Вы находитесь на странице: 1из 360

Matematika 1

Irakaslearentzako baliabideak

DBH

ERANTZUNAK

DBHko lehen mailarako Matematika 1 Erantzunak Zubia / Santillanaren Hezkuntza-argitalpenetarako Sailean Joseba Santxo Uriarteren eta Enric Juan Redalen zuzendaritzapean sortu, taxutu eta gauzaturiko talde-lana da. Proiektu honetan egile-talde honek esku hartu du: Ana Mara Gaztelu Augusto Gonzlez EDIZIOA Pilar Garca Rafael Nevado Carlos Prez PROIEKTU-ZUZENDARITZA Domingo Snchez Figueroa Ainhoa Basterretxea Llona

Zubia
Santillana

Aurkezpena
Sailaren izenak (Jakintzaren Etxea) planteamendu jakin bati erantzuten dio: ikasleek eguneroko bizitzan moldatzeko beharrezko ezagutzak lortzea helburu duten Matematikako proiektu bat aurkezteko planteamenduari. Irakaskuntzaren derrigorrezko etapan, matematika-jakintzak, errealitatea interpretatzen eta deskribatzen ez ezik, hartan jarduten lagundu behar die ikasleei. Ildo horretan, eta kontuan izanda Matematika, maila hauetan, prozedurazko irakasgai hutsa dela, ikaslearen liburuan egindako ariketa eta problema guztiak ebatzita daude material honetan. Gure helburua ez da ebatzitako ariketak tresna hutsa izatea, proposamen didaktikoa baizik, ikasleei liburuan aurkezten diren kontzeptu eta prozedura guztiak bereganatzen laguntzeko.

Zenbaki osoak
ZENBAKI OSOAK

Zenbaki gorriak
Fu Chang ziur zegoen idazteko, literaturarako, poesiarako eta matematikarako zuen balioa aintzat hartuko zuela batzordeak. Tang dinastian (618-907) funtzionario izatea oso zaila zen, baina merezi zuen, ekonomikoki eta sozialki mesede egingo baitzion. Oniritzia ematen dutenean pentsatu zuen Fuk, funtzionario inperiala izango naiz. Mandaringaiak zeta brodatuzko arropa ederrez jantzita ikusten zuen bere burua, fin-fin apaindutako palankin batean morroiek garraiatzen zutela.
ZENBAKIAK ALDERATZEA

ADIERAZTEA

BALIO ABSOLUTUA

AURKAKO ZENBAKIA

Bi herensugeen arteko eskaileran barrena, epaimahaia zegoen barrutira iritsi zen, emaitzen berri jakiteko. Jakintsuetan zaharrenak esan zion: Ditugun zorrak eta kantitateak bereizteko kolore gorria eta beltza erabiltzeko modua berrikuntza bat da, eta sari gisa postua merezi duzu. Gaur egun, inor ez da gogoratzen Fu Changez; hala ere, bankuko zorrei zenbaki gorriak esaten zaie, zenbaki negatiboak esan ordez.

ERAGIKETAK ZENBAKI OSOEKIN

BATUKETA

KENKETA

BIDERKETA

ZATIKETA

100 -ko zorra daukazu, eta ondoren, 110 sartu dituzu. Nola adieraziko zenituzke egoera horiek?

ERAGIKETA KONBINATUAK

ERAGIKETEN HIERARKIA

Zorra Sartu

= -100 = +110

Saldoa = +10

Zenbaki arruntak
106
134
GGG

ERANTZUNAK

107
a) Hirugarren egunean 33 = 27 mezu bidaliko ditu, eta laugarrenean, 34 = 81 mezu. b) Mezua 37 = 2.187 lagunek jaso dezakete gehienez. c) Amaiak 2 mezu bidali izan balitu eta prozesu horri jarraitu izan balitzaio (lagun bakoitzak 2 mezu bidaltzea), astebetean 27 = 128 mezu bidaliko lirateke. 4 balira, emaitza hau izango litzateke: 47 = 16.384. Eta 5 balira: 57 = 78.125. 138
GGG

Zenbaki palindromoak dira ezkerretik eskuinera eta eskuinetik ezkerrera berdin irakurtzen direnak; adibidez, 15.951. 100etik 1.000ra arteko zenbat zenbaki arrunt dira palindromoak? 100 eta 110 artean bada zenbaki palindromo bat: 101; 110 eta 120artean: 111; hau da, hamarreko oso bakoitzean palindromo bat dago. Beraz, 100 eta 1.000 artean 900 : 10 = 90 hamarreko daudenez, 90 palindromo daude. Beste modu batean: 100 eta 1.000 artean egoteagatik, palindromoak hiru zifrakoak dira. Beraz, aba formakoak dira; a 1etik 9ra arteko zifra bat da, eta b, 0tik 9ra artekoa. Konbinazioak 9 10 = 90 zenbaki palindromo dira.

135
GGG

Erreparatu berreketei. Zein da 72.006 berreketaren emaitzaren azken zenbakia?


71 = 7 72 = 49 73 = 343 74 = 2.401 75 = 16.807 76 = 117.649 77 = 823.543 78 = 5.764.801

Hona hemen nire institutuari buruzko zenbait datu.


bi talde daude: DBHko lehen zikloan, bestea. 31 ikaslekoa bata, eta 29koa hartzen futbol-txapelketa batean parte ari dira. daude bi gutxiago neskak dira: 27 neska taldeen artean. futbol-txapelketan parte hartzeko.

2.006 = 4 501 + 2. 74x+2 formako berreketen azken zenbakia 9 da. Beraz, 72.006-ren azken zenbakia 9 da.

erdiak (30) Ziklo horretako ikasleen

erdiak baino Ziklo horretako ikasleen

136
GGG

Erreparatu batuketari: 1 + 10 + 102 + 103 + 104 + + 102.006 + 102.007 Esango al duzu zer batura duten zenbaki horren zifrek? Zenbakiak 2.007 1eko izango ditu. Beraz, batura 2.007 da.

dute izena 9 neskak soilik eman

Zenbat mutil ez dira ari txapelketan parte hartzen? 60 27 = 33 mutil daude. Futbolean jokatzen duten mutilak: 30 9 = 21. Futbolean jokatzen ez duten mutilak: 33 21 = 12. (60 27) (30 9) = 12 139
GGG

EGUNEROKOAN
137
GGG
Ez hautsi ZORIONAREN katea. Bidali mezu hau hiru laguni, eta zoriona nagusi izango da zure bizitzan.

Amaiak mezu hau jaso du telefonoz.

Ez du ezer ere sinetsi, baina beste zerbait bururatu zaio... Amaia talde ekologista bateko kidea da, eta talde horretan, kanpaina bat egin nahi dute, jendea itsas hondoen andeatzeaz ohartarazteko. Amaiak hiru laguni bidaliko die mezu hau. Haietako bakoitzak, hurrengo egunean, beste hiru laguni bidaliko die mezua. Hala, katea ez da hautsiko. Informa a) Zenbat mezu bidaliko dituzte denen artean hirugarren egunean? Eta laugarren egunean? b) Hitzaldia astebete barru bada, eta lagun guztiek mezu guztiak bidaltzen badituzte, zenbat lagunek jasoko dute, gehienez, Amaiaren mezua? c) Zer gertatuko litzateke Amaiak mezua 2 laguni soilik bidaliz gero? Eta 4ri bidaliz gero? Eta 5i?
ziohitzaldia. Ostirala 13:00 h. Bihar, . bidali mezu hau hiru laguni.

Etxeberriko kiroldegiko zuzendaritza-batzordeak hockey-zelaian publizitatea jartzea erabaki du. Hockey-zelaiak 800 m2-ko azalera du, eta inguruan, publizitate-hesiak daude. Publizitatearen truke urtean 400 /m kobratuko dituztela erabaki dute. Zuzendaritza-batzordeko kideek jakin nahi dute zenbat diru jasoko duten urtean publizitatearen truke, baina ez dakite zer neurritakoak diren, zehatz-mehatz, zelaiaren aldeak. Batzordeko kide bati kopuru hori kalkulatzeko modu bat bururatu zaio. Izan ere, hockey-zelaia bi karratu berdinez osatuta dago. Zenbat diru jasoko dute urtean publizitatearen truke? Zelaiko karratu bakoitzaren azalera 400 m2-koa da; beraz, karratuaren aldea: 800 : 2 = 400 = 20 m . Hauek dira hockey-zelaiaren neurriak: 40 20 m. Zelaiaren perimetroa: 40 2 + 20 2 = 120 m. Publizitatearen truke jasoko duten diru kopurua: 120 400 = 48.000 .

ZAIN DITZAG UN ITSASOAK

32

33

Aurkibidea
0. unitatea Berrikusketa 1. unitatea Zenbaki arruntak 2. unitatea Zatigarritasuna 3. unitatea Zatikiak 4. unitatea Zenbaki hamartarrak 5. unitatea Zenbaki osoak 6. unitatea Aljebra: hastapenak 7. unitatea Sistema Metriko Hamartarra 4-9 10-33 34-57 58-85 86-105 106-131 132-159 160-183

8. unitatea Zenbakizko proportzionaltasuna 184-207 9. unitatea Angeluak eta zuzenak 208-231

10. unitatea Poligonoak eta zirkunferentzia 232-261 11. unitatea Perimetroak eta azalerak 12. unitatea Poliedroak eta biraketa-gorputzak 13. unitatea Funtzioak eta grafikoak 14. unitatea Probabilitatea 262-291

292-313 314-339 340-359

0
001

Berrikusketa
ZENBAKIAK
Adierazi zer balio duen 5 zifrak zenbaki hauetako bakoitzean. a) 15.890.900 b) 54.786.008 c) 509.123.780 a) 5 milioiko. b) 5 hamar milioiko. c) 5 ehun milioiko. d) 64.320.510 e) 163.145.900 f) 986.403.005 d) 5 ehuneko. e) 5 milako. f) 5 bateko.

002

Idatzi bost zenbaki, ehun milioikoen zifra 7 dutenak; eta beste bost zenbaki, ehun milakoen zifra 9 dutenak. Ehun milioikoen zifra 7: 1.763.254.123 789.456.123 741.852.963 753.863.963 25.745.896.325 Ehun milakoen zifra 9: 8.956.321 12.963.852 987.654 123.985.641 14.987.258

003

Idatzi.
20.000tik gorako bost zenbaki, milakoen zifra 8 dutenak. Ordenatu txikienetik handienera, ikur egokia erabiliz. 100.000tik beherako bost zenbaki, hamar milakoen zifra 3 dutenak. Ordenatu handienetik txikienera, ikur egokia erabiliz. 29.000tik 29.100era arteko bost zenbaki, kontuan izanik zenbaki bakoitzak hamarrekoen zifra eta batekoen zifra berdinak izan behar dituela. 28.123 < 48.574 < 78.369 < 98.254 < 128.951 39.874 < 38.741 < 34.258 < 32.963 < 30.584 29.011; 29.022; 29.033; 29.044; 29.055

004

Esan nola irakurtzen diren abakoetan adierazitako zenbakiak. a) b)

HM

HM

a) Hogeita zortzi mila ehun eta hirurogeita zazpi. b) Berrogeita sei mila bostehun eta hamahiru.

ERANTZUNAK

005

Kalkulatu. a) 31 b) 12 c) 17

- 20 + 15 - 4 + 7 - 8 - 5 + 14 - 9 - 5 + 24
b) 20 c) 27

d) 45 + 7 - 54 - 4 + 25 e) 59 + 45 - 76 - 12 + 51 f) 123 + 12 -17 - 23 - 9 + 12 d) 19 e) 67 f) 98

a) 22 006

a) (34 + 12 - 9) - (34 - 19) b) 123 - (67 + 34 - 21) c) (9 + 78 - 54 - 32) - (9 + 5) a) 37 15 = 22 b) 123 80 = 43 c) 1 14 = 13 007

Egin parentesiak dituzten eragiketa hauek.

d) (89 + 23 - 76) - (41 + 12 - 32) e) 345 - (90 - 76 - 8 + 43) f) 567 - (23 + 65 - 12 - 45) d) 36 21 = 15 e) 345 49 = 296 f) 567 31 = 536

Egin eragiketak eta, gero, lotu emaitza bera duten adierazpenak. Idatzi eragiketa bakoitzaren emaitza haren ondoan. a) b) c) d) 24 34 34 24 + + 8 + 18 6 = 28 78 12 17 = 83 78 + 7 65 12 = 42 8 18 + 6 = 4 ii) iv) iii) i) (24 (34 (34 (24 + + + + 18) (8 + 6) = 28 78) (12 + 17) = 83 78 + 7) (65 + 12) = 42 6) (8 + 18) = 4

008

Problema hau ebazteko, erabili zenbaki arrunten batuketak eta kenketak. Biltegi batean, 800 kutxa zeuden. Atzo, 125 saldu zituzten, eta gaur, berriz, 85. Horren ondoren, beste 90 kutxa ekarri dituzte. Zenbat kutxa daude orain biltegian? 800 125 85 + 90 = 680 kutxa

009

Idatzi zer zatiki adierazten duten irudi bakoitzean margotutako zatiek. a) d)

b)

e)

c)

f)

a)

5 6

b)

1 4

c)

1 6

d)

12 7

e)

5 3

f)

5 2

Berrikusketa
010 Adierazi grafikoki zatiki hauek. a) a) 5 3 b) b) 7 4 c) c) 6 5 d) d) 7 6

011

Eman zatiki hauek. Bat baino gehiago balio duten bost zatiki, zenbakitzailea 10 dutenak. Bat baino gutxiago balio duten bost zatiki, izendatzailea 10 dutenak. 10 10 10 10 10 , , , , 5 6 7 8 9 5 6 7 8 9 , , , , 10 10 10 10 10

012

Adierazi esaldi bakoitza zuzena ala okerra den eta eman arrazoiak. Koldok bost pizza-laurden jan ditu; hots, pizza bat baino gehiago jan du. Martak irudi baten hiru zortziren margotu ditu; hau da, irudi bat baino gehiago margotu du. Amaiak babarrunak erein ditu baratzearen bederatzi zazpirenetan. Ikastetxe bateko ikasleen zortzi herenak neskak dira. Informatikako gelako ikasleen herenek hamar urte baino gehiago dituzte. Zuzena, zenbakitzailea (5) handiagoa delako izendatzailea (4) baino. Okerra, zenbakitzailea (3) txikiagoa delako izendatzailea (8) baino. Okerra, Okerra, 9 > 1; ezin du baratzearen azalera baino gehiago erein. 7 8 > 1; nesken kopuruak ezin du izan ikasleena baino handiagoa. 3

1 Zuzena, < 1; gerta daiteke ikasleen herenak hamar urte baino gehiago 3 izatea.

013

Osatu taula.
Zenbakiak 1,098 0,008 12,076 54,003 Zati osoa Hamarrekoak Batekoak 1 0 1 2 5 4 Zati hamartarra Hamarrenak Ehunenak Milarenak 8 0 9 0 0 8 0 7 6 0 0 3

ERANTZUNAK

014

Idatzi nola irakurtzen diren zenbaki hamartar hauek. a) 12,6 d) 9,06 g) 0,007 j) 12,067 b) 0,9 e) 3,023 h) 7,056 k) 3,08 c) 123,12 f) 2,345 i) 543,005 l) 2,4 a) 12 bateko 6 hamarren. b) 9 hamarren. c) 123 bateko 12 ehunen. d) 9 bateko 6 ehunen. e) 3 bateko 23 milaren. f) 2 bateko 345 milaren. g) 7 milaren. h) 7 bateko 56 milaren. i) j) l)

m) 3,004 n) 2,03 ) 3,124

543 bateko 5 milaren. 12 bateko 67 milaren. 2 bateko 4 hamarren.

k) 3 bateko 8 ehunen. m) 3 bateko 4 milaren. n) 2 bateko 3 ehunen. ) 3 bateko 124 milaren.

015

Osatu taula.
E 1 H 3 4 B Hamarre. Ehunenak 4 6 1 3 0 8 8 0 9 5 0 0 0 0 1 1 8 3 9 9 0 0 0 6 5 7 6 8 4 Milarenak 6 5 1 9 6 Deskonposizioa 100 + 30 + 4 + + 0,09 + 0,006 40 + 6 + 0,005 1 + 0,001 300 + 8 + 0,1 + + 0,009 8 + 0,1 + 0,06 + + 0,006 0,8 + 0,05 90 + 5 + 0,3 + + 0,07 + 0,008 0,9 + 0,06 + + 0,004 Irakurri 134 bateko 96 milaren 46 bateko 5 milaren 1 bateko 1 milaren 308 bateko 109 milaren 8 bateko 166 milaren 85 ehunen 95 bateko 378 milaren 964 milaren

GEOMETRIA
016 Adierazi angelu hauek letraz eta neurtu garraiagailuz. Gero, erantzun galderei. Zenbat gradu ditu angelurik handienak? Eta angelurik txikienak? Zein dira angelu zuzena baino handiagoak? Zein dira angelu zorrotzak? Eta angelu kamutsak? 100-ko eta 120-ko angeluak. Zorrot.: 30 eta 40. Kam.: 100 eta 120.

Handienak 120 ditu. Txikienak 30 ditu.

Berrikusketa
017 Marraztu angelu hauek garraiagailuaz. a) 45 b) 90 c) 120 a)
45

d) 160 d)
120 160

b)
90

c)

018

Marraztu. a) 80-tik gorako angelu zorrotz bat. b) 100-tik beherako angelu kamuts bat. a) 85 b) 95

85

95

019

Marraztu poligono bat, 1, 2, 3, 4 eta 5 cm-ko zuzenkiak erabiliz. Gero, adierazi poligonoa letraz. Horren ondoren, egin lerro poligonal bat, zuzenki berberak erabiliz. Pentagonoa
5 cm
1c m

3 cm

2 cm

m 4c

2 cm
1 cm

cm
m 3c

5 cm

020

Marraztu elementu hauek poligonoetan: erpinak, diagonalak, aldeak eta angeluak. Adierazi poligonoak letraz.
Erpinak Aldeak
F

Erpinak Diagonalak Aldeak Angeluak


F F

Diagonalak Angeluak Erpinak


F

F F

Erpinak Aldeak

F F

Diagonalak Angeluak
F

Aldeak Diagonalak

F F F

021

Irakurri eta erantzun. a) Anek 5 erpineko poligono bat marraztu nahi du. Izan al ditzake 6 alde? b) Iigok 4 angeluko poligono bat marraztu du. Izan al ditzake 5 alde? a) Ez, 5 izan ditzake soilik. b) Ez, 4 izan ditzake soilik.

Angeluak

ERANTZUNAK

022

Zenbat karratu ditu irudiak? Kalkulatu irudiaren azalera.

Azalera 21 laukikoa da.

GRAFIKOAK
023 Ikasle batzuei galdetu zaie zer kirol duten gustukoen. Taulan, haien erantzunak adierazi dira.
Kirolak Ikasle kopurua Futbola 15 Eskubaloia 12
15 12

Saskibaloia Atletismoa Boleibola 6 15 4

Adierazi datu horiek barra-grafiko baten bidez.

6 4 Eskubaloia Saskibaloia Atletismoa Futbola Boleibola Izozkia

024

Karmelek lagunei galdetu die zer postre duten gustukoen, eta erantzunak taula batean idatzi ditu. Osatu taula, adierazi datuak grafikoki eta erantzun.
Postreak Zenbaketak Fruta Jogurta Budina Tarta Izozkia Guztizko kopuruak 3
10 7 5 3

3 5 52 3 55

5
7 3 10

Fruta

Jogurta

Budina

Tarta

a) b) c) d)

Zein postre aukeratu dute gehienek? Eta gutxienek? Zenbat lagunek aukeratu dute budina? Zenbat gehiago dira izozkia aukeratu dutenak tarta aukeratu dutenak baino? a) b) c) d) Gehienek izozkia aukeratu dute. Gutxien aukeratutakoak fruta eta tarta dira. Zazpi lagunek aukeratu dute budina. 10 3 = 7 gehiago dira.

Zenbaki arruntak
ZENBAKISISTEMA

ZENBAKI ARRUNTAK

ERAGIKETAK

BATUKETA

KENKETA

BIDERKETA

ZATIKETA

HURBILKETAK ETA ERROREAK

10

Lau lauak
Srinivasa Ramanujan XX. mendeko indiar matematikari bat izan zen; zenbakien adiskidea izena eman zitzaion. Berezko trebetasuna zuen zenbakien arteko loturak eta zenbakien propietateak bilatzeko, eta horregatik, zientzialarien onespena lortu zuen. Umetan, Madrasko tren-geltokian zain zegoela jolas bat asmatu omen zuen, anai-arrebak entretenitzeko.Tren bat zuten aurrean; lau bagoi eta makina bat zituen trenak. Bagoi bakoitzean, 4 zenbakia zegoen idatzita, eta tren-makinan, 1 zenbakia. Srinivasak papera eta arkatza hartu, eta hauxe marraztu zuen, anai-arrebek ikus zezaten:
4

= 1

Anaia zaharrenak arkatza hartu eta honela hitz egin zien, marrazkia egiten zuen bitartean: -Eta tren makinak 2 zenbakia izango balu...
4

= 2

Ba al dakizu lau lauen arteko zer eragiketa egin behar diren 9ra arteko hurrengo zenbakiak lortzeko?

44+4:4=1 4:4+4:4=2 (4 + 4 + 4) : 4 = 3 (4 4) : 4 + 4 = 4 (4 4 + 4) : 4 = 5 4 + (4 + 4) : 4 = 6 4 + 4 (4 : 4) = 7 [(4 + 4) 4] : 4 = 8 4+4+4:4=9

11

Zenbaki arruntak
ARIKETAK
001 Irakurri adierazpen hauek. a) 4 < 7 b) 9 > 3 a) 4 txikiagoa da 7 baino. b) 9 handiagoa da 3 baino. 002 c) 12 < 15 d) 11 > 6

c) 12 txikiagoa da 15 baino. d) 11 handiagoa da 6 baino.

Aztertu adierazpen hauek zuzenak diren ala ez. a) 18 < 11 b) 14 > 13 a) Ez da zuzena. b) Zuzena da.

003

Ordenatu txikitik handira: 104, 97, 87, 218, 198. 87 < 97 < 104 < 198 < 218

004

n zenbaki arrunta bada, zer balio izan ditzake n-k? a) n < 7 b) 12 < n
a) n 1, 2, 3, 4, 5 edo 6 b) n 12 baino handiagoa den edozein.

005

Adierazi biderketa gisa. a) 6 + 6 + 6 + 6 + 6 + 6 a) 6 6 = 36

b) 11 + 11 + 11 + 11 + 11 b) 11 5 = 55

006

Aplikatu banatze-propietatea. a) 7 (4 + 10) b) 18 (7 2) a) 7 4 + 7 10 = 98 b) 18 7 18 2 = 90

007

Aitorrek 5 kutxa margo erosi ditu. Kutxa bakoitzean 18 margo badaude, zenbat margo erosi ditu guztira? 18 5 = 90 erosi ditu guztira.

008

Erreparatu adibideari eta aplikatu. 34 9 = 34 (10 1) = 340 34 = 306 a) 12 999 b) 31 15 a) 12 (1.000 1) = 12.000 12 = 11.988 b) (30 + 1) 15 = 450 + 15 = 465

009

Kalkulatu 6.712 : 23 zatiketaren zatidura eta hondarra. Egin proba. Zatidura 291 eta hondarra 19. Zatikizuna = zatitzailea zatidura + hondarra 6.712 = 23 291 + 19

010

Kalkulatu zatiketa zehatz baten zatikizuna, jakinda zatidura 13 eta zatzitzailea 6 direla.

Zatikizuna = 13 6 = 78

12

ERANTZUNAK

011

Zatiketa baten zatikizuna eta zatitzailea 10ez biderkatzen baditugu: a) Zer gertatuko zaio zatidurari? b) Eta hondarrari? Eman zenbait adibide eta arau orokorra. a) Zatidura ez da aldatuko. b) Hondarra zenbaki horrez biderkatuta geratuko da. 18 : 4 Zatidura 4 eta hondarra 2. 180 : 40 Zatidura 4 eta hondarra 20. Araua: Zatiketa baten bi gaiak zenbaki beraz biderkatzean edo zatitzean, zatidura ez da aldatuko, baina hondarra zenbaki horrez biderkatuta edo zatituta geratuko da.

012

Idatzi eta kalkulatu. a) Zazpi ber hiru. a) 7 = 343


3

b) Lau ber bost. b) 45 = 1.024

013

Adierazi berreketa hauen berrekizuna eta berretzailea. Idatzi nola irakurtzen diren. a) 36 a) b) c) d) b) 132 Berrekizuna: 3 Berrekizuna: 13 Berrekizuna: 5 Berrekizuna: 4 Berretzailea: 6 Berretzailea: 2 Berretzailea: 4 Berretzailea: 5 c) 54 d) 45

Irakurketa: 3 ber sei. Irakurketa: 13 ber bi. Irakurketa: 5 ber lau. Irakurketa: 4 ber bost.

014

Idatzi berreketa gisa eta kalkulatu balioa a) 11 11 11 a) 113 = 1.331 b) 6 6 6 6 6 b) 65 = 7.776

015

Idatzi, ahal bada, berreketa gisa. a) 7 7 7 7 a) 7


4

b) 5 5 4 b) 5 4
2 2

c) 5 5 3 3 c) 5 3
2

d) 1 4 4
2

d) 4

016

Adierazi berreketa bakar banaren bidez. a) 74 75 a) 79 b) 53 53 b) 56 c) 93 95 94 c) 912 d) 49 d) 42 43 44

017

Kalkulatu zer balio duten berreketen biderketa hauek. a) 104 105 b) 103 10 102 b) 106 = 1.000.000 a) 109 = 1.000.000.000

13

Zenbaki arruntak
018 Kalkulatu zenbat lauza egongo diren karratu formako gela batean, jakinda ilara bakoitzean 14 lauza daudela. 14 14 = 142 = 196 lauza 019 Idatzi falta diren berretzaileak. a) 67 6 = 69 a) 67 62 = 69 020 b) 52 5 57 = 512 b) 52 53 57 = 512

Kalkulatu berreketen zatiketa hauen emaitzak. a) 78 : 75 a) 73 = 343 b) 206 : 206 b) 200 = 1 c) 97 : 95 c) 92 = 81 d) 127 : 126 d) 12

021

Kalkulatu zer balio duten berreketa hauek. a) 151 a) 15 b) 140 b) 1

022

Kalkulatu. a) (34 : 32) 33 a) 3 3 = 3


2 3 5

b) (56 52) : 57 b) 58 : 57 = 5

023

Idatzi falta diren berretzaileak. a) 7 : 73 = 75 a) 78 : 73 = 75 b) 86 : 8 = 83 b) 86 : 83 = 83

024

Kalkulatu. a) (24)3 a) 212 b) (63)5 b) 615 c) (14 16)5 c) 2245 d) (216 : 24)3 d) 93

025

Adierazi berreketa bakar banaren bidez. a) (32)5 (34)2 a) 310 38 = 318 b) (53)4 : (52)3 b) 512 : 56 = 56

026

Adierazi berreketen biderketa edo zatiketa gisa. a) (3 2)4 (3 2)5 a) 64 65 = 69 b) (14 5)7 : (14 5)4 b) 707 : 704 = 703

027

Kalkulatu letren balioak, berdintzak zuzenak izan daitezen. a) (35)n = 325 a) (35)5 = 325 b) (12n)6 = 1218 c) (83)n = 86 c) (83)2 = 86 b) (123)6 = 1218

14

ERANTZUNAK

028

Aztertu erro koadro hauek behar bezala kalkulatu diren ala ez. a) b) 225 = 15 255 = 16 a) b) c) d) c) d)
2

1.000 = 100 40.000 = 200

Ongi; izan ere, 15 = 225. Gaizki; izan ere, 162 = 256. Gaizki; izan ere, 1002 = 10.000. Ongi; izan ere, 2002 = 40.000.

029 a)

Kalkulatu kalkulagailuaren bidez. 289 a) 17 b) 10.000 b) 100 c) 15.625 c) 125 d) 135.424 d) 368

030

Kalkulatu 400 cm2-ko azalera duen karratuaren aldea. Aldea = 400 = 20 cm

031

Aztertu zenbaki hauen erro koadroak zehatzak diren ala ez. a) 51 b) 34 c) 95 d) 78 d) Ez da zehatza. a) Ez da zehatza. b) Ez da zehatza. c) Ez da zehatza.

032

Aztertu erro oso hauek behar bezala kalkulatu diren ala ez. a) b) c) 37 7 18 4 92 8 d) e) f) 20 5 30 5 40 7 g) h) i) 50 7 60 8 23 8

a) Gaizki; izan ere, 37 6. b) Ongi. c) Gaizki; izan ere, 92 9. d) Gaizki; izan ere, 20 4. e) Ongi. 033 Kalkulatu erro koadro osoak eta hondarrak a) 103 a) b) c) 034 Osatu: b) 119 c) 87

f) Gaizki; izan ere, 40 6. g) Ongi. h) Gaizki; izan ere, 60 7. i) Gaizki; izan ere, 23 4.

d) 77 d) e) f)

e) 66

f) 55

103 10 ; hondarra 3 119 10 ; hondarra 19 87 9; hondarra 6 23 = eta hondarra = 7.

77 8; hondarra 13 66 8; hondarra 2 55 7; hondarra 6

23 = 4 eta hondarra = 7

15

Zenbaki arruntak
035 Osa al daiteke karratu bat 32 botoi erabiliz? Zergatik? Ezin da, 32ren erro koadroa ez baita zehatza. 036 Idatzi erro osoa 5 duten zenbaki guztiak. Zenbat dira? Zenbat zenbakik dute 6 erro osoa? Eta 7 erro osoa? Erro osoa 5 dute 25etik 36ra arteko zenbaki guztiek. Erro osoa 6 dute 36tik 49ra arteko zenbaki guztiek, eta erro osoa 7 dute 49tik 64ra arteko zenbaki guztiek. 037 Kalkulatu. a) 63 5 (33 2) b) 32 + (23 2) 5 c) 23 ( 25 3) d) ( 81 3) : 2 e) 52 + 122 : 23 f) (12 + a) b) c) d) e) f) g) 038 9) : 25 4) g) ( 9 4 ) ( 9 + h) (52 1) : 144 i) 16 (23 1) 81 : 3 j) 52 +

k) 42 25 : 5 l) 32 42 : 62 m) n) 81 : ( 16 + 5) 196 : (22 + 3) h) i) j) k) l) m) n) 24 : 12 = 2 4 7 = 28 25 + 9 : 3 = 28 16 1 = 15 9 16 : 36 = 144 : 36 = 4 9 : (4 + 5) = 1 14 : 7 = 2

63 5 25 = 216 125 = 91 32 + 6 5 = 39 8 (5 3) = 8 2 = 16 (9 3) : 2 = 6 : 2 = 3 25 + 144 : 8 = 25 + 18 = 43 (12 + 3) : 5 = 3 (3 2) (3 + 2) = 9 4 = 5

Adierazi zer oker egin diren eragiketa hauek ebaztean eta zuzendu okerak. 4 4 + 12 : (6 22) = 2 4 + 12 : (6 4) = 2 16 : 2 = 2 8 = 16 Lehenengo okerra hau da: 4 + 12 batuketa egitea, biderketak eta zatiketak baino lehenago; izan ere, azken horiek lehentasuna dute. Bigarren okerra: 2 16 : 2; eragiketak ezkerretik eskuinera egin behar dira. 4 4 + 12 : (6 22) = 2 4 + 12 : (6 4) = 2 4 + 12 : 2 = 8 + 6 = 14

039

Osatu. a) ( + 7)2 = 256 )2 = 16 =9 =1 256 = 16 16 = 4 c) ( d) ( 49 )2 = 9 + 81 )2 = 144 c) d) 9 =3 = 10 =3 144 = 12 b) ( 25 a) b)

16

ERANTZUNAK

040

Eten hamarrekoetan. a) 12.349 a) 12.340 b) 435.677 b) 435.670

041

Eten milakoetan. a) 7.427 b) 39.457 a) 7.000 c) 100.023 d) 1.037.804 b) 39.000 c) 100.000 d) 1.037.000

042

Idatzi bi zenbaki, etendura bidez hurbilduta 9.300 ematen dutenak. Adibideak: 9.345 eta 9.398.

043

Zenbaki bat eteten badugu, zer izango da, gutxiagozko hurbilketa ala gehiagozkoa? Gutxiagozko hurbilketa.

044

Biribildu hamar milakoetan zenbaki hauek. a) 24.760 a) 20.000 b) 56.822 b) 60.000

045

Kalkulatu zer errore egiten den 112.377 zenbakia milakoetara biribiltzean. Biribilketa: 112.000 Errorea: 112.377 112.000 = 377

046

5.675 biribildu eta 5.680 lortu dugu. Gutxiagozko ala gehiagozko hurbilketa da? Gehiegizko hurbilketa.

047

15.723 zenbakiaren hurbilketa egin eta 16.000 lortu dugu. Zer egin dugu, biribildu ala eten? Milakoetara biribildu dugu.

ARIKETAK
048

Zenbat triangelu daude irudian?

5 triangelu daude.

17

Zenbaki arruntak
049

Idatzi zenbaki hauetako bakoitzaren aurreko zenbakia eta ondorengoa. a) 999 b) 7.099 a) b) c) d) e) f) g) h) c) 1.116 d) 15.306.989 e) 899.999 f) 39.909 g) 1.899.900 h) 4.010.009

998 < 999 < 1.000 7.098 < 7.099 < 7.100 1.115 < 1.116 < 1.117 15.306.988 < 15.306.989 < 15.306.990 899.998 < 899.999 < 900.000 39.908 < 39.909 < 39.910 1.899.899 < 1.899.900 < 1.899.901 4.010.008 < 4.010.009 < 4.010.010

050

Adierazi matematikoki. a) 53 zenbakia 71 baino txikiagoa da. b) 1.053 txikiagoa da 1.503 baino. a) 53 < 71 b) 1.053 < 1.503 c) 32 zenbakia 14 baino handiagoa da. d) 2.098 handiagoa da 1.864 baino.

c) 32 > 14 d) 2.098 > 1.864

051

Osatu adierazpen bakoitza, dagokion ikurra idatziz. a) 231 b) 457 301 449 b) 457 > 449 c) 1.730 564 d) 791 900 c) 1.730 > 564 d) 791 < 900

a) 231 < 301 052

Ordenatu ibai hauek, luzera handiena duenetik txikiena duenera. Ebro: 910 km. Urola: 57 km. Bidasoa: 69 km. Aturri: 335 km.

Ebro: 910 km > Aturri: 335 km > Bidasoa: 69 km > Urola: 57 km 053

Ordenatu zenbakiak, txikienetik handienera. a) 53.025, 45.422, 33.452, 25.242, 33.542 b) 897, 987, 879, 978, 789, 798 c) 4.532, 4.352, 4.235, 4.325, 5.234, 5.432, 5.324, 5.423, 4.253, 5.342, 4.523, 5.243 a) 25.242 < 33.452 < 33.542 < 45.422 < 53.025 b) 789 < 798 < 879 < 897 < 978 < 987 c) 4.235 < 4.253 < 4.325 < 4.352 < 4.523 < 4.532 < 5.234 < < 5.243 < 5.324 < 5.342 < 5.423 < 5.432

054

Eman bi zenbaki, 1.488 baino handiagoak eta 1.502 baino txikiagoak. Adibideak: 1.489, 1.490.

18

ERANTZUNAK

055

Zenbat zenbaki daude 20.681etik 21.007ra? 325 zenbaki daude. Ba al dago zenbaki arruntik 9tik 10era? Ez dago zenbaki arruntik. Egin eragiketa hauek. a) 9 (15 + 4 7) b) 12 + 4 (3 + 19) c) 55 3 (27 9) d) 33 + 6 5 + 21

056

057

a) 9 (15 + 4 7) = 9 (19 7) = 9 12 = 108 b) 12 + 4 (3 + 19) = 12 + 4 22 = 12 + 88 = 100 c) 55 3 (27 9) = 55 3 18 = 55 54 = 1 d) 33 + 6 5 + 21 = 33 + 30 + 21 = 63 + 21 = 84 058

Kalkulatu. a) 15 + (12 + 6) : 3 b) 31 (13 + 8) : 7 c) 4 + 15 : 5 + 17 d) 42 (3 + (32 : 4) : 2)

a) 15 + (12 + 6) : 3 = 15 + 18 : 3 = 15 + 6 = 21 b) 31 (13 + 8) : 7 = 31 21 : 7 = 31 3 = 28 c) 4 + 15 : 5 + 17 = 4 + 3 + 17 = 24 d) 42 (3 + (32 : 4) : 2) = 42 (3 + 8 : 2) = 42 (3 + 4) = 42 7 = 35 059

Egin eragiketa hauek. a) 8 3 + 36 : 9 + 5 b) 144 : (24 : 6) + 4 7 c) 48 5 7 + 9 3 19 d) 14 21 : 7 + 105 : 5

a) 8 3 + 36 : 9 + 5 = 24 + 4 + 5 = 33 b) 144 : (24 : 6) + 4 7 = 144 : 4 + 4 7 = 36 + 28 = 64 c) 48 5 7 + 9 3 19 = 48 35 + 27 19 = 75 54 = 21 d) 14 21 : 7 + 105 : 5 = 14 3 + 21 = 35 3 = 32 060

Kalkulatu. a) 42 3 124 : 4 (180 : 9) : 5 b) (241 100 + 44) : 5 + 20 7 c) 7 + 8 (17 5) 28 : 2 d) (12 + 3 5) : 9 + 8

a) 42 3 124 : 4 (180 : 9) : 5 = 42 3 124 : 4 20 : 5 = = 126 31 4 = 126 35 = 91 b) (241 100 + 44) : 5 + 20 7 = (285 100) : 5 + 20 7 = = 185 : 5 + 140 = 37 + 140 = 177 c) 7 + 8 (17 5) 28 : 2 = 7 + 8 12 28 : 2 = 7 + 96 14 = = 103 14 = 89 d) (12 + 3 5) : 9 + 8 = (12 + 15) : 9 + 8 = 27 : 9 + 8 = 3 + 8 = 11

19

Zenbaki arruntak
061

Aurkitu zer zenbaki falta diren. a) b) c) d) e) 1.234 + = 6.070 9.987 + = 11.394 976 = 648 25.894.301 = 17.285.943 634.120.789 = 254.002.891 a) b) c) d) e) f) = 6.070 1.234 = 4.836 = 11.394 9.987 = 1.407 = 976 + 648 = 1.624 = 25.894.301 17.285.943 = 8.608.358 = 634.120.789 254.002.891 = 380.117.898 = 20.099.875 11.111.111 = 8.988.764 = 60 = 45 = 15 3 = 260 = 20 13 142 97 45 = = =3 15 15 f) g) h) i) 11.111.111 + = 20.099.875 3 5 + 3 = 60 13 40 13 = 260 15 + 7 + 15 6 = 142

g) 15 + 3 h) 520 13 i) 15 062

= 260

+ 7 + 90 = 142

Osatu taula.
Zatikizuna 173 267 1.329 Zatitzailea 3 4 9 Zatidura 57 66 147 Hondarra 2 3 6

063

Kalkulatu 6.712 : 23 zatiketaren zatidura eta hondarra. Egin zatiketaren proba. 6712 211 042 19 23 291

zk = zt zd + h 6.712 = 23 291 + 19 6.712 = 6.693 + 19 6.712 = 6.712

064

EGIN HONELA NOLA KALKULATZEN DA ZATIKETA BATEN GAI BAT, JAKINDA ZEIN DIREN GAINERAKO GAIAK? Zatiketarik egin gabe, kalkulatu 453 : 23 zatiketaren hondarra, zatidura 19 bada.
LEHENA.

Zatiketaren proban, gai bakoitzaren balioa jarri behar da. zk = zt zd + h 453 = 23 19 + h 453 = 437 + h Hondarra izango da gehi 437 egitean 453 ematen duen zenbakia.

BIGARRENA.

h = 453 437 = 16. Zatiketaren hondarra 16 da.

20

ERANTZUNAK

065

Zatiketa baten zatikizuna 1.512 da; zatitzailea, 8; eta zatidura, 189. Kalkulatu zatiketa horren hondarra, zatiketarik egin gabe.

zk = 1.512 zt = 8 zd = 189 zk = zt zd + h 1.512 = 8 189 + h 1.512 = 1.512 + h 1.512 1.512 = h 0 = h Hondarra 0 da.
066

Zatiketarik egin gabe, esan zatiki hauek zehatzak diren ala ez. a) zk = 6.099 b) zk = 986

zt = 19 zt = 17

zd = 321 h = ? zd = 58 h = ?

a) 6.099 = 19 321 Zehatza da. b) 986 = 17 58 Zehatza da. 067

Esan zein diren berrekizunak eta berretzaileak. a) 28 b) 312 Berrekizuna = Berrekizuna = Berretzailea = Berretzailea = b) Berrekizuna: 3. Berretzailea: 12.

a) Berrekizuna: 2. Berretzailea: 8. 068

Adierazi berreketa gisa. a) Hamaika ber bost. a) 11


5

b) Bederatzi ber lau. b) 94

069

Esan nola irakurtzen diren berreketa hauek. a) 123 a) 12 ber 3. b) 7 ber lau. b) 74 c) 212 c) 21 ber bi. d) 14 ber bost. d) 145

070

Kalkulatu berreketa hauek. a) 2


8

b) 74 b) 2.401

c) 93 c) 729 d) 13

d) 131

a) 256 071

Osatu taula.
Berbidura 81 121 Kuboa 729 1.331 Ber lau 6.561 14.641

9 11

072

Osatu. a)
4

= 81
4

b) 5 = 1 b) 5 = 1
0

c)
5

= 32

a) 3 = 81

c) 2 = 32

21

Zenbaki arruntak
073

Adierazi berreketa bakar banaren bidez. a) 72 73 a) 75 b) 114 84 b) 884 c) 403 c) 83 53 d) 46 d) 45 4

074

Osatu. a) 92 9 = 96 b) 2 23 = 29 a) 92 94 = 96 b) 26 23 = 29 c) 5 53 = 58 d) 3 39 = 311 c) 55 53 = 58 d) 32 39 = 311

075

Adierazi berreketa bakar banaren bidez. a) 32 34 33 b) 54 5 56 a) 39 b) 511 c) 63 62 65 d) 43 53 63 c) 610 d) 1203

076

Osatu. a) 74 7 7 = 77 b) 5 5 53 = 58 a) 74 72 7 = 77 b) 54 5 53 = 58 c) 13 136 13 = 139 d) 83 85 8 = 812 c) 13 136 132 = 139 d) 83 85 84 = 812

077

EGIN HONELA NOLA IDAZTEN DA BERREKETA BAT BERREKIZUN BEREKO BERREKETEN BIDERKETA GISA? Idatzi 79 berreketa berrekizun bereko bi berreketaren biderketa gisa.
LEHENA.

Berretzailea bi zenbakiren batuketa gisa idatzi behar da. 9=8+1 9=7+2 9 = 6 + 3

BIGARRENA. Berreketa berrekizun bereko berreketen biderketa gisa idatzi behar da, berretzaileak batuketetako batugaiak izanik.

Hona hemen ebazpen bat: 79 = 78 71 = 78 7. 79 = 76 73 Eta beste bat: 79 = 77 72

078

Idatzi berreketa bakoitza berrekizun bereko bi berreketaren biderketa gisa. a) 85 a) 83 82 b) 46 b) 44 42 c) 1413 c) 149 144 d) 39 d) 35 34

079

Adierazi berreketa bakar banaren bidez. a) 68 : 63 a) 65 b) 215 : 27 b) 28 c) 65 : 35 c) 25 d) 26 d) 46 : 26

22

ERANTZUNAK

080

Adierazi berreketa bakar banaren bidez. a) (27 : 24) : 22 b) (79 : 73) : 74 a) 23 : 22 = 2 b) 76 : 74 = 72 c) 115 : (116 : 113) d) 43 : (45 : 42) c) 115 : 113 = 112 d) 43 : 43 = 1

081

Osatu. a) 7 : 53 = 54 b) 12 : 126 = 129 a) 57 : 53 = 54 b) 1215 : 126 = 129 c) 95 : 9 = 93 d) 38 : 3 = 32 c) 95 : 92 = 93 d) 38 : 36 = 32

082

EGIN HONELA NOLA IDAZTEN DA BERREKETA BAT BERREKIZUN BEREKO BERREKETEN ZATIKETA GISA? Idatzi 79 berreketa berrekizun bereko bi berreketaren zatiketa gisa. Berretzailea bi zenbakiren kenketa gisa idatzi behar da. 9 = 11 2 9 = 15 6 9 = 20 11 Kasu honetan ere ebazpen bat baino gehiago daude.
LEHENA.

Berreketa berrekizun bereko berreketen zatiketa gisa idatzi behar da, berretzaileak kenketako gaiak izanik.
BIGARRENA.

Ebazpen bat: 79 = 711 : 72. Beste batzuk: 79 = 715 : 76

79 = 720 : 711

083

Idatzi berreketa bakoitza berrekizun bereko bi berreketaren zatiketa gisa. a) 410 a) 413 : 43 b) 79 b) 715 : 76 c) 53 c) 55 : 52 d) 126 d) 1213 : 127

084

Adierazi berreketa bakar banaren bidez. a) (54)2 b) (73)3 a) 58 b) 79 c) (65)2 d) (82)6 c) 610 d) 812 e) (50)3 f) (41)3 e) 50 = 1 f) 43

085

Osatu. a) (32) = 36 b) (45) = 425 a) (32)3 = 36 b) (45)5 = 425 c) (11 )3 = 1112 d) (15 )2 = 1518 c) (114)3 = 1112 d) (159)2 = 1518

23

Zenbaki arruntak
086 EGIN HONELA NOLA ADIERAZTEN DA BERREKETA BAT BESTE BERREKETA BATEN BERREKETA GISA? Idatzi 1718 berreketa baten berreketa gisa.
LEHENA.

Berretzailea bi zenbakiaren biderketa gisa idatzi behar da. 18 = 9 2 18 = 3 6

BIGARRENA.

Berreketa berrekizun bereko beste berreketa baten bidez eman behar da, berretzaileak biderketa horien biderkagaiak izanik.

Ebazpen bat: 1718 = (179)2. Beste bat: 1718 = (173)6

087

Idatzi berreketa baten berreketa gisa. a) 49 a) (43)3 b) (52)4 b) 58 c) 126 c) (123)2 d) (304)3 d) 3012

088

EGIN HONELA NOLA KALKULATZEN DIRA BERREKETEN ERAGIKETA KONBINATUAK? Kalkulatu 43 (49 : (42)3) : 45. Berreketen arteko eragiketak egiteko, beste edozein eragiketa egiteko aplikatzen den hierarkia bera aplikatu behar da.
LEHENA.

Parentesien arteko eragiketak egin behar dira. 43 (49 : (42)3) : 45 = 43 (49 : 423) : 45 = 43 (49 : 46) : 45 = = 43 496 : 45 = 43 43 : 45 Biderketak eta zatiketak egin behar dira, ezkerretik eskuinera. 43 43 : 45 = 43+3 : 45 = 46 : 45 = 465 = 41 = 4

BIGARRENA.

089

Kalkulatu. a) (35 32) : 33 b) 43 (47 : 44) a) 37 : 33 = 34 b) 43 43 = 46 c) (85 : 83) 82 d) 75 : (72 72) c) 82 82 = 84 d) 75 : 74 = 7

090

Kalkulatu. a) (35)2 (32)4 b) (73)3 (72)4 a) 310 38 = 318 b) 79 78 = 717 c) (95)3 (94)3 d) (116)2 (113)4 c) 915 912 = 927 d) 1112 1112 = 1124

24

ERANTZUNAK

091

Adierazi berreketa bakar banaren bidez. a) (62)5 : (63)3 b) (87)2 : (83)4 c) (108)3 : (104)5 c) 1024 : 1020 = 104 d) 218 : 215 = 23 d) (29)2 : (23)5 a) 610 : 69 = 61 b) 814 : 812 = 82

092

Kalkulatu adierazpen hauek. a) 39 : [(32)5 : 37] 33 b) (72)3 (75 : 72) : (72)4 a) 39 : (310 : 37) 33 = 39 : 33 33 = 36 33 = 39 b) 76 73 : 78 = 79 : 78 = 7

093

Osatu. a) 352 = 1.225; beraz, 1.225 = b) 9.025 = 95; beraz, 952 = a) 1.225 = 35 b) 952 = 9.025

094

Kalkulatu zenbaki hauetako bakoitzaren erro koadroa. a) 64 a) 8 b) 100 b) 10 c) 169 c) 13 d) 14 d) 196

095

Osatu. a) a) =5 25 = 5 b) b) =9 81 = 9 c) c) = 15 225 = 15 d) d) = 20 400 = 20

096

Kalkulatu erro koadro osoak eta hondarrak. a) 83 a) b) b) 52 83 9; hondarra 2 52 7; hondarra 3 c) d) c) 12 d) 131 12 3 ; hondarra 3 131 11; hondarra 10

097

EGIN HONELA NOLA KALKULATZEN DA ERROKETA BATEN ERROKIZUNA, ERRO OSOA ETA HONDARRA JAKINDA? Zenbaki baten erro osoa 5 da, eta hondarra, 10. Kalkulatu errokizuna.
LEHENA.

Erro osoen hondarra ematen duen formulan, gai bakoitzaren balioa jarri behar da. 2 HONDARRA = ERROKIZUNA (ERRO OSOA) 2 10 = ERROKIZUNA 5 10 = ERROKIZUNA 25 Zenbaki bat aurkitu behar da, zenbakia ken 25 eginda 10 emango duena. ERROKIZUNA = 10 + 25 = 35 35 zenbakiaren erro osoa 5 da, eta hondarra, 10.

BIGARRENA.

