hillyard i Tombs, 2005). Prema ovoj perspektivi, krivina djela bi trebala biti razmatrana u mnogo irem kontekstu mnogih tetnih posljedica koje prijete i naruavaju ivote ljudi, ukljuujui zagaenje zraka, vode ili hrane, siromatvo, eksploataciju i zloupotrebu od strane monih industrijskih i komercijalnih interesa, zdravlje i sigurnost u radu, stres i socijalnu izolaciju. Neke 2010. Page 8

ovih posljedica su, tehniki gledano, zasigurno krivine, barem u odreenim okolnostima, ali to nisu posljedice koje vlade obino imaju na umu kada raspravljaju o pitanjima kriminala, i mnoge od ovih tetnih posljedica se uope ne smatraju krivinim. Takoer, ovo nisu oblici kriminala i socijalnih povreda na koje se kriminoloka istraivanja rutinski primjenjuju. Kriminalitet ima nerazmjerno snaan efekat na ugroene i siromane zajednice, koje su takoer izloene najveem riziku od drugih socijalnih povreda i kriminal iteta od strane monika. Takoer, kriminalitet je u velikoj mjeri i meuklasan odnosno poinioci su pripadnici ovih marginaliziranih zajednica, i to jedni protiv drugih (Young, 1986). Insistirati na tezi da kriminalitet monika i procesi kriminalizacije nepravedno utiu na ugroene zajednice ne znai poricanje tetnih posljedica kriminaliteta u konvencionalnom znaenju. Kriminolozi imaju etiku dunost da razmatraju ova pitanja, naroito ako nas interesuje primjena ovih znanja te na koji nain saznanja u oblasti kriminologije mogu biti podrka i posluiti ovim zajednicama.

U prilog iznesenom, iznosi se osvrt pod naslovom Zakon kao ugnjetavanje, zakon kao osloboenje. Krivini zakon poziva dravu da zatiti ljude koji su nemoni protiv grabeljivosti onih koji ih ele eksploatisati i zloupotebljavati, te da izvede poinioce pred lice pravde kada se poine krivina djela. Zbog toga predstavlja instrument osloboenja. Krivini zakon predstavlja interese onih koji imaju mo da nametnu svoje sklonosti ostatku drutva, i u nekim jurisdikcij ama i u gotovo svim drutvima nekada nanose nepravdu. Zbog toga predstavlja instrument ugnjetavanja.

2010.

Page 9

1.3.

Primijenjena kriminologija

Ovim poglavljem potvruju se mogunosti i vrijednosti primijenjene kriminologije one kriminologije koja samosvjesno i namjerno istrauje saznanja kriminologije zbog njihovog znaaja i primjene na politike i praksu. Neki teoretiari dovode primijenjenu kriminologiju u vezu sa razrjeivanjem kriminoloke teorije i procesom u okviru kojeg je dolo do depolitiziranja kriminologije. Drugim rijeima, oni smatraju da je primijenjena kriminologija prvenstveno usmjerena na poboljanje usluga koje prua krvini pravosudni sistem, odvojeno od razmatranja irih strukturalnih pitanja i teorija koje se bave ovim pitanjima. U ovoj perspektivi primijenjena kriminologija se tumai kao iskljuivo tehnika (Cohen, 1985), usmjerena prvenstveno na efikasno funkcionisanje sistema krivin og pravosua, sistema ije su mete prestupi siromanih i nemonih, a naroito adolescenata iz socijalno ugroene radne klase (Taylor, Walton i Young, 1973). Meutim, odje se tvrdi da primijenjena kriminologija treba da ide mnogo dalje od toga. Primijenjena kriminologija treba da ima kritiku perspektivu, te da otro i analitiki preispituje procese kriminalizacije, izvrenja krivinih djela i krivini pravosudni sistem. Obzirom da je kriminalitet veoma ispolitizirano pitanje, primijenjena kriminologija bi trebala pokuati da razotkrije odnos izmeu vladinih programa i proizvodnje znanja. Odnosno, na koji nain vlada definira kriminal, oblikuje kriminoloke programe i utie na nain primjene kriminologije. Primijenjena kriminologija ima etiku dunost da to uini; u protivnom rizikuje da bude potpuno prisvojena od strane drave, pri emu bi njen intelektualni integritet i analitika efikasnost bili drastino ogranieni. S tim u vezi, osvrui se na Christijevu tvrdnju vezano za ulogu kriminologije, primijenjena kriminologija ne bi trebala imati za cilj rjeavanje problema u ime drave, ve bi se trebala usredsrediti i na stvaranje problema (Christie, 1971, citirano u Bottomley, 1979). Primijenjena kriminologija treba dati doprinos ne samo kada se radi o neometanom funkcioniranju krivinog pravosua, ve treba postavljati i pitanja o tome u kojem se pravcu razvijaju politike u kontekstu ire socio -strukturalne kritike. Stoga ciljevi i metodologije primijenjenog rada trebaju biti razmatrani u 2010. Page 10

vezi sa aktuelnim ekonomskim, politikim i socijalnim konfliktima (Sim et al., 1987: 5). U tom kontekstu, svaki pokuaj da se razumije ta se podrazumijeva pod primijenjenom kriminologijom zahtijeva da se uzme u obzir kontekst iz kojeg nastaju kriminoloke teorije, te mo drave i njena veza sa stvaranjem kriminolokih znanja. Kao to tvdi Hudson, osim to tei da shvati socijalnu kontrolu, kriminologija je i sama dio mehanizma socijalne kontrole u modernim drutvima (Hudson, 1997: 452). Primijenjena kriminologija shodno tome zahtijeva element samo-analize na primjer zato se kriminologija primarno fokusira na siromane i nemone umjesto na postupke monih ili rijeima Hagana (1994) na zloine ulice umjesto zloina apartmana? Zato ba ove grupe postaju paradigmatska meta na koju se kriminologija primjenjuje, dok to nije sluaj sa drugim grupama? Takav fokus sasvim jasno osigurava da se kriminologija usredsreuje na odreene vrste problema umjesto na neke druge, stvarajui saznanja o odreenim vrstama aktivnosti dok se druge zanemaruju. Tombs i Williams detaljno razmatraju ovo pitanje u njihovom poglavlju u ovom izdanju, ilustrujui da iako kriminal poinjen od strane monih poslovnih intesa kota mnogo vie od ulinog kriminala, mnogo su manje anse da ta vrsta kriminaliteta bude predmetom istraivanja. Iako je kriminologija oito podlona zloupotrebi kako bi se ozakonila politika i praksa, posebno obzirom na injenicu da je kriminalitet tako nestabilno politiko podruje, mi smatramo da je primijenjena kriminologija vrijedna studiranja zbog mnogih razloga. Naime, sve dok bude sauvala svoju kritiku i analitiku perspektivu, primijenjena kriminologija moe dati vaan doprinos u izradi p olitika i unapreenju prakse, osvjetljujui tri osnovna pitanja koja su ve definisana ta initi u vezi sa prestupnicima? ta initi u vezi sa kriminalitetom? ta initi za (u ime) rtava kriminaliteta? Primijenjena kriminologija nam pokazuje da nijedno od ovih pitanja nije tako jednostavno kako se ini, jer skrivaju cijeli niz dubljih pitanja i tema. Kako moemo razumjeti procese prema kojima neki poinioci krivinih djela (a neki ne) bivaju proglaeni prestupnicima? Koje vrste intervencije su 2010. Page 11

pravedne i efikasne? ta je sa potencijalnim prestupnicima? Koliko smo dobri u prepoznavanju takvih? I koje su posljedice otkrivanja potencijalnih prestupnika i etiki aspekti intervenisanja (moda prinudnog) ne na osnovu onoga to su uinili ve prejudicirajui ono to mislimo da bi mogli uraditi? Doista, koja bi se sve pitanja pojavila ako bismo razmotrili ovu vrstu preventivne intervencije sa prestupnicima u poduzetnitvu, a ne sa maloljetnikim delinkventima? Obzirom da je tako malo krivinih djela koja rezultiraju presudom, moe li krivini pravosudni sistem uticati na stopu kriminaliteta? Ako ne moe, ta moe? Ko e biti tretiran kao rtva? Mnogi od ovih problema su pitanja kojima se potrebno detaljnije pozabaviti. Drugi znaajan aspekt primijenjene kriminologije je njezino shvaanje da ova tri iroka pitanja ne mogu biti spojena u jedno. Ova prilino oigledna tvrdnja ipak mora biti naglaena, zato to veoma esto kaznena politika ta pitanja tretira kao jedno a odgovor na to pitanje je kazna. Kaznena politika, barem u proteklih dvadeset godina, je insistirala da primjerena kazna bez obzira da li je opravdana u smislu spreavanja, preventive ili onesposobljavanja je prikladan nain ophoenja sa prestupnicima, zamjenjujui tenje za rehabilitacijo m koje su karakterizirale ranije godine dvadesetog stoljea (Garland, 2001). Ponovo, spajajui prva dva pitanja, politika je obino reagovala na zabrinutosti vezano za prevladavajuu ozbiljnost pojedinih oblika ponaanja kanjavajui ih kroz krivini zakon. Ali ipak se moe tvrditi da ovo poiva na pretjeranoj vjeri u efikasnost preventive i edukativnu snagu krivinog zakona. Smatra se takoer da je kazna jedinstveno iskupljenje za iskustva rtava. Mogunost da su rtvama moda potrebni drugi izvori restitucije, podrke ili konanog pomirenja je esto bila politiki marginalizirana upravo pod ovim izgovorom. Uvjerljiva metafora o nepristrasnosti pravde u kojoj se prava i potrebe rtava odmjeravaju u odnosu na prava i potrebe prestupnika ohrabruje vjerovanje da se ravnotea moe napraviti samo kada je kazna ozbiljna. Meutim istraivanja pokazuju da je situacija mnogo sloenija od toga. rtve na razliite naine reaguju na nevolje koje im donose zloini poinjeni protiv njih. Jednostavno govorei to e ovi siti o 2010. Page 12

rtvi i zloinu. Sa sigurnou se moe pretpostaviti da rtve ele da se prekraji poinjeni protiv njih shvate ozbiljno, ali to ni u kojem sluaju ne znai da se ta ozbiljnost pokazuje samo (ili najbolje) kroz kaznu a u svakom sluaju nikako kroz samu kaznu. Osim toga, povezivanje pitanja potreba rtava sa kanjavanjem prestupnika ostavlja na cjedilu mnoge (veinu) rtava iji prestupnici nisu uhvaeni ili kanjeni.

Prva stvar, dakle, jeste da nerazdvajanje ova tri pitanja rezultira slabom kontrolom kriminaliteta i pristupom viktimizaciji koji e veinu rtava ostaviti bez podrke i nezadovoljnima. Takoer treba napomenuti da su sva ova pitanja normativna, i nisu bez vrijednosti ve zahtijevaju politiku i etiku ocjenu. Ranije smo vidjeli da izbor definicije kriminaliteta i utvrivanje opsega kriminologije neizostavno podrazumijeva politike i etike izbore naprimjer da li analizirati kriminalitet (pa ak i koju vrstu kriminaliteta) ili socijalnu nepravdu. Slino tome, navedena tri pitanja postavljaju ne samo empirijske i konceptualne izazove, ve i etike probleme. Meutim, kao to Matza tvrdi, korektivna perspektiva kriminologije davanje prioriteta osudi i nepriznavanju poveava mogunost gubljenja ove pojave njenog reduciranja na neto to nije. (Matza, 1969: 17) Drugim rijeima, potreba da se kriminal suzbije ometa pravilno i potpuno razumijevanje. I ova perspektiva barem djelomino objanjava zato kriminoloka tradicija u velikoj mjeri tretira prestupnike kao objekte a ne subjekte, analizirajui povode a ne razloge koji se obino trae kada se pokuava shvatiti takvo ponaanje. U kriminologiji postoje i etnografske tradicije (Hobbs, 2007) koje pokuavaju otkriti ta injenje kriminala znai njegovim poiniocima, ta oni misle i zakljuuju o vlastitom ponaanju, sluajui njihove glasove. Iako su ove perspektive bile marginalne u kriminologiji, dale su znaajan doprinos razumijevanju kriminala i kriminaliteta (Yates, 2004). Meutim, ove perspektive takoer donose i rizik romantiziranja kriminala jo jedan nedostatak na koji upozorava Matza (1969). Matza predlae opsenu analizu koja e ozbiljno uzeti u obzir miljenje i tumaenje prestupnika vezano za njihovo vlastito ponaanje, bez urota ili romantiziranja. 2010. Page 13

Ako elimo znati zato se ljudi ponaaju na odreeni nain, pitamo ih i oni e ponuditi razloge i znaenja u njihovom prikazu a ne uzroke. Kriminologija obino nije zauzimala ovakav pristup prema prestupnicima, ime je gubila potencijalno bogat izvor za razumijevanje ove problematike. Moda je to tako zato to smo neskloni da razumijemo, kada nam je sa psiholokog i politikog stanovita mnogo jednostavnije da takvo ponaanje osuujemo . Oigledno je da Matzina razmatranja imaju veoma znaajne implikacije za primijenjenu kriminologiju. Ako u svome entuzijastinom nastojanju da negiraju vrijeme kriminolozi odustanu od kritike perspektive, primjenjujui vlastito shvatanje na stvarne probleme kriminaliteta, krivine pravde i viktimizacije, izlau se riziku nerazumijevanja, irelevantnosti, te ak i pogoravanja problema koje pokuavaju rijeiti.

1.4.

Neki kriminoloki pristupi i njihove primjene

Postoji irok spektar kriminolokih teorija, koje nude suprotstavljene perspektive o kriminalitetu te stoga imaju veoma razliite implikacije kada se primjenjuju na zajednicu i praksu u krivinom pravosudnom sistemu. Kako bismo to ilustrovali, sada emo analizirati odreene teorije i istraiti pitanja koja se pojavljuju prilikom njihove primjene. Projekat Lombrosian (Garland, 2002) pokuao je utvrditi ta je to kod kriminalaca to ih ini drugaijim od ostalih, kroz primjenu pozitivistike metodologije i koritenje sredstava prirodnih nauka kako bi identifikovali LUomo Delinquente ovjeka kriminalca. Meutim tenja da se znaajno smanji kriminalitet sticanjem znanja o njegovim uzrocima, to se razlikuje od prouavanja prestupnika, postepeno se inila sve manje uvjerljivom. Bioloki i psiholoki faktori po kojima se prestupnici razlikuju od ostalih su se pokazali neshvatljivim, i u svakom sluaju kao neto na to se ne moe uticati.

2010.

Page 14

U meuvremenu, vrijednost ovog projekta je dovedena u pitanje usljed drugih modaliteta za razumijevanje kriminaliteta. ikaka kola je istraivala ekologiju kriminaliteta i zakljuila da bi kriminalitet mogao biti funkcija drutvene organizacije (ili neorganizacije). Teorija tenzije pronala je uzroke za vrenje krivinih djela u tenziji izmeu ambicije za stjecanjem bogatstva i realnosti da je prosperitet dostupan samo nekolicini: kriminalitet je jedan od moguih odgovora na ovakvu situaciju. Teorije konflikta tumae kriminalitet kao manifestaciju tenzija najee klasnih tenzija utemeljenih u drutvenom poretku. I pored mnogih razlika u teoretskim preferencama i politikim sklonostima koje se dovode u vezu sa ovim teorijama,one imaju jednu zajedniku karakteristiku a to je da se ustavne razlike izmeu pojedinaca, u najboljem sluaju, smatraju samo dijelom cijele prie. Socioloki pristupi priznaju da bilo koje tumaenje kriminaliteta mora uzeti u obzir socijalno porijeklo i kontekst kriminaliteta, te stoga insistiraju da je kriminalitet proizvod politikog i ekonomskog ustroja drutva, a ne devijantnog ponaanja nekolicine pojedinaca. Ne iznenauje stoga da vlade favoriziraju individualizirana objanjenja i obino odbacuju tumaenja koja ukljuuju kritiku socijalne strukture. Ponovo, ako je sve to krivina djela imaju zajedniko injenica da su regulisana krivinim zakonom, moe se initi neuvjerljivo da bi moglo postojati takvo neto kao to je uzrok (ili ak uzroci) kriminaliteta. Pretpostaviti da oni postoje bi znailo zanemariti ne samo politike okolnosti kriminalizacije, ve i samu raznolikost ponaanja obuhvaenu pojmom kriminalitet (ak i u njegovoj najkonzervativnijoj definiciji). Lista prekraja koji se moraju prijaviti (vidi Nicholas, Povey, Walker i Kershaw, 2005) ukljuuje veoma irok opseg krivinih djela od prevare od strane direktora preduzea do naputanja djeteta mlaeg od dvije godine; od krae elektrine energije do krivinih djela vezanih za religiju; od krivotvorenja do izdaje. Koliko je vjerovatno da bi genetika, biologija ili psihologija mogle otkriti uzroke tako razliitih oblika ponaanja?

2010.

Page 15

I zbog drugih razloga, inilo se prilino nevjerovatno da bi takvi uzroci mogli biti otkriveni studijom, bez obzira koliko temeljita bila, osobina poznatih prestupnika. Line studije i ankete o viktimizaciji pokazali su (kako su kriminolozi dugo pretpostavljali) da osueni i zatvoreni kriminalci o kojima je prikupljeno tako mnogo saznanja ine samo jedan mali dio svih onih koji su prekrili zakon i za njih se ne moe pretpostaviti da su predstavnici vee grupe (vjerovatnije je da nisu). Zajednike studije, koje prate krivine dosijee svih ljudi roenih odreene sedmice, takoer su pokazale da je mnogo vei broj ljudi protiv kojih je izreena krivina presuda nego to se pretpostavljalo. Atricijske2 studije, ukazujui na razliite faktore izmeu kriminala i presude u sluajevima gdje su prestupnici nestali iz procesa, pokuale su promijeniti veliinu ledenog brijega iji vrh ine ove presude sugeriui da, naroito za odreene prekraje, nema vie od dvije do tri presude na stotinu krivinih djela. Izvjetajne studije su pokazale da je ak i ovaj broj ozbiljno podcijenio uestalost prekraja, i postala je uvjerljiva tvrdnja da mnogi vjerovatno veina ljudi poine krivino djelo u odreenoj fazi svojih ivota (za detaljniju diskusiju i reference, vidi Maguire 2007). Zajednike studije pokazuju da se protiv znaajnog broja ljudi izriu presude za ozbiljna krivina djela. Atricijske studije pokazuju da samo mali broj prekraja rezultiraju presudom. Anketiranja rtava i izvjetajne studije potvruju da je broj ljudi koji ine krivina djela veoma velik. Ako veina ljudi ine krivina djela, kako se to odraava na nastojanja da se utvrdi razlika izmeu poinioca i onih koji to nisu? I ako se krivini pravosudni sistem bavi samo manjim procent om prestupnika, moe li znaajno doprinijeti smanjenju kriminaliteta? Ako ne moe, kakve bi strategije trebalo upotrijebiti protiv kriminaliteta? 9781412947312-Ch Pored osporavanja projekta otkrivanja uzroka kriminala, ova saznanja dovode u pitanje i odnos izmeu injenja krivinih djela i krivinog pravosudnog sistema.
2

e. Atrition.

2010.

Page 16

Kako krivini pravosudni sistem moe uiniti vie od tako skromnog doprinosa u smanjenju stope kriminaliteta ako je samo mali procenat prestupnika koji bivaju uhvaeni i osueni? Konvencionalni odgovor na to je pozivanje na spreavanje: mogunost hapenja i kazne odvraa ljude od prestupa pojava koja je manje oita svima koji su angaovani u krivinoj pravosudnoj praksi i koji se samo susreu sa onima koje to nije odvratilo. Meutim kriminologija nas upozorava da ovdje budemo oprezni: ne radi se o tome da strah od posljedica nikada ne odvraa ljude, ve o tome da takvo spreavanje daje neopravdane pretpostavke o ponaanju koje preuveliavaju njegov potencijal. Naroito, postoji malo ili nimalo dokaza da e poveanje kazni za prekraje smanjiti njihovu uestalost. Ako i postoji optimalna visina kazni koja bi odvratila poinioce, niko ne zna koja je to visina. Jo jedna mogunost je da krivini pravosudni sistem ima edukativni uticaj, potvrujui vrijednosti koje povezuju zajednicu u nepriznavanju i osudi kriminala, to obuhvata hapenje, suenje i kaznu (Durkheim, 1964). Krivini pravosudni sistem nesumnjivo ima takav uticaj u odreenoj mjeri: jedan od naina na koje uimo o pogrenosti ponaanja jeste posmatranje reakcija zajednice na zakvo ponaanje. No iako je vano i moralno edukativno da krivini pravosudni sistem sauva takvu vezu sa vrijednostima drutva kojem slui, implikacije za krivino pravosue i praksu izricanja kazni nisu nimalo jasne. Naroito, ne postoje dokazi koji sugeriu postojanje bilo kakve jasne veze izmeu stepena kanjavanja i javne percepcije pogrenosti nekog oblika ponaanja (Walker, 1991). Da rezimiramo, dakle, sve vie se uzima u obzir da, kako Garland navodi: Samo sredinji procesi socijalizacije (internalizirana moralnost i osjeaj dunosti, neformalni poticaji i nagrade za konformizam, praktine i kulturne mree uzajamnih oekivanja i neovisnost itd.) koji mogu promovirati pravilno ponaanje dosljedno i redovno. (Garland, 1990: 289) sva pitanja koja jasno prevazilaze kapacitete dravnih agencija za krivinu pravdu.

2010.

Page 17

Jedan nain da se opie ova putanja u kriminologiji je rei kako je postalo jasno da pitanje ta uiniti u vezi sa kriminalom? nije isto kao pitanje ta uiniti sa osuenim prestupnicima? Uvaavanje socijalnog konteksta u kojem se ine prekraji predstavlja upozorenje na ogranienja krivinog pravosudnog sistema. Moda ima mjesta za intervenciju kod problematinih pojedinaca, ali socio ekonomski poredak, podjela ansi, nain na koji organiziramo obaveze i ureujemo ivote predstavljaju kontekst u kojem e ljudi imati prilike da ine krivina djela ili odustanu, i u kojem e napraviti svoj izbor. Teorije o racionalnom izboru i rutinskim aktivnostima su se pobunile navodei kako su prestupnici pretjerano patologizirani: prestupnici su racionalna i proraunata bia kao i svi ostali (odnosno barem nisu manje racionalni od ostalih) i koriste prilike na osnovu procjene njihovih vlastitih interesa. Ovakvi pristupi tvrde da su uzroci prestupa uglavnom nepoznati, vjerovatno se ne mogu otkriti, i u svakom sluaju se na njih ne moe uticati. (Kako mogu sredinji procesi socijalizacije na koje se Garland poziva postati otvoreni za promjene?) Zbog toga je bilo pogreno, teoretski i politiki, pristupiti smanjenju kriminal iteta kroz ono to je kriminologija mislila da zna o netipinoj manjini osuenih prestupnika koje je prouavala. Naime, krivini pravosudni sistem nije mogao uiniti mnogo sa nekolicinom prestupnika do kojih je uspio doi. Veoma je malo dokaza koji pokazuju da je bilo koji konkretan oblik intervencije bio uspjeniji od nekog drugog u smanjenju ansi da se kazna ponovi (Brody, 1976). to je jo gore, tvrdei da kriminalitet ne bi mogao biti prouavan izolovano od procesa kriminalizacije i praksi izvrenja, kriminologija je poluila argumente koji sugeriu da je praksa krivinog pravosua, osim to predstavlja rjeenje, jednako tako i dio problema. Oito, to se vie kriminalizira ponaanje, vea e biti uestalost kriminaliteta. Nils Christie (2004) je nedavno uvjerljivo tvrdio da postoji snaan osjeaj u kojem drutva mogu imati onoliko kriminaliteta koliko ele: postoji nekoliko moguih odgovora na neprikladno i neuljudno ponaanje, i a ko se donese politika odluka da se mnogi oblici takvog ponaanja proglase krivinim djelom, onda e biti vie kriminaliteta i vie kriminalaca. Postoje moda i drugi, 2010. Page 18

ak i efikasniji, naini da se smanji uestalost neeljenog ponaanja. Interakcijske perspektive sugeriu da formalne dravne intervencije obino samo pogoravaju stvari karakterizirajui prestupnike na nain koji mijenja njihovu vlastitu percepciju o sebi (to esto vodi u sekundarnu devijantnost (Lemert, 1951)) i utie na druge ljude da na njih reaguju drugaije i negativno. Kao ekstremna opcija, Schur (1973) je savjetovao radikalnu neintervenciju, ostaviti djecu na miru. Dobro je poznato da su mladi ljudi poinioci kriminal iteta u nesrazmjerno veem broju i da je normalan razvoj da saz rijevanjem prerastu kriminalitet (Matza, 1969; Rutherford, 1986). Upitno je da li krivine pravosudne intervencije mogu ubrzati taj proces, ali ga mogu usporiti sklanjajui ljude iz okruenja u kojem moraju nauiti da ive zakonito i koje prilike sebi m oraju stvoriti kako bi ouvali ivotni stil zasnovan na potivanju zakona. Ovo pitanje je detaljno razraeno u poglavlju Goldsona i Yatesa. Pored toga, teorija oznaavanja je osporila i samu suvislost tradicionalnog kriminolokog projekta razumijevanja prestupnika u cilju smanjenja stope kriminala. Ne postoji nita po emu se prestupnici razlikuju od drugih ljudi razlika, kako Becker navodi u poznatoj tvrdnji, nije ni u predmetu prekraja ni u prestupniku, ve u funkciji odgovora na njihovo ponaanje. Teorija oznaavanja daje neobian primjer kako kriminoloka teorija moe biti primijenjena u praksi. Politika odvraanja od krivinog gonjenja, naroito za mlade ljude, te oslobaanja iz zatvora zasnovana je na interakcijskim shvatanjima krivinog djela. ak i sada kada su ovi pristupi kvalificirani i usklaeni, teorija oznaavanja ostaje skromni podsjetnik da intervencija moe pogorati stvari, jednako kao to ih moe i popraviti. Ideja rane intervencije je obmanjujua i politiari je redovno podupiru. Rano otkrivanje mladih ljudi koji bi mogli poiniti krivino djelo i pravovremena intervencija kako bi se to sprijeilo se ini uvjerljivom i privlanom politikom. Meutim oznaavanje nas podsjea da se radi o ambiciji koja se pokazala veoma loe u praksi.

2010.

Page 19

Jedna od primjedbi na radikalnu neintervenciju odnosila se na poruku koju alje prestupnicima, zajednici i, posebno, rtvama. Ne initi nita u vezi sa neprihvatljivim ponaanjem potpuno je isto to i indiferentnost. Iako je priznao posljedice tradicionalnog kanjavanja koje bi mogle dovesti do igosanja i iskljuivanja, Braithwaite (1989) je smatrao da su kriminolozi donijeli pogrean zakljuak: kazna je esto adekvatna reakcija na prestup, ali mora biti izvrena na nain koji e olakati reintegraciju prestupnika u zajednicu. Perspektive racionalnog izbora i priznanje da je krivina pravda samo jedan (ogranieni) aspekt odgovora na kriminal pomogli su da se pitanje ta uiniti u vezi sa kriminalitetom odvoji od pitanja ta initi sa kriminalcima. Sve vee priznavanje znaaja rtve je karakteristika savremenog kriminolokog diskursa (Bottoms, 1995; Garland, 2001). Spoznaja o znaaju rtve dovodi do treeg pitanja: ta uiniti u ime rtava kriminaliteta? Primijenjena kriminologija okvir za praksu

1.5.