25

Zenbaki arruntak
098

Kasu hauetako bakoitzean, kalkulatu errokizuna. a) Erro osoa = 11, hondarra = 12 b) Erro osoa = 15, hondarra = 5 a) Errokizuna = 112 + 12 = 133 b) Errokizuna = 152 + 5 = 230

099

Kalkulatu hondarrak. a) Erro osoa = 12, errokizuna = 149 b) Erro osoa = 22, errokizuna = 500 a) 149 122 = 5 b) 500 222 = 16

100

Egin eragiketa konbinatu hauek. a) 49 + 3 (12 7) a) 7 + 3 5 = 7 + 15 = 22 b) 7 + 3 6 = 4 c) 8 (12 5) + 25 d) 3 + 4 ( 36 4) c) 8 7 + 5 = 56 + 5 = 61 d) 3 + 4 2 = 3 + 8 = 11 b) 7 + 9 18 : 3

101

Kalkulatu. a) 52 (3 + 28 : 4) b) 3 : c) 3
3 4

d) 24 (5 + e) 4 : 2 +
2 3

36 : 3) 64 : 2

9 2 4 4

f) ( 81 : 3) 23 (42 + 3) d) 16 (5 + 2) = 16 7 = 112 e) 16 : 8 + 8 : 2 = 2 + 4 = 6 f) (9 : 3) 8 19 = 3 8 19 = 5

a) 25 (3 + 7) = 250 b) 34 : 3 22 = 33 22 = 27 4 = 23 c) 27 2 16 = 38 102

Egin eragiketa hauek. a) 24 23 + 22 2 b) 100 : 5 + 33 : 3 4 c) 7 (5 + 3) 52 e) 72 : ( 36 + 1) 22 f) (32 25 ) : (42 12) g) 25 : [( 81 32) + 42] h) 5 43 (102 : 52) + 100

d) 12 18 : 2 + 4 121 a) 16 8 + 4 2 = 10 b) 10 : 5 + 27 : 3 = 2 + 9 = 11 c) 7 8 25 2 = 56 50 = 6

d) 12 9 + 4 11 = 3 + 44 = 47 e) 49 : (6 + 1) 4 = 49 : 7 4 = 7 4 = 3 f) (9 5) : (16 12) = 4 : 4 = 1 g) 32 : (0 + 16) = 2 h) 5 64 4 + 10 = 326

26

ERANTZUNAK

103

Hurbildu ehunekoetara eta hamar milakoetara zenbaki hauek, etendura bidez. a) 18.935 b) 35.781 c) 761.012 d) 1.999.999 a) Ehunekoak 18.900 b) Ehunekoak 35.700 c) Ehunekoak 761.000 d) Ehunekoak 1.999.900 Hamar milakoak 10.000 Hamar milakoak 30.000 Hamar milakoak 760.000 Hamar milakoak 1.990.000

104

Hurbildu milakoetara eta hamarrekoetara zenbaki hauek, biribiltze bidez. a) 1.204 b) 3.999.999 c) 98.621 d) 777.777 a) Milakoak 1.000 b) Milakoak 4.000.000 c) Milakoak 99.000 d) Milakoak 778.000 Hamarrekoak 1.200 Hamarrekoak 4.000.000 Hamarrekoak 98.620 Hamarrekoak 777.780

105

Osatu biribiltzeen taula hau.


345 8.999 62.000 125.589 2.326.001

Hamarrekoetara 350 9.000 62.000 125.590 2.326.000

Ehunekoetara 300 9.000 62.000 125.600 2.326.000

106

Osatu etenduren taula hau.


345 8.999 62.000 125.589 2.326.001

Hamarrekoetan 340 8.990 62.000 125.580 2.326.000

Ehunekoetan 300 8.900 62.000 125.500 2.326.000

107

Egin eragiketak eta hurbildu emaitzak milakoetara, etendura bidez eta biribiltze bidez. a) 6.070 1.234 b) 365.079 + 89.301 c) 37.213 15.842 a) 4.836 b) 454.380 c) 21.371 d) 115.547 e) 1.922 f) 23.682 d) 101.145 + 14.402 e) 12.763 10.841 f) 24.073 391 Etendura: 4.000 Etendura: 454.000 Etendura: 21.000 Etendura: 115.000 Etendura: 1.000 Etendura: 23.000

Biribiltzea: 5.000 Biribiltzea: 454.000 Biribiltzea: 21.000 Biribiltzea: 116.000 Biribiltzea: 2.000 Biribiltzea: 24.000

27

Zenbaki arruntak
108

Hurbildu 678 zenbakia hamarrekoetara, etendura bidez. Zer errore egin duzu? Etendura: 670 Errorea: 678 670 = 8

109

Hurbildu 1.384 zenbakia ehunekoetara, biribiltze bidez. Zer errore egin duzu? Biribiltzea: 1.400 Errorea: 1.400 1.384 = 16

110

Idatzi hiru zenbaki, ehunekoetara biribilduz eta ehunekoetan etenez zenbaki bera ematen dutenak. Adibideak: 1.232, 345.438, 404.

111

Saskibaloi-partida batean, Jonek, Gorkak eta Aitorrek lortu dute puntu gehien. Jonek 19 puntu lortu ditu; Gorkak, Jonek baino 5 puntu gehiago; eta Aitorrek Gorkak baino 7 puntu gutxiago. Zenbat puntu lortu dituzte hiruren artean? 19 + (19 + 5) + (19 + 5 7) = 19 + 24 + 17 = 60 puntu lortu dituzte.

112

Hilean 56 gehiago irabaziko banitu, 420 gasta nitzake etxeko alokairuan; 102 , haurren ikastetxetan; 60 mantenuan; eta 96 gastu orokorretan. Hala ere, 32 aurreratuko nituzke. Zenbat diru irabatzen dut hilean? 420 + 102 + 60 + 96 + 32 56 = 654 irabazten dut.

113

Astero, Koldok 6 jaso eta 4 gastatzen ditu. Zenbat asteren buruan aurreratuko ditu 18 ? 18 = 9 asteren buruan 64

114

Kepak 79 ditu, aulkiak erosteko. Aulkiek 7na balio dutela jakinik, zenbat aulki eros ditzake? Zenbat diru geratuko zaio gastatu gabe? 79 : 7 = 11 aulki eros ditzake eta 2 geratuko zaio gastatu gabe.

115

Auto batek 9 gasolina erretzen ditu orduan; eta hegazkin batek, berriz 7 aldiz gehiago. Zenbat litro erreko dituzte bien artean 4 orduan? Ordu betean: 4 orduan: 9 + 9 7 = 72 litro 72 4 = 288 litro

116

Litroko botila bat oliok 3 balio du. 6 litroko suilak 12 balio badu, zenbat diru aurreratuko dugu olioa suiletan erosiz gero? Suileko litro bat oliok 2 balio du; hau da, 1 aurreratuko dugu litroko.

117

Auto bat 110 km/h-ko abiaduran doa, eta beste bat, 97 km/h-koan. 9 orduan, zenbat kilometro gehiago egingo ditu lehenak bigarrenak baino? 110 97 = 13 km-ko abantaila dago ordubetean; beraz, 9 orduan, 13 9 = 117 km-koa.

28

ERANTZUNAK

118

Josuk 11 urte ditu, arrebak baino 4 urte gutxiago. Bien artean, amak baino 19 urte gutxiago dituzte. Zenbat urte ditu amak? Josuk 11 urte ditu. Arrebak: 11 + 4 = 15 urte. Amak: 11 + 15 + 19 = 45 urte.

119

720 hiru lagunen artean banatu behar dituzte, eta batek 280 jasoko ditu. Zenbat jasoko dute beste biek, gainerakoa zati berdinetan banatzen bada? 720 280 = 220 jasoko du bakoitzak. 2

120

Gazte batzuei garia ereiten erakutsi diete. Lehen egunean, 125 kilo erein zituzten, eta bigarren egunean, lehen egunean baino bi aldiz kilo gehiago. a) Zenbat kilo erein zituzten bigarren egunean? b) Eta bi egunen artean? a) 2 125 = 250 kg erein zituzten bigarren egunean. b) 125 + 250 = 375 kg erein zituzten bi egunen artean.

121

Xabierrek eta Anek freskagarriak erosi dituzte festa baterako: laranjazko 12 botila, limoizko 12, eta kolazko 12; 2 litrokoak guztiak. a) Zenbat litro erosi dituzte guztira? b) 2 litroko botila bakoitzak 2 balio badu, zenbat diru gastatu dute? a) 12 2 + 12 2 + 12 2 = 72 litro erosi dituzte. b) (12 + 12 + 12) 2 = 72 gastatu dituzte.

122

Mintegi batean, 1.752 pinu dituzte landatuta, basoak berritzeko. a) Pinuak 12ko multzotan saltzen dituzte, 4 -an multzoa. Zenbat diru jasoko dute? b) Zenbat pinu gehiago beharko lituzkete 600 lortzeko? a) (1.752 : 12) 4 = 584 b) (600 584) : 4 12 = 48 pinu

123

Herrialde batean, lagun bakoitzak, urtero, 14 kg beira birziklatzen ditu, batez beste. a) Herrialdeak 40 milioi biztanle baditu, zenbat kilo beira birziklatuko dituzte urtean? b) 680.000.000.000 kg birziklatzeko, zenbat kilo gehiago birziklatu beharko lituzke bakoitzak? a) 40.000.000 14 = 560.000.000 kg b) (680.000.000.000) : 40.000.000 = 17.000 kg

29

Zenbaki arruntak
124 EGIN HONELA NOLA BANATZEN DIRA ZENBAIT ELEMENTU KOPURU DESBERDINETAKO MULTZOTAN? 27 gozoki 4, 5 edo 6ko poltsatan banatu nahi ditugu, gozokirik sobera gera ez dadin. Zenbat poltsa beharko ditugu, gutxienez?
LEHENA. Poltsarik handienetan (6ko poltsetan) zenbat gozoki sartzen diren kalkulatuko dugu.

27 3

6 4

6ko poltsa erabiliz gero, 3 geratuko dira sobera. 3 gozokiko poltsarik ez dugunez, 6ko 3 poltsa erabiliko ditugu (3 6 = 18), eta hauek geratuko zaizkigu poltsatan sartzeko: 27 18 = 9.
BIGARRENA.

Banatzeko dauden gozoki horietatik (9), hurrengo poltsarik handienetan (5ekoetan) zenbat sartzen diren kalkulatuko dugu. 9 4 5 1

5eko poltsa bat erabiliko dugu, eta 4 geratuko zaizkigu banatzeko. 4ko poltsak ditugunez, halako bat erabiliko dugu. 5 poltsa beharko ditugu, gutxienez: 6 gozokiko hiru, 5eko bat eta 4ko beste bat.

125

320 kg laranja dauzkagu eta 12 kg, 5 kg edo 3 kg-ko poltsatan banatu nahi ditugu. Zenbat poltsa beharko ditugu, gutxienez? Lehendabizi, 320 : 12 = 26 poltsa erabili eta 8 kg geratuko zaizkigu sobera; gero, 8 : 5 = 1 poltsa erabili eta 3 kg sobera; eta azkenik, 3 : 3 = 1 poltsa. Guztira, 12 kg-ko 26 poltsa, 5 kg-ko bat eta 3 kg-ko bat erabilko ditugu.

126

31 ikasle taldetan banatu nahi dira. Talde bakoitzak gutxienez 3 ikasle eta gehienez 5 izan beharko ditu. Zenbat talde egin daitezke, gutxienez? Eta gehienez? 31 : 6 zd = 5; h = 1. Ezin da talderik egin ikasle batekin. 31 : 5 zd = 5; h = 6; 6 : 3 = 2 Gutxienez, 5 ikasleko 5 talde eta 3 ikasleko 2 talde egin daitezke. 31 : 3 zd = 9; h = 4; 4 : 4 = 1 Gehienez, 3 ikasleko 9 talde eta 4 ikasleko bat egin daitezke.

127

Maiderrek jakin nahi du zenbat mertxika dauden biltegian. Horretarako, 5na kutxako 5 pila egin ditu, eta kutxa bakoitzean, 5na mertxikako 5 ilara. Zenbat mertxika daude guztira biltegian? 54 = 625 mertxika

30

ERANTZUNAK

128

Xake-taula 8 ilaraz osatutako karratua da, eta ilara bakoitzean, 8 lauki daude. Zenbat lauki ditu guztira xake-taulak? 82 = 64 lauki

129

Koldok edalontziz betetako lau kutxa karratu jaso ditu gaur. Kutxa bakoitzak lau ilara ditu, eta ilara bakoitzean, lau edalontzi daude. Zenbat edalontzi jaso ditu guztira Koldok? 43 = 64 edalontzi jaso ditu.

130

Kalkulatu zenbat lauza behar dituen Iigok karratu formako horma bat estaltzeko, jakinda lehen ilaran 5 lauza jarri dituela.? 52 = 25 lauza

131

16 cm2-ko argazki bat lau aldiz handitu nahi dugu; argazkia karratu itxurakoa da. Zenbatekoa izango da argazki handiaren aldea? 16 4 = 64 cm2; 64 = 8 cm luze da argazkiaren aldea.

132

1etik 2.006ra arteko zenbaki guztiak ilaran idatzi eta beste bat osatu dugu. Zer zifra egongo da 2.006. lekuan? 1.000 zenbakira arte: 1 zifrako 9 zenbaki 9 9 + 180 = 189 2 zifrako 90 zenbaki 180

5 34 12

189. lekutik aurrera hasten dira 3 zifrako zenbakiak. 3 zifrako zenbakiak: 2.006 189 = 1.817. 1.817 : 3 zatiketaren zatidura 605 da, eta hondarra, 2. Beraz, 3 zifrako 605 zenbaki behar ditugu eta ondorengo zenbakiko hamarrekoen zifrak hartuko du 2.006. lekua. 3 zifrako azken zenbaki osoa hau da: 99 + 605 = 704. Beraz, 705 zenbakiaren hamarrekoen zifra 0 da. 133

Zenbaki baten hasieran 3 eta bukaeran 2 idatziz gero, lortutako zenbakia hasierakoa baino 37.328 unitate handiagoa da. Zein da zenbakia? Zenbakiak 3 zifrakoa izan behar du, 2koa balitz aldea 3.000koa bailitzateke, gutxi gorabehera; eta 5ekoa balitz, 300.000 ingurukoa. Beraz, zenbakia abc da eta 3abc2 abc = 37.328. 2 ken batekoak berdin 8 izan behar du; beraz, batekoak 4 izango dira, eta bururakoa, 1. 4 (zd) ken hamarrekoak gehi 1 berdin 2 izan behar du; beraz, hamarrekoak: 1. 1 (zd) ken ehunekoak 3 izan behar du, ehunekoak 8 izanik, eta bururakoa, 1. Zenbakia 814 da. -38.142 814 = 37.328-

67

16 1112131 415 0 1 89

31

Zenbaki arruntak
134

Zenbaki palindromoak dira ezkerretik eskuinera eta eskuinetik ezkerrera berdin irakurtzen direnak; adibidez, 15.951. 100etik 1.000ra arteko zenbat zenbaki arrunt dira palindromoak? 100 eta 110 artean bada zenbaki palindromo bat: 101; 110 eta 120artean: 111; hau da, hamarreko oso bakoitzean palindromo bat dago. Beraz, 100 eta 1.000 artean 900 : 10 = 90 hamarreko daudenez, 90 palindromo daude. Beste modu batean: 100 eta 1.000 artean egoteagatik, palindromoak hiru zifrakoak dira. Beraz, aba formakoak dira; a 1etik 9ra arteko zifra bat da, eta b, 0tik 9ra artekoa. Konbinazioak 9 10 = 90 zenbaki palindromo dira.

135

Erreparatu berreketei. Zein da 72.006 berreketaren emaitzaren azken zenbakia?


71 = 7 7 = 49 73 = 343 7 = 2.401
4 2

75 = 16.807 7 = 117.649 77 = 823.543 78 = 5.764.801


6

2.006 = 4 501 + 2. 74x+2 formako berreketen azken zenbakia 9 da. Beraz, 72.006-ren azken zenbakia 9 da.

136

Erreparatu batuketari: 1 + 10 + 102 + 103 + 104 + + 102.006 + 102.007 Esango al duzu zer batura duten zenbaki horren zifrek? Zenbakiak 2.007 1eko izango ditu. Beraz, batura 2.007 da.

EGUNEROKOAN
137

Ez hautsi ZORIONAREN katea. Bidali mezu hau hiru laguni, eta zoriona nagusi izango da zure bizitzan.

Amaiak mezu hau jaso du telefonoz.

Ez du ezer ere sinetsi, baina beste zerbait bururatu zaio... Amaia talde ekologista bateko kidea da, eta talde horretan, kanpaina bat egin nahi dute, jendea itsas hondoen andeatzeaz ohartarazteko. Amaiak hiru laguni bidaliko die mezu hau. Haietako bakoitzak, hurrengo egunean, beste hiru laguni bidaliko die mezua. Hala, katea ez da hautsiko. Inf a) Zenbat mezu bidaliko dituzte denen artean hirugarren egunean? Eta laugarren egunean? b) Hitzaldia astebete barru bada, eta lagun guztiek mezu guztiak bidaltzen badituzte, zenbat lagunek jasoko dute, gehienez, Amaiaren mezua? c) Zer gertatuko litzateke Amaiak mezua 2 laguni soilik bidaliz gero? Eta 4ri bidaliz gero? Eta 5i?
ormaziohitzaldia. Os tirala. 13:00 h. Biha r, bidali mezu hau hiru laguni. ZAIN DITZAG UN ITSASOAK

32

ERANTZUNAK

a) Hirugarren egunean 33 = 27 mezu bidaliko ditu, eta laugarrenean, 34 = 81 mezu. b) Mezua 37 = 2.187 lagunek jaso dezakete gehienez. c) Amaiak 2 mezu bidali izan balitu eta prozesu horri jarraitu izan balitzaio (lagun bakoitzak 2 mezu bidaltzea), astebetean 27 = 128 mezu bidaliko lirateke. 4 balira, emaitza hau izango litzateke: 47 = 16.384. Eta 5 balira: 57 = 78.125. 138

Hona hemen nire institutuari buruzko zenbait datu.


bi talde daude: DBHko lehen zikloan, bestea. 31 ikaslekoa bata, eta 29koa erdiak (30) Ziklo horretako ikasleen e hartzen futbol-txapelketa batean part ari dira. erdiak baino Ziklo horretako ikasleen a daude bi gutxiago neskak dira: 27 nesk taldeen artean. dute izena 9 neskak soilik eman e hartzeko. part n lketa xape ol-t futb

Zenbat mutil ez dira ari txapelketan parte hartzen? 60 27 = 33 mutil daude. Futbolean jokatzen duten mutilak: 30 9 = 21. Futbolean jokatzen ez duten mutilak: 33 21 = 12. (60 27) (30 9) = 12 139

Etxeberriko kiroldegiko zuzendaritza-batzordeak hockey-zelaian publizitatea jartzea erabaki du. Hockey-zelaiak 800 m2-ko azalera du, eta inguruan, publizitate-hesiak daude. Publizitatearen truke urtean 400 /m kobratuko dituztela erabaki dute. Zuzendaritza-batzordeko kideek jakin nahi dute zenbat diru jasoko duten urtean publizitatearen truke, baina ez dakite zer neurritakoak diren, zehatz-mehatz, zelaiaren aldeak. Batzordeko kide bati kopuru hori kalkulatzeko modu bat bururatu zaio. Izan ere, hockey-zelaia bi karratu berdinez osatuta dago. Zenbat diru jasoko dute urtean publizitatearen truke? Zelaiko karratu bakoitzaren azalera 400 m2-koa da; beraz, karratuaren aldea: 800 : 2 = 400 = 20 m . Hauek dira hockey-zelaiaren neurriak: 40 20 m. Zelaiaren perimetroa: 40 2 + 20 2 = 120 m. Publizitatearen truke jasoko duten diru kopurua: 120 400 = 48.000 .

33

Zatigarritasuna
ZATIGARRITASUNA

MULTIPLOA

ZATITZAILEA

PROPIETATEAK

2REN, 3REN ETA 5EN ZATIGARRITASUN-IRIZPIDEAK

ZENBAKI LEHENA

ZENBAKI KONPOSATUA

ZENBAKI BATEN FAKTORIZAZIOA

ZATITZAILE KOMUNETAN HANDIENA

MULTIPLO KOMUNETAN TXIKIENA

PROBLEMAK

34

Ostegunaren ondoren... beste ostegun bat


1582ko Gabonetan, Gregorio XIII.a bere onetik aterata zegoen jesuita bati kasu egiten ari zen. Berorren santutasunari arren eskatzen diot interpelatu zuen Christopher Clavius jesuitak egutegi-aldaketa justifikatzeko baimena eman diezadala. Egutegiari 10 egun ostea leporatu digute! Gregorio XIII.ak burua altxatu eta erantzun zion: Hori ez da heretikoen eta ezjakinen eraso bat baino. Jakintsuen Batzordeak zehaztu zuen urtearen iraupenari buruzko kalkuluak okerrak zirela eta gure egutegian 10 eguneko atzerapena zegoela. Aita Santuak hizketan jarraitu zuen: 1582ko urriaren 4aren hurrengo eguna urriaren 15a izan zen, baina ez genizkion 10 egun ostu egutegiari, baizik eta aurreko egutegiak hartu zituenak eskuratu ditugu. Horrela jarraituz gero, azkenerako Gabonak udan ospatuko genituzke. Claviusek buruz esan zuen: 1. Bisurteak 4z zatigarriak dira. 2. 00 amaitutakoak ez dira bisurteak, 400ez zatigarriak direnak izan ezik. Zenbat bisurte egon dira 1701etik 2008ra bitartean?

1701en ondorengo lehen bisurtea 1704. urtea izan zen. 1704tik 2008ra arte 304 urte pasatu dira, eta horietatik: 304 : 4 = 76 urte bisustuak izan dira. Baina, 1800. eta 1900. urteak kendu behar dira, ez baitira bisustuak. Beraz, 74 bisurte egon dira.

Zatigarritasuna
ARIKETAK
001 Aztertu zatigarritasun-erlaziorik dagoen zenbaki pare hauen artean. a) 500 eta 20 b) 350 eta 23 c) 252 eta 18 d) 79 eta 3 e) 770 eta 14 f) 117 eta 12 d) 79 ez da 3z zatigarria. e) 770 14z zatigarria da. f) 117 ez da 12z zatigarria.

a) 500 20z zatigarria da. b) 350 ez da 23z zatigarria. c) 252 ez da 18z zatigarria. 002

Zenbaki bat beste batez zatigarria bada, zenbatekoa da zatiketaren hondarra? Hondarra zero da.

003

Zenbaki hauetakoren batez zatigarria al da 144? a) 2 b) 3 c) 6 d) 8 e) 10 f) 144

144 2z, 3z, 6z, 8z eta 144z zatigarria da. 004 Zatiketa batean, zatikizuna 196 da; zatitzailea, 16; eta zatidura, 12. 16z zatigarria al da 196? Erantzun zatiketa egin gabe. 16 12 = 192 005 196; beraz, ez da zatigarria.

5en multiploa al da 35? Arrazoitu erantzuna. Bai, 35 : 5 zatiketa zehatza baita.

006

6ren multiploa al da 48? Arrazoitu erantzuna. Bai, 48 : 6 zatiketa zehatza baita.

007

Osatu 8ren lehen hamar multiploak. 8, 16, , 32, , , , , , 80

8, 16, 24, 32, 40, 48, 56, 64, 72, 80 008 18 zenbakia 9ren multiploa bada, 9ren multiploa al da 18 4? 9 4ren multiploa al da 18? Aztertu. 18 = 9 2 denez, 18 4 = 9 2 4 = 9 8; beraz, 18 4 9ren multiploa da. 18 ez da 9 4ren multiploa, 18 : 36 ez baita zatiketa zehatza. 009 Aurkitu 27,tik 339ra arteko zenbaki bat, 34ren multiploa. 34 10 = 340, 339 baino handiagoa da; beraz, 34 (10 1) = 34 9 = 306 34ren multiploa da eta 273ren eta 339ren artean dago.

36

ERANTZUNAK

010

Zenbaki huetako zein dira 36ren zatitzaileak? 2 7 12 36 15 20

40

36ren zatitzaileak hauek dira: 2, 12, 36, 1, 4 eta 9. 011 Kalkulatu zenbaki hauen zatitzaile guztiak: a) 30 b) 27 c) 45 d) 55 e) 100 f) 89 g) 90 h) 79 i) 110 f) 1 eta 89 g) 1, 2, 3, 5, 6, 9, 10, 15, 18, 30, 45 eta 90 h) 1 eta 79 i) 1, 2, 5, 10, 11, 22, 55 eta 110

a) 1, 2, 3, 5, 6, 10, 15 eta 30 b) 1, 3, 9 eta 27 c) 1, 3, 5, 9, 15 eta 45 d) 1, 5, 11 eta 55

e) 1, 2, 4, 5, 10, 20, 25, 50 eta 100 012 Adierazi zuzenak diren esaldi hauek. a) 3ren zatitzailea da 12. b) 3ren multiploa da 12. a) Okerra, 3 : 12 ez delako zatiketa zehatza. b) Zuzena, 3ren multiploa da: 12 = 3 4. 013 45 zenbakia 9ren multiploa bada, zein esaldi dira zuzenak? a) 9ren zatitzailea da 45. b) 9z zatigarria da 45. a) Okerra. b) Zuzena. 014 Zenbaki lehena al da 71? Zergatik? Lehena da, zatitzaile bakarrak zenbakia bera eta bata direlako. 015 Kalkulatu 70etik 100era arteko zenbaki lehen guztiak. 71, 73, 79, 83, 89 eta 97 016 Deskonposatu 8, 20, 45, 70 eta 100 zenbakiak: a) Bi biderkagaitan. b) Hiru biderkagaitan. c) Lau biderkagaitan. a) 8 = 2 4; 20 = 4 5; 45 = 5 9; 70 = 7 10; 100 = 10 10 b) 8 = 2 2 2; 20 = 2 2 5; 45 = 3 3 5; 70 = 7 2 5; 100 = 4 5 5 c) 8 = 2 2 2 1; 20 = 2 2 5 1; 45 = 3 3 5 1; 70 = 7 2 5 1; 100 = 2 2 5 5 c) 45en zatitzailea da 9. d) 45en multiploa da 9. c) Zuzena. d) Okerra.

37

Zatigarritasuna
017 Aplikatu dakizkizun zatigarritasun-irizpideak zenbaki hauei: 33, 5.025, 616, 900, 1.100, 812 eta 3.322ri. 33 3z eta 11z zatigarria da. 5.025 3z eta 5ez zatigarria da. 616 2z zatigarria da. 900 2z, 3z, 5ez eta 10ez zatigarria da. 1.100 2z, 5ez eta 10ez zatigarria da. 812 2z zatigarria da. 3.322 2z eta 11z zatigarria da. 018 Osatu zenbaki hauek, 3z zatigarriak izan daitezen. a) 45 b) 78 c) 6 2 a) Hauek izan daitezke: 450, 453, 456, 459. b) Hauek izan daitezke: 378, 678, 978. c) Hauek izan daitezke: 612, 642, 672. 019 Zenbaki hauetako bat lehena da. Aurkitu, zatigarritasun-irizpideak aplikatuz. a) 1.420 b) 501 c) 785 d) 853 Zenbaki lehena 853 da. 020 230, 455, 496, 520, 2.080, 2.100 eta 2.745 zenbakietatik: a) Zein dira 2ren multiploak? Eta 3renak? b) Zein dira 5en multiploak? Eta 7renak? a) 2ren multiploak: 230, 496, 520, 2.080 eta 2.100. 3ren multiploak: 2.100 eta 2.745. b) 5en multiploak: 230, 455, 520, 2.080, 2.100 eta 2.745. 7ren multiploak: 455 eta 2.100. 021 9z zatigarria den edozein zenbaki 3z zatigarria ere bada. 3z zatigarria den zenbaki bat 9z zatigarria al da? Eman adibide bat. 3z zatigarria den zenbaki batek ez du zertan izan 9z zatigarria. Esate baterako, 12 3z zatigarria da, baina 9z zatigarria ez. 022 Jakinik 6 = 2 3 dela, 6z zatigarriak al dira zenbaki hauek? a) 824 b) 1.206 c) 182 a) 824 ez da 6z zatigarria, ez delako 3z zatigarria. b) 1.206 6z zatigarria da, 2z eta 3z zatigarria delako. c) 182 ez da 6z zatigarria, ez delako 3z zatigarria.

38

ERANTZUNAK

023

Deskonposatu biderkagai lehenetan zenbaki hauek. a) 36 b) 100 c) 24 d) 98 e) 180 f) 120 d) 98 = 2 72 e) 180 = 22 32 5 f) 120 = 23 3 5

a) 36 = 22 32 b) 100 = 22 52 c) 24 = 23 3 024

Deskonposatu biderkagai lehenetan eta idatzi nolakoak diren zenbaki hauek. a) 13 b) 61 a) 13 = 1 13 b) 61 = 1 61 c) 29 d) 97 c) 29 = 1 29 d) 97 = 1 97

Guztiak zenbaki lehenak dira. 025


3

Adierazi zer zenbaki diren: a) 2 32 5 a) 360 b) 2 52 7 b) 350 c) 32 72 11 c) 4.851

026

Zenbaki bat biderkagai lehenetan deskonposatuta 2 3 5 da. Zer faktorizazio izango du 6z biderkatuz gero? Eta 10ez biderkatuz gero? Eta 15ez? 6z biderkatuko dugu: 2 3 2 3 5 = 22 32 5. 10ez biderkatuko dugu: 2 5 2 3 5 = 22 3 52. 15ez biderkatuko dugu: 3 5 2 3 5 = 2 32 52.

027

Kalkulatu zenbaki pare bakoitzaren zatitzaile komunetan handiena. a) 42 eta 21 b) 24 eta 102 c) 13 eta 90 d) 12 eta 35 e) 60 eta 24 f) 72 eta 11

a) 42 = 2 3 7, 21 = 3 7; z.k.h. (42, 21) = 3 7 = 21 b) 24 = 23 3, 102 = 2 3 17; z.k.h. (24, 102) = 2 3 = 6 c) 13 = 13, 90 = 2 32 5; z.k.h. (13, 90) = 1 d) 12 = 22 3, 35 = 5 7; z.k.h. (12, 35) = 1 e) 60 = 22 3 5, 24 = 23 3; z.k.h. (60, 24) = 22 3 = 12 f) 72 = 23 32, 11 = 11; z.k.h. (72, 11) = 1 028 Kalkulatu 18ren, 30en eta 54ren z.k.h. 18 = 2 32, 30 = 2 3 5, 54 = 2 33; z.k.h. (18, 30, 54) = 2 3 = 6

39

Zatigarritasuna
029 Kalkulatu x, jakinik z.k.h. (x, 28) = 14. Ebazpen bakarra al du? z.k.h. (x, 28) = 14 14 = 7 2 denez eta 28 = 7 22, x = 7 2 n; n bikoitia ez den edozein zenbaki arrunt izango da, bestela zatitzaile komunetan handiena 28 litzateke. Beraz, infinitu ebazpen daude. 030 Lortu m.k.t. (12, 18), bi zenbakien multiploak kalkulatuz. 12ren multiploak: 12, 24, 36, 48, 60, 72, 84, 18ren multiploak: 18, 36, 54, 72, m.k.t. (12, 18) = 36 031 Kalkulatu zenbaki pare hauen multiplo komunetan txikiena. a) 5 eta 12
2

b) 6 eta 14

a) 5 = 5, 12 = 2 3; m.k.t. (5, 12) = 22 3 5 = 60 b) 6 = 2 3, 14 = 2 7; m.k.t. (6, 14) = 2 3 7 = 42 032 Kalkulatu 15en, 25en eta 9ren m.k.t. 15 = 3 5, 25 = 52, 9 = 32; m.k.t. (15, 25, 9) = 32 52 = 225 033 Zer balio hartuko ditu x-k m.k.t. (x, 8) = 40 bada? Ebazpen bakarra al du? 40 = 23 5, 8 = 23. x-k har ditzakeen balioak: 2n 5; n 0ren eta 3ren arteko edozein zenbakia oso izango da. Beraz, x 5, 10, 20 edo 40 izan daiteke.

ARIKETAK
034

7z zatigarria al da 1.547 zenbakia? Bai, 1.547 : 7 = 221 zatiketa zehatza delako. 9z zatigarria al da 3.726 zenbakia? Bai, 3.726 : 9 = 414 zatiketa zehatza delako. 10ez zatigarria al da 4.580 zenbakia? Bai, 4.580 : 10 = 458 zatiketa zehatza delako. Aztertu badagoen zatigarritasun-erlaziorik zenbaki pare hauetan. a) 476 eta 16 b) 182 eta 19 c) 147 eta 17 d) 288 eta 24 e) 322 eta 18 f) 133 eta 19

035

036

037

40

ERANTZUNAK

a) 476 : 16 zd = 29; b) 182 : 19 zd = 9; c) 147 : 17 zd = 8; d) 288 : 24 zd = 12; e) 322 : 18 zd = 17; f) 133 : 19 zd = 7; 038

h = 12. Ez dago zatigarritasun-erlaziorik. h = 11. Ez dago zatigarritasun-erlaziorik. h = 11. Ez dago zatigarritasun-erlaziorik. h = 0. Badago zatigarritasun-erlazioa. h = 16. Ez dago zatigarritasun-erlaziorik. h = 0. Badago zatigarritasun-erlazioa.

Zatiketa baten zatikizuna 214 da; zatitzailea, 21; eta zatidura 10. 21ez zatigarria al da 214? 21 10 = 210 214; beraz, 214 ez da 21ez zatigarria.

039

186 zenbakia 31z zatigarria da. Aztertu 31z zatigarriak diren 2 186 eta 3 186. 2 186 = 372; 372 : 31 = 12 (zatiketa zehatza) 3 186 = 558; 558 : 31 = 18 (zatiketa zehatza) 31z ere zatigarriak dira.

040

Aurkitu, kalkulagailua erabiliz, 11ren lehen hamar multiploak eta 12ren lehen zortzi multiploak. 11ren multiploak: 11, 22, 33, 44, 55, 66, 77, 88, 99 eta 110. 12ren multiploak: 12, 24, 36, 48, 60, 72, 84 eta 96.

041

Adierazi zuzenak ala okerrak diren esaldi hauek eta eman arrazoia. a) 35en multiploa da 35. b) 6ren multiploa da 59. a) Zuzena; 35 = 5 7 delako. b) Okerra. c) 8ren multiploa da 56. d) 9ren multiploa da 72. c) Zuzena; 56 = 7 8 delako. d) Zuzena; 72 = 8 9 delako.

042

Zein da 4ren multiploen segida? Eta 5en multiploena? a) 1, 4, 9, 16, 25, b) 5, 10, 15, 20, c) 8, 10, 12, 14, 16, d) 4, 8, 16, 24, 32, 40, e) 1, 5, 10, 20, 30, f) 20, 40, 60, 80,

4ren multiploak: d) eta f) segidak. 5en multiploak: b) eta f) segidak. 043

Idatzi 50 baino txikiagoak diren 4ren multiploak. 4, 8, 12, 16, 20, 24, 28, 32, 36, 40, 44 eta 48 Zein dira 5en eta 8ren multiplo komuna, 50 baino txikiagoak? 5en multiploak, 50 baino txikiagoak: 5, 10, 15, 20, 25, 30, 35, 40 eta 45. 8ren multiploak, 50 baino txikiagoak: 8, 16, 24, 32, 40 eta 48. 50 baino txikiagoa den 5en eta 8ren multiploa bakarra 40 da.

044

41

Zatigarritasuna
045 EGIN HONELA NOLA KALKULATZEN DA ZENBAKI BATEN MULTIPLO BAT, JAKINIK BESTE BIREN ARTEAN DAGOELA? Aurkitu 26ren multiplo bat, jakinik 660ren eta 700en artean dagoela.
LEHENA.

Bi zenbakietatik txikiena, 660, zati zenbakia, 26, egin behar da. Izan ere, zenbaki horren multiploa aurkitu nahi dugu. 660 10 26 25

BIGARRENA. Zatidurari bat gehitu behar zaio, eta zenbakiaz biderkatu behar da, kontuan hartuta zenbaki horren multiploa aurki nahi dugula.

MULTIPLOA = (25 + 1) 26 = 676 Lortutako zenbakiak eskatutakoa betetzen du: 676 zenbakia 26ren multiploa da, eta 660ren eta 700en artean dago.

046

Zehaztu 29 zenbakiaren multiplo bat, 235tik 289ra artekoa. 235 : 29 Zatidura = 8; (8 + 1) 29 = 261 da bilatzen ari ginen multiploa. Kalkulatu 11ren multiploak, 40tik 100era artekoak. 11ren multiploak: 44, 55, 66, 77, 88 eta 99. Kalkulatu 7 zenbakiaren lau multiplo, 60tik 110era artekoak. 7ren multiploak: 63, 70, 77, 84, 91, 98 eta 105. Idatzi 32 zenbakiaren lehen multiploa, 2.000 baino handiagoa. 2.000 : 32 Zatidura = 62; (62 + 1) 32 = 2.016 da 2.000 baino handiagoa den lehen multiploa. 100etik 200era arteko zenbaki bat 5en multiploa da; haren zifren batura 6 da. Zer zenbaki da? 100etik 200era arteko 5en multiploak, zifren batura 6 dela, 105 eta 150 dira.

047

048

049

050

051

Idatzi 9ren zenbait multiplo. a) 3ren multiploak al dira guztiak? b) Eta 3ren multiplo guztiak 9ren multiploak al dira? Eman arrazoiak. a) 9ren multiploak: 9, 18, 27, 36, 45 Guztiak 3ren multiploak dira. b) 3ren multiplo guztiak ez dira nahitaez 9ren multiploak; esate baterako, 3 eta 6 3ren multiploak dira, baina ez 9renak.

42

ERANTZUNAK

052

15en multiplo guztiak 3ren multiploak al dira? Eman arrazoiak. Bai, 15en multiplo guztiak 3ren multiploak dira, 15 = 3 5 baita. Aurkitu hiru zifrako zenbakirik handiena eta txikiena, hauen multiploak direnak: a) 2 eta 3 b) 2 eta 5 c) 3 eta 5 d) 3 eta 7

053

a) Multiplo txikiena 102 eta handiena 996. b) Multiplo txikiena 100 eta handiena 990. c) Multiplo txikiena 105 eta handiena 990. d) Multiplo txikiena 105 eta handiena 987.

054

Adierazi zuzenak ala okerrak diren esaldi hauek eta eman arrazoiak. a) b) c) d) 48ren zatitzailea da 12. 3ren zatitzailea da 15. 720ren zatitzailea da 9. 777ren zatitzailea da 44. e) f) g) h) 44ren zatitzailea da 44 10en zatitzailea da 100. 123ren zatitzailea da 123. 17ren zatitzailea da 1.

a) Zuzena, 48 : 12 = 4 zatiketa zehatza delako. b) Okerra, 15 3ren multiploa da. c) Zuzena, 720 : 9 = 80 zatiketa zehatza delako. d) Zuzena, 777 : 7 = 111 zatiketa zehatza delako. e) Zuzena, 44 : 44 = 1 zatiketa zehatza delako. f) Okerra, 100 10en multiploa da. g) Zuzena, 123 : 123 = 1 zatiketa zehatza delako. h) Zuzena, 17 : 1 = 17 zatiketa zehatza delako. 055

Osatu 24, 16, 36 eta 54ren zatitzailelak. Zt Zt Zt Zt (24) (16) (36) (54)

= {1, 2, = {1, 2, = {1, 2, = {1, 2,

, 4, , 8, , } , , 16} , 4, , , , , 36} , , , , , 54}

Zt (24) = {1, 2, 3, 4, 6, 8, 12, 24} Zt (16) = {1, 2, 4, 8, 16} Zt (36) = {1, 2, 3, 4, 6, 9, 12, 18, 36} Zt (54) = {1, 2, 3, 6, 9, 18, 27, 54} 056

Aurkitu 42ren zatitzaile guztiak. Zenbat zatitzaile ditu 42k? Zt (42) = {1, 2, 3, 6, 7, 14, 21, 42}. 8 zatitzaile ditu.

43

Zatigarritasuna
057

Aurkitu zenbaki hauen zatitzaile guztiak: a) 28 b) 64 c) 54 d) 96 a) Zt (28) = {1, 2, 4, 7, 14, 28} b) Zt (64) = {1, 2, 4, 8, 16, 32, 64} c) Zt (54) = {1, 2, 3, 6, 9, 18, 27, 54} d) Zt (96) = {1, 2, 3, 4, 6, 8, 12, 16, 24, 32, 48, 96}

058

63 zenbakia 9ren multiploa bada, zein esaldi dira zuzenak? a) b) c) d) 9ren zatitzailea da 63. 9z zatigarria da 63. 63ren zatitzailea da 9. 63ren multiploa da 9. a) Okerra b) Zuzena c) Zuzena d) Okerra

059

28 zenbakia 4z zatigarria bada, zein esaldi dira zuzenak? a) b) c) d) 7ren multiploa da 28. 28ren multiploa da 4. 4ren multiploa da 28. 28ren zatitzailea da 7. a) Zuzena b) Zuzena c) Zuzena d) Zuzena

060

57 : 5 zatiketa egitean, ikusten da ez dela zehatza. Esan zuzenak ala okerrak diren. a) b) c) d) 5ez zatigarria da 57. 5 ez da 57ren zatitzailea. 5en multiploa da 57. 57 ez da 5ez zatigarria. a) Okerra b) Zuzena c) Okerra d) Zuzena

061

175 = 5 35 bada, zein esaldi dira zuzenak? a) b) c) d) 5ez zatigarria da 175. 35ez zatigarria da175. 35en multiploa da 175. 175en zatitzailea da 5. a) Zuzena b) Zuzena c) Zuzena d) Zuzena

062

104 = 4 26 erlazioa emanda, zein esaldi dira zuzenak? a) 4z zatigarria da 104. b) 4ren multiploa da 104. a) Zuzena b) Zuzena c) 104ren zatitzailea da 26. d) 26z zatigarria da 104. c) Zuzena d) Zuzena

44

ERANTZUNAK

063

a zenbakia 4z zatigarria da. Kalkulatu a, zatiketaren zatidura 23 bada a = 29 4 = 116 a zenbakia ez da 5ez zatigarria. Kalkulatu a, zatiketaren zatidura 38 bada, eta hondarra, 9. a = 38 5 + 9 = 199

064

065

Osatu taula hau.


Zenbakiak 33 61 79 72 39 Zatitzaileak 1, 3, 11, 33 1, 61 1, 79 1, 2, 3, 4, 6, 8, 9, 12, 18, 24, 36, 72 1, 3, 13, 39 Lehena/Konposatua Konposatua Lehena Lehena Konposatua Konposatua

066

Zenbaki hauetatik zein dira lehenak? Eta konposatuak? a) 46 b) 31 b) Lehena c) 17 c) Lehena d) 43 d) Lehena a) Konposatua

067

Idatzi zenbaki lehenak, 30 baino handiagoak eta 100 baino txikiagoak direnak. 31, 37, 41, 43, 47, 53, 59, 61, 67, 71, 73, 79, 83, 89 eta 97 Bi zifrako zenbaki bat 3z zatigarria da. Esan al daiteke lehena dela? Eman adibide bat. Ez da lehena, baduelako zatitzaile bat gutxienez, 3. Esate baterako, 21.

068

069

Idatzi zenbaki hauek bi zenbaki lehenen batuketa gisa. a) 12 a) 7 + 5 b) 20 b) 13 + 7 c) 36 c) 19 + 17 d) 52 d) 47 + 5

070

EGIN HONELA NOLA JAKIN DAITEKE BI ZENBAKI ELKARREKIKO LEHENAK DIREN? Aztertu elkarrekiko lehenak diren 8 eta 15 zenbakiak. Bi zenbaki elkarrekiko lehenak dira zatitzaile komun bakarra 1 bada. LEHENA. Bien zatitzaileak kalkulatu behar dira. Zt (8) = {1, 2, 4 eta 8} Zt (15) = {1, 3, 5 eta 15}
BIGARRENA.

Bi zatitzaile segidak alderatzen dira. Zatitzaile komun bakarra 1 zenbakia da; beraz, 8 eta 15 elkarrekiko lehenak dira.

45

Zatigarritasuna
071

Kalkulatu zein zenbaki pare diren elkarrekiko lehenak. a) 24 eta 26 b) 25 eta 27 c) 13 eta 39 d) 35 eta 91 e) 18 eta 63 f) 77 eta 105

a) Zt (24) = {1, 2, 3, 4, 6, 8, 12, 24} Zt (26) = {1, 2, 13, 26} Ez dira lehenak elkarrekiko. b) Zt (25) = {1, 5, 25} Zt (27) = {1, 3, 9, 27} Lehenak dira elkarrekiko. c) Zt (13) = {1, 13} Zt (39) = {1, 3, 13, 39} Ez dira lehenak elkarrekiko. d) Zt (35) = {1, 5, 7, 35} Zt (91) = {1, 7, 13, 91} Ez dira lehenak elkarrekiko. 072

e) Zt (18) = {1, 2, 3, 6, 9, 18} Zt (63) = {1, 3, 7, 9, 21, 63} Ez dira lehenak elkarrekiko. f) Zt (77) = {1, 7, 11, 77} Zt (105) = {1, 3, 5, 7, 15, 21, 35, 105} Ez dira lehenak elkarrekiko.

Kalkulatu zein zenbaki diren 2z, 3z, 5ez, 10ez eta 11z zatigarriak. a) 258 b) 1.176 c) 2.420 d) 55.030 a) 2z eta 3z zatigarria. b) 2z eta 3z zatigarria. c) 2z, 5ez, 10ez eta 11z zatigarria. d) 2z, 5ez eta 10ez zatigarria.

073

Kalkulatu zein den 3.456ri batu beharreko zenbakirik txikiena, 11ren multiplo bat lortzeko Zifra bikoitien batura 3 + 5 = 8 da, eta bakoitiena, 4 + 6 = 10; aldea 2 da, eta beraz, 9 batu behar da 11 izateko. 3.456 + 9 = 3.465, 11z zatigarria da.

074

6.345 zenbakia ez da 11z zatigarria. Aldatu zifrak lekuz 11z zatigarria izateko. 3.465, 3.564, 4.356, 4.653, 5.346, 5.643, 6.435 eta 6.534 EGIN HONELA NOLA KALKULATZEN DA ZIFRA BAT, ZENBAKI BAT BESTE BATEZ ZATIGARRIA IZATEKO? Zer balio izan behar du a-k 3a2 zenbakia 3ren multiploa izan dadin? Zatigarritasun-irizpidea aplikatu behar da. Kasu honetan, zenbakiaren zifren baturak 3ren multiploa izan behar du. 3+a+2=5+a 5 + a baturak 3ren multiploa izan behar du.
LEHENA.

075

zenbait baliorekin proba egin behar da, zatigarritasun-irizidea bete dadin. a-k har ditzakeen balioak: a = 1, 5 + 1 = 6 baita. a = 4, 5 + 4 = 9 baita. a = 7, 5 + 7 = 12 baita.

BIGARRENA. a-ren

46

ERANTZUNAK

076

Zer balio izan behar du a-k, 3a2 zenbakia 2ren multiploa izan dadin? Edozein balio izan dezake, zenbakiaren azken zifra 2 baita, eta beraz, 2ren multiploa da. Zer balio izan behar du a-k, 3a2 zenbakia 5en multiploa izan dadin? 3a2 zenbakiak ezin du 5en multiploa izan, azken zifra 2 baita. Zer balio izan behar du a-k, 3a2 zenbakia 7ren multiploa izan dadin?

077

078

a-k 2 edo 9 izan behar du.


Osatu zenbaki hauek, baldintzak betetzeko: a) 35 2z zatigarria izan dadin. b) 31 3z zatigarria izan dadin. c) 84 5ez zatigarria izan dadin. a) Azken zifrak edozein zenbaki bikoiti izan behar du: 0, 2, 4, 6 edo 8. b) Lehen zifra 2 + 3 n izan daiteke, hau da, 2, 5 edo 8. c) Azken zifra hau izan daiteke: 0 edo 5.

079

080

Kalkulatu zenbateko izan behar duen n-k: a) n 05 3z eta 5ez zatigarria izan dadin. b) 5n 8 2z eta 3z zatigarria izan dadin. c) n 30 2z, 3z eta 5ez zatigarri izan dadin. a) n-ren balioa hau izan daiteke: 1, 4 edo 7. b) n-ren balioa hau izan daiteke: 2, 5 edo 8. c) n-ren balioa hau izan daiteke: 3, 6 edo 9.

081

EGIN HONELA ZEIN DIRA ZENBAKI KONPOSATU BATZUEN ZATIGARRITASUN-IRIZPIDEAK? 8.085 zenbakia 15ez zatigarria al da?
LEHENA.

15 biderkagai lehenen bi biderketa gisa adierazi behar da. 15 = 3 5

Zenbaki batek 3z eta 5ez zatigarria izan behar du, 15ez zatigarria izateko.
BIGARRENA.

Zenbakia bere biderkagai lehenz zatigarria den aztertu behar da. 8 + 0 + 8 + 5 = 21 3ren multiploa

5ez ere zatigarria da, azken zifra 5 duelako. 8.085 zenbakia 3z eta 5ez zatigarria da, eta beraz, 15ez zatigarria.

47

Zatigarritasuna
082

15ez zatigarria al da 4.920 zenbakia? 4.920 3z eta 5ez zatigarria da; beraz, 15ez zatigarria da. Zatiketa egin gabe, adierazi zein zenbaki den 6z zatigarria. 824 413 1.206 3.714 6 = 2 3; beraz, zenbaki bat 6z zatigarria da 2z eta 3z zatigarria bada. 6z zatigarriak: 1.206 eta 3.714.

083

084

Zatiketarik egin gabe, adierazi zenbaki hauetatik zein diren 6z eta 9z zatigarriak. a) 7.200 b) 2.100 c) 1.089

a) 6z zatigarria da, 2z (azken zifra zero 0 da) eta 3z zatigarria delako (7 + 2 + 0 + 0 = 9); eta 9z zatigarria da, zifren batura 9 delako, eta 9 9ren multiploa da. b) 6z zatigarria da, 2z (azken zifra 0 da) eta 3z zatigarria delako (2 + 1 + 0 + 0 = 3); eta ez da 9z zatigarria, zifren batura 3 delako, eta 3 ez da 9ren multiploa. c) Ez da 6z zatigarria ez delako 2z zatigarria (azken zifra 9 da); eta 9z zatigarria da, zifren batura 18 delako, 9ren multiploa. 085

Deskonposatu zenbaki hauek biderkagai lehenetan. a) b) c) d) e) 56 100 187 151 155 a) 56 = 23 7 b) 100 = 2 5
2 2

f) g) h) i) j)

77 98 47 99 79

k) l) m) n) )

138 102 325 226 402 k) 138 = 2 3 23 l) 102 = 2 3 17 m) 325 = 52 13 n) 226 = 2 113 ) 402 = 2 3 67
2

f) 77 = 7 11 g) 98 = 2 7 h) 47 = 47 1 i) 99 = 32 11 j) 79 = 79 1

c) 187 = 11 17 d) 151 = 151 1 e) 155 = 5 31 086

Zer zenbakirenak dira biderkagai lehenen deskonposizio hauek? a) 23 3 5 b) 2 32 7 a) 120 c) 23 52 7 d) 32 5 72 b) 126 c) 1. 400 d) 2.205

087

Zein da zenbaki lehen baten biderkagai lehenen deskonposizioa? Eman adibide bat. Zenbakiaren beraren eta bataren biderketa. Adibidea: 13 = 13 1.

48

ERANTZUNAK

088

EGIN HONELA NOLA KALKULATZEN DA BIDERKETA BATEN FAKTORIZAZIOA? Kalkulatu biderketa honen faktorizazioa. 120 10
LEHENA.

Bi zenbakiak biderkagai lehenen biderketa gisa adierazi behar dira. 120 = 23 3 5 10 = 2 5 Bi faktorizazioen biderketa egin behar da. (23 3 5) (2 5) = 24 3 52

BIGARRENA.

Biderketaren faktorizazioa 24 3 52.

089

Zenbaki baten faktorizazioa 22 3 5 da. Zenbaki hori 6z biderkatzen badugu, zein da haren faktorizazioa? Eta 8z biderkatzen badugu? 6z biderkatuko dugu: 22 3 5 2 3 = 23 32 5. 8z biderkatuko dugu: 22 3 5 23 = 25 3 5.

090

8ren faktorizazioa 23da. Kalkulatu zenbaki hauetako bakoitzaren faktorizazioa, zatiketarik egin gabe. a) 16 b) 32 a) 2 8 = 24 b) 2 16 = 2 24 = 25 c) 3 8 = 3 2
3

c) 24 d) 4

e) 40 f) 56 d) 8 : 2 = 23 : 2 = 22 e) 23 5 f) 23 7

091

10 zenbakia biderkagai lehenetan deskonposatuta 2 5 da; 100, 22 52 Zein da 100.000ren deskonposizioa? 100.000 = 100 100 10 = 22 52 22 52 2 5 = 25 55

092

Kalkulatu zenbaki pare bakoitzaren zatitzaile komunetan handiena. a) 16 eta 24 b) 45 eta 72 c) 12 eta 36
2

d) 18 eta 27 e) 28 eta 49 f) 18 eta 28 = 23 3; z.k.h. (16, 24) = 23 = 8

a) 16 = 24, 24

b) 45 = 3 5, 72 = 23 32; z.k.h. (45, 72) = 32 = 9 c) 12 = 22 3, 36 = 22 32; z.k.h. (12, 36) = 22 3 = 12 d) 18 = 2 32, 27 = 33; z.k.h. (18, 27) = 32 = 9 e) 28 = 22 7, 49 = 72; z.k.h. (28, 49) = 7 f) 18 = 2 32, 28 = 22 7; z.k.h. (18, 28) = 2

49

Zatigarritasuna
093

Kalkulatu zenbaki pare bakoitzaren zatitzaile komunetan handiena. a) 4 eta 15 b) 9 eta 13 c) 3 eta 17 d) 12 eta 7 e) 21 eta 2 f) 18 eta 47 d) z.k.h. (12, 7) = 1 e) z.k.h. (21, 2) = 1 f) z.k.h. (18, 47) = 1

a) z.k.h. (4, 15) = 1 b) z.k.h. (9, 13) = 1 c) z.k.h. (3, 17) = 1 094

Kalkulatu zenbaki multzo bakoitzaren zatitzaile komunetan handiena. a) 8, 12 eta 18 b) 16, 20 eta 28 c) 8, 20 eta 28 d) 45, 54 eta 81 e) 75, 90 eta 105 f) 40, 45 eta 55

a) z.k.h. (8, 12, 18) = 2 b) z.k.h. (16, 20, 28) = 22 = 4 c) z.k.h. (8, 20, 28) = 22 = 4 d) z.k.h. (45, 54, 81) = 32 = 9 e) z.k.h. (75, 90, 105) = 3 5 = 15 f) z.k.h. (40, 45, 55) = 5 095

Kalkulatu multiplo komunetan txikiena: a) 12 eta 24 b) 16 eta 18


3

c) 27 eta 54

d) 21 eta 49

a) m.k.t. (12, 24) = 2 3 = 24 b) m.k.t. (16, 18) = 24 32 = 144 c) m.k.t. (27, 54) = 2 33 = 54 d) m.k.t. (21, 49) = 3 72 = 147 096

Kalkulatu multiplo komunetan txikiena: a) 5 eta 12 b) 7 eta 14


2

c) 12 eta 25

d) 8 eta 15

a) m.k.t. (5, 12) = 5 2 3 = 60 b) m.k.t. (7, 14) = 2 7 = 14 c) m.k.t. (12, 25) = 22 3 52 = 300 d) m.k.t. (8, 15) = 23 3 5 = 120 097

Kalkulatu multiplo komunetan txikiena: a) 12, 15 eta 18 b) 10, 20 eta 30 c) 6, 30 eta 42 d) 9, 14 eta 21

a) m.k.t. (12, 15, 18) = 22 32 5 = 180 b) m.k.t. (10, 20, 30) = 22 3 5 = 60 c) m.k.t. (6, 30, 42) = 2 3 5 7 = 210 d) m.k.t. (9, 14, 21) = 2 32 7 = 126

50

ERANTZUNAK

098

Ibon kromo-bilduma bat egiten ari da. Kromoak 5naka saltzen dira. Eros al ditzake 15 kromo? Eta 17? Bai, eros ditzake 15 kromo, 15 5en multiploa delako. Ezin ditu 17 kromo erosi, 17 ez delako 5en multiploa.

099

Naroak 180 kromoko albuma dauka. Kromoak 5eko zorrotan saltzen dituzte. Kromo bakar bat ere errepikatzen ez bada, zenbat zorro erosi behar ditu gutxienez? 180 : 5 = 36. Gutxienez 36 zorro erosi behar ditu.

100

Koldok oporretako 49 argazki itsatsi nahi ditu, 3 argazkiko ilaratan. Zenbat ilara oso beteko ditu? Argazkirik geratuko al zaio sobera? Eman arrazoiak. 49 : 3 Zatidura = 16; hondarra = 1. 16 ilara oso bete eta argazki bat sobera.

101

Naiarak jostailuzko 24 auto ditu, eta ilaran jarri nahi ditu, ilara bakoitzean auto kopuru bera egon dadin. Zenbat modutan jar ditzake autoak ilaretan? 24k dituen zatitzaile adina modutan. 24ren zatitzaileak: 1, 2, 3, 4, 6, 8, 12 eta 24. 24 autoko 1 ilara egin dezake, 12 autoko 2 ilara, 8 autoko 3 ilara, etab.

102

Amaiak 3naka zenbatu ditu bere 24 autoak; eta Albertok, berriz, 4naka. Bat etorriko al dira zenbakiren batean? Zertan dira berdinak bi zenbaki horiek? Amaia: 3, 6, 9, 12, 15, 18, 21, 24. Alberto: 4, 8, 12, 16, 20, 24. 12 eta 24 zenbakietan datoz bat, 3ren eta 4ren multiplo komunetan, alegia. Egiteko beste modu bat: m.k.t. (3, 4) = 12. 12 zenbakitik behin bat egingo dute.

103

Aitorrek animalia-denda batean egiten du lan. 8 kanario dadude, eta kaiolatan jarri nahi dituzte, kaiola bakoitzean kanario kopuru bera egon eta bat ere sobera geratu gabe. Zenbat modutan jar ditzakete kanarioak kaioletan? 8k dituen zatitzaile adina modutan. 8ren zatitzaileak: 1, 2, 4 eta 8. Horiek dira taldekatzeko aukerak.

104

Maialenek 15 anana ditu eta saskitan banatu nahi ditu, bakoitzean anana kopuru bera sartu eta bat ere sobera geratu gabe. Zenbat modutan bana ditzake ananak? 15ek dituen zatitzaile adina modutan. 15en zatitzaileak: 1, 3, 5 eta 15. Horiek dira taldekatzeko aukerak.

105

Maiak 45 pastel egin ditu eta kutxatan gorde nahi ditu. Zenbat modutan gorde ditzake bat ere sobera gera ez dadin? 45ek dituen zatitzaile adina modutan. 45en zatitzaileak: 1, 3, 5, 9, 15 eta 45. Horiek dira taldekatzeko aukerak.

51

Zatigarritasuna
106

Patxik zurezko 20 xafla ditu eta pilak egin nahi ditu, bakoitzean xafla kopuru bera jarri eta bakar bat ere sobera geratu gabe. Zenbat xafla jar ditzake pila bakoitzean? 20k dituen zatitzaile adina modutan. 20ren zatitzaileak: 1, 2, 4, 5, 10 eta 20. Horiek dira taldekatzeko aukerak.

107

Anek 7 loreontzi geranio ditu eta taldetan jarri nahi ditu, bakoitzean kopuru bera jarri eta bakar bat ere sobera geratu gabe. Zenbat loreontzi jar ditzake talde bakoitzean? 7ren zatitzaileak 1 eta 7 dira. Beraz, 7 loreontziko 1 ilara egin dezake edo loreontzi bateko 7 ilara.

108

EGIN HONELA NOLA EBAZTEN DIRA PROBLEMAK z.k.h. ERABILIZ? Arotz batek 48 cm luze eta 32 cm zabal den ohol bat ahalik handienak diren karratu berdinetan ebaki du, zurik sobera geratu gabe. Nola egin du? Zurik sobera ez geratzeko, karratuen aldeak 48ren eta 32ren zatitzailea izan behar du. Ahalik handienak izan behar dutenez, aldearen luzerak 48ren eta 32ren zatitzaile komunen arteko handiena izan behar du; hau da, zatitzaile komunetan handiena. Zenbakiak faktorizatu egin behar dira. 32 = 25 48 = 24 3 BIGARRENA. z.k.h. kalkulatu behar da. z.k.h. (48, 32) = 24 = 16 Ohola 16 cm-ko aldeko karratutan ebaki du.
LEHENA. 48 cm

32 cm

109

140 m zabal eta 200 m luze den nabe laukizuzen bat ahalik eta azalera handieneko konpartimentu karratutan banatu nahi dugu. Zer luzera izan behar du konpartimentu bakoitzaren aldeak? z.k.h. (140, 200) = 22 5 = 20 Konpartimentu bakoitzaren aldeak 20 m-koa izan behar du.

110

12 m luze eta 10 m zabal den ikasgela laukizuzen batean, lauza karratuak jarri behar dituzte, ahalik eta handienak. a) Zer neurri izango du lauza bakoitzak? b) Zenbat lauza jarriko dituzte? a) z.k.h. (12, 10) = 2. Lauzaren aldeak 2 m-koa izan behar du. b) Ikasgelaren azalera: 12 10 = 120 m2. Lauzaren azalera: 4 m2. 120 : 4 = 30 lauza jarriko dituzte.

52

ERANTZUNAK

111

Laidak 8 bola hori, 16 zuri, 16 gorri eta 10 urdin ditu. Bolatxoekin ahalik eta lepoko gehien egin nahi ditu, bolatxorik sobera geratu gabe. a) Zenbat lepoko berdin egin ditzake? b) Kolore bakoitzeko zenbat bolatxo izango dituzte lepokoek? a) z.k.h. (8, 16, 10) = 2. 2 lepoko berdin egin ditzake. b) Lepoko bakoitzak 8 : 2 = 4 bola hori, 16 : 2 = 8 zuri, 16 : 2 = 8 gorri eta 10 : 2 = 5 urdin izango ditu.

112

Europako 40 zigilu eta Asiako 56 ditu Jonek. Ahalik eta sorta berdin gutxien egin nahi ditu, Europako eta Asiako zigiluak nahasi gabe, eta bat ere sobera geratu gabe. Zenbat sorta egingo ditu? Zenbat zigilu izango ditu sorta bakoitzak? z.k.h. (40, 56) = 8. Europako zigiluen 40 : 8 = 5 sorta eta Asiako zigiluen 56 : 8 = 7 sorta egin ditzake. Guztira, 8 zigiluko 7 + 5 = 12 sorta egingo ditu.

113

EGIN HONELA NOLA EBAZTEN DIRA PROBLEMAK m.k.t. ERABILIZ? Helikoptero batek elikagaiak garraiatzen ditu mendi-aterpe batera, 10 egunetik behin; eta beste batek, 8 egunetik behin. Gaur biak joan badira, zenbat egun barru joango dira biak berriro ere?
10 egun


8 egun

Iragan beharreko egun kopuruak 10en eta 8ren multiploa izan behar du. Gainera bien multiplo komunen arteko txikiena izango da; 10en eta 8ren multiplo komunetan txikiena.
LEHENA.

Zenbakiak faktorizatu egin behar dira. 10 = 2 5 8 = 23

m.k.t. kalkulatu behar da. m.k.t. (10, 8) = 23 5 = 40 40 egun barru joango dira biak, berriro ere.
BIGARRENA.

114

Ane eta Jon gurasoak bisitatzera joaten dira. Ane 5 egunetik behin joaten da, eta Jon,6 egunetik behin. Gabon-egunean biak joan baziren: a) Noiz joango dira biak berriro ere? b) Zenbat bisita egin zituen bakoitzak biak batera joan aurretik? a) m.k.t. (5, 6) = 30. 30 egunetik behin joango dira biak, urtarrilaren 23an. b) Lehen aldiz biak joango direnean, Ane 30 : 5 = 6 aldiz egongo da aurrez, eta Jon, 30 : 6 = 5 aldiz.

53

Zatigarritasuna
115

Gabonetako zuhaitz batean, bonbila gorriak, berdeak eta horiak daude. Gorriak 15 segundotik behin pizten dira; berdeak, 18tik behin; eta horiak, 10 segundotik behin. a) Zenbat segundotik behin pizten dira hiru motetako bonbillak batera? b) Ordubetean, zenbat aldiz pizten dira denak batera? a) m.k.t. (15, 18, 10) = 90. 90 segundotik behin. b) 1 ordu = 3.600 segundo; 3.600 : 90 = 40 aldiz pizten dira denak batera ordubetean.

116

Anderrek txanpon-bilduma bat du, eta 6naka, 8naka eta 10naka bil ditzake; bakar bat ere sobera geratu gabe. Zenbat txanpon ditu bildumak gutxienez? m.k.t. (6, 8, 10) = 120 txanpon izan behar ditu bildumak gutxienez.

117

Eiderrek kutxa bat gozoki du. Zenbat gozoki dituen asmatzen badu, oparitu egingo dizkiola esan dio lagun bati. Arrasto hauek eman dizkio. Kutxan 60 gozoki baino gutxiago daude. 9ren artean banatuta, ez da bat ere geratzen sobera; baina 11ren artean banatuta, 1 falta zait. Zenbat gozoki daude kutxan? 60 baino txikiagoak diren 9ren multiploak: 9, 18, 27, 36, 45, 54. 11ren artean banatzean bat falta bazaio, batekoen zifra hamarrekoen zifra baino bat txikiagoa da. Multiploen artean baldintza hori 54k betetzen du. Beraz, 54 gozoki daude.

118

2z zatigarria al da 27 5, zenbakia? Eta 5ez? Eta 25ez? Eta 80z? Eta 6z? Zenbakia 2z zatigarria da, 27 biderkagaia duenez; 5ez ere bai, 5 biderkagaia duenez; baita 80z ere, 24 5 baita. z.k.h. (27 5, 80) = 24 5 = 80. Ez da 25ez zatigarria, 25 = 52, z.k.h. (27 5, 25) = 5 baita eta ez 25. Ez da 6z zatigarria, 6 = 2 3, z.k.h. (27 5, 6) = 2 baita eta ez 6.

119

Zenbaki bat 3z eta 4z zatigarria bada, 3 4 = 12z ere zatigarria da. Baina 6z eta 4z zatigarria bada, 6 4 = 24z ere zatigarria al da? Bi zenbakiz zatigarria bada, bien m.k.t.-z ere zatigarria da; kasu honetan, m.k.t. (6, 4) = 12 da, baina ezin da ziurtatu beste multiplo batez zatigarria denik. Esate baterako, 60 6ren eta 4ren multiploa da, baina ez 24rena.

120

Zenbaki bat 3z zatigarria ez bada, izan al daiteke 3z zatigarria haren bikoitza? 3z zatigarria ez bada, deskonposizioan ez da ageri 3 zenbakia. Bikoitza hartuz gero, deskonposizioa 2z biderkatuta egongo da, eta beraz, ez du 3rik izango. Beraz, ez da 3z zatigarria izango.

54

ERANTZUNAK

121

Zenbaki bat bikoitia bada, 6z zatigarria al da zenbaki horren hirukoitza Bai, zenbaki bikoita bada 2 n formakoa izango baita. Zenbaki horren hirukoitza 3 2 n = 6 n formakoa izango da, eta 6 n 6z zatigarria da. Arrazoitu 2, 3, 5 eta 11ren zatigarritasun-irizpideak nola eratu diren. a) Zer-nolakoa (bikoitia ala bakoitia) da edozein zenbakiren bikoitzaren azken zifra? Zein da 2z zatitzeko irizpidea? b) Zein da 5ez zatitzeko irizpidea? Eman arrazoiak. c) Aztertu 3z zatitzeko irizpidea.
GOGORATU

122

Cz zatigarria da A A + B Cz zatigarria da B Cz zatigarria da 342 = 3 . 100 + 4 . 10 + 2 = = 3 . (99 + 1) + 4 . (9 + 1) + 2 = = (3 . 99 + 4 . 9) + (3 + 4 + 2)


99 eta 9 zenbakiak 3z zatigarriak direnez, lehen parentesiko zenbakia 3z zatigarria da. Beraz, 3z zatigarraia da 342, soilik bigarren parentesiko zenbakia 3z zatigarria bada; baina zein da bigarren parentesiko zenbakia? d) Ikertu 11z zatitzeko irizpidea. 11ren multiploa da 10 + 1 11ren multiploa da 100 1 11ren multiploa das 1.000 + 1 Arrazoiketa horri jarraituz, frogatu 11z zatitzeko irizpidea. a) Zenbaki baten azken zifra bikoitia ala bakoitia izan, zenbakiaren bikoitzaren azken zifra bikoitia da; eta azken zifra 0 bada, 0 izango da. Beraz, 2z zatigarria izateko irizpidea hau da: azken zifra 0 edo bikoitia izatea. b) Azken zifra bikoitia edo 0 duen zenbaki bat 5ez biderkatzean, emaitzareniiiiii azken zifra 0 da. Azken zifra bakoitia duen zenbakia 5ez biderkatzean, emaitzaren azken zifra 5 da. Zenbaki bat 5en multiploa da, azken zifra 0 edo 5 bada. c) Bigarren parentesiko zenbakia hasierako zenbakiaren zifren batura da. d) Esate baterako, 4.235 zenbakia hartuko dugu. 4.235 = 4 1.000 + 2 100 + 3 10 + 5 = = 4 (1.000 + 1 1) + 2 (100 1 + 1) + 3 (10 + 1 1) + 5 = = 4 (1.000 + 1) + 2 (100 1) + 3 (10 + 1) + (5 4 + 2 3) Lehen parentesian, batugai guztiak 11ren multiploak direnez, bigarrenak ere 11ren multiploa izan behar du. Bigarren parentesian, posizio bakoitietako zifren eta posizio bikoitietakoen kendurak ageri dira; 0 edo 11ren multiploa izango da.

55

Zatigarritasuna
EGUNEROKOAN
123

Anek eta Danelek ezkondu egin behar dute, eta oturuntza prestatzen ari dira. Oturuntzan, 212 lagun izango dira guztira, ezkonberriak barne; eta oturuntza egin behar duten jatetxekoek esan dietenez, 18, 12 eta 8 lagunentzako mahaiak daude aukeran. Baina badira zenbait murrizketa:

18 lagunentzako mahai bakoitzeko, 12 lagunentzako 2 mahai jar daitezke gehienez. 12 lagunentzako mahai bakoitzeko, 8 lagunentzako 4 mahai jar daitezke gehienez. Hiru mahai motak jarri behar dira: 18, 12 eta 8 lagunentzako mahaiak. Mahai guztiek beteta egon behar dute. Ezkonberrien mahaian, ezkonberriak eta haien gurasoak eseriko dira.

Gonbidatu-zerrenda aztertu ondoren, 18 lagunentzako 3 mahai hartzea erabaki dute: emaztegaiaren familiakoentzat, senargaiaren familoiakoentzat eta bien lagunentzat. Gainerako gonbidatuentzat 12 eta 8 lagunentzako mahaiak erabiliko dituzte. Zenbat aukera dituzte? 212 gonbidatuetatik, ezkonberrien mahaian 6 lagun sartzen dira, emaztegaiaren familiakoen, senargaiaren familiakoen eta bien lagunen 3 mahaietan, 18na lagunentzakoak, 54 lagun, eta 212 6 54 = 152 lagun kokatzea falta da. 152 : 12 eginda, zatidura 12 da, eta hondarra, 8. Beraz, 12 laguneko 12 mahaitan eta 8 laguneko mahai batean banatuko dira. m.k.t. (12, 8) = 24 denez, 12 laguneko 2 mahairen ordez 8 laguneko 3 mahai har daitezke. Hona hemen ebazpen posibleak:
12ko mahaiak 12 10 8 6 4 8ko mahaiak 1 4 7 10 13 Ebazpena Baliogabea Baliogabea Baliogabea Baliogarria Baliogarria

Banaketako hurrengo aukeran, 12ko 3 eta 8ko 16, 12ko mahai bakoitzeko 8 laguneko 4 mahairen muga gainditu egiten da, eta lehen hiru kasuetan ezinezkoa da, 12 laguneko gehienezko mahai kopurua 6 baita; beraz, ebazpen baliogarriak taulako azken bi ilaretakoak dira.

56

ERANTZUNAK

124

Errigoitiko inauterietan, bizilagunek herriko kaleetatik desfilatzen dute, mozorrotuta. Aurten, 156 lagunek eman dute izena. Udalaren erabakiz, konpartsa bakarra egongo da, ilaratan antolatuta. Ilara guztietan, parte-hartzaile kopurua bera izango da. Desfilean igarotzen diren kaleen neurria dela-eta, 10 ilara baino gehiago ez osatzeko erabakia hartu da. Gainera, ilara bakoitzean, 60 lagun egongo dira, gehienez. Zenbat modutan egin daiteke desfilea? Ilara bakoitzean gehienez 60 lagun joan daitezkeenez, gutxienez 3 ilara egongo dira (156 : 3 = 52). Gehienez 10 ilara egon daitezkeenez, 3tik 10era arteko 156ren zatitzaileak bilatuko ditugu, 3 eta 10 barne; hauek dira: 3, 4 eta 6. Honela egin dezakete desfilea: 52 laguneko 3 ilara. 39 laguneko 4 ilara. 26 laguneko 6 ilara.

125

Herri batean, udal-hauteskundeetarako bi hautesleku eratu izan dituzte beti; baina, oraingoan, beste bat jarri behar izan dute, azken urteotan biztanleriak gora egin duelako. Oraingo honetan, 1.218 hautesle daude eta 400 inguru aukeratu behar dira hautesleku bakoitzerako Hauteskunde-batzordeko presidenteak ideia bat izan du.
Zerrendan, 6ren edo 8ren multiploak diren posizioetako biztanleek lehen hautesklekuan emango dute botoa. Gainerako biztanleetatik, lehen 400ek bigarrenenan emango dute botoa; eta gainerakoek, hirugarrenean.

Behar bezala egin al du kalkulua presidenteak? 6ren multiploak 1.218 : 6 = 203 8ren multiploak 1.218 : 8 152 6ren eta 8ren multiploak m.k.t. (6, 8) = 24ren multiploak dira, 1.218 : 24 = 50. Lehen hauteslekuan, 203 + 152 50 = 305 lagunek emango dute botoa, 400ek baino gutxiagok. Zenbaketa gaizki eginda dago.

57

Zatikiak
ZATIKIAK

ZATIKI PROPIOAK ETA INPROPIOAK

ZATIKI BALIOKIDEAK

ZATIKI LABURTEZINA

ERAGIKETAK ZATIKIEKIN

BATUKETAK

KENKETA

BIDERKETA

ZATIKETA

58

Jainkozko proportzioa eta giza proportzioa


Da Vinci aretoan sartu zen eta han zegoen Luca Pacioli, haren liburuko irudiak ikusten. Zure lana itzela iruditzen zait, Leonardo esan zuen fraideak marrazki geometrikoak ordenatzen ari zela. Eskerrik asko, aita Pacioli erantzun zuen Da Vincik, eta pixka bat makurtu zen. Zure lanak, Jainkozko proportzioak, merezi zuen. Asmatu nuen liburuko irudiak zure esku uztean, zuk erakutsitako Vitruvioren gizonaren zirriborroa ikusi nuenetik banekielako proportzioen gaia izugarri atsegingo zitzaizula nabarmendu zuen Paciolik. Vitruviok bere itunean jasotako giza proportzioak gaur egungo artearen edertasun-arauei egokitzen zaizkie azaldu zuen Da Vincik. Ba al dakizu ukondotik eskuaren muturrerako distantzia gizakiaren altueraren bostena dela, ukondotik besaperako distantzia zortzirena, eta eskuaren luzera hamarrena dela? Fraideak, eskuari begiratuz, esan zuen: Nire eskua 17 cm luze bada, zer altuera dut? Zer neurri du nire besoak?

Altuera kalkulatzeko, proportzioetako bat erabiliko dugu: 1 17 cm = altueraren 10 altuera = 170 cm Besoentzat, beste biak erabiliko ditugu: 1 1 170 cm = 34 cm altueraren = 5 5 1 1 altueraren = 170 cm = 21,25 cm 8 8 Besoa = 34 + 21,25 = 55,25 cm

59

Zatikiak
ARIKETAK
001 Adierazi zein den zatiki bakoitzaren zenbakitzailea eta izendatzailea. a) 9 4 a) 9 4 b) 6 11 b) 6 11 c) 1 22 c) 1 Zenbakitzailea 22 Izendatzailea

Zenbakitzailea Izendatzailea

Zenbakitzailea Izendatzailea

002

Idatzi zatiki gisa. a) b) c) d) Zazpi bederatziren. Bi hamarren. Hamar hamabiren. Hamahiru seiren. a) 7 9 b) 2 10 c) 10 12 d) 13 6

003

Adierazi zein den zenbakitzailea eta zein izendatzailea, zatikia idatzi gabe. a) Hamaika laurden. b) Hamar hamahiruren. a) Zenbakitzailea 11, izendatzailea 4. b) zenbakitzailea 10, izendatzailea 13.

004

Adierazi zatiki bidez. a) Tarta baten erdia. b) Ordu-laurdena. c) Jokalarien herenak. a) 1 2 b) 1 4 c) 1 3

005

1 Esan zer adierazten duen zatikiak batekoaren zati gisa eta bi zenbakiren 3 zatiketa gisa. Batekoaren zati gisa, batekoa hiru zati egin eta bat hartzen dela adierazten du, eta zatiketa gisa, 1 zati 3 egitean lortzen den balioa dela.

006

Kalkulatu. a) 60ren 2 5 b) 36ren 1 3 c) 72ren 5 9

2 = (2 60) : 5 = 120 : 5 = 24 5 1 b) 36ren = (1 36) : 3 = 12 3 5 c) 72ren = (5 72) : 9 = 360 : 9 = 40 9 a) 60ren

60

ERANTZUNAK

007

Adierazi zatiki hauek grafikoki. a) 1 5 a) b) 7 8 b) c) 4 6 c) d) 2 3 d)

008

Iratik euskara erakusten die etorkinei. 12 ikasle ditu: 3 errumaniar, 4 marokoar; eta gainerakoak, nigeriarrak. Adierazi, zatiki bidez, nazionalitate bakoitzeko ikasleak zer zati diren. Errumaniarrak 3 12 Marokoarrak 4 12 Nigeriarrak 5 12

009

Adierazi propioak, inpropioak eta batekoaren berdinak diren. a) 17 35 b) 43 42 c) 5 5 d) 13 18

a) Batekoa baino txikiagoa. b) Batekoa baino handiagoa. 010

c) Batekoaren berdina. d) Batekoa baino txikiagoa.

Adierazi zatikiak grafikoki eta esan batekoa baino txikiagoak, handiagoak ala berdinak diren. a) 7 5 b) 4 7 c) 16 16 d) 9 3

a) Batekoa baino handiagoa.

c) Batekoaren berdina.

b) Batekoa baino txikiagoa.

d) Batekoa baino handiagoa.

011

Idatzi zatiki hauek zenbaki arrunten eta zatiki propioen batuketa gisa. a) 17 3 a) 5 + b) 8 + 2 3 3 5 b) 43 5 c) 68 13 c) 5 + 3 13 2 11 d) 134 11

d) 12 +

61

Zatikiak
012 Nola adierazten da grafikoki 1 + 4 ? Adierazi zatiki bakar baten bidez. 5

Batekoa hartu, bigarren batekoa 5 zati egin eta 4 hartuko ditugu. 1+ 4 9 = 5 5

013

Aztertu baliokideak diren zatiki pare hauek. a) 3 15 eta 4 20 b) 6 10 b) 6 4 eta 8 10

a) 3 20 = 4 15 = 60. Baliokideak dira. 8 4. Ez dira baliokideak.

014

Osatu, baliokideak izateko. a) 4 6 = 6 x a) b) 9 x = 15 5 b) 9 x 45 = x = =3 15 5 15

4 6 36 = x = =9 6 x 4

015

Osatu zatiki hauek, baliokideak izateko. a) x 15 = 4 6 a) b) b) 8 6 = x 9

x 15 60 = = 10 x = 4 6 6 8 6 72 = = 12 x = x 9 6

016

Zatiki baten zenbakitzailea eta izendatzailea zenbaki beraz biderkatu, eta ondoren, beste batez zatitzen baditugu, lortutako zatikia hasierakoaren baliokidea al da? Bai, baliokidea da, zatiki baten zenbakitzailea eta izendatzailea zenbaki beraz biderkatzean edo zatitzean, lortutako zatikia hasierako zatikiaren baliokidea da.

017

Lortu hiruna zatiki baliokide, anplifikazio bidez. a) 11 2 a) Adibideak: b) 9 7 b) Adibideak: 18 27 36 = = . 14 21 28

22 33 44 = = . 4 6 8

62

ERANTZUNAK

018

Lortu bina zatiki baliokide, sinplifikazio bidez. a) 125 75 a) b) 48 60 b) 48 24 12 = = 60 30 15

125 25 5 = = 75 15 3

019

Laburtezinak al dira zatiki hauek? Ez badira, kalkulatu zatiki laburtezinak. a) 40 60 b) 72 90 40 20 10 2 = = = . 60 30 15 3 72 36 12 4 = = = . 90 45 15 5

a) Ez da laburtezina: b) Ez da laburtezina:

020

Lor al daiteke laburtezin baten zatiki baliokiderik. Aztertu, zenbait adibideren bidez. 1 Bai; esate baterako zatiki laburtezina da eta horren zatiki baliokide 3 2 bat da. 6

021

Alderatu zatiki hauek. a) 5 4 eta 6 6 a) 5 4 > 6 6 1 4 < < . 5 5 5 edo 1 3 4 < < 5 5 5 b) 3 3 eta 7 5 b) 3 3 < 7 5

022

Osatu:

1 2 4 < < 5 5 5

023

Osatu:

3 3 3 > > . 4 7 edo 3 3 3 > > 4 6 7

3 3 3 > > 4 5 7

024

Zer baldintza bete behar du a-k

a 3 izateko? < 7 7 a-k 3 baino txikiagoa izan behar du.

63

Zatikiak
025 Adierazi izendatzaile berberaz. a) 2 1 5 , , 3 4 6 a) 8 3 10 , , 12 12 12 b) 4 1 3 , , 5 10 4 b) 16 2 15 , , 20 20 20

026

Alderatu zatiki hauek. a) 5 3 eta 6 4 a) b) 7 3 eta 4 9 b) 7 63 12 3 = > = 4 36 36 9

5 10 9 3 = > = 6 12 12 4

027

Ordenatu, txikienetik handienera. a) 7 3 5 , , 18 10 12 a) b) b) 3 4 9 , , 2 3 8

7 70 3 54 5 75 3 7 5 = , = , = < < 18 180 10 180 12 180 10 18 12 3 36 4 32 9 27 9 4 3 = , = , = < < 2 24 3 24 8 24 8 3 2

028

Egia al da

3 7 9 dela? < < 5 10 4 3 12 7 14 9 45 = < = < = . 5 20 10 20 4 20

Bai, egia da; izan ere,

029

Kalkulatu. a) 4 5 3 6 a) b) 9 1 + 8 3 b) 9 1 27 8 35 + = + = 8 3 24 24 24

4 5 8 5 3 = = 3 6 6 6 6

030

Egin eragiketa hauek. a) 3 13 1 + 8 8 8 a) b) 2 + 4 3 5 5

3 13 1 3 + 13 1 15 + = = 8 8 8 8 8 4 3 10 + 4 3 11 = = 5 5 5 5

b) 2 +

64

ERANTZUNAK

031

2 3 litro esne hartzen ditu, eta Jonek litro. 8 4 a) Zenbat esne hartzen dute bien artean? b) Nork hartzen du gehien? Zenbat? Gosaltzeko, Anek 2 3 1 3 1+ 3 4 + = + = = = 1 litro hartzen dute. 8 4 4 4 4 4 3 1 2 3 1 2 1 > = ; = = b) litro gehiago hartzen du Jonek. 4 4 8 4 4 4 2 a)

032

Kalkulatu falta den zatikia. a) 7 + 5 a) = 11 5 b) 11 9 = 7 9 b) 11 4 7 = 9 9 9

7 4 11 + = 5 5 5

033

Kalkulatu eta sinplifikatu. a) 3 11 8 9 a) 33 11 = 72 24 b) 4 7 5 12 b) 28 7 = 60 15

034

Kalkulatu eta sinplifikatu a) 10 a) 4 5 40 =8 5 b) 15 7 6 b) 105 35 = 6 2

035

Kalkulatu eta sinplifikatu. a) 6 2 en 5 3 a) 12 4 = 15 5 b) 12ren 1 4 b) 12 =3 4

036

Kalkulatu eta sinplifikatu. a) 4 5 9 3 6 7 a) b) 10 8 6 3 5 7 c) c) 3 7 5 4 6 d) 2 6 4 3 7

180 90 30 10 = = = 126 63 21 7 480 160 32 = = b) 105 35 7

105 35 = 24 8 48 16 = d) 21 7

65

Zatikiak
037 Kalkulatu falta den zatikia. a) 3 4 a) = 15 28 b) 5 15 = 2 2 b) 3 5 15 = 2 2

3 5 15 = 4 7 28

038

Kalkulatu alderantzizko zatikiak. a) 7 10 a) 10 7 b) 15 4 b) 4 15 c) 7 c) 1 7 d) 1 14 d) 14

039

Egin zatiketak. a) 9 3 : 10 4 a) 36 6 = 30 5 b) b) 15 :6 4

15 5 = 24 8

040

Osatu. a) 4 5 8 : = 3 15 a) 4 5 8 : = 3 2 15 b) b) 2 : : 9 14 = 7 9

9 14 = 7 9

041

Kalkulatu zatikiak, alderantzizkoak hauek badira: a) 3 11 a) 11 3 b) 19 9 b) 9 19 c) 6 c) 1 6 d) 10 d) 1 10

ARIKETAK
042

Zatiki bakoitzean, adierazi zein den zenbakitzailea, eta zein, izendatzailea. a) 3 8 3 8 7 b) 2 a) b) 7 2 9 2 6 d) 5 c) c) 9 2 d) 6 5

Zenbakitzailea Izendatzailea Zenbakitzailea Izendatzailea

Zenbakitzailea Izendatzailea Zenbakitzailea Izendatzailea

66

ERANTZUNAK

043

Irakurri zatiki hauek. a) 5 9 b) 5 6 c) 4 7 d) 8 3

a) Bost bederatziren. b) Bost seiren. 044

c) Lau zazpiren. d) Zortzi hiruren.

Idatzi zatiki gisa a) b) c) d) 8 zati 7. 11 zati 7. 24 zati 35. 5 zati 28. a) b) 8 7 11 3 c) d) 24 35 5 28 e) f) g) h) 12 bosten. 5 seiren. 27 zortziren. 15 zazpiren. e) f) 12 5 5 6 g) h) 27 8 15 7

045

Zenbaki arrunt guztiak zatiki gisa idatz badaitezke, nola idatziko zenituzke zenbaki hauek? a) 9 a) 9 1 b) 10 b) 10 1 c) 23 c) 23 1 d) 14 d) 14 1

046

Idatzi zatiki gisa irudi bakoitzean margotuta ageri den zatia. a) c)

b)

d)

a)

1 2

b)

6 1 = 12 2

c)

1 4

d)

2 1 = 4 2

047

Adierazi zatiki hauek grafikoki. a) 3 5 a) b) 1 3 b) c) 4 9 c) d) 3 4 d)

67

Zatikiak
048

Kalkulatu. a) 50en 1 2 b) 96ren 2 3 c) 100en 3 2 d) 4ren 3 4

a) 50 : 2 = 25 b) (2 96) : 3 = 64

c) (3 100) : 2 = 150 d) (3 4) : 4 = 3

049

Idatzi zer zatiki adierazten duen esaldi bakoitza. a) 15 minutu orduko. b) 7 hil urtean. a) b) 15 5 1 = = ordu 60 20 4 7 urte 12 c) 3 arrautza dozenako. d) Alfabetoko 13 letra. c) d) 3 1 = dozena 12 4 13 alfabeto 29

050

Zatiki hauek emanda, adierazi batekoa baino handiagoak, txikiagoak ala berdinak diren. a) 8 3 b) 5 6 c) 1 1 d) 7 2

Batekoa baino handiagoak: a) eta d). Batekoaren berdinak: c). Batekoa baino txikiagoak: b). 051

Adierazi zatiki hauek zenbaki arrunten eta zatiki propioen batuketa gisa. a) 17 3 a) 5 + 2 3 b) 43 5 b) 8 + 3 5 c) 68 13 c) 5 + 3 13 d) 134 11 d) 12 + 2 11

052

NOLA ADIERAZTEN DIRA ZATIKIAK ZENBAKIZKO ZUZENEAN? 4 11 Adierazi zatiki hauek: a) b) 5 6 Zatikia propioa bada. 0tik 10era arteko zuzenkian, izendatzaileak adierazten duten adina zati egin ehar dira: 5.
LEHENA. BIGARRENA.

Zenbakitzaileak adierazten duen adina zati hartu behar dira: 4.


4 5 1

a)
0

68

ERANTZUNAK

Zatikia inpropioa bada.


LEHENA. Zatikia zenbaki arrunt baten eta zatiki propio baten batuketa gisa adierazi behar da. 11 6 11 5 = 1+ 6 6 5 1

Zatikia zatiduraren eta hurrengo zenbakiaren artean dago; kasu honetan, 5 1en eta 2ren artean. Tarte horretan adierazi behar da lortutako zatikia: . 6 b)
BIGARRENA. 1
F

11 5 = 1+ 6 6

053

Adierazi zenbakizko zuzenean. a) 1 7


F

b)

5 7
1
F F

c)

8 7
2

d)

10 7

1 7

5 7

8 7

10 7

054

Adierazi zer zatiki den puntu bakoitza.


A
0

B
1

D
2

A=
055

2 6

B=

5 6

C=

7 6

D=

11 6

Adierazi baliokideak diren zatiki pare hauek. a) 13 52 eta 7 21 a) 13 21 b) 3 11 c) 15 36 b) 3 8 eta 4 11 c) 15 105 eta 6 36

7 52. Ez dira baliokideak. 4 8. Ez dira baliokideak. 6 105. Ez dira baliokideak.

056

Osatu zatiki hauek, baliokideak izateko<. 9 18 = 5 8 24 = b) 3 a) a) 9 18 = 5 10 13 = 2 4 10 = d) 4 28 c) b) 8 24 = 3 9 c) 13 26 = 2 4 d) 10 70 = 4 28

69

Zatikiak
057

Irudi hauek emanda, esan zeinek adierazten dituzten zatiki baliokideak. a) b) c) d)

b), c) eta d) irudiek zatiki baliokideak adierazten dituzte. 058

Kalkulatu bi zatiki baliokide, anplifikazio bidez; eta beste bi, sinplifikazio bidez. a) 14 42 b) 24 36 c) 50 75 Sinplifikazioz: Sinplifikazioz: Sinplifikazioz: Sinplifikazioz: d) 8 20

a) Anplifikazioz: b) Anplifikazioz: c) Anplifikazioz: d) Anplifikazioz:

14 28 42 = = 42 84 126 24 48 72 = = 36 72 108 50 100 150 = = 75 150 225 8 16 24 = = 20 40 60

14 7 1 = = 42 21 3 24 12 6 = = 36 18 9 50 10 2 = = 75 15 3 8 4 2 = = 20 10 5

059

Osatu zatiki hauek, baliokideak izateko. a) 7 = a) 14 = 4 6 7 14 21 = = 2 4 6 b) 4 8 = = 5 15 b) 4 12 8 = = 5 15 10

060

Kalkulatu zatiki laburtezinak. a) 12 20 a) b) b) 52 36 c) 81 18 c) d) d) 81 27 9 = = 18 6 2 12 6 3 1 = = = 48 24 12 4 12 48

12 6 3 = = 20 10 5 52 26 13 = = 36 18 9

061

Adierazi zatiki hauetako zein diren laburtezinak. a) b) 3 12 70 33 c) d) 45 32 49 35 e) f) 54 27 10 11

70

ERANTZUNAK

3 1 = ez da laburtezina. 12 4 70 b) laburtezina da. 33 45 c) laburtezina da. 32 a) 062

49 7 = ez da laburtezina. 35 5 54 = 2 ez da laburtezina. e) 27 10 f) laburtezina da. 11 d)

Zenbat zatiki laburtezin dira baliokideak haien artean? Arrazoitu. Bi zatiki laburtezinek ezin dute baliokideak izan. Izan ere, bi zatiki laburtezin baliokideak badira, haietako bat ez litzateke laburtezina izango. Alderatu zatiki hauek, eta idatzi < edo > ikurra. 2 4 , 3 3 3 4 , b) 17 18 a) a) 7 4 , 27 17 9 9 , d) 23 17 c) 8 , 14 5 , f) 34 e) d) 9 16 7 18

063

2 4 < 3 3 3 54 68 4 = < = b) 17 306 306 18 7 119 108 4 = > = c) 27 459 459 17 064

9 9 < 23 17 8 64 63 9 = > = e) 14 112 112 16 5 45 119 7 = < = f) 34 306 306 18

Ordenatu, txikienetik handienera. 3 , 7 3 b) , 7 3 , c) 8 a) a) b) c) d) e) f) 4 1 , , 7 7 3 3 , , 2 5 5 7 , 12 6 6 7 3 4 d) 26 101 , , 33 108 33 108 , , e) 26 101 8 12 6 , , f) 3 5 7 3 2 2 3

1 3 4 6 < < < 7 7 7 7 3 3 3 3 < < < 7 5 4 2 3 9 5 10 7 28 = < = < = 8 24 12 24 6 24 26 936 101 1.111 3 1.782 = < = < = 33 1.188 108 1.188 2 1.188 33 108 2 > > , d) ataleko zatikien alderantzizkoak baitira. 26 101 3 6 90 12 252 8 280 = < = < = 7 105 5 105 3 105

71

Zatikiak
065 EGIN HONELA NOLA ALDERATZEN DIRA ZENBAKIAK ETA ZATIKIAK? 3 txikiagoa al da
LEHENA.

7 baino? 2

Zenbakia emandako zatikiaren izendatzaile bereko zatiki gisa adierazi be3= 32 6 = 2 2

har da.

BIGARRENA.

Zatikiak alderatu egin behar dira. 6 7 7 < 3< 2 2 2

066

Arrazoitu erantzuna. a) 4 handiagoa al da a) 4 = 14 baino? 3 b) 5 handiagoa al da b) 5 = 19 baino? 4

12 14 < . Ez da handiagoa. 3 3

20 19 > . Handiagoa da. 4 4

067

Ordenatu zatiki hauek. a) 3 4 5 6 7 , , , , 2 3 4 5 6 3 =1+ 2 2 = 1 3 1 ; 2 1 ; 3 b) 2 3 4 5 6 , , , , 3 4 5 6 7 1 3 1 4

Zer ikusten duzu? Erreparatu: a) 4 =1+ 3 3 = 1 4

7 6 5 4 3 2 3 4 5 6 < < < < < < < < b) 6 5 4 3 2 3 4 5 6 7 Zenbakitzaileen arteko aldea konstantea bada, zatikia inpropioa bada, zenbakitzaile txikieneko zatikia da handiena, eta propioa bada, zenbakitzaile handienekoa. 068

Kalkulatu eragiketa hauen emaitzak eta sinplifikatu. 4 5 8 + + 9 9 9 7 5 3 + b) 8 8 8 a) a) 17 9 b) 5 8 4 2 5 + + 15 15 15 9 5 3 + + d) 12 12 12 c) c) 11 15 d) 17 12

72

ERANTZUNAK

069

Egin eragiketa hauek eta sinplifikatu. 3 5 2 + 4 6 3 7 3 5 + b) 12 8 6 a) a) 2 7 1 + 5 30 3 4 1 1 d) 9 4 12 c) 12 + 7 10 9 3 = = 30 30 10 16 9 3 4 1 = = d) 36 36 9 c)

9 + 10 8 11 = 12 12 14 9 + 20 25 = b) 24 24

070

EGIN HONELA NOLA EGITEN DIRA ZENBAKIEN ETA ZATIKIEN ERAGIKETAK? Kalkulatu:
LEHENA.

4 1 +2 . 3 6 Zenbakia zatiki gisa adierazi behar da, 1 izendatzailea jarriz. Eragiketa egin behar da. 4 1 4 2 1 8 12 1 19 +2 = + = + = 3 6 3 1 6 6 6 6 6
m. k. t. (1, 3, 6) = 6
F

BIGARREN.

071

Ebatzi eta sinplifikatu ematitzak. 2 1 +4 3 9 5 7 + 2 b) 16 4 a) a) 1 5 4 8 11 7 5 +3 d) 5 10 4 c) 3 24 2 5 17 = 8 8 44 14 25 + 60 65 13 = = d) 20 20 4 c)

6 + 36 1 41 = 9 9 5 + 28 32 1 = b) 16 16 072

Kalkulatu eta sinplifikatu. 2 3 + 7 7 37 11 b) 18 8 6 6 + c) 8 7 11 11 d) 6 8 a) e) 2 3 + 3 27 37 14 f) 18 9 2 3 9 + + g) 7 7 7 25 7 4 h) 6 6 18 i) 3 + 1 2 + 5 35 4 37 j) 5 9 45 2 7 + k) 1 + 9 30 14 17 l) 4 9 27

73

Zatikiak
a) b) c) d) e) f) 5 7 148 99 49 = 72 72 42 + 48 90 45 = = 56 56 28 88 66 22 11 = = 48 48 24 18 + 3 21 7 = = 27 27 9 37 28 9 1 = = 18 18 2 g) h) i) j) k) l) 14 =2 7 75 21 4 50 25 = = 18 18 9 105 + 7 + 2 114 = 35 35 225 20 37 168 56 = = 45 45 15 90 + 20 + 21 131 = 90 90 108 42 17 49 = 27 27

073

Egin biderketa hauek. a) 2 7 3 5 a) 14 15 b) 6 1 5 2 b) 6 3 = 10 5 c) 4 6 7 8 c) 24 3 = 56 7 d) 3 4 5 9 d) 12 4 = 45 15

074

Kalkulatu. a) 4 3 5 12 5 b) 5 b) 6 7 30 7 c) 2 c) 9 4 18 9 = 4 2 d) 8 d) 5 6 40 20 = 6 3

a)

075

Ebatzi. a) 1 3 5 4 5 6 a) 15 1 = 120 8 b) 7 4 9 12 5 2 b) 252 21 = 120 10 c) 9 7 5 8 3 6 c) 315 35 = 144 16 d) 6 10 7 5 3 2 d) 420 = 14 30

076

Kalkulatu eta sinplifikatu. 8 1 en 3 2 2 5 en b) 15 7 a) a) b) 12 3 en 5 4 4 1 en d) 3 6 c) c) d) 3 12 36 9 = = 4 5 20 5 1 4 4 2 = = 6 3 18 9

1 8 8 4 = = 2 3 6 3 5 2 10 2 = = 7 15 105 21

74

ERANTZUNAK

077

EGIN HONELA NOLA KALKULATZEN DA ZENBAKI BATEN ZATI BAT? Kalkulatu. a) 84ren laurdena. b) 64ren laurdenaren erdia.
LEHENA.

Kalkulatu beharreko zenbakiaren zatia zatiki gisa idatzi behar da. Erdia 1 2 1 Herena 3 1 Laurdena 4 1 Bostena 5

BIGARRENA.

Zatia adierazten duten zatikia zenbakiaz biderkatu behar da. 1 84 = 4 1 1 = 2 2 84 = 21 4 1 64 64 = =8 4 8

1 = 4 1 b) 64ren en 4 a) 84ren

078

Kalkulatu. a) 240ren seirena. b) 540ren erdiaren erdia. 240 = 40 6 1 1 540 = 135 b) 2 2 a) c) 175ren bostena. d) 800en bostenaren erdia. 175 = 35 5 1 1 800 = 80 d) 2 5 c)

079

EGIN HONELA NOLA KALKULATZEN DA ZENBAKI BAT, ZATI BAT JAKINIK? Kalkulatu zenbaki bat, jakinik haren bostena 9 dela.
LEHENA.

Zenbaki ezezagunari a esan eta eragiketa adierazi behar da. a -ren 1 1 a a =9 =9 =9 5 5 1 5

BIGARRENA.

Zati 5 eginda 9 ematen duen zenbakia aurkitu behar da.

a = 9 a = 45 5 Bilatzen ari garen zenbakia 45 da.

75

Zatikiak
080

Kalkulatu zenbaki bat, jakinik haren seirena 7 dela. 1 a = 7 a = 6 7 = 42 6 Kalkulatu zenbaki bat, jakinik haren laurdenaren erdia 15 dela. 1 1 a = 15 a = 2 4 15 = 120 2 4 Kalkulatu zenbaki bat, jakinik haren laurdenaren erdia ken haren laurdena 4 dela. 1 1 a 1 =4 a = 4 a = 4 4 = 16 2 1 4 4 Idatzi zatiki bakoitzaren alderantzizkoa. a) 7 3 a) b) 3 7 5 6 b) 6 5 c) d) 4 9 7 8 3 dela. 7 c) 9 4 d) 8 7

081

082

083

084

Kalkulatu zatiki bat, jakinik haren alderantzizko zatikia 7 3 Egin zatiketa hauek. a) 3 2 : 5 3 a) b) 9 10 14 36 b) 7 9 : 4 2 c) d) 15 24 12 72 c) 5 4 : 6 3

085

d)

4 8 : 9 3

086

Ebatzi. a) 4 : a) b) 2 5 20 = 10 2 15 3 = 20 4 b) 15 :5 4 c) d) 6 7 3 1 = 24 8 c) 3 : 7 2 d) 3 :6 4

76

ERANTZUNAK

087

EGIN HONELA NOLA EBAZTEN DIRA ZATIKIEN ERAGIKETA KONBINATUAK?


Kalkulatu:

3 7 6 1 . + : 5 7 5 5 Parentesi arteko eragiketak egin behar dira. 3 7 + 5 5 6 1 3 7 42 = + : 5 7 5 5 5

LEHENA.

BIGARRENA.