Primijenjena kriminologija bi trebala pomoi u pronalaenju odgovora na tri kljuna pitanja koja smo postavili na poetku poglavlja. Zbog toga je znaajna za one koji su odgovorni za donoenje politika te za sve koji se bave praksom u oblasti krivine pravde. Studenti koji se planiraju baviti krivinom pravdom moraju imati ne samo vrstu osnovu u oblasti teoretske kriminologije, to Cohen u uvodnom citatu naziva isti akademski svijet, ve i dobro razumijevanje kako se ove teorije dovode u vezu sa politikom i praksom u krivinoj pravdi odnosno kako se primjenjuju ove kriminoloke teorije. To je klju za primijenjenu kriminologiju i ono to ova oblast nudi. Studenti moraju biti u stanju da se kritiki angauju u oblasti u kojoj rade. Oblast krivinog pravosua je dinamina i stalno se mijenja i sve vie iri (Muncie, 1999). Zbog toga je izuzetno vano za studente koji e se baviti praksom da se angauju u ovim promjenama analitiki i kritiki. Kako bi to uinili, studentima nije 2010. Page 20

dovoljno da budu opremljeni razliitim tehnikim vjetinama potrebno im je takoer teoretsko znanje i sredstva kritike analize. Na primjer, nije dovoljno da studenti samo naue o odnosu izmeu teorije i politike i prakse, oni moraju biti sposobni da ponude kvalitetnu kritiku s tim u vezi. Upravo kroz takve procese oni koji rade u praksi mogu razvijati modele za praksu i usavravati usluge koje nude. Osim toga, protok ideja kree se u oba pravca ne samo da bi akademija trebala uticati na praksu, ve i iskustvo prakse i inovativne debate o politici moraju imati uticaj na osobine i usmjerenje primijenjene kriminologije. To znai da bi se trebalo postii da kriminolozi primjenjuju kriminoloku teoriju na svoje teme i razmatraju odnos izmeu kriminoloke teorije i deavanja u poli tici i praksi. To ukljuuje kritiki osvrt na to kako je kriminoloka teorija primjenjivana u ovoj oblasti; u kolikoj je mjeri kriminologija svrshishodno angaovana, posveujui posebnu panju savremenom kontekstu i odnosu kriminologije i moi; i implikacije njihove analize za razliite zajednice, posebno uzimajui u obzir diskriminaciju, ugnjetavanje i nepravdu. Potrebno je takoer raspravljati o tome kako bi kriminologija mogla biti primijenjena i komentiraju neke od njenih neostvarenih potencijala, te kako bi mogla biti iskoritena da se pobolja kvalitet politike debate i savremene prakse. Odnos izmeu kriminolokog istraivanja i politike i prakse je kljuan za bilo koju raspravu o primijenjenoj kriminologiji. Naime, upravo je ovaj odnos prezentiran kao kljuan u smislu planova za efikasnu praksu i onoga to funkcionie, i on je u samom srcu odnosa izmeu akademije, drave i mehanizama drutvene kontrole. Hine u svom poglavlju detaljnije istrauje neke aspekte odnosa izmeu kriminolokog istraivanja, politike i prakse. Hine naroito analizira razvoj kriminologije i njen odnos sa institucijama vlasti, pokazujui kako se sadanji odnos izmeu kriminologije, istraivanja, politike i prakse moe pratiti natrag do ovih historijskih korijena. Hine takoer preispituje koncept politike i prakse zasnovane na dokazima, kao i aktuelnu prevladavajuu predodbu o ovim odnosima, te individualne koncepte politike, prakse i istraivanja. Dakle, Hine kritiki istrauje odnos izmeu 2010. Page 21

istraivanja, politike i prakse koji se nalazi u samom centru svake rasprave o primijenjenoj kriminologiji. Ovaj dijalog izmeu primijenjene kriminologije i prakse bi posebno trebao biti produktivan u kontekstu razliitosti i anti-diskriminacije. Krivina politika je ponekad govorila o prestupnicima, rtvama i zajednicama na nain da zanemaruje njihove razlike dakle kao o standardnim sluajevima. Ali, kao to Hudson insistira, Kada se predmetu pravde vrati socijalni kontekst i su rova stvarnost, jasno je da je razlika standardna, i da se razlike po pravilu ne mogu smanjiti. (Hudson, 2001: 166). Obzirom da bi refleksivna kriminologija trebala istraiti i otkriti ove razlike, Knight, Dominey i Hudson analiziraju neizvjesni angaman kriminologije u ovim pitanjima (kao i njihovo redovno zanemarivanje) i raspravljaju o pojavi kritika koje usmjeravaju kriminologiju. Oni analiziraju implikacije djelovanja u krivinom pravosudnom sistemu koji odraava i reproducira neravnopravnosti moi. Suprotstavljanje nejednakosti i nepravdi poziva na samosvjesnost uzimanje u obzir kako stavovi i ponaanje svih koji djeluju u praksi moraju biti predmetom refleksije, da bi se mogla osporiti lina i institucionalizirana diskriminacija. To zahtijeva poznavanje strukturalnih i kulturnih navika, institucija i praksi koje odravaju ove neravnopravnosti. To takoer zahtijeva razumijevanje i strunu kompetentnost, kao i etiku opredijeljenost pravdi. Sve ovo je kljuni dio primijenjenih kriminolokih studija koje za cilj imaju da proizvedu djelatnike u praksi koji e prepoznati i suprotstaviti se nepravdi, i koji u tom nastojanju moraju imati podrku svojih organizacija. Crisp i Ward analiziraju ulogu koju je kriminologija imala u razvoju dogaaja vezano za policijsku djelatnost, te kroz to ukazuju na izazove sa kojom se policijska djelatnost suoava u 21. stoljeu, preispitujui koja saznanja kriminoloka teorija moe ponuditi za unapreenje policijskih praksi. Oni takoer kritiki procjenjuju historijski razvoj policijske djelatnosti i analiziraju odnos izmeu policije i lokalne zajednice. Kroz ovu analizu posebnu panju posveuju pitanjima vezano za rasu. Poglavlje zakljuuje tvrdnjom da posljednji razvoj

2010.

Page 22

dogaaja vezano za obuku policajaca prua mogunost da se preispita primjena istraivanja i teorije na policijske operacije i odnos izmeu policije i zajednice. Zatvori su kljuni dio krivinog pravosudnog sistema i u Velikoj Britaniji predstavljaju krajnju sankciju za krivino djelo. Wahidin i Ardley u po glavlju o zatvorima kritiki razmatraju koncept zatvorske kazne te ilustruju zabrinjavajue trendove u koritenju zatvora kao i njegove socijalne efekte. Oni kritiki analiziraju funkcije zatvora uz posebnu panju na enske zatvorenike i starije zatvorenike. Zatim istrauju pitanja vezano za etniku pripadnost i samo povreivanje, koristei studije konkretnih sluajeva kako bi ukazali na ove probleme. Potom prelaze na razmatranje abolicionizma, tvrdei da abolicionistiki pristup daje alternativnu viziju kako mi kao drutvo moemo rijeevati problem prestupa vizija koja je potpuno suprotstavljena tradicionalnim modelima kanjavanja. Canton i Eadie razmatraju pitanja diskrecije i odgovornosti. Svi koji se bave praksom su pozvani da stalno donose odluke i e sto se vode propisima koji za cilj imaju da ogranie pa ak i odrede nain na koji e djelovati. Ali kako pravila mogu zadovoljiti zahtjeve razliitosti ne samo brojne razloge zbog kojih se okolnosti meusobno razlikuju, ve i razlike izmeu ljudi kojih se te odluke tiu? Propis donesen za standardni sluaj bi mogao rezultirati nepravdom u stvarnom svijetu razliitosti. Ali ako strunjaci budu donosili odluke za svaki sluaj pojedinano, to bi moglo dovesti do neprihvatljivih neloginosti, favoriziranja, pristrasnosti i proizvoljnosti. Canton i Eadie predlau odgovornost kao zatitu protiv takve nepravde. Oni nadalje tvrde da su uvaavanje individualnosti i potivanje razlika vani segmenti legitimnosti prakse u oblasti krivinog pravosua. Povjerenje u krivini pravosudni sistem i potivanje njegovih zahtjeva su na veem nivou kada se ljudi tretiraju kao pojedinci i sa potovanjem. Odgovornost ne bi trebala biti ograniena na odnose unutar struke, ve bi se trebala primjenjivati na mnogo iru populaciju ukljuujui izmeu ostalog i one kojih se tiu odluke.

2010.

Page 23

Politika i efikasnost zasnovani na dokazima, kao to je naglaeno u uvodu ovom poglavlju, postali su kljuni termini u rjeniku krivine pravde. Poglavlje Goldsona i Yatesa kritiki procjenjuje novije konstrukcije definisanja politike zasnovane na dokazima i njihove primjene u kontekstu maloljetnikog pravosua u Engleskoj i Velsu od 1997. godine. Oni tvrde da postoji nesklad izmeu dokaza prikupljenih istraivanjem i postojee prakse vezano za mlad e, te stoga dovode u pitanje mjeru u kojoj je kriminologija svrsishodno primjenjena u ovom segmentu. Oni tvrde da pristup kriminalitetu mladih i pravdi koji je istinski zasnovan na dokazima mora prevazii grubu politizaciju maloljetnikog pravosa. U konanici, ovo zahtijeva depolitiziranje omladinskog kriminaliteta i pravosua i razvijanje progresivnih tolerantnih, nekriminalizirajuih, inkluzivnih i participacijskih strategija koje e potivati ljudska prava. Upravo tome, kako oni tvrde, primijenjena kriminologija mora teiti. Ostvarujui to, nadalje tvrde, primijenjena kriminologija mora biti konstruirana kao vrsta kritike intervencije. Drutvene intervencije su kljuni segment savremenih krivinih pravosudnih sistema. Smith daje pregled i historijski razvoj drutvenih intervencija kljune oblasti u kojoj je prema tvrdnjama vlade primijenjeno kriminoloko istraivanje. Pozivajui se na primjere iz pravosudnog sistema koji se odnose na mlade, Smith se kritiki hvata u kotac sa ideolokim opravdanjima na kojima su zasnovane drutvene intervencije, postavljajui pitanja kako o njihovoj opravdanosti tako i o praktinim posljedicama te istraujui njihove veze sa kriminologijom i dokazima prikupljenim kroz istraivanje. Smith tako pokuava odgovoriti u kojoj je mjeri kriminologija primijenjena na ova pitanja. U slinom tonu kao Goldson i Yates te Tombs i Williams, Smith tvrdi da kriminologija ima odgovornost da ponudi kritiku perspektivu, kako u pogledu iskrene i precizne procjene efikasnosti, tako i u pogledu davanja normativnih miljenja o poeljnosti i vrijednosti intervencija.

Wood i Kemshall raspravljaju o odgovornosti u praksi rada sa prestupnicima visokog rizika u zajednici. Mnoge grupe imaju pravo na takvu odgovornost rtve, zajednice, agencije koje uestvuju u zajednikom agencijskom projektu 2010. Page 24

te sami prestupnici. Ovo nije samo moralni uslov, ali poziva na potivanje. On ukazuju na jasnu vezu izmeu prihvatanja restrikcija od strane prestupnika i potivanja istih, te u kojoj mjeri se donesene odluke saoptavaju jasno i opravdavaju. Nijedna strategija za upravljanje rizikom ne moe zanemariti odgovor prestupnika na tu strategiju. Jedan od najznaajnijih razvoja u oblasti drutvene i krivine pravde tokom posljednjih godina bio je rastui u ticaj restorativne pravde. Stout i Goodman Chong u svome poglavlju kritiki preispituju uticaj restorativne pravde na politiku i praksu u oblasti krivine pravde. Oni analiziraju uticaj koji je imala na pravosudne sisteme kako za odrasle tako i za mlade. Kroz to istrauju kljuna pitanja vezano za ulogu drave i ulogu zajednice, koje nisu svojstvene samo konceptima restorativne pravde, ve predstavljaju kljuna pitanja u opsenijim debatama o krivinoj pravdi. Na taj nain poglavlje analizira kako su teme i principi restorativne pravde svrsishodno primijenjeni kroz politiku krivine pravde. Na slian nain kao u prethodnoj raspravi Goldsona i Yatesa, rasprava Tombsa i Williamsa takoer se moe posmatrati kao kritika intervencija, ovaj put vezano za rasprave o viktimologiji i korporacijskom kriminalu. Dakle, dok se pokret viktimologije u okviru kriminologije fokusirao na potrebe i prava rtava ulinog kriminaliteta, Tombs i Williams usmjeravaju svoju analizu na korporacijske kriminalce. Pri tome oni kritiki ocjenjuju u kojoj su mjeri potrebe rtava korporacijskog kriminalitata sadrajno obuhvaene u okviru kriminologije ili ispunjene u krivinom pravosudnom sistemu koji je u tolikoj mjeri usmjeren ka rjeavanju krivinih djela poinjenih od strane marginal iziranih grupa. Oni pokazuju kako kriminologija moe biti primijenjena na nain koji e pokrenuti kritiku ideoloki motiviranih definicija rtava. Ovo poglavlje ponovo pokree niz pitanja koja se tiu politike i prakse, vezano za to koji je odgovor na ko rporacijske kriminalce i kako se ispunjavaju potrebe njihovih rtava.

2010.

Page 25

1.6.

Zakljuak

Cilj ovog dijela rada je bio da istrai ta se podrazumijeva pod pojmom primijenjena kriminologija te da procijeni potencijalni doprinos kriminologije u praksi. Tvrdili smo da se primijenjena kriminologija treba kritiki angaovati u ovoj oblasti i proiriti van ogranienog okvira potreba vlade za istraivanjem u cilju unapreenja mehanizma drutvene kontrole. Ona ne treba biti svedena na pruanje tehnikih alibija (Cohen, 1985), formulisanih oko ogranienih i tradicionalno konstruisanih definicija kriminala koje nudi drava. U mjesto toga treba ii dalje i kritiki se uhvatiti u kotac sa pitanjima ireg konteksta drutvene tete, zato se postavljaju odreena pitanja a druga ne, zato se skupljaju odreene vrste dokaza a neke druge ne, i kako programi vlada utiu na prozvodnju kriminolokog znanja. Kao to Christie tvrdi, kriminologija bi trebala postavljati probleme pred dravu a ne rjeavati ih u ime drave. To zahtijeva razumijevanje naina na koji nastaje kriminoloki diskurs te kako su vladini programi oblikovali institucionalni domen akademske kriminologije. Kao to Cohen tvrdi u citatu na poetku ovog poglavlja ovo je od posebnog znaaja za kriminologiju upravo zato to se primjenjuju kriminoloka saznanja. Preostala poglavlja ovog izdanja na razliite naine analiziraju razne aspekte te primjene. Definisali smo tri kljuna pitanja koja se tiu prakse ta initi u vezi sa prestupnicima?; ta initi u vezi sa kriminalom?; ta initi u ime rtava? Ukazali smo na injenicu da se radi o odvojenim pitanjima, iako ih nekada ne razlikuju dovoljno u politikoj debati. Svi koji se bave praksom u oblasti krivin og pravosua moraju se pozabaviti jednim ili vie ovih pitanja te svim vezanim izazovima za praksu. Djelatnici u praksi koji imaju saznanja te kritike i analitike vjetine steene kroz studij kriminologije e biti skloniji promiljanjima i efikasniji u radu, zahvaljujui njihovom razumijevanju potencijala i ogranienja prakse kojom se bave. Kritiko znanje i steeno iskustvo analitiki usmjerenih djelatnika u praksi je bogat (i nedovoljno iskoriten) resurs koji ima veliki potencijal da progresivno usavri politiku i praksu.

2010.

Page 26

Tvrdi se da snage koje oblikuju proces proizvodnje kriminolokog znanja imaju vaan uticaj na to kako se kriminologija primjenjuje (ili kako bi s e mogla primjenjivati), te stoga kako treba shvatati primijenjenu kriminologiju. U ovom poglavlju se tvrdi da kriminologija treba biti primijenjena na tri osnovna pitanja; ta uiniti u vezi sa prestupnicima?; ta uiniti u vezi sa kriminal itetom?; ta uiniti u ime rtava kriminaliteta? Tvrdi se da su ova na prvi pogled jednostavna pitanja konceptualno mnogo sloenija nego to se ine, te da bilo koji odgovor na njih podrazumijeva politiku ocjenu. Takoer se tvrdi da bi primijenjeni kriminolozi, pored toga to rjeavaju probleme, jednako ih trebali i postavljati (Christie, 1971). U isto vrijeme, u poglavlju se tvrdi da kriminologija nudi saznanja i razumijevanja koja e poveati kvalitet prakse u oblasti krivine pravde. Poglavlje zakljuuje razmatranjem implikacija koje primijenjena kriminologija ima na praksu i politiku, navodei doprinos razliitih poglavlja knjige u ovim debatama.

2010.

Page 27

2. Primjenjena istraivanja i strategija suprotstavljanja kriminalitetu Podruje Evropske unije zadueno za pravosu e, slobode i sigurnost, treba da kroz razvoj evropskih programa za spreavanje i suzbijanje kriminaliteta, baziranih na poznavanju i registrovanju kriminaliteta, utiu na rjeavanje osnovnog polja zabrinutosti svojih graana - kriminalitet i sigurnost.

Strategija suprotstavljanja kriminalitetu bi trebala obuhvatati dva temeljna polazita: 1. smanjivanje trokova otklanjanja posljedica uzrokovanog kriminalnim ponaanjima u drutvu kao i trokova sistema kontrole kriminaliteta; 2. distribuiranje tih trokovae to je mogue pravednije (i efektivnije); Aplikativna, odnosno primjenja kriminologija, stoga ima dvije dimenzije znaaja. Prva bi se odnosila na obezbjeivanje uslova da saznanja do kojih dolaze istraivai u kriminologiji onima koji se praktino koji bave suzbijanjem bolje (suprotstavljanjem) zloina(u) prue podatke omoguavaju

razumijevanje kriminaliteta. Druga dimezija odnosi se na poloaj istraivaa, odnosno, zbog prethodno navedene dimenzije, najbolje je uiniti kriminologe, bar u izvjesnoj mjeri, odgovornim za djelovanje krivinog pravosua (Ignjatovi: 2005)

2010.

Page 28

Svi oni koji su ukljueni u suprotstavljanje kriminalitetu (naroito pravosudni organi), treba da: a) Shvate i kritiki analiziraju rezultate najnovijih istraivanja u ovoj oblasti, od kojih neka pruaju saznanja koja im mogu biti od koristi; b) Sami istrauju ili od drugih trae sprovoenje istraivanja koja mogu doprinijeti efikasnijem radu organa formalne socijalne kontrole; c) Istrauju sopstveni rad (prednosti i manjkavosti) primjenom naune metodologije i unaprijed utvrenih indikatora (vre istraivanja u kojima su i sami objekat istraivanja) sa ciljem poboljanja efikasnosti; d) Donose odluke iskljuivo na osnovu rezultata istraivanja.

Ovakvim pristupom, osigurao bi se znaajno efektivniji sistem kontrole kriminaliteta, pri emu bi zadovoljstvo osjetio svaki pripadnik za jednice. Djelovanje prema navedenim naelima svakako bi izazvalo efikasniju politiku suprotstavljanja kriminalitetu, a dovelo bi i do vieg nivoa sigurnosti graanina, stvorili bi se uslovi za meunarodnu komparabilnost podataka, odnosno obezbijedila bi se kvalitetnija meunarodna saradnja, ne samo po pitanju suprotstavljanja kriminalitu, ve uopte saradnja po pitanju privredne, tehnoloke, naune, obrazovne, kulturne i drugih vidova saradnje. Za kriminoloke potrebe koriste se dvije vrste izvora podataka o kriminalitetu u jednom drutvu. Zvanini statistiki podaci predstavljaju podatke o registrovanom kriminalitetu, i najee se oslanjaju na slubene izvore, odnosno na podatke dobivene iz policijskih orgnaizacija, tuilatva, sudova a nerijetko i od in stitucija za izvrenje krivinih sankcija. Dakle, policijske organizacije sadre podatke o prijavljenim uiniocima i djelima, tuilatva raspolau podacima o podaci o optuenim osobama i o djelima za koja je pokrenut krivini progon, dok sudovi u svojim evidencijama imaju samo podatke o sluajevima o kojima je pokrenut sudski postupak. S druge strane, institucije za izvrenje sankcija imaju samo 2010. Page 29

podatke o osuenim osobama, kao i podatke o djelima tih osoba koje se nalaze u sudskim presudama. Sasvim je jasno da se obim podataka od policijskih organizacija do institucija za izvrenje krivinih sankcija smanjuje, to svakako zavisi od odluka i postupanja svake od navedenih institucija. Tako nee se za sve prijavljene osobe podii optunica, kao to se nee pokr enuti sudski postupak za sve osobe protiv kojih je pokrenuta istraga, te na kraju nee sve optuene osobe biti i proglaene krivim i osuene te nakon toga upuene na izvrenje krivinih sankcija. Slikovit prikaz smanjenja broja uinilaca kroz razliite faze krivinog postupka shematski (shema 1.) prikazuje Siegel (2006.). Podaci o kriminalitetu, kao i ostalim antisocijalnim i asocijalnim ponaanjima mogu se dobiti i iz institucija socijalne zatite, medicinskih ustanova i sl. U novijoj kriminolokoj literaturi se za zvaninu statistiku esto kae da je vie odraz efikasnosti ili neefikasnosti rada organa formalne socijalne kontrole nego to je pouzdana slika stanja kriminaliteta u realnom svijetu.

Zbog navedenog nedostatka, a u svrhu dobivanja kompletnije slike o stanju kriminaliteta u jednom drutvu u odreenom vremenu, provode se istraivanja usmjerena na aproksimaciju tzv. tamne brojke kriminaliteta. Najpouzdaniji naini ili metode dobivanja podataka iz kojih je mogue procijeniti obim i strukturu prestupnikih ponaanja koja ostaju neregistrovana, odnosno koja se nikada ne prijave niti se pokrene bilo kakav postupak organa formalne socijalne kontrole, jesu studije samoprijavljivanja/samooptuivanja (e.Self-reported), viktimizacijske studije (e.Crime victimisation Study) te istraivanje straha od kriminaliteta (e. Fear of Crime). Savremene kriminoloke studije upravo su najee usmjerene na istraivanje karakterisktika neregistrovanih krivinih djela, a veoma esto se vre i meu populacijom djece i maloljetnih lica, kako bi se dobila to realnija slika o prestupnikim oblicima ponaanja ovog dijela populacije. Ovi podaci o tamnoj brojci maloljetnikog delinkventnog ponaanja imaju neprocijenjivu vrijednost za planiranje, programiranje i realiziranje preventivnih programa prema ovom obliku kriminaliteta.

2010.

Page 30

Kriminoloki podaci o obimu, strukturi i dinamici kriminaliteta, u savremenim sistemima krivinog pravosua, najee se koriste za: o procjena obima i dinamike razliitih problema u posmatranom podruju; o pokazatelj na koga problem utie; o pokazatelj odnosa izmeu razliitih problema; o omoguuju signale upozorenja koji se odnose na posmatrane probleme; Meutim, u odnosu na podatke o kriminalitetu veoma esto, naroito kod zem alja u tranziciji ili zemljama u kojima nije u potpunosti razvijen pravni poredak, se pojavljuju i izvjesni problemi. Naime, nerijetko se deava da u odreenim zemljama uopte nepostoje zvanini statistiki podaci o stanju i kretanju kriminaliteta. Poseban problem se javlja u zemljama u kojima se tek razvija proces demokratizacije, a posebno u sluajevima netransparentnog upravljanja dravnim aparatom, koji se najee ispoljava u nepostojanju odluke o dostupnosti statistikih podataka javnosti. Dakle, u dravi postoje zvanini statistiki podaci o stanju kriminaliteta, ali oni nisu dostupni javnosti, ime se nanosi teta kako dravi i drutvu, tako i svakom njenom graaninu. Ipak, u zemljama u kojim ne postoje prethodno iznijeti problemi, mogu se javiti tekoe u odnosu na nain prikupljanja, evidentiranja i klasificiranja podataka o kriminalitetu. Naime, da bi podaci o kriminalitetu bili upotrebljivi za naune analize, neophodno je usaglaeno voenje statistikih podataka o kriminalitetu u agencijama za statistiku ali i u svim pravosudnim organizacijama na svim nivoima administrativne i sudske organizacije. Nerijetko se deava da policijske organizacije, tuilatva i sudovi sasvim razliitom metodologijom prikupljaju i vode podatke o kriminalitetu. Ovaj problem moe biti ozbiljan zapreka, ne samo za proces nauno-istraivakih spoznaja, nego i za bilo koji oblik planiranja kratkoronih, srednjeronih i dugoronih programa rada, kao i sinhroniziranog i efektivnog voenja politike suprotstavljanja kriminalitetu. Osim to neusaglaeno voenje podataka o kriminalitetu moe izazvati broje ne probleme na unutranjem kriminalno-politikom planu, neujednaena i neprilagoena zvanina sta tistika 2010. Page 31

moe prouzrokovati probleme oteanog ukljuivanja zemlje u ire, reginional ne i meunarodne projekte i programe iz oblasti suprotstavljanja kriminalitetu. Razliite zvanine meunarodne organizacije sve ee razvijaju i provode programe harmonizacije statistikih podatka o kriminalitetu, kako bi se ostvarila komparabilnost podataka, odnosno kako bi se preduprijedila meunarodna nastojanja u efikasnijem suprotstavljanju ovoj pojavi. Model statistikog praenja kriminaliteta koji je ostavio i ostavlja veoma pozitivne rezultate na planu cjelovitijeg sagledavanja i spoznavanja kriminalnog fenomena, jeste model Unificiranog izvjetaja o kriminalitetu (e. Uniform Crime Report), koji je razvijen unutar Federalnog istranog biroa (FBI, USA). Naime, ova federalna organizacija je razvila jedinstveni model evidentiranja i praenja kriminaliteta u svim saveznim dravama, ime je stvorila uslove za dobivanje cjelovit ije slike registrovanih krivinih djela na cijelom prostoru SAD-a. Naroit znaaj ima tzv. Unificirani izvjetaj o kriminalitetu- dio I, kojim se prikupljaju podaci o tekim ali i najuestalijim krivinim djelima, odnosno podaci o registrovanim krivinim djelima ubistava, silovanja, razbojnitava, tekih povreda, tekih provalnih kraa, kraa, kraa vozila (motornih) te paljevina. Pojedine evropske zemlje, uoavajui pozitivne rezultate usklaenog praenja statistikih podataka o kriminalitetu a naroito kroz pozitivna iskustva Federalnog istranog biroa, razvija program Evropskog izvora statistikih podataka o kriminalitetu i sistemima krivinog pravosua (e. European Sourcebook of Crime and Criminal Justice Statistics3), koji je razvijen od nekoliko uglednih i referentnih institucija razvijenijih zemlja. Tako, organizacija Vijee Evrope (e. Council of Europe) 1999. godine podrava projekat koji iniciraju i pokreu Istraivaki i dokumentacioni centar iz Holendije (WODC - Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum/ Research and Documentation Centre), zatim Fakultet za nauke o kriminalu iz vicarske (School of Criminal Sciences of the University of Lausanne), te Odjeljenje vlade Ujedinjenog Kraljevstva za unutranje poslove
3

http://www.europeansourcebook.org

2010.

Page 32

(Home Office, UK). Nakon drugog kruga istraivanja i prikupljanja podataka, objavljena je i trea publikacija, koja obuhvata podatke o kriminalitetu i sistemima krivinog pravosua iz veine evropskih zemalja, odnosno svih lanica Vijea Evrope izuzev Bosne i Hercegovine i Srbije. Satistiki podaci koji se objavljuju kroz ovaj projekat sistematizovani su na podatke o definicijama kriminalnih ponaanja, te podatke o strukturi organizacije kao i kriminalitetu iz policijskih statistika, statistika tuiteljstva, statistika sudova i statistika iz institucija za izvrenje krivinih sankcija.

2010.

Page 33

1000 tekih k.d.

500 k.d. neprijavljeno

500 k.d. prijavljeno policiji

100 uinilaca pritvoreno

400 sluajeva nerijeeno

35 maloljetnika upudeno na mal.sud

65 punoljetnih optueno

30 uslovno ili obustava

40 sluajeva prihvadena optunica

25 sluajeva odbaeno

5 maloljetnika osueno i zatvoreno

30 sluajeva sudski postupak

10 sluajeva kaucija ili nedostupno

27 priznali krivnju

2 proglaeni krivim

1 proglaen nevinim

29 osueno

21 punoljetni zatvoren

8 uslovne osude

Shema 1. Siegel, J., L., (2006.) Criminology, str 501.

2010.