Biderketak eta zatiketak ebatzi behar dira, ezkerretik eskuinera; eta azkenik, batuketak eta kenketak, ordena berean. 3 7 42 3 7 42 3 294 309 + = + = + = 5 5 5 5 55 5 25 25

088

Kalkulatu. a) 7 5 2 6 9 3 3 7 1 + 10 5 3 g) 8 6 3 : : 3 7 2 5 15 3 : : 3 2 4

b)

h)

5 3 2 + c) 12 8 3 11 2 2 + d) 4 5 e) 3 5 7 : 4 6 2 6 4 7 : 7 5 2 a) b) c) d) e) f)

3 1 7 + : i) 5 10 2 9 2 3 : j) 5 3 5 9 3 5 : k) 4 4 8 7 5 3 : : l) 8 2 2 g) h) i) j) k) l) 8 12 : 3 21 5 60 : 3 6 7 7 : 10 2 18 3 : 15 5 15 5 : 8 4 14 3 : 40 2 = = = = = = 168 14 = 36 3 30 1 = 180 6 14 1 = 70 5 90 =2 45 60 3 = 40 2 28 7 = 120 30

f)

5 3 10 9 1 = = 9 6 18 18 7 19 42 19 23 = = 5 30 30 30 19 2 19 16 3 1 = = = 24 3 24 24 8 3 2 15 + 8 23 + = = 4 5 20 20 3 10 30 5 = = 4 42 168 28 6 28 60 15 : = = 7 10 196 49

77

Zatikiak
089

Kalkulatu eta sinplifikatu emaitzak. 25 7 4 18 a) 12 6 6 18 4 b) 3 2 4 9 4 + 6 6 16 8 5 8 7 17 7 2 +6 + 5 17 57 4 8 2 32 4 5 + 45 32 4 2 7 a) 12 b) c) e) 1 2 2 3 : + +4 3 5 5 12

2 1 5 7 + f) 4 7 5 3 24 g) 3 19 1 2 4 : 4 6 5 7 9 4 37 4 +7 9 47 8

c)

d)

h) 5

18 72 = 12 3 1 = 8 6 72

2 0 9 24 2 46 23 + = 3 = = 24 5 8 16 16 16 8 7 7 5 7 1 14 + 684 57 641 +6 + = +6 = = 4 2 114 114 57 4 57 45 5 7 + 225 232 = = 7 7 7

d) 1 + e)

5 2 3 50 + 24 15 + 240 299 + +4= = 60 6 5 12 60 17 5 7 17 7 672 136 49 487 = 4 = = 24 35 3 21 24 168 168

f) 4 g)

19 17 1 4 19 17 4 19 153 19 51 : = : = = = 5 28 3 9 5 84 9 5 336 5 112 2.128 255 1.873 = = 560 560 359 20 296 188 20 27 540 6.462 = +7= +7= +7= 47 9 376 9 94 846 846

h)

090

1 1 Peruk egunaren telebista ikusten pasatu du; jolasean; 3 4 5 eta ikasten. 12 Zertan eman du denbora gehien? m.k.t. (3, 4, 12) = 12 1 4 1 3 5 = , = , 3 12 4 12 12 1 1 5 < < . Ikasten eman du denbora gehien. 4 3 12

78

ERANTZUNAK

091

3 1. A ikasgelan, matematika-azterketa ikasleen ek gainditu dute. 4 2 1. B, ikasgelan, berriz, ek. Zein ikasgelatan gainditu dute gutxiagok, 3 bakoitzean 24 ikasle badaude? 24ren 3 = 18 4 24ren 2 = 16 3

1. B ikasgelan gainditu dute gutxiagok. 2 Festa baterako edari hauek erosi behar ditugu: laranja-freskagarri, 3 2 1 limoi-freskagarri eta zuku. 5 15 Zen edari da ugariena? m.k.t. (3, 5, 15) = 15 2 10 1 3 2 = , = , 3 15 5 15 15 2 1 2 < < . Laranja-freskagarria da ugariena. 15 5 3 1 7 Parkean zuhaitzak landatu dituzte: makalak dira, , altzifreak; 3 15 1 eta arteak. 5 Zein zuhaitz mota landatu da gehien? m.k.t. (3, 15, 5) = 15 1 5 7 1 3 = , , = 3 15 15 5 15 1 1 7 < < . Altzifreak landatu dituzte gehien. 5 3 15 094

092

093

Kultura-astean, DBHko 1. mailako ikasleek parte hartu dute antolatu diren 2 ekintzetan. Honela, hain zuzen: ek, kirol-lehiaketetan; 1 45 ek, jolas didaktikoetan; eta ek eskulanetan. 3 15 a) Zein jardueratan hartu dute parte ikasle gehienek? b) Zein jardueratan hartu dute parte ikasle gutxienek? m.k.t. (5, 3, 15) = 15 2 6 1 5 4 = , = , 5 15 3 15 15 4 1 2 < < 15 3 5

a) Kirol-lehiaketetan hartu dute parte ikasle gehienek. b) Eskulanetan hartu dute parte ikasle gutxienek.

79

Zatikiak
095

Maiak hiru seiren zatikiari sei izendatzailea duen zatiki bat batu dio, eta batura batekoa baino txikiagoa da. Zer zatikiren batuketa egin du Maiak? 3 6 + < =1 6 6 6 Maiak 1 2 edo zatikiak batu ahal izan ditu. 6 6

096

EGIN HONELA NOLA KALKULATZEN DA GUZTIZKOAREN ZATI BAT? Festa batean, koloretako bonbillen laurdenak bakarrik zebiltzan. Bonbillen zer zati erre zen?
LEHENA.

Zenbaki bidez adierazi behar dira guztizkoa eta zatia.


GUZTIZKOA: ZATIA:

Bonbilla guztiak 1 1 4

Zebiltzan bonbillak

BIGARRENA.

Kenketa egin, beste zatia lortzeko. 1 1 4 1 4 1 3 = = = 4 4 4 4 4

Bonbilla guztien hiru laurden erre ziren.

097

Ane horma margotzen ari da. Dagoeneko seirena margotu badu, zer zatiki geratzen zaio margotzeko? 1 1 5 = . Bost seiren geratzen zaio margotzeko. 6 6

098

Saskibaloi-partida batean, Andonik puntuen seirenak lortu ditu; Iigok, erdiak; eta Jonek, gainerako puntuak. a) Zer zatiki lortu du Jonek? b) Nork lortu ditu puntu gehien? 1 1 2 1 + = 1 = a) 1 puntu lortu ditu Jonek. 6 2 3 3 b) 1 2 1 3 1 < = < = . Iigok lortu ditu puntu gehien. 6 6 3 6 2

099

3 1 1 edariak dira; , patata frijituak; , fruitu lehorrak; eta 8 6 3 gainerakoak, ogitartekoak. Zer zatiki dira ogitartekoak? Askari batean, 3 1 1 3 1 21 1 + + = 1 = = dira ogitartekoak. 8 6 3 24 8 24

80

ERANTZUNAK

100

Iratiren herrian, lur-sailen hiru laurdenetan, garia dago ereinda; bostenetan, artoa; eta gainerakotan, ez dago ezer ereinda. a) Zer zatiki osatzen dute ereindako lur-sailek? b) Zer zatiki osatzen dute erein gabeko lur-sailek? 3 19 1 + = a) lur-sail ereinda daude. 4 20 5 b) 1 19 1 = lur-sail erein gabe daude. 20 20

101

2 2 ekarri du, eta Albertok, . 9 3 a) Zenbat janari ekarri dute bien artean? b) Zenbat janari ekarri dute gainerakoek? Txango batean, Aitziberrek janariaren c) Ekarritako janariaren a) 3 jan badituzte, zer zati geratu da sobera? 5

2 2 8 + = janari ekarri dute bien artean. 9 3 9 8 1 = b) 1 janari ekarri dute gainerakoek. 9 9 3 2 = c) 1 geratu da sobera. 5 5 102

2 3 DBHko 1. mailako ikasgela batean, 25 ikasle daude: mutilak dira; eta , 5 5 neskak. Zenbat mutil eta neska daude? 25en 2 3 = 10 25en = 15 5 5 10 mutil eta 15 neska daude.

103

Peruk 63 puxtarri ditu. Hiru zazpiren berdeak dira; bi bederatziren, gorriak: eta gainerakoak, urdinak. Kolore bakoitzeko zenbat puxtarri ditu? 63ren 3 = 27 berde 7 63 27 14 = 22 urdin 63ren 2 = 14 gorri 9

104

1 egin du; 3 2 bigarrenean, ; eta gainerakoa hirugarren egunerako utzi du. 5 Zenbat kilometro egin behar ditu egunero? Txirrindulari batek 105km egin behar ditu. Lehen egunean Lehen egunean 105en 1 2 = 35 km egin du; bigarrenean, de 105 = 42 km, 3 5 eta hirugarrenean, 105 35 42 = 28 km.

81

Zatikiak
105

3 Koldok 96 posta-txarteleko bilduma du. Posta-txartelen paisaienak dira; 8 5 monumentuenak; eta gainerakoak, itsasontzienak. 12 a)Posta-txartelen zer zati da itsasontziena? b) Mota bakoitzeko zenbat posta-txartel ditu? 3 5 19 5 + = 1 = a) 1 itsasontzienak dira. 8 12 24 24 b) 96ren 3 = 36 paisaienak dira. 8 5 96ren = 40 monumentuenak dira. 12 96 (36 + 40) = 20 itsasontzienak.

106

2 egin ditugu, eta arratsaldean, 5km. 3 Zenbat kilometro egin ditugu guztira? Gaur goizean, bidearen Arratsaldean, bidearen 1 Guztira 15 km egin ditugu. 2 1 = = 5 km; 3 5 = 15. 3 3

107

1, 2, 3 eta 4 zenbakiak erabiliz, osatu baliokideak ez diren zatiki guztiak. 1 1 1 1 2 2 3 3 3 4 4 , , , , , , , , , , 1 2 3 4 1 3 1 2 4 1 3

108

Aurkitu bi zatiki hauen artean dagoen zatiki bat: m.k.t. (8, 12) = 24 3 18 19 20 5 = < < = 8 48 48 48 12

3 5 eta . 8 12

109

Egin biderketa hau:. 1 1 1 1 1 1+ 1+ 1+ 1+ 1+ 2 3 4 98 99 3 4 5 99 100 1 = 100 = 50 2 2 3 4 98 99

82

ERANTZUNAK

110

2 46 Bi zatikiren artean zati berdinak egiten dira. Zatikiak eta badira 3 15 zer zatiki da A?
2 3

46 15

46 15 12 en 5 A= 111

2 46 10 36 12 = = = bi muturren arteko espazioa da. 3 15 15 5 4 12 4 8 2 = = da eta laugarren zatiaren arteko espazioa. 6 5 6 5 3

2 8 34 + = 3 5 15

Zer zatiki da?


Izendatzaileari eta zenbakitzaileari 12 batzen badiet, zatiki berria hasierakoaren bikoitza da Arrasto bat: zenbakitzailea 3 da.

Zatikiak

3 da; x ezezaguna da. x

3 + 12 3 15 6 = 2 = 15x = 6x + 72 9x = 72 x = 8 x + 12 x x + 12 x 3 Zatikia hau da: . 8 112

Pitagorasek lagunen artean banatu zuen triangelu-bilduma: Arkimedesi triangeluen erdiak eman zizkion. Talesi, laurdenak. Euklidesi, bostenak. Eta zuri, gainerako zazpiak. Zenbat triangelu zituen Pitagorasek? 1 1 1 19 1 + + = 1 = Guztizkoaren 1 = 7 triangelu 2 4 5 20 20 Beraz, Pitagorasek 20 7 = 140 triangelu zituen.

EGUNEROKOAN
113

Aurreko Gabonetan, Herriluze herriko biztanleak kexu ziren, kaleetako argiak zirela-eta. Horregatik, Kale Nagusiko zuhaitzetan koloretako argiak jartzea erabaki du alkateak.

83

Zatikiak
Planoa ikusita, Herriluzeko alkateak udal-bando hau argitaratu du:
12 m 12 m 12 m
HERRILUZEko Udala

Udalbatza
Gabonetako argiak
Kale Nagusiko zuhaitz bakoitzean, koloretako 25 bonbilla jarriko direla jakinarazten da. Bonbilla horiek erostez gain, beste 100 bonbilla erosteko aurrekontua ere eskatuko da, erretako edo hondatutako bonbillak aldatzeko.

Kale Nagusia Luzera: 408 m 12 m 12 m 12 m

Herriluzeko burdindegian, eskaintza hau dago:


GABON-ESKAINTZA
Koloretako bonbillen kutxa bat: 345 bonbilla

Bonbilla hauek merkeagoak dira, ez baitute kalitate-kontrolik pasatu. Normalean, 15 bonbillatik bat erreta dago... Horregatik, komeni da bonbilla gehiago erostea.

40

Egin txosten bat eta adierazi zenbat bonbilla behar diren, zenbat kutxa erosi behar diren eta prezioa. 408 = 34 espazio daude zuhaitzen artean, kalearen alde banatan. 12 Beraz, 35 daude alde bakoitzean; guztira, 70 zuhaitz. Behar diren bonbillak: 70 25 + 100 = 1.850. Kutxa bakoitzean: 1 345en 1 1 14 = 1 345 = 345 = 322 bonbilla daude, 15 15 15 behar bezala funtzionatzen dutenak. 1.850 240 = 7+ . 8 kutxa bonbilla behar dira; 322 322 8 40 = 320 balioko dute. 114

Guagua auto-fabrikan, fabrikazio-makina batzuk jarri dituzte, autoak launaka esmaltatzeko. Makina horiek 22 kg pintura behar dituzte, lau auto esmaltatzeko. Kilo bat pinturak 11 balio du. Fabrikak komertzializatu berri dituen autoen hiru modeloen prototipoak egin dituzte. Auto horiek esmaltatzeko behar den pintura kargatu dute makinan. Zenbat balio du pintura horrek? 22ren 3 33 = litro pintura behar dira; 4 2 33 363 11 = = 181, 50 . prezioa: 2 2

84

ERANTZUNAK

115

Hona hemen sukaldeko errezetak egiteko erabiltzen diren zenbait baliokidetasun.

BALIOKIDETASUNAK SUKALDEAN
1 koilaratxokada 2 koilarakada = 5 basokada 1 kilo =

1 koilarakada 3 1 basokada 8

= 1 litro = 4 basokada

Urtebetetze-tarta bat egiteko, osagai hauek behar direla esan digute.

URTEBETETZE-TARTA
6 basokada irin 5 basokada azukre e 5 basokada eta erdi esn re liko Basokada-erdi 1 koilarakada legamia 5 koilaratxokada banilla

Idatzi errezeta kilogramotan eta litrotan. 1 basokada = 1 1 kg = 4 5

1 koilarakada =

1 1 1 1 1 1 basokada = = kg = 2 8 2 8 4 64 1 1 1 1 = = 80 2 8 5 1 1 1 1 koilarakada = = kg = 3 3 64 192 1 1 1 = = 3 80 240

1 koilaratxokada =

Errezeta kilogramotan eta litrotan: 6 5 1 3 = kg irin 4 2 1 1 1 = 2 5 10

likore

1 5 = kg azukre 4 4 1 1 11 1 11 5+ = = 5 2 2 5 10

1 kg legamia 64

esne

1 5 = kg banilla 192 192

85

Zenbaki hamartarrak
ZENBAKI HAMARTARRAK

HAMARTAR ZEHATZAK

HAMARTAR PERIODIKOAK

HAMARTAR EZ-ZEHATZAK ETA EZ-PERIODIKOAK

SOILAK

MISTOAK

ERAGIKETAK ZENBAKI HAMARTARREKIN

BATUKETA

KENKETA

BIDERKETA

ZATIKETA

BIRIBILTZEA ETA ETENDURA

86

Kontabilitate-problemak
Neguko goiz hura bereziki argia zen, eta hori ez zen ohikoa Eskozian. Leihoaren ondoan, gizon heldu bat bere bizitza oroitzen ari zen buruz, eguzki-izpiek ferekatzen zuten artean. Bere burua egongelan ikusi zuen, unibertsitatera joan behar zuenean, eta aholkua gogoratu zuen. Ohoratu zure familia eta zure izena, John Napier, izan bedi zuzentasunaren eta zintzotasunaren adierazgarri. Hura izan zen amari entzundako azken esaldia eta hura ikusi zuen azken aldia. Taula batzuekin jolasean ari ziren bi haurrek eten zuten haren gogoeten haria: berak asmatutako taulak ziren eta biderketak egiteko erabiltzen zituzten. Haurrei begiratu ondoren, kontabilitate-liburuak berrikusteko eginkizunari ekin zion, egunero bezala. Han ageri ziren gastu guztiak. John Napierrek zabaldu zuen komaren erabilera hamartarren bereizle gisa.

Zenbat gastatu zuten Napierren etxean bi egun horietan?

Egun bakoitzean gastatutakoaren batuketa egingo dugu: 24,92 + 18,44 43,36

Zenbaki hamartarrak
ARIKETAK
001 Idatzi zifraz. a) Hogeita hamazazpi milaren. b) Bederatzi bateko eta lau hamarren. c) Lau bateko eta hirurehun milaren. a) 0,037 002 b) 9,4 c) 4,300

Idatzi nola irakurtzen diren zenbaki hauek. a) 1,033 b) 0,09 c) 21,0021

a) Bateko bat eta hogeita hamahiru milaren. b) Bederatzi ehunen. c) Hogeita bat bateko eta hogeita bat hamar milaren. 003 Adierazi zati osoa eta zati hamartarra. a) 112,45 b) 0,25 c) 42,1 b) Zati osoa: 0 Zati hamartarra: 25 c) Zati osoa: 42 Zati hamartarra: 1

a) Zati osoa: 112 Zati hamartarra: 45 004

Deskonposatu unitatetan zenbaki hauek. a) 5,439 b) 17,903 c) 0,88

a) 5 bateko, 4 hamarren, 3 ehunen eta 9 milaren. b) 1 hamarreko, 7 bateko, 9 hamarren, 0 ehunen eta 3 milaren. c) 0 bateko, 8 hamarren eta 8 ehunen. 005 Idatzi dagokion baliokidetasuna, kasu bakoitzean. milaren a) 34 ehunen = b) 9 bateko = ehunen a) 34 ehunen = 340 milaren b) 9 bateko = 900 ehunen 006 Zenbaki batek 30 hamarren eta 95 ehunen ditu. Zer zenbaki da? 30 hamarren = 300 ehunen 300 ehunen + 95 ehunen = 395 ehunen = = 3 bateko 95 ehunen = 3,95 007 Adierazi zenbakizko zuzenean zenbaki hauek: 2,3; 2,34; 2,37; 2,32.
2,3 2,32 2,34 2,37 2,4

88

ERANTZUNAK

008

Idatzi kasu bakoitzean dagokion ikurra. a) 3,2 3,08 b) 0,086 0,087 a) 3,2 > 3,08 b) 0,086 < 0,087

009

Ordenatu handienetik txikienera: 8,5; 8,67; 8,07; 8,45. 8,67 > 8,5 > 8,45 > 8,07

010

Idatzi 7,25etik 7,26ra arteko lau zenbaki. Zenbakiak: 7,251; 7,2501; 7,25012; 7,25073.

011

Idatzi zer motatako zenbaki hamartarrak adierazten dituzten zatiki hauek. 7 20 100 b) 75 a) 10 13 4 d) 625 c) 5 16 25 f) 60 e)

a) 0,35. Hamartar zehatza. b) 1,333 Hamartar periodiko soila. c) 0,769230769230 Hamartar periodiko soila. d) 0,0064. Hamartar zehatza. e) 0,3125. Hamartar zehatza. f) 0,4166666666 Hamartar periodiko mistoa. 012 Idatzi 3,11223344 zenbaki hamartarraren hurrengo zifrak. Zer motatako zenbaki hamartarra da? Zenbaki hamartar ez-zehatz eta ez-periodikoa da: 3,112233445566778899 013 Aurkitu zenbaki hamartar zehatzak diren hiru zatiki eta zenbaki hamartar periodikoak diren beste hiru. 1 3 4 ; ; . 5 4 10 1 4 2 ; . Hamartar periodikoak: ; 6 3 7 Hamartar zehatzak: 014 Idatzi zatiki gisa. a) 4,25 a) 4, 25 = b) 0,375 c) 9,6 c) 9, 6 = d) 24,3

425 17 = 100 4 375 3 = b) 0, 375 = 1.000 8

96 48 = 10 5 243 d) 24, 3 = 10

89

Zenbaki hamartarrak
015 Idatzi zenbaki hamartar gisa. a) 39 100 a) 0,39 016 Idatzi zatiki gisa. a) 3 bateko eta 8 ehunen. b) 12 bateko eta 14 milaren. a) 3, 08 = 308 77 = 100 25 b) 12, 014 = 12.014 6.007 = 1.000 500 b) 3 6 b) 0,5 c) 77 10 c) 7,7 d) 9 12 d) 0,75

017

Osatu. a) 10 a) = 39,1 391 10 b) b) 100 = 15, 61

1.561 100

018

Biribildu 13,444 eta 13,447 ehunenetara. 13,444 13,44 13,447 13,45

019

Biribildu hamarrenetara. a) 5,93 a) 5,9 b) 5,96 b) 6 c) 0,964 c) 1 d) 0,934 d) 0,9

020

Eten eta biribildu 13,4 eta 13,47 ehunenetara. Etendura: 13,44 Etendura: 13,47 Biribiltzea: 13,44 Biribiltzea: 13,48

021

Zenbat da 12,9 edozein unitate hamartarretara biribilduta? Biribiltzea 13 da beti, zifra hamartar guztiak 9 direlako.

022

Kalkulatu. a) 32,98 + 45,006 b) 7 + 8,003 c) 3,456 0,098 a) 77,986 b) 15,003 c) 3,358 d) 0,311 e) 3,12 + 0,77 = 3,89 f) 6,111 0,723 = 5,388 d) 0,56 0,249 e) 8,42 5,3 + 0,77 f) 4,001 + 2,11 0,723

90

ERANTZUNAK

023

Osatu. = 89,7 a) 34,56 + b) + 0,32 = 2,345 a) 34,56 + 55,14 = 89,7 b) 2,025 + 0,32 = 2,345

024

Osatu. a) 435,07 = 83,99 b) 0,39 = 1,685 b) 2,075 0,39 = 1,685 a) 435,07 351,08 = 83,99

025

Lotu eragiketa bakoitza dagokion emaitzarekin, eragiketarik egin gabe. a) b) c) d) 13,45 + 9,95 30 0,9 25 0,99 23,045 + 0,055 a) ii) i) ii) iii) iv) b) iv) 23,1 23,4 24,01 29,1 c) iii) d) i)

026

Kalkulatu. a) 42,6 5,9 b) 24,8 0,05 a) 251,34 b) 1,24 c) 765,3 3,8 d) 6,54 0,7 c) 2.908,14 d) 4,578

027

Andonik 2,35 m-ko lau zatitan ebaki du soka bat. Zenbat metro zituen guztira sokak? 2,35 4 = 9,4 m zituen sokak.

028

Anek 3,8na kg laranja dituzten hiru poltsa ekarri ditu. Zenbat kilo laranja erosi ditu? 3 3,8 = 11,4 kg erosi ditu.

029

Jakinik 364 123 = 44.772 dela, adierazi biderketa hauen emaitzak. a) 36,4 12,3 b) 364 1,23 a) Bi zifra hamartar: 447,72. b) Bi zifra hamartar: 447,72. c) 0,364 12,3 d) 36,4 0,123 c) Lau zifra hamartar: 4,4772. d) Lau zifra hamartar: 4,4772.

030

Kalkulatu. a) 42,6 10 b) 24,8 1.000 a) 426 b) 24.800 c) 765,3 100 d) 6,543 10.000 c) 76.530 d) 65.430

91

Zenbaki hamartarrak
031 Kalkulatu. a) 57,12 0,1 b) 123,77 0,001 a) 5,712 032 Ebatzi. a) (40,7 15,8) 10 b) (33,85 + 7,3) 0,1 a) (40,7 15,8) 10 = 24,9 10 = 249 b) (33,85 + 7,3) 0,1 = 41,15 0,1 = 4,115 033 Egin eragiketa hauek. a) b) c) d) 15,63 0,1 (5,6 4,1) (23,92 + 8,75) 100 69,7 (105,29 3,48) 100 + 6,5 0,1 (10 1,3 2) 0,1 + 6,3 a) 15,63 0,1 1,5 = 15,63 0,15 = 15,48 b) 32,67 100 69,7 = 3.197,3 c) 101,81 100 + 0,65 = 10.181 + 0,65 = 10.181,65 d) (13 2) 0,1 + 6,3 = 1,1 + 6,3 = 7,4 034 Asmatu zer zenbakiz biderkatu behar den 30,721 zenbakia, zenbaki hauek lortzeko: a) 30,721 b) 0,30721 c) 307.210 a) 1 b) 0,01 035 Kalkulatu. a) 42,6 : 3 b) 399,5 : 17 c) 23,4 : 9 a) 14,2 b) 23,5 036 c) 2,6 d) 325 d) 910 : 2,8 e) 850 : 0,34 f) 2.015 : 0,62 e) 2.500 f) 3.250 d) 0,1 d) 3,0721 e) 0,030721 f) 30.721 c) 10.000 e) 0,001 f) 1.000 c) 649,2 0,01 d) 44,9 0,0001 b) 0,12377 c) 6,492 d) 0,00449

Saioak 3 ordaindu ditu 1,7 kg sagar. Zenbat balio du kilo bat sagarrek? 3 : 1,7 = 1,76 = 1,80 balio du kilo batek.

92

ERANTZUNAK

037

200 g urdaiazpiko erosi eta 1,70 ordaindu ditut. Aurreko astean, 8,35 balio zuen kiloak. Gora egin al du prezioak aste honetan? 1,70 : 0,2 = 8,50 balio du kiloak aste honetan; beraz, aurreko astean baino garestiagoa dago. 8,50 8,35 = 0,15 igo da.

038

Jakinik 32,96 : 8 = 4,12, kalkulatu. a) 3,296 : 8 a) 0,412 b) 329,6 : 8 b) 41,2 c) 3.296 : 8 c) 412 d) 0,3296 : 8 d) 0,0412

039

Kalkulatu. a) 129,6 : 3,6 b) 19,1 : 3,82 a) 1.296 : 36 = 36 b) 1.910 : 382 = 5 c) 16,32 : 0,34 d) 19,8 : 1,65 c) 1.632 : 34 = 48 d) 1.980 : 165 = 12

040

Kalkulatu zatidura, hiru zifra hamartar dituela. a) 17 : 9,4 b) 11 : 0,17 c) 9,75 : 1,4 d) 8,7 : 7,8 a) 170 : 94 = 1,808 b) 1.100 : 17 = 64,705 c) 975 : 140 = 6,964 d) 87 : 78 = 1,115

041

Ebatzi. a) 9.268 : 1.000 b) 3,24 : 100 a) 9,268 b) 0,0324 c) 3,85 : 0,01 d) 46,97 : 10 c) 385 d) 4,697 e) 0,018 f) 612 e) 1,8 : 100 f) 61,2 : 0,1

042

Osatu zatikizunak, koma ezabatu ondoren. a) b) c) d) 16,45 : 2,35 = 7 3,24 : 1,2 = 2,7 19,8 : 1,65 = 12 0,9 : 0,45 = 2 a) 1.645 : 235 = 7 : 12 = 2,7 : 165 = 12 : 45 = 2 b) 32,4 c) 1.980 d) 90

043

Biderkatu zenbait zenbaki hamartar 100ez. Zatitu zenbaki hamartar horiek 0,01ez. Emaitza berak lortu al dituzu? Zure ustez, gauza bera gertatzen al da beste zenbaki batzuekin? Adibidez: 45,6789 100 = 4.567,89 45,6789 : 0,01 = 4.567,89 Emaitza bera da. Beti gertatzen da, biderkatutako zenbakia zatitutakoaren alderantzizkoa bada (100en alderantzizkoa 1 : 100 = 0,01 da).

93

Zenbaki hamartarrak
ARIKETAK
044

E 43,897 135,903 29,876 1

Deskonposatu unitatetan zenbaki hamartar hauek.


Zati osoa H 4 3 2 B 3 5 9 h 8 9 8 Zati hamartarra e m 9 7 0 3 7 6

045

Idatzi nola irakurtzen diren zenbaki hauek. a) 6,125 b) 1,014 c) 34,046 d) 0,019 a) Sei bateko eta ehun eta hogeita bost milaren. b) Bateko bat eta hamalau milaren. c) Hogeita hamalau bateko eta berrogeita sei milaren. d) Hemeretzi milaren.

046

Osatu. a) b) c) d) hamarren dira. 3 bateko 12 hamarreko ehunen dira. 5 bateko milaren dira. 8 hamarreko hamar milaren dira. a) 30 hamarren b) 12.000 ehunen c) 5.000 milaren d) 800.000 hamar milaren

047

Idatzi bakoitzari dagokion zenbaki hamartarra. a) 2 E 7 H 9 B 3 hm b) 1 H 2 B 4 m a) 279,0003 b) 12,004 c) 7 B 4 e d) 8 E 9 B 6 hm c) 7,04 d) 809,0006

048

Idatzi zifraz. a) b) c) d) Bederatzi hamarren. Lau bateko eta hamabost ehunen. Bederatzi bateko eta ehun eta zortzi milaren Bi bateko eta mila hamar milaren. a) 0,9 b) 4,15 c) 9,108 d) 2,1000

049

Idatzi zenbaki hauek baino ehunen bat txikiagoak diren zenbakiak. a) 0,99 b) 1,4 a) 0,98 b) 1,39 c) 0,01 d) 5,98 c) 0 d) 5,97 e) 4,9 f) 1,099 e) 4,89 f) 1,089

94

ERANTZUNAK

050

Adierazi zenbakizko zuzenean zenbaki hauek 9,3; 12,12 eta 4,133.

9,3

10

12,1

12,12

12,2

4,13

4,133

4,14

051

Zer zenbaki dago adierazita kasu bakoitzean? a)


3 4

b)
9,71 9,72

a) 3,2

b) 9,718

052

Idatzi < edo > ikurra, kasu bakoitzean dagokiona. a) 0,231 b) 0,710 0,235 0,83 c) 3,87 d) 5,12 3,85 3,12 c) 3,87 > 3,85 d) 5,12 > 3,12

a) 0,231 < 0,235 b) 0,71 < 0,83 053

Ordenatu, txikitik handira: 5,23; 5,203; 5,233; 5,2. 5,2 < 5,203 < 5,23 < 5,233 Ordenatu, handitik txikira: 9,05; 9,45; 9,53; 9,07. 9,53 > 9,45 > 9,07 > 9,05

054

055

EGIN HONELA NOLA KALKULATZEN DA BI ZENBAKI HAMARTARREN ARTEKO ZENBAKI HAMARTAR BAT? Kalkulatu 7,3tik 7,32ra arteko hiru zenbaki.
LEHENA. Bi zenbaki hamartarrak zifra hamartarren kopuru bera dutela idatzi behar dira. Horretarako, beharrezkoa bada, zeroak gehitu behar dira. 7,3 7,30 7,32 7,32 BIGARRENA. Zenbaki txikienari (kasu honetan, 7,30i) 0 ez diren zifra hamartarrak gehitu behar zaizkio. 7,30 < 7,301 < 7,302 < 7,303 < < 7,32

95

Zenbaki hamartarrak
056

Aurkitu zenbaki hauen arteko hiruna zenbaki: a) 1,2 eta 1,4 b) 2,14 eta 2,16 a) 1,21; 1,22; 1,3 b) 2,141; 2,142; 2,15 c) 7,25 eta 7,26 d) 0,01 eta 0,001 c) 7,251; 7,252; 7,253 d) 0,0011; 0,003; 0,002

057

Idatzi zatiki laburtezin gisa zenbaki hamartar hauek. a) 5,67 b) 0,06 a) b) 567 100 6 3 = 100 50 c) 6,333 d) 0,045 c) d) e) 23,9 f) 15,2 6.333 1.000 45 9 = 1.000 200 e) f) 239 10 152 76 = 10 5

058

Idatzi zatiki gisa. Sinplifikatu ahal den kasu guztietan. a) 7 hamarren. b) 13 ehunen. a) 7 10 b) 13 100 c) 4 milaren. d) 11 hamar milaren. c) 4 1 = 1.000 250 d) 11 10.000

059

Osatu. a) 9,6 = 96 96 10 12.389 1.000 b) 12,389 = 12.389 c) 1,23 = 123 100 331 1.000 123 d) 0,331 = 331

a) 9,6 =

c) 1,23 =

b) 12,389 =

d) 0,331 =

060

Sailkatu zenbaki hamartar hauek. a) 5,7777 b) 78,923333 a) Periodiko soila. b) Periodiko mistoa. c) 132 d) 3,47 c) Osoa, hamartar zehatza. d) Hamartar zehatza.

061

Adierazi zatiki hauek zenbaki hamartar gisa eta esan zer motatakoak diren. a) 28 4 b) 3 20 c) 2 9 d) 7 6

a) 7. Zehatza. b) 0,15. Zehatza.

c) 0,2222 Periodiko soila. d) 1,16666 Periodiko mistoa.

96

ERANTZUNAK

062

Idatzi. a) Bi zenbaki hamartar zehatz. b) Bi zenbaki hamartar periodikoki soil. c) Bi zenbaki hamartar periodiko misto. a) 2,3 eta 1,27 b) 3,4444444; 12,36363636 c) 2,35555555; 65,1254545454

063

Adierazi zein zenbaki diren periediko soilak eta zein periodiko mistoak, eta bakoitzaren zati osoa eta periodoa. a) b) 2 9 8 11 c) d) 26 180 29 900 e) f) 1 198 100 36

a) 0,22222 Periodiko soila. Zati osoa 0 eta periodoa 2. b) 0,727272 Periodiko soila. Zati osoa 0 eta periodoa 72. c) 0,14444 Periodiko mistoa. Zati osoa 0 eta periodoa 4. d) 0,032222 Periodiko mistoa. Zati osoa 0 eta periodoa 2. e) 0,0050505 Periodiko mistoa. Zati osoa 0 eta periodoa 05. f) 2,77777 Periodiko soila. Zati osoa 2 eta periodoa 7. 064

Idatzi ezaugarri hauek dituzten zenbaki hamartarrak. a) b) c) d) e) Zati Zati Zati Zati Zati osoa osoa osoa osoa osoa 26 eta periodoa 5. 8 eta periodoa 96. 5 eta zati hamartarra 209. 0, zati hamartar ez-periodikoa 4 eta periodoa 387. 1, zati hamartar ez-periodikoa 0 eta periodoa 3. d) 0,4387387387 e) 1,033333333

a) 26,555555 b) 8,96969696 c) 5,209 065

Adierazi zenbaki hamartar hauetatik zein diren ez-zehatzak eta ez-periodikoak. a) 5,232233222333 b) 5,2233344444 c) 5,2345345345 d) 5,232425 e) 5,223223223 f) 0,10120123

a) Ez-zehatza eta ez-periodikoa. d) Zehatza eta ez-periodikoa. b) Ez-zehatza eta ez-periodikoa. e) Periodiko soila. c) Periodiko mistoa. f) Ez-zehatza eta ez-periodikoa.

97

Zenbaki hamartarrak
066

Hurbildu zenbaki hamartar hauek hamarrenetara, biribiltze eta etendura bidez. a) 3,466 a) b) c) d) b) 0,679 c) 54,632 d) 6,319

Biribiltzea: 3,5 Biribiltzea: 0,7 Biribiltzea: 54,6 Biribiltzea: 6,3

Etendura: 3,4 Etendura: 0,6 Etendura: 54,6 Etendura: 6,3

067

Hurbildu zenbaki hamartar hauek ehunenetara, biribiltze eta etendura bidez. a) 2,476 a) b) c) d) b) 3,467 c) 3,415 d) 7,823

Biribiltzea: 2,48 Biribiltzea: 3,47 Biribiltzea: 3,42 Biribiltzea: 7,82

Etendura: 2,47 Etendura: 3,46 Etendura: 3,41 Etendura: 7,82

068

Hurbildu zenbaki hamartar hauek batekoetara, biribiltze eta etendura bidez. a) 23,456 a) b) c) d) b) 0,92 Etendura: 23 Etendura: 0 Etendura: 12 Etendura: 9 c) 12,97 d) 9,356

Biribiltzea: 23 Biribiltzea: 1 Biribiltzea: 13 Biribiltzea: 9

069

3,8 2 zenbaki hamartarrari ehunenen zifra ezabatu zaio, baina badakigu zenbaki hori hamarrenetara hurbilduta 3,9 dela. Zer zenbaki izan daitezke ehunenen zifra? Hurbilketa biribiltze bidezkoa bada, ehunenen zifrak 5 edo handiagoa izan behar du; eta etendura bidezkoa bada, ez du ebazpenik.

070 3, 56 zenbaki hamartarrari hamarrenen zifra ezabatu zaio, baina badakigu zenbaki hori batekoetara hurbilduta 3 dela. Zer zenbaki izan daitezke hamarrenen zifra? Hurbilketa biribiltze bidezkoa bada, hamarrenen zifrak 5 baino txikiagoa izan behar du; eta etendura bidezkoa bada, edozein digitu izan daiteke. 071

2,068 zenbakia hamarrenetara hurbiltzen badugu, biribiltze eta etendura bidez, emaitza bera lortzen al da? Zergatik? Emaitza bera lortzen da, hamarrenen zifra 0 delako, 5 baino txikiagoa.

98

ERANTZUNAK

072

Kalkulatu. a) 32,35 0,89 b) 81,002 45,09 a) 31,46 b) 35,912 c) 87,65 9,47 d) 4 2,956 c) 78,18 d) 1,044

073

Egin eragiketak. a) 4,53 + 0,089 + 3,4 b) 7,8 + 0,067 + 2,09 + 0,7 a) 8,019 b) 10,657 c) 123 + 23,09 45,7 0,28 d) 78,098 43,68 0,008 c) 100,11 d) 34,41

074

Osatu. = 6,348 a) 3,313 + b) + 1,47 = 5,8921 a) 3,313 + 3,035 = 6,348 b) 4,4221 + 1,47 = 5,8921 c) 4,56 = 0,936 d) 2,431 = 1,003 c) 4,56 3,624 = 0,936 d) 3,434 2,431 = 1,003

075

Ebatzi. a) b) c) d) e) Batu 4 ehunen 4,157 zenbakiari. Kendu 3 hamarren 1,892 zenbakiari. Batu 7 milaren 5,794 zenbakiari. Kendu 23 ehunen 3,299 zenbakiari. Batu 3 milaren 1,777 zenbakiari. a) 4,157 + 0,04 = 4,197 b) 1,892 0,3 = 1,592 c) 5,794 + 0,007 = 5,801 d) 3,299 0,23 = 3,069 e) 1,777 + 0,003 = 1,780

076

Kalkulatu. a) b) c) d) 3,45 0,018 8,956 14 3,4 0,92 123,4 76 a) 0,0621 b) 125,384 c) 3,128 d) 9.378,4 e) 3,5 f) 140 e) f) g) h) 0,35 10 1,4 100 0,045 1.000 0,65 10.000 i) j) k) l) 3,78 0,1 794,2 0,01 24,85 0,001 56 0,0001

g) 45 h) 6.500 i) 0,378 j) 7,942 k) 0,02485 l) 0,0056

99

Zenbaki hamartarrak
077

Ebatzi. a) 5 : 0,06 b) 8 : 1,125 c) 17,93 : 7 d) 7 : 25 e) 7,24 : 1,1 f) 8,37 : 4,203 g) 30 : 10 h) 636 : 100 i) 1.296 : 10.000 j) 55,2 : 0,1 k) 202,2 : 0,01 l) 138,24 : 0,0001 e) 6,581818181 f) 1,99143468950 g) 3 h) 6,36 i) 0,1296 j) 552 k) 20.220 l) 1.382.400

a) 83,3333333 b) 7,1111111 c) 2,5614285714285714 d) 0,28

078

EGIN HONELA NOLA EBAZTEN DIRA ZENBAKI HAMARTARREN ERAGIKETA KONBINATUAK Kalkulatu 4,56 : 2 + 3 (7,92 5,65).
LEHENA.

Parentesi arteko eragiketak egin behar dira. 4,56 : 2 + 3 (7,92 5,65) = 4,56 : 2 + 3 2,27

BIGARRENA.

Biderketak eta zatiketak ebatzi behar dira, ezkerretik eskuinera; eta azkenik, batuketak eta kenketak, ordena berean. 4,56 : 2 + 3 2,27 = 2,28 + 6,81 = 9,09

079

Errespetatu eragiketen hierarkia eta egin eragiketak. a) 134,5 : 2,5 + 12,125 b) 2,75 (4,605 3,5) + 1,37 c) 5,7 + 6,225 : 7,5 0,39 d) (4,987 + 0,875) : 1,5 + 3,094 e) 12,3 : 8,2 2,5 3,29 f) 9,6 2,4 8,5 1,27 g) 0,05 + (11,3 3,2) : 0,09 h) 44,4 : 0,002 1,7 2,9 3,1 a) 53,8 + 12,125 = 65,925 b) 2,75 1,105 + 1,37 = 3,03875 + 1,37 = 4,40875 c) 5,7 + 0,83 0,39 = 6,53 0,39 = 6,14 d) 5,862 : 1,5 + 3,094 = 3,908 + 3,094 = 7,002 e) 1,5 2,5 3,29 = 3,75 3,29 = 0,46 f) 23,04 10,795 = 12,245 g) 0,05 + 8,1 : 0,09 = 0,05 + 90 = 90,05 h) 22.200 1,7 8,99 = 37.740 8,99 = 37.731,01

100

ERANTZUNAK

080

Herri batean, lau autobus-linea daude. Erreparatu taulari eta begiratu zer distantzia egiten duen bakoitzak. Zeinek egiten du distantzia luzeena? Eta motzena?
1. linea 8,409 km 2. linea 8,5 km 3. linea 8,45 km 4. linea 9,05 km

Distantzia luzeena 4. linea Distantzia motzena 1. linea

081

Bi zenbaki hamartarren batura 52,63 da. Jakinik batugai bat 28,557 dela, kalkulatu beste batugaia. 52,63 28,557 = 24,073

082

Egun batean, goizeko 8etan, tenperatura 10,5 C-koa zen, eta eguerdiko 12etan, 17,3 C-koa. Zenbat gradurena izan zen aldea? 17,3 10,5 = 6,8 gradurena.

083

Hiru lagunen garaieren batura 5 m da. Mirenen garaiera 1,61 m-koa da, eta Koldorena, 1,67 m-koa. Kalkulatu Albertoren garaiera. 5 (1,61 + 1,67) = 5 3,28 = 1,72 m.

084

Igogailu batean, 12,745na kg-ko 5 poltsa sartu dituzte. 65 kg eta 85,7 kg-ko pisua duten bi pertsona sartu dira. Igogailuaren gehieneko karga 350 kg-koa da. Igo al daiteke 86,7 kg-ko pisua duen beste pertsona bat? 5 12,745 + 65 + 85,7 = 63,725 + 65 + 85,7 = 214,425 kg-ko zama dago, azken pertsona sartu aurretik. 214,425 + 86,7 = 301,125 kg-ko (< 350 kg) pisua guztien artean. Beraz, igo daiteke 86,7 kg-ko pisua duen beste pertsona bat.

085

Josu erosketak egitera joan da, 1,5 kg-ko pisua duen otarre bat hartuta. 3,4na kg-ko bi poltsa laranja erosi ditu. Zenbat kilogramoko pisua du guztira erosketak? 1,5 + 2 3,4 = 1,5 + 6,8 = 8,3 kg-ko pisua du.

086

Freskagarri-fabrika batean, 4.138,2 litro laranja-zuku prestatu eta 0,33 litroko pototan ontziratzen dituzte. Zenbat poto beharko dituzte? 4.138,2 : 0,33 = 413.820 : 33 = 12.540 poto.

087

Anderrek 3,22 m-ko listoi bat 0,23 m-ko zatitan ebaki du. Zenbat zati lortu ditu? 3,22 : 0,23 = 322 : 23 = 14 zati lortu ditu.

088

Loreak 43,5 kg pasta egin ditu. 0,250 kg-ko kutxatan paketatu nahi ditu. Zenbat kutxa beharko ditu? 43,5 : 0,250 = 4.350 : 25 = 174 kutxa beharko ditu.

101

Zenbaki hamartarrak
089

7,2 km luze den ibai batean Arrantza-barrutia dioten txartelak jarri dituzte 0,16 km-tik behin. Zenbat txartel jarri dituzte? 7,2 : 0,16 = 720 : 16 = 45 45 txartel jarri dituzte.

090

EGIN HONELA NOLA KALKULATZEN DIRA ZENBAKI HAMARTARREN ZATIKIAK? Jatorri askotako 24,88 kg kafe-nahaste daukagu. Nahastearen hiru laurden Afrikakoak badira, Afrikako zenbat kafe daukagu?
LEHENA.

Zatikiaren zenbakitzaileaz biderkatu behar da, 3 24,88 = 74,64.

Emaitza izendatzaileaz zatitu behar da, 74,64 : 4 = 18,66. Nahastean, 18,66 kg Afrikako kafe dauzkagu.
BIGARRENA.

091

500 g-ko poto bat marmeladaren pisuaren erdia frutarena da. a) Zer pisu du frutak kilogramotan? b) Zenbat poto behar dira frutaren guztizko pisua 6,75 kg-koa izan dadin? a) 500en 1 hau da: 500 0,5 = 250 g fruta = 0,25 kg 2

b) 6,75 : 0,25 = 675 : 25 = 27 poto behar dira. Alkandora batek 20,95 balio du. Merkealdia dela-eta bosteneko beherapena egiten dute, eta esku-dirutan ordaintzeagatik, hogeirenekoa. Zer prezio du azkenean? Merkealdiagatik: 1 20,95 = 0,2 20,95 = 4,19 . 5 1 20,95 = 0,05 20,95 = 1,0475 . 20

092

Esku-dirutan ordaintzeagatik:

20,95 4,19 1,0475 = 15,7125. Beraz, azken prezioa 15,71 . Miren bankura joan da, 45,50 dolarretan aldatzera. Euroko 0,96 dolar eman dizkiote. Zenbat dolar eman dizkiote? 45,50 0,96 = 43,68 dolar

093

094

Elenek 45 litro gasolina bota dizkio autoari; eta Jonek, Elenek baino 9,8 litro gutxiago. Litro bat gasolinak 0,68 balio badu, zenbat ordaindu behar du Jonek? (45 9,8) 0,68 = 35,2 0,68 = 23,936. Jonek 23,94 ordaindu behar du.

102

ERANTZUNAK

095

Albertok 3 poto tomate eta 1,05 balio duen freskagarri bat erosi ditu. 5 eman ditu ordaintzeko, eta 1,40 itzuli dizkiote. Zenbat balio du poto bat tomatek? Guztira ordaindu duena: 5 1,40 = 3,60 . Guztira ordaindutakoa ken freskagarria: 3,60 1,05 = 2,55 . 2,55 : 3 = 0,85 balio du poto bakoitzak.

096

Osatu taula. 5,04 : 0,6 = 8,4 2,34 + 2,1 = 4,44 = = = 2,7 + 1,26 = 3,96

097

3,1 eta 3,2 zenbakiak aintzat hartuz, idatz al daitezke bien arteko 100 zenbaki? Eta 1.000 zenbaki? Eta 1.000.000? Nola egingo zenuke? Bi zenbaki hamartarren artean infinitu zenbaki daude. 3,1 eta 3,2ren arteko 100 zenbaki lortzeko, tartearen zabalera (3,2 3,1 = 0,1) zati 100 (0,1 : 100 = 0,001) egin behar da. Lortutako zenbakia (0,001) tartearen beheko muturrari batu behar zaio, behin eta berriz; kasu honetan, 3,1i. 3,1 + 0,001 = 3,101; 3,101 + 0,001 = 3,102; 3,102 + 0,001 = 3,103 Antzeko prozesuari jarraitu behar zaio emandako bi zenbaki hamartarren arteko 1.000 edo 1.000.000 zenbaki lortzeko.

098

Kalkulagaiuan, ezin baduzu tekla erabili zenbaki hamartarrak sartzeko, zer egin beharko duzu zenbaki hauek pantailan agertzeko? a) 0,9 b) 2,02 c) 0,007 7 1.000 Hau idatzi behar da kalkulagailuan: 9 202 a) b) 10 100

c)

099

Ezin baduzu 0 zenbakiaren tekla erabili, zer egin dezakezu pantailan 0,1; 1,04; 100,3 eta 30,07 zenbakiak agertzeko? 0,1 3,2 3,1 1,04 104 52 26 = = 100 50 25 100,3 37,14 + 63,16 30,07 18,42 + 11,65

103

Zenbaki hamartarrak
100

Erreparatu zenbaki hamartar hauei. Adierazi nola eratzen diren eta kalkulatu 100. lekuko zifra. a) 2,34343434 b) 5,2034034034034 c) 0,1234567891011121314

a) Zati osoa 2 da eta periodoa 34. Periodoa 2 zifrakoa denez, 100. lekuan dagoen zifra periodoaren bigarren zifra da; izan ere, 100 : 2 zatiketaren hondarra 0 da. Zifra 4 da. b) Zati osoa 5 da, zati ez-periodikoa 2 eta periodoa 034. Zati hamartarreko lehenengo zifra ez denez periodokoa, 99 zifra bete behar dira periodoarekin. Periodoa 3 zifrakoa denez eta 99 : 3 zatiketaren emaitza 0 denez, 100. lekuan dagoen zifra periodoaren azken zifra da. Zifra 4 da. c) Zati osoa 0 da eta zati hamartarra zenbaki arrunten segida da (1, 2, 3, 4, 5). Lehenengo 9 hamartarrak lehenengo 9 zenbakiak dira, eta ondorengoak, 2 zifrako zenbakiak. (100 9 ) : 2 zatiketaren zatidura 45 eta hondarra 1 direnez, 100. zifra hamartarrera arte 2 zifrako lehenengo 45 zenbaki arruntak egongo dira (10etik 54ra arte); eta 46. lekuan, 2 zifrako zenbakiaren hamarrekoen zifra egongo da, 55 zenbakiarena alegia. Beraz, 100. lekuko zifra 5 da.

EGUNEROKOAN
101

ARGIBILI ASEGURUAK enpresako zuzendariak Paris, Berlin, Londres eta Pragako sukurtsalak bisitatu behar ditu. Europan zehar bidaiatzen duen aldiro arazo bera izaten du: euroak eraman behar ditu Frantziako eta Alemaniako dirua delako; baina Ingalaterrarako libera esterlinak behar ditu, eta Txekiar Errepublikako, txekiar koroak.

Aldaketa-taulan, datu hauek ageri dira. Gastuen aurreikuspena aintzat hartuz, hauek beharko dituela erabaki du: a) Zenbat euro behar ditu guztira? b) Azken bidaian, 1.000 libera eraman eta soilik 641,50 gastatu zituen; eta sobera geratu zitzaion dirua Londreseko banku batean aldatu zuen, baldintza hauetan:

10 libera esterlina 1 euro ..............

14,52 euro 28,73 koroa

AURREIKUSPENA 650 libera esterlina 18.100 txekiar koroa 2.000 euro 1 libera ... 40,79 koroa

Zenbat koroa eman zizkioten? Zenbat koroa emango zizkioten Euskadiko banku batean, diru kopuru beraren truk? a) 650 libera esterlina = 650 14,52 = 943, 80 10 18.100 txekiar koroa = 18.100 : 28,73 = 630 2.000 + 943,80 + 630 = 3.573,80 behar ditu guztira.

104

ERANTZUNAK

b) 1.000 641,50 = 358,50 libera geratu zitzaizkion sobera. 358,50 40,79 = 14.623,215 koroa Londreseko banku batean. 358,50 14,52 28,73 = 14.955,17166 koroa Euskadiko banku batean. 10 102

Enekok etxetik 18 km-ra egiten du lan. Normalean, autoz joaten da, baina garraio publikoa erabiliz gero zenbat diru aurreztuko lukeen jakin nahi du. Horretarako, datu hauek bildu ditu.

Autoak 8 litro behar ditu 100 km-ko Gasolina litroaren prezioa: 1,10 Hileko abonua: 41,20

Eneko astelehenetik ostiralera joaten da lanera, eta egunean bi bidaia egiten ditu. Hil batek batez beste 21 lanegun dituela aintzat hartuz, kalkulatu zenbat diru aurreztuko lukeen lanera joateko garraio publikoa erabiliko balu. Bi bidaia egunean, 2 18 = 36 km egunean: 36 21 = 756 km hilean 1 km egiteko, autoak 0,08 behar ditu: 756 0,08 = 60,48 60,48 1,10 = 66,528 66,53 hilean Hileko abonuak 41,20 balio du: 66,53 41,20 = 25,33 aurreztuko luke hilean, garraio publikoa erabilita. 103

Supermerkatu bateko arduraduna bankura joan da 300 txanponetan aldatzera. Ondoren, txanponak supermerkatuko kutxetan banatu behar ditu. Beraz, garrantzitsua da mota bakoitzeko txanponen kopurua ia-ia bera izatea.
Mesedez, 300 aldatu nahi ditut 1, 2, 5, 10, 20 eta 50 zentimoko eta 1 eta 2 -ko txanponetan. Mota bakoitzeko txanponen kopurua bera izatea nahi dut, eta 300 -tik sobera geratzen denaren ordez emadazu ahalik eta txanpon kopuru txikiena.

Mota bakoitzeko zenbat txanpon emango dizkiote? Mota bakoitzeko txanponen balioa: 0,01 + 0,02 + 0,5 + 0,1 + 0,2 + 0,5 + 1 + 2 = 3,88 300 : 3,88 = 77 txanpon mota bakoitzetik 300 77 3,88 = 1,24 geratuko zaio sobera; honela aldatuko du: 1 -ko txanpon bat, 20 zentimoko bat eta 2 zentimoko 2.

105

Zenbaki osoak
ZENBAKI OSOAK

ADIERAZTEA

BALIO ABSOLUTUA

AURKAKO ZENBAKIA

ZENBAKIAK ALDERATZEA

ERAGIKETAK ZENBAKI OSOEKIN

BATUKETA

KENKETA

BIDERKETA

ZATIKETA

ERAGIKETA KONBINATUAK

ERAGIKETEN HIERARKIA

106

Zenbaki gorriak
Fu Chang ziur zegoen idazteko, literaturarako, poesiarako eta matematikarako zuen balioa aintzat hartuko zuela batzordeak. Tang dinastian (618-907) funtzionario izatea oso zaila zen, baina merezi zuen, ekonomikoki eta sozialki mesede egingo baitzion. Oniritzia ematen dutenean pentsatu zuen Fuk, funtzionario inperiala izango naiz. Mandaringaiak zeta brodatuzko arropa ederrez jantzita ikusten zuen bere burua, fin-fin apaindutako palankin batean morroiek garraiatzen zutela. Bi herensugeen arteko eskaileran barrena, epaimahaia zegoen barrutira iritsi zen, emaitzen berri jakiteko. Jakintsuetan zaharrenak esan zion: Ditugun zorrak eta kantitateak bereizteko kolore gorria eta beltza erabiltzeko modua berrikuntza bat da, eta sari gisa postua merezi duzu. Gaur egun, inor ez da gogoratzen Fu Changez; hala ere, bankuko zorrei zenbaki gorriak esaten zaie, zenbaki negatiboak esan ordez. 100 -ko zorra daukazu, eta ondoren, 110 sartu dituzu. Nola adieraziko zenituzke egoera horiek?

Zorra Sartu

= -100 = +110

Saldoa = +10

107

Zenbaki osoak
ARIKETAK
001 Adierazi zenbaki bidez. a) Lau euro zor dizkiot lagun bati. b) Zero azpiko bost graduan gaude. c) Ez zait ezer gertatzen. a) 4 002 b) 5 C c) 0

Idatzi falta diren zenbakiak. a)


9 7 5 2 0

b)
3 0 +2 +6

a)
9 8 7 6 5 4 3 2 1 0

b)
3 2 1 0 +1 +2 +3 +4 +5 +6

003

Zenbat zenbaki oso daude 4tik +3ra bitartean? Idatzi. 6 zenbaki oso daude: 3, 2, 1, 0, +1, +2.

004

Zenbat zenbaki oso daude 12tik 8ra bitartean? 3 zenbaki oso daude: 11, 10, 9.

005

Zenbaki oso hauetatik: 7, + 8, +3, 10, + 6, + 4, 2 a) Zein dago 0tik urrunen? b) Eta hurbilen? a) 10 dago 0tik urrunen. b) 2 dago hurbilen.

006

Kalkulatu. a) +7 a) 7 b) 1 b) 1 c) +22 c) 22 d) 41 d) 41

007

Idatzi bakoitzaren aurkakoa. a) +3 a) 3 b) 11 b) +11 c) 9 c) +9 d) +24 d) 24

108

ERANTZUNAK

008

Egiaztatu grafikoki 8 eta + 8 aurkako zenbaki osoak direla. Biak zerotik distantzia berera daudela hautematen da.

+8

009

Zenbaki baten aurkakoa 5 da. Zein da zenbaki hori? 5 da.

010

Bi zenbakitatik 0ra arteko distantzia 13 batekokoa da. Kalkulatu zenbakiak. Zenbakiak +13 eta 13 dira.

011

Zein da 0ren balio absolutua? Eta aurkakoa? 0ren balio absolutua 0 da, eta aurkakoa, zenbakia bera.

012

Zein da zenbaki oso baten aurkakoaren aurkakoa? Zenbaki oso baten aurkakoaren aurkakoa zenbakia bera da.

013

Egiaztatu grafikoki. a) 4 < 1 a)


F F

b) +9 > +4 > +1
0

b)
F

+1

+4

+9

014

Ordenatu, txikienetik handienera. 6, +5, +7, 0, 11, 4, +9, +13, 16 16 < 11 < 6 < 4 < 0 < +5 < +7 < +9 < +13

015

Ordenatu, handienetik txikienera. 11, +11, 3, +9, 2, +7, +17, 0, 1 +17 > +11 > +9 > +7 > 0 > 1 > 2 > 3 > 11

016

Idatzi desberdintzak betetzen dituzten zenbakiak.

< 4 < a) b) +13 > > +6 >


a) 7 < 4 < 0 b) +13 > +10 > +6 > 1

c) 7 < < < < 3 d) 3 < < < < 7 c) 7 < 5 < 3 < 1 < 3 d) 3 < 4 < 5 < 6 < 7

109

Zenbaki osoak
017 Ordenatu, txikienetik handienera. +3, 6, +2, 9, 5, 1, +4 9 < 5 < 1 < +2 < +3 < +4 < 6 018 Kalkulatu. a) (+4) + (+12) b) (+4) + (12) a) 4 + 12 = 16 b) 4 12 = 8 019 Ebatzi. a) b) c) d) (+5) (6) (+5) (+6) (5) (6) (5) (+6) a) 5 + 6 = 11 b) 5 6 = 1 c) 5 + 6 = 1 d) 5 6 = 11 020 e) f) g) h) (3) (+9) (3) (9) (+3) (+9) (+3) (9) e) 3 9 = 12 f) 3 + 9 = 6 g) 3 9 = 6 h) 3 + 9 = 12 c) (4) + (12) d) (4) + (+12) c) 4 12 = 16 d) 4 + 12 = 8

Kasu bakoitzean, adierazi zer zeinu izango duen emaitzak, eragiketarik egin gabe. a) (+7) + (+5) b) (7) + (+5) a) Positiboa. c) (7) + (5) d) (+7) + (5) b) Negatiboa. c) Negatiboa. d) Positiboa.

021

Zenbaki oso baten eta aurkakoaren batuketa eginez, zer emaitza lortzen da? Eta kenketa eginez? Idatzi kasu bakoitzaren adibide bat. Zenbaki baten eta aurkakoaren batura zero da: 3 + (+3) = 0. Zenbaki baten eta aurkakoaren kendura zenbakiaren bikoitza da: (+3) (3) = 3 + 3 = 6 (3) (+3) = 3 3 = 6

022

Idatzi modu laburtuan eta kalkulatu. a) b) c) d) e) (5) + (+8) (13) (+9) (+23) (14) (+35) + (53) (1) + (+5) + (+2) (12) (+3) (+11) + (6) + (+12) (22) (+11) (4) (1) a) 5 + 8 + 13 9 = 7 b) 23 + 14 35 53 = 51 c) 1 + 5 + 2 + 12 = 18 d) 3 11 6 + 12 = 2 e) 22 11 + 4 + 1 = 27

110

ERANTZUNAK

023

Kalkulatu. a) 5 8 4 + 15 18 a) 35 + 15 = 20 b) 10 + 12 11 + 9 b) 31 11 = 20

024

Deskribatu zenbaki osoen batuketa eta kenketa konbinatuak erabiltzen diren benetako egoera bat. Banku-kontu bateko mugimenduetan, diru-sarrerak adierazteko zenbaki oso positiboak erabiltzen dira, eta gastuak adierazteko, zenbaki oso negatiboak.

025

Kalkulatu. a) b) c) d) e) 8 + (4 7) 4 (5 7) + (4 + 5) (1 2 3) (5 5 + 4 + 6 + 8) 3 + (1 + 2 9) (5 5) 4 + 5 (1 9) (5 4 + 6 + 8) + (8 7) a) 8 + (3) = 5 b) 4 (2) + 9 = 7 c) (6) (+18) = 6 18 = 12 d) 3 + (8) 0 4 + 5 = 3 8 4 + 5 = 4 e) 10 15 + 1 = 25 + 1 = 24

026

Ebatzi. a) (+3) [(9) (+8) (+7) + (4)] + (7) b) (5) (+8) [(+7) (+4) + (2)] (+3) a) 3 (9 8 7 4) 7 = 3 + 9 + 8 + 7 + 4 7 = 24 b) 5 8 (7 4 2) 3 = 5 8 7 + 4 + 2 3 = 17

027

Kalkulatu: [(6 + 4)]. [(2)] = (+2) = 2

028

Kalkulatu. a) (+17) (+5) b) (+21) (8) a) +85 b) 168 c) (13) (+9) d) (14) (7) c) 117 d) +98

029

Ebatzi, banatze-propietatea erabiliz. a) 3 [7 + (2)] b) 4 [(9) 3)] a) 3 7 + (3) (2) = 21 + (+6) = 15 b) 4 (9) (4) 3 = 36 (12) = 36 + 12 = 48

111

Zenbaki osoak
030 Osatu. 7( + 3) = 7 (2) + 3 7 (2 + 3) = 7 (2) + 7 3 031 Osatu. a) (+24) ( ) = 48 b) (16) ( ) = 64 a) (+24) (2) = 48 b) (16) (+4) = 64 032 Ebatzi zatiketa hauek. a) (+35) : (+5) b) (+24) : (6) a) +7 033 b) 4 c) (45) : (+9) d) (42) : (7) c) 5 d) +6 c) ( ) (25) = +75 d) ( ) (+11) = +55 c) (3) (25) = +75 d) (+5) (+11) = +55

Kalkulatu: [(4) (+5) + (6) (4)] : (6 4). [(20) + (+24)] : 2 = (20 + 24) : 2 = 4 : 2 = 2

034

Kalkulatu: [(4) (3)] [(+10) : (2)]. 12 (5) = 17

035

Osatu. a) (48) : = 12 b) : (4) = 25 b) 100 : (4) = 25 a) (48) : (4) = 12

ARIKETAK
036

Erabili zenbaki osoak esaldi hauen zenbakizko balioa adierazteko. a) b) c) d) e) f) Hegazkina 2.700 m-ko altueran ari da hegan. Koldok bigarren sotoan egiten du lan. Miren beheko solairuan dago. Zero azpiko 4 graduan gaude. K.a. 540. urtean gertatu zen. Amari 15 euro zor dizkiot. a) +2.700 b) 2 c) 0 d) 4 e) 540 f) 15

112

ERANTZUNAK

037

Asmatu zenbaki hauei buruzko egoerak. a)

+3

b)

-3

c)

+15

d)

-330

a) Nire sakelako telefonoaren saldoa 3 -koa da. b) Zero azpiko 3 graduan gaude. c) Nire lehengusina 15. solairuan bizi da. d) 330 zor ditut. 038

Osatu zuzen hau.

-3

039

Adierazi zenbaki oso hauek zenbakizko zuzenean. 1,


F F

-3, 5, -2, 7, -6
F F F

3 2

+1

+5

+7

040

Esan zer zenbaki dagokion zenbakizko zuzenean adierazitako puntu bakoitzari.


A B
0 1

a)
A B C
0 1

b) a) A 5 b) A 6 041

B 3 B 4

C +2 C 1

D +5 D +3

Idatzi tarte hauetako zenbaki oso guztiak. a) b) c) d)

-4 baino handiagoak eta +2 baino txikiagoak. +3 baino txikiagoak eta -5 baino handiagoak. +1 baino txikiagoak eta -2 baino handiagoak. -5 baino handiagoak eta +6 baino txikiagoak.
a) 3, 2, 1, 0, +1 b) 4, 3, 2, 1, 0, +1, +2 c) 1, 0 d) 4, 3, 2, 1, 0, +1, +2, +3, +4, +5

042

Idatzi

-10etik +5era arteko zenbaki oso guztiak


113

9, 8, 7, 6, 5, 4, 3, 2, 1, 0, +1, + 2, +3, +4

Zenbaki osoak
043

Zenbat zenbaki oso daude

-3tik 3ra artean? -256tik 123ra artean?

5 zenbaki oso daude: 2, 1, 0, +1, +2. Zenbat zenbaki oso daude

044

256 + 123 2 = 377 zenbaki, zeroaz gain. Guztira, 378 zenbaki. Zenbaki hauetatik, zein dira zenbaki osoak? 7 -5 45 32,12 -1.403 2 Zenbaki osoak: 5, 45 eta 1.403. Kalkulatu zenbaki hauen balio absolutuak. a)

045

046

-3

b)

-22

c) 15 c) 15

d) 21 d) 21

a) 3 047

b) 22

a) +3 b) -3

Kalkulatu.

c) -7 d) -4 c) 7 d) 4

e) +5 f) -9 e) 5 f) 9

a) 3 b) 3 048

Zer balio izan dezake a-k kasu bakoitzean? a) a

=3

b) a

= 12

a) a +3 edo 3 izan daiteke. b) a +12 edo 12 izan daiteke. 049

Izan al daiteke x

=-2? Eman arrazoiak. -3, 7, -12 eta 5.


aur (12) = +12 aur (5) = 5

Ez, edozein zenbakiren balio absolutua positiboa edo zero baita. Idatzi hauen aurkakoak: aur (3) = +3

050

aur (7) = 7

051

Adierazi zenbat zenbaki oso dauden zenbaki pare hauen artean: a) +5 eta haren aurkakoa. c) -3ren aurkakoa eta +2. b) -7 eta haren aurkakoa. d) -4ren aurkakoa eta +5ren aurkakoa. a) 9 zenbaki daude: 4, 3, 2, 1, 0, +1, +2, +3, +4. b) 13 zenbaki daude: 6, 5, 4, 3, 2, 1, 0, +1, +2, +3, +4, +5, +6. c) Bat ere ez. d) 8 zenbaki daude: 4, 3, 2, 1, 0, +1, +2, +3.

114

ERANTZUNAK

052

Kasu bakoitzean, idatzi < edo > ikurra. a) 7 b) 2 12 2 c) 3 d) 5 0 3 c) 3 < 0 d) 5 < 3

a) 7 > 12 b) 2 < 2 053

Idatzi zenbaki bakoitzaren aurreko eta ondorengo zenbakia. a) b)

<3< < 3 <


a) 2 < 3 < 4 b) 4 < 3 < 2

c) d)

< 12 < < 8 <


c) 11 < 12 < 13 d) 9 < 8 < 7

054

Kalkulatu, kasu bakoitzean, bi zenbakien arteko zenbaki oso bat. a) 3 < b) 7 <

<0 < 10

c) 8 < d) 4 <

< 5 <1
c) 8 < 6 < 5 d) 4 < 2 < 1

a) 3 < 1 < 0 b) 7 < 8 < 10 055

Osatu. 8 <

<

<

<

< 3

8 < 7 < 6 < 5 < 4 < 3 056

Ordenatu, txikienetik handienera, zenbaki hauek. 4 0 6 7 11 21 3 12 7 9 11 < 7 < 4 < 3 < 0 < 7 < 9 < 12 < 21

057

Idatzi tarte hauetako bina zenbaki oso. a) +4 baino txikiagoak eta 2 baino handiagoak. b) 3 baino txikiagoak. c) 5 baino handiagoak. d) 3 baino handiagoak eta 1 baino txikiagoak. a) 1 eta 0 b) 6 eta 8 c) 4 eta 0 d) 2 eta 0

058

Egin batuketa hauek. a) (+12) + (+5) b) (21) + (11) a) 12 + 5 = 17 b) 21 11 = 32 c) (14) + (+2) d) (+32) + (17) c) 14 + 2 = 12 d) 32 17 = 15

115

Zenbaki osoak
059

Osatu taula. Erreparatu azken bi zutabeei: trukakorra al da batuketa?


a 5 8 6 +4 b +3 2 +7 +9 a+b 2 10 +1 +13 b+a 2 10 +1 +13

Zenbaki osoen batuketa trukakorra da. 060

Kalkulatu. a) 15 (+4) b) 17 (3) a) 15 4 = 11 b) 17 + 3 = 20 c) 9 (7) d) 21 (+9) c) 9 + 7 = 16 d) 21 9 = 12

061

Ebatzi. a) 4 (+7) b) 21 (13) a) 4 7 = 11 b) 21 + 13 = 8 c) 19 (+8) d) 11 ( 6) c) 19 8 = 27 d) 11 + 6 = 5

062

Osatu taula. Erreparatu azken bi zutabeei: trukakorra al da kenketa?


a 5 8 6 +4 b 3 2 +7 +9 ab 2 6 13 5 ba +2 +6 +13 +5

Zenbaki osoen kenketa ez da trukakorra. 063

Egin ariketak. a) (+7) + (+5) + (4) + (4) b) (8) + (+13) + (+21) + (7) c) (+4) + (9) + (+17) + (6) d) (16) + (+30) + (+5) + (12) a) 7 + 5 4 4 = 4 b) 8 + 13 + 21 7 = 19 c) 4 9 + 17 6 = 6 d) 16 + 30 + 5 12 = 7

116

ERANTZUNAK

064

Kalkulatu. a) ( 8) + [(5) + (+7)] b) (+6) + [(+11) + (2) + (+5)] c) (9) + [( 8) + (+5)] + (+4) d) [(+12) + ( 4)] + (7) a) 8 + (5 + 7) = 8 + 2 = 6 b) 6 + (11 2 + 5) = 6 + 11 2 + 5 = 20 c) 9 + (8 + 5) + 4 = 9 8 + 5 + 4 = 8 d) (12 4) 7 = 12 4 7 = 1

065

Osatu karratu magikoak, jakinik zenbakien batura bera dela horizontalean, bertikalean eta diagonalean.

-8 -1 -3 -4 -2

0 -5
066

-5 2

Zer zenbaki oso batu behar zaio 3 zenbakiari emaitza 0 izan dadin? +3 batu behar zaio, 3 + 3 = 0 delako. Kalkulatu. a) 7 (12) (+3) b) +34 (+11) (+13) c) 9 ( 6) (+12) d) 5 (+11) (20) a) 7 + 12 3 = 2 b) 34 11 13 = 10 c) 9 + 6 12 = 15 d) 5 11 + 20 = 4 e) +9 [(5) (+7)] f) 7 [(3) (9)] g) 11 [(+6) (+4)] h) +8 [(+5) (9)] e) 9 (5 7) = 9 + 5 + 7 = 21 f) 7 (3 + 9) = 7 6 = 13 g) 11 (6 4) = 11 6 + 4 = 13 h) 8 (5 + 9) = 8 5 9 = 6

067

068

Egin eragiketak. a) (+8) (+9) + (7) b) (12) (3) + (+5) a) 8 9 7 = 8 b) 12 + 3 + 5 = 4 c) (+9) + (13) (21) d) (17) + (+5) (+20) c) 9 13 + 21 = 17 d) 17 + 5 20 = 32

117

Zenbaki osoak
069

Kalkulatu. a) 3 + (2) + 7 ( 4) b) 9 (+4) ( 6) (2) a) 3 2 + 7 + 4 = 6 b) 9 4 + 6 + 2 = 13 c) 5 + 12 9 + 8 = 16 d) 4 7 9 + 5 = 15 c) 5 (12) (+9) + 8 d) 4 + (7) (+9) (5)

070

Ebatzi. a) [3 + 7] [9 (2)] b) [5 (9) (+4)] + (2) a) 4 (9 + 2) = 4 9 2 = 7 b) (5 + 9 4) 2 = 5 + 9 4 2 = 2 c) 14 (6 11) = 14 + 6 + 11 = 3 d) 12 5 + (4 + 6) = 12 5 4 + 6 = 9 c) 14 [ 6 + (11)] d) [12 (+5)] + [ 4 ( 6)]

071

Egin eragiketak. a) 5 [3 + (7) ( 6)] b) 19 + [ 8 + (5) + 3] c) [6 + ( 8)] [9 (+4)] d) 6 + [3 5 + (9) (2)]

a) 5 (3 7 + 6) = 5 3 + 7 6 = 7 b) 19 + (8 5 + 3) = 19 8 5 + 3 = 9 c) (6 8) (9 4) = 6 8 9 + 4 = 19 d) 6 + (3 5 9 + 2) = 6 + 3 5 9 + 2 = 3 072

Kalkulatu. a) b) c) d) 87+432 7 5 + 3 9 1 + 11 4 2 + 5 1 4 + 1 6 3 + 3 10 4 + 13 a) 12 12 = 0 b) 14 22 = 8 c) 6 11 = 5 d) 22 17 = 5 e) f) g) h) 9 14 + 4 56 16 + 1 9 + 14 6 93 + 19 3+59757 2222+41

e) 5 95 = 90 f) 42 99 = 57 g) 8 28 = 20 h) 6 7 = 1

073

Egin eragiketa hauek. a) b) c) d) 6 + ( 4 + 2) (3 1) 7 (4 3) + (1 2) 3 + (2 3) (1 5 7) 8 + (1 + 4) + (7 9) e) f) g) h) 10 (8 7) + (9 3) 7 (4 + 3) + (1 + 2) 1 (1 + 2 5 + 4) 3 + (5 9) (7 5 7)

118

ERANTZUNAK

a) 6 + (2) (4) = 6 2 + 4 = 8 b) 7 1 + (3) = 7 1 3 = 3 c) 3 + (1) (11) = 3 1 + 11 = 13 d) 8 + 5 + (16) = 8 + 5 16 = 19 e) 10 1 + (12) = 10 1 12 = 3 f) 7 7 + 1 = 1 g) 1 0 = 1 h) 3 + (4) (5) = 3 4 + 5 = 4 074

Osatu hutsuneak, berdintzak zuzenak izateko. a) (11) + = +4 b) (+13) + = +12 c) + (20) = 12 d) + (+5) = 13 a) 11 + b) 13 + c) d) = +4 = 12 e) (+3) = 7 f) (15) = +9 g) (+8) = +7 h) ( 4) = 11 = 4 + 11 = 15 = 12 13 = 1 = 12 + 20 = 8 = 13 5 = 18 = 3 + 7 = 10 = 9 15 = 24 = 7 + 8 = 15 = 11 4 = 15

20 = 12 + 5 = 13 = 7 =9

e) 3 f) 15 g) h) 075

8 = 7 + 4 = 11

Erreparatu ebatzitako adibideari eta osatu taula. a) Zer hautematen da zutabeetan lortutako emaitzetan? b) Zure ustez, zergatik gertatzen da hori?
a 5 8 6 +4 +5 4 3 +2 b +3 2 +7 +5 +4 +7 +5 +2 a+b 2 10 +1 +9 +9 +3 +2 +4 b+a 2 10 +1 +9 +9 +3 +2 +4 ab 8 6 13 1 +1 11 8 0 ba +8 +6 +13 +1 1 +11 +8 0

a) Zenbaki osoen batuketak trukatze-propietatea betetzen du, batuketan biderkagaien ordena aldatzeak ez baitio emaitzari eragiten. Kenketak ez du betetzen, gaien ordena aldatuz gero aurkako emaitza lortzen baita. b) Kenketan hau betetzen delako: (a b) = a (b) = a + b = b a.

119

Zenbaki osoak
076

Kalkulatu. a) (+4) (5) b) (+7) (+6) a) 20 b) 42 c) (3) ( 8) d) (9) (+9) c) 24 d) 81

077

Osatu taula. Erreparatu azken bi zutabeei: trukakorra al da biderketa?


a 3 +5 8 +9 b +6 7 4 +2 ab 18 35 +32 +18 ba 18 35 +32 +18

Zenbaki osoen biderketak trukatze-propietatea betetzen du. 078

Egiaztatu elkartze-propietatea. a) (3 5) 2 = 3 (5 2) b) [(2) 5] 9 = (2) [5 9] c) [(3) (2)] 4 = (3) [(2) 4] a) 15 2 = 3 10 30 = 30 b) 10 9 = 2 45 90 = 90 c) 6 4 = (3) (8) 24 = 24

079

Kalkulatu, banatze-propietatea aplikatuz. a) 5 (3 + 5) b) 2 (6 + 7) c) 7 (2 + 4) d) 12 (3 + 8)

a) 5 3 + 5 5 = 15 + 25 = 40 b) 2 6 + 2 7 = 12 + 14 = 26 c) 7 2 + 7 4 = 14 + 28 = 42 d) 12 3 + 12 8 = 36 + 96 = 132 080

Aplikatu banatze-propietatea. a) (5) (7 + 8) b) (2) (6 + 3) c) (3) (4 + 9) d) (6) [5 + (2)]

a) (5) 7 + (5) 8 = 35 + (40) = 75 b) (2) 6 + (2) 3 = 12 + (6) = 18 c) (3) 4 + (3) 9 = 12 + (27) = 39 d) (6) 5 + (6) (2) = 30 + 12 = 18

120

ERANTZUNAK

081

EGIN HONELA NOLA KALKULATZEN DA BIDERKETA BATEKO BIDERKAGAI BAT, BESTE BIDERKAGAIA ETA
EMAITZA JAKINIK?

Osatu: (+4)

= 36.

LEHENA. Emaitzaren balio absolutua biderkagai ezagunaren balio absolutuaz zatitu behar da. 36 : 4 = 9 BIGARRENA. Lortutako zenbakiari + zeinua jarri behar zaio, zenbaki ezagunak zeinu berekoak badira; eta zeinua, bestela.
F

(+4) (9) = 36
Zeinu desberdina

082

Osatu. a) ( 4) = +36 b) ( 8) = 48 a) (4) (9) = +36 b) (+6) (8) = 48 c) (4) (+7) = 28 d) (+6) (6) = 36 c) (+7) = 28 d) (+6) = 36

083

EGIN HONELA NOLA BIDERKATZEN DIRA BATERA ZENBAIT ZENBAKI OSO? Ebatzi: (7) (2) (+10).
LEHENA.

Emaitzaren zeinua kalkulatu behar da. () () (+) (+) (+) = +

BIGARRENA.

Zenbakien balio absolutuen biderketa egin eta emaitzari zeinua jarri (7) (2) (+10) = +(7 2 10) = +140

behar zaio.

084

Kalkulatu. a) (2) (3) (+5) b) ( 4) (+3) (2) a) 30 b) 24 c) (+7) (2) (+3) d) (9) (5) (2) c) 42 d) 90

121

Zenbaki osoa
085

Egin zatiketa hauek. a) b) c) d) e) f) g) h) (+35) : (+5) (+45) : (5) ( 42) : (+7) (54) : (9) (+105) : (3) (+48) : (+12) ( 49) : (7) ( 63) : (+3) a) b) c) d) 7 9 6 6 e) f) g) h) 35 4 7 21

086

Ebatzi. a) (+290) : (+10) b) (+1.500) : (100) a) 29 b) 15 c) 4 d) 7 c) ( 40) : (10) d) (70) : (10)

087

EGIN HONELA NOLA KALKULATZEN DA ZATIKETA BATEN ZATIKIZUNA, ZATITZAILEA ETA ZATIDURA JAKINIK? Osatu:
LEHENA.

: (+9) = 4. Zatitzailearen eta zatiduraren balio absolutuen biderketa egin behar da. 9 4 = 36

088

Osatu. a) b) c) : ( 4) = +12 : (5) = 18 : (7) = 1 a) (48) : (4) = +12 b) (+90) : (5) = 18 c) (+7) : (7) = 1

122

BIGARRENA. Emaitzari + zeinua jarri behar zaio, zenbaki ezagunak zeinu berekoak badira; eta zeinua, zeinu desberdinekoak badira. (36) : (+9) = 4 Zeinu desberdina

ERANTZUNAK

089

EGIN HONELA NOLA ZATITZEN DIRA ZENBAIT ZENBAKI OSO BATERA? Ebatzi: ( 8) : (2) : (+4).
LEHENA.

Eragiketaren emaitzaren zeinua kalkulatu behar da. () : () : (+) (+) : (+) = +

BIGARRENA.

Zenbakien balio absolutuen zatiketa egin eta emaitzari zeinua jarri (8) : (2) : (+4) = +(8 : 2 : 4) = +1

behar zaio.

090

Kalkulatu. a) b) c) d) (+35) : (7) : (5) (21) : (7) : (1) (10) : (5) : (+2) (+32) : ( 8) : (2) a) (5) : (5) = 1 b) (+3) : (1) = 3 c) (+2) : (+2) = 1 d) (4) : (2) = 2

091

Kalkulatu. a) b) c) d) (12) : 3 [13 + 6 (2)] 21 : 3 4 (3) 36 : ( 4) + 5 (2) (3) 2 (4 10 : 2) a) b) c) d) (4) (13 + 6 + 2) = 4 21 = 25 7 (12) = 7 + 12 = 19 9 + (10) = 9 10 = 19 6 (4 5) = 6 (1) = 6 + 1 = 5

092

Egin eragiketak. a) b) c) d) ( 4) ( 6) : (+3) (+5) : (5) (7) (+2) (11) (+3) ( 4) : ( 6) (9) (18) [(+4) + ( 6)] : (+2) + (+5) a) b) c) d) (4) (2) = 4 + 2 = 2 (1) (14) = 1 + 14 = 13 (11) (12) : (6) + 9 = (11) 2 + 9 = 11 2 + 9 = 4 (18) (2) : (+2) + (+5) = (18) (1) + 5 = 18 + 1 + 5 = 12

123

Zenbaki osoak
093

Ebatzi. a) b) c) d) e) 8 + 7 6 + 5 11 + 2 (12) 7 : 3 9 12 : 4 100 22 5 (26) : 2 6 : 3 + 4 a) b) c) d) e) 22 17 = 5 84 : 3 = 28 93=6 100 110 = 10 (13) 2 + 4 = 11

094

Osatu. a) b) c) d) e) ( 6) [(1) + ] = 18 8 [4 ] = 32 [ ( 6)] + 1 = 41 3 [ 5] = 18 1 + [3 : ] = 2 a) b) c) d) e) (6) [(1) + (+4)] = (6) (+3) = 18 8 [4 0] = 8 4 = 32 [(+7) (6)] + 1 = 41 3 [(3) 5] = 3 (15) = 3 + 15 = 18 1 + [3 : (1)] = 1 + (3) = 2

095

Zenbat metro daude 8.500 m-ko altueran hegan ari den hegazkin baten eta itsas mailatik behera 350 m-ra dagoen itsaspeko baten artean? 8.500 (350) = 8.500 + 350 = 8.850 m daude. Hozkailuko izozkailuak 12 C-ko tenperatura adierazten zuen, eta ondoren, 5 gradu igo da. Zer tenperatura adierazten du orain? 12 + 5 = 7 C

096

097

Auto baten tenperatura-adierazlearen arabera, barruko tenperatura 16 C-koa da, eta kanpokoa, 3 C-koa. Zer tenperatura-alde dago kanpoko eta barruko tenperaturen artean? 16 (3) = 16 + 3 = 19 19 C-ko aldea dago.

124

ERANTZUNAK

098

Hiri batean, goizeko seietan, termometroak -10 C adierazten zuen, eta 12etan, 4 C. Zenbatekoa da tenperatura-aldakuntza gradutan? 5 (3) = 5 + 3 = 8 Tenperatura-aldakuntza 14 C-koa izan da.

099

Sarak hirugarren sotoan utzi du autoa eta bosgarren solairura igo da. Zenbat solairu igo ditu Sarak? 5 (3) = 5 + 3 = 8 Sarak 8 solairu igo ditu.

100

Mirenek eraikin bateko 15. solairuan egiten du lan, eta autoa 19 solairu beherago utzi du. Zenbatgarren solairuan utzi du autoa? 15 19 = 4 Laugarren sotoan utzi du autoa.

101

Nerea 3. solairuan bizi da. 4 solairu jaitsi ditu, trastelekura joateko. Ondoren, 6 solairu igo ditu, lagun bat bisitatzeko. Zenbatgarren solairuan bizi da laguna? 3 4 + 6 = 1 + 6 = 5 Laguna bosgarren solairuan bizi da.

102

Tales Miletokoa K.a. 624. urtean jaio eta 78 urte bizi izan zen. Zer urtetan hil zen? 624 + 78 = 546 K.a. 546. urtean hil zen.

103

Euklides, geometra ospetsua, 60 urte bizi eta K.a. 265ean hil zen. Zer urtetan jaio zen? 265 60 = 325 K.a. 325. urtean jaio zen.

104

Hiri batean, tenperatura maximoa 9 C-koa izan zen, eta minimoa, 4 C-koa. a) Zer tenperatura-aldakuntza (tenperatura-bitartea) izan zen gradutan? b) Izan al zitekeen tenperatura 5 C-koa eguneko uneren batean? Zergatik? c) Eta 7 C? Zergatik? a) 9 (4) = 13 C-koa izan zen. b) Bai, maximoaren (9) eta minimoaren (4) arteko edozein balio har dezake: 4 < 5 < 9. c) Ez, 7 C tenperatura minimoa baino txikiagoa delako: 7 < 4.

125

Zenbaki osoak
105

Biologia-laborategi batean, aztertzen ari dira zer erresistentzia duen mikroorganismo jakin batek tenperatura-aldaketarekiko. Lagin bat zero azpiko 3 C-an daukate. Tenperatura 40 C, igo dute; ondoren, 50 C jaitsi; eta azkenik, 12 C igo. Zer tenperatura du orain laginak? 3 + 40 50 + 12 = 53 + 52 = 1 Zero azpiko 1 C-ko tenperatura du.

106

Peruk eta Loreak aurrezki-libreta bat dute, eta bertan sartzen dizkiete laneko nominak. Ordainagiri guztiak ere han dituzte helbideratuta. Hona hemen azken oharrak. a) b) c) d) e) Zer saldo dute argiaren ordainagiria ordaindu aurretik? Eta Peruren nomina sartu ondoren? Zenbatekoa izan da gasaren ordainagiria? Eta saldoa, hipoteka ordaindu ondoren? Zenbatekoa da Lorearen nomina?
Mugimendua 120 1.500 300 1.470 800 Saldoa 200 1.700 1.400 70 730 Kontzeptua Argiaren ordain. Peruren nomina Gasaren ordain. Hipoteka Lorearen nomina

a) 200 (120) = 200 + 120 = 320 b) 200 + 1.500 = 1.700 c) 1.400 1.700 = 300. Gasaren ordainagiria 300 -koa izan da. d) 1.400 1.470 = 70 e) 730 (70) = 730 + 70 = 800 -koa da. 107

Hotz-ganbera baten barruan, tenperatura 4 C jaits daiteke orduko. a) Zenbat ordu beharko dira tenperatura 20 C jaisteko? b) Eta 15 C jaisteko? c) Hotz-ganberaren hasierako tenperatura 1 C-koa bada, zer tenperatura izango du 3 ordu barru? d) Eta 7 ordu barru? e) Hasierako tenperatura 10 C-koa bada, zenbat ordu beharko dira 0 C lortzeko? a) (20) : (4) = 5 ordu beharko dira. b) (15) : (4) = 3,75; 3 ordu eta 45 minutu. c) 1 + 4 (3) = 1 12 = 11; zero azpiko 11 gradu. d) 1 + 4 (7) = 1 21 = 20; zero azpiko 20 gradu. e) (10) : (4) = 2,5; 2 ordu eta 30 minutu beharko dira.

126

ERANTZUNAK

108

Enpresa batek 12.000 galdu zituen lehen urtean; bigarren urtean, lehen urteko bikoitza; eta hirugarrenean, aurreko bi urteetan galdutakoaren hirukoitza irabazi zuen. Laugarren urtean, 10.000 -ko irabaziak izan zituen, eta bosgarrenean, aurreko urteetako galera guztien erdia galdu zuen. Zein da enpresaren azken saldoa? 1. urtea: 2. urtea: 2 (12.000) = 3. urtea: 3 36.000 = 4. urtea: 5. urtea: [12.000 + (24.000)]ren 12.000 24.000 108.000 10.000

1 = 18.000 2 Azken saldoa: 12.000 + (24.000) + 108.000 + 10.000 + (18.000) = = 64.000 109

Lur azpiko meatze baten egitura galeria horizontalek osatzen dute. Bi galeriaren arteko distantzia bertikala 10 m-koa da; esate baterako, 2. galeria 20 m-ko sakoneran dago. a) 50 m-ko sakoneran bagaude, zenbatgarren galerian gaude? b) Aitor 3. galerian dago, 20 m egin ditu gora; eta ondoren, 80 m behera. Zenbatgarren galerian dago orain? c) 30 m igo ondoren, 7. galerian dago Irati. Zenbatgarren galerian zegoen? a) (50) : (10) = 5. 5. galerian gaude. b) 3 (10) + 20 + (80) = 90; (90) : (10) = 9. 9. galerian dago. c) 7 (10) + 30 = 40; (40) : (10) = 4. 4. galerian zegoen.

110

200 g ur ditugu, tenperatura jakin batean. Tenperatura 22 C igo dugu, eta ondoren, 37 C jaitsi. Ura izotz bihurtu da eta zero azpiko 4 C-ko tenperatura du. Zer tenperatura zuen urak hasieran? Adierazitako eragiketen alderantzizkoak egingo ditugu: (4) + 37 22 = 11. Uraren tenperatura 11 C-koa zen.

111

Adierazi propietateak beti betetzen diren, batzuetan ala inoiz ez.


Bi zenbaki osoren batura beste zenbaki oso bat da. Zenbaki oso baten aurkakoa zenbakia baino txikiagoa da. Bi zenbaki osoren zatidura beste zenbaki oso bat da. Zenbaki oso baten bikoitza zenbakia baino handiago da. Ondoz ondoko hiru zenbaki osoren batura erdiko zenbakiaren hirukoitza da. Beti betetzen da. Jatorrizko zenbakia positiboa bada betetzen da. Zatikizuna zatitzailearen multiploa bada betetzen da. Zenbakia positiboa bada betetzen da. Beti betetzen da.

127

Zenbaki osoak
112

Jarri taulan 6tik +2ra arteko zenbaki osoak (bi horiek barne), karratu magikoa osatzeko.

-5 2

-1

-2 -6 1

-3 -4
113

Eman bi zenbaki osoren adibide bat, bien baturaren balio absolutua eta zenbakien balio absolutuen batura berdina izateko. Hori gertatzen al da zenbaki osoen edozein parerekin?
+3 + 4 = +3 + +4 +7 3 4 = 3 + 4 7

= =

+ 7

= =

+ 7

Propietate hau bete dadin, zenbakiek zeinu bera izan behar dute 114

Lortu 8tik 0ra arteko zenbaki osoak. Erabili 1, 2 eta 3 zenbakiak, errepikatu gabe, +, , , : ikur aritmetikoak eta parentesiak. Zenbait aukera daude: 8 = 2 (3 + 1) 7 = (3 2 + 1) 6 = 3 2 1 5 = (3 2) + 1 4 = 2 3 + 1 3 = 3 (1 2) 2 = 3 + 2 1 1 = 3 + 2 1 0=321 8 = (3 1) 2 7 = 1 2 3 6 = 1 2 3 5 = 1 3 2 4 = (1 3) 2

115

Kalkulatu: 1 2 + 3 4 + 5 6 + 10.000. Eragiketak binaka eginez, hau lortzen da: (1 2) + (3 4) + (5 6) + + (9.999 10.000) = = 1 1 1 1 1 1 = (1) 5.000 = 5.000 Erreparatu batuketa honi. 1 + 2 + 3 + 4 + + 100 = 5.050 Idatzi zeinu batzuk + zeinuen ordez, emaitza 2.007 izan dadin. Zenbaki baten zeinua aldatzen dugun bakoitzean, baturari zenbakiaren balioaren bikoitza kendu behar zaio (behin batuketa ez egiteagatik, eta beste behin, kenketa egitean). 7 zenbakiaren kasuan: 5.050 2 7 = 5.036. Beraz, zenbaki bati zeinua aldatzen diogun bakoitzean, zenbaki bikoiti bat kendu behar dugu (zenbaki baten bikoitza) eta ezingo da inoiz 2.007 zenbakia lortu, 5.050 bikoitia = bikoitia delako.

116

128

ERANTZUNAK

117

2.006 zenbaki osoren biderkadura 1 da. Izan al daiteke zenbaki horien batura 0? Zenbaki osoen biderkadura 1 izateko, zenbaki oso guztiek 1 edo 1 izan behar dute, eta 1 zenbakien kopuruak bikoitia izan behar du. Batura 0 izateko, 1 eta 1 zenbakien kopuruak bera izan behar du. Beraz, 2.006 : 2 = 1.003 zenbaki bakoitia denez, biderkadura ez da inoiz 1 izango.

118

Piramide honetan, lauki bakoitzeko zenbakia lauki horren azpiko bi laukietako zenbakien batura da. Osatu.

-25 -1 6 4 -5 7 -17 -11 -8 2

EGUNEROKOAN
119

Golfean, zuloa osatzeko behar den kolpe kopuruari parea esaten zaio. Hona hemen zenbait adibide.

230 m-tik behera 3 kolpe 230 eta 430 m artean 4 kolpe 430 m-tik gora 5 kolpe
Zelai bakoitzak pare jakin bat du (behar den kolpe kopurua), zulo kopuruaren eta distantzien arabera. Jokalari baten puntuazioa lortzeko, aski da haren kolpe kopurua eta zelaiko kolpe kopurua alderatzea.

Esaterako -4 puntuazioak adierazten du parea baino 4 kolpe gutxiago behar izan direla, eta +3 puntuazioak, parea baino 3 kolpe gehiago behar izan direla. Puntuazio onena lortzen duenak irabazten du txapelketa. a) 72ko parea duen zelai batean, lau lagun ari dira golfean. Osatu taula eta ordenatu jokalariak, puntuazioaren arabera. b) Gehitu Jokin, Irati eta Ane taulari, eta osatu, kontuan hartuz: Jokinek Anek baino 2 puntu gutxiago dituela. Iratik Jokinek baino 8 puntu gehiago dituela. Anek irabazleak baino 5 puntu gehiago dituela.

129

Zenbaki osoak
a)
Jokalaria Jon Miren Elene Andoni Kolpe kopurua 69 68 72 77 Puntuazioa 3 4 0 +5

1. Miren, 2. Jon, 3. Elene eta 4. Andoni. Irabazlea Miren izan da 4rekin. b)


Jokalaria Irati Jokin Ane Puntuazioa 4 + 5 = +1 +1 2 = 1 1 + 8 = +7

120

Hautaketa-proba batean, test moduko 100 galderari erantzun behar zaie.

Erantzuna Zuzena Zurian Okerra

Puntuak 4 -1 -3

Proba gainditzeko, gutxienez 100 puntu lortu behar dira. Zenbat galderari erantzun behar zaie zuzen gutxienez, azterketa gainditzeko? Eta zenbat huts egin daitezke gehienez? Galdera baten erantzuna ez badakigu ziur, hobeto da ez erantzutea. Galdera guztiak zurian utziz gero, 100 puntu lortzen dira. Zurian utzi ordez ondo erantzundako galdera bakoitzeko 4 puntu batzen dira eta ez da 1 kentzen; beraz, aldea 5 puntukoa da. [100 (100)] : 5 = 200 : 5 = 40. Gutxienez 40 galderari erantzun behar zaie zuzen, gainerakoak zurian utziz gero. Galdera guztiei gaizki erantzunez gero, puntu hauek lortuko ditugu: 100 (3) = 300 puntu. Okerra izan beharrean egoki erantzundako galdera bakoitzeko 4 puntu batzen dira eta ez dira 3 kentzen; beraz, aldea 4 (3) = 7 puntukoa da. [100 (300)] : 7 = 400 : 7 = 57,14. 58 erantzun zuzen beharko genituzke; beraz, azterketa gainditzeko, erantzun okerren gehieneko kopurua hau da: 100 58 = 42.

130

ERANTZUNAK

121

Laborategi bateko hotz-ganberaren tenperatura 4 C igo daiteke ordubetean, edo 5 C jaitsi. Arazoa da nahi dugun tenperatura programatu ondoren, ordubete beharko dela tenperatura hori lortzeko. Laborategi horretan, denbora-tarte batez tenperatura jakin batean hoztu beharreko substantziekin egiten da lan. Esate baterako, 1. substantziak 10 minutu egon behar du 3 C-ko tenperatura konstantean. Gaur substantzia hauek hoztuko dira.
Substantzia 1. substantzia 2. substantzia 3. substantzia 4. substantzia Denbora 10 minutu 25 minutu 30 minutu 05 minutu Tenperatura 3 C 9 C 7 C 5 C

Hotz-ganbera 0 C-an badago, zein da behar den gutxieneko denbora? Ganberak tenperatura jaitsi azkarrago egiten duenez handitu baino, azkarragoa da tenperatura igotzea, prozesuari ekiteko. Lortu beharreko tenperaturak zenbakizko zuzenean idatziko ditugu; problema hau izango da: tenperatura bakoitza lortzeko hotz-ganberaren ahalik eta programazio (tenperatura-jauzi) gutxien egitea.
10 min 1h 1h 5 min

9 1h 10 min

7 1h 1h

0 1h

30 min

Tenperatura guztiak lortzeko, gutxienez 6 jauzi egin behar ditugu; beraz, 6 ordu gehi substantzia bakoitzaren denbora behar da: 10 + 25 + 30 + 5 = 70 min = 1 h eta 10 min Minimoa hau izango da: 6 h + 1 h eta 10 min = 7 h eta 10 min.

131

Aljebra: hastapenak

ZENBAKIZKO HIZKUNTZA

HIZKUNTZA ALJEBRAIKOA

ADIERAZPEN ALJEBRAIKOA

MONOMIOAK

BERDINTZA ALJEBRAIKOA

IDENTITATEA

EKUAZIOA

LEHEN MAILAKO EKUAZIOAK EBAZTEA

EKUAZIOEN PROBLEMAK EBAZTEA

132

Ezkutua
Gotorlekura joateko bidean gora zaldi bikain bat zihoan; eta haren gainean, zaldun bat, armadura eta guzti. Zaintzaileak gelditzeko agindu behar zion, nor zen esan zezan; baina zaintzako sarjentuak geldiarazi eta ezezagunari pasatzen utzi zion, erreberentzia egin ondoren. Zertan habil, ergel hori? esan zuen sarjentuak zaintzaileari aurre eginda. Agian ez dakizu nor den, baina ezkutuko sinboloek argi eta garbi adierazten dute: bezanteak eta gurutzeak esan nahi dute gurutzadetan parte hartu duela eta inoiz ez dutela garaitu; eta zetroak, errege-odola duela. Beraz, aurrerantzean behar bezala begiratu. Hurrengoan kontu handiagoz ibiliko naiz. Heraldika sinboloen zientzia da erantzun zuen soldaduak, lasaituta, estualdia pasatu ondoren. Duela ez asko sendagile judu batekin hitz egin nuen; sendagileak irakurritako eskuizkribu batean ageri zenez, matematikaren eta sinboloen laguntzaz zenbait egoera konpon daitezke azaldu zuen sarjentuak. Uste dut aljebra deitu ziola, eta esan zidanaren arabera, kopuru ezezagunak sinboloz edo letraz ordezkatu eta eragiketak egin behar dira. Une hartan, alarma-hotsa entzun zen eta jende pila bat sartu zen gazteluan. Taldeko buruak berriak jakinarazi zituen: Hiru esploratzaile etsai atzeman ditugu; diotenez, taldearen erdia infanteria da, eta gainerakoak, esploratzaileak eta zalditeria; atzemandakoak esploratzaileen laurdenak dira eta laurogei zaldun daude.
Zenbat gizonek osatzen dute taldea?

Taldeko gizon kopurua identifikatzeko, x erabiliko dugu. Ea zer dioten datuek: 1 3= esploratzaile 12 esploratzaile daude. 4 x Zalditeria 2 Badakigunez 80 zaldun daudela, ekuazio hau plantea eta ebatz dezakegu: x + 12 + 80 = x x + 24 + 160 = 2 x 2 x = 184 Taldea 184 gizonek osatzen dute.