Page 34

Definicije kriminalnih ponaanja ne moraju biti i pravne definicije, ve one koje e svojim opisima zadovoljiti potrebu meunarodne statistike komparacije, a obuvtajau ubistva, teke tjelesne povrede, silovanja, razbojnitva, krae, krae motornih vozila, teke provalne krae, i zloupotrebe opojnih droga. Podaci iz policijskih izvora, odnosno policijska statistika obuhvataju podatke o (izvrenja), obuhvata karakteristikama podatke o strukturi

tegistrovanim oblicima kriminaliteta statistika

osumnjienih izvrilaca, te podatke o policijskim kadru. Analagno podacima iz policijskih statistika, tuiteljstva kriminaliteta po pravosnanim optunicama, karakteristikima optuenih izvrilaca, te tuilakom kadru. Po istovjetnoj strukturi prikupljaju se i podaci iz sudova i institucija za izvrenje krivinih sankcija. Prevencija kriminalnog ponaanja i rezultati kriminolokih

2.1.

istraivanja Pod preventivnim djelovanjem uobiajeno se podrazumijevaju mjere i radnje koje slue otklanjanju uslova i uzroka nastanka neke pojave. Prevencija, kao segment ukupne politike suzbijanja/ suprotstavljanja kriminaliteta, pretpostavlja, prije svega, otklanjanje to je mogue veeg broja posrednih i neposrednih faktora koji dovede do pojave kriminalnog ponaanja. Analizirajui ciljeve prevencije mogu se prepoznati dva osnovna pitanja. Jedno pitanje glasi: na koji nain otklanjati uslove kriminalnog ponaanja? Rjeenja na ovo pitanje nude se kroz itav niz kako naunih disciplina, tako i praktinih instrumenata i mjera koje provode razliiti segmenti drutvene zajednice. Meu njima, s jedne strane, imamo kriminalistiku, krivino pravo, studije iz oblasti sigurnosti te druge discipline koje za predmet svog prouavanja u prvi plan stavljaju protivpravna ponaanja, dok s druge strane u preventivnim 2010. Page 35

aktivnostima

se

primjenjuju

ili

spominju

najrazliitije

mjere

socijalnog,

ekonomskog, pedagokog, obrazovnog, medicinskog, sportskog ili kulturnog karaktera. Ipak, postoji i drugo pitanje, koje je prema naem miljenju djelimino zanemareno, a to je: koji su to uslovi i uzroci koji dovode do pojave ili do razvoja konkretnog kriminalnog ponaanja u jednom drutvu? Miljenja smo da je ovo pitanje neopravdano zapostavljeno, dijelom i zbog iroko zastupljene nezainteresovanosti zajednice za razvoj i poboljanje mjera kojima se otklanjaju direktni i indirektni faktori kriminalnog ponaanja. Hipotetiki bi se mogao izvesti zakljuak da bez detekcije uzroka, kako egzogene tako i endogene prirode, nema efikasne prevencije kriminalnog ponaanja, a samim tim i uspjene politike suzbijanja kriminaliteta. Jer, bez definisanja uslova koji su doveli do povrede odreenog prava, ne moemo niti pravilno izdiferencirati koje je mjere najcjelishodnije provesti u tom sluaju. Do odgovora na ovo drugo pitanje moe se doi iskljuivo empirijskim istraivanjima, zasnovanim na utemeljenim kriminolokim teorijskim postavkama, a na cilj, postavljen u ovom radu, upravo se odnosi na aktuelizaciju istraivanja uzroka korupcije, organizovanog kriminaliteta, terorizma, trgovine ljudima, kompjuterskog kriminaliteta i drugih "savremenih" oblika kriminalnog ponaanja, kako bi se pribliili temeljnom imperativu savremene sigurnosne politike prevenciji. Analizom aktivnosti na provoenju dananje kriminalne politike, stie se dojam da centralno mjesto zauzima rasprava o izboru i usavravanju represivnih mjera suzbijanja najteih oblika zloina, kao to su organizovani kriminalitet, terorizam, pranje novca, korupcija, ilegalna tragovina orujem, ljudima, narkoticima itd. Borba protiv svih oblika krimnaliteta, pa tako i savremenih, bi t e najefikasnija ako se ispotuju ne samo represivni oblici reakcije drutva na kriminalitet, ve se posveti ozbiljnija panja i kvalitetnom provoenju preventivnih mjera. Postavlja se pitanje, kako je uopte mogue preventivno djelovati u suzbijanju kr iminaliteta, kada se zna da se prevencijom otklanjaju uslovi i uzroci kriminlnog ponaanja, pri 2010. Page 36

emu se istraivanja kojim se ti uslovi i uzroci otkrivaju zapostavljaju ili ak zanemaruju. Cilj koji elimo ostvariti ovim radom jeste aktuelizacija kriminologije i etiolokih istraivanja savremenih formi kriminalnog ponaanja, ime se omoguava kvalitetniji pristup u kreiranju ne samo politike suzbijnja kriminaliteta ve i sigurnosne politike uopte. Naime, izbor i kreiranje preventivnih mjera u direktnoj je zavisnosti od detekcije kriminogenih faktora, koji i jesu predmet primjene ovog segmeta politike suzbijanja kriminaliteta.

Namjera nam je analizom definicija, predmetnih disciplina i fenomena, utvrditi znaaj kriminolokih istraivanja u kreiranju kvalitetne sigurnosne politike i istai vanost ove specifine faze suzbijanja kriminaliteta u ostvarivanju pravne drave i stabilnog drutvenog poretka.

2.1.1. Kriminalitet- faktor nesigurnosti Sigurnost, ili bezbjednost jednog drutva u direktnoj je zavisnosti od stanja u oblasti ugroavanja ili povreda prava i interesa njegovih subjekata. Ukoliko je visoka stopa kriminaliteta u jednoj zajednici, svakako neemo tvrditi da ona prua sigurno okruenje, s druge strane ukoliko je kriminalitet u svom obimu i strukturi na niskom nivou, za takvo drutvo nedvojbeno se moe rei da je sigurnije. Svakako, i pojam sigurnosti je mogue promatrati u vie dimenzija, tako da se diferencira termin vanjske od pojma unutranje sigurnosti. Dalje, pod pojmom unutraje sigurnosti razlikujemo javnu, dravnu, privatnu, imovinsku i druge oblike pojedinanih ili optih pravno zatienih dobara, koja se kao takva nalaze i pod krivinopravnom zatitom unutar zakonodavnog sistema. Brojne su kategorizacije, kako pojma sigurnosti, tako i njegovih segmenata, meu kojima se mi u narednim izlaganjima ograniavamo na unutranju sigurnost, jer miljenja smo da posljedice kriminaliteta svoje najizraenije manifestacije dobijaju upravo u ovom segmentu drutvenog ivota. 2010. Page 37

Tako, niz autora istie kauzalitet izmeu stanja sigurnosti u jednom drutvu i obima naruavanja sistema prava i interasa, koji su uokvireni pravnim poredkom drave. S objektivnog stanovita, sigurnost je stanovito stanje ravnotee u vanjskom svijetu, u kojem se usljed organizirane ovjekove aktivnosti ne oekuje nastupanje nepredvidivog ili predvidljivog tetnog dogaaja koji bi mogao ugroziti sigurnost ljudi na bilo koji nain (Modly, Korajli, 2002: 579). Bezbjednost (javna) jeste stanje u kojem su iskljueni svi pravni akti, posebno oni uz upotrebu sile, kojima se naruavaju osnovna prava i slobode ovjeka i graana i osnovni elementi javnog odnosno drutvenog poretka (Jovaevi, 1998: 25 -26). Savremenu sigurnost, ..., moemo definirati kao kategoriju kojom se obezbjeuju sigurnosne i slobodne prostorne i egzistencijalne pretpostavke potrebne za odvijanje prirodnih i fundamantalnih sveukupnih ljudskih potreba i interesa, uz dosljedno priznanje i zatitu osnovnih prava i sloboda ovjeka, odravanjem potrebne ravnotee izmeu slobode i sigurnosti, ovjeka i prirode (Maslea, 2001: 1-12). Ipak, ciljevi sigurnosne politike, ne svode se samo ili iskljuivo na politiku suzbijanja kriminaliteta, ve su njeni ciljevi okarakterisani irim opetedrutvenim interesima, kao to su politika, ekonomsko-finansijska, kulturna itd. stabilnost, a politika suzbijanja kriminaliteta ini jedan njen bitan segment, koji uz ostale stubove sigurnosne politike garantuje svim faktorima drutva neprikosnoveno zadovoljavanje svih svojih, legitimno zasnovanih, potreba. Sigurnosnu politiku moemo definirati kao okvirni kompleks mjera i aktivnosti na politikom, ekonomskom, socijalnom, sigurnosnom, odbrambenom planu ... ija se operacionalizacija odvija i usmjerava putem legitimnih podsistema u dravi koji sa jasno preciziranim funkcijama, te potujui naela ustavn osti i zakonitosti svoje aktivnosti provode u skladu sa demokratskim vrijednostima drutva, a sve u cilju zatite vanjske i unutranje sigurnosti drutva. (Maslea, 2001: 137 -144). Dakle, za sigurnosnu politiku moe se rei da je jedna od primarnih discip lina 2010. Page 38

kojoj je zadatak uspostava i odravanje pravnog poretka u punom smislu rijei. Pored toga, za kriminalitet kaemo da je to skup pojava koje uzrokuju najvii stepen nestabilnosti u sigurnosnom aspektu drutvenog ivota, odnosno remete pravni poredak, tako to povrijeuju ili ugroavaju zatiene vrijednosti svojih subjekata. S tim u vezi, jasno je vidljivo da se borba protiv kriminaliteta ima smatrati jednim od kljunih segmenata uspostave sistema sigurnosti u jednoj zajednici. U narednim izlaganjim iznijet emo osnovne postavke o

sistematizovanom suzbijanju kriminaliteta, te uslove koje je neophodno obezbijediti kako bi kriminalna politika ostvarila svoje postavljene ciljeve. 2.1.2. Politika suzbijanja/suprotstavljanja kriminaliteta- sadraj i znaaj

Politikom suzbijanja kriminaliteta ili kriminalnom politikom nazivamo ukupna nastojanja drave u borbi protiv kriminaliteta. U toj borbi, kriminalna politika dravi stavlja na raspolaganje set mjera prevetivnog i represivnog karaktera, kojima je s jedne strane cilj otkloniti uslove i uzroke koji dovode do pojave kirminaliteta, odnosno, s druge strane, izvriti pritisak na uinioca krivinog djela, mjerama prisile i prinude, kako bi on bio lien mogunosti ili onemoguen u buduem nanoenju tetnih posljedica nad pravno zatienim vrijednostima drutva. Prikazom odreenog broja definicija, o sadraju i ciljevima kriminalne politike, imamo namjeru doi do zajednikih elemanta koji ovoj disciplini daju primat u suzbijanju kriminalnih ponaanja, odnosno prikazati k oje je to uslove prethodno neophodno ispuniti kako bi ona mogla ostvariti postavljene zadatke.

Pojam politike suzbijanja kriminaliteta podrazumijevao bi kompleks ukupnih nastojanja drave da na njezinom podruju bude to manje ostvarenih kanjivih ponaanja (ne samo kaznenih djela), a da ona ostvarena budu to prije otkrivena (tj. pronaen njihov poinitelj), te da nakon zakonito provedenog postupka poinitelju bude izreena odgovarajua kaznena sankcija (Horvati, Cvitanovi, 1999: 3-7).

2010.

Page 39

Polazei od navedenog cilja- suzbijanje i spreavanje kriminaliteta i delinkvencije, kriminalna politika se moe definisati kao teorijsko praktina disciplina, koja ima dvije dimenzije- jednu teorijsku a drugu praktinu. Teorijska dimenzija se odnosi, uzev naelno, na teorijsko koncipiranje kriminalne politike, kao heterogenog i razraanog sistema reagovanja na drutveno opasna ponaanja, koji se ostvaruje u skladu sa drutvenom stvarnou i na osnovu rezultata naune misli u oblasti kriminologije, sociologije, socijalne patologije, krivinog prava i drugih nauka i korienja postojeih iskustava na bazi njihovog vrednovanja. Praktina dimenzija kriminalne politike obuhvata osmiljavanje i sprovoenje u ivot drutvenih akcija, mnetoda i mjera- represivnog ili preventivnog karaktera, na osnovu izraene teorije o ciljevima kriminalne politike i mogunosti koje prua drutvena stvarnost (Milutinovi, 1984: 133-137).

Kriminalna politika predstavlja primjenu niza najraznovrsnijih mjera preventivnog i represivnog karaktera koje se preduzimaju s ciljem suzbijanja kriminaliteta. Praktina primjena preventivnih mjera zahtijeva svestrano poznavanje uzroka kriminalitea. Jer, preventivne mjere se primjenjuju na generalnom drutvenom, socijalnom, kulturnom itd. planu i usmjerene su upravo na otklanjanje i suzbijanje onih pojava koje pogoduju nastajanju krivinih djela. (Mlaenovi, 1982: 25 -26)

Osim toga, politika suzbijanja kriminaliteta jeste racionalna i planirana organizacija drutvenih djelatnosti usmjerena na suzbijanje krimi naliteta i delinkvencije, praktina djelatnost preventive i represive, pravne i izvanpravne naravi, odnosno sadraja, te istodobno samostalna znanstvena (Modly, Korajli, 2002: 458). Politika suzbijanja kriminaliteta predstavlja discipline koje se sa naunog i praktinog aspekta bave problemom suzbijanja i spreavanja kriminaliteta. Kao posebna grana u grupi krivinih nauka, njen prvenstveni zadatak je oblikovanje ciljeva drutva na planu borbe protiv kriminaliteta. Znai, u skladu sa definisanim 2010. Page 40 disciplina s posebnim predmetom, metodolokim sustavom, teorijskim i praktinim djelovima

ciljevima, na naunim osnovama iznalaze se efikasna sredstva i metode u spreavanju i suzbijanju kriminaliteta. Politika suzbijanja kriminaliteta se koncentrie na ispitivanje novih mogunosti u ostvarenju svog cilja kao i na unapreenju ve isprofiliranih krivinopravnih i socijalnopreventivnih sredstava u borbi protiv kriminaliteta. Njena posebna vanost se ogleda u potrebi usklaivanja djelovanja svih zatitnih podsistema jednog drutva, koji su ukljueni u antikriminalnu aktivnost, kako bi oni ostvarili konkretne rezultate u toj oblasti. Kroz ovakvu djelatnost naznaena politika suzbijanja kriminaliteta potvruje i opravdava svoj smisao i sadraj (Muratbegovi, 2003: 23 -31). Kriminalna politika, kao nauna disciplina, ima zadatak da odredi ciljeve drutva na planu borbe protiv kriminaliteta a zatim da u skladu sa definisanim ciljevima na naunim osnovama izgradi efikasna sredstva i metode, odnosno racionalan, usklaen i efikasan koncept u spreavanju i suzbijanju ove drutvene pojave (Radulovi, 1999: 13-17). Poznato je da se u savremenoj kriminalnoj politici, kao nauci i drutenoj praksi suprotstavljanja kriminalitetu jasno, s obzirom na njihovu vremensku situiranost i ue ciljeve izdvajaju dvije grupe oblika dravnog i drutenog reagovanja. Prvu grupu ine svi konkretni postupci, mjere i aktivnosti iji je cilj da sprijei preduprijedi ispoljavanje kriminaliteta kao drutvene i individualne pojave. Ovaj vid djelovanja prethodi i ima za cilj da onemogui- sprijei manifestovanje

kriminaliteta, te u tom smislu ima karakter anti deliktne aktivnosti. Drugi pak kompleks mjera i aktivnosti preduzima se nakon ve ispoljenog kriminalnog ponaanja sa ciljem njegovog suzbijanja. U pitanju je dakle post- deliktna intervencija kojom se pojava koja je dobila manifestni izraz eli suzbiti. ... Istorijsko iskustvo i nauna saznanja, nepobitno, naime potvruju da se rjeenje ne moe traiti iskljuivo u djelovanju dravnog mehanizma re presije, ne bar na due vrijeme (Jaovi, 1998: 5-27).

2010.

Page 41

Veina autora se slae da je, u najirem znaenju, cilj kriminalne politike spreavanje i suzbijanje kriminaliteta, kao tetne drutvene pojave, te da ona razvija mjere i metode kojima drutvo treba da djeluje preventivno ili represivno u odnosu na sva ona ponaanja koja u svom sadraju imaju element protipravnosti. Obzirom da se ovdje pojavljuju dvije grane kriminalne politike, preventivna- ije mjere se poduzimaju obino prije kriminalnog ina, odnos no koje su usmjerene na otklanjanje faktora koji dovode do ove pojave, te represivna- koja se odnosi na postupke dravnih organa nakon izvrenog delikta, kojima se onemugaavaju daljnja ili naredna kriminalnah ponaanja, neophodno je prethodno izvriti izbor one grane na koju emo se osvrnuti u ovom radu. Vodei rauna o postavljenom zadatku, koji se odnosi na dovoenje u vezu kriminolokih istraivanja sa prevencijom kriminaliteta, koja je, istovremeno, sastavni dio politike suzbijanja kriminaliteta, kao segmenta uspostave, na pravnom poretku zasnovanog, sigurnosnog dravnog sistema, u nastavku emo obraditi fundamentalne postavke o zadacima, znaaju i elementima prevencije kriminalnog ponaanja. Uz to, neophodno je imati na umu da je prevencija kriminaliteta jedan od uslova kvalitetne sigurnosne politike, koja u dananjoj zajednici ima izuzetno vanu ulogu u kreiranju sigurnog okruenja, bilo na lokalnom, regionalnom a svakako i globalnom nivou. Na podruju prevencije kriminaliteta ti su se drutveni procesi (strukturalne ekonomske promjene i globalizacija svih drutvenih procesa) pokazali u obliku programa, koji su posveeni obezbjeenju (vee) sigurnosti u lokalnoj zajednici i oblikovanju (izgradnji) boljeg sigurnosnog prostora. Prevencija krimina liteta se zato danas u prvom redu posmatra kao uslov zajednike sigurnosti, odnosno sigurne zajednice (prije svega lokalne) (elih, 2004: 19-30).

Dakle, prevencija, kao segment kriminalne politike, a samim tim i sigurnosne politike, predstavlja, u pravilu, onaj njen dio zaduen za djelovanje u vremenu prije ina izvrenja kriminalnog ponaanja, tj. stvaranja nesigurnosti u zajednici. To vrijeme svakako nije ogranieno na vrijeme koje neposredno predstoji zloinu, 2010. Page 42

ve ta vie, efikasniji i produktivniji su rezultati onih preventivnih mjera koje se poduzimaju prema dugoronom planu djelovanja. Termin prevencija pragmatiki je posuen iz medicinsko g vokabulara i prakse. U svom irem znaenju profilirala su se dva osnovna sadraja ovog pojma. Prvi od njih se odnosi na intervenciju ka primarij formu prevencije, to je u osnovi znailo intervenciju prema odreenim pojavama sa propisanim sredstvima. Dr ugi sadraj vezan je za prefiks pre koji oznaava prijevremenu reakciju, tanije reakciju prije nego li se manifestira neeljena pojava (Muratbegovi, 2003: 35 40). Pojam prevencije pretpostavlja ukupnost planski osmiljenih i organizirano poduzetih mjera kojima se nastoje ukloniti ili barem smanjiti izravni odnosno neizravni uzroci kanjivih ponaanja (Horvati, Cvitanovi, 1999: 93 -97), ili prevencija kriminaliteta, podrzaumijeva, sistem mjera i aktivnosti usmjerenih na otklanjanje svih neposrednih, objektivnih i subjektivnih uvjeta i okolnosti koji pogoduju nastanku i vrenju kriminaliteta (Modly, Korajli, 2002: 493). Buduem demokratskom drutvu predstoji samoorganizovanje efikasne

prevencije od bilo kojih oblika ugroenosti, kojom se mora uticati na spreavanje tih ugroenosti, tj. na eliminisanje tih ugroenosti, a ne iskljuivo na uklanjanje posljedica, kao to je to do sada bila praksa. To znai da se mora djelovati ante delictum , a ne iskljuivo post delictum (Krsti, 1998: 153-183). 2.1.3. Kriminoloka istraivanja- uslov za prevenciju kriminaliteta Osvrnuvi se na osnovne elemente kriminalne etiologije, zakljuujemo da je osnovni zadatak ove grane kriminologije prepoznavanje objektivnih i subjektivnih faktora kriminalnog ponaanja, koji mogu imati posredan ili neposredan uticaj na pojavu ili razvoj ovog fenomena. Istraivanje etioloke strane zoina, na bazi prihvaene metodologije, pretpostavlja primjenu niza naunoistraivakih metoda 2010. Page 43

u posmatranju kako pojedinanih sluajeva, tako i krimaliteta kao masovne pojave, te nakon provedene analize izvoenje zakljuaka o kvantitatvnoj i kvalitativnoj strani uticaja bilo vanjskih bilo unutranjih faktora. U svakodnevnom govoru, kada elimo odgovoriti na pitanje zato se neko kanjivo ponaanje ostvarilo, traimo razloge ili uzroke takvih ponaanja, i to ponaanje najee povezujemo s nekim razlogom koji nam se ini najneposrednijim, najbliim, najutjecajnijim (Horvati, 1993: 91 -95). Kriminalna etiologija se bavi prouavanjem uzroka kriminaliteta. Ona zapravo treba da odgovori na pitanje kako dolazi do kriminaliteta kao pojedinanog ponaanja I kao masovne pojave u jednom drutvu, kako se formira linost delinkventa I koji objektivni I subjektivni faktori izazivaju to ponaanje. (Mlaenovi, 1982:19 -23), odnosno za kriminalnu etiologiju se moe rei da raspravlja o pitanju uzroka I uslova kriminalnog ponaanja. Ona treba da odgovori na pitanje - kako dolazi do kirminaliteta kao pjedinanog ponaanja I masovne pojave u jednom drutvu, kako se formira linost delinkventa (negativna socijalizacija), koji objektivni uslovi omoguavaju I izazivaju to ponaanje. (Milutinovi, 1976: 16 -29) Efikasno suprotstavljanje organizovanom kriminalitetu nije mogue bez solidnog poznavanja njegovih osnovnih etiolokih i fenomenolokih obiljeja i drugih specifinosti koje ga karakteriu. Sve to upuuje na potrebu stalnog usavravanja postojeih i iznalaenje novih metoda u suzbijanju organizovanog kriminaliteta. Zbog toga je nuan jedan potpun strategijski pristup koji e omoguiti adekvatno koritenje klasinih i novih metoda u suzbijanju organizovanog kriminaliteta kroz primjenu dva opta metoda kriminalne politike: prevenciju i represiju. Mora se pratiti sutina organizovanog kriminaliteta, tj. njegova finansijska mo, statu s i zatita, vrenje pranja novca i korupcijska djelatnost, pa u tom kontekstu donositi odgovarajue propise koji e stvarati uslove za efikasnu primjenu preventivnih i represivnih mjera. Stoga je potrebno realno sagledati pravo mjesto organizovanog kriminaliteta u naem drutveno-ekonomskom i drutvenom sistemu i uz postignut politiki konsenzus i angaovanje svih nadlenih organa 2010. Page 44

sistematskim, planskim i strunim djelovanjem nastojati da se eliminiu povoljni etioloki faktori, identifikuju postojei oblici organizovanog kriminaliteta, otkriju uinioci i obezbjede dokazi. U preventivnom djelovanju na etioloke faktore mora se imati u vidu stalna nastojanja organizovanog kriminaliteta da uspostavi odgovarajue veze sa organima vlasti, dravnim organima i d rugim relevantnim subjektima, pri emu se i najee koristi korupcijom (Bokovi, 2004: 189 -198).

Dakle, za preventivno djelovanje neophodno je prethodno upoznovanje sa svim okolnostima, koje se nakon provedenog istraivanja, mogu proglasiti kriminogenim faktorima pojedinih oblika protivpravnog ponaanja. Svakako, bilo bi veoma nepoeljno planirati ili ak izvoditi preventivne aktivnosti bez analitinih i na naunim istraivanjima zasnovanih podataka o uslovima i uzrocima odreenog oblika kriminaliteta. Iz tog razloga se ova istraivanja postavljaju kao jedan od najznaajnijih uslova uspjenih preventivnih aktivnosti. Zakljuak

2.2.

Ovim poglavljem ppstupak istraivanja kriminogenih faktora smo postavili u poziciju Conditio sine quanon, i to ne samo kada se govori o preventivnim mjerama i sigurnosnoj politici, ve i o funkcionisanju pravnog poretka uopte. Iako je to je davno konstatovano, ipak, smatramo da je neophodno ee isticanje ovog veoma bitnog, po naem miljenju i neizostavnog, elementa politike suprotstavljanja kriminalitetu, ijim zanemarivanjem je pitanje sigurnosti zajednice moe biti upitno i neizvjesno. Bez sistemtine, efikasne i dosljedno provoene sigurnosne politike nezamislivo bi bilo uspostavljanje i odravanje sigurnog, na pravu zasnovanog, dravnog poretka. Dalje, jedan od temeljnih uslova kvalitetne sigurnosne politike jeste djelotvorna politika suzbijanja kriminaliteta, koja treba obezbijediti cjelishodno rjeavanje pitanja borbe protiv ovih protivpravnih ponaanja, koja se nala ze na samom vrhu piramide onih pojava koje u najveoj mjeri remete pravni poredak. U 2010. Page 45

posljednje vrijeme, preventivne mjere zauzimaju kljunu poziciju interesovanja svih onih koji se bave planiranjem i provoenjem kriminalne politike. Sveukupna dostignua dananje zajednice trebaju, u najveoj mjeri, biti koritena upravo na provoenju takve kriminalne politike, koja e obezbijediti jak uticaj na sve faktore koji dovode do pojave ili razvoja kriminaliteta. Upravo na ovoj tezi zasniva se znaaj izuavanja kriminogenih faktora, koji s jedne strane mogu imati neposredan ili posredan uticaj na pojavu kriminaliteta, a s druge strane obuhvataju itav niz, kako objektivnih uslova zajednikog ivljenja, tako i subjektivne elemente nasljeenog i steenog kod svakog po jedinca. U dananjem dobu, moe se rei, da kada je u pitanju borba protiv najteih oblika organizovanog kriminaliteta, kao to su terorizam, nelegalna trgovina orujem, ljudima itd., nezaslueno malo panje se posveuje naunom istraivanju etiologije ovih oblika protipravnih ponaanja. Dakle, ovim radom imali smo namjeru istai kauzalnu vezu izmeu istraivanja kriminogenih faktora, izbora i primjene preventivnih mjera, politike suzbijanja kriminaliteta kao jednog od temelja sigurnosne politike a sve u cilju stvaranja sigurne i na pravnom poretku zasnovane drave.

2010.

Page 46

3. Provedba zakona u savremenom drutvu Kao primjer za isticanje znaaja koji za politiku suprotstavljanja kriminalitetu imaju podaci koji predstavljaju rezultate istraivanja u oblasti kriminologije i krivinog pravosua, navest emo kroz prikaz jednog od aktuelnih dokumenata Vijea Evrope. Naime Komitet ministara Vijea Evrope je 2003. godine usvojio Preporuku Komiteta ministara dravama lanicama u pogledu novih naina postupanja u odnosu na maloljetniku delinkvenciju i uloge maloljetnikog pravosua4. Nedostaci validnih podataka o etiologiji i fenomenologiji prestupnikog ponaanja mladih naroito se registruju u zemljama centralne i istone Evrope, ali u znaajnoj mjeri i u zemljama zapadne Evrope. Podaci o kriminalitetu dobivaju se uglavnom iz zvaninih statistikih izvora o registrovanom kriminalitetu, za koje se ipak moe rei da su vie odraz rada policijskog i pravosudnog aparata nego realnog stanja.

S druge strane, u zemljama u kojima se provode viktimizacijske i studije samoprijavljivanja5 pokazuje se da je uveanje nasilnikog kriminliteta meu mladima umjereno ili se ak uveanje uopte neregistruje. Ipak, ono to se nesporno potvruje jeste injenica da se kao uinioci pojavljuju osobe sve mlaeg uzrasta, kao i potreba neophodnog iznalaenja boljih naina postupanja sa manjim brojem uinilaca koji imaju registrovan veliki broj prestupa. Smatralo se, tokom 80-tih godina prolog vijeka, da je efikasniji postupak prema maloljetnicima onaj koji bi iskljuivao postupak optuivanja, naravno kada god je to bilo mogue. U vremenu donoenja predmetnog dokumenta, smatra se da je razvoj istraivanja u ovoj oblasti u znaajnoj mjeri doprinjeo spoznavanju uslova i uzroka prestupnikog ponaanja, odnosno da se dolo do podataka koji oprezno ukazuju da odreene intervencije na pojedine maloljetne u inioce mogu djelovati samo za neko vrijeme. Eksperimentisanje sa alternativnim pristupima u
4

Recommendation Rec (2003) 20 of the Council of Europe Committee of Ministers to member states concerning new ways of dealing with juvenile delinquency and the role of juvenile justice, Usvojena na komitetu ministara (Committee of ministers) 24. septembra 2003. Godine na 853. Sastanku zamjenika ministara. 5 e. Self-reported Studies.

2010.

Page 47

postupanju sa maloljetnim uiniocima, kao to su mjere sa restorativnim sadrajima ili intenzivan nadzor zajednice, pokazuju da postoje brojni naini dopunjavnja tradicionalnog sistema reagovanja koji mogu poboljati sistem reagovanja na kriminalno i nasilniko ponaanje mladih. Meutim, paralelno sa zabrinutou za registrovana poveanja obima maloljetnike delinkvencije, u porastu je i zabrinutost da je sistem reagovanja spor, neefektivan i preoptereen. Naroita panja, u odnosu na intervencije koje se trebaju provoditi nad maloljetnim uiniocima, poklanja se rezultatima naunih analiza6. Istie se da mjere koje se provode prema ovoj kategoriji uinilaca, u to veoj moguoj mjeri, trebaju biti oslonjene na naune dokaze dobivene prethodnim istraivanjima o tome ta i prema kome, odnosno pod kojim uslovima se provode. Istaknuto je da je krajem sedamdesetih i poetkom osamdesetih godina prologa vijeka u akademskim i nanim krugovima bilo rasprostranjeno stajalite da u pogledu formalne socijalne kontrole maloljetnikog delinkventnog ponaanja nita ne funkcionie. Na ovakav stav naroito je doprinijela tadanja, u Evropi rasprostranjena, politika maloljetnikog pravosua kojom se nastojalo, kada god je to mogue, izbjei optuivanje maloljetnika za prijestupe koje su uinili. S druge strane kriminalitet meu najmlaom populacijom zemalja lanica bio je u stalnom porastu. Meutim, istraivanja koja se provode kroz zadnjih desetak godina ukazuju na znaajan napredak u pogledu rezultata novog naina reagovanja na maloljetniku delinkvenciju. Posebno se istie pozitivan uinak mjera koje su usmjerene na detektovane kriminogene faktore, koji su uzrokovali ili su direktno doprinijeli nastanku delinkventnog ponaanja. Znaajna panja treba biti poklonjena podravanjem izgradnje i dogradnje boljih baza podataka o efektima intervencija nad maloljetnim prestupnicima, pri emu se naroito istie potreba objavljivanja i irenja informacijama o rezultatima ovih studija, a posebno onih koji ne podravaju odreene mjere i intervencije. Razvoj programa rada, kako u strukturama koje donose odluke tako i kod onih koji te odluke provode (praktiara), treba biti direktno pod uticajem najnovijih i najboljih podataka o tome
6

Paragraf 5., Rec (2003) 20.

2010.

Page 48

koje su mjere uspjene a koje nisu, bez obzira na este sluajeva odbijanja ovakvog naina rada, a koji se nerijetko deava zbog inficiranosti ovih struktura tezom mi to uvijek radimo na ovaj nain. Poticaj na ovakav pristup djelovnja naroito dolazi usljed razvoja i promocije politike i prakse zasnovane na podacima7, koja u posljednje vrijeme zauzima sve znaajnije mjesto u savremenim sistemima krivinog pravosua. U narednoj shemi prikazan je proces postizanja boljih rezultata u svakodnevnoj praksi, pri emu se najbolji rezultati politike regovanja mogu oekivati ukoliko taj ko provodi tu politiku raspolae sa kvalitetnim podacima (informacijama) i koristi ih dobro. Od ostalih opcija, koje ukljuuju ukrtanje varijabli siromanih informacija i nekvalitetnog koritenja informacija, nije objektivno oekivati pozitivne rezultate.

http://www.defra.gov.uk/science/how/evidence.htm Dakle, moe se rei da poseban problem stoji u odnosu na aplikaciju rezultata naunih istraivanja u procesu donoenja odluka u razliitim oblastima ivota. Naime, moe se rei da u slabije razvijenijim sistemima, jo uvijek nije dovoljno razvijena svijest o znaaju i mogunostima koje se ostvaruju tzv. evidence

e. Evidence-based Policy and Practice, razvijene i promovirane od strane Campbell Crime and Justice Group (Campbell Collaboration) u toku 2000. godine. Predstavlja meunarodnu mreu eksperata i naunika koji istraivanja usmjeravaju na iznalaenje naefektivnijh naina upotrebe naunih podataka za politiku i praksu suprotstavljanja kriminalitetu, pri emu kljunu ulogu zazuima metod koordinacije strunjaka iz oblasti odgoja i obrazovanja, socijalnog rada i socijalnih slubi i krivinog pravosua. www.campbellcollaboration.org.

2010.

Page 49

based policy koja je u razvijenijim drutvima postavljena kao standard dobrog upravljanja drutvenim resursima.

2010.

Page 50

4. Subjekti politike suzbijanja kriminaliteta

4.1.

Osnovni subjekti politike suzbijanja kriminaliteta

Kriminalna politika (Politika suzbijanja kriminaliteta)8 obuhvata, ili bolje reeno, treba da obuhvati planirani i koordinirani sistem drutvenih djelatnosti, sadrajno razliitih i sa razliitim subjektima kao njihovim nosiocima, ali objedinjenim kroz jedinstvo cilja. Ova koordiniranost mjera kriminalne politike i njihova nuna povezanost ine nuan preduslov za svaku drutveno racionalnu i efikasnu politiku suzbijanja kriminaliteta.9 Osnovna diferencijacija mjera politike suzbijanja (suprotstavljanja)10 kriminaliteta na mjere preventivnog i mjere repsresivnog karaktera, ukazuje i na diferencijaciju kategorija drutva koje te mjere trebaju provoditi. Iako se u savremenoj politici suzbijanja kriminaliteta ne moe govoriti o iskljuivo preventivnim ili iskljuivo represivnim mjerama11, ipak se za institucije kao to su policija, tuilatva, sudovi i ustanove za izvrenje krivinih sankcija, moe rei da se radi o osnovnim subjektima koji provode represivni set mjera. Ove institucije se i nalaze u centralnom dijelu dravnog aparata koji tvori lanac osnovnih subjekata politike suzbijanja kriminaliteta. S druge strane, kategorije drutva koje u svom djelovanju ostvaruju vie preventivne zadatke, kao to su porodica, obrazovne institucije, ustanove socijalnog rada itd, esto se nazivaju vankrivinim subjektima politike suzbijanja
8 Op.autora. 9 Lazarevi, LJ., Krivino zakonodavstvo kao osnova za konstituisanje politike suzbijanja kriminaliteta 10 O sadrajnom odreenju pojmova suzbijanje i suprotstavljanje, vidjeti vie u Prevencija kriminaliteta, teorijsko -kriminalistiki pristup, Krivokapi, V., Fakultet kriminalistikih nauka, Sarajevo, 2006. 11 Ovo se naroito odnosi na mjere specijalne i generalne prevencije, kojima se realizuju preventivni ciljevi ali su u osnovi mjere represivnog karaktera. Prije svega radi se o primjeni mjera krivinopravne prinude, koje su osnova represivnog aparata drave prema krivinoodgovornim uiniocima krivinih djela, ali i uiniocima ostalih protivpravnih ponaanja propisanih u zakonima odreenih drava.

2010.

Page 51

kriminaliteta. Ovom prilikom znaajno je istai da se savremena politika suzbijanja kriminaliteta, i u doktrinarnoj ali i u praktinoj dimenziji, sve vie usmjerava na razvoj alternativnih drutvenih mjera (i formalnog i neformalnog karaktera) koje u konanici trebaju, u suprotstavljanju kriminalitetu, pruiti mnogo bolje rezultate od tradicionalnih mjera, a koje e se takoer u narednim izlaganjima obraditi.

Uz priznavanje apsolutnog primata preventivnih mjera u borbi protiv kriminaliteta u odnosu na represivne mjere, a posebno kazne, savremena krivina teorija i zakonodavstvo, odnosno, sudska praksa, ne osporavaju legitimnost krivinopravne prinude, pa ni u vidu primjene kazne. Slobodno se moe rei da se u se tom pogledu i u svijetu i kod nas iskristalisala dva osnovna shvatanja. Prvo je da krivinopravna prinuda ne treba da bude osnovni vid borbe protiv kriminaliteta, niti nju treba prihvatiti kao najefikasniji nain suzbijanja ove pojave. Drugo, borba protiv kriminaliteta mora se ostvarivati prevashodno primjenom jednog sinhronizovanog i sadrajno raznovrsnog sistema preventivnih mjera, uz punu koordinaciju organa koji ih primjenjuju.12 U ovom dijelu iznijet e se osnovne postavke o ciljevima, ulozi i strukturi osnovnih subjekata politike suzbijanja kriminaliteta, koje po svom karakteru ostvaruju ulogu pravne, dakle dravno garantirane, intervencije u spreavanju i suzbijanju kriminaliteta, a kao to je ve istaknuto radi se o policijskim organizacijama, tuilatvima, sudovima te ustanovama za izvrenje krivinih sankcija. Takoer, bitno je istai da e se u odnosu na ciljeve predmeta Politka suzbijanja kriminaliteta, u narednim izlaganjima manje panje posvetiti organizacijskim i zakonskim pretpostavkama funkcionisanja ovih dravnih institucija dok e centralna panja biti usmjerena na funkcije i aktivnosti ovih organa kojima oni doprinose suzbijanju (suprotstavljanju) kriminaliteta.

12 Lazarevi, LJ.: Krivino zakonodavstvo kao osnova za konstituisanje politike suzbijanja kriminaliteta

2010.

Page 52

4.2.

Policija

Policijske organizacije, odnosno organi unutranjih poslova, kao i druge specijalizovane slube, imaju obavezu da se prilagoavaju demokratskim promjenama u drutvu u skladu sa ustavnim i zakonskim obavezama na unutranjem planu, kao i meunarodnim aktivnostima ime bi ispunili i svoju kriminalno-politiku ulogu.13 Teza da "efikasna policija vodi smanjenju kriminaliteta" potvrena je jo u najranijim analizama rada ove dravne organizacije, a istovremeno oslikava njenu ulogu u suprotstavljanju kriminalitetu, s jedne strane, odnosno istie njenu drutvenu odgovornost po ovom pitanju, u smislu efikas ne organizacije i rada, s druge strane. S tim u vezi, bitno je kontinuirano analizirati sve one uslove koji dovode do kvalitetnog funkcionisanja policije, te na temelju rezultata tih analiza razvijati sve one elemente unutar policijske organizacije, ali i ire drutvene uticaje, koji dovode do efikasnijeg rada policije. Posebna panja bit e usmjerena i na tekoe sa kojima se susreu policijske organizacije u svom radu ali i najee zamjerke koje se stavljaju na teret policijskim strukturama. Na samom kraju obradit e se neki od savremenih strategijskih pristupa u rjeavanju policijskih zadataka te naznake o perspektivama daljnjeg razvoja policije.

4.2.1. Preventivna aktivnost policije

Djelatnost policije koja je usmjerena na otklanjanje uslova i uzroka za pojavu kriminalnog ponaanja oznaava se kao preventivna djeltnost, odnosno njena ante deliktum funkcija. Dakle, radi se o skupu mjera koje se izvode prije izvrenja delikta, a kojima se potencijalni izvrioci onemoguavaju u izvrenju svojih protivpravnih i drutveno-opasnih radnji.

13 Krivokapi, V., Fakultet kriminalistikih nauka, Sarajevo, 2006., str . 255-260.

2010.

Page 53

Moderna kriminalna politika je izgradila koncept funkcionalnog povezivanja svojih programa prevencije sa rezultatima konkretnih etiolokih istraivanja. Taj racionalni i praktini elemenat dominira u ovoj nauci jer programiranje represivne, kao i preventivne politike i njihova uspjena realizacija zavise od faktora koji prouzrokuju kriminalitet. Nauno suzbijanje kriminaliteta je savremenog perioda. Meutim, nauno organizovanje borbe pretpostavlja i svestrano nauno poznavanje kriminalnog fenomena, to je prevashodni zadatak kriminalne etiologije.14

Dakle, za preventivno djelovanje neophodno je prethodno upoznavanje sa svim okolnostima, koje se nakon provedenog istraivanja, mogu proglasiti kriminogenim faktorima pojedinih oblika protivpravnog ponaanja. Svakako, bilo bi veoma nepoeljno planirati ili ak izvoditi preventivne aktivnosti bez analitinih i na naunim istraivanjima zasnovanih podataka o uslovima i uzrocima odreenog oblika kriminaliteta. Iz tog razloga se ova istraivanja postavljaju kao jedan od najznaajnijih uslova uspjenih preventivnih aktivnosti.15

Mjere koje policijske organizacije poduzimaju sa zadatkom preveniranja kriminalnih aktivnosti raznovrsne su i brojne. Struktura i obim primjene ovih mjera u velikoj mjeri je u zavisnosti i od specifinosti irih drutvenih okolnosti u kojima se poduzimaju. Oblik drutvene i dravne organizacije, obim i struktura kriminaliteta, ekonomski i socijalni uslovi ivota samo su neki od elemenata koji bitno odreuju sadraje policijskih aktivnosti usmjerenih na spreavanju kriminaliteta.

Kao najprimjenjivanije policijske aktivnosti koje imaju karakter preventivnih mjera mogu se navesti:

Patrolna sluba (kompjuterske analize);

14 Mlaenovi-Kupevi, R.: Kriminologija, Svjetlost, Sarajevo, 1982., str. 121 -122. 15 Budimli, M., Aktuelnost kriminolokih istraivanja u prevenciji novih formi kriminalnog ponaanja, Kriminalistike teme, as opis za kriminalistiku, kriminologiju i sigurnosne studije, broj 3-4, Fakultet kriminalistikih nauka, Sarajevo, 2004., 213 -226.

2010.

Page 54

Nadziranje i obezbjeenje objekata; Pozornika sluba; Obezbjeenje javnih skupova; Kontradiverzione mjere; Evidencije i dozvole; Provjere identiteta; Kontrola javnog saobraaja; Obrada podataka i analitiko-satatistiko istraivanje; Informisanje graana i rad u zajednici; Neformalno posredovanje u rjeavanju konflikata; Pojaan nadzor povratnika; Saradnja unutar meunarodnih policijskih organizacija;16

Pored navedenih, brojne su i druge aktivnosti policijskih slubenika koje se svakodnevno provode a koje imaju indirektan, ali znaajan, uticaj na spreavanje kriminalnih aktivnosti. Iako se preventivna aktivnost danas oznaava kao temeljnom perspektivom u suprotstavljanju svim vrstama i oblicima kriminalnih aktivnosti, ipak su tradicionalno najzastupljenije aktivnosti policije usmjerene na one mjere koje imaju represivni karakter, odnosno koje se izvode nakon izvrenog protivpravnog ponaanja.

4.2.2. Represivna aktivnost policije

Temeljni zadatak policije, kada se radi o aktivnostima koje se poznate i kao post delictum radnje, jeste obezbijediti kljune informacije i poduzeti odreenje radnje nakon izvrenog delikta, a koje se odnose na:

Otkrivanje krivinog (ili drugog protivpravnog) djela; Otkrivanje uinioca tog djela;

16 Stojanovi, Z.: Politika suzbijanja kriminaliteta, Novi Sad, 1991., str. 80.

2010.

Page 55

Obezbjeenje prisutnosti uinioca; Ukazivanje na dokaze od znaaja za krivini postupak; Osiguranje nekih od dokaza.17

Cjelokupna pretkrivina aktivnost koja se ispoljava u kriminalistiko -pravnom postupanju po odreenom izvrenom ili pripremanom krivinom djelu ima kao krajnji ishod prijavljivanje krivinog djela radi pokretanja krivinog postupka ili njegovo spreavanje. Ta djelatnost organa unutranjih poslova odvija se, po pravilu, samoinicijativno, na osnvu sopstvene funkcije ozakonjene dunostima i ovlatenjima iz ZKP-a18 i drugim propisima, ili po osnovu funkcija drugih dravnih organa, krivinog suda, tuilatva itd.19

Da bi policija mogla koristiti pojedina sredstva represivnog karaktera (koja ozbiljno zadiru u privatnu sferu prava i sloboda graana), neophodno je postojanje:20

Zakonskih uslova (ZKP); Realne procjene o njihovoj nunosti u konkretnom sluaju (odluka nadlenog suda).

Pored uloge koje ostvaruju po nalogu suda ili tuilatva, a koje su usmjerene na dokazivanje u krivinom/ kaznenom postupku, policijski slubenici mogu uestvovati i u realizaciji tzv. posebnih istranih radnji, koje zauzimaju izuzetno znaajno mjesto u otkrivanju i rasvjetljavanju najteih oblika krivinih/kaznenih

17 Stojanovi, Z.: Politika suzbijanja kriminaliteta, Novi Sad, 1991., str 81. 18 Zakona o krivinom/ kaznenom postupku. 19 Krivokapi, V., Fakultet kriminalistikih nauka, Sarajevo, 2006., str . 271 -276. 20 Stojanovi, Z.: Politika suzbijanja kriminaliteta, Novi Sad, 1991., str 82.

2010.

Page 56

djela.21 U ostvarivanju represivnih zadataka naroito su znaajna pitanja koritenja agenta provokatora, elektronskog nadziranja, prislukivanja telefonskih razgovora, tonskog i drugog snimanja, pregleda potanskih poiljki itd. U narednoj tabeli prikazan je hodogram aktivnosti policije kod izvrenog tekog krivinog djela22:
Patrola, prikriveni rad, informatori, priznanje, rtve, svjedoci

KRIVINI DOGAAJ

INICIJALNI KONTAKT

ISTRAGA

LIAVANJE SLOBODE

PRITVOR

4.2.3. Efikasnost policije Na ovom mjestu znaajno je potcrtati i neke od faktora koji dovode do poveanja stepena efikasnosti djelovanja policijskih struktura uopte, a koji u najveooj mjeri utiu na efektivnije izvoenje preventivnih aktivnosti ove organizacije. Najbitniji faktori koji se mogu dovesti u vezu sa efikasnou preventivnog rada policije jesu:23

21 O znaaju posebnih istranih radnji u suprostavljanju najteim oblicima krivinih djela, primjerice organiziranom kriminalite tu, vidjeti vie u: Komentari zakona o krivinom/ kaznenom postupku u Bosni i Hercegovini, Sijeri -oli, H., i ostali, Vijee Evrope/ Evropska komisija, Sarajevo, 2005., str. 348-361. 22 Siegel, J.L., Criminology, Thomson Learning, London, 2006., str. 498. 23 Stojanovi, Z.: Politika suzbijanja kriminaliteta, Novi Sad, 1991., str 82 -83.

2010.

Page 57

Podrka graana; Kadrovska osposobljenost; Tehnika opremljenost; Stepen unutranje korupcije; Kontinuirana edukacija i specijalizacija; Sistamtizacija organizacionih jedinica; Meunarodna saradnja; Saradnja sa privatnim sektorom sigurnosti (privatne sigurnosne agencije)

4.2.4. Savremene strategije policijskog djelovanja U odnosu na dinamine promjene uslova ivota, naroito u posljednjih pedeset godina, i policijske strukture prolaze kroz stalni proces reformi zajedno sa svojim okruenjem. Najvaniji dio tih reformi odnosi se na iznalaenje novih oblika reagovanja na tradicionalne ali svakako i na nove oblike kriminalnog pon aanja. Kada se govori o preventivnim aktivnostima policijskih organizacija najee se pominju nove razvijene metode djelovanja, koje se esto nazivaju strategijama policijskog djelovanja. Ovom prilikom osvnut emo se na one koje se najee pominju u policijskim planovima i izvjetajima, ali i u literaturi iz ove oblasti. Jedna od zajednikih karakteristika svih tih strategija policijskog djelovanja je insistiranje na povezivanju sa lokalnom sredinom. Zato e kao manje -vie zajedniki okvir za prouavanje ovih stilova policijskog rada biti izloeno djelovanje uz saradnju lokalne zajednice (e. community policing), a zatim e biti analizirani strategija "razbijenih prozora" (e. broken windows), pristup nulte tolerancije (e. zero tolerance), i "strategija rjeavanja problema" (e. problem oriented policing).24

24 Ignjatovi, ., Kriminologija, J.P. Slubeni glasnik, Beograd, 2005., str 344.

2010.

Page 58

4.2.4.1.

Djelovanje uz saradnju lokalne zajednice

Ovaj oblik policijskog djelovanja u literaturi je poznat pod izvornim naslovom na engleskom jeziku "Community Policing", a najvie se njeguje i primjenjuje u Sjedinjenim amerikim dravama, dok su poznati slini modeli i u zemljama zapadne Evrope. ak i u policijama bivih socijalistikih zemalja razvijale su se odreene metode koje su upuivale na blisku saradnju graana i policije u spreavanju drutveno-opasnih oblika ponaanja. Ipak, najvie izvora o iskustvima u primjeni ove policijske strategije obrauje praksu policijskih organizacija SAD-a. Meu aktivnostima koje policija provodi u izvoenju ove strategije naje e se pominju:

hvatanje u kotac sa uzrocima kriminaliteta (inicijativa za pomo porodici, programi sa djecom, razvojni programi lokalne zajednice i njihove inicijative, predkolski programi preventivne eme za one koji zloupotrebljavaju droge i alkohol, obrazovanje i nakoli zasnovani programi, rad sa prijestupnicima i njihovim porodicima, zapoljavanje i programi obuke i savjeti dunicima);

smanjenje prilike da se izvri zloin (poboljanje sigurnosti kua, javnih zgrada i parkiralita, poboljanje ulinog svjetla i javnih povrina, poveanje sigurnosti i dizajniranje stambenih etvrti, gradskih jezgara i parkinga, uzimanje u obzir bezbjedonosnih zahtjeva pri planiranju javnog transporta i davanju dozvola uopte, dobar menadment u obavljanju lokalnih servisa i adekvatni nivoi preventivnog patroliranja);

bavljenje specifinim problemima zloina (provale u stanovima, nasilje u porodici, kriminalitet vezan za automobile, zloini na rasnoj osnovi, zloini protiv djece starih osoba);

2010.

Page 59

pomo rtvama zloina i smanjenje straha od kriminaliteta (eme za pomo rtvama, inicijative za samozatitu, obezbjeenje pozitivnog publiciteta za uspjene inicijative).25

4.2.4.2.

Strategija razbijenih prozora

Ova strategija je takoer razvijena u zemljama sa anglosaksonskom tradicij om, i poznata je kao "Broken Windows" strategija. Ovaj oblik policijskog djelovanja dobio je naziv prema specifinim uslovima u kojima djeluju policijske strukture, a odnosi se na dio lokalne zajednice optereen itavim nizom socijalnih, ekonomskih, infrastruktrnih problema, koji za posljedicu imaju esto izrazito vii stepen delinkvencije i kriminaliteta nego drugi djelovi zajednice. Kao to se i iz naslova nazire, radi se o zaputenim urbanim podrujima u kojima su vidljive negativne posljedice navedenih faktora. Okruenje koje obiluje naputenim ili oteenim objektima, nesreenim i neurednim javnim prostorima, nerazvijenom infrasrukturom i na kraju estim "razbijenim prozorima", jeste okruenje koje kao takvo znaajno utie i na iniciranje i razvijanje negativnih oblika ponaanja njegovih stanovnika. Policija je uvidjela da u takvim uslovima mora razvijati nove i specifine oblike djelovanja, naroito ako ima namjeru i preventivno uticatu na pojavu kriminaliteta. Mnogi istraivai pitali su se esto zato graani toliko vjeruju (inae sasvim bez osnova) u patroliranje policajaca kao metod neposredne kontrole kriminaliteta. Odgovor je vrlo jednostavan zbog toga to ono jaa kod graana osjeaj zajednike sigurnosti i impresiju ouvanog drutvenog poretk a. Takvi policajci uivaju povjerenje i podrku lokalne zajednice zato to svojim djelovanjem snano utii na kvalitet ivota stanovnika sa kojima bukvalno svakodnevno

25 Morgan, R., Newburn, T.: The Future of Policing, Oxford, 1997., preuzeto iz Ignjatovi, ., Kriminologija, J.P. Slubeni glas nik, Beograd, 2005., str. 344-345.

2010.

Page 60

komuniciraju. Tako se smanjuje mogunost da neko nekanjeno narui ustaljeni poredak stvari.26

4.2.4.3.

Pristup nulte tolerancije

Zajednice koje su izale iz razliitih drutvenih kriza (ekonomskih, politikih, ekolokih pa i ratnih), esto su optereene izrazito visokim stepenom kriminaliteta, pri emu se sve drutvene poluge odgovorne za uspostavl janje i odravanje pravnog poretka suoavaju sa izazovom uspostave sistema zakonitosti i stabiliziranjem naruenog sistema vrijednosti.

Policijske organizacije koje djeluju u ovakvim uslovima razvile su posebnu strategiju reagovanja, poznatu pod nazivom djelovanja pod principom "Zero Tolerance". Dakle radi se o takvim postupcima policije da se vri reagovanje (i sankcionisanje) na sve oblike protivpravnih ponaanja i izvrilaca iz svih kategorija drutva. Ova metoda mogla bi se nazvati i "kanjavanje sva kog za svaki prijestup". Svakako, ovaj pristup bi bio osuen na neuspjeh ukoliko isti princip ne bi primjenjiali i ostali segmenti drutva sa dozvolom za prinudno djelovanje prema nosiocima protivpravnih odnosno kriminalnih ponaanja. Ovaj pristup e dakle dati rezultazte jedino ako ga uz policiju, prije svih, primjenjuju i tuilatva i sudovi odreene zajednice. Strategija rjeavanja problema

4.2.4.4.

Odreene zajednice u odreenim vremenskim intervalima mogu biti optereene specifinim problemima. Uzroci za intenzivnu pojavu odreenih i istovrsnih problema mogu biti razliiti, i svakako predstavljaju poseban izazov za policijske organizacije. Ova strategija takoer je poznata pod nazivom na engleskom jeziku "Problem Oriented Policing", jer je ovaj oblik policijskog djelovanja najvie primjene ima u tzv. zapadnim zemljama.
26 Ignjatovi, ., Kriminologija, J.P. Slubeni glasnik, Beograd, 2005., str 345.

2010.

Page 61

U ovom sluaju policija djeluje reaktivno, odgovara na pozive za pomo. Policija treba igrati aktivnu ulogu u identifikaciji specifinih problema zajednice: ulina prodaja droga, krugovi prostitucije, sastajalita bandi, te razvijati strategije za neutralizaciju ovih problema. Upravo zbog ovoga ovaj oblik se karakterie kao agresivna strategija.27 4.2.5. Tekoe i zamjerke na rad policije Kao i sve organizacije i policija se u svom djelovanju suoava sa ozbiljnim i specifinim problemima. Osjetljivost policijske funkcije, koja se ogleda u njenim ovlatenjima za izvjesna ogranienja i oduzimanja garantovanih prava i sloboda graana, ovu organizaciju postavlja u poseban poloaj zainteresovanosti javnosti za njen rad. Ovom prilikom izdvojit emo neke od najeih problema i zamjerki na rad policije, koje ukoliko se kvalitetni i sistematski ne rjeavaju svakako imaju negativan uticaj na efikasnost u njenom djelovanju. Prije svega, policija dosta kota u svim dravama, a poveana ulaganja u nju esto izgledaju uzaludna, jer ne dovode do pada kriminaliteta. Objanjenje neki autori trae u birokratizaciji i politizaciji policijskih organa. Najzad, pojavljuju se i osjetljivi problemi prekoraenja ovlatenja u djelovanju i sluajevi korumpiranja zaposlenih.28 Izdvajanja za policiju premauju veinu ostalih javnih rashoda u mnogim savremenim dravama. Dovoenje u vezu uloenih sredstava u ovu dravnu organizaciju i rezultate koje ona postie u obavljanju svojih poslova, naroito aktivnosti na suprotstavljanju kriminalitetu, postala je stalna tema predstavnikih i drugih nadlenih dravnih organa velikog broja drava. Izvoenje korelacija procenata materijalnih sredstava koji se ulau u policiju i procenata koji prikazuju
27 Siegel, L., J., Criminology, Thomson Learning, London, 2006., str. 525-526. 28 Ignjatovi, ., Kriminologija, J.P. Slubeni glasnik, Beograd, 2005., str 353 -361.