Aljebra: hastapenak
ARIKETAK
001 Adierazi zenbakizko hizkuntzan. a) Bosten bikoitza. b) Laurogeita zazpiren herena. c) Zortziren erdia gehi hiru. a) 2 5 = 10 002 b) 87 = 29 3 c) 8+3 11 = 2 2

Adierazi hizkuntza aljebraikoan. a) Zenbaki baten bikoitza. b) Zenbaki baten herena. c) Zenbaki baten hirukoitza ken bere berbidura. a) 2 x b) x 3 c) 3 x x 2

003

Adierazi laukizuzen honen perimetroa eta azalera, adierazpen aljebraiko baten bidez. Perimetroa = 2 (a + 2 a) = 2 3a = 6a
a

Azalera = 2a a = 2a 2

2a

004

Oilategi batean, x oilo daude. Zenbat hanka daude guztira? Hanka kopurua: 2 x

005

Ukuilu batean, n behi daude. Zenbat hanka daude guztira? Hanka kopurua: 4 n

006

Kalkulatu adierazpen aljebraiko hauen zenbakizko balioak, x = 2 eta y = 1 badira. a) 3 x 5 y b) x 2 + (3 y ) 2 a) 3 2 5 (1) = 6 + 5 = 11 b) 22 + (3 (1)) 2 = 4 + 8 = 12

007

Kalkulatu x (x + 1) (x 1) + 3 adierazpen aljebraikoaren zenbakizko balioak: a) x = 1 bada b) x = 1 bada c) x = 3 bada a) 1 (1 + 1) (1 1) + 3 = 1 2 0 + 3 = 3 b) 1 [(1) + 1] [(1) 1] + 3 = 1 0 (2) + 3 = 3 c) 3 (3 + 1) (3 1) + 3 = 3 4 2 + 3 = 27

134

ERANTZUNAK

008

a (b + c ) Kalkulatu adierazpen honen zenbakizko balioa : a = 3, b = 4 eta (c a ) a c = 5 badira. 3 (4 + 5) 39 9 = = (5 3) 3 23 2

009

Kalkulatu x-ren balioa, 2x 4 adierazpenaren zenbakizko balioa 0 izan dadin. 2x 4 = 0 2x = 4 x = 2

010

Adierazi monomio bakoitzaren koefizientea, letrazko zatia eta maila. a) 2x 3 b) 3x 2y c) 6ac 3 d)


Maila 3 3 4 2

5 xy 7

a) b) c) d)

Koefizientea Letrazko zatia 2 x3 3 x 2y 6 ac 3 5/7 xy

011

Kalkulatu. a) x + 3x b) 8ab 7ab a) 4x c) 2x 2 x 2 d) xy 2 + 3x 2y b) ab c) x 2 d) xy 2 + 3x 2y

012

Egin. a) b) c) d)

x+x+x 5a 4a + 10a a 6a 2b 3 + 9a 2b 3 a 2b 3 2x 2 + x 2 + x 2
a) 3x b) 10a c) 14a 2b 3 d) 0

013

Kalkulatu. a) 5x 7x + a a) 2x + a b) 4x + 3a x + 2a b) 5x + 5a

014

Adierazi identitatea ala ekuazioa den. a) x + 3 = 9 a) Ekuazioa b) x x = x 2 b) Identitatea

015

Aztertu x = 1 balioak 3 x = 24 ekuazioa betetzen duen. 3 (1) = 3 + 1 = 4 24. Ez du ekuazioa betetzen.

135

Aljebra: hastapenak
016 Berdintza aljebraiko hauetan: a) (a + b) (a b) = a 2 b 2 b) (a + b) (a b) = a 2 + b 2 idatzi bi zenbaki oso a-ren eta b-ren ordez. Beti betetzen al dira berdintzak? Identitateak ala ekuazioak dira? a) (3 + 4) (3 4) = 7 (1) = 7 = 32 42 = 9 16 = 7 Identitatea da, beti betetzen da. b) (3 + 4) (3 4) = 7 (1) = 7 32 + 42 = 9 + 16 = 25 Ekuazioa da, b = 0 bada soilik betetzen da. 017 Adierazi zein diren ekuazio bakoitzaren atalak, gaiak, maila eta ezezagunak. a) x + 5 = 8 b) 2xy 3 = x + 1 c) x 2 4 = x 3 + 6
a) b) c) d) e) f) Atalak x+5 8 2xy 3 x+1 x2 4 x 3 + 6 5ab 10 0 4a 2b + 4 2a 2 8 4 + 2xyz 3z + 1

d) 5ab 10 = 0 e) 4a 2b + 4 = 2a 2 8 f) 4 + 2xyz = 3z + 1
Gaiak x;5;8 2xy ; 3 ; x ; 1 x 2 ; 4 ; x 3 ; 6 5ab ; 10 ; 0 4a 2b ; 4 ; 2a 2 ; 8 4 ; 2xyz ; 3z ; 1 Maila 1 2 3 2 3 3 Ezezagunak x x;y x a;b a;b x;y;z

018

Adierazi zein ekuazioren ebazpena den x = 2. a) x + 3 = 4 a) 2 + 3 = 5 b) x + 7 = 9 4 Ez da ebazpena.

b) 2 + 7 = 9 Ebazpena da. 019 Idatzi ezezagun bakarreko bi ekuazio, ebazpena x = 3 dutenak. Adibidez: 2x + 14 = 20 eta x 2 4 + x = 8. 020 Aldatu lekuz gaiak eta kalkulatu ezezagunaren balioa, kasu bakoitzean. a) x + 7 = 12 b) x 3 = 11 x =6 4 c) x = 6 4, x = 24 c) d) x = 24 ,x=8 3 d) 3x = 24

a) x = 12 7, x = 5 b) x = 11 + 3, x = 14

021

Kalkulatu ezezagunaren balioa, kasu bakoitzean. a) 10 = x 3 b) 35 = 5x b) x = 35 ,x=7 5 a) x = 10 + 3, x = 13

136

ERANTZUNAK

022

Idatzi x + 2 = 3 ekuazioaren baliokide bat. 2x + 4 = 6

023

Ebatzi ekuazio hauek. a) x + 4 = 15 b) x 8 = 9 c) 2x + 3 = 7 d) 5x 3 = 17 e) f) g) h) 8x 2x 3x 5x + 3 = 11 5=x+1 4 = 2x + 2 =x+4 11 3 x=1 8 f) 2x x = 1 + 5 x = 6 e) x = g) 3x 2x = 2 + 4 x = 6 h) 5x x = 4 4x = 4 x = 1

a) x = 15 4 x = 11 b) x = 9 + 8 x = 17 c) x = d) x = 73 x=2 2 17 + 3 x=4 5

024

Lortu ekuazio bakoitzaren ebazpena. a) 2x + 4 = x + 1 b) x 8 = 2x 6 c) 8x 2 = 10x d) 2x 1 = x 1

a) 4 1 = x + 2x 3 = 3x x = 1 b) 8 + 6 = 2x x x = 2 c) 2 = 10x 8x x = 1 d) 2x x = 1 + 1 x = 0 025 Ebatzi. x = 4 2 x 1 = 2 b) 3 a) a) x = 8 b) x 3 = 6 x = 3 c) x 10 = 5x 50 4x = 40 x = 10 d) 12 x = 8 12 8 = x x = 4 e) 30 x = 42 3x 2x = 12 x = 6 f) x + 12x = 8x 20 5x = 20 x = 4 1 Idatzi ebazpen hau duen ekuazio bat: x = . 2 Adibidez: 2x + 1 = 0. x 2 = x 10 5 x = 4 d) 6 2 c) e) 10 f) x = 14 x 3

x + 3x = 2x 5 4

026

137

Aljebra: hastapenak
027 Kalkulatu ekuazio bakoitzaren ebazpena. a) b) c) d) 2(x 5) = 3(x + 1) 3 2(x 3) = 4x + 14 5(x + 3) = 4(x 2) x + 4 = 3(x + 12) e) f) g) h) 5(x 5(x 2(x 3(x 2) = 3(x 1) + 1 1) 6x = 3x 9 1) + (x + 3) = 5(x + 1) + 1) 4(x 1) + 1 = 0

a) 2x 10 = 3x + 3 3 x = 10 x = 10 b) 2x 6 = 4x + 14 2x = 20 x = 10 c) 5x + 15 = 4x 8 x = 23 d) x + 4 = 3x + 36 2x = 32 x = 16 e) 5x 10 = 3x 3 + 1 2x = 8 x = 4 f) 5x 5 6x = 3x 9 4x = 4 x = 1 g) 2x 2 + x + 3 = 5x + 5 2x = 4 x = 2 h) 3x + 3 4x + 4 + 1 = 0 x = 8 x = 8

028

Ebatzi ekuazioak. a) b) c) d) e)

x + 3(x 8) = 3(x 6) x 9 = 15 + 2(x + 3) x (2x + 5) = 3(x 1) 3(4 x) = x 2(1 + x) 2(1 3x) = x 5


a) x + 3x 24 = 3x 18 x = 6 b) x 9 = 15 + 2x + 6 x = 30 x = 30 1 c) x 2x 5 = 3x 3 4x = 2 x = 2 5 d) 12 + 3x = x 2 2x 4x = 10 x = 2 e) 2 6x = x 5 7x = 7 x = 1

029

Ebatzi: 4( x 2) = 4x 8 =

x 1. 2

x 1 8x 16 = x 2 7x = 14 x = 2 2

030

Ebatzi ekuazio hauek. 2x + 7 = 9 3 x 5 2x 6 = b) 3 2 a) x 1 x 2 x 3 = + 2 3 4 6x 4 x x +6 = d) 4 2 12 c)

138

ERANTZUNAK

a) 2x + 7 = 27 2x = 20 x = 10 b) 2x 10 = 6x 18 4x = 8 x = 2 c) m.k.t. (2, 3, 4) = 12 6(x 1) = 4(x 2) + 3(x 3) 6x 6 = 4x 8 + 3x 9 x = 11 x = 11 d) m.k.t. (4, 2, 12) = 12 3(6 x) 6(4 x) = x + 6 18 3x 24 + 6x = x + 6 4x = 12 x = 3 031 Kalkulatu ekuazio bakoitzaren ebazpena. a) x 2x +5= 5 3 4 b) x x x x + + = 30 2 3 4 6

a) m.k.t. (3, 4) = 12 4x + 60 = 6x 60 10x = 120 x = 12 b) m.k.t. (2, 3, 4, 6) = 12 6x + 4x + 3x = 360 2x 15x = 360 x = 24 032 Adierazi izendatzaileak dituen ekuazio bat, ebazpena x = 0 duena. Adibidez: x x + = 0. 3 4

033

Kutxa bat sagarren pisua kutxa bat laranjarena baino 3 kg gehiagokoa da. 2 kutxa sagarren eta 4 kutxa laranjaren pisua 42 kg-koa izan da. Zer pisu du kutxa bat laranjak? Kutxa bat laranjaren pisua: x Kutxa bat sagarren pisua: x + 3 2(x + 3) + 4x = 42 2x + 6 + 4x = 42 6x = 36 x = 6 Kutxa bat laranjaren pisua 6 kg-koa da.

034

Zenbaki baten eta haren aurrekoaren batura 63 da. Zer zenbaki dira? Zenbakia: x Zenbakiaren aurrekoa: x 1

x + (x 1) = 63 2x 1 = 63 2x = 64 x = 32
Zenbakiak 32 eta 31 dira. 035 Laukizuzen baten perimetroa 56 cm-koa da. Zer luzera dute aldeek, luzera zabaleraren hirukoitza bada? Laukizuzenaren zabalera: x Laukizuzenaren luzera: 3x 3x + 3x + x + x = 56 8x = 56 x = 7 Laukizuzenaren zabalera 7 cm-koa da, eta luzera, 21 cm-koa.

139

Aljebra: hastapenak
ARIKETAK
036

Lotu enuntziatu bakoitza dagokion adierazpen aljebraikoarekin. a) b) c) d) Triangelu aldeberdin baten perimetroa. Zenbaki baten hirukoitza gehi 2 bateko. Bi zenbakiren baturaren bikoitza. Zenbaki baten eta ondorengoaren biderkadura. a) 3) b) 1) c) 4) d) 2) 1) 2) 3) 4) 3a + 2 x (x + 1) 3x 2(x + y)

037

Idatzi adierazpen hauek hizkuntza aljebraikoan. a) b) c) d) e) f) g) h) i) j) Zenbaki baten berbidura. Zenbaki bat ken hiru. Zenbaki baten bikoitza gehi hiru. Zenbaki baten erdia ken bost. Zenbaki baten hirukoitza gehi zenbaki beraren bikoitza. Zenbaki baten eta hiruren kenduraren laurdena. Zenbaki baten bostena ken zenbaki beraren hirukoitza. Bi zenbakiren batura. Bi zenbakiren baturaren hirukoitza. Zenbaki baten seirena gehi sei. a) x 2 b) x 3 c) 2x + 3 d) x 5 2 x 3 4 g) x 3x 5 i) 3(x + y) j) x +6 6

e) 3x + 2x f)

h) x + y

038

x edozein zenbaki dela kontuan hartuz, adierazi hizkuntza arruntean adierazpen aljebraiko hauek.
a) x 2 b) x + 5 c) 2x d) x 2 e) x 3 5 f) 3x x 4 g) 2x + 2x 2 + 2x 3 h) x

a) Zenbaki bat ken bi. b) Zenbaki bat gehi bost. c) Zenbaki baten bikoitza. d) Zenbaki baten erdia. e) Zenbaki baten kuboa ken bost. f) Zenbaki baten hirukoitza ken zenbaki hori ber lau. g) Zenbaki baten bikoitza, gehi zenbaki horren berbiduraren bikoitza gehi zenbaki horren kuboaren bikoitza. h) Zenbaki baten erro koadroa.

140

ERANTZUNAK

039

Asmatu adierazpen aljebraiko hauetarako esaldiak. a) a + b b) 3(a + b) x c) 4 d) 3x 1 e) x + 5 f) x 3 4 g) m + 2 h) 2(x y) x +2 i) 3 j) 2x + 7 k) x 8 l) x 2 + 2x

a) Bi zenbakiren batura. b) Bi zenbakiren baturaren hirukoitza. c) Zenbaki baten laurdena. d) Zenbaki baten hirukoitza ken bat. e) Zenbaki bat gehi bost. f) Zenbaki baten kuboa ken lau. g) Zenbaki bat gehi bi. h) Bi zenbakiren kenduraren bikoitza. i) Zenbaki baten herena gehi bi. j) Zenbaki baten bikoitza gehi zazpi. k) Zenbaki bat ken zortzi. l) Zenbaki baten berbidura gehi zenbaki horren bikoitza. 040

Lortu 6x 3ren zenbakizko balioa, x hauetarako: a) x = 1 b) x = 2 c) x = 1 c) 6 (1) 3 = 9 d) 6 (3) 3 = 21 d) x = 3 a) 6 1 3 = 3 b) 6 2 3 = 9

041

Kalkulatu 7x 4 adierazpen aljebraikoaren zenbakizko balioa, balio hauetarako: x = 2, x = 1, x = 3.

x = 2 7 (2) 4 = 18 x=1714=3 x = 3 7 (3) 4 = 25


042

Kalkulatu adierazpen aljebraiko bakoitzaren zenbakizko balioa, a = 3 bada. a) 2a 5 b) 3a 2 + 2a 1 a) 2 3 5 = 1 b) 3 32 + 2 3 1 = 32 c) 3 (3 1) (3 + 2) = 30 d) (3 2) ((2) 3) = 30 c) a (a 1)(a + 2) d) (a 2)(2a)

141

Aljebra: hastapenak
043

Kalkulatu adierazpen aljebraiko bakoitzaren zenbakizko balioa, a = 4 eta b = 2 badira. a) (a + b)(a b) b) 3a + 2b + 1 b) 12 + 4 + 1 = 17 c) 4a + 2b ab d) (a 1)2 + (b + 1)2 c) 16 + 4 8 = 12 d) 32 + 32 = 18

a) (4 + 2)(4 2) = 6 2 = 12

044

Kalkulatu adierazpen aljebraiko bakoitzaren balioa, adierazitako balioetarako.


x-ren balioa x=1 x=2 x = 1 x=0 x = 2 x = 4 x=7 x = 5
3x 4 3 4 = 1 324=2 3 (1) 4 = 7 0 4 = 4 3 (2) 4 = 10 3 (4) 4 = 16 21 4 = 17 3 (5) 4 = 19 5a 2b 0 2 = 2 0 4 = 4 5 + 4 = 1 10 6 = 4 10 + 6 = 4 00=0 5 4 = 9

x2 + 1 1 +1=2 22 + 1 = 5 (1)2 + 1 = 2 0+1=1 (2)2 + 1 = 5 (4)2 + 1 = 17 72 + 1 = 50 (5)2 + 1 = 26


2

a eta b-ren balioak a=0 b=1 a=0 b=2 a = 1 b = 2 a=2 b=3 a = 2 b = 3 a=0 b=0 a = 1 b=2

(a + b)2 12 = 1 22 = 4 (3)2 = 9 52 = 25 (5)2 = 25 02 = 0 12 = 1

045

Osatu taula hau.


Adierazpen aljebraikoa 6x 3 4x xy 2a 2b Koefizientea 6 4 1 2 Letrazko zatia x3 x xy a 2b Maila 3 1 2 3

046

Kalkulatu adierazpen aljebraiko bakoitzaren maila. a) 4x 3 b) 2y 2 a) 3 c) 3xy 3 d) 2a 2b b) 2 c) 4 d) 3

047

Ordenatu monomioak mailaren arabera, handienetik txikienera. 3a 4, 7ab, 52xy 2, 3x 2y 3, 5 3x 2y 3, 3a4, 52xy 2, 7ab, 5

142

ERANTZUNAK

048

Idatzi monomio bana: 1 a) koefizientea eta xy letrazko zatia dituena. 5 b) 1 koefizientea duena eta 3. mailakoa. a) 1 xy 5 b) x 3

049

Idatzi letrazko zati eta maila bera izanik, hiru monomio pare desberdin. Nolakoak dira elkarren artean monomio pareak? 1 2 x , 6x 2 2 Antzeko monomioak dira. 3x 2, 4x 2 2 2 x , 9x 2 7

050

Adierazi zein monomio pare diren antzekoak eta idatzi haien aurkakoak. a) 2x 3 y 2x b) 3x y 2x c) 12a 2 y 3a 2 d) a 3 y 3a a) Ez dira antzekoak. Aurkakoak: 2x 3, 2x. b) Antzekoak. Aurkakoak: 3x, 2x. c) Antzekoak. Aurkakoak: 12a 2, 3a 2. d) Ez dira antzekoak. Aurkakoak: a 3, 3a.

051

Idatzi monomio hauetako bakoitzaren antzeko bi monomio. a) 12a b) 5x 2 c) 13y 3 b) 2x 2 y 8x 2 c) 2y 3 y 1 3 y 7

a) 2a y 34a

052

Egin monomioen batuketa eta kenketa. a) 2x + 3x b) 4ab + 2ab c) 17x 4x


2 2 2 2 2 2

f) 7a + 5a + 3a g) 5x 4 2x 2 3x 2 h) 2xy + 4xy 8xy i) 2x 2 4x 2 + 5x 2 j) 2xy 2x + 2y f) 15a g) 0 h) 2xy i) 3x 2 j) 2xy 2x + 2y


2

d) 5x y z (x y z) e) 4a 2b + 6ab 2 a) 5x b) 2ab c) 13x d) 4x 2y 2z e) 4a 2b + 6ab 2

143

Aljebra: hastapenak
053

Egin monomio hauen batuketak eta kenketak. a) 3x 2 eta 9x 2 b) 4x eta 12x a) Batura: 6x 2 b) Batura: 16x c) Batura: 4x + 3x 2 d) Batura: 9x 3 e) Batura: 4ab f) Batura: 12x 4 c) 4x eta 3x 2 d) 36x 3 eta 45x 3 Kendura: 12x 2 Kendura: 8x Kendura: 4x 3x 2 Kendura: 81x 3 Kendura: 20ab Kendura: 12x + 4 e) 12ab eta 8ab f) 12x eta 4

Emaitza beste monomio bat al da?

Emaitza monomio bat da, letrazko zati bera badute. Hori gertatzen da atal hauetan: a), b), d) eta e).

054

EGIN HONELA NOLA JAKITEN DA BERDINTZA ALJEBRAIKOAK IDENTITATEAK ALA EKUAZIOAK DIREN? Adierazi ekuazioak ala identitateak diren adierazpen hauek. a) x + 5 = 2x b) 2x x = x

LEHENA. Edozein balio aukeratzen da, aldagaietarako. Berdintza betetzen ez bada, ekuazioa da.

a) x + 5 = 2x 1 + 5
x=1

x=1

2 1. Ekuazioa da.

b) 2x x = x 2 1 1 = 1 Berdintza betetzen bada, aldagaien beste balio batzuk aukeratzen jarraitzen da. Balio guztietarako betetzen bada, identitatea da.
BIGARRENA.

b) 2x x = x 2 2 2 = 2 4 2 = 2 2x x = x 2 3 3 = 3 6 3 = 3 Berdintza x-ren edozein baliotarako betetzen da; identitatea da.


x=3

x=2

055

Adierazi zein berdintza diren identitateak, eta zein, ekuazioak. a) b) c) d) 6x + 1 = 7 2a + 3a = 5a 12x + 6x 2 = 6x (2 + x) 15x + 8x = 23x a) Ekuazioa b) Identitatea c) Identitatea d) Identitatea e) f) g) h) 2x + 8x = 10x 9ab 2 5a 2b = ab (9b 5a) 6x = 7 + 5x (x + 7)(x 7) = x 2 49

e) Identitatea f) Identitatea g) Ekuazioa h) Identitatea

144

ERANTZUNAK

056

Osatu taula hau.


Ekuazioa 7+s=2 18 = 2t 5x = 1 + x 0=8y 10r = 3 Lehen atala 7+s 18 5x 0 10r Bigarren atala 2 2t 1+x 8y 3 Gaiak 7;s;2 18 ; 2t 5x ; 1 ; x 0;8;y 10r ; 3 Ezezaguna s t x y r

057

Aztertu berdintza hauek betetzen diren, emandako balioetarako. x +5 + 1 = 6, x = 5 bada i) a) 4x 7 = 2, x = 3 bada 2 b) 10 x = 13, x = 3 bada x x + = 5, x = 6 bada j) c) 15 + x = 11, x = 4 bada 3 2 d) 3(x 2) = 6, x = 4 bada x +8 + 2( x 1) = 3, x = 1bada k) e) (8 x) 4 = 8, x = 2 bada 3 x f) (9 x)(6x + 2) = 16, x = 8 bada = 35, x = 15 bada l) 2x + 3 x = 16, x = 8 bada g) 2 m) x 2 + 1 = 7, x = 3 bada x + 5 = 8, x = 9 bada h) 3 a) 12 7 2. Okerra. h) 3 + 5 = 8. Zuzena. i) j) 5 + 1 = 6. Zuzena. 2 + 3 = 5. Zuzena. 30 + 5. = 35. Zuzena. 7. Okerra. b) 10 + 3 = 13. Zuzena. c) 15 4 = 11. Zuzena. d) 3(4 2) = 6. Zuzena. e) (8 2) 4 g) 4 8. Okerra. 16. Okerra. f) (9 8)(48 + 2) 16. Okerra.

k) 3 + 0 = 3. Zuzena. l) m) 9 + 1

058

Adierazi zein ekuaziok duten x = 2 ebazpena. a) x + 2 = 0 b) 2x + 4 = 8 c) 3x 1 = 5 d) 5x + 8 = 2 a) 2 + 2 = 0. Bai. b) 4 + 4 c) 6 1 8. Ez. 5. Ez.

d) 10 + 8 = 2. Bai.

145

Aljebra: hastapenak
059

Adierazi x-ren balioa ekuazioaren ebazpena den, eta ez bada, zeuk kalkulatu. a) b) c) d) 2x 5 = 7; x = 5 3x 6 = 2x 5; x = 3 x + 1 + 5 = 2x + 2; x = 4 3(x + 2) 5 = 4x + (x 1); x = 1 a) Ez da ebazpena. Ebazpena: 2x = 12 x = 6 b) Ez da ebazpena. Ebazpena: 3x 2x = 5 + 6 x = 1 c) Ebazpena. d) Ez da ebazpena. Ebazpena: 3x + 6 5 = 4x + x 1 2x = 2 x = 1 Idatzi ezezagun bakarreko lehen mailako hiru ekuazioa, x = 2 ebazpena dutenak. 2x + 2 = 6; 3x 4 = 2; x + 12 = 10

060

061

Esan, eragiketarik egin gabe, x-ren zer baliotarako betetzen diren berdintza hauek. a) b) c) d)

x+3=4 2x = 16 6x=1 9x = 36 x = 5 e) 5 f) 4 = x
a) x = 1 b) x = 8 c) x = 5

g) h) i) j)

7x=5 4x 3 = 1 4+x=6 2x + 1 = 5 x = 9 k) 27 l) 9 = 3x g) x = 2 h) x = 1 i) x = 2 j) x = 2 k) x = 243 l) x = 3

d) x = 4 e) x = 25 f) x = 4

062

Kalkulatu ezezagunaren balioa, berdintzak zuzenak izan daitezen. a) b) c) d) e)

x+3=7 9 + x = 12 x5=9 7 + x = 18 x3=7


a) x = 4 b) x = 3 c) x = 14

f) g) h) i) j)

x+5=6 15 + x = 9 x 3 = 5 x 10 = 9 2 + x = 15
g) x = 6 h) x = 2 i) x = 19 j) x = 13

d) x = 11 e) x = 10 f) x = 1

146

ERANTZUNAK

063

Ebatzi ekuazio hauek. a) b) c) d) e) 4x = 16 7x = 49 5x = 125 27x = 81 5x = 25 a) x = 4 b) x = 7 c) x = 25 d) x = 3 e) x = 5 f) g) h) i) j) 2x = 238 3x = 36 9x = 81 0,2x = 90 0,6x = 36

f) x = 119 g) x = 12 h) x = 9 i) x = 450 j) x = 60

064

Kalkulatu ekuazio bakoitzaren ebazpena. a) b) c) d) e) 4x = 5 + 3x 6x = 12 + 4x x 8 = 3x 20 + 6x = 8 10 3x = 2x a) x = 5 b) x = 6 c) x = 4 f) g) h) i) j) 6 + 2x = x 14x + 6x = 40 30 + 8x = 7x x + 5 = 4x 10x + 3 = 8x + 1 g) x = 2 h) x = 2 i) x = 1 j) x = 1

d) x = 2 e) x = 10 f) x = 6

065

Ekuazioak behar bezala ebatzi al dira? Bestela, zeuk ebatzi. a) 3x 1 = 0 =0 3x x =0 b) 2x + 3 = 5 = 2 2x x = 1 c) 7x = 8 x=87 x=2 a) 3x = 1 1 x = 3 b) 2x = 2 x =1 d) 4x = 10 x = 10 4 x=6 e) 4x + 2 = 6 4x =6+2 x =1 f) 2x + 1 = 8 2x =8+1 x = 4,5 c) x = 8 7 10 5 = 4 2 e) 4x = 6 2 4x = 4 x =1 f) 2x = 7 7 x = 2

d) x =

147

Aljebra: hastapenak
066

Ebatzi ekuazio hauek. a) 25 2x = 3x 35 b) 4x + 17 = 3x + 24 c) 7x 3 = 21x 9 d) 1 + 8x = 64x + 46 e) 5x 11 = 15x 33 f) 2x + 17 = 3x + 2 g) 70 3x = 14 + x h) 60 5x = x 12 a) 60 = 5x x = 12 b) x = 24 17 x = 7 c) 6 = 14x x = 6 3 = 14 7 45 5 = 72 8 22 11 = 10 5 i) 100 3x = 5x 28 j) 10x 17 = 4x + 85 k) 3x + 1 = 7x 11 l) 11x 100 = 2x 1 m) 25 2x = 3x 80 n) 19 + 8x = 12x + 14 ) 21y 3 = 10y + 195 o) 2 6y = 36y 5

d) 72x = 45 x = e) 22 = 10x x = f) x = 15 g) 56 = 4x x = h) 72 = 6x x = i) j)

56 = 14 4 72 = 12 6 128 = 16 8 102 = 17 6

128 = 8x x = 6x = 102 x =

k) 12 = 4x x = l) 9x = 99 x =

12 =3 4 99 = 11 9 105 = 21 5

m) 105 = 5x x = n) 5 = 4x x = 5 4

) 11y = 198 y = o) 7 = 42y y =

198 = 18 11

7 1 = 42 6

148

ERANTZUNAK

067

Ebatzi ekuazio hau. 3(x 2) = x + 10 3x 6 = x + 10 2x = 16 x = 8

068

Ebatzi ekuazio hau. 38 + 7(x 3) = 9(x + 1) 38 + 7x 21 = 9x + 9 8 = 2x x = 4

069

Kalkulatu ekuazio bakoitzaren ebazpena. a) b) c) d) e) f) g) h) i) j) k) l) m) n) 5(x 8) = 3(x 6) 2(x + 5) = 9x + 31 1(x + 3) = 2(6 + x) 5(6 5x) = 5x 10 16 + 5x = x 3(4 + x) 3(6 6x) 3 = x 4 6x = 3(5x + 8) 3 (x + 28) + 15 = 2(x + 15) (2x + 1) = 8 (3x + 3) 2(x 7) = 6(x + 1) 2(x 5) = 5(x 4) 6(x 4) = 3(x 3) 3(x 3) 4(x 5) = 6 6(x 3) + 5(x + 4) = 15 a) 5x 40 = 3x 18 2x = 22 x = 11 b) 2x + 10 = 9x + 31 7x = 21 x = 3 c) x 3 = 12 + 2x 15 = 3x x = 5 d) 30 + 25x = 5x 10 20x = 20 x = 1 e) 16 + 5x = x 12 3x 7x = 28 x = 4 f) 18 + 18x 3 = x 4 17x = 17 x = 1 g) 6x = 15x + 24 3 21 = 21x x = 1 h) x + 43 = 2x + 30 x = 13 i) j) 2x + 1 = 8 3x 3 5x = 4 x = 4 5 2x 14 = 6x + 6 20 = 4x x = 5 10 3

k) 2x 10 = 5x 20 10 = 3x x = l) 6x 24 = 3x 9 3x = 15 x = 5

m) 3x 9 4x + 20 = 6 x = 5 x = 5 n) 6x 18 + 5x + 20 = 15 11x = 13 x = 13 11

149

Aljebra: hastapenak
070 EGIN HONELA NOLA EBAZTEN DIRA IZENDATZAILE BAKARREKO EKUAZIOAK? Ebatzi ekuazio hauek. a) a) 4x = 8 3
LEHENA.

b)

5x 3 = 7 3

Izendatzailea ezabatu behar da, beste atalera biderkatzen pasatuz.

4x = 8 4 x = 8 3 4 x = 24 3 BIGARRENA. x bakandu behar da. 24 4 x = 24 x = x =6 4 b)


LEHENA.

x duten gaiak lehen atalean utzi behar dira, eta zenbakiak, bigarrenean.

5x 5x 5x 3 = 7 = 7+3 = 10 3 3 3 BIGARRENA.Izendatzailea ezabatu eta x bakandu behar da. 5x = 10 5 x = 3 10 5 x = 30 3 30 x = x =6 5 071

Kalkulatu ekuazio bakoitzaren ebazpena. 2x = 4 3 6x 2 = 4 b) 7 a) a) b) c) d) c) 4x +2= 6 3 8 x = 16 d) 3

2x = 12 x = 6 6x = 28 + 14 6x = 42 x = 7 4x = 18 6 4x = 12 x = 3 8x = 48 x = 6

072

Ebatzi. 6x + 4 = 4 7 3x 5 = 2 b) 2 a) a) b) c) d) c) 16 x =1 7 4+x = 5 d) 3

6x + 4 = 28 6x = 24 x = 4 3x 5 = 4 3x = 9 x = 3 16 x = 7 x = 9 4 + x = 15 x = 11

150

ERANTZUNAK

073

Kalkulatu ekuazio bakoitzaren ebazpena. a) 10 + b) 2x = 8+4 7 c) 4 x 38 = d) 2x = 24 3 3x + 2 5

x + 2x = 1 + 2x 3 a) b)

2x = 2 2x = 14 x = 2 7 x + 2x 2x = 1 x = 3 3 192 17

c) 20x 190 = 3x + 2 17x = 192 x = d) 2x = 72 x = 36 074

Zein da ekuazioaren ebazpena? x 3 3( x 4 ) 4( x 5) = 2 3 5 c) 3 d) 1 53 3(5 4) 4(5 5) = 2 3 5 2 3 0 = 2 3 5 0=0

a) 5

b) 3

Ebazpena hau da: x = 5.

075

Ebatzi eta sinplifikatu ahalik gehiena. a) 4 x + b) 1 3x 4 = 2 2

4x + 4 x +6 = 3 2 2x = 4( x + 3) 2 6( x 2) = 5 3

c) 3( x 2) d) 3( x + 1) e) f) g)

3( x 1) 10( x + 1) 1 + = 2x + 3 5 4 2( x + 1) 3( x 1) 8( x + 2) + + = 5x 1 2 3 4 2( x 3) 2( x + 2) 5 = x +1 5 7

151

Aljebra: hastapenak
a) 8x + 1 = 3x 4 5x = 5 x = 1 b) m.k.t. (3, 2) = 6 2(4x + 4) = 3(x + 6) 8x + 8 = 3x + 18 5x = 10 x = 2 c) 3x 6 x = 4x + 12 2x = 18 x = 9 d) 3(x + 1) 2(x 2) = 5 3x + 3 2x + 4 = 5 x = 2 e) (x 1) + 2(x + 1) = 2x + x = 5 4 1 1 1 3x 1 = 2x + x = 1+ 4 4 4

f) (x + 1) + (x 1) + 2(x + 2) = 5x + 1 x + 1 + x 1 + 2x + 4 = = 5x + 1 x = 3 x = 3 g) m.k.t. (5, 7) = 35 14(x 3) 10(x + 2) 35 5 = 35(x + 1) 14x 42 10x 20 175 = 35x + 35 31x = 272 x = 272 31

076

Ebatzi eta adierazi zein ekuazio diren baliokideak. a) x + 3 = 5 b) 3(x 2) + 2(x + 1) = 6 c) 2x 1 3 6x 1 2 = 3 4 12 3 x x + = 4 2 3

d) x +

e) 2(x + 5) + 3(x 2) = 24 f) 2( x 3) x +1 x 5 x 2 + = 3 2 4 6 3 a) x = 2 b) 3x 6 + 2x + 2 = 6 5x = 10 x = 2 c) m.k.t. (3, 4, 12) = 12 8x 4 9 = 6x 1 8 2x = 4 x = 2 d) m.k.t. (2, 3) = 6 6x + 3x + 2x = 24 11x = 24 x = 24 11

e) 2x + 10 + 3x 6 = 24 5x = 20 x = 4 f) m.k.t. (2, 4, 6, 3) = 12 12(x 3) + 3(x + 1) 2(x 5) 4(x 2) = 36 51 12x 36 + 3x + 3 2x + 10 4x + 8 = 36 9x = 51 x = 9 a), b) eta c) baliokideak dira.

152

ERANTZUNAK

077

Adierazi enuntziatu hauek hizkuntza aljebraikoan. a) b) c) d) Edozein zenbaki. Bi zenbakiren batura. Bi zenbakiren baturaren bikoitza. Zenbaki baten bikoitza gehi beste zenbaki bat. a) x b) x + y c) 2(x + y) d) 2x + y

078

Adierazi enuntziatu hauek hizkuntza aljebraikoan. a) b) c) d) Kantitate Kantitate Kantitate Kantitate baten baten baten baten laurdena gehi 3 bateko. boskoitza gehi 8 bateko. erdia gehi kantitate beraren erdiaren erdia. laurdena gehi kantitate beraren laurdenaren erdia. x x x x 2 + = + c) 2 2 2 4 x 4 x x x + = + d) 4 2 4 8

x +3 a) 4

b) 5x + 8

079

Jakinik laukizuzen baten oinarria x dela eta altuera y, osatu beheko taula.
Azalera Perimetroa Azaleraren bikoitza Perimetroaren erdia

y x

xy 2(x + y) 2xy x+y

080

Osatu taula, jakinik Peruren adina Anderren adinaren bikoitza dela, Nahiak Peruk baino 6 urte gehiago dituela, eta Maiderrek Peruk baino 10 urte gutxiago.
Nahia 26 2x + 6 Ander 10 x Maider 10 2x 10 Peru 20 2x

Anderren adina 10 urtekoa balitz Anderren adina ez badakigu

081

Erantzun adierazpen aljebraiko banaren bidez. a) Aparkaleku batean, x bizikleta daude. Zenbat gurpil daude guztira? b) Behi-ukuilu batean, x hanka badaude, zenbat behi daude? c) Baserri batean, x oilasko eta y untxi daude. Zenbat hanka daude? a) 2x b) x 4 c) 2x + 4y

153

Aljebra: hastapenak
082

2x + 3 adierazpen aljebraikoa emanda, asmatu enuntziatu bat. a) x laukizuzen baten altuera bada. b) x pertsona baten adina bada. a) Laukizuzen baten oinarria altueraren bikoitza gehi 3 bateko da. b) Jonen lehengusuak Jonen adinaren bikoitza gehi 3 urte ditu.

083

Jakinik x Andoniren gaur egungo adina dela, idatzi problema baten enuntziatu bana, ekuazio hauetarako. a) x + 8 = 25 b) 2x = 40 c) 2(x 1) = 16 d) x + 40 = 65

a) Andonik, 8 urte barru, 25 urte izango ditu. b) Andoniren adinaren bikoitza 40 urte da. c) Duela urtebete, Andoniren adinaren bikoitza 16 urte zen. d) Andoniren eta Jonen, 40 urtekoa, adinaren batura 65 urte da. 084

Adierazi enuntziatu hauek ekuazio gisa eta kalkulatu ebazpenak. a) Zer zenbaki gehi 3 da 8? b) Zer zenbaki bider 5 da 60? c) Zer zenbaki zati 12 da 84? a) 3 + x = 8 x = 5 b) 5 x = 60 x = 12 c) x = 84 x = 7 12

085

Idatzi adierazpen honi dagokion ekuazioa: Zenbaki baten hirukoitza gehi bost hogeita sei da. Zer zenbaki da? 3x + 5 = 26 3x = 21 x = 7

086

Zenbaki baten bikoitza ken bost hamaika bada, idatzi ekuazioa eta ebatzi. 2x 5 = 11 2x = 16 x = 8

087

Zenbaki bati 7 batzen badiogu, 15 zenbakia lortuko dugu. Idatzi ekuazioa eta kalkulatu zenbaki hori.

x + 7 = 15 x = 8
088

Zenbaki baten eta hurrengoaren batura hogeita hiru da. Zer zenbaki dira?

x + (x + 1) = 23 2x = 22 x = 11. Zenbakiak 11 eta 12 dira.


Zenbaki baten eta haren bikoitzaren batura hamabi da. Zer zenbaki da?

089

x + 2x = 12 3x = 12 x = 4

154

ERANTZUNAK

090

Zenbaki baten hirukoitza ken zenbaki bera egiten badugu, hamar lortzen da. Adierazi zer zenbaki den. 3x x = 10 2x = 10 x = 5

091

Gorkak Anek irakurri duen ipuin kopuruaren bikoitza eta beste bi ipuin irakurri ditu. Gorkak 12 ipuin irakurri baditu, zenbat ipuin irakurri ditu Anek? 2x + 2 = 12 2x = 10 x = 5 Anek 5 ipuin irakurri ditu.

092

Sakela batean, diru kantitate jakin bat dut, eta bestean, bikoitza. Guztira 6 ditut. Zenbat diru dut sakela bakoitzean?

x + 2x = 6 3x = 6 x = 2
Sakela batean 2 ditut, eta bestean, 4 . 093

Baso batean, beste baso bateko zuhaitz kopuru bikoitza dago, eta bien artean 120.000 zuhaitz dituzte. Zenbat zuhaitz ditu baso bakoitzak?

x + 2x = 120.000 3x = 120.000 x = 40.000


Baso batek 40.000 zuhaitz ditu, eta besteak, 80.0000. 094

Ikastetxe batean, DBHko 1. mailako bi gela daude, eta gela bakoitzean, 24ikasle. a) 1. A gelako neskak mutilen bikoitza badira, zenbat neska daude gela horretan? b) 1. B gelako neska kopurua mutilena gehi lau bada, zenbat mutil daude gela horretan? a) Mutilak: x Neskak: 2x x + 2x = 24 3x = 24 x = 8 Gelan 16 neska daude. b) Mutilak: x x + x + 4 = 24 2x = 20 x = 10 Gelan 10 mutil daude.

095

Anek dio: Nire adinaren erdia, gehi herena, gehi laurdena, gehi seirena une honetan dudan adina gehi 6 urte dira. Zenbat urte ditu Anek? Aneren adina: x x x x x + + + = x +6 2 3 4 6 m.k.t. (2, 3, 4, 6) = 12 6x + 4x + 3x + 2x = 12x + 72 3x = 72 x = 24 Anek 24 urte ditu.

155

Aljebra: hastapenak
096

Andonik 64 arkatz ditu, Saioak duen arktza kopuruaren bikoitza, hain zuzen ere; Saioak Keparen arkatz kopuruaren bikoitza du; eta Kepak, Eleneren bikoitza. Zenbat arkatz ditu bakoitzak? Andoni: 8x Saioa: 4x Kepa: 2x Elene: x 8x = 64 x = 8 Andoni: 64 arkatz. Kepa: 16 arkatz. Saioa: 32 arkatz. Elene: 8 arkatz.

097

Baserri bateko oiloen eta untxien artean, 30 buru eta 90 hanka daude. Zenbat oilo eta untxi daude? Oiloak: x Untxiak: 30 x 2x + 4(30 x) = 90 2x + 120 4x = 90 2x = 30 x = 15 15 oilo eta 15 untxi daude.

098

Ibonek diruaren erdia zineman gastatu du, eta bostena, askaltzen. Oraindik, 36 geratzen zaizkio. Zenbat diru zuen etxetik ateratzean? Etxetik ateratzean zuen dirua: x x x + = 36 10x 5x 2x = 360 x 2 5 3x = 360 x = 120 Etxetik ateratzean 120 zituen.

099

Urtebete barru, Jonek Aitziber lehengusinaren adinaren herena izango du, eta duela urtebete, Aitziberrek une hartan zuen adinaren laurdena zuen. Zer adin du gaur egun Aitziberrek? Jonen adina: x Jonen adina, urtebete barru: x + 1 Jonen adinia, duela urtebete: x 1 Aitziberren adina, duela urtebete: 4(x 1) Aitziberren adina, urtebete barru: 3(x + 1) Aitziberren adina: 3(x + 1) 1 eta 4(x 1) + 1 3(x + 1) 1 = 4(x 1) + 1 3x + 3 1 = 4x 4 + 1 x = 5 x = 5 Jonek 5 urte ditu, eta Aitziberrek, 17 urte.

156

ERANTZUNAK

100

Irudiko balantza orekatuta dago. Zer objektu jarri behar da beheko balantza bakoitzaren eskuineko platertxoan, orekan egoteko?

a)

b)

Informazio hau baliagarria izango da: balantza hau orekatuta dago. Zenbat kubo jarri behar dira eskuineko platertxoan, balantza bakoitza orekatzeko?

c)

d)

a) Ezkerreko platertxoan kubo bat jarri da. Orekatuta egoteko, kubo bat jarri behar da eskuineko platertxoan. b) Goiko grafikoarekin bat dator, platertxoak aldatu eta piramidearen platertxoari zilindro bat jarriz gero. Zilindro bat jarri behar da. c) Lehenengo balantzaren arabera, zilindroa gehi kuboa piramidearen baliokidea da; beraz, bi piramide jarri behar dira ezkerreko platertxoan: 2 piramide = 6 kubo 1 piramide = 3 kubo. d) Goiko balantzan piramidearen ordez hiru kubo jarri eta platertxo bakoitzetik kubo bat ezabatuz gero, hau lortzen da: 1 zilindro = 2 kubo. 101

Irudiko karratu magikoa (ilara, zutabe eta diagonal bakoitzeko zenbakien batura bera da) 1etik 9ra arteko zenbakiek osatzen dute. Ez dakigu zer zenbaki dagoen lauki bakoitzean, baina bai b > c dela. Kalkulatu letra bakoitzaren balioa. Bi hauekin hasiko gara: a + b + c eta a b c; handienarekin eta abc=1 txikienarekin (9 eta 1), hurrenez hurren: a + b + c = 9 Bi adierazpenak batuz gero: 2 a = 10, a = 5; 5 + b + c = 9 b + c = 4. b > c denez eta zenbaki arruntak direnez, izan dezakegun ebazpen bakarra hau da: b = 3 eta c = 1.

a+b a-b-c a+c

a-b+c a a+b-c

a-c a+b+c a-b

8 1 6

3 5 7

4 9 2

157

Aljebra: hastapenak
102

Kalkulatu

, eta ikurren balioak, datu hauek aintzat hartuz.


+ + = 12 + - = 12 - - = 61

Lehen eta hirugarren berdintza batuta: 2 = 18 = 9.

bere balioaz ordezkatuz eta lehen bi berdintzak batuz: 2(9 + ) = 24 9 + = 12 = 3. Lehen bien kenketa eginda: = 0. EGUNEROKOAN
103

Adierazitako elikagaien kantitateak ( 100 g.-an ) Elikagaiak Kcal KarboKoipeak Proteinak hidratoak

Jarduera fisiko handiko kirolariei karbohidrato, lipido (koipeak) eta proteina askoko dieta gomendatzen zaie. Honda hemen adituen gomendioak:

Esnea eta esnekiak Gazta Jogurta Haragiak Txerria 219 190 200 160 162 100 80 261 359 49 97 56 0,5 0 0 0,8 0 0,5 0 51,5 72,0 9,0 21,0 12,5 16,5 12,0 15,0 12,0 10,0 2,5 0,5 0,8 1,5 0,5 0,2 0,1 17,5 19,0 18,0 12,0 18,0 19,0 19,0 8,0 12,8 1,0 1,0 0,8 Txahala Oilaskoa Arrautzak Arrautzak Arrainak Amuarraina Mihi-arraina Legatza Irinak eta pastak Ogia Pasta Fruituak Laranja Banana Meloia 38 62 0,5 6,3 29,5 3,5 28,2 3,8

Lipidoak (koipeak) halako bi karbohidrato hartzea


Txirrindulari batek egunero 5.000 kcal inguru behar dituela kalkulatu da iritzira. Beheko elikagai-taula erabiliz, prestatu txirrindulari bati komeni zaion gosaria, bazkaria eta afaria. Problemaren ebazpena ez da ez bakarra ez zehatza. Hona hemen ebazpen bat: 2 platano.

Gosaria. 200 g gazta, 100 g jogurt, 2 arrautza, 100 g ogi, 1 laranja, Bazkaria. 100 g gazta, 300 g txerri-okel, 100 g ogi, 250 g pasta, 1 laranja,

2 platano.
Afaria. 100 g gazta, 200 g oilasko-okel, 2 arrautza, 200 g amuarrain,

100 g ogi, 150 g pasta, 1 platano. Dagozkien kalorien batuketa eginda, emaitza hau lortuko dugu: 5.037 kcal, 578,5 g karbohidrato eta 279,4 g koipe. Koipe eta karbohidrato gramoen arteko erlazioa kalkulatzeko, zatiketa hau egin behar da: 578,5 : 279,4 = 2,07.

158

ERANTZUNAK

104

Mugitzen ari den gorputz baten batez besteko abiaduraren definizioa hau da: gorputzak egindako espazioa zati espazio hori egiten emandako denbora. v = abiadura e v = e = egindako espazioa t tako denbora t = erabilit

HARANGORRI 90 km

ETXEBERDE

TOKIHORI

Erreparatu mapari eta erantzun. a) Garraiolari batek ordu eta erdi behar izan du Harangorritik Etxeberdera joateko. Batez besteko zer abiaduran joan da? b) Garraiolaria batez beste 90 km/h-an joan da, Etxeberdetik Herriurdinera. Herriurdinetik Tokihorira 60 km/h-an, batez beste; eta aurreko ibilbidearekin alderatuta, denbora bikoitza behar izan du. Etxeberdetik Tokihorira 2 ordu behar izan baditu, zer distantzia dago bi horietatik Herriurdinera? e 90 = = 60 km/h t 1, 5 b) Etxeberdetik 2 Herridurdinera x + 2x = 2 3x = 2 x = h 3 arteko denbora x Herriurdinetik Tokihorira arteko denbora 2x a) v = Etxeberdetik Herriurdinera arteko distantzia: Herridurdinetik Tokihorira arteko distantzia: 105

HERRIURDIN

e e 90 2 90 = e = = 60 km 2 t 3 3 e e 60 4 v = 60 = e = = 80 km 4 t 3 3 v =

Bihar Aitorren urtebetetzea da. Lagunak elkartu eta Aitorrek nahi duen bideojokoa oparitzea erabaki dugu. Peru arduratu da erosteaz, eta 8,50 eskatu dizkigu bakoitzari. Gaur goizean, dirua eman behar nionean hau esan dit:
Azkenean, Anek eta Jonek ere parte hartuko dutenez, 6,80 baino ez da jarri behar.

Oparia erosteko elkartutako lagun kopurua: x Hasierako lagun kopurua: x 2 Prezioa: 8,5 (x 2) eta 6,8 x 8,5 (x 2) = 6,8 x 8,5x 17 = = 6,8x 1,7x = 17 x = 10 10 lagunek jarri dugu dirua bideo-jokoa erosteko.

Zenbat lagunek jarri dugu dirua bideo-jokoa erosteko?

159

Sistema Metriko Hamartarra


SISTEMA METRIKO HAMARTARRA

LUZERAUNITATEAK

EDUKIERAUNITATEAK

MASAUNITATEAK

EDUKIERAUNITATEAK

BOLUMENUNITATEAK

BOLUMEN-, EDUKIERA- ETA MASAUNITATEEN ARTEKO ERLAZIOA

160

Askatasuna, berdintasuna eta senidetasuna


Hiru emakume zain zeuden, Flandesko manufakturak iragartzen dituen salmahai batean zapiak erosteko. Zaharrenak ehun berde lodi baten hiru kana eskatu zituen. Saltzaileak kana txikia hartu eta oihala mozten zuen bitartean, emakumea kexu zen: Bi kana dituzu neurtzeko, luzea erosteko eta motza saltzeko. Lapur hutsa zara! Gazteenak esan zuen: Zientzien Akademiak neurri berri bat asmatu duela entzun dut, eta dauden guztiak ordezkatuko omen ditu. Orduan, hirugarren emakumeak hitz egin zuen: Nire aitak Akademian egiten du lan eta egia da; neurria metroa da, eta patroia izango den eredua egiten ari dira. Zaharrena saltzaileari zuzendu zitzaion: Franois, zure iruzurrak amaitu dira. Eta pieza ordaindu eta ibairantz abiatu ziren. Meridiano baten laurdena hamar milioi metro luze da. Neurri horren iritzirako kalkulua eta metro patroiaren eraikuntza 1799. urtean amaitu ziren. Luzera-kana bat 84 zentimetro luze bada, zenbat metro oihal erosi zituen emakumeak azokan?

3 kana oihal erosi zituen; hau da: 3 84 = 252 cm = 2,52 m

Sistema Metriko Hamartarra


ARIKETAK
001 Adierazi magnitudeak diren ala ez. a) b) c) d) e) f) Bidoi baten edukiera. Jatortasuna. Bi hiriren arteko distantzia. Maitasuna. Zuhaitz baten altuera. PC baten memoria-edukiera. a) Magnitudea da. b) Ez da magnitudea. c) Magnitudea da. 002 d) Ez da magnitudea. e) Magnitudea da. f) Magnitudea da.

Idatzi zer unitate erabiliko zenituzkeen aurreko ariketako magnitudeak neurtzeko. a) Litroak. c) Kilometroak. e) Metroak. f) Megabyteak.

003

Erreparatu irudiari. Andoniren neurri-unitaea da; ; eta Keparena, Oihanarena, Zer neurri lortuko du bakoitzak? .

Adierazi zer neurri lortuko duten, Andoniren eta Oihanaren neurri-unitateak hauek badira: Andoni: Oihana: Andoni: 48 Oihana: 48 : 2 = 24 Kepa: 48 : 4 = 12

Andoni: 48 : 10 = 4,8 Oihana: 48 : 12 = 4 004 Adierazi kilometrotan. a) 275 m b) 5 dam a) 0,275 km b) 0,05 km 005 Adierazi hektometrotan. a) 0,85 dam b) 3,12 km a) 0,085 hm b) 31,2 hm c) 56 dam d) 325 m c) 5,6 hm d) 3,25 hm e) 324,6 dm f) 27,6 cm e) 0,3246 hm f) 0,00276 hm c) 3,7 hm d) 24,3 dam e) 8.594,3 cm f) 15.365 mm e) 0,085943 km f) 0,015365 km

c) 0,37 km d) 0,243 km

162

ERANTZUNAK

006

Zein da handiena, 1,24 hm ala 0,42 km? 0,42 km = 4,2 hm. 0,42 km handiagoa da 1,24 hm baino.

007

Jakinik mikra (m) milimetroaren milarena dela, adierazi luzera hauek mikratan. a) 1 m b) 1 cm b) 10.000 c) 1 dm c) 100.000 d) 1 mm d) 1.000 a) 1.000.000

008

Pondevedratik Donostiara arteko distantzia 700 km eta 920 hm-koa da. Zenbat metro egin beharko ditugu hiri batetik bestera joateko? 700.000 m + 59.000 m = 759.000 m

009

Adierazi metrotan. a) 2,15 km 17,3 dam 8,5 m b) 3,75 m 52 dm 13,4 cm c) 5 dam 17,4 m 13,4 dm 1,65 cm a) 2.150 m + 173 m + 8,5 m = 2.331,5 m b) 3,75 m + 5,2 m + 0,134 m = 9,084 m c) 50 m + 17,4 m + 1,34 m + 0,0165 m = 68,7565 m

010

Adierazi modu konplexuan neurri hauek. a) 2.284 cm b) 0,045 km b) 4 dam 5 m c) 8.793 dam d) 13.274 hm c) 87 km 9 hm 3 dam d) 1.327 km 4 hm

a) 2 dam 2 m 8 dm 4 cm

011

Atletismo-lasterketako zirkuitua 3 km 4hm 2dam luze da. Zenbat metro luze da? 3.000 m + 400 m + 20 m = 3.420 m luze da.

012

Ekiek oihala erosi du, inauterietarako jantziak egiteko. Kalkulatu zenbat metro oihal erosi dituen. Oihal gorria 0,02 hm 60 dm 4 cm Oihal zuria 0,012 hm 5 dm Oihal berdea 0,9 dam 8 cm Oihal gorria 2 m + 6 m + 0,04 m = 8,04 m Oihal zuria 1,2 m + 0,5 m = 1,7 m Oihal berdea 9 m + 0,08 m = 9,08 m Guztira: 18,82 m.

163

Sistema Metriko Hamartarra


013 Egin eragiketa hauek eta adierazi emaitzak metrotan. a) b) c) d) e) f) 4.322 cm + 57 dm 34,78 dam 3,57 dm 3 hm 2 m 5 cm + 67,34 dam 4 km 7 dam 8 dm 3 dam 8 cm 12,432 cm 5 5,146 m 7 a) 43,22 m + 5,7 m = 48,92 m b) 347,8 m 0,357 m = 347,443 m c) 302,05 m + 673,4 m = 975,45 m d) 4.070,8 m 30,08 m = 4.040,72 m e) 62,16 cm = 0,6216 m f) 36,022 m 014 Lasterketa batean, Nereak 3 km 4 hm 2 dam egin ditu. Zenbat metro falta zaizkio 5.000 m egiteko? 3.000 + 400 + 20 = 3.420 m 5.000 3.420 = 1.580 m falta zaizkio. 015 Robot batek 25 cm-ko jauziak egiten ditu. Zenbat metro egingo ditu 12 jauzitan? 25 12 = 270 cm = 2,7 m egingo ditu 12 jauzitan. 016 Entziklopedia batek 16 liburuki ditu. Liburuki bakoitzak 4cm 8mm-ko lodiera du. Zer luzera izan beharko du entziklopedia jartzeko apalategiak? 4 cm 8 mm = 48 mm 16 48 = 768 mm = 0,768 m 017 Soka bat 27 cm 2 mm luze da. Zenbat zati lortuko dira 34 mm-ko zatiak eginez gero? 27 cm 2 mm = 272 mm 272 : 34 = 8 trozos 018 Adierazi litrotan. a) 7,5 kl b) 593 cl a) 7.500 b) 5,93 c) 0,4 dal d) 6.300 ml c) 4 d) 6,3

164

ERANTZUNAK

019

Adierazi litrotan. a) b) c) d) 1,2 kl 4,6 hl 25 dl 0,27 hl 1,9 dl 16 cl 1 kl 0,4 dal 3,5 dl 12 ml 4,6 hl 12,3 dal 1,23 dl 0,14 cl b) 27 + 0,19 + 0,16 = 27,35 a) 1.200 + 460 + 2,5 = 1.662,5

c) 1.000 + 4 + 0,35 + 0,012 = 1.004,362

d) 460 + 123 + 0,123 + 0,0014 = 583,1244

020

Barrika baten edukiera 30hl 5 dal 500 -koa da. Zenbateko edukiera du litrotan? 3.000 + 50 + 500 = 3.550

021

Andel baten edukiera 3 kl 50 dal 5.000 -koa da. Zenbateko edukiera du dekalitrotan? 300 dal + 50 dal + 500 dal = 850 dal

022

Poto baten edukiera 40 cl-koa da. Zenbat poto behar dira litro bateko ontzi bat betetzeko? 1 = 100 cl 100 : 40 = 2,5 poto 2 poto eta erdi behar dira.

023

Adierazi g-tan eta ordenatu txikienetik handienera. 31 dg 1,02 kg 8,34 cg 0,4 t 0,09 q 0,08340 g < 3,1 g < 1.020 g < 9.000 g < 400.000 g

024

Egin eragiketa hauek. a) 123 hg 35 g + 3,2 kg 15,8 dag b) 30 t 20 q 250 dag 120 kg 200 hg a) Gramotan adieraziko dugu: (12.300 g + 35 g) + (3.200 g + 158 g) = 12.335 g + 3.358 g = 15.693 g b) Kilogramotan adieraziko dugu: (30.000 kg + 2.000 kg) (2,5 kg + 120 kg + 20 kg) = = 32.000 kg 142,5 kg = 31.857,5 kg

025

Kamioi batek 8,5 t-ko zama darama eta bi deskarga egin ditu: lehena 1 q 20 kg-koa, eta bigarrena, 2 t 500 kg-koa. a) Zer zama geratu da kamioian? b) Hurrengo geldialdian, 1.750 kg-ko deskarga egin eta 28,3 q-ko zama hartu du. Zer zama du orain kamioiak?

165

Sistema Metriko Hamartarra


a) 8,5 t = 8.500 kg 1 q 20 kg + 2 t 500 kg = 2.620 kg 8.500 2.620 = 5.880 kg geratu dira kamioian. b) 5.880 kg 1.750 kg + 2.830 kg = 6.960 kg-ko zama du orain kamioiak. 026 Adierazi m2-tan unitate hauek. a) b) c) d) e) 32 dam2 3,6 dam2 1,0005 km2 1,16 hm2 12,165 hm2 a) 3.200 m2 b) 360 m2 c) 1.000.500 m d) 11.600 m2 e) 121.650 m 027
2 2

f) g) h) i) j)

3,007 dam2 0,008 km2 0,00001 km2 0,0035 hm2 56 dm2 f) 300,7 m2 g) 8.000 m2 h) 10 m2 i) 35 m2 j) 0,56 m2

Adierazi 17,02 dam2 metro, dezimetro, zentimetro eta milimetro koadrotan. 17,02 dam2 = 1.702 m2 = 170.200 dm2 = 17.020.000 cm2 = = 1.702.000.000 mm2

028

Metro koadro bat zetak 11,45 balio du. Zenbat balio du zentimetro koadro batek? Eta dezimetro koadro batek? 1 m2 = 100 dm2 = 10.000 cm2 11,45 : 10.000 = 0,001145 balio du 1 cm2-ek. 11,45 : 100 = 0,1145 balio du 1 dm2-ek.

029

Adierazi m2-tan: 2 km2, 17 hm2 eta 2,75 dam2. 2.000.000 m2 + 170.000 m2 + 275 m2 = 2.170.275 m2

030

Adierazi dm2-tan: 45,37 dam2, 23,4 m2 eta 945 cm2. 453.700 dm2 + 2.340 dm2 + 9,45 dm2 = 456.049,45 dm2

031

Adierazi hm2-tan 1,23 km2 eta 69,45 dam2. 123 hm2 + 0,6945 hm2 = 123,6945 hm2

032

Zenbat dam2 dira 6 hektarea? Zenbat hektarea dira 2 km2? 6 ha = 6 hm2 = 600 dam2 2 km2 = 200 ha

166

ERANTZUNAK

033

Opari baterako kutxa bat estali nahi dut. Kutxaren azalera 0,0005 dm2 325 dm2-koa bada, zenbat m2 paper behar dut? 0,05 m2 + 3,25 m2 = 3,30 m2 paper behar dut.

034

Lur-sail batek 3,12 hm2 14,6 m2 193,8 dm2-ko azalera du. Zenbat falta zaio 5 ha-koa izateko? 5 ha = 50.000 m2 3,12 hm2 = 31.200 m2 193,8 dm2 = 1,938 m2 31.200 m2 + 14,6 m2 + 1,938 m2 = 31.216,538 m2 50.000 m2 31.216,538 m2 = 18.783,462 m2 5 ha-koa izateko 18.783,462 m2 falta zaizkio.

035

Adierazi metro kubotan. a) 83 dam3 b) 231 hm3 a) 83.000 m3 b) 231.000.000 m3 c) 1.233,33 cm3 d) 123,44 mm3 c) 0,00123333 m3 d) 0,00000012344 m3 e) 0,049 km3 f) 0,034 dm3 e) 49.000.000 m3 f) 0,000034 m3

036

Adierazi hektometro kubotan. a) 18 dam3 b) 43.215 m3 a) 0,018 hm3 b) 0,043215 hm3 c) 25.418,75 dm3 d) 812,75 km c) 0,02541875 hm3 d) 812.750 hm3

037

Adierazi metro kubotan. a) 2,3 dam3 b) 0,5 hm3 c) 0,004 km3 a) 2.300 m3 b) 500.000 m
3

d) 496 cm3 e) 196 mm3 f) 43 dm3 d) 0,000496 m3 e) 0,000000196 m3 f) 0,043 m3

c) 4.000.000 m3 038 Kalkulatu.

a) 17 hm3 + 340 dm3 b) 87,23 m3 1.435,48 mm3 c) 1 km3 + 100 hm3 + 1 m3 a) 17.000.000.000 dm3 + 340 dm3 = 17.000.000.340 dm3 b) 87.230.000.000 mm3 1.435,48 mm3 = 87.279.998.564,52 mm3 c) 1.000.000.000 m3 + 100.000.000 m3 + 1 m3 = 1.100.000.001 m3

167

Sistema Metriko Hamartarra


039 Idatzi unitate egokiak. a) b) c) d) 18 dam2 = 0,0018 = 180.000 0,42 hm2 = 420.000 = 42.000.000 12,5 dm3 = 0,0125 = 12.500 427,68 m3 = 0,42768 = 427.680.000 a) b) c) d) 040 18 dam2 = 0,0018 km2 = 180.000 dm2 0,42 hm2 = 420.000 dm2 = 42.000.000 cm2 12,5 dm3 = 0,0125 m3 = 12.500 cm3 427,68 m3 = 0,42768 dam3 = 427.680.000 cm3

Poto baten bolumena 30 dm3 5 cm3 500 mm3-koa da. Zer bolumen du mm3-tan? 30.000.000 mm3 + 5.000 mm3 + 500 mm3 = 30.005.500 mm3

041

Ontzi batek 3 dm3 50 cm3 5.000 mm3-ko bolumena du. Zer bolumen du m3-tan? 0,003 m3 + 0,00005 m3 + 0,000005 m3 = 0,003055 m3

042

Kalkulatu 3 cm-ko ertza duen kuboaren bolumena. Adierazi emaitza m3-tan. Bolumena = 3 3 3 = 27 cm3 = 0,000027 m3

043

Kubo bakoitzak 1 cm3 hartzen badu, kalkulatu irudiaren bolumena. 4 2 + 3 2 + 3 = 17 cm3

044

Adierazi objektu bakoitzaren espazioa neurtzeko bolumen-unitate egokia: a) Xiringa bat. a) cm -tan.
3

b) Igerileku bat. b) m -tan.


3

045

Adierazi litrotan bolumen hauek. a) 1.000 cm3 a) 1 b) 1,4 dm3 b) 1,4 c) 0,04 m3 c) 40 d) 1 m3 d) 1.000

046

Adierazi metro kubotan edukiera-neurri hauek. a) 809,09 b) 12 ml

c) 64,2 kl d) 0,008 dal

e) 1.409,2 cl f) 0,82 hl

a) 0,80909 m3 b) 12 ml = 0,012 = 0,000012 m3 c) 64,200 m3

d) 0,08 = 0,00008 m3 e) 14,092 = 0,014092 m3 f) 82 = 0,082 m3

168

ERANTZUNAK

047

Zenbat dezimetro kubo dira 1,2 kl 49 hl 54,6 ? 1.200 dm3 + 4.900 dm3 + 54,6 dm3 = 6.154,6 dm3

048

Edukiera- eta bolumen-neurrien arteko loturak aintzat hartuz, adierazi. a) b) c) d) 4,25 dm3 cl-tan 15 hl 48 dal 5 dm3-tan 8 hm3 12 dam3 7 m3 hl-tan 12.567 kl en cm3-tan b) 1.985 = 1.985 dm3 c) 8.000.000 m3 + 12.000 m3 + 7 m3 = 8.012.007 m3 = 8.012.007 kl = = 80.120.070 hl d) 12.567.000.000 ml = 12.567.000.000 cm3 a) 4,25 = 425 cl

049

Lantegi bateko biltegiaren bolumena 6 m3 15 dm3 500 cm3-koa da. Zer edukiera du litrotan? 6.000 + 15 + 0,5 = 6.015,5

050

Adierazi kilogramotan ur destilatuaren bolumen eta edukiera hauek. a) 255 b) 2.000 cm3 b) 2 kg c) 20 dm3 d) 3,5 kl c) 20 kg d) 3,5 kg

a) 255 kg

051

Adierazi cm3-tan ur destilatuaren masa hauek. a) 0,5 kg b) 13 cl a) 500 cm3 c) 0,015 hl d) 43 g b) 130 cm3 c) 1.500 cm3 d) 43 cm3

052

Adierazi litrotan 2 hg 500 dag 2.000 g ur destilatu. 0,2 kg + 5 kg + 2 kg = 7,2 kg = 7,2

053

Urtegi batean, 95 hm3 ur daude. Kalkulatu. a) Edukiera m3-tan. b) Edukiera litrotan. c) Ur destilatua balitz, zenbatekoa litzateke masa tonatan eta kilogramotan? b) 95.000.000.000 c) 95.000.000.000 kg = 95.000.000 t a) 95.000.000 m3

169

Sistema Metriko Hamartarra


ARIKETAK
054

Adierazi kilometrotan. a) 3.500 m b) 450 m c) 12.450 m a) 3,5 km b) 0,45 km c) 12,450 km d) 9.759 m e) 755 mm f) 200 dam d) 9,759 km e) 0,000755 km f) 2 km

055

Idatzi zentimetrotan. a) 3 m 5 dm b) 0,3 m 0,4 dm c) 6 m 8 dm a) 350 cm b) 34 cm c) 680 cm d) 0,6 m 0,3 dm e) 7 m 4 dm f) 0,7 m 0,2 dm d) 63 cm e) 740 cm f) 72 cm

056

Adierazi metrotan. a) 4 km 3 hm b) 0,5 km 2 hm c) 8 km 6 hm a) 4.300 m b) 700 m c) 8.600 m d) 0,3 km 6 hm e) 9 km 5 hm f) 0,4 km 4 hm d) 900 m e) 9.500 m f) 800 m

057

Adierazi dekametrotan. a) 32,5 m b) 2.389 mm c) 2,34 hm a) 3,25 dam b) 0,2389 dam c) 23,4 dam d) 137,6 cm e) 0,003 km f) 398 dm d) 0,1376 dam e) 0,3 dam f) 3,98 dam

058

Adierazi dezimetrotan. a) 0,34 m b) 325 mm c) 2,4 cm a) 3,4 dm b) 3,25 dm c) 0,24 dm d) 0,00003 km e) 38,2 dam f) 0,27 hm d) 0,3 dm e) 3.820 dm f) 270 dm

170

ERANTZUNAK

059

Osatu baliokidetasun-taula hau.


km 13,5 0,072 0,45 4,13 1,2345 hm 135 0,72 4,5 41,3 12,345 dam 1.350 7,2 45 413 123,45 m 13.500 72 450 4.130 1.234,5 dm 135.000 720 4.500 41.300 12.345

060

Idatzi unitate egokiak, berdintza hauek osatzeko. a) b) c) d) 425 dm = 42,5 m = 4,25 72,4 m = 724 = 0,724 512,4 dam = 5,124 = 5.124 13,18 hm = 1.318 = 131,8 a) 425 dm = 42,5 m = 4,25 dam b) 72,4 m = 724 dm = 0,724 hm c) 512,4 dam = 5,124 km = 5.124 m d) 13,18 hm = 1.318 m = 131,8 dam

061

Adierazi metrotan luzera-neurri hauek. a) 3 km 5 dam 7 dm b) 8 hm 9 m 16 cm c) 14 dam 8 m 2 dm d) 5 km 19 dam 12 m 8 mm

a) 3.000 m + 50 m + 0,7 m = 3.050,7 m b) 800 m + 9 m + 0,16 m = 809,16 m c) 140 m + 8 m + 0,2 m = 148,2 m d) 5.000 m + 190 m + 12 m + 0,008 m = 5.202,008 m 062

Adierazi zentimetrotan. a) 3 m 8 dm 5 cm b) 8 hm 16 mm c) 24 dam 18 m 2 mm d) 0,5 km 12 m

a) 300 cm + 80 cm + 5 cm = 385 cm b) 80.000 cm + 1,6 cm = 80.001,6 cm c) 24.000 cm + 1.800 cm + 0,2 cm = 25.800,2 cm d) 50.000 cm + 1.200 cm = 51.200 cm 063

Adierazi modu konplexuan. a) 245,2 dam b) 87,002 m a) 2 km 4 hm 5 dam 2 m b) 8 dam 7 m 2 mm c) 1.458,025 cm d) 0,3402 km c) 1 dam 4 m 5 dm 8 cm 0,25 mm d) 3 hm 4 dam 2 dm

171

Sistema Metriko Hamartarra


064

Kalkulatu. a) b) c) d) e) f) g) h) i) 342 dam + 17 m 76,69 m + 23 cm 92,4598 hm + 0,025 km 3 hm 4 dam 21 dm + 34 dam 7 m 9 cm 25,34 m 146 cm 8,02 km 1.324,2 m 35 dam 23 dm 9 mm 36,75 m 17 dam 3 32,24 cm 12 a) 3.420 m + 17 m = 3.437 m b) 7.669 cm + 23 cm = 7.692 cm c) 924.598 cm + 2.500 cm = 927.098 cm d) 34.210 cm + 34.709 cm = 68.919 cm e) 2.534 cm 146 cm = 2.388 cm f) 80.200 dm 13.242 dm = 66.958 dm g) 352.309 mm 36.750 mm = 315.559 mm h) 51 dam i) 386,88 cm

065

Adierazi litrotan. a) 4,25 kl 3,27 hl 4,81 dl b) 13,4 dal 21,5 7,25 dl c) 43 hl 13 dal 15

a) 4.250 + 327 + 0,481 = 4.577,481 b) 134 + 21,5 + 0,725 = 156,225 c) 4.300 + 130 + 15 = 4.445

066

Idatzi unitate egokiak, berdintza hauek osatzeko. a) 45,18 dal = 0,4518 b) 542,37 hl = 54,237 c) 125,42 = 0,12542 = 451,8 = 54.237 = 125.420

a) 45,18 dal = 0,4518 kl = 451,8

b) 542,37 hl = 54,237 kl = 54.237

c) 125,42 = 0,12542 kl = 125.420 ml 067

Adierazi kilogramotan. a) 18.372 g b) 17,42 t c) 0,32 t 1,5 q 17 kg d) 82,5 hg 3,25 dag 16 g

172

ERANTZUNAK

a) 18,372 kg b) 17.420 kg c) 320 kg + 150 kg + 17 kg = 487 kg d) 8,25 kg + 0,0325 kg + 0,016 kg = 8,2985 kg 068

Idatzi unitate egokiak, berdintza hauek osatzeko. a) 5.025 g = 50,25 b) 18 hg = 1,8 d) 12,5 q = 1,25 c) 542,5 kg = 5,425 = 5,025 = 542.500 = 125.000 = 1.800 = 12.500

a) 5.025 g = 50,25 hg = 5,025 kg b) 18 hg = 1,8 kg = 1.800 g c) 542,5 kg = 5,425 q = 542.500 g d) 12,5 q = 1,25 t = 12.500 hg = 125.000 dag 069

Kalkulatu gramotan. a) 12,5 kg 38 dg + 4,82 dag 15,2 cg b) 3,25 hg 17,2 dag 1,25 hg 12,5 mg c) 3,25 t 4,83 q + 31,8 kg 15,6 dg d) 42,8 t 17,5 q 32,4 t 27,8 kg e) 32 dag 8 g 25 dg 145 dg f) (25 hg 10 dag 16 cg) 20 a) 12.503,8 g + 48,352 g = 12.551,352 g b) 497 g 125,0125 g = 371,9875 g c) 3.733.000 g + 31.801,56 g = 3.764.801,56 g d) 44.550.000 g 32.427.800 g = 12.122.200 g e) 330,5 g 14,5 g = 316 g f) 2.600,16 g 20 = 52.003,2 g

070

EGIN HONELA NOLA ZATITZEN DIRA NEURRI KONPLEXUAK? Adierazi gramotan. 8 kg 15 dag 10 g : 50
LEHENA.

Neurri konplexua modu sinplean adierazi behar da. 8 kg 15 dag 10 g = 8 1.000 + 15 10 + 10 = 8.160 g

BIGARRENA.

Neurri sinplea zatikizun gisa hartu behar da. 8.160 : 50 = 163,2 g

173

Sistema Metriko Hamartarra


071

Egin eragiketa hauek. a) b) c) d) e)

12 hl 5,8 dal + 28,3 hl 15 20.000 dal 1.000 25.000 dl 15 kl 28 hl 7 dal + 23,5 hl 17 dal (32,5 hl 45 dal 17,5 dl) 200 (4,75 kl 12,8 hl 135 dal) : 25 b) 200.000 3.500 = 196.500 c) 17.870 + 2.520 = 20.390 d) 3.701,75 200 = 740.350 e) 7.380 : 25 = 295,2 a) 1.258 + 2.845 = 4.103

072

Idatzi neurri egokia, kasu bakoitzean, berdintzak osatzeko. a) 16 hm 8 dam 5 cm + = 3 km 9 hm 6 mm b) 85 dal 25 cl 32 ml = 3,2 dal 4 dl c) 3 = 12 hg 6 dag 9 g 27 cg d) 25 km 15 m 40 cm : = 0,5 km 3 dm 8 mm a) 1.680,05 m + b) 850,282 c) = 320,4 = 3.900,006 m = 529,882 = 50 = 2.219,956 m

3 = 1.269,27 g

= 423,09 g

d) 25.015,4 m : 073

= 500,308 m

Adierazi metro koadrotan. a) 3,6 dam2 b) 3,63 dam2 a) 360 m2 b) 363 m2 c) 9,4 km2 d) 9,45 km2 c) 9.400.000 m2 d) 9.450.000 m2

074

Idatzi hektometro koadrotan. a) 5,1 km2 b) 35,78 km2 a) 510 hm2 b) 3.578 hm2 c) 8.976 m2 d) 125.763 dm2 c) 0,8976 hm2 d) 0,125763 hm2

075

Adierazi zentimetro koadrotan. a) 4,3 dm2 b) 34,79 m2 a) 430 cm2 b) 347.900 cm2 c) 223 mm2 d) 4 mm2 c) 2,23 cm2 d) 0,04 cm2

174

ERANTZUNAK

076

Adierazi metro koadrotan. a) 18 km2 a) 18.000.000 m2 b) 55.000 m2 + 1.380 m2 + 15,8 m2 = 56.395,8 m2 b) 5,5 hm2 13,8 dam2 15,8 m2

077

Adierazi dezimetro koadrotan. a) 18 m2 b) 45 dam2 a) 1.800 dm2 b) 450.000 dm2 c) 14.000.000 dm2 + 320.000 dm2 + 3.800 dm2 = 14.323.800 dm2 d) 125.000 dm2 + 3.280 dm2 + 19,8 dm2 = 128.299,8 dm2 c) 14 hm2 32 dam2 38 m2 d) 12,5 dam2 32,8 m2 19,8 dm2

078

Idatzi modu konplexuan. a) 4.321,5 m2 b) 34.587,52 dam2 a) 43 dam2 21 m2 50 dm2 b) 3 km2 45 hm2 87 dam2 52 m2 c) 9.823,152 m2 d) 1.234,56 dm2 c) 98 dam2 23 m2 15 dm2 20 cm2 d) 12 m2 34 dm2 56 cm2

079

Adierazi areatan. a) 18 ha 15 a 19 ca b) 3,25 ha 4,15 a 6,2 ca c) 0,15 ha 0,18 a 52,3 ca d) 12,5 ha 4,78 a 32,6 ca

a) 1.800 a + 15 a + 0,19 a = 1.815,19 a b) 325 a + 4,15 a + 0,062 a = 329,212 a c) 15 a + 0,18 a + 0,523 a = 15,703 a d) 1.250 a + 4,78 a + 0,326 a = 1.255,106 a

080

EGIN HONELA NOLA ADIERAZTEN DA ERAGIKETA BATEN EMAITZA UNITATE JAKIN BATEAN? Adierazi m2-tan 48 hm2 + 2,5 dam2 + 20.000 cm2
LEHENA.

Unitateak m2-tan adierazi behar dira. 48 hm2 = 48 10.000 = 480.000 m2 2,5 dam2 = 2,5 100 = 250 m2 20.000 cm2 = 20.000 : 10.000 = 2 m2 Emaitzekin eragiketak egin behar dira. 480.000 + 250 + 2 = 480.252 m2

BIGARRENA.

175

Sistema Metriko Hamartarra


081

Adierazi metro koadrotan. 6 hm2 + 12 dam2 + 55 dm2 60.000 m2 + 1.200 m2 + 0,55 m2 = 61.200,55 m2

082

Adierazi batuketa hauek hm2-tan. a) b) c) d) e) f) 0,0075 km2 + 7.000 m2 0,5 km2 + 45 dam2 7.879 m2 + 87.622 dm2 676 dm2 + 78 m2 + 654 cm2 47 km2 + 0,56 hm2 + 125 dam2 1.389.456 cm2 + 123 m2 a) 0,75 hm2 + 0,7 hm2 = 1,45 hm2 b) 50 hm2 + 0,45 hm2 = 50,45 hm2 c) 0,7879 hm2 + 0,087622 hm2 = 0,875522 hm2 d) 0,000676 hm2 + 0,0078 hm2 + 0,00000654 hm2 = 0,00848254 hm2 e) 4.700 hm2 + 0,56 hm2 + 1,25 hm2 = 4.701,81 hm2 f) 0,01389456 hm2 + 0,0123 hm2 = 0,02619456 hm2

083

Adierazi dezimetro kubotan. a) 0,18 hm3 a) 180.000.000 dm3 b) 17.000.000 dm3 + 82.000 dm3 = 17.082.000 dm3 b) 17 dam3 82 m3

084

Idatzi hektometro kubotan. a) 18 dam3 b) 43.215 m3 a) 0,08 hm3 b) 0,043215 hm3 c) 0,00002541875 hm3 d) 812.750 hm3 c) 25.418,75 dm3 d) 812,75 km3

085

Adierazi modu konplexuan. a) 4.275,34 dm3 b) 142.260,52 cm3 c) 1.000,475 dam3 d) 328.274,29 m3

a) 4 m3 275 dm3 340 cm3 b) 142 dm3 260 cm3 52 mm3 c) 1 hm3 475 m3 d) 328 dam3 274 m3 290 dm3

176

ERANTZUNAK

086

Idatzi unitate egokiak, berdintzak osatzeko. a) b) c) d) 18 dam3 = 0,018 = 180.000 0,42 hm3 = 420.000 = 42.000.000 12,5 dm3 = 0,0125 = 12.500 427,68 m3 = 0,42768 = 427.680.000 a) 18 dam3 = 0,018 hm3 = 18.000 m3 b) 0,42 hm3 = 420.000 m3 = 420.000.000 dm3 c) 12,5 dm3 = 0,0125 m3 = 12.500 cm3 d) 427,68 m3 = 0,42768 dam3 = 427.680.000 cm3

087

Egin eragiketa hauek eta adierazi emaitza m3-tan. a) b) c) d) e) f) 1 hm3 2 dam3 3 m3 + 45 hm3 18 dam3 34.256 dam3 8 hm3 15 dam3 135 dam3 458 m3 75.000 m3 125 m3 67 dm3 89 cm3 + 16 m3 45 dm3 9 cm3 (4 hm3 15 dam3 7 m3) 50 (123 hm3 456 dam3) : 100 a) 1.002.003 m3 + 45.018.000 m3 = 46.020.003 m3 b) 34.256.000 m3 8.015.000 m3 = 26.241.000 m3 c) 135.458 m3 75.000 m3 = 60.458 m3 d) 125,067089 m3 + 16,045009 m3 = 141,112098 m3 e) 4.015.007 m3 50 = 200.750.350 m3 f) 123.456.000 m3 : 100 = 1.234.560 m3

088

Edukiera- eta bolumen-neurrien arteko lotura aintzat hartuz, adierazi. a) b) c) d) 18,5 dam3 en -tan 4 hl 5 dal 8 cm3-tan 94 hm3 6 dam3 3 dm3 dal-tan 125.000 hl en dm3-tan

a) 18.500.000 dm3 = 18.500.000 b) 458.000 ml = 458.000 cm3 c) 94.006.000.003 dm3 = 94.006.000.003 = 9.400.600.000,3 dal d) 12.500.000 = 12.500.000 dm3

089

20 oineko sakoneran sartu gara. Zenbat metro dira? 0,3048 20 = 6,096 m Kostatik 300 itsas miliara gaude. Zenbat kilometro dira? 1.852 300 = 555.600 m = 555,6 km

090

177

Sistema Metriko Hamartarra


091

Bi soineko egin nahi ditut, neurri hauek dituen oihal zati bat erabiliz: 8 m 14 dm 80 cm. Zer oihal kantitate erabili behar dut soineko bakoitzerako? 8 m 14 dm 80 cm = 800 cm + 140 cm + 80 cm = 1.020 cm 1.020 : 2 = 510 cm = 5,10 m erabili behar dut soineko bakoitzerako.

092

8 km 2,5 hm 20 dam 50 m luze den errepide baten bi aldeetan, zuhaitzak daude 10 m-tik behin. Zenbat zuhaitz daude guztira? 8 km 2,5 hm 20 dam 50 m = 8.000 m + 250 m + 200 m + 50 m = 8.500 m 8.500 : 10 = 850 tarte daude alde bakoitzeko zuhaitzen artean; beraz, 851 zuhaitz daude, alde bakoitzean. 851 2 = 1.702 zuhaitz daude guztira.

093

Erreparatu jolas-parkearen planoari, eta idatzi bertan ageri diren distantzia guztiak metrotan.

0,94 hm 5 dam

0,6 km 4 dam

3 hm 1,2 dam 5 m

a) Zenbat dekametro daude noriaren eta errusiar mendiaren artean? b) Zenbat kilometro daude 42 dam 53 dm autotxokeen eta errusiar 0,57 km 1,2 hm 3 dam mendiaren artean? c) Zenbat kilometro daude errusiar mendiaren eta zaldiko-maldikoaren artean, autotxokeetatik pasatuz gero? d) Zenbat metro daude autotxokeen eta noriaren artean, zaldiko-maldikotik eta itsasontzitik pasatuz gero? e) Atrakzio guztietatik pasatuz gero, zenbat dam-ko ibilbidea egingo dugu? 0,94 hm 5 dam = 144 m 0,6 km 4 dam = 640 m 42 dam 53 dm = 425,3 m a) b) c) d) e) 094

0,57 km 1,2 hm 3 dam = 720 m 3 hm 1,2 dam 5 m = 317 m

0,57 km 1,2 hm 3 dam = 720 m = 72 dam 0,6 km 4 dam = 640 m = 0,640 km 144 m + 640 m = 784 m = 0,784 km 144 m + 317 m + 425,3 m = 886,3 m 144 m + 640 m + 720 m + 425,3 m + 317 m = 2.246,3 m = 224,63 dam

Nire herriko udaletxeko dorreak 20 m eta 35 dm-ko altuera du. a) Zenbat zentimetroko altueran dago punturik garaiena? b) Zenbat metroko altueran? c) Zenbat dezimetroko altueran? a) 20 m 35 dm = 2.350 cm b) 2.350 cm = 23,50 m c) 2.350 cm = 235 dm

178

ERANTZUNAK

095

Karratu formako lur-sail bat hesitu nahi dugu, aldea 2 dam 50 cm luze izanik. Zenbat metro alanbre-hesi erosi behar dugu? Metro bat alanbre-hesik 12,50 balio badu, zenbat balio du lur-saila hesitzeak? 2 dam 50 cm = 20,5 m 20,5 4 = 82 m alanbre-hesi erosi behar dugu. 82 12,50 = 1.025 balio du lur-saila hesitzeak.

096

20 m luze den plastiko-biribilki bat ogitartekoak biltzeko erabiltzen da. Ogitarteko bat biltzeko, 20 cm plastiko behar dira. Zenbat ogitarteko bil ditzakegu daukagun plastiko kantitatea erabiliz? 20 m = 2.000 cm 2.000 : 20 = 100 ogitarteko bil ditzakegu.

097

750 gramo irinekin bizkotxo bat egin nahi dugu. Zenbat bizkotxo egin ditzakegu kintal bat irinekin? 1 q = 100 kg = 100.000 g 100.000 : 750 = 133,333 133 bizkotxo, gutxi gorabehera.

098

Kamioi batek 4 tona eta 3 kintaleko zama darama. Adierazi zama hori kilogramotan. 4 t + 3 q = 4.000 kg + 300 kg = 4.300 kg

099

Tren batek 18 tona eta 15 kintaleko zama duen bagoi bat darama. Adierazi zama hori kilogramotan. 18 t + 15 q = 18.000 kg + 1.500 kg = 19.500 kg

100

Hektolitro bateko edukiera duen upel bat ardo badaukagu, litroko zenbat botila bete ditzakegu? 1 hl = 100 . Litroko 100 botila bete ditzakegu. Litro eta erdiko zenbat botila behar dira 2,6 kl 8,9 hl 56 dal-ko andel bat? 2,6 kl 8,9 hl 56 dal = 4.050 4.050 : 1,5 = 2.700 botila behar dira.

101

102

100 ml-ko ontzi bat koloniaren prezioa 18,60 -koa da. Zenbat balio du litro erdik? 1,5 litro = 1.500 ml 1,5 litro eta 1.500 : 100 = 15 ontzi kolonia baliokideak dira. Litro eta erdiren prezioa: 15 18,50 = 277,50 .

179

Sistema Metriko Hamartarra


103

Erreparatu lau lur-sailen azalerak ageri diren irudi honi.


D lur-saila 93.820 m2

C lur-saila 375 dam2 A lur-saila 15 hm2 B lur-saila 0,5 km2

Zenbat hektareakoa da lur-sail bakoitza? Zenbat hektarea ditu guztira finka osoak? Lur-sail handienean, garia erein dugu. Zenbat area gari erein ditugu? Lur-sail txikienean, ekilorea erein dugu. Zenbat area ekilore erein ditugu? e) Zenbat area gari gehiago erein ditugu ekilore baino? f) A lur-saila saldu dugu, 300 /m2-an. Zenbat diru irabazi dugu? g) Eta C lur-saila salduz gero, 650 /m2-an, zenbat irabaziko dugu? a) A lur-saila: 15 ha C lur-saila: 3,75 ha B lur-saila: 50 ha D lur-saila: 9,382 ha b) 15 ha + 50 ha + 3,75 ha + 9,382 ha = 78,1332 ha c) B lur-saila: 50 ha = 5.000 a gari erein ditugu. d) C lur-saila: 3,75 ha = 375 a ekilore erein ditugu. e) 5.000 375 = 4.625 a gari gehiago ekilore baino. f) 15 ha = 150.000 m2 150.000 300 = 45.000.000 g) 3,75 ha = 37.500 m2 37.500 650 = 24.375.000 104

a) b) c) d)

Pospolo-kutxa baten bolumena 40 cm3-koa da. Zenbat pospolo-kutxa sartzen dira 1,8 dm3-ko bolumena duen beste kutxa batean? 1,8 dm3 = 1.800 cm3 1.800 : 40 = 45 pospolo-kutxa

105

25.628 xaboi ale egin dira. Ale bakoitzaren bolumena 750 cm3-koa da. Zenbat m3 xaboi egin dira? 25.628 750 = 19.221.000 cm3 = 19,221 m3

106

1 dm3 merkuriok 13,6 kiloko pisua du. Zer pisu du 375 cm3 merkuriok? 375 cm3

= 0,375 dm

0,375 13,6 = 5,1 kg-koa.

180

ERANTZUNAK

107

Adierazi m-tan liburu baten barruko orrien batez besteko lodiera. Horretarako, neurtu liburuaren orrien lodiera eta zatitu orri kopuruaz. Liburuaren lodiera 2,4 cm-koa bada eta orrialde kopurua 296koa: 24 mm : 148 = 0,16 mm = 160 izango da batez besteko lodiera.

108

21 esne-botila ditugu, 1 litroko edukierakoak: 7 beteta daude. 3 erdiraino beteta daude. 2k litro-laurden bat dute. 6k 100 ml dituzte. Eta gainerakoak hutsik daude.

Esnea botila batetik beste batera pasatu gabe, nola bana daiteke hiru pertsonaren artean, guztiek botila eta esne kantitate bera izan dezaten? Esne kantitate osoa hau da: 7 1.000 ml + 3 500 ml + 2 250 ml + 6 100 ml = 9.600 ml Pertsona bakoitzari 3.200 ml esne eta 7 botila egokitzen zaizkio. Banaketa bat hau izan daiteke: Lehenengo pertsona: 3 bete; 2 100 ml-ko; 2 huts. Bigarren pertsona: 2 bete; 2 500 ml-ko; 2 100 ml-ko; huts bat. Hirugarren pertsona: 2 bete; 1 500 ml-ko; 2 250 ml-ko; 2 100 ml-ko. 109

Anek, Idurrek eta Igonek 7 barratxo dituzte, 1, 2, 3, 4, 5, 6 eta 7 dm-koak, hurrenez hurren.
Idurre, nire barratxoen guztizko luzera zure barratxoen luzeraren bikoitza da.

Nire hiru barratxoen luzera 10 dm-koa da, motzena aukeratu dudan arren.

Denok daukagu barratxo bat baino gehiago.

Nork dauka 4 dm-ko barratxoa? Anek aukeratu ahal izan dituenak:


Ane Gainerakoak 1, 2, 7 3, 4, 5, 6 1, 3, 6 2, 4, 5, 7 1, 4, 5 2, 3, 6, 7

Gainerako luzeren artean begiratu eta bi luzera bilatu behar ditugu, beste bien bikoitza direnak. Kasu batek bakarrik balio digu: 2, 4, 5, 7; izan ere, 5 + 7 batura 2 + 4 baturaren bikoitza da. Beraz, Igonek 5 cm eta 7 cm-ko barratxoak ditu, eta Idurrek, 2 cm eta 4 cm-koak.

181

Sistema Metriko Hamartarra


EGUNEROKOAN
110

Edukiontzi motza Edukiontzi luzea

Hona hemen edukiontzi baten neurriak:


Luzera 5.898 mm 12.035 mm Zabalera 2.358 mm 2.330 mm Altuera 2.395 mm 2.370 mm

Elementuak

3 1 dm -en pisua

Taula honetan, edukiontzietan garraiatzen diren salgaien pisuak ageri dira.

Zura Azukrea Papera Beira-zuntza Beruna Arbela Marmola

0,84 kg 1,61 kg 0,90 kg 0,17 kg 11,34 kg 2,65 kg 2,69 kg

a) Zer pisu du edukiontzi motz bat paperek? Eta edukiontzi motz bat beira-zuntzek? b) Zenbat tonako pisua du edukiontzi luze bat azukrek? Eta edukiontzi luze bat marmolek? c) Salgai hauek nahas badaitezke edukiontzietan:
2,5 m luze, 0,4 m zabal eta 0,2 m altu diren 1.500 zurezko habe. 3,5 m luze, 1,5 m zabal eta 4 cm lodi diren marmolezko 8.500 xafla. 56 tona arbel. 92 tona berun.

Zenbat edukontzi beharko dira gutxienez? a) Edukiontzi motz baten bolumena: 5,898 2,358 2,395 = 33,30842418 m3 = 33.308,42418 dm3 33.308,42418 0,90 = 29.977,581762 kg-ko pisua paperez beteta. 33.308,42418 0,17 = 5.662,4321106 kg-ko pisua beira-zuntzez beteta. b) Edukiontzi luze baten bolumena: 12,035 2,330 2,370 = 66,4584735 m3 = 66.458,735 dm3 66.458,735 1,61 = 106.998,142335 kg = 106,998142335 t-ko pisua azukrez beteta. 66.458,735 2,69 = 178.773,293715 kg = 178,773293715 t-ko pisua marmolez beteta. c) Zurezko habeak: 2,5 m 0,4 m 0,2 m = 0,2 m3 1.500 0,2 m3 = 300 m3 Marmolezko xaflak: 3,5 m 1,5 m 0,04 m = 0,21 m3 8.500 0,21 m3 = 1.785 m3

182

ERANTZUNAK

Arbela: 56.000 : 2,65 = 21.132,075 dm3 = 21,132075 m3 Beruna: 92.000 : 11,34 = 8.112,875 dm3 = 8,112875 m3 Guztira: 300 m3 + 1.785 m3 + 21,132075 m3 + 8,112875 m3 = = 2.114,24495 m3 2.114,24495 m3 : 66,4584735 m3 = 31,81. Beraz, 32 edukiontzi beharko dira. 111

Unibertsoan, distantziak izugarri handiak izaten dira. Horregatik, zientzialariek luzera-unitate berezi bat erabiltzen dute: argi-urtea. Argi-urtea argiak urtebetean egiten duen distantzia da. (Argiak 300.000 km egiten ditu segundo batean.) Zeruan ikusten ditugun izar guztiak gure galaxiakoak dira: Esne Bidea. Galaxia horren diametroa 100.000 argi-urte ingurukoa da. Abiadura handiena lortzen duen espazio-ontzia Pegasus izenekoa da: 11.000 km/hko abiadura gainditzen du. Zenbat denbora beharko luke galaxia zeharkatzeko? Argi-urtea = 300.000 3.600 24 365 = 9.460.800.000.000 km Galaxiaren diametroa: 100.000 9.460.800.000.000 = = 946.080.000.000.000.000 km

t=

946.080.000.000.000.000 = 86.007.272.727.272,73 ordu = 11.000 = 3.583.636.363.636,36 egun = 9.818.181.818,18 urte

112

Herriederren kezkatuta daude, ur-eskasia dela eta.


23 cm

11

cm

Etxe bakoitzean, hilabetez honelako adreilu bat jarriko bagenu komuneko tangan, hiriko lorategiak urte osoan ureztatzeko adina ur aurreztuko genuke.

5 cm

Lorategiak urtebetez ureztatzeko behar den ura: 6.500 m 3. Biztanle kopurua: 11.873.

Zure ustez, zuzena al da adierazpen hori? Adreiluaren bolumena: 23 11 5 = 1.265 cm3 = 0,001265 m3. Ur kantitate hori aurrezteko komuneko tanga hustu beharreko aldi kopurua: 6.500 : 0,001265 = 5.138.340 aldiz. Biztanle bakoitzak tanga hustu beharreko kopurua: 5.138.340 : 11.873 = 433 aldiz hilabetean; hau da, 433 : 30 = 14,43 aldiz egunean. Beraz, zaila da iritzira kalkulatutakoa betetzea.

183

Zenbakizko proportzionaltasuna
ZENBAKIZKO PROPORTZIONALTASUNA

ARRAZOIA ETA PROPORTZIOA

MAGNITUDE ZUZENKI PROPORTZIONALAK

MAGNITUDE ALDERANTZIZ PROPORTZIONALAK

EHUNEKOAK

EHUNEKOEN PROBLEMAK

184

Almirantearen zatia
1492ko apirilaren 17an, Santa Fen (Granada), historiako balentriarik handienetako bat hasi zen. Elisabet Gaztelakoak eta Fernando Aragoikoak Errege-erregina Katolikoek, eta Kristobal Kolon izeneko itsasgizon ezezagun batek akordio bat egin zuten. Joan Kolomak irakurri zuen: Eta garbi ateratakoaren hamarrena zuretzat izango da, eta gainerakoa, berorien gorentasunentzat Une horretan, Kolonen imajinazioa bizkortu egin zen; begiak altxatu eta berekiko pentsatu zuen: Lehen urratsa eginda dago; patuak nahi badu Espainiako Handi izango naiz. Hori izan zen Amerikaren aurkikuntzaren hasiera. Kolon itzultzean, Bartzelonara joan zen, errege-erreginak zain baitzituen han. Besteak beste, salgai batzuk, kolore biziko papagaiak eta Amerikako urrearen lehen erakusgaiak eraman zituen. Urrearen bere zatia, 400 gramo inguru, Bartzelonako katedralari eman zion. Zenbat urre eraman zuen Bartzelonara lehen bidaian? Irabazien zer proportzio zen Kolonentzat?

Koloni zegokion proportzioa % 10 ekoa zen. Kolonek Amerikatik zenbat urre ekarri zuen kalkulatzeko, proportzio hau erabiliko dugu:
400 10 = x 100

10 x = 40.000 x = 4.000 Kolonek 4 kilo urre ekarri zituen.

Zenbakizko proportzionaltasuna
ARIKETAK
001 Adierazi arrazoi bidez. a) Testeko 55 galderetatik 36 asmatu ditut. b) 68 arrautza genituen eta 12 hautsi dira. c) Ontzi batean, 7 tomate eta 3 marrubi daude. a) 36 55 b) 12 68 c) 7 3

002

Ikastetxeko jangelan, 8 ikasleko 3 ogi jartzen dituzte. Gaur 124 ikasle egon gara jangelan, eta 50 ogi jarri dituzte. Eutsi al diote proportzioari? 3 ogi 50 ogi = 3 124 8 ikasle 124 ikasle 8 50 . Beraz, ez diote eutsi proportzioari.

003

Adierazi zein arrazoik osatzen duten proportzioa. 2 8 6 9 ; ; ; 1 2 3 5 10 50 30 20 ; ; ; b) 2 10 8 5 a) a) 2 6 eta 1 3 b) 10 50 eta 2 10

004

Horma bat egiteko, 3.379 adreilu eta 62 zaku zementu behar dira. Zenbatekoa da adreiluaren eta zementuaren arteko arrazoia? Arrazoia: 3.379 . 62

005

Aztertu ea proportzioak diren berdintza hauek, eta ahal bada, kalkulatu proportzionaltasun-konstantea. a) 5 6 = 15 18 b) 4 8 = 6 18 c) 5 20 = 7 28

a) 5 18 = 15 6 Proportzioa da. Proportzionaltasun-konstantea: 0,3333 b) 4 18 68 Ez da proportzioa. c) 5 28 = 7 20 Proportzioa da. Proportzionaltasun-konstantea: 0,714285714285 006 Aztertu ea proportzioa osatzen duten zenbaki multzo hauek. a) 5, 10, 3 eta 6 b) 5, 9, 15 eta 8 c) 8, 12, 4 eta 6 d) 10, 4, 6 eta 5

186

ERANTZUNAK

a) b)

5 3 = . Proportzioa da. 10 6 5 9 15 . Ez da proportzioa. 8

c) d)

8 4 = . Proportzioa da. 12 6 10 4 6 . Ez da proportzioa. 5

007

Kalkulatu a-ren balioa, berdintzak proportzioak izan daitezen. a) b) a 4 = 18 6 36 45 = 48 a c) d) 11 33 = a 21 7 a = 14 4 72 = 12 6 2.160 = 60 36 231 =7 33

a) a 6 = 18 4 a =

b) 36 a = 48 45 a = c) 11 21 = a 33 a = d) 7 4 = 14 a a =

28 =2 14

008

Urbanizazio batean, bost zuhaitz landatu dituzte bi etxetik behin. Guztira 45 zuhaitz landatu dituzte. Osatu dagokion proportzioa eta kalkulatu zenbat etxe dauden urbanizazio horretan. 2 x 90 = x = = 18 etxe daude guztira. 5 45 5

009

Aztertu ea A eta B magnitudeak zuzenki proportzionalak diren.


A magnitudea B magnitudea
2 8 6 24 8 32 10 40

2 6 8 10 = = = = 0, 25 8 24 32 40

A eta B magnitudeak zuzenki proportzionalak dira.