2010.

Page 62

efikasnost policije jeste realnost sa kojom se suoavaju savremene policijske organizacije. U posljednje vrijeme ovom se segmentu funkcionisanja policije posveuje sve vie panje kako kroz razliite oblike statistikih evidencija i tako i policijske izvjetaje koji tretiraju ovu problematiku.

Birokratizacija. Ova pojava karakterizira se javljanjem niza novih poslova u policiji, koje nisu u vezi sa osnovnom djelatnou, pri emu se veoma esto u vezi ovih poslova pojavljuje insistiranje za tajnovitou rada ovog dijela "organizma" policijske organizacje. Politizacija. Policijski organi dio su sistema represije koji bi trebalo da slui svim graanima, jer ga oni kao poreski obveznici izdravaju. Dominantnim drutvenim grupama, meutim, veoma je stalo da ih stave pod svoju kontrolu jer ih (najoperativniji i najelastiniji vid monopolisanja sile) smatraju najpogodnijim sredstvom za odravanje stabilnosti i poretka. Zbog toga postoji opasn ost da ovi organi postanu simbol autoriteta vlasti i da se (umjesto proklamovane zatite svih lanova drutva) pretvore u zatitnike onih koji posjeduju mo. Prekoraenje i zloupotrebe ovlatenja. Kada se govori o nepravilnostima u radu policijskih organa, potrebno je razlikovati situacije prekoraenja i zloupotrebe ovlatenja. U prvom sluaju odreena sredstva i postupci nisu upotrebljeni u skladu sa pravilima kojima je regulisana njihova primjena, dok se u drugom koriste svrhe koje nisu povezane sa slub om. Naravno, u ovim situacijama ni teina povrede slubene dunosti ni odgovornost policajaca nisu postavljene na isti nain. Korumpiranje policije. Korupcija je jedna od kriminalnih pojava koja u nae vrijeme sve intenzivnije ruinira institucije vlasti. Ta pojava nije, kako govore iskustva u svijetu zaobila ni policiju, koja je - da apsurd bude vei - upravo zaduena za efikasan progon onih koji ele da iz poloaja i ovlaenja koja posjeduju izvuku korist. 2010. Page 63

Korupcija kao fenomen koji razara, ne samo moralne, nego i pravne i ekonomske vrijednosti savremenog drutva, potkopava demokraciju. Ona je njezina suprotnost, jer demokratsko okruje znai slobodu, jednakost i vladavinu prava, a korupcija znai kriminal, nejednakost, drutvenu ekskluziju, nedostata k povjerenja u institucije. Stoga je korupcija prepreka zdravom i odrivom drutvenom i ekonomskom napretku. Osim toga, korupcija je vrlo esta sastavnica organiziranog kriminaliteta koja, pored ostalog, onemoguava uspostavu vladavine prava i time posredno negativno utie na stabilnost i socijalnu sigurnost u dravi. Posljednja dva navedena negativna efekta korupcije naroito dolaze do izraaja kada se tafenomen "uvue u redove" pravosua i policije. injenica da je i policija izloena tom socijalno patolokom zlu, dovedena u vezu sa izrazito negativnim stavom graana prema policiji, mora izazvati odgovarajuu panju.29 Rezultati rijetkih istraivanja pojave korupcije u policiji esto daju kontraverzne rezultate, ipak u provedenom istraivanju Otvoreno u policji i korupciji, prema slubenim statistikim pokazateljima o korupciji u Bosni i Hercegovini (u periodu 2000. 20004. godina), navodi se da od ukupnog broja prijavljenih korupcijskih krivinih djela (534)30, 27,2% (ili 145) su poinili izvrioci koji su pripadnici policije, dok su izvrioci graani poinili 72,8% (ili 389) koruptivnih krivinih djela.31

29 Maljevi, A., i ostali: Otvoreno o policiji i korupciji, Udruenje diplomiranih kriminalista, Sarajevo, 2006., str 3 -4. 30 Podaci se odnose na registrovane oblike koruptivnih krivinih djela u 13, od 15 organizacija sa policijskim ovlatenjima u Bo sni i Hercegovini. Nedostaju podaci od MUP-a Republike Srpske i MUP-a Tuzlanskog kantona. 31 Vidjeti vie u: Otvoreno o policiji i korupciji, Maljevi, A., i ostali, Udruenje diplomiranih kriminalista, Sarajevo, 2006.

2010.

Page 64

4.2.6. Daljnji razvoj policije

Prethodna iskustva (pozitivna i negativna), problemi u radu, zahtjevi javnosti te rezultati analiza koritenih metoda, s jedne strane, kao i dinamian razvoj svih segmenata drutvenog ivota dananje civilizacije, s druge strane, potiu policijske organizacije na nove forme djelovanja i nove oblike organizovanja. Kao savremene tendencije koje se pojavljuju kao zadaci policijskih organizacija istiu se saradnja policijskih organizacija sa novoformiranim privatnim nosiocima poslova sigurnosti u zajednici i primjena rjeenja savremenih sigurnosnih izazova koja se dobivaju temeljem rezultata provedenih naunih istraivanja o poli ciji.

4.2.7. Privatizacija poslova sigurnosti

Brojni su faktori koji su uticali na pojavu i razvoj ideje o privatizaciji poslova sigurnusti. Postojanje i uspjeno funkcionisanje privatnih agencija, koje se bave razliitim segmentima zatite individualnih i zajednikih vrijednosti, u veini razvijenih zemalja nisu ve odavno nikakva novost. Rastereenje od dijela sigurnosne odgovornosti dravnih agencija, prije svega policije, koje je potaknuto izmeu ostalog i smanjenjem resursa koji se odvajaju iz javnih sredstava za policijske organizacije, jedan je od primarnih uslova koji su potaknuli ovu pojavu. Preputanje odreenih poslova privatnim sigurnosnim agencijama, svakako uz stroge profesionalne i moralne uslove, kao i efikasan dravni nadzor nad radom ovih agencija, u brojnim primjerima daju izuzetno pozitivne rezultate. Najei poslovi kojima se bave ove agnecije odnose se na danononi nadzor prostorija i prostora, patroliranje, transport ljudi, roba, novca i drugih vrijednosti, izvoz sigurnosnih usluga, stalni video-tehniki nadzor, tjelesno obezbjeenje linosti.

Najbrojniji

korisnici

usluga

privatnih

sigurnosnih

agencija

su

banke,

osiguravajue kue, privredni objekti, trgovaki centri, privatne stambene zgrade, 2010. Page 65

restorani i hoteli, a nerijetko usluge ovih agencija koriste i diplomatskokonzularna predstavnitva pa ak i zvanine dravne organizacije (skuptine, vlade, obrazovne institucije itd.). 4.2.8. Nauna istraivanja o policiji Jedna od najsavremenijih disciplina koja za predmet izuavanja ima policijsku organizaciju i poslove policije uopte, jeste "Sociologija policije"32. Ova grana nauke o policiji istrauje razliite segmente policijske strukture, funkcionisanja, rezultata rada itd., a u dananjem vremenu najee se bavi istraivanjima odnosa radnih i uloga van posla policijskih sluben ika, njihovim odnosom sa radnim kolegama, pretpostavljenima, porodicom te susjedima. Oblasti koje se obuhvataju ovim istraivanjima jesu organizacija policije, ciljevi i ponaanje njenih pripadnika, odgovornost policajaca za prekoraenja ovlatenja, polici jske strategije, stavovi graana o policijskom radu, krivina djela i prkraji izvreni od strane policijskih slubenika itd. Rezultati do kojih se dolo kriminolokim i drugim istraivanjima o korupciji u policiji33 pokazuju da je od neprocijenjivog znaaja provoditi nauna isrtaivanja o policiji i aktivnostima policije, ne samo u odnosu na fenomen korupcije, jer jedino permanentnim istraivanjima moemo doi do sadrajnijih i obimnijih spoznaja o ovoj organizaciji, kako bi se na temelju njih podigao nivo efikasnosti funkcionisanja ovog dravnog organa.

32 Ignjatovi, ., Kriminologija, J.P. Slubeni glasnik, Beograd, 2005., str 364. 33 O korupciji u policiji, kao predmetu kriminolokih i inih istraivanja, vidjeti vie u: Otvoreno o policiji i korupciji, Maljevi, A., i ostali, Udruenje diplomiranih kriminalista, Sarajevo, 2006., str 5 -10.

2010.

Page 66

4.3.

Tuilatvo sudom ini osnovnu polugu

Tuilatvo jeste dravni organ koji zajedno sa

pravosudnog sistema svake zemlje. Tuilatvo je i dravni organ koji je zakonom nominiran za suprotstavljanje kriminalitetu, jer pored funkcije zatite ustavnosti i zakonitosti tuilatvo je odgovorno i za krivino gonjenje fizikih i pravnih osoba osumnjienih za izvrenje krivinih djela. Upravo u ovoj funkciji ogleda se represivni karakter djelovanja ovog pravosudnog organa. Tuitelj, u krivinom postupku, nastupa u dvostrukoj ulozi. Prvo, tuitelj nastupa kao dravni organ za otkrivanje i gonjenje uinitelja krivinih djela. U drugom sluaju, tuitelj ima funkciju stranke u postupku i ima ista ovlatenja u p ostupku kao i suprotna stranka (osumnjieni i optueni), to je u skladu sa zakonskim rjeenjima o jednakom poloaju strana u postupku.34 Za nas je ovom prikom inetersantnija prva uloga, te emo u narednim izlaganjima ovoj funkciji posvetiti znaajniju panju. Kao i ostali pravosudni organi i tuilatvo uiva pravo i obavezu diskrecionog ocjenjivanja u svom postupanju, dakle odluuje koji krivini predmeti imaju dovoljno elemenata za prelazak u narednu fazu krivinog postupka, odnosno proces pred sudom. U kojoj mjeri je znaajo diskreciona ocjena tuitelja pokazuje i poseban propis zakona o krivinom postupku, nastao temeljem primjene naela oportuniteta krivinog gonjenja. Naime, tuitelj u skladu sa svojim ovlatenjima, moe odluiti da ne zahtijeva pokretanje krivinog postupka u odreenim sluajevima, iako postoje dokazi o osnovima sumnje da je poinjeno krivino djelo. Ovaj propis se esto vee za nizak stepen tetnih posledica krivinog djela ili za starost osumnjienog uinioca krivinog djela, tj. sluaj maloljetnih izvrilaca

34 Sijeri-oli, H., i ostali, Komentari zakona o krivinom/ kaznenom postupku u Bosni i Hercegovini, Vijee Evrope/ Evropska komisija, Sarajevo, 2005.

2010.

Page 67

krivinih djela.35 Primjena naela oportuniteta krivinog gonjenja u posljednje vrijeme sve vie potiskuje znaaj i primjenu instituta materijalnog krivinog zakonodavstva "neznatne drutvene opasnosti". Tuilatvo je duno da prati i analizira pojave od interesa za ostvarivanje svojih funkcija, odnosno da daje prijedloge za sprjeavanje drutveno opasnih pojava i onih koje nisu inkriminisane, ali predstavljaju povredu ili ugroavanje pojedinih drutvenih dobara i interesa.36 Ova funkcija nije iskljuivo u nadlenosti tuilatva ve je aktivnost koja se treba odnositi na sve ostale pravosudne organe. Iako se ne moe govoriti o primarnom i sekundarnom karakteru funkcija koje obavljaju pravosudni oragni, za tuikatvo se moe rei da veinu aktivnosti provodi u u vidu represivnog djelovanja. Iz tog razloga e prvo biti obraena represivna funkcija tuilatva, te nakon toga preventivni elemnti u rado ovog organa. 4.3.1. Represivna funkcija tuilatva Javni (dravni) tuilac za svoju funkciju ima krivino gonjenje, koje ima veliki kriminalno-politiki znaaj, jer predstavlja garanciju uvanja javnog i privatnog interesa u sluaju njegove povrede ili ugroavanja.
37

U ovoj funkciji se oslikava

temeljna uloga tuitelja u represivnom dejstvu na kriminalna ponaanja. Krivino gonjenje predstavlja inicijativu tuioca za pkretanje krivinog postupka, kada postoji "osnovana sumnja" da je osumnieni izvrio krivino djelo koje se goni po slubenoj dunosti.

35 O oportunitetu krivinog gonjenja vidjeti vie u: Komentar zakona o kaznenom postupku, II izdanje, Pavii, B., i suradnici, Pravni fakultet Sveuilita u Rijeci, Rijeka, 2001., str.284-290; i Komentari zakona o krivinom/ kaznenom postupku u Bosni i Hercegovini, Sijeri-oli, H., i ostali, Vijee Evrope/ Evropska komisija, Sarajevo, 2005., str. 875 -880. 36 Krivokapi, V., Fakultet kriminalistikih nauka, Sarajevo, 2006., str . 238-240. 37 Krivokapi, V., Fakultet kriminalistikih nauka, Sarajevo, 2006., str . 238.

2010.

Page 68

Za politiku krivinog gonjenja tuilatva, uz kaznenu politiku zakonodavca i kaznenu politiku sudova, moe se rei da predstavljaju osnovu politike suzbijanja kriminaliteta u uem smislu, odnosno one njene elemente koji imaju prevashodno represivni karakter. Te tri "politike" trebaju imati kvalitetnu i neprekidnu saradnju, ukoliko se rauna na bilo kakve rezultate u suprotstavljanju kriminalitetu. 4.3.2. Preventivna funkcija tuilatva Pored osnovne funkcije tuitelja, ovaj dravni organ je ovlaten i u izvjesnoj mjeri i duan obavljati i druge funkcije u suprotstavljanju kriminalitetu. Iako su glavni potencijali tuilatva usmjereni na njegovu osnovnu funkciju, ne bi se smjelo desiti zanemarivanje poslova koji u osnovi imaju preventivni karakter. Povod za ovakve tvrdnje lei u injenici da je upravo tuiltvo organ koji raspolae najkvalitetnijim podacima o kriminalitetu u jednoj zajednici, to ga ini obaveznim da te podatke koristi i u aktivnostima kojima je cilj spreavanje izvrenja krivinih djela. Funkcije tuilatva, za koje se moe tvrditi da imaju preventivne elemente, izmeu ostalog, jesu: a) praenje i analiziranje odreenih pojava u drutvu (kriminogenih), koje svojim manifestacijama prijete da ugroze drutvena dobra i vrijednosti, odnosno da dovedu do kriminalnog ispoljavanja; b) takve analitike sadraje kao i tendencije koje ga prate usmjeri prema pojedinim subjektima kriminalne politike (prijedlozi i sugestije radi suzbijanja odreenih kriminalnih trendova i kriminogenih faktora).38

38 Krivokapi, V., Fakultet kriminalistikih nauka, Sarajevo, 2006., str . 240.

2010.

Page 69

4.4.

Sud

Sudovi su samostalni dravni organi kojima pripada sudska vlast. Sudovi tite slobode i prava graana, zakonom utvrena prava i interese pravnih subjekata i obezbjeuju ustavnost i zakonitost.39 Dakle, pored nosioca zakonodavne i izvrne vlasti, sudovima pripada trea temeljna funkcija savremene, na pravnom poretku, zasnovane demokratske drave. Sudovi, s jedne strane, ostvaruju zatinu ulogu prema zakonom garantovanim pravima, interesima i slobodama graana, odnosno, s druge strane, ispunjavaju ulogu osiguranja ustavnosti i zakonitosti, kao temelja vladavine prava. Norme krivinog zakonodavstva predstavljaju neophodno sredstvo funkcionisanja krivinog pravosua, koje realizuje svoje zadatke postupajui po tim normama. 40 U velikom broju drava osnovni pravni propisi prema ijim odredbama sudovi postupaju jesu Krivini/kazneni (materijalni) zakon i Zakon o krivinom/ kaznenom postupku. Prvim su inkriminisana sva ona ponaanja koja odreena zajednica smatra krivinim djelima, najteim oblicima protivpravnih i drutveno opasnih ponaanja, zatim odredbe o krivici te opte odredbe o krivinim sankcijama koje se mogu izrei uiniocima tih djela. Drugi zakon se odnosi na sve elemente krivinog/ kaznenog postupka proceduralnog karaktera. Doprinos suda u utvrivanju istine u krivinom postupku je nezamjenjiv. Kontradiktorni postupak ove dvije strane (tuitelj i branitelj) u sporu odvija se pred sudom kao arbitrom. Kada nae da je injenino stanje dovoljno utvreno i da se moe izjasniti da li konkretni dogaaj moe biti podveden pod optu normu na koju je tuitelj ukazao, sud pristupa donoenju odluke u kojoj se izjanjava o postojanju krivinog djela, krivici optuenoga i opredjeljuje se za sankciju koju prema ovome treba primjeniti.41
39 Stojanovi, Z.: Politika suzbijanja kriminaliteta, Novi Sad, 1991., str 84. 40 Milutinovi, M.: Kriminalna politika, Savremena administracija, Beograd, 1984., str. 197 -208. 41 Ignjatovi, ., Kriminologija, J.P. Slubeni glasnik, Beograd, 2005., str 365.

2010.

Page 70

Upravo ova odluka, u kojoj se sud odluuje o sankciji koju e primjeniti prema osuenom uiniocu krivinog djela, odraava temeljni instrument kojim se ovaj dravni organ postavlja u poziciju jednog od kljunih nosilaca politike suzbijanja kriminaliteta. Osuujua presuda, kojom se u odreenoj mjeri osuenom oduzimaju neka od garantiranih prava i sloboda, odraava represivnu funkciju koju ostvaruje sud. Ipak, ova represivna mjera ima i preventivni karakter, jer svaka izreena krivina sankcija mora biti u skladu sa propisanom svrhom, kako prema uinitelju, tako i prema uem i irem okruenju. Naime, izreene krivinopravne sankcije trebaju ostvariti dvije dimenzije uticaja. Jedna se odnosi na uinitelja, prema kojoj se izreenom sankcijom uinitelj sprjeava od daljnjeg vrenja krivinih djela i kojom se podstie njegov preodgoj, a druga se od nosi na zajednicu, prema kojoj bi ta ista izreena sankcija trebala imati uticaj na druge da potuju pravni sistem i ne uine krivina djela. U krivinopravnoj i kriminolokoj terminologiji prva se naziva specijalnom prevencijom a druga generalnom prevencijom. U izricanju mjera krivinopravne prinude treba maksimalno nastojati da se primjenjuje i naelo legitimnosti, odnosno da se izrie ona krivina sankcija koja je po vrsti i mjeri neophodna, ime se ostvaruje jedan od osnovnih principa politike suzbijanja kriminaliteta individualizacija krivine sankcije.42 Dakle, istie se izuzetn kriminalnoplitiki znaaj krivinih sankcija, kao primarnih instrumenat suda kojim ovaj ostvaruje svoju ulogu u kaznenoj politici, odnosno u politici suzbijanja kriminaliteta.

42 Lazarevi, LJ.: Krivino zakonodavstvo kao osnova za konstituisanje politike suzbijanja kriminaliteta

2010.

Page 71

4.4.1. Pojave koje umanjuju efekte i udio sudova u suzbijanju kriminaliteta Kao to je ve istaknuto, odluke koje donose sudovi proteu svoj uticaj ne samo na protagoniste sudskog krivinog postupka, ve imaju i iri drutveni, prvenstveno kriminalnopolitiki znaaj. Osjetljivost pitanja o kojima sudovi odluuju, prije svega se misili na ograniavanje ili oduzimanje pojedinih ustavom garantovanih ljudskih prava, bude interes ire zajednice u kojoj djeluju. Na efikasnost ali i efekitivnost rada sudova djeluju brojni inioci i okolnosti, meu kojima izdvajamo preoptereenost, trajanje sudskog postupka, samostalnost u obavljanju sudske vlasti te efekte koji proizilaze iz blagih odnosno strgih izreenih kazni. Preoptereenost predstavlja jednu od negativnih pojava koja znatno umanjuje efekte i edio sudova u suzbijanju kriminaliteta. Preoptereenost sudova je jedna skoro univerzalna pojava, jer se javlja u svim savremenim pravosudnim sistemima. Rjeenje ovog problema teko da se moe vidjeti u stalnom poveanju broja sudija i ostalog personala, ve ga treba traiti u selekciji krivinih predmeta (to treba postii kako smanjivanjem broja inkriminacija odnosno suavanjem kriminalne zone koju one obuhvataju, kao i propisivanjem za konskih kriterijuma za selekciju u primjeni krivinog prava) kao i u boljoj organizaciji sudova.43

Trajanje sudskog postupka, odnosno dugo trajanje prvostepenog postupka jedna je od osnovnih zamjerki radu sudova. I sami pravosudni organi svjesni su da je za pravilno obavljanje sudske funkcije od velikog znaaja da se duina postupka svede na razumne granice.44

43 Stojanovi, Z: Politika suzbijanja kriminaliteta, Novi Sad, 1991., str 85. 44 Ignjatovi, .: Kriminologija, J.P. Slubeni glasnik, Beograd, 2005., str 365.

2010.

Page 72

Samostalnost u obavljanju sudske vlasti nezavisnost. Sud mora do kraja biti nezavistan i samostalan, osloboen od raznih "dnevno politikih i prakticistikih direktiva" i pritisaka, koji mogu dovesti u pitanje ispravno vrenje sudske funkcije i srozati ugled suda u narodu. Sud se ne smije nalaziti i suditi pod pritiskom.45 Odnosno, oekuje se da sud u konkretnoj krivinoj stvari donese odluku na osnovu zakona i svog sudijskog ubijeenja, nezavisno od bilo kakvog uticaja sa strane.46 Odnos propisanih i izreenih sankcija (blaga/stroga kaznena politika sudova ) posmatra se u kontkstu ciljeva politike suzbijanja kriminaliteta, odnosno ue posmarano svrhe kanjavanja. Naime, od sudova se oekuje da kroz svoje djelovanje u znaajnoj mjeri utiu i na odluke potencijalnih izvrilaca krivinih djela o buduim kriminalnim ponaanjima. Ovo je teza tradicionalne teorije o generalnoj prevenciji, prema kojoj sudovi kroz izreene sankcije treba da ostvare poseban vid psiholoke prinude na iru zajednicu ime pokazuju u kojoj mjeri se vrenje krivinih djela (ne)isplati. Blagom kaznenom politikom se smatra situacija u kojoj sudovi u odreenom periodu preteno izriu kazne koje su blie propisanim minimumima, odnosno stroga kaznena politika bi bila ona u kojoj se sudovi pri izricanju kazni preteno opredjeljuju za tee vrste kazne, odnosno za mjere kazni koje su blie propisanim maksimalnim iznosima kazni. Savremena kaznena politika, kako se esto naziva politika suzbijanja kriminaliteta od strane suda47, treba prije svega da se pozabavi sljedeim pitanjem: "Problem izreenih kazni nije u tome da li su one blage ili stroge, ve da li odgovaraju strukturi i karaktersitikama kriminaliteta u toj sredini"48.

45 Milutinovi, M.: Kriminalna politika, Savremena administracija, Beograd, 1984., str. 170. 46 Ignjatovi, ., Kriminologija, J.P. Slubeni glasnik, Beograd, 2005., str 371. 47 U literatri je poznat i pojam kaznene politike zakonodavca, ali prema veini autora ovaj segment kaznene politike ima daleko manji stepen uticaja na obim, strukturu i dinamiku kriminaliteta u odnosu na kaznenu politiku koju provodi sud. Vidjeti vie u: Lazarevi, LJ., Krivino zakonodavstvo kao osnova za konstituisanje politike suzbijanja kriminaliteta 48 Ignjatovi, .: Kriminologija, J.P. Slubeni glasnik, Beograd, 2005., str 371.

2010.

Page 73

4.4.2. Izbor sudija Panja koju trebaju nadlene i mjerodavne dravne institucije posvetiti izboru i imenovanju sudija igra jednu od kljunih uloga u kauzalnom lancu politike suzbijanja kriminaliteta. Pojedinci koji pretendiraju da se ukljue u vrenje sudske funkcije moraju ispuniti, ne samo strune i profesionalne, ve i stroge moralne i humanistike kriterije. Poziv koji ukljuuje zakonom opravdano odluivanje o ograniavanju i/ili oduzimanju izvjesnih prava i sloboda m ora biti objektiviziran do krajnjih moguih granica. Za izbor sudija treba da budu odluni neiji profesionalni i struni kvaliteti i moralni integritet, a ne smije da se vri nikakva diskriminacija na osnvu nacionalnosti, vjere, rase spola, socijalnog porijekla ili statusa, politikog ili drugog miljenja, odnosno ubjeenja (predloeno i u Osnovnim principima nezavisnosti sudova, VII kongres UN-a za prevenciju i postupanje sa uiniocima krivinih djela, 1985.).Samo sudija koji ima jedan iri uvid u kriminalno ponaanje i specijalne disciplind u vezi s tim ponaanjem (kriminologija, politika suzbijanja kriminaliteta, kriminalistika, penologija, psihologija, sociologija i dr.).49

4.5.

Ustanove za izvrenje krivinih sankcija

Posmatrajai statistike podatke koji se odnose na broj registrovanih -prijavljenih krivinih djela, broj optunica te broj pravosnanih osuujuih presuda, moe se s pravom konstatovati da ustavnove koje se bave izvrenjem krivinih sankcija tretiraju najmanji broj predmeta, odnosno osoba koje prolaze kroz ovu zavrnu fazu formalne reakcije na kriminalno ponaanje. Kroz sve radnje krivinog postupka, od neformalnih operativnih radnji organa unutranjih poslova, do izricanja krivinih sankcija, veliki broj predmeta zbog neispunjenja neophodnih
49 Stojanovi, Z: Politika suzbijanja kriminaliteta, Novi Sad, 1991., str 84 -86.

2010.

Page 74

zakonskih uslova ne proe sve ove faze.50 Dakle, ustanove za izvrenje krivinih sankcija primjenjuju najtee mjere formalne drutvene reakcije samo na onaj broj uinilaca krivinih djela kojima je pravsnanom presudom utvrena krivnja, odnosno krivina odgovornost51, te istom presudom izreena krivina sankcija. Svi ostali sluajevi, koji zbog raliitih razloga ne dou u ovu fazu, u stvari predstavljaju nerasvjetljene sluajeve. U lancu institucija odgovornih za subijanje kriminalitetu, ustanove za izvrenje krivinih sankcija se nalaze na samom kraju, ali izazov koji se nalazi pred njima 52 postavlja ih u ulogu koja se odnosi na vjerovatno najosjetljiviji dio reagovanja na kriminalno ponaanje. U predstavljanju funkcionisanja ustanova za izvrenje krivinih sankcika, kao jednog od osnovnih subjekata politike suzbijanja kriminaliteta, obradit emo pitanja koja se odnose na naela za izvrenje krivinih sankcija, historijski razvoj ovih institucija, te dati prikaz nekih od savremenih sistema za izvrenje krivinih sankcija. 4.5.1. Naela izvrenja krivinih sankcija Kriteriji koji se moraju ispuniti kako bi se pristupilo izvrenju krivinih sankcija, naroito onih najteih oblika kao to je zatvor, danas su uglavnom proisani u multilateralnim meunarodnim dokumentima53, koji se primjenjuju kroz

50 Na primjer: ako se u sudskom postupku utvrdi da tretirano djelo nije krivi no djelo, ili ukoliko postoji neki od osnova koji iskljuuju postojanje krivinog djela, takoer brojni su sluajevi ne postojanja mogunosti utvrivanja krivnje osumnjienog izvrioca krivino djela, ili pak postoji neki od osnova za neizricanje krivine sankcije. Pored ovih okolnosti, veoma su esti i formalni propusti sudionika krivinog postupka, koji takoer za posljedicu mogu imati prekidanje ovog postupka. 51 Jedini izuzetak za izvrenje krivine sankcije i pored neutvrivanja krivine odgovornosti, jeste sluaj ako se za uinioca krivinog djela u krivinom postupku utvrdi da je neuraunljiva osoba odnosno bitno smanjeno uraunljiva osoba, u kojem sluaju se moe izrei neka od mjera bezbjednosti propisana krivinim zakonom. 52 Taj izazov se odnosi na ostvarenje tzv. svrhe izvrenja krivinih sankcija, ili ue posmatrano svrhe kanjavanja, prema kojoj ove institucije moraju ispuniti ciljeve specijalne prevencije prema uiniocu krivinog djela, to je i njihov primarni zadataka, ali i ciljeve generalne prevencije, koja se odnosi na uticaj koji izvrenje pojedinanih krivinih sankcija ostavlja na cjelokupnu zajednicu. 53 O meunarodnim aktima koji su osnova za uspostavljanje savremenih sistema za izvrenja krivinih sankcija vidjeti vie u: Izvrno krivino/ kazneno pravo, Petrovi, B., Jovaevi, D., Pravni fakultet Univerziteta u Sarajevu, Sarajevo, 2006., str.69 -71.

2010.

Page 75

materijalno i izvrno krivino zakonodavstvo zemalja potpisnica. Naredna izlaganja obuhvatiti e pojedina naela ija primjena u procesu izvrenja krivinih sankcija imaju najvaniji kriminalnopolitiki znaaj. To su prije svega tenja da se kroz izvrenje krivine sankcije postigne resocijalizacija osuenog, zatim zakonitost, humanost u postupanju sa osuenim licima, potovanje njihove linosti i dostojanstva, kao i svoenje represivnosti i retribucije u izvrenju krivinih sankcija na najnuniju mjeru . Osim resocijalizacije, sva ova naela i ciljevi nisu sporni (...). I pored svih naelnih i praktinih prigovora resocijalizaciji, ona nesumnjivo u jednom umjerenom obliku i pod odreenim uslovima predstavlja trajnu tekovinu krivinog prava, politike suzbijanja kriminaliteta i penologije. Ti uslovi bi prije svega trebali biti sljedei:54

Resocijalizacija ne moe i ne smije biti glavna svrha kazne; Moe se preduzimati pod samo uz pristanak osuenog; Institucionalizacija (naroito kod primjene kazne zatvora). 4.5.2. Historijski razvoj krivinih sankcija i sistema njihovog izvrenja

Jedna od najznaajnijih karakteristika Starog i Srednjeg vijeka bila je prvenstveno oslanjanje na tjelesne kazne i smrtnu. Tada ak ni samo liavanje slobode nije bilo smatrano dovoljnim odgovorom drutva zloincu zbog izvrenog djela, pa su bili izmiljeni takvi (kvalifikovani) naini izvrenja smrtne kazne koji su osuenom nanosili dodatne patnje.(...) Osnovna svrha smanjenje zloina izricanje i izvrenjem takvih kazni nij postignuta. Kriminalitet je rastao i postalo je jasno da je jedan brutalan vid kaznene reakcije doivio krizu izgledalo je kao da je pomou njega samo proirena spirala nasilja. Ni mjera protjerivanja (deportacije) koje su uvele tadanje kolonijalne sile (Engleska i Francuska) i Rusija da bi se oslobodile kriminalaca nije se pokazala uspjenijom.55
54 Stojanovi, Z.: Politika suzbijanja kriminaliteta, Novi Sad, 1991., str 86 -87. 55 Ignjatovi, .: Kriminologija, J.P. Slubeni glasnik, Beograd, 2005., str 373.

2010.

Page 76

Duga historija razvoja krivinog prava nudi iroku lepezu razliitih vrsta kazni koje su primjenjivane prema uiniteljima krivinih djela i koje su trebale, s jedne strane, da utiu na sprjeavanje ovakvih osoba da ponovo uine krivino djelo, a s druge strane, da javnim i surovim izvrenjem "vaspitno" utiu na ostale graane kako bi ih strahom od kazne odvratili od injenja krivinih djela. To je period iroke primjene sljedeih vrsta kazni: 1) eliminatorne kazne; 2) tjelesne kazne, kazne tekog fizikog rada; 3) bezastee (difamne) kazne); 5) imovinske kazne; 6) kazne lienja slobode (kazne zatvora).56 Iako su u razvoju sistema izvrenja mjera krivinopravne prinude postojale brojne sankcije, kazna lienja slobode, ili kazna zatvora, je sankcija koja u posljednjem vijeku ostavila najdublji trag u sistemu suzbijanja kriminaliteta. Od njene prve pojave, krajem 18. vijeka57, pa sve do danas, kazna zatvora, propisna za najtee oblike protivpravnih ponaanja, predstavlja osnovnu polugu na krivinopravnoj prinudi zasnovanog pravnog poretka.

4.5.3. Razvoj kazne zatvora Kazna zatora predstavlja takvu krivinu sankciju, kojom se kroz zakonom propisani postupak krivinoodgovornim uiniocima krivinih djela sudskom presudom oduzima sloboda u precizno iskazanom vremenskom peridu. U svom razvoju, ova kazna je bila poznata u razliitim oblicima, kako po nainu izvrenja tako i po vremenskom periodu u kojem se mogla izrei i izvriti.

56 Petrovi, B., Jovaevi, D.: Izvrno krivino/ kazneno pravo, Pravni fakultet Univerziteta u S arajevu, Sarajevo, 2006., str.27. 57 Neki od razloga za intenzivno ugraivanje ove kazne u krivinopravne sisteme razvijenijih zemalja Evrope tokom 19. vijeka, izdvajaju se: potpuno ukidanje ili suavanje pravnog okvira primjene smrtnih kazni, telesnih kazni i kazni deportacija, ime se kazna zatvora uspostavlja kao osnovna krivina sankcija za uinioce teih krivinih djela. Pored toga, isticanje principa (graansk e) slobode, kao jednog od temeljnih prava uspostavljenih novih buroaskih drava toga doba, kazna kojom se to dobro ograniava odnosno oduzima dobiva i specifinu kriminalnopolitiku vrijednost.

2010.

Page 77

Dananji zatvori potiu od ustanova u kojima se krajem srednjeg vijeka bila smjetena lica koja je trebalo popaviti. U Engleskoj krajem 17. vijeka nastaju radni domovi (workhouses) u kojima je boravila masa skitnica, bivih seoskih radnika otjeranih sa zemlje, ali i druga lica o kojima niko nije htio da se stara (tjelesno i duevno bolesni, stari i dr.). U tim ustanovama, dobijali su da jedu, ali ih nisu smjeli naputati i morali su naporno da rade. Slino stanje karakterisalo je u to vrijeme i druge evropske zemlje.58 Kazne lienja slobode su uvedene u krivino pravo na prijedlog Bekarije 59. Njih je najprije uveo Krivini zakonik iz 1791. godine, od koga ih je preuzeo i Code Penal iz 1810. godine odakle su prodrle i u druga zakonodavstva. Zatvaranje koje je do tada primjenjivano imalo je karakter osiguranja prisustva uinitelja krivinog djela da bi se nad njim izvrila smrtna ili neka druga kazna. U poreenju sa thjelesnim ili difamnim kaznama koje su se sastojale u muenju i sakaenju, to je ostavljalo trajne posljedice invalideta, uvoenje kazne lienja slobode predstavlja veliki progres. O svog pojavljivanja u kaznenom sistemu, kazna lienja slobode je zaokupljala panju naune i srune javno sti. U vezi s njenom primjenom i mogunou ostvarenja cilja ili funkcije koji je pred nju postavljen, naroito su isticani sljedei brojni prigovori koji su se upuivali primjeni ove kazne uope, a posebno efikasnosti dugtrajne (doivotne) kazne zatvora, odnosno kratkotrajnog zatvaranja:60

Opravdanost primjene kazne zatvora (naroito u sluaju viestrukih povratnika, nije pogodna za resocijalizaciju jer posvojoj prirodi je negacija drutvenog ivota, proizvodi tetne psihike, fizike i socijalne posljedice kod zatvorenika, itd.);

58 Ignjatovi, .: Kriminologija, J.P. Slubeni glasnik, Beograd, 2005., str 373. 59 Jedan od utemeljitelja Klasine kole, pionir savremenog krivinog pr ava i kriminologije, Cesare Beccaria (1738-1794), najpoznatije djelo Dei Deliti Dele Penne (1764., Milan), O zloinima i kaznama, Beccaria, C., ( prevod Antum Cvitanovi), Zag reb, 1988.; 60 Petrovi, B., Jovaevi, D.: Izvrno krivino/ kazneno pravo, Pravni fakultet Univerziteta u Sarajevu, Sarajevo, 2006., str. 37-48.

2010.

Page 78

Problem unifikacije kazne zatvora (javlja se usljed pojave brojnih razliitih oblika ove kazne u odnosu na nain izvrenja ili duine trajanja, ak i unutar krivinopravnog sistema iste zemlje);

Sistemi izvrenja kazni zatvora (koji se razvijaju jo od prve pojave ove kazne, a do danas niti teorija niti praksa izvrenja kazne zatvora nije dola do odgovora koji je to najefikasniji sistem, od brojnih poznatih, za ispunjenje ciljeva koji se postavljaju pred ovu krivinu sankciju);

Principi izvrenja kazne zatvora (postavljaju se brojne primjedbe kada se govorio uspjenosti ove kazne u ostvarenju principa koji su postavljeni kao njeni ciljevi, naroito kada se radi o resocijalizaciji);

Problem dugotrajnog zatvora (nehumanost ove kazne i neefikasnost njenog generalnopreventivnog ali i specijalnopreventivnog uticaja);

Problemi kratkih kazni zatvora ("kriminalna zaraza" kojoj su u zatvorskom okruenju podloni osuenici krivinih djela iz grupe tzv. bagatelnog kriminaliteta ili maloljetni uinioci, zatim neekonominost ovih kazni itd.).

Ipak, i pored brojnih primjedbi koje se upuuju primjeni kazne zatvora, ova krivinopravna sankcija zadrava ulogu kljune represivne mjere politike suzbijanja kriminaliteta u dananjem vremenu. Ne iskljuujui dokazani znaaj preventivnih aktivnosti, kljuno pitanje koje se postavlja savremenoj politici suzbijanja kriminaliteta jeste koje mjere represivnog karaktera, osim oduzimanja slobode, primjenjivati prema uiniocima tekih krivinih djela, posebno kada se uzme u obzir ogranieni i neispitani domet alternativnih mjera koje se razvijaju u posljednje vrijeme. 4.5.4. Sistemi izvrenja kazne zatvora Podjela na klasini i moderni jeste jedna od najeih klasifikacija poznatih sistema izvrenja kazne zatvora. Klasini sistemi se karakteriu izdvajanjem osuenika po elijama tokom izdravanja kazne ili u tzv. progresivnoj varijanti, u kojoj su osuenici dio vremena izdravanja kazne boravili i u zajednikim 2010. Page 79

aktivnostima ili zajednikom provoenju slobodnog vremena. Moderni sistem, s druge strane, jeste takav sistem kod kojeg se strogo insistira na primjeni njegova tri osnovna postulata: resocijalizacija, individualizacija i humano postupanje sa osuenicima. a) Klasini sistem izvrenja kazne zatvora pojavljivao se u vie oblika, a najpoznatija sistematizacija je na Sistem elijskog osamljivanja i Kombinovani "progresivni" sistem. U sistemu elijskog osamljivanja osuenici kaznu lienja slobode izdravaju odvojeno u elijama, ime se eljelo izbjei osnovni nedostatak ranijeg zajednikog izdravanja kazne kriminalna zaraza. Pod uticajem ideja reformatora i po ugledu na neke ranije ustanove koje nastaju u SAD, a kasnije i u nekim evropskim dravama zatvori koji se realizaciji navedenog modela ne pridravaju sa sitom dosljednou osnovne ideje. Zato se pravi razlika izmeu strogog i ublaenog reima, odn. izmeu sistema samica i sistema utanja61.62 Kombinovani ili progresivni sistem nastao je kao kompromis izmeu zajednikog i elijskog naina idravanja kazne, te je zbog toga i nazvan kombinovani. Ovaj sistem se nazivao i progresivnim, jer je bio zasnovan na svojevrsnom sistemu nagraivanja za dobro ponaanje osuenika tokom izdravanja kazni, ime su i oni sami uticali, ne samo na pogodnosti koje su mogli uivati u kaznionicama, ve i na prijevremeno otputanje sa izdravanja kazni.

61 elijski sistem poznat je i kao "Pensilvnaijski sistem", prema mjestu djelovanja drutva za zatvore koje je najzaslunije za izgrdanju jedne takve kaznionice u tom dijelu svijeta. Sistem utanja je poznat i kao "Oburnski sistem", koji je dobio ime prema kaznionici u Oburnu (Auburnu), u kojoj se primjenjivo sistem u kojem je u rijetkim sluajevima zajednikog provoenja vremena osuenicima bio zabranjen svaki oblik govorne komunikacije. 62 Ignjatovi, .: Kriminologija, J.P. Slubeni glasnik, Beograd, 2005., str. 377.

2010.

Page 80

Prije uvoenja novog modela zatvaranja u Engleskoj (i Irskoj), nastao je poznati "sistem bodova" koji je 1840. na australijskom ostrvu Norfolk uveo jedan engleski mornariki kapetan63. Progresivni sistem je razvio se u dvije varijante koje se u literaturi tradicionalno oznaavaju kao engleska i irska. Engleska varijanta nastala je u 1853. poslije ukidanja mjere deportacije u Engleskoj.osuenici na due kazne robije prolazili su u toku njihovog izvrenja kroz tri faze: -elijskog zatvora; -zajednikog zatvora; -i uslovnog otpusta, pri emu se prelaz iz jedne u drugu vrio ili na osnovu zakonskih propisa ili po ocjeni zatvorske administracije. Irsku varijantu karakterie jo jedan stupanj koji prethodi probaciji. Kao trea faza javlja se ovdje odjeljenje za slobodnjake ili "posredni zatvor" iji je cilj da pomogne prilagoavanju i pripremanju zatvorenika za ivot na slobodi.64 b) Moderni sistem. Poslije Drugog svjetskog rata, 1949. predloena je njihova revizija65 i do koje je dolo na Prvom kngresu Ujedinjenih nacija za suzbijanje zloina i postupanje sa prestupnicima (1955. u enevi) pred laganjem Standardnih minimalnih pravila za postupanje sa osuenicima.66 Ova pravila sadre minimalne uslove koje treba obezbijediti u postupanju sa osuenim licima i zamiljena su da, u svakoj zemlji koja ih prihvata, poslue kao osnova za izgradnju sistema za izvrenja kazne zatvora. Bilo je zamiljeno da taj "moderni sistem" poiva na nekoliko osnovnih postulata: resocijalizacija kao svrha kanjavanja, individualizacija u izvrenju kazni lienja slobode i humano postupanje sa osuenim licima.67

63 Alexander Maconochie, prema kojem je ovaj sistem nazvan Makonikejv sistem. 64 Ignjatovi, .: Kriminologija, J.P. Slubeni glasnik, Beograd, 2005., str. 380 -383. 65 Tzv. "Minimalna pravila za postupanje sa osuenicima", koja su izraena u skladu sa pozitivistikom orjentacijom u krivinim naukama u tom vremenu i djelovanju Pokreta nove drutvene odbrane. 66 Ona su usvojena Rezolucijom 663 (XXIV) Generalne skuptine od 31.07.195 7. i izmjenjena Rezolucijom 2076 (LXII) od 13.05.1977. 67 Srzenti, N.: Prvi kongres UN za suzbijanje zloina i postupanje sa prestupnicima, Arhiv 1956/4 pp.475 -485, preuzeto iz Ignjatovi, .: Kriminologija, J.P. Slubeni glasnik, Beograd, 2005., str. 383.

2010.

Page 81

Resocijalizacija kao svrha kanjavanja predstavlja ideju da je cilj kazne prevaspitanje prestupnika i njegovo osposobljavanje da potoju drutvene norme, kako bi se na toj osnovi ponovo ukljuio u zajednicu i postao njen koristan lan. Individualizacija u izvrenju kazni lienja slobode obuhvata aktivnosti koje su usmjerene na opservaciju linosti osuenika (primjena naunih metoda kriminolokog prouavanja linosti osuenog u cilju odreivanja adekvatnog tretmana), klasifikaciju osuenih lica (horizontalno objektivno i vertikalno-subjektivno razvrstavanje) te kategorizaciju penitensijarnih ustanova (prema spolu, uzrastu, statusu, duini kazne, zdravstvenom stanju, povratu, stepnu obezbjeenja). Humano postupanje sa osuenicima pretpostavlja pravo na ovjeno postupan je, pravo na religiju, grupni i odvojeni tretman pritvorenika i zatvorenika, pravo na informisanje, pravo na zdravtsvenu zatitu, pravo na osnovne uslove ivota, pravo na komunikaciju i pritubu, pravo na obrazovanje, pravo na rad i prava po osnovu rada.68 Savremenim sistemima izvrenja krivinih sankcija, koji poivaju na temeljima predloenog modernog sistema, posvetit emo panju u narednim izlaganjima. Kao jednu od savremenih tendencija na planu izvravanja krivinih sankcija treba spomenuti privatizaciju. Naime, u nekim zemljama pod odreenim uslovima izvrenje odreenih krivinih sankcija, pa i kazne lienja slobode, povjerena je odreenim privatnim agencijama. Za sada se jo ne moe odgovoriti na pitanje da li te agencije bolje vre zadatke drave u vezi sa resocijalizacijom, odnosno zatvaranjem i onemoguavanjem uinilaca da vre nova krivina djela.69

68 Ignjatovi, .: Kriminologija, J.P. Slubeni glasnik, Beograd, 2005., str. 383 - 387. 69 Lab, S.: Crime Prevention, 1988., str 194, preuzeto iz: Stojanovi, Z.: Politika suzbijanja kriminaliteta, Novi Sad, 1991., s tr. 87.

2010.

Page 82

4.5.5. Savremeni pristup u postupanju sa prestupnicima Kraj prolog i poetak 21. vijeka, u krivinopravnoj i kriminalnopolitikoj nauci, obiljeen je, izmeu ostalog, estim i kontraverznim diskusijama o efikasnosti tradicionalnog kaznenog sistema i uspostavljanja novih oblika reagovanja na prestupnike, a naroito one koji su izvrili takva djela za koja se s pravom postavljaju dileme za primjenu kazne zatvora. Rasprave o alternativnim mjerama, koje bi bile propisane zakonima i bile izricane od strane suda, bile bi u najveoj mjeri nezatvorskog karaktera. Ovaj pravac razvoja politike suzbijanja kriminaliteta podrava se i kroz aktivnosti nadlenih tijela Ujedinjenih nacija, o emu govore zakljuci V i VIII kongresa ove najmasovnije svjetske politike organizacije.

Kako navodi Norman Bishop, u literaturi i u dokumentima UN izraz alternative zatvorakoristi se da oznai nekoliko vrsta mjera: I) one kojima se prije suenja pokuava sprijeiti izvoenje prestupnika pred sud; II) III) posebne mjere nezatvorskog karaktera izreene od suda; sredstva kojima za vrijeme trajanja zatvaranja nastoje otkloniti negativne posljedice liavanja slobode. Ovaj autor (pravim) alternativama smatra samo drugu vrstu. Zbog toga u izlaganju posebnu panju posveujemo nezatvorskim mjerama koje se djele na: a) alternativne mjere uz kontrolu ili nadzor nad prestupnikom (uslovna osuda (sa zatitnim nadzorom), rad u korist zajednice i prinudni rad, p rotjerivanje iz odreenog mjesta, oduzimanje odreenih prava, dozvola ili

profesionalnog statusa); b) alternativne mjere koje ne ukljuuju kontrolu ili nadzor nad prestupnikom (sudska opomena, novana kazna, naknada tete, konfiskacija, naknada izgubljenog);

2010.

Page 83

c) kombinovane mjere (kombinacija bezuslovnog zatvora i nezatvorske mjere).70 Kao savremene sankcije, koje se sve vie istiu kao alternativa kazni zatvora, pored navedenih poznate su jo i: novane kazne, konfiskacija imovine, kuni zatvor, elektronsko nadziranje, intenzivni nadzor uslovnog otpusta, nadoknada tete, ustanove za izdravanje kazni u zajednici i kampovi za prestupnike sa vojnom disciplinom.71

70 Ignjatovi, .: Kriminologija, J.P. Slubeni glasnik, Beograd, 2005., str. 403. 71 Siegel, J., L.: Criminology, Thomson Learning, London, 2006., str. 599-605.

2010.

Page 84

5. rtve, kriminologija i suprotstavljanje kriminalitetu Definicija kriminalnog fenomena, koja u izvjesnom smislu pojanjava predmet prouavanja kriminologije, prema kojoj ova pojava predstavlja zajedniki naziv koji obuhvata djelo i njegovog uinioca, rtvu, kriminalitet i reakciju do koje takva ponaanja dovode (Ignjatovi, 2005: 20), oslikava znaaj koji za kriminologiju ima prouavanje rtve i viktimizacije uopte. Znaaj istraivanja problematike vezane za rtve krivinih djela oslikava podatak dobiven multinacionalnim istraivanjem koje se svake godine provodi u SAD, prema kojem se 325.000 djece svake godine nae u ulozi rtve seksualnog iskoritavanja, pod koja se podvode seksualne zloupotrebe, prostitucija, koritenje pornografskih sadraja te spolnog uznemiravanja od strane odraslih (Siegel, 2006:68). Cilj ovog poglavlja jeste osvijetliti znaaj istraivanja problematike vezane za viktimizaciju i ulogu rtve u kriminalnom fenomenu, ne samo za kriminologiju ve i za oblast suprotstavljanja kriminaliteta uopte. rtve i kriminalni fenomen

5.1.

U savremenim kriminolokim istraivanjima rtvama krivinih djela, kao i prestupa uopte, posveuje sve znaajnija panja nego to je to bilo sluaj u istraivanjima u vrijeme afirmacije ove nauke. Moe se rei da je takva situacija znaajno uticala na pojavu i razvoj posebne nane discipline, viktimologije koja se upravo bavi prouavanjem kriminaliteta sa aspekta rtve (Petrovi, Meko, 2004: 141). rtva zloina je osoba, organizacija ili pravni poredak koji su ugroeni, povrijeeni ili uniteni krivinom djelu (Ignjatovi, 2005: 22). Krivina djela nerijetko nastaju upravo pod uticajem rtve ili rtve utiu na oblik ispoljavanja prestupa. Takoer, rtva ima znakovitu ulogu i krivinom postupku, za ije je pokretanje esto potrebna prijava krivinog djela od strane rtve ili ija zavrnica zavisi od odluke da uestvuje u postupku u ulozi pteenog odnosno svjedoka krivinog djela. Posebna panja se takoer posveuje tretmanu prema rtvama krivinih djela, koja zbog namjene ovog rada nee biti dijelom njegovog sadraja.

2010.

Page 85

Iako se problematika vezana za rtve krivinih djela spominjala i u radovima pionira kriminologije i krivinog prava72, ozbiljnije rasprave o rtvama i razliitim aspektima putem kojih su rtve povezane sa krivinim djelima i kriminalitetom uopte pojavi le se sredinom prologa vijeka. Najnazaajnijim djelom toga doba smatra se rad Hansa von Hentiga, pod naslovom Zloinac i njegova rtva, koje je objavljeno u New Haven-u 1948. godine. Djelo predstavlja studiju o rtvama krivinih djela kojom se na izvjesta n nain potvruje da rtva na poseban nain utie na ponaanje uinitelja krivinog djela. Hentig se posebno interesovao za vezu izmeu rtava i uinilaca ubistava, te je na temelju podataka dobivenih istraivanjima utvrdio da je kod brojnih sluajeva izmeu ove dvije kategorije prije izvrenja zloina postojao njihov meusobni odnos. Pored ubistava, Hentig je istraivao osobine rtava pojedinih krivinih djela, te kakvu vezu sa drugim krivinim djelima imaju te osobine. Sa intenziviranjem teorijskih rasprava, kao i istraivanja problemtike odnosa rtvi i uinalaca krivinih djela, uporedno se vode rasprave o karakteru i poziciji ove discipline. U tom procesu diferenciraju se dva stajalita, gdje prema jednom viktimologija treba dobiti status samostalne naune discipline, dok prema drugom viktimologija treba da se gradi kao posebna grana kriminologije, u skladu sa karakterom nerazdvojivosti kriminalnog para, uinitelja krivinog djela i njegove rtve. U kriminolokim radovima esto se respravlja o fenomenologiji rtava, ili podjeli rtava prema zajednikim karakteristikama. Meu prvim podjelama takve vrste nalazimo podjelu Benjamina Mendelsona, koji rtve dijeli u odnosu na njihovo uee u samom djelu. Tako, Ignjatovi navodi (2005), da Mendelson rtve dijeli na pet grupa, i to: a) Potpuno nedune rtve/ djeca ili duevni bolesnici; b) rtve sa smanjenom krivicom/ ena koja izazove pobaaj od ijih posljedica izgubi ivot; c) rtve sa istom krivicom kao prestupnik/ rtve eutanazije;

72

Poloaj rtve u genezi zloina se u literaturi pojavljuje ak i u radovima Lombrosa, a kao rodonaelnik takvih ideja spominje se i Feuerbach- v. Ignjatovi (2005.)

2010.

Page 86

d) rtve koje su za djelo krive vie nego njegov izvrioc/ osoba koja izazove drugu osobu da izvri djelo; e) rtve koje su jedini krivci/ napada koji je ubijen u samoodbrani/, ili umiljena ili simulirana rtva. Podjelu na prave i lane rtve pravi Gulotta (Ignjatovi, 2005: 307), koji rtve dijeli na sljedei nain: Lane rtve: a) rtve simulanti (zbog osvete, ucjene, izbjegavanja line odgovornosti, neko ko se izdaje za rtvu, itd); b) Umiljene (imaginarne) rtve (ubjeene u taj svoj status, obino lica koje pate od paranoje ili histerije); Stvarne rtve: a) Sluajne i nebitne rtve. Sluajne rtve predstavljaju sve one osobe protiv kojih uinilac djela nije djelovao, ali je vrei radnju izvrenja pristao na njihovu povredu ili ugroavanje (eventualni umiljaj). Nebitne rtve su rtve kod kojih ne postoji odnos autor djela-rtva (kao primjeri se navode krivina djela terorizma, organiziranog kriminaliteta posebno tzv bijelog okovratnika, krivotvorenja prehrambenih proizvoda, ekolokog kriminaliteta itd. b) rtve sauesnici. Ova kategorija dijeli se na nekoliko podgrupa i to: a) rtve zbog neopreznosti (saobraaj, zabave); b) alternativne rtve (kod duela, svaki uesnik pristaje na mogue povrede); c) rtve provokatori (bivaju viktimizovane zbog svoje poetne agresivnosti); d) nemarne rtve (prilikom eutanazije, uz zahtjev da budu liene ivota). Fenomenologija koja se odnosi na krivina djela poznaje kategorizaciju djela prema vrsti, odnosno karakteru zatienog dobra koje je povrijeeno ili ugroeno tim djelom. Tako, krivina djela se mogu podijeliti na krivina djela usmjerena na neko individualno zatieno dobro, a isto tako postoje djela koji za posljedicu imaju povredu ili 2010. Page 87

ugroavanje

nekog

zajednikog,

kolektivnog

dobra,

prava

ili

interesa.

Ova

kategorizacija prenosi se i na teren prouavanja rtvi, pri emu se postavlja pitanje da li se pri raspravamao o rtvama misli samo na rtve - individue, odnosno fizike osobe pogoene posljedicama izvrenog krivinog djela, ili se krivinim djelom mogu viktimizovati i grupe ljudi. Ovu vrstu viktimizacije Ignjatovi (2005) naziva kolektivnom viktimizacijom, pri emu misli da je ovo fenomen za koji se moe rei da prati djela kod kojih se radi o razliitim oblicima zloupotrebe moi. Autor postavlja pitanje. Da li je mogue da rtva neposredno uopte ne bude personifikovana u ljudskom obliku? Odgovoru na ovo pitanje, kroz otumaenje pojma delikti bez rtve, autor u svom radu posveuje poseban dio, kojeg emo u narednim izlaganjima prikazati (Ignjatovi, 2005:308). O djelima nazvanim mala prohibita nalazimo napise jo u radovima poznatih predstavnika talijanskog pozitivizma73, koji djela kategiriziraju prema obliku ugroenog ili povrijeenog dobra. Ignjatovi (2005) navodi, da u se posljednje vrijeme istie podjela koju pravi Edwin Schur, koji skree panju na brojna krivina djela ija je zajednika osobina da nemaju rtvu u tradicionalnom smsilu. Kod ovih djela postoji povreda ili ugroavanje zatienog dobra, ali je te posljedice odnosno ta djela u cjelosti teko identifikovati. Ova krivina djela se u anglosaksonskoj literaturi uobiajeno nazivaju djelima bez rtve74, i predstavljaju krivina djela koja su to postala prvenstveno voljom zakonodavca. Istie se da su to obino djela protiv javnog reda, koja uglavnom pogaaju moral i imaju u sebi elemente grijeha i poroka. Kao drugi znaajan autor koji raspravlja na ovu temu, navodi se Hugo Bedau djelima bez rtve smatra ona koja posjeduju sljedee osobine: o Lica koja su akteri djela djeluju suglasnou volja, kod pobaaja (ako se zaetak ne smatra licem);
73

Tako, Enrico Ferri (1856-1929), kroz poznatu klasifikaciju prestupnika izlae i podjelu krivinih djela na ona koja su to sama po sebi (mala in se), i koja su karekteristina za cjelokupno ovjeanstvo, jer manje vie ugroavaju ili povrijeuju dobra koja su zatiena u gotovo u cjelukupnom ovjeanstvu. Druga grupa krivinih djela su ona koja su kao takva odreena pojedinim krivinim zakonima ( mala prohibita), koja su karekteristina za pojedina drutva u odreenim vremenskim intervalima. 74 e. Victimless Crimes.

2010.

Page 88

o Akteri djela ne prijavljuju ga policiji, mada to mogu uiniti drugi. Odsustvo obraanja od strane neposredno umjeanih lica oteava primjenu zakona; o Sami akteri djela ne smatraju da su njime oteeni, iako drugi tako misle; o Ova djela sadre saglasnost volja odraslih, pri emu su eljena dobra i usluge zakonom zabranjeni (to pak ne vai za javno opijanje i intoksikaciju).

Navodi se da su karakteristina ponaanja iz ove grupe opijanje i zloupotreba droga, skitnja i prosjaenje, kockanje, prostitucija i ostala dobrovoljna seksualna djela odraslih lica te delikti maloljetnikog doba, kao naprimjer bjeanje od kue ili besposliaranje. Na poetku je istaknuto da ova ponaanja bivaju inkriminirana gotovo iskljuivo voljom zakonodavca, to znai da nisu uobiajena u svim zajednicama i u istom vremenu. U tom kontekstu, Donald Dcikson (1968.) navodi da su ovo ponaanja koja ugroavaju moralna osjeanja ili ekonomske interese grupa koje posjeduju politiku mo, zbog ega utiu na zakonodavca da ih inkriminie. Problemi i dileme na koji su u vezi sa ovim ponaanjima (npr. u SAD) ukasuje se na ogroman broja ljudi ukljuen je u ovakve aktivnosti, a samo manji njhov dio biva i kanjen. Postupanje sa tim malim djelom ukupne populacije krivaca, veoma zaokuplja rad organa pravosua, zbog ega oni rasipaju energiju na njih, umjesto da trae prestupnike teih krivinih djela. Moe se rei da prouavanje rtava ima posebnu dimenziju znaaja kako za preventivno tako i za represivno djelovanje. Naime, rezultati istraivanja o rtvama pokazuju kakvim ponaanjima rtve doprinose ili izazivjau krivina djela, pa se s toga namee racionalan zakljuak da ukoliko se neka krivina djela (koja se esto deavaju pod uticajem ponaanja rtava) ele sprijeiti, da onda treba izbjegavati one oblike ponaanja koji ta djela mogu i prouzrokovati. S druge strane, podaci dobiveni iz rezultata istraivanja odnosa uinilaca krivinih djela i rtava mogu dati doprinos i na represivnom planu djelovanja. Tako, veoma esto se nakon sudskih postopuka moe tvrditi da je odgovornost uinilaca krivinih djela vea ukoliko je doprinos rtve djelo bio manji. Svakako vrijedi i obrnuta situacija. Ovi podaci predstavljaju znaajnu pomo 2010. Page 89

sudijama prilikom utvrivanja krivnje odnosno odluivanja o sankciji prema uiniocu krivinog djela, jer se ova, socijalno-etika dimenzija, namee kao bitna u procesu rasvjetljavanja svih okolnosti vezeanih za uinjeno djelo.

5.2.

Viktimizacija i mjerenje kriminaliteta

Viktimizacija odn. viktimogeneza (lat. victima- rtva) je proces u kome neko ili neto postaje rtva. Viktimitet je ukupnost kriminalnih viktimizacija u odreenom vremenu i prostoru (Ignjatovi, 2005:22). Benjamin Mendelson, autor pionirske studije o vezi uinitelja i rtve, takoer upotrebljava izraz krivini par. Rezultati studije, kojom su ispitani brojni sluajevi kroz vie od tristotine postavljenih pitanja o rtvama i uiniteljima, upuuju da postoji povezanost izmeu biopsihosocijalnih karaktersitika ove dvije kategorije. Studijom je utvreno da postoji izvjesna potencijalna viktimalna receptivnost, kojom se upravo mjeri sklonost ka viktimizaciji. O viktimizaciji, ili tanije viktimalnim predispozicijama raspravljao je i Henry Ellenberger, koji tvrdi da je mogue sklonost viktimizaciji dovesti u kontekst klasifikacije i tiplogije ljudi (Petrovi, Meko, 2004:142). Dananje zanimanje kriminologa za viktimizaciju naroito je znaajno u aplikaciji metoda koje su usmjerene ka aproksimaciji tamne brojke kriminaliteta. Naime, smatra se da se najrespektabilniji podaci o neregitriranom kriminalitetu, pored studija samoprijavljivanja i mjerenja straha od kriminaliteta, dobivaju studijama koje mjere stepen viktimiziranosti pripadnika odreenog drutva u odreenom vremenu. Ovi podaci dopunjuju zvanine statistike podatke o registrovanom kriminalitetu, ime se ostvaruje relanija slika o stanju kriminalieteta u odreenoj zajed nici u datom vremenskom periodu koja predstavlja pouzdaniju osnovu za planiranje kako preventivnih tako i represivnih mjera u cilju suprotstavljanja kriminalitetu. Rezultati istraivanja stepena viktimizacije pokazuju da rizik viktimizacije nije na isti nain rasporeen meu graanima promatranog drutva. Tako, utvreno je da postoje specifine crte linosti koje su u korelaciji sa odreenim vrstama zloina, i esto se u litertauri mogu pronai pod nazivom viktimogene predispozcije, o emu je raspravlja i pomenuti Ellenberger. Istie se da se ove predispozicije mogu podijeliti na razliite 2010. Page 90

naine. Tako, italijanski naunik Tranchina, smatra da se mogu klasificirati u nekoliko grupa, i to: 1) po nastanku: uroene i steene; 2) po trajnosti: stalne i trenutne. Poznata je i podjela Ezzata Fataha, koji osobine rtava dijeli na biofizioloke, socijalne i psihike. Tako u prvu grupu smjeta: 1) uzrast; 2) spol; 3) fiziko stanje lica. Pod socijalne faktore ubraja 1) profesiju; 2) status; 3) bogatstvo; 4) nain ivota. Na kraju, navode se psihike predispozicije kao to su snaan spolni nagon, seksualne devijacije, psihopatoloka stanja, nesmotrenost, preveliko povjerenje, pohlepa, gramzivost, krtost i sl. (Ignjatovi, 2005:306). Pored ovih podataka smatramo znaajnim prikazati i rezultate Nacionalne viktimizacijske studije75, prema kojima broj od 24 miliona predstavlja ukupni broj ljudi koji se smatraju viktimiziranim. (Siegel, 2006:70). Svakako o vitkimizacijskim, ali i o ostalim studijama koje su usmjerene na istraivanje zone neregistrovanih kriminalnih djela bit e vie govora u posljednjem poglavlju ovoga rada.

5.3.

Viktimizacijske teorije

Kako istie Siegel (2006.), veina kriminolokih teorija usmjerena je na ponaanja uinilaca krivinih djela, dok je uloga rtava uglavnom zanemarivana. Ipak, prije neto oko 50 godina naunici su poeli da shvataju da rtva nije samo pasivni subjekt krivinog djela, nego neko ije ponaanje moe uticati na njegovu vlastitu sudbinu, odnosno neko ko oblikuje zloin. Upravo najraniji radovi iz ove oblasti pomau skretanju panje na ulogu rtve u sveukupnom problemu kriminaliteta, odnosno usmjeravaju budua istraivanja ka stvaranju jasnije slike o rtvi zloina. U dananjem vremenu postoje brojne teorije koje nastoje da objasne uzroke viktimizacije, a u narednom izlaganju prikazat emo najznaajnije pristupe. Tako, teorije koje se esto pominju u kontekstu objanjenja navedenih pitanja o rtvama krivinih djela jesu teorija pospjeenja rtve, teorija ivotnog stila, teorija devijantnog mjesta, teorija rutinskih aktivnosti (Siegel, 2006:83)

75

e. National Crime Victimization Survey (NCVS).

2010.

Page 91

Osnovna postavka teorije pospjeenja rtve76 jeste da rtva svojim provokativnim ponaanjem izaziva zloin. Kroz teoriju se razvija aktivna i pasivna uloga rtve u izazivanju krivinog djela, pri emu aktivnu predstavljaju agresivane i napadne rijei odnosno grimase i pokreti. S druge strane, pasivno ponaanje predstavlja in nesvjesne prijetnje od strane rtve usmjerena na uinoca djela. Znaaj ove teorije ogleda se u njenom objanjenju viestruke viktimizacije. Naime, ako ljudi potspjeuju zloin, zakljuuje se da e se oni ponovno nai u ulozi rtve ukoliko uestalo ponavljaju svoje ponaanje koje ih je i dovelu u poziciju da postanu rtvom. Istraivanja temeljena ovom teorijom se usmjeravaju na ulogu rtve, in provokacije rtve i odnosa izmeu rtvi i uinilaca. Osnovna postavka teorije o ivotnom stilu77 jeste da viktimizacijski rizik raste kod ljudi koji imaju visoko-rizian ivotni stil (nain ivota). Stavljanjem sebe u rizian poloaj, npr. izlazei na opasna mjesta, kod takve osobe raste mogunost viktimizacije. Znaaj ove teorije ogleda se u tome da se njom objanjavaju oblici viktimizacije kroz socijalnu strukturu. Mukarci, mladi i siromani imaju vii nivo viktimiteta u poreenju sa enama, starijim i materijalno situiranijim osobama, upravo zbog visoko-rizinog ivotnog stila. U fokusu istraivanja koja se provode na postavkama ove teorije su personalne aktivnosti, relacije meu vrnjacima, mjesto zloina, vrsta i oblici zloina. Osnovna postavka teorije o mjestima pogodnim za delinkvenciju78, jeste da rtva ne izaziva (ohrabruje, potie) na zloin, ali utie na njega na taj nain to odrasta u socijalno dezorganizovanom i visoko-kriminaliziranom podruju, gdje postoji visok nivo rizika da doe u kontakt sa kriminalitetom, neovisno o njihovom vlastitom ponaanju i ivotnom stilu. Znaaj ove teorije ogleda se u tome to se kroz njene postavke ukazuje na to da ljudi sa konvencionalnim ivotnim stilom postaju rtve kriminaliteta. Istraivanja koja se oslanjaju na ovu teoriju fokusirana su na viktimizaciju u visoko-kriminaliziranom i dezorganizovanom susjedstvu.

76 77

e. Precipitation (prenagljenje, pospjeenje, ubrzanje) e. Lifestyle Theory. 78 e. Deviant Place Theory.

2010.

Page 92

Na kraju, teorija o rutinskim aktivnostima79, objanjava da nivo kriminaliteta zavisi od dostupnosti ciljanih dobara (pravno zatienih), nepostojanju adekvatne zatite te prisutnosti motiviranih izvritelja. Znaaj ove teorije ogleda se u njenom objanjenju stepena i trendova kriminaliteta, pokazujui kako rtvino ponaanje moe uticati na pojavu kriminaliteta. Ovom teorijom se sugerira da se rizik viktimizacije moe reducirati i ograniiti porastom saradnje segmenata zatite, i/ili reduciranjam izloenosti (dobara i interesa). U fokusu istraivanja ove teorije su uslovi i mogunosti u kojima se vre krivina djela, rezultati rada policije i drugih segmenata zatite, promjena u strukturi stanovnitva kao i stopama kriminaliteta.

79

e. Routine Activities Theory.

2010.

Page 93

6. Analiza kriminaliteta i kriminologija U poglavlju pod naslovom Primjenjena istraivanja i strategija suprotstavljanja kriminalitet govorili smo statistikim evidencijama kriminaliteta. Pored ove vrste podataka, koji u veini sluajeva se dobivaju iz zvaninih izvora organa formalne socijalne kontrole, za strukturalnu analizu kriminaliteta koriste se i podaci o tamnoj brojci kriminaliteta. Naime, kao o je u pomenutom poglavlju istaknuto, ova vrsta podataka treba da da poslui u pokuaju otklanjanja nedostataka zvaninih statsitikih evidencija a sve u cilju stvaranja to realnije slike o obimu, strukturi i dinamici kriminaliteta u jednom drutvu u posmatranom periodu. Kako istiu Petrovi i Meko (2004.), kriminalitet je nesporno dio svih savremenih drutava i raste bez obzira na to, da li za njegovo mjerenje upotrebljavamo slubene policijske podatke ili podatke iz nacionalnih preglednih studija. Dalje se istie, da je drutvo osnovalo institucije koje se bave kriminalitetom i pokuavaju rjeevati probleme kriminaliteta, koliko je u njihovoj moi. Takoer, autor naglaava ja potrebu preventivnog uticaja institucija, kojima pripisujemo, prije svega, represivnu ulogu. Prvi problem, kojeg se moramo ozbiljno prihvatiti, je mjerenje kriminaliteta i utvrivanje obima kriminaliteta u drutvu (Petrovi, Meko., 2004:29). Prema Muratbegoviu (2003.), kriminalitet spada u eklatantan primjer, kada se govori o njegovom reguliranju i evidentiranju kao masovne pojave, kod koga postoji permanentna opasnost da jedan dio stvarnosti izmakne kontroli i zvaninom evidentiranju. Sama priroda statistikih istraivanja ukazuje na potrebu ispravnog zakljuivanja i to primarno putem selektiranja i uzorkovanja to veeg broja frekvencija (jedinica) pojave koju istraujemo. Ako nae interesovanje vratimo na konkretan problem kriminaliteta onda nije teko zakljuiti da se radi o velikoj teti koja nastaje neregistriranjem pojave velike drutvene opasnosti (Muratbegovi, 2003:149). Prema Ignjatoviu (2005.), tradicionalno, znaajnim izovorima sekundarnih podataka o kriminalitetu smatraju se statistike evidencije koje vode zvanini organi zadueni za njegovu kontrolu- pravosudne statistike. Mnogi kriminolozi, kao Kaiser, smatraju ih 2010. Page 94

najvanijim sredstvom saznanja o zloinu. Autor dalje navodi, da je kriminalitet u statistikama organa pravosua predstavljen nizom apsolutnih i relativnih brojeva. Meu onima koji su izraeni apsolutnim brojevima su podaci o: o Ukupnom broju izvrenih djela na datom prostoru u toku odreenog vremenskog perioda (obino godinu dana); o Broju izvrenih djela odreene grupe i prema pojedinanim inkriminacijama; o Karaktersitikima djela (faza i mjesto izvrenja, oblik sauesnitva); o Uiniocu (godine ivota, spol, zanimanje, kolska sprema, ranija osuivanost, dravljanstvo i nacionalnost); o Samom postupku (trajanje, pritvor); o Vrstama sudske odluke (izreene sankcije). Na osnovu ovih apsolutnih pokazatelja, mogue je, njihovim dovoenjem u vezu sa drugim podacima, utvrditi njihove odnose (izraene relativnim brojevima) meu kojima se posebno istiu: o Trendovi kriminaliteta (dobijamo ih uporeivanjem apsolutnih pokazatelja ukupnog ili kriminaliteta odreene vrste u razliitim vremenskim periodima); o Kvota (koeficijent, op.a.) kriminaliteta (utvruje se tako to se ukupan broj izvrenih krivinih djela u jednoj godini podjeli sa 100.000 po formuli: KK = broj krivinih djela / broj stanovnika x 100.000 o asovnik zloina (ukupan broj djela odreene vrste na jednom podruju izvren u godini dana podjeli sa vremenskim jedinicama i tako se doe do podatka na koliko se sekundi, minuta ili sati izvri pojedno takvo djelo); o Kvota osuenih lica (odnos broja lica koja su, u odreenom razdoblju, u postupku pred sudovima oglaena krivim za uinjena djela i 100.000 stanovnika istog uzrasta). Od podataka sadranih u statistikim evidencijama oekuje se prije svega da ukau na rasprostranjenost kriminaliteta u datoj sredini. No, oni su od velikog znaaja i za razvoj kriminologije (Ignjatovi, 2005: 116-117). 2010. Page 95

O znaaju statistikih evidencija za istraivanje kriminaliteta svoje s tavove su davali brojni pioniri kriminoloke nauke. Tako Jeremy Bentham (1748-1832) iznosi tezu po kojoj je Frekvencija devijacija u jednom drutvu je direktno mjerilo za moralno zdravlje u njemu. S druge strane, Andr Michel Guerry (1802-1866) i Adolphe Qutelet (1796-1874), u svojim radovima se bave analizom distribucije kriminaliteta u vezi sa spolom, uzrastom, zanimanjem, obrazovanjem, ekonomsko-socijalnim uslovima, klimom, godinjim dobom i rasom. I poznati naunik iz oblasti drutvenih nauka mile Durkheim (1858 1917) u sociolokim istraivanjima koristi zvanine (sekundarne) podatke iz evidencije dravnih organa pridajuim im znaaj indikatora drutvenih promjena. U svom radu Muratbegovi (2003.) naglaava da se jo u ranim istraivanjima, unutar kriminolokih teorija i pravaca koji su davali dijametralno suprotna objanjenja kriminalnih pojava, kako u etiolokom tako i u fenomenolokom pogledu, dolazi do odreenih spoznaja vezanih za samu prirodu evidencija koje se zvanino vode o navedenoj pojavi. Tako je jedan od protagonista pozitivistike orjentacije u kriminologiji i krivinim naukama uopte, Enrico Ferri, u svijom djelima tvrdio da postoje tri vrste evidencija kriminaliteta. On govori o sudsku registriranom kriminalitetu (delinquenza legale), kriminalitetu koji registrira policija (delinquenza apparente) i kriminalitetu koji se uistinu dogodio (delinquenza reale)80. Dalje se istie, da iako su autori u svoojim djelima obraivali problematiku statistike kriminaliteta u svrhu evidencija njegove pravilne distribucije, te izrade razliitih planova i programa, nedovoljna panja posveena je metodama kojima bi se proniklo u sferu stvarno-dogoenog ali zvanino neregistriranog kriminaliteta. Istraivanja tadanjih autoriteta u ovoj oblasti (Bentham, Sellin, Hentig), odnosila su se prvenstveno na domenu definiranja pojedinih vrsta evidencija, u sklopu kojih se posebna panja posveivala prirodi antisocijalnih -protivpravnih ponaanja koja nisu evidentirana ali u stvarnosti su se dogodila u datom drutvu. Ovakav nastup imao je svoje varijacije ne samo u sadrajnom ve i u semantikom smislu rijei, tako da je ovaj problem uglavnom nazivan izrazom koji je zadran i do danas. Radi se naravno o
80

Vidjeti: Shema 2.

2010.

Page 96

izrazu tamna brojka. Kriminoloka istraivanja koja su imala za predmet pronalazak instrumentarija, evidentiranje i obradu neprijavljenih delikata su unutar razliitih jezikih orjentacija zabiljeila razliite nazive za ovu pojavu (Muratbegovi, 2003: 149 -150). Smatramo korisnim istai da pored pojma tamna brojka u literaturi i istraivanjima se pojavljuje i pojam siva brojka, koja za razliku od tamne brojke predstavlja sveukupan broj prijavljenih krivinih djela koja naknadno nisu rasvjetljena, odnosno kod kojih nije identifikovan uinitelj. U narednoj shemi (2) prikazana je strutura registrovanog kriminaliteta, te mogui odnos prema neregistrovanom kriminalitetu, odnosno tamnoj brojci.

Registrovani (Policija) reg.-Optueni (Tuilatvo)

Odnos TB-R

reg.Presueni (Sud)
reg.Izvrenj e kazne

"Tamna brojka" "Registrovani"

2010.

Page 97

U narednoj tabeli prikazani su pojmovi kojima se u razliitim jezicima oznaava fenomen koji mi nazivamo tamnom brojkom kriminaliteta.

Tamna brojka Tamna brojka Tamno polje Tamni oblik, polje Latentni, Kriminalitet

Chiffre noir Numero oscuro Dunkelfeld Dark figure, Dark field skriveni Hydden criminality

Francuski jezik Italijanski jezik Njemaki jezik Engleski jezik Engleski jezik

Kako istie i Krivokapi (2006.), jedna od najznaajnijih i vrlo opasnih karakteristika kriminaliteta u svijetu i kod nas je njegova tamna brojka koja naglo raste, prvenstveno u oblasti kriminaliteta u privredi. Tamna brojka- kao oblik meunarodnog i domaeg kriminaliteta- javlja se kako u odnosu na djelo tako i u odnosu na izvrioca. Autor dalje iznosi, da su razlozi koji doprinose tamnoj brojci neprijavljivanje od strane oteenih iz straha od osvete izvrilaca, nepovjerenja u pravosudne organe i drugo. Zvanini statistiki podaci o ovim krivinim djelima iz navedinh razloga su nepouzdani i vie ukazuju na obim aktivnosti pojedinih organa po odreenoj vrsti krivinih djela nego na stvarno stanje kriminaliteta (Krivokapi, 2006: 16-17).

U ovom dijelu rada smatramo korisnim pomenuti i sistematizaciju faktora za koje se smatra da utiu na stepen pojanjenja tamne brojke (Ponti, 1980: 82 -85). Ti faktori su: 1. Vrsta krivinog djela (neka krivina djela je teko razjasniti (pa ak i otkriti) zbog svoje prirode. Najee se radi o krivinim djelima kod kojih rtva nije konkretizovana (delikti bez rtve), kao i onim djelima za ije su izvrenje upotrebljene specijalne vjetine, znanja i sredstva); 2. Neprijavljivanje krivinog djela (u nekim sluajevima se djela ne prijavljuju od strane rtava); 3. Administrativna procedura organa formalne socijalne kontrole (ponekad otgani formalne socijalne kontrole nisu u mogunosti promptno reagirati na problem pa

2010.

Page 98

se stoga stvara latentno (a nekada i stvarno) izbjegavanje prijavljivanja krivinih djela zbog nepovjerenja u efikasnost tih institucija). 4. Svojstva izvrioca krivinog djela Sadraji koji e biti razraeni u nastavku ovog poglavlja odnosit e se na osnovne karakteristike metoda kojima se prikupljaju podaci na temelju kojih je mogue izvoditi procjene o tamnoj brojci kriminaliteta, kako bi se ostavrile to bolje pretpostavke za uspjean postupak analize podataka o kriminalitetu. Sadrajima poglavlja bit e obuhvaeni metodi samoprijavljivanja, studija o strahu od kriminaliteta te studija o viktimizacijskim iskustvima.

6.1.

Studije samoprijavljivanja

Kao to je ve naglaeno, metod samoprijavljivanja, pored viktimizacijskih studija i mjerenja straha od kriminaliteta predstavlja u kriminologiji cijenjenu metodu za procjenu tzv. tamne brojke kriminaliteta, odnosno procjenu o obimu i strukturi prestupnikog ponaanja koje ostaju van zvaninih registracija. Naime, procjene ove vrste predstavljaju prvi i temeljni korak ka bilo kojem ozbiljnijem naporu u oblikovanju drutvenog regovanja na prestupnika ponaanja. Kako iznosi Ignjatovi (2005.), studije samoptuivanja (ili samoprijavljivanja, op.a.) primjenjuju se u svijetu ve nekoliko decenija. Njima se manjim uzorcima respondenata, obino maloljetnika, postavljaju pitanja o nerigostrovanim krivinim djelima koja su (esto se odreuje i u kojem periodu) izvrili i koliko puta. Ove studije mogu se provesti putem intrevjua ili anketiranjem (i jedna i druga tehnika imaju prednosti i mana). Autor dalje navodi, da je upotrebom ovih metoda mogue utvrditi jedan broj krivinih djela koja ostaju nepoznata zvaninim evidencijama: zloini bez rtava, lina krivina djela (kojima se ugroava sopstveni integritet i dobra- samopvrede npr.), krivina djela ugoravanja, delikti protiv djece. Ova saznanja imaju ogroman znaaj za stv aranje konkretne strategije suprotstavljanja kriminalitetu, jer se ona mora zasnivati na podacima o stvarnoj rairenosti i distribuciji zloina kroz razliite socijalne slojeve 2010. Page 99

(Ignjatovi, 2005.: 125-127). Osnovni smisao ovog postupka sastoji se u sljedeem, naime, unutar malog uzorka respondeneta postavljaju im se pitanja u pogledu nerigostrovanih krivinih djela. Respondenti se pitaju da li su ikada izvrili neko djelo a da se za njega nikakada nije saznalo. Ponekad se ovaj princip koristi u srednjim kolama kako bi se evidentirala i preddelinkventna ponaanja maloljetnika. Inae navedeni metod je najpodesniji za rad sa maloljetnicima i u praksi se u veini sluajeva aplicira u toj populaciji (Jupp, 1989.: 16-18). Kako naglaava Muratbegovi (2003.), navedeni metod je novina u na oj (BiH ali i Kosovu, op.a.) kriminolokoj i kriminalistikoj teoriji a potreba za njegovom aplikacijom na terenu je zasigurno ve izraena. Za njega se sigurno moe rei da u partnerstvu sa kvalitetnijim podacima u pogledu kadroviranja policijaca, ovaj me tod moe sistemtski pruiti znaajnije pomake u preveniranju pa i u suzbijanju maloljetnike delinkvencije kao vrlo izraene devijacije u BiH kao i u ostaim zemljama.

6.1.1. ISRD2 (BiH) U ovom dijelu rada iznijet emo najbitnije karakteristike Meunarodne studije o delinkvenicji metodom samoprijavljivanja- 2 (International Self-Reported Delinquency Study 2-ISRD2). Prvi znaajniji meunarodni nauno-istraivaki poduhvat ovom metodom na prostoru Evrope desio se u periodu 1991.-1992. godina (studija poznata kao ISRD1), a prvi rezultati studije objavljeni su 1994. godine. Projektom je bilo obuhveno deset evropskih zemalja (Belgija, Njemaka, VB, Finska, Italija, Holandija, Sjeverna Irska, Portugal, panija, vicarska) i SAD, a naknadno su se ukljuile Grka i Novi Zeland. Studija je ocijenjena kao neprocijenjiv izvor novih saznanja o etiologiji delinkventnog ponaanja i izuzetna podloga za tvorce poltika (policy makers). Pripreme i aktivnosti za drugi krug istraivanja ovom metodom otpoele su u toku 2004. godine, a u istraivanje je ukljueno 27 evropskih zemalja, Kanada i Venezuela i SAD. Istraivanje se provodi pod okriljem Evropskog kriminolokog drutva81 a nadzorni
81

e. European Society of Criminology.

2010.

Page 100

odbor (ISRD2 Steering Committee) je prihvatilo da predstavnici iz BiH poduzmu istraivanje za svoju zemlju (pored BiH, jedina zemlja uesnica iz bive SFRJ je bila Slovenija). U narednim izlaganjima bit e prikazane osnovne karakteristike kao i neki od preliminarnih rezultata studije provedene u Bosni i Hercegovini 82. Anketiranje uenika u BiH je provedeno u toku kolske 2005/06 godine, a 2046 uenika, koliki je bio uzorak83, anketirano je u 37 sluajno izabranih kola iz Federacije BiH, Republike Srpske i Brko Distrikta BiH. Pri tome obezbjeena je saglasnost svih entitetskih, odnosno kantonalnoh resornih ministarstava, koji su uz izuzetnu saradnju kola pokazali veliku zainteresovanost za studiju, a saglasnost je dobivena i od odjeljenja za kolstvo OSCE misije u BiH. Kao instrument za istraivanje koristio se upitnik (metod:papir-olovka) sa 67 pitanja, koji je preveden na bosanski, srpski i hrvatski jezik (dva pisma). Period istraivanja je bio od 22.11.2005. do 17.05. 2006 godine. Nakon unosa i obrade, te preliminarne analize podataka, slanja nacionalnog izvjetaja za ESC, oekuje se objavljivanje studije tokom 2008. godine, uz organizovanje okruglih stolova sa predstavnicima svih kola uesnika i predstavnicima resornih ministarstava . Istraivaki tim za BiH sainjavali su saradnici (vii asistenti) Fakulteta kriminalistikih nauka Univerziteta u Sarajevu, a u fazu anketiranja ukljueni su kao istraivai i studenti zavrne godine studija84.

Pitanja o delinkvenciji kategorisana su u tri grupe, i to: a) samoprijavljena viktimizacija, b) prijavljivanje delinkventnog ponaanja prijatelja i c) samoprijavljivanje vlastitog prestupnikog ponaanja. Neki od najznaajanijih nalaza do kojih se dolo u do sada izvrenim analizama su:

Prikaz studije uraen na temelju dokumenta: International Self-reported Delinquency Study 2 (ISRD2), National report - Bosnia and Herzegovina, Budimli, M., Maljevi, A., Muratbegovi, E., Sarajevo, 2007. 83 U finalnom Izvjetaju je koriten uzorak N=1756, dok je ostali dio respondenata bio ukljuen u studiju kao preko-uzorak (Oversampling). 84 Uz uee Fakulteta kriminalistikih nauka, najznaajniji dio finansiranja je posredstvom Univerziteta u Lozani, odnosno vicarske agencije za razvoj i saradnju (Swiss Agency for Development and Cooperation) obezbijedilo Ministarstvo vanjskih poslova vicarske.
82

2010.

Page 101

a) viktimizacija: o 6,9% djece je prijavilo da je u posljednjih 12 mjeseci bilo rtvom razbojnitva, veinom djeaci, a indikativno je da je djelo policiji prijavilo svako peto djetertva; o Neto manje od 5% (4,8%) djece je prijavilo da je bilo rtvom tjelesne povrede, a prijavu policiji, kao i kod razbojnitva, je prijavilo tek neto manje od 20% te djece; o Najvei broj viktimizirane djece je kraom (knjige, novca, mobitela, sportske opreme itd.), ili 17,8%, dakle gotovo svaki peti uenik, a u odnosu na prijavljivanje policiji slino je kao sa razbojnitvom i povredama (14,1%); o Procenat djece koja su prijavila da su bile rtve omalovaavanja-vrijeanje (bullyng) iznosi 5,2%, a veoma mali procenat te djece (6,3%) je ove akte prijavilo policiji.

b) prijavljivanje prijatelja- delinkvenata U odnosu na prijavljivanje delinkventnog ponaanja prijatelja, 5,7% respondenata je prijavilo da ima prijatelje koji koriste lake ili teke droge, a veina njih je prijavila da imaju vie od jednog takvog prijatelja; u odnosu na imovinske delikte, najvie uenika ili 14,7% je prijavilo da ima prijatelje koji su izvrili krau iz prodavnica, a neto manje 5,7% provalu ili 3,6% iznudu.Prijatelje koji su jednom ili vie puta pretukli (povrijedili) nekoga prijavilo je 7,1% anketiranih uenika (veina djeaci, i veina 1-3 prijatelja).

c) samoprijavljena delinkvencija Djeca su u sljedeim procentima prijavila vlastito delinkventno ili neprihvatljivo ponaanje:

2010.

Page 102

C1) koritenje alkohola i droga (godine 10 do 12,5; veinom djeaci 75 -80% droge, indikativno 73,1% marihuanu sa drugom djecom, a oko 40% alkohol sa odraslim; otkrivenost upotrebe droga 64,3-80%, trgovina 62,5%; veoma mali procenat kanjenih 5,6-9,1%, samo 25% za tgovinu i 50% za L/H/C) o 39,4% konzumiranje piva ili vina o 14,6% jakih alkoholnih pia o 1,4% marihuana o 0,7% XTC; 0,3% LSD,H,C; 0,5% trgovina drogom

C2) imovinski prijestupi Najvei procenat iz grupe imovinskih prijestupa biljei se za krae iz prodavnica, ili 6,6%, sa prosjekom godina od 10,68, a neto stariji za ozbiljnije prijestupe (10,6 provale u auta i 11,8 za razbojnitva), a sve znai da se deava ve u toku 5 i 6 razreda. Veina djeaci 60-85,7%, a indikativno sve vie djevojica 14,3-40%. Uglavnom sami ili sa drugom djecom, a veoma rijetko sa odraslim. Procenat otkrivenosti 16-50%, dakle neotkriveni 50-84%. Veina otkrivenih od strane roditelja 52,1%, a veoma malo 6,25% od policije i 10,4% od nastavnika (ostatak od nekog drugog). Veoma mali procenti kanjenih, sa izuzetkom za krae iz vozila i provale, neto oko 30% od otkrivenih. Oko 12,5% od svih iako otkriveni nisu kanjeni (roditelji, policija, nastavnici...). C3) nasilnika delinkvencija (vandalizam, noenje oruja, grupne tue i tjelesne povrede) o Vandalizam (unitavanje javne ili privatne imovine, bus stajalita, auto, prozor) 8,7% da (1 od 10)- otkrivenost 22,1%, kanjeniod toga 59% o Noenje oruja 5,5% da (1 od 20)- otkrivenost 26,2%, kanjeni od toga 62% o Grupne tue 15,9% (ili svaki 6), indikativno da su 3 od 4 koji su prijavili to u zadnjih 12 mjeseci uradili vie od jednog puta - otkrivenost 40,7%, kanjeni od toga 74% 2010. Page 103

o Tjelesne povrede (tako teke da je povrijeeno dijete moralo ii doktoru) 2,2%, u odnosu na gornje podatke malo, ali bi se moglo pretpostaviti da veina povrijeenih nije traila medicinsku pomo, odnosno da se nikada ne otkrije poinjenje- otkriveni 40%, kanjeni od toga 73%. Godite (prosjek): vandalizam 11,29; noenje oruja 11,9; grupne tue 12,02 i tjelesne povrede 12,3 godina. Spol: veina djeaci, ipak iznenaujue 22,39% grupne tue odnosno 29,65% vandalizam djevojice, dok veoma rijetko noenje oruja ili tjelesne povrede. Veina vandalizam sa drugom djecom (67,4%), zatim sami 24,53% a rijetko sa odraslima, dok kod tjelesnih povreda od onih koji su se samoprijavili 65,2% sa odraslima. Dakle, kao to se vidi iz prikazanog, moemo rei da se radi o veoma zabrinjavajuim podacima o nasilnikim prijestupima.

6.2.

Studije o strahu od kriminaliteta

Podaci na temelju kojih se moe izvriti procjena broja neregistrovanih sluajeva krivinih djela, ali i izmjeriti nivo sigurnosti koji osjeaju graani odreene zajednice u odreenom vremenu, mogu se dobit i kroz studije o strahu od kriminaliteta. Kako istiu Petrovi i Meko (2004.), strah od kriminaliteta je faktor, koji je u tijesnoj vezi sa brigom ljudi za vlastitu sigurnost. Strah od kriminaliteta je i pokazatelj viktimizacije, koji ne mora da znai da je stvaran i neposredan. Strah od kriminaliteta esto prati uvjerenje, da ljudi ne mogu sami nita uiniti, da bi sprijeili vlastitu oteenost od kriminaliteta, a na drugoj strani strah utie na njihovu izoliranost u drutvu (Petrovi, Meko, 2004: 33 -34). Za strah od kriminaliteta esto se tvrdi da je posljedica nesigurnosti meu graanima, ali i da je konstanta u razvoju svakog drutva. Jedna od osnovnih potreba, koja se poetkom 21. vijeka postavlja i na sam vrh liste prioriteta veine graana savremenih evropskih ali i ostalih zemalja, jeste zad ovoljenje osjeaja individualne i kolektivne sigurnosti. Brojni su faktori globalnog, regionalnog i lokalnog nivoa koji utiu na izazivanje ili inteziviranje straha kod graana da e postati rtvom nekog od oblika kriminalnog ponaanja. Na skali dobara, za koja su graani u najveoj mjeri zabrinuti, svakako se nalaze ivot i tjelesni integrietet, zdravlje ali u 2010. Page 104

posljednje vrijeme naroito se istie potreba ouvanja line imovine. Ovaj strah naroito je intenzivan kod graana tzv. tranzicijskih zemalja, koje su suoene sa brojnim drutvenim, ekonomskim i politikim promjenama, a ije se negativne posljedice u najveoj mjeri reflektuju na teku materijalnu situaciju veine stanovnika. Poseban negativan uticaj na ovom polju izaziva nedostatak stvarne solidarnos ti meu graanima, uglavnom urbanih dijelova zemlje, kod kojih je strah od kriminaliteta prisutan u veoj mjeri, izmeu ostalog, i zbog slabih rezultata procesa drutvene integracije 85. Strah od kriminaliteta danas je jedna od najee oslovljavanih tema u kriminolokoj i kriminalnopolitikoj literaturi. Ovo je tema koja se esto naziva ovjekov drugi strah: prvi je rat, a tek trei je bolest (Ignjatovi, 2005). Iako se ovoj temi, kako u bivoj zajednikoj dravi, tako i u BiH nakon osamostaljenja prida valo vrlo malo pozornosti, ona je nezaobilazna tema, a nerijetko i osnova za donoenje politikih odluka u zapadnoj Evropi i Americi u zadnjih tridesetak godina. Tako se u SAD-u ve od sredine ezdesetih provode viktimizacijske studije koje redovito oslovljavaju i strah od kriminaliteta, jer se smo smanjenje stopa kriminaliteta smatra samo djelominim uspjehom (Baumer, DuBow, 1976). Strah od kriminaliteta se u tom kontekstu doivljava kao jedan od indikatora kvalitete ivota: u drutvima gdje je strah man ji, smatra se da je kvalitet ivota na vioj razini. ta je, zapravo, strah od kriminaliteta? Pod strahom od kriminaliteta se tradicionalno smatra racionalno ili iracionalno stanje ili osjeaj nelagode i uznemirenosti pojedinca izazvano vjerovanjem da je u opasnosti da postane rtvom krivinog djela. Treba razlikovati rizik od viktimizacije od straha od viktimizacije. Prvi je kognitivna kategorija, a drugi uglavnom emocionalna i iracionalna. Tako se primjerice stariji ljudi vie boje viktimizacije iako se pojavljuju rjee kao rtve delinkvencije nego mlae osobe. No to ne znai da se strah u potpunosti odrie racionalnosti: upravo je realno sagledavanje rizika viktimizacije nezaobilazna komponenta straha, kojoj se pridruuje i potencira ponekad viestruko emocionalna. Strah od kriminaliteta ima reperkusije i na ivot obinog
Iz izvjetaja: Uloga graanskih odbora u opini Centar u prevenciji imovinskog kriminaliteta , Projekat za podruje Opine Centar Sarajevo za 2007. godinu, Bojani, N., Budimli, M., Datzer, D., Mujanovi, E., Udruenje diplimiranih kriminalista BiH, Sarajevo, 2007.
85

2010.

Page 105

graanina i na rad policije. Vei stupanj straha od kriminaliteta ima viestruk negativan efekat na javnost. Ponajprije, graani se osjeaju fiziki nesigurni, zabrinuti za vlastitu tjelesnu sigurnost. To utjee da svoju lokalnu zajednicu ne doivljavaju kao prijatno mjesto za ivot, nezadovoljni su i zabrinuti. Vei strah izaziva i finansijske efekte, pa uplaeniji graani troe sredstva na vlastitu zatitu (auto alarmi, protuprovalni ureaji u kui, sigurnosna vrata, itd.). Strah sprjeava graane da provode slobodno vrijeme na eljeni nain (boje se izai vani), te se izbjegavaju loiji dijelovi grada i time se negativno utjee na socijalizaciju. Umjesto povjerenja i sigurnosti, ljud i postaju podozrivi, nepovjerljivi i izolirani. U krajnjoj liniji, doivljavaju vlast kao nekompetentnu i neefikasnu86.

Pomenuti koncept ima itekakvu relevanciju i za rad policije. U New Yorku se od devedesetih godina prolog stoljea razvio novi koncept rada policije, koji se upravo vee za kvalitet ivota. Prema ovom pristupu, kvalitetan rad policije koja se nalazi prva na stupu obrane drutva od delinkvencije (i aberacija openito) direktno je vezan za osjeaj sigurnosti i kvalitete ivota. Pri tomu se kvalitet cijeni ne samo kroz prizmu prijavljenih i rijeenih krivinih djela, nego i kroz uoavanje i rjeavanje problema koji imaju sigurnosne dimenzije (tzv. rad policije orjentiran na probleme), ali i bolje odnose sa lokalnom zajednicom, ijim se servisom policija smatra (tzv. rad policije u zajednici). to je bolja komunikacija sa lokalnom zajednicom, laka je mogunost registriranja i eliminiranja pojava koji se nalaze u pozadini uoenih problema, tako da se rad policije ne svodi samo na bavljenje simptomima, nego se radi na uklanjanju uzroka simptoma. to je policija u ovim naporima uspjenija, manji je strah. Manji strah, kako je kazano, indikator je bolje kvalitete ivota (Johnson , Golub, Taylor, Eterno, 2002). Prema Muratbegoviu (2003.), brojni su izvori koji uzrokuju irenje straha od kriminaliteta meu graanima. Kao prevalirajui faktor javljaju se sredstva javnog informisanja, koja imaju dominantan uticaj na graane. Pored njih tu su i brojna statistika istraivanja koja ukazuju na visoku stopu kriminaliteta i na taj nain doprinose poveanju straha koji moda i nije opravdan. Ono to je bitno jeste injenica, ta policija
86

Ibid, str. 44.

2010.

Page 106

moe uiniti da se smanji taj strah i nesigurnost, s jedne strane, i ta sami graani mogu pojedinano uiniti za svoju sigurnost u cilju smanjenja straha od kriminaliteta s druge strane. Posebno pitanje je ta mogu uiniti u zajednikom djelovanju sa policijom. S tim u vezi, vanu ulogu predstavlja saradnja izmeu policije i graana u zajednikoj prevenciji kriminaliteta. Autor dalje navodi, da su praktine implikacije straha od kriminaliteta razliite i najee se ispoljavaju naruavanjem konvencionalnih naina ponaanja u drutvu, pojedinaca i grupa. Naime, nepovjerenje u dravna tijela i njihovu sposobnost da na adekvatan nain prue zatitu graanima, moe izazvati razliita devijantna ponaanja. Radi se prvenstveno o naoruavanju u cilju samoodbrane, zatvaranje u stanove, izoliranje iz drutva, neformalno organiziranje i drugi tipovi reakcije graana. Takva ponaanja (u najboljoj namjeri) mogu dovesti graane i u zonu kanjivih ponaanja. Dakle teorijski promatrano, oni koji se plae kriminaliteta i sami postaju izvrioci krivinog djela. Sociopsiholoki model koji ispituje razinu i tip straha od zloina prvobitno su kreirali i testirali Van der Wurf i saradnici 1989. godine u Holandiji. Oni su razvili sociopsiholoki model zasnovan na pretpostavci da je strah od kriminaliteta povezan sa etiri socijalnopsiholoka faktora. Radi se o faktorima koji se definiraju kao privlanost, zla namjera, snaga, prostor izvrenja delikta. Privlanost se odnosi prvenstveno na razinu do koje ljudi vide sebe ili svoje vlasnitvo kao privlanu metu ili potencijalnu rtvu. Ovdje ukljuujemo opciju pripisivanja sebi i svojoj imovini odreenih karakteristika ako za to postoje objektivni razlozi (npr. nosimo sa sobom veliku sumu novca). Zla namjera se odnosi na ulogu delinkventa, tj ocjenjuje mjeru u kojoj neka osoba pripisuje kriminalne namjere drugom pojedincu na osnovu nekih irelevantnih zdravorazumskih pokazatelja (npr. Rom u gradeskom prevozu = deparo). Snaga najee podrazumijeva stepen samopuzdanja i osjeaj kontrole koji osoba ima u odnosu na moguu prijetnju ili napad od strane druge osobe. Prostor izvrenja delikta kao faktor, direktno je vezan za potencijalnu situaciju u kojoj se moe odigrati jedan kriminalni akt. Naglasak je stavljen na karakteristike vremena, mjesta i prisustvo osoba (npr. etnja mranim parkom ili sl.)

2010.

Page 107

U narednom grafikonu prikazani su statistiki podaci o tome koliko se sigurno osjeaju graani Evrope (kada hodaju nou po ulici), odnosno u kojoj mjeri izraavaju svoj strah od ovog specifinog oblika kriminalnog ponaanja (da budu napadnuti)87.

6.3.

Studije o viktimizacijskim iskustvima

87

Izvor: Criminal Victimisation In Urban Europe. Key Findings of the 2000 International Crime Victim Surveys (str.19).

2010.

Page 108

Sadraji

istraivanja

viktimizacijskih

studija88

predstavljaju

doivljena

iskustva

respondenata o tome da li su u odreenom periodu svoga ivota bili rtve nekog krivinog djela. Poseban znaaj imaju podaci iz istraivanja kojima se mjeri koliko je respondenata ta viktimizacijska iskustva i prijavilo policiji, ili nekoj drugoj nadlenoj dravnoj instituciji, ime se dobija realnija slika koja moe doprinijeti pouzadijoj procjeni tamne brojke kriminaliteta. Kako izdvaja Ignjatovi (2005:127), pri vrenju ovakvih ispitivanja, pored odgovora da li su respondenti bili rtve (i kojih) neregistrovanih krivinih djela, nita manje nije ni interesovanja naunika (za odgovor na pitanje): zato rtve ne prijavljuju djela kojima su bile oteene? Odluka o prijavljivanju djela policiji smatra se, kriminoloki gledano, najznaajnijom posebnom odlukom u itavom procesu krivinog pravosua. Samo prijavljena djela dostupna su zvaninom praenju. Trendovi, faktori i uticaj kr iminaliteta tradicionalno se izvode iz statistike poznatog kriminaliteta. Odsustvo prijave iskljuuje i podrku rtvi, ini problematinom evaluaciju inicijativa za prevenciju kriminaliteta, kao i tanu analizu njegove prostorne distribucije. Naravno, neprijavljivanje moe imati i pozitivne posljedice. Tako stepen uzdravanja od strane rtava moe biti ogranienje za (nepotrebno) angaovanje pravosua. Petrovi i Meko (2004: 32) navode da se ovaj nain mjerenja kriminaliteta rairio u ezdesetim godinama dvadesetog vijeka i u mnogim dravama se odrao i do danas. Takve pregledne studije sadre podatke o viktimizacijskim iskustvima pojedinaca ili lana domainstva u odreenom vremenskom periodu (uobiajeno u proteklih est mjeseci ili godinu dana). Takve pregledne studije mogle bi biti vaei i taniji pokazatelji kriminaliteta u drutvu, jer prevazilaze domet slubene statistike i prikupljaju podatke i o kriminalitetu koji nije bio prijavljen policiji.

88

e. Victim Surveys.

2010.

Page 109

Istraivanja viktimizacijskih iskustava provedena su prvo u SAD-u i to sredinom XX vijeka89. Rezultati istraivanja pokazuju da je broj prijavljenih krivinih djela policiji znaajno manji od procijenjenog broja koji se dobije analizom podataka iz istraivanja. Istraivanja koja se provode u SAD provode se ili na nacionalnom uzorku ili se u fokus istraivanja postavljaju graani velikih gradskih cjelina. Istraivanja u Evropi pokreu se neto kasnije, odnosno 70 -tih godina u Engleskoj, a uzorak sainjavaju sluajno izabrani graani Londona90. Podaci prvoprovedenih istraivanja pokazju znaajnu razliku izmeu zvanino prijavljenih krivinih djela i viktimiziranih osoba, a procjenjuje se je da je taj odnos 11:1. Meu najznaajnije istraivake poduhvate na meunarodnom planu spada

Meunarodna studija o viktimizaciji91, koja se prvobitno realizuje u zemljama Evrope92, a ukljuivanjem Interregionalnog instituta UN za izuavanje kriminaliteta iz Rima (UNICRI), u istraivanje se ukljuuju odreene zemlje sa gotovo svih kontineneta svijeta93. Ovim istraivanjem su se eljeli prikupiti podaci o rtvama i neprijavljenom kriminalitetu zemalja u razvoju, pri emu je ovo istraivanje trebalo biti podrka reformama sistema krivinog pravosua u tim zemljama. Kako navodi Muratbegovi (2003: 153), respondentima su uglavnom po stavljana pitanja u pogledu njihovog stava o viktimizaciji u posljednjih nekoliko godina. Naime, intervjuima je trebalo utvrditi da li su oni ili neko iz njihove porodice u posljednjih pet godina bili rtve nekog krivinog djela. Kod ovakvih pitanja pretho dno su se grupirala krivina djela u dvije primarne skupine radi lake i vjeredostojnije obrade. Ova diferencijacija pravi diobu izmeu krivinih djela protiv imovine/porodice (kraa
Danas je poznata baza podataka koja objedinjeju podatke o viktimizacijskim iskustvmia graana SAD (e. National Crime Victimization Study-NCVS). 90 Po ugledu na SAD, i istraivanje u Velikoj Britaniji prerasta u iru istraivaku preglednu studiju koja se od poetka 80-tih godina kontinuirano provodi (e. British Crime Survey- BCS). 91 e. Internationa Crime Victimization Study- ICVS. 92 Vidjeti vie u: van Dijk J., Experiences of Crime across the World- Key findings of the 1989 ICVS, Deventer, 1991. 93 U periodu od 1992. Go 1994. Godine provedena je studija u pojedinim gradovima Azije, Afrike, sjeverne i june Amerike te Pacifike regije. Vidjeti vie u: Zveki, U., Alvazzi del Frate, A.(eds.), Criminal Victimization in the Developing World, Rome, 1995.
89

2010.

Page 110

automobila, kraa iz automobila, oteenje vozila-vandalizam, kraa motocikla, provalna kraa), te krivinih djela protiv linosti (razbojnitvo, depna kraa, napad na spolnu ast- seksualno nasilje, ugroavanje tjelesnog integriteta -napad ili prijetnja napadom). Kod same operacionalizacije upitnika (pitanja) panja se posveu je respondentima koji odgovre pozitivno na pitanje: da li su bili rtve krivinog djela? Detaljnija pitanja predstavljaju logiki algoritam koji ima za cilj da utvrdi neke relevantne injenice koje bi indirektno ukazale na aproksimaciju u vezi sa tamnom br ojkom kriminaliteta u datom drutvu. Veliki znaaj pridaje se i pitanju da li su osobe koje su bile rtve nekog krivinog djela, sluaj prijavile policiji. Obrada ovih rezultata daje odgovore na vrlo sofisticirana pitanja koja se postavljaju u pogledu odno sa policije i graana, kao njihovog meusobnog povjerenja uopte. Prilikom ocjenjivanja ovih studija moraju se uzeti u obzir ne samo pozitivni efekti, ve i problemi odnosno zamjerke koje se istiu ovakvom nainu prikupljanja i analiziranja podataka odnosno zakljuivanja o kriminalitetu. Kako istiu Petrovi i Meko (2004: 33), viktimizacijske studije nisu bez slabih taaka. Najznaajniji problemi ovakvih studija su nedovoljno poznavanje krivinih djela, slabo pamenje dogaaja (sjeanje, zaborav) i nain postavljanja pitanja. Ovi problemi su se pokazali kod ocjene brojnih viktimizacijskih studija po svijetu. Uprkos tome, viktimizacijske studije imaju veu snagu kod utvrivanja (neprijavljenog) kriminaliteta i njegovog obima u drutvu. Kako slubena policijska statistika, tako i viktimizacijske studije nisu apsolutno mjerilo kriminaliteta u drutvu. Stvarni obim kriminaliteta u drutvu e jo i dalje ostati nepoznanica.

2010.

Page 111

7. Literatura

Aebi, M., Aromaa K., et al., Eoropean Sourcebook of Crime and Criminal Justice statistics,3e editie, WODC, Home Office, CESDIP, OFS BFS UST, The Hague, 2006; http://www.europeansourcebook.org Aromaa K., Why is it important to have crime statistics- and other information on crime?, 11th Meeting of the Siena Group on Social Statistics, Helsinki, Finland, 2005.; Bokovi, M., Neki teorijski preaktini problemi novih metoda u suzbijanju organizovanog kriminaliteta, Suzbijanje kriminaliteta- zbornik radova, Kragujevac, 2004. Bojani, N., Budimli, M., Datzer, D., Mujanovi, E., Uloga graanskih odbora u opini Centar u prevenciji imovinskog kriminaliteta, Projekat za podruje Opine Centar Sarajevo za 2007. godinu, Udruenje diplimiranih kriminalista BiH, Sarajevo, 2007. Budimli, M., Aktuelnost kriminolokih istraivanja u prevenciji novih formi kriminalnog ponaanja, Kriminalistike teme, broj 3-4, Sarajevo, 2004. Budimli, M., Maljevi, A., Muratbegovi, E., International Self-reported Delinquency Study 2 (ISRD2), National report - Bosnia and Herzegovina, Sarajevo, 2007. Canton, R., Yates, J. In Stout, B., Yates, J., Williams, B., Applied Criminology, Sage Publications Ltd., 2008 Fitzgerald J., Fox S., Metodolgija istraivanja u kriminalistkim naukama, Fakultet kriminalistikih nauka, Sarajevo, 2001.; Horvati, ., Cvitanovi, L., Politika suzbijanja kriminaliteta, Zagreb, 1999. Hovati, ., Elementarna kriminologija, kolska knjiga, Zareb, 1993. Ignjatovi, ., Kriminologija, Slubeni glasnik, Beograd, 2005.

2010.

Page 112

Jaovi, ., Prevencija- Osnovno poduje suprotstavljanja kriminalitetu, Prevencija krminaliteta- zbornik radova, Beograd, 1998. Jupp, V., Methods of Criminolgical Research, London, 1989. Kandu, Z., O razliitih aspektih prevencije v postmoderni drubi, Prepreevanje kriminaliteta-teorija, praksa in dileme, Ljubljana, 2004. Kandu, Z., Razvoj kritine kriminologije: tostran ali onstran modernosti?, Vizije slovenske kriminologije- zbornik radova, Ljubljana, 2002. Krivokapi V., Prevencija kriminaliteta- teorijsko kriminalistiki pristup, Fakultet kriminalistikih nauka, Sarajevo, 2006.; Krsti, O., Novi vidovi i oblici kriminaliteta i njihovo spreavanje i suzbijanje , Prevencija krminaliteta- zbornik radova, Beograd, 1998. Maljevi A., Legal and Actual Treatment of Juveniles Within the Criminal Justice System of Bosnia and Herzegovina, u: Junger-Tass J., Decker S.H.: International Handbook of Juvenile Justice, the Ntetherlands, 2006.; Maslea, R., Teorije i sistemi sigurnosti, Fakultet kriminalistikih nauka, Sarajevo, 2001. Meko, G., Nekatere strategije prepreevanja kriminalitete, Vizije slovenske

kriminologije- zbornik radova, Ljubljan, 2002. Meko, G., Sodobni koncepti prepreevanja kriminalitete- analiza nacionalnih programov s podroja prepreevanja kriminalitete- primer Finske, Prepreevanje kriminaliteta-teorija, praksa in dileme, Ljubljana, 2004. Milutinovi, M., Kriminalna politika, Beograd, 1984. Milutinovi, M., Kriminologija, Beograd, 1988. Mlaenovi, R., Kriminologija, Svjetlost, Sarajevo, 1982. Modly, D., Korajli, N., Kriminalistiki rijenik, Teanj, 2002. 2010. Page 113

Muratbegovi, E., Policija u prevenciji kriminaliteta na razini lokalne zajednice- Kanton Sarajevo, studija sluaja (magistarski rad), Sarajevo, 2003. Petrovi, B., Meko, G., Kriminologija, Pravni fakultet, Sarajevo, 2004. Ponti, Criminologia, Milano, 1980. Radulovi Lj., Kriminalna politika (Politika suzbijanja kriminaliteta), Beograd, 1999. Siegel, L., J., Criminology, Thomson Wadsworth, Belmont, USA, 2006. Stout, B., Yates, J., Williams, B., Applied Criminology, Sage Publications Ltd., 2008 elih, A., (Moni)Vpliv kriminolokega raziskoanja na kriminalitetno politiko , Vizije slovenske kriminologije- zbornik radova, Ljubljana, 2002. elih, A., Prepreevanje kriminaliteta- razvoj in dileme, Prepreevanje kriminalitetateorija, praksa in dileme, Ljubljana, 2004.

2010.

Page 114