010 Osatu taula, jakinik A eta B zuzenki proportzionalak direla.
A magnitudea B magnitudea
2 10 4 20 10 50 12 60 80 400

2 a = a = 10 10 50

2 b = b = 12 10 60

2 80 = c = 400 10 c

187

Zenbakizko proportzionaltasuna
011 200 orrialdeko liburu batek 16,50 balio du, eta 350 orrialdeko beste batek, 32 . 40 orrialdeko libreta batek 2,50 balio du, eta 100 orrialdeko beste batek, 6,25 . Arrazoitu zer kasutan diren zuzenki proportzionalak orrialde kopurua eta prezioa. Liburu: 200 16, 50 350 200 32 32 16,50 350 6.400

5.775 Ez dira.

Libreta: 40 100 = 40 6,25 = 2,50 100 250 = 250 Proportzionalak. 2, 50 6, 25 012 13 urte badituzu eta 1,63 m altu bazara, altuera bikoitza izango al duzu 26rekin? Adina eta altuera ez dira magnitude zuzenki proportzionalak; beraz, 26 urterekin ez da altuera bikoitza izango. 013 Egiaztatu A eta B alderantziz proporzionalak direla.
A magnitudea B magnitudea
12 4 24 2 6 8

12 4 = 24 2 = 6 8 = 48; beraz, alderantziz proportzionalak dira. 014 Zer balio izan beharko du x-k A eta B alderantziz proportzionalak izateko?
A magnitudea B magnitudea
17 5 5 x

17 5 = 5 x x = 17 015 Osatu taula, bi magnitudeak alderantziz proportzionalak izateko.


A magnitudea B magnitudea
1 72 3 24 6 12 9 8 12 6 18 4

x = 8; 1 72 = 12 x x = 6; 1 72 = 4 x x = 18 1 72 = 9 x 016 Andel bat gasek 24 egun irauten du, egunean 4 orduz erabiliz gero. Zenbat iraungo luke egunean 6 orduz erabiliz gero? 4 6 = 4 24 24 x 017 6 x 96 = 6 x x = 96 = 16 egun 6

Idatzi ehuneko gisa eta zatiki gisa. a) Ehuneko hiru. b) Ehuneko hamabost. a) % 3 = 3 100 c) Ehuneko hirurogeita hamar. d) Ehuneko laurogeita hamazortzi. b) % 15 = 15 100 c) % 70 = 70 100 d) % 98 = 98 100

188

ERANTZUNAK

018

Adierazi kopuru hauek ehuneko gisa eta zenbaki hamartar gisa. a) % 17 b) % 92 a) c) % 31 d) % 43 c) e) % 65 f) % 15 31 = 0, 31 100 43 = 0, 43 d) 100 65 = 0, 65 100 15 = 0,15 f) 100 e)

17 = 0,17 100 92 = 0, 92 b) 100 019

Adierazi zenbaki hamartar hauek ehuneko gisa. a) 0,37 b) 0,2 c) 1,8 37 = % 37 100 2 20 = = % 20 b) 10 100 a) 18 180 = = % 180 10 100 5 = %5 d) 100 c)

d) 0,05

020

Kontzesionario bateko autoen %20 ibilgailu industrialak dira; %35, lur orotako ibilgailuak; eta gainerakoak, turismoak. Kalkulatu turismoen ehunekoa. % 100 (% 20 + % 35) = % 100 % 55 = % 45 Ibilgailuen % 45 turismoak dira.

021

Kalkulatu. a) 3.200en % 65 b) 60ren % 60 a) 2.080 b) 36 c) 1.000ren % 75 d) 200en % 5,5 c) 750 d) 11

022

Konponketa batek 600 balio du, BEZik gabe. Zenbat balio du %16ko BEZ barne? 600 -ren % 16 = 96 . Prezioa BEZ barne: 600 + 96 = 696 .

023

Galtza bakero batzuek 50 balio dute, baina %12ko beherapena egiten didate. Zenbat ordaindu behar dut? 50 -ren % 12 = 6 50 6 = 44 ordaindu behar dut.

024

Adierazi arrazoi bakoitzari dagokion ehunekoa. a) 1 2 a) b) 3 4 c) c) 1 5 d) 1 10

1 50 = = % 50 2 100 3 75 = = % 75 b) 4 100

1 20 = = % 20 5 100 1 10 = = % 10 d) 10 100

189

Zenbakizko proportzionaltasuna
025 Kalkulatu buruz eta adierazi nola egin duzun. a) 400en % 10 b) 300en % 20 a) 10 4 = 40 026 b) 20 3 = 60 c) 100en % 15 d) 600en % 70 c) 15 1 = 15 d) 70 6 = 420

Kantitateari bi zero ezabatu eta ehunekoaz biderkatuko dugu.

1.500 kg oliba zapalduz, pisu horren %36 lortu dugu oliotan. Kalkulatu zenbat olio lortu dugun. 1.500en % 36 = 540 litro olio

027

Gelan 30 bagara, eta gaur, gripea dela-eta, ikasleen % 20 etorri ez bada, zenbat etorri gara? Zenbat ez dira etorri? 30en % 20 = 6 ikasle ez dira etorri; beraz, 30 6 = 24 ikasle etorri dira.

028

Hiria hornitzen duten urtegiek 400 km3-ko edukiera dute guztira, eta beren edukieraren % 27an daude. Zenbat km3 ur dituzte? 400en % 27 = 108 km3 ur dituzte.

029

14.000 biztanleko herri batean, % 80 hamazortzi urtetik gorakoak dira. Asmatu zenbat diren adin nagusikoak. 14.000ren % 80 = 11.200 biztanle adin nagusikoak dira.

030

500 emakumeri inkesta eginda, 370ek diote futbola gustuko dutela. Adierazi kopuru hori ehuneko gisa. 370 x = x = % 74 500 100

031

Igonek salmenten diruaren %12 eskuratzen du. Zenbat saldu beharko du 4.800 eskuratzeko? 4.800 12 = 12x = 480.000 x = 40.000 x 100

032

Jonek 26.000 irabazi eta 5.200 ordaintzen ditu zergatan, urtean. Zer ehuneko ordaintzen du?

x=

5.200 x 5.200 100 = x = = % 20 ordaintzen du zergatan. 26.000 100 26.000

033

Sofa batek 350 balio du, baina % 20ko beherapena du. Kalkulatu prezioa. 350en % 20 = 70; 350 70 = 280 .

190

ERANTZUNAK

ARIKETAK
034

Hona hemen nire gelaren neurriak: 6 m luze, 3 m zabal eta 2 m altu. Kalkulatu: a) Luzeraren eta zabaleraren arteko arrazoia. b) Luzeraren eta altueraren arteko arrazoia. a) 6 =2 3 b) 6 =3 2

035

Mirenek 10 jaurtiketa libretik 6 saskiratzen ditu. Kalkulatu jaurtiketen eta saskiratzeen arteko arrazoia. Saskiratzeen eta jaurtiketen arteko arrazoiaren berdina al da? Aztertu zer erlazio dagoen bien artean. 10 5 = 6 3 6 3 = Saskiratzeak/jaurtiketak arrazoia: 10 5 Jaurtiketak/saskiratzeak arrazoia: Ez da arrazoi bera, alderantzizko arrazoiak dira.

036

Idatzi bi zenbaki, haien arrazoia 3 izanik. Adibideak: 6 eta 2, 12 eta 4, 18 eta 6; 6 12 18 = = = 3. 2 4 6

037

Arrazoi pare hauetatik, adierazi zeinek osatzen duten proportzioa. a) 16 20 eta 4 5 b) 4 80 eta 5 100 c) 1 7 eta 30 21 d) 3 6 eta 17 34

a) Proportzioa osatzen dute; izan ere: 16 5 = 4 20. b) Proportzioa osatzen dute; izan ere: 4 100 = 5 80. c) Ez dute proportzioa osatzen; izan ere: 1 21 30 7. d) Proportzioa osatzen dute; izan ere: 3 34 = 17 6. 038

Aurkitu falta den gaia

50 x = proportzioa izateko. 150 6

x=

50 6 =2 150

039

Kalkulatu x-ren balioa. a) x 4 = 2 8 a) x = b) 18 x = 15 25 c) 6 10 = x 5 d) 9 10 = 27 x

24 =1 8 18 25 = 30 b) x = 15

65 =3 10 27 10 = 30 d) x = 9 c) x =

191

Zenbakizko proportzionaltasuna
040 EGIN HONELA NOLA KALKULATZEN DIRA PROPORTZIOEN ERDIAK EDO MUTURRAK, BERDINAK BADIRA? Kalkulatu x-ren balioa
LEHENA.

4 x proportzioan. = x 9 x 4 = x x = 4 9 x 2 = 36 x 9

Proportzioen oinarrizko propietatea aplikatu behar da.

BIGARRENA.

Berbidura 36 duen zenbakia bilatu behar da. x 2 = 36 x = 36 = 6

Beraz, proportzioa hau da:

4 6 = . 6 9

041

Kalkulatu x-ren balioa, proportzio bakoitzean. a) 8 x = x 50 b) 25 x = x 9 c) 15 x = x 60 d) 144 x = x 4

a) x 2 = 400 x = 20 b) x 2 = 225 x = 15 042

c) x 2 = 900 x = 30 d) x 2 = 576 x = 24

Kalkulatu buruz proportzio bakoitzaren gai ezezaguna. a) 8 x = 4 3 a) x = b) 6 4 = 12 x c) 4 x = x 9 d) 5 7 = x 14

24 =6 4 48 =8 b) x = 6 043

c) x 2 = 36 x = 6 d) x = 70 = 10 7

Osatu. 6 30 = = = 75 15 90 0, 75 6 30 b) = = = = 70 35 105 0, 7 6 30 c) = = = = 77 33 42 0, 22 a) = 30 6 36 30 0, 30 = = = = 75 15 90 75 0, 75 12 6 18 30 0,12 = = = = b) 70 35 105 175 0, 7 14 6 7, 6363 30 0, 04 = = = = c) 77 33 42 165 0, 22 a)

192

ERANTZUNAK

044

Egin zenbait proportzio, zenbaki hauek erabiliz: 3, 4, 9 eta 12. 3 9 = 4 12 3 4 = 9 12 4 12 = 3 9 9 12 = 3 4

045

Bi zenbakiren (a eta b) arrazoia

3 bada, kalkulatu: 8 a) a, b = 24 bada b) b, a = 15 bada c) b, a = 1,5 bada d) a, b = 16 bada a) b) a 3 24 3 = a= =9 24 8 8 15 3 15 8 = b = = 40 b 8 3 c) d) 1, 5 3 1, 5 8 = b = =4 b 8 3 a 3 16 3 = a= = 6 16 8 8

046

Aztertu ea 2 eta 3 zuzenki proportzionalak diren 8rekiko eta 12rekiko, hurrenez hurren. 2 8 = 2 12 = 8 3 . Proportzionalak dira. 3 12

047

a eta b zenbakiak 2 rekiko eta 3rekiko zuzenki proportzionalak direla esatea a 2 = esatea da. Aurkitu 5 eta 7rekiko zuzenki proportzionalak diren bi zenbaki. b 3 a 5 = a = 5n; b = 7n a = 10 eta b = 14 b 7
Osatu arrazoi bat datu hauekin: 5 litro oliok 15,25 balio dute. Idatzi arrazoi hori duten proportzioak, datu hauek erabiliz, eta kalkulatu proportzionaltasunkonstantea. a) 20 litro Arrazoia: a) b) 25 litro c) 76,25 d) 61

048

15,25 ; proportzionaltasun-konstantea: 3,05. 5 15,25 91, 5 = 5 30 15,25 122 = d) 5 40 c)

15,25 61 = 5 20 15,25 76,25 = b) 5 25 049

1 kg 0,53

Bi salgunetan (A eta B) sagarrak saltzen dituzte. Prezioak taula hauetan ageri dira.
A salgunea 2 kg 1,06 3 kg 1,59 1 kg 0,60 B salgunea 2 kg 1 3 kg 1,50

Zein salgunetan dira magnitude zuzenki proportzionalak pisua eta prezioa? 1 2 3 = = A salgunea: . Zuzenki proportzionalak dira. 0,53 1,06 1,59

B salgunea:

1 0,60

2 1

3 . Ez dira zuzenki proportzionalak. 1,50

193

Zenbakizko proportzionaltasuna
050

Magnitude pare hauen artean, adierazi zein diren zuzenki proportzionalak. a) b) c) d) Karratu baten aldearen luzera eta karratuaren perimetroa. Andel bateko iturri kopurua eta andela betetzeko behar den denbora. Ardi kopurua eta jaten duten pentsua. Motozikleta baten abiadura eta distantzia bat egiten emandako denbora. a) Zuzenki proportzionalak dira. b) Ez dira zuzenki proportzionalak. c) Zuzenki proportzionalak dira. d) Ez dira zuzenki proportzionalak.

051

EGIN HONELA NOLA KALKULATZEN DIRA BI MAGNITUDE ZUZENKI PROPORTZIONALEN BALIO


EZEZAGUNAK?

Taulan, zenbait pintura kantitate eta bakoitzaren prezioa ageri dira. Osatu falta diren balioak.
Pintura (kg) Prezioa ()
LEHENA.

1 8

2 16

3 a

b 48

Bi magnitudeak zuzenki proportzionalak direla egiaztatu behar da. 1 2 = = 0,125 zuzenki proportzionalak 8 16

BIGARRENA.

Proportzioak ezarri eta balio ezezagunak kalkulatu behar dira. 83 1 3 = 24 = 1 a = 8 3 a = 1 8 a 1 b 1 48 = 1 48 = 8 b b = = 6 kg 8 48 8

052

Osatu taulak, kontuan hartuz bi magnitudeak zuzenki proportzionalak direla.


A magnitudea B magnitudea A magnitudea B magnitudea A magnitudea B magnitudea
6 12 7 14 0,2 0,3 2 4 21 42 0,5 0,75 12 24 8 16 1,4 2,1 14 28 42 84 1 1,5 26 52 105 210 10 15 7,5 15 10 20 0,1 0,15

194

ERANTZUNAK

053

EGIN HONELA NOLA KALKULATZEN DIRA BI MAGNITUDE ALDERANTZIZ PROPORTZIONALEN BALIO


EZEZAGUNAK?

Taulan, distantzia bat egiten emandako denbora eta abiadura ageri dira.
Abiadura (km/h) Denbora (min)
LEHENA.

1 24

2 12

4 a

b 8

Bi magnitudeak alderantziz proportzionalak direla egiaztatu behar da. 1 24 = 2 12 = 24 alderantziz proportzionalak Alderantzizko proportzionaltasuneko erlazioa aplikatu behar zaie datuei. 1 24 = 4 a a = 1 24 = b 8 b = 1 24 = 6 min 4 1 24 = 3 km/h 8

BIGARRENA.

054

Osatu taula hauek eta egiaztatu bi magnitudeak alderantziz proportzionalak direla.


A B A B A B
6 90 9 50 2 150 2 270 45 10 10 30 5 108 10 45 6 50 30 18 15 30 15 20 10 54 25 18 4 75

055

Salgune batean, bi mertxika motaren prezioei buruzko taula hauek daude.


kg A MOTA 1 2 0,9 1,8 5 4,5 kg B MOTA 1 2 0,95 1,85 5 4,25

a) Zein taulatan dira magnitude zuzenki proportzionalak pisua eta prezioa? b) Salgune honetan, zenbat balio dute A motako 12 kg mertxikak? c) Kalkula al daiteke zenbat balio duten B motako 12 kg mertxikak? a) A mota: 1 2 5 = = . Zuzenki proportzionalak dira. 0,9 1,8 4,5 1 2 5 B mota: . Ez dira zuzenki proportzionalak. 0,95 1,85 4,25

b) A motako 12 kiloren prezioa: 12 0,9 = 10,80 . c) Ezin da kalkulatu, magnitudeak ez direlako proportzionalak eta ez dietelako logika nabarmen bati jarraitzen.

195

Zenbakizko proportzionaltasuna
056

Taulan, espazio-neurriak eta haiek egiteko behar diren denborak ageri dira.
Espazioa (m) Denbora (s) 120 9 30 2,25 60 a

b 6

a) Magnitude zuzenki proportzionalak al dira? b) Kalkulatu espazioaren eta denboraren arteko proportzionaltasun-konstantea. c) Kalkulatu falta diren balioak. 120 30 120 60 60 9 = = a= = 4,5 . Proportzionalak. c) 9 2,25 9 a 120 120 120 b 120 6 = 13,333 = = 80 b) b = 9 9 6 9 a) 057

Putzu bateko ura ateratzeko, 210 aldiz erabili behar da 15 -ko edukiera duen ontzia. 25 -ko ontzia erabiliz gero, zenbat aldiz sartu beharko da ontzia putzuan, ur kantitate bera ateratzeko? Magnitude alderantziz proportzionalak dira. 210 15 = x 25 x = 210 15 = 126 aldiz 25

058

Auto batek 6 behar ditu ibilbide bat egiteko, 90 km/h-ko abiaduran. Zenbat denbora beharko du ibilbide hori egiteko, abiadura 60 km/h-koa bada? Magnitude alderantziz proportzionalak dira. 90 6 = 60 x x = 540 = 9 ordu behar ditu ibilbide hori egiteko. 60

059

Enekok familiakoei laguntzen die dendan, Gabonetan. Bost egunez lan egiteagatik 160 euro ematen dizkiote. Zenbat diru emango diote 17 egunez aritzeagatik? Magnitude zuzenki proportzionalak dira. 5 17 160 17 = x = = 544 emango dizkiote 17 egunengatik. 160 x 5

060

500 g-ko ontzi bat lekatan 2,5 g koipe daude guztira, eta 400 g-ko beste ontzi batean, 2,1 g. a) Proportzioan al daude datu horiek? b) Proportzioan ez badaude, zeinek du koipe gehien, proportzioan? 500 400 500 2,1 2,5 400. Ez daude proportzioan. 2,5 2,1 2,5 2,1 = 0,005 < = 0,00525 b) 500 400 Proportzioan, koipe gehiago du bigarren ontziak. a)

196

ERANTZUNAK

061

Harategian, saltxitxek 5,25 /kg balio dute. 0,5 kg-ko saltxitxa-paketeak ere badaude, 2,10 -an. Zein saltxitxa dira merkeenak? 5,25 2,10 = 5,25 /kg > = 4,20 /kg 1 0,5 Kilo-erdiko saltxitxa-paketeak dira merkeenak.

062

Egunean 3 orduko kontsumoa eginez gero, andel bat gasek 20 egun irauten du. Zenbat iraungo luke egunean 6 orduz erabiliz gero? Magnitude alderantziz proportzionalak dira. 3 20 3 20 = 6 x x = = 10 ordu 6

063

Abeltzain batek 20 behi 60 egunez elikatzeko adina lasto-bola ditu. Beste 10 behi erosi baditu, zenbat egunerako elikagaia du? Magnitude alderantziz proportzionalak dira. 1.200 = 40 egunerako 20 60 = 30 x x = 30

064

Zuku-botila batean taula hau ageri da. Batez besteko balioa Kilokaloriak Proteinak (g)

100 ml 43 0,2

Karbohidratoak (g) 10,6

a) Zenbat kilokaloria izango ditu litroko botila batek? Eta zenbat proteina? b) Zenbat karbohidrato izango ditu litro-erdi bat zukuk? a) Kilokaloriak = 10 43 = 430; proteinak = 0,2 10 = 2 g. b) Karbohidratoak: 5 10,6 = 53 g. 065

Pastel bat egiteko behar diren osagaiak eta pastelaren neurria zuzenki proportzionalak dira. 4 lagunentzako pastel bat egiteko, 2 arrautza, 6 koilarakada azukre eta litro-laurden bat esne behar dira, besteak beste. Kalkulatu zer osagai behar diren 2,6 eta 8 lagunentzako pastela egiteko.
4 2 6 8 lagun lagun lagun lagun Arrautzak 2 1 3 4 Azukrea 6 3 9 12 Esnea 250 cl 125 cl 375 cl 500 cl

197

Zenbakizko proportzionaltasuna
066

Adierazi ehuneko hauek zatiki gisa eta zenbaki hamartar gisa. a) % 25 a) b) b) % 110 25 1 = = 0,25 100 4 110 11 = = 11 , 100 10 c) % 37 c) d) 37 = 0,37 100 16 4 = = 0,16 100 25 d) % 16

067

Idatzi zenbaki hamartar hauek ehuneko gisa. a) 0,34 b) 0,45 a) % 34 b) % 45 c) 0,723 d) 1,23 c) % 72,3 d) % 123

068

Adierazi ehuneko gisa zatiki hauek. a) 3 8 a) 0,375 = b) 2,5 = c) 2,2 = b) 5 2 c) 11 5 d) 7 4

375 37,5 = %37,5 1.000 100

250 %250 100 220 %220 100 175 % 175 100

d) 1,75 =

069

Kalkulatu zenbaki hauen % 22. a) 144 b) 236 a) 31,68 b) 51,92 c) 1.256 d) 5.006 c) 276,32 d) 1.101,32

070

Kalkulatu buruz. a) 40ren % 10 b) 500en % 20 a) 4 b) 100 c) 2.000ren % 50 d) 40ren % 30 c) 1.000 d) 12

071

Kalkulatu buruz. a) 30en % 15 b) 60ren % 40 a) 4,5 b) 24 c) 200en % 60 d) 8.000ren % 25 c) 120 d) 2.000

198

ERANTZUNAK

072

EGIN HONELA NOLA EBAZTEN DIRA EHUNEKOAK KALKULAGAILUA ERABILIZ? Kalkulatu 310en %12 kalkulagailua erabiliz.
LEHENA.

Ehunekoa idatzi eta zati 100 egin behar da. 12

100

0.12

BIGARRENA.

Emaitza kopuruaz biderkatu 0,12

behar da. 310


=

37,2

BESTE METODO BAT

Kalkulagailuaren tekla espezifikoak erabiliz. 12


%

310

37,2

073

Kalkulatu ehuneko hauek kalkulagailua erabiliz. a) 30en % 51 b) 100en % 76 a) 15,3 b) 76 c) 60ren % 21 d) 951ren % 8 c) 12,6 d) 76,08

074

450 -an erositako objektu bat 423 -an saltzea zenbateko galera da, ehunekotan? 450 423 x 27 100 = x = = % 6ko galera 450 100 450

075

324 etxe herri bateko etxebizitza guztien %25 bi logelakoak badira, zenbat etxebizitza daude herrian? 25 324 324 100 = x = = 1.296 etxe 100 x 25

076

644 euroko txeke bat sartzeagatik % 2ko komisioa kobratu didate. Zenbat ordaindu diot bankuari? 644ren % 2 = 2 644 = 12,88 ordaindu diot. 100

077

Giza gorputzaren % 60 ura da. Zer ur kantitate du 75 kg-ko pertsona batek? 75en % 60 = 60 75 = 45 litro ur 100

199

Zenbakizko proportzionaltasuna
078

25 metroko luzerako burdinazko habe bat % 1,5 dilatatu da, beroaren eraginez. Zer luzera du dilatatu ondoren? 1,5 25 = 0,375 m 100 25 + 0,375 = 25,375 m-ko luzera du. 25en % 1,5 =

079

Zenbat ordaindu beharko ditu jatetxe bateko jabeak 492 edalontzi, dozena 3,25 -an erosi badu, eta eskura ordainduta % 8ko beherapena egiten badiote? 492 : 12 = 41 dozena 41 3,25 = 133,25 beherapenik gabe 133,25 8 = 10,66 -ko beherapena 100 133,25 10,66 = 122,59 ordaindu beharko du. 133,25en % 8 =

080

Dado trukatu bat 30 aldiz jaurtitzean, 5 zenbakia 12 aldiz atera da. 5 zenbakiaren aldeko apustua egin badut, zer asmatze-ehuneko izan dut? 30 aldiz jaurtitzean 12 aldiz 100 etik x
aterako da atera da

12 x 1.200 = 30 x = 100 12 x = = 40; % 40ko asmatzea 30 100 30 081

Higiezinen agente batek saldutako finkaren balioaren %2 eskuratzen du: herena erosleak ematen dio, eta gainerakoa, saltzaileak. Etxebizitza bat 150.000 euroan saldu berri badu: a) Zenbatekoa da haren komisioa? b) Zenbat ordainduko dio saltzaileak? c) Eta erosleak? 2 150.000 = 3.000 100 2 b) 3.000ren = 2.000 ordainduko dio saltzaileak. 3 c) 3.000 2.000 = 1.000 ordainduko dio erosleak. a) 150.000ren % 2 =

082

Txerri batek zenbat haragi duen kalkulatzeko, haren pisuaren %40 eta %15 kendu behar zaio; erraien eta hezurren pisua eta koipearena, hurrenez hurren. Txerri baten pisua 184 kg-koa bada, zenbat haragi du? Erraiak: 184ren % 40 = Koipea: 184ren % 15 = 40 184 = 73, 6 kg 100

15 184 = 27, 6 kg 100 184 (73,6 + 27,6) = 82,8 kg haragi

200

ERANTZUNAK

083

Musika-CD batek 16 balio du, baina hiru erosiz gero, % 10eko beherapena egiten dute. Zenbat balio dute 6 musika-CDk, beherapena aintzat hartuz? 16 6 = 96 96ren % 10 = 9,60 -ko beherapena CDko. 6 CD-k balio dutena: 96 9,6 = 86,40 .

084

5 ikasletik hiruk gripea izan dute. Adierazi datu hori ehuneko gisa. 3 3 20 60 = = = 0, 6 Ikasleen % 60k gripea izan du. 5 20 5 100

085

Herrialde bateko zazpi milioi biztanletatik lau atzerrira joaten dira oporretara, urtean behin. Herrialde horretan, gutxi gorabehera, 45 miloi pertsona bizi badira, zenbat biztanle joaten dira atzerrira, gutxi gorabehera? 7 biztanletik 4 45.000.000tik x 4 x = 7 x = 45.000.000 4 7 45.000.000 180.000.000 x = 25.714.286 biztanle joango dira atzerrira. 7
joango dira atzerrira joaten dira

086

EGIN HONELA NOLA BANATZEN DA GUZTIZKO BAT EHUNEKOTAN? Barraskilo bati erreparatu diogu hiru orduz. Lehen orduan, 30 cm egin ditu; bigarrenean, 10 cm; eta hirugarrenean, 40 cm. Adierazi ordu bakoitzean egindako ibilbidea, ehuneko gisa. Guztizkoa kalkulatu behar da. 30 + 10 + 40 = 80 cm BIGARRENA. Guztizkoa eta zatiak (ordu bakoitzean egindako distantzia) hartuz, ehunekoak kalkulatu behar dira.
LEHENA.

Lehen orduan: 80 cm-tik 30 cm egin ditu 100 cm-tik x cm egin ditu 80 30 100 30 %37,5 = x = = 37, 5 % 100 x 80 Bigarren orduan: 80 10 100 10 = x = = 12, 5 % 100 x 80 Hirugarren orduan: % 100 (% 37,5 + % 12,5 ) = % 50 . %12,5

201

Zenbakizko proportzionaltasuna
087

Auto-fabrika batean, hiru motatako autoak egin dituzte; hiru modelo, hain zuzen ere. Lehen modelotik 1.225 ale egin dituzte; bigarrenetik, 820; eta hirugarrenetik, 1.024. Kalkulatu modelo bakoitzari dagokion ehunekoa. Auto kopurua: 1.225 + 820 + 1.024 = 3.069 3.069 autotik 1.225 x 100etik 3.069 1.225 = 3.069 x = 100 1.225 100 x 122.500 x = = 39,9 ; % 39,9 lehen modeloa 3.069 3.069 autotik 820 x 100etik 3.069 820 = 3.069 x = 100 820 100 x 82.000 x = = 26, 7 ; % 26,7 bigarren modeloa 3.069 Hirugarren modeloa: 100 (39,9 + 26,7) = % 33,4
bigarren modeloa lehen modeloa

088

1.100 ikasleko ikastetxe batean, datu hauek jaso dira: 350 ilehoriak dira; 200, begiurdinak; eta 750, futbolzaleak. Adierazi kopuru horiek ehuneko gisa. 1.100 ikasletik 350 x 100etik 1.100 350 = 1.100 x = 100 350 100 x 35.000 x = = 31, 81; % 31,81 ilehoriak dira. 1.100 1.100 ikasletik 200 x 100etik 1.100 200 = 1.100 x = 100 200 100 x 20.000 x = = 18,18 ; % 18,18 begiurdinak dira. 1.100 1.100 ikasletik 750 x 100etik 1.100 750 = 1.100 x = 100 750 100 x 75.000 x = = 68,18 ; % 68,18 futbolzaleak dira. 1.100
futbolzaleak dira begiurdinak dira ilehoriak dira

202

ERANTZUNAK

089

Ikasgela bateko ikasleen % 24k oso ongi edo bikain atera du, matematikaazterketan. Ikasgelan 25 ikasle badaude, kalkulatu zenbatek atera duten oso ongi baino kalifikazio txikiagoa. 25en % 24 = 6 ikaslek oso ongi edo bikain atera dute. 25 6 = 19 ikaslek oso ongi baino kalifikazio txikiagoa atera dute.

090

Postontzian, lagunen zenbait eskutiz eta bankukoak nituen. Guztira 40 eskutitz bazeuden eta % 25 bankukoak baziren, kalkulatu lagunen zenbat eskutiz zeuden. 40ren % 25 = 25 40 = 10 bankukoak ziren eta 40 10 = 30 lagunenak. 100

091

Dieta mediterraneoan, egunero jaten denaren % 55 gluzidoak dira; % 30, lipidoak; eta % 15, proteinak. Egunero 2.500 kaloria kontsumitzen badira, kalkulatu kalorien zer ehuneko diren gluzidoak, lipidoak eta proteinak. 55 2.500 = 1.375 kaloria 100 30 2.500 Lipidoak: 2.500en % 30 = = 750 kaloria 100 15 2.500 Proteinak: 2.500en % 15 = = 375 kaloria 100 Gluzidoak: 2.500en % 55 =

092

Eskolan, txango bat egitea erabaki dugu. Ikasgelako ikasleen % 20k Zientzia Museora joan nahi du, eta % 60k, planetariora. 15 ikaslek planetariora joatea erabaki badute, zenbat ikaslek aukeratu dute beste txangoa? Zenbat ikasle daude ikasgelan?

x ikasgelako ikasle kopurua bada: x-ren % 60 = 15


60 x 1.500 = 15 x = = 25 ikasle daude ikasgelan. 100 60 25en % 20 = 5 ikaslek Zientzia Museora joatea erabaki dute.

093

Eskulangile batek oihalezko pieza bat egin zuen lau egunean: lehen egunean, 6,25 m egin zituen; bigarrenean, 5,70 m; hirugarrenean, 7 m; eta laugarrenean, 8,05 m. Zer luzera zuen piezak? Kalkulatu zer ehuneko egin zuen egunero. 6,25 + 5,70 + 7 + 8,05 = 27 m Lehen eguna: 27 6, 25 6, 25 100 = x = = % 23,14 100 x 27 27 5, 70 5, 70 100 = x = = % 21,11 100 x 27

Bigarren eguna:

27 7 7 100 = x = = % 25, 92 100 x 27 Laugarren eguna: % 100 (23,14 + 21,11 + 25,92) = % 29,83 Hirugarren eguna:

203

Zenbakizko proportzionaltasuna
094 EGIN HONELA NOLA KALKULATZEN DA HASIERAKO PREZIOA, PREZIO BEHERATUA JAKINIK? % 10eko beherapena zuen bufanda bat erosi dut, 12,60 -an. Zer prezio zuen beherapena egin aurretik?
LEHENA.

Datuak hiruko erregela gisa jarri behar dira. 90 100etik preziotik 12,60

BIGARRENA.

Proportzioan falta den kantitatea kalkulatu behar da. Prezioa = 100 12,60 = 14 90

095

Auto baten salmenta-prezioa, %16ko BEZa barne, 15.442 -koa da. Zer prezio du BEZik gabe?

x autoaren prezioa bada, prezioa BEZ barne: x-ren % 116. x-ren % 116 = 15.442
116 x = 15.442 x = 13.312,07 BEZ barne 100

096

Andonik bi alkandora erosi ditu, 72,50 -an. Ordaintzean, %12ko beherapena egin badiote, eta bi alkandorek prezio bera bazuten, zenbat balio zuen alkandora bakoitzak beherapena egin aurretik?

x alkandoren prezioa bada: x-ren % 88 = 72,50


88 x 7.250 = 72, 50 x = = 82,38 100 88 Alkandoren prezioa, beherapena egin aurretik: 82,38 : 2 = 41,19 .

097

Ikastetxe batean egindako estatistika baten arabera, 3 ikasletik 2k txantxarra dute. Hiriko 36.000 pertsonari egin bazaie inkesta, zenbatek dute txantxarra? Zure ustez, fidagarria al da kalkulu hori? 2 3 ikasletik 36.000 pertsonatik x 3 2 = 3 x = 36.000 2 36.000 x 72.000 x = = 24.000 pertsonak dute txantxarra. . 3 Emaitza ez da fidagarria, ikastetxeko laginak ez dituelako ordezkatzen hiri osoko adin guztietako biztanleak.
txantxarra dutenak

204

ERANTZUNAK

098

Angurriaren antzeko fruitu batek 2 kg-ko pisua du, eta % 98 ura da. Egun batez eguzkitan uzten badugu, uraren zati bat lurrundu, eta ur kantitatea pisuaren %95 izango da. Zer pisu du orain fruituak? 98 2 = 1, 96 kg ura da. 100 Lurrundutako ura: x Fruituaren prezioa: Uraren pisua: % 100 2 x kg 1,96 x kg % 95

2x 100 = 196 100 x = 190 95 x 6 = 5 x 1, 96 x 95 6 x = = 1, 2 kg-ko galera 5 Fruituak orain duen pisua: 2 1,2 = 0,8 kg. 099

Proportzio baten aurrekarien batura zati atzekariaren batura proportzionaltasun-konstantearen berdina da. a a a+c Baldin = =k =k b b b+d

Frogatu proportzioen propietate hau, hiru adibideren bidez.

1 3 1+ 3 4 = = 0, 25 = = 0,25 4 12 4 + 12 16 2 6 2+6 8 = = 0, 4 = = 0,4 5 15 5 + 15 20 3 15 3 + 15 18 = = 0,75 = = 0,75 4 20 4 + 20 24 100

Adierazi zein problema ebatz daitezkeen hiruko erregela honen bidez. 60 8 = 150 x a) Nekazari batek 60 oilo ditu. 8 oilo saldu eta 150 erosi baditu, zenbat oilo ditu? b) Biltegi batean 8 egunerako janaria dago, 150 lagunentzat. 60 lagunentzat balitz, zenbat egunerako janaria legoke? c) 60 m2-ko horma bat margotzeko, 8 kilo pintura erabili dira. Zenbat kilo behar dira 150 m2-ko horma bat margotzeko? a) Ez dago proportziorik, batuketak eta kenketak soilik. Ez du balio. b) Proportzioa alderatnzizkoa da. Ez du balio. c) Bai, proportzio zuzena da magnitude horietarako.

205

Zenbakizko proportzionaltasuna
101

Luzera batzuk neurtzean, taulan ageri diren erroreak egin dituzte zenbait ikaslek. Zure ustez, nork egin du errorerik handiena? Hauek dira arrazoiak: Aitor: Mikel: 90 = 0,0486486 1.850 13 = 0,025 500 16 = 0, 013333 1.200

Ikaslea Aitor Mikel Imanol Saioa Txomin

Neurria 18,5 m 5m 12 m 10,8 m 3m

Errorea 90 cm 13 cm 16 cm 80 cm 10 cm

Saioa:

80 = 0,074074 1.080 10 = 0,033333 300

Txomin:

Imanol:

Saioak egin du errorerik handiena.

EGUNEROKOAN
102

Ikastetxeko jangelarako erosketak hilean behin egiten dira. Ikastetxetik hurbil dauden supermerkatuetan eskaintzak dauden arren, erosketak egiten dituztenek ez diete jaramonik egiten. Zuzendaritza-kontseiluak askoz gehiago kontrolatu nahi ditu jangelako gastuak; horregatik, zukuen eskaintzak aztertzen ari dira.
Erosi bat n eta erama t a b beste an erdi prezio

ESKAINTZA % 30eko beherapena

3x2
2 botila zuku erosita beste bat opari.

6x5
5 botila zuku erosita, beste bat opari.

Eskaintza horiek botila mota berberari eta prezio berbera dutenei buruzkoak dira. Hilean, 240 botila zuku erosten badira, zein da, zure ustez, eskaintzarik onena? Hauek dira proportzioak: Botila bat erosi eta bigarrena % 30eko beherapenaren eskaintza erdi prezioan. aukeratuko dugu. 1,5 70 = 0,75 = 0,7 2 100 3 2 eskaintza aukeratuko dugu. 6 5 eskaintza aukeratuko dugu. 2 5 = 0,666 = 0,8333 3 6 Eskaintzarik onena 3 2 da, % 66,666 soilik ordaintzen delako.

206

ERANTZUNAK

103

TUNNING CARS konpontze-lantegiak irabazi handiak izan ditu, aurreko urtekoekin alderatuta, urteko kontabilitatea ixtean. Zenbat diru emango dio bakoitzari?

x izango da bakoitzak jaso beharreko kantitatea, eta 2x, Anderrek jasoko duena. x + x + x + 2x = 6.000 5x = 6.000 6.000 = 1.200 x= 5
Bakoitzak 1.200 jasoko du, eta Anderrek, 2.400 .

Gabonsaria emango dizuet... Zuen artean 6.000 banatzea pentsatu dut: Anderri zuetako bakoitzaren bikoitza emango diot, ikastuna denez lauretatik gutxien irabazten duena baita. Arazoa da ez dakidala nola banatu...

104

Lasa Makinak enpresa makinak erosten ditu, gero eraikuntza-enpresei saltzeko, prezioa %20 goratuta. Arazoa hau da: bezeroek beherapena eskatzen dute beti, eta enpresak ez du irabazirik galdu nahi. Bezeroaren aurrean beherapena egin ahal izateko, irabaziak txikitu gabe, gerenteak, Jokin Aurrek, idea bat izan du:
Makinen prezioari % 25 gehituko diogu. Hala, bezeroa erostera etortzen denean, %5eko beherapena egingo diogu eta gure irabaziak betiko berberak izango dira.

Zure ustez, zuzena al da hori? Lehen aukeraren arabera, makina batek x balio badu, prezio hau izango du: 20 x = 1,20x 100

x+

Bigarrenaren arabera, makina batek x balio badu, prezio hau izango du: Prezioa, % 25 gehituta: x + Azken prezioa: 125 x 100 5 125 x 12.500 x 625 x 11.875 x 100 = = = 11875 , x 100 10.000 10.000 25 x 125 x = = 1,25 x 100 100

Ez da zuzena, bigarren aukerarekin lehenengoarekin baino gutxiago irabaziko du.

207

Angeluak eta zuzenak

ZUZENAK, ZUZENERDIAK ETA ZUZENKIAK

ANGELUAK

BI ZUZENEN KOKAPEN ERLATIBOAK

ANGELUEN SAILKAPENA

BI ANGELUREN KOKAPEN ERLATIBOAK

ERAGIKETAK ANGELUEKIN

BATUKETA

KENKETA

ZENBAKI BATEZ BIDERKATZEA

SISTEMA HIRUROGEITARRA

ANGELUAK NEURTZEKO UNITATEAK

DENBORA NEURTZEKO UNITATEAK

ERAGIKETAK SISTEMA HIRUROGEITARREAN

BATUKETA

KENKETA

208

Ikur baten sorrera


Maria Tudor tronuaz jabetu zenetik, Robert Recorde ikaratuta bizi zen: salatu eta kartzelan sar zezaketen, edo are okerrago, sutan erre. Robert Recordek kargu garrantzitsuak izan zituen, Eduardo, Mariaren nebaordea, errege zenean. Artean kargu ona zuen, baina bere etsaiak oso boteretsuak zirela sumatzen zuen. Beraren azken sorkuntzan (Asmamena zorrozteko harria) lanean ari ziren inprimategiko ateak zabaltzean amaitu ziren beraren irudipenak. Liburua inprimatzen ari zen langileak agurtu zuen: Egun on, Recorde jauna. Zure lana ez dago amaituta oraindik. Gainera, zerbait galdetu nahi dizut. Galdetu esan zion Recordek. Eskuizkribuan aurkitu dudan ikur baterako ez daukat molderik esan zuen inprimatzaileak, = ikurra seinalatzen zuen artean. Arrazoi duzu, ikur hori ekuazio baten bi atalen arteko berdintza adierazteko asmatu dut erantzun zuen Recordek, inprimatzailearen harridura ikusita. Ikur hori aukeratu nuen luzera bereko bi marra paraleloak berdin-berdinak direlako. 1557. urtea zen eta lehen aldiz erabili zen = ikurra. Hala ere, bi mende geroago bihurtu zen ezagun, zuzenkiak laburtuta. Noiz dira paraleloak bi zuzen? Eta elkarzutak?

Bi zuzen paraleloak dira, ez badute puntu komunik. Bi zuzen elkarzutak dira, elkar ebakitzean 90-ko angelua osatzen badute.

Angeluak eta zuzenak


ARIKETAK
001 Marraztu puntu bat koadernoan eta puntua barne duten hiru lerro zuzen.

002

Marraztu zuzen bat koadernoan, kokatu puntu bat zuzen horretan eta izendatu lortutako bi zuzenerdiak.
r A s

003

Marraztu 5 cm-ko luzerako zuzenki bat eta izendatu muturren bidez.


A B

004

Marraztu zuzen bat, markatu hiru puntu, eta esan zenbat zuzenerdi eta zuzenki osatu diren. Markatu zenbait kolorez eta izendatu.
A B C

Sei zuzenerdi daude, puntu bakoitzetik bi zuzenerdi sortzen baitira. Hiru zuzenki osatzen dira: AB, BC eta AC. 005 Zenbat zuzen marraz ditzakezu, hiru puntu hauetako bitatik pasatzen direnak? a) b) a) Bat bakarrik, puntuak lerrokatuta baitaude. b) Hiru zuzen.

006

Aztertu adierazitako zuzen bakoitzaren kokapen erlatiboa. a) Trenbideak. b) Biribilgune batean bat egiten duten hiru kale. c) Eskailera baten mailen ertzak. d) Leiho baten luzera eta zabalera. e) Bizikletaren gurpil baten erradioak. f) Lera batek elurretan utzitako arrastoak.

210

ERANTZUNAK

a) Paraleloak. b) Ebakitzaileak. c) Paraleloak. 007 Sailkatu zuzen hauek.


r t

d) Elkarzutak. e) Ebakitzaileak. f) Paraleloak.

a) r eta s b) r eta t

c) u eta t d) r eta u c) Zuzen ebakitzaileak. d) Zuzen paraleloak.

a) Zuzen elkarzutak. b) Zuzen ebakitzaileak. 008

Zuzen jakin baten zenbat zuzen zut marraz daitezke? Eta zenbat zuzen paralelo? Zuzen jakin baten infinitu zuzen zut eta infinitu zuzen paralelo marraz daitezke.

009

Adierazi gimnasta hauen hankek osatzen dituzten angleuen izenak.

Angelu nulua. 010

Angelu zuzena.

Angelu laua.

Adierazi zein diren angelu zorrotzak, zuzenak eta kamutsak, irudi honetan.
F G C A B E D

Zuzenki guztiek elkar ebakitzen duten puntuari O esango diogu. Angelu zorrotzak: COD ; DOE ; EOF ; FOG ; AOB ; BOC . Angelu zuzenak: COE ; EOG ; GOA ; AOC . Angelu kamutsak: beste guztiak; esate baterako, COF ; DOF ; DOG ; EOB ; FOD .

211

Angeluak eta zuzenak


011 Gelako izkinek angeluak osatzen dituzte. Zer motatakoak dira? Eman angelu motei buruzko beste adibide bat. Ikasgelako izkinek angelu zuzenak osatzen dituzte. Bizikleta baten ondoz ondoko bi erradiok angelu zorrotza osatzen dute. Hamabiak eta hogeian, bi erloju-orratzek angelu zorrotza osatzen dute. 012 Erreparatu irudiari.
$ O $ C $ D $ E $ A

a) Adierazi zein angelu diren erpinez aurkakoak. b) Adierazi zein angelu diren auzokideak.
$ eta C $. a) Erpinez aurkakoak: A $ eta O $; C $ eta O $. b) Angelu auzokideak: A

013

Erreparatu angelu hauei eta erantzun.


$ A $ B

$ eta B $? Betegarriak al dira? Auzokideak al dira A $ eta B $ auzokideak eta betegarriak dira. A 014 Nolakoak izan behar dute bi angelu auzokideren aldeek berdina izateko?

$ B

Aldeek elkarzutak izan behar dute.


$ A

015

Batu angelu hauek. Erregela eta konpasa erabil ditzakezu, zure koadernoan marrazteko.

$ A

$ B

$ B

$ A

212

ERANTZUNAK

016

Batu angelu hauek zure koadernoan.

$ A $ B $ C $ A

$ B

$ C

017

Marraztu bi angelu betegarri.

$ A

$ B

018

Marraztu angelu hauek zure koadernoan eta egin adierazitako eragiketak.

$ A

$ B

$ a) A

$ -B a)
$ B $ A
$ A
F

$ b) 2 A b)

$ c) 2 (A

$) -B c)

$ 2A
F

019

$ Marraztu angelu hauek zure koadernoan eta kalkulatu A

$ A

$ B

$ C

$ A

$ B $+ C $ A

$ B

$ B $) 2 (A

$ A

$+ -B

$. C

$ B

$ C

213

Angeluak eta zuzenak


020 $ eta B $, angeluak A $ Marraztu A $ angelu zuzena izan dadin. -B

$ A

$ B

021

Marraztu angelu hauek, garraiagailua erabiliz. a) 30 a)


30

b) 45

c) 160 c)

d) 180
160

b)

d)

180

45

022

Adierazi minututan. a) 90 b) 45 Zenbat segundo dira?

c) 150

d) 75

e) 280

f) 140

a) 90 = 5.400' = 324.000" b) 45 = 2.700' = 162.000" c) 150 = 9.000' = 540.000" 023 Neurtu angelu hauek, garraiagailua erabiliz. a) b) c)

d) 75 = 4.050' = 270.000" e) 280 = 16.800' = 1.008.000" f) 140 = 8.400' = 504.000"

d)

120 024 Adierazi segundotan. a) 12' eta 30" a) 750" 025 Adierazi segundotan. a) 12 h a) 43.200 s

60

120

60

b) 5 eta 25' b) 18.025"

c) 10 eta 20" c) 36.020"

b) 24 min b) 1.440 s

c) 2,25 h c) 8.100 s

214

ERANTZUNAK

026

Adierazi ordutan. a) 300 min a) 5 h b) 14.400 s b) 4 h c) 375 min c) 6,25 h

027

Zenbat ordu dira 4 egun? Eta hilabete-erdi? Eta egun baten herena? Lau egun: 24 4 = 96 ordu. Hilabete-erdi: 15 24 = 360 ordu. Egun baten herena: 24 : 3 = 8 ordu.

028

Adierazi segundotan. a) 2 h 3 min 40 s b) 3 h 15 min 25 s c) 2,5 h 42 s a) 7.420 s b) 11.725 s c) 9.042 s

029

Taxi bat geldirik egon zen 2.710 s; eta beste bat, 1.506 s. Zenbat minutu eta segundo gehiago egon zen geldirik lehen taxia bigarrena baino? 2.710 s 1.506 s = 1.204 s = 20 min 4 s gehiago egon zen geldirik lehen taxia bigarrena baino.

030

Egin eragiketa hau eta sinplifikatu.

+ 45
81" = 1' 21"

32 39' 48" 34' 33" 77 73' 81"


74' = 1 14'

78 14' 21" 031 Egin batuketa hau.

+ 15
032 Kalkulatu batura. (30 40')

32 41' 40" 18' 47 59' 40"

+ (15'

18")

+ (38

45")

30 40' 18" 15' 18" + 38 15' 45" 68 55' 63"


63" = 1' 3"

68 56' 03"

215

Angeluak eta zuzenak


033 Fotokopiagailua 8 h 15 min 12 s egon zen martxan astelehenean; 3 h 40 min, asteartean; eta 8 h 1 min 40 s, asteazkenean. Zenbat denbora egon zen martxan, guztira? 8 h 15 min 12 s 3 h 40 min 12 s + 8 h 15 min 40 s 19 h 70 min 52 s 20 h 10 min 52 s 034 Egin eragiketa hau.
70 min = 1 h 10 min

- 45
035 Egin kenketa hau.

62 39' 48" 34' 33" 17 55' 15"

036

69 72' 40" 70 12' 40" 15 18' 33" 15 18' 18" 54 54' 40"

1 = 60'

Kalkulatu eta sinplifikatu. (45 30' 49")

- (12' 57") - (56")


45 17'
1' = 60"

1' = 60" 45 30' 49" 45 29' 109" 12' 57" 12' 57"

52"

45 16' 112" 45 17' 52" 12 56" 12 57' 156" 45 16' 156"

037

Mikel Internetekin konektatuta egon da 8 h 25 min-tik 10 h 15 min 12 s-ra arte. Adierazi zenbat denbora egon den guztira Internetekin konektatuta. 9 h 75 min 12 s 10 h 15 min 12 s 08 h 25 min 40 s 8 h 25 min 40 s 1 h 50 min 12 s
1 h = 60 min

ARIKETAK
038

Marraztu lerro zuzen bat koadernoan, eta markatu zuzenerdi bat gorriz eta 2 cm-ko luzerako zuzenki bat berdez.
2 cm

216

ERANTZUNAK

039

Erreparatu irudiari. Egin behean ageri diren ariketak.


F C G D

a) Adierazi zein diren zuzenerdiak. b) Esan zuzenkien izenak. c) Zein zuzenkiren muturra da D puntua

a) Zortzi zuzenerdi daude. b) 11 zuzenki daude. c) Zuzenki hauena: CD , DE , BD y AD . eta 040

Erreparatu planoari eta erantzun. Demagun kaleak lerro zuzenak direla: a) Zein kale dira Bidasoa kalearen paraleloak? b) Zein kale dira Bidasoa kalearen zutak? c) Zein dira ebakitzaileak Bidasoa kalearekiko? d) Nolakoak dira Ibaizabal eta Lea elkarrekiko? e) Nolakoak dira Lea eta Urumea elkarrekiko? a) b) c) d) e) Oria kalea eta Urola kalea. Urumea kalea. Deba kalea, Lea kalea eta Ibaizabal kalea. Paraleloak dira. Ebakitzaileak dira.

Ibaizabal kalea

Lea kalea

Urola kalea

Deb

Urumea kalea

041

Marraztu m zuzena koadernoan eta markatu P puntua.


P

Marraztu hiru zuzen: m zuzenaren zuzen paralelo bat, ebakitzaile bat eta zuzen zut bat, denak ere P puntutik igarotzen direnak. Sailkatu marraztutako zuzenak, binaka.
t s P m

s eta t zuzenak elkarzutak dira. r eta t zuzenak ebakitzaileak dira. r eta s zuzenak ebakitzaileak dira.

Oria kalea

Bidasoa kalea

a ka

lea

217

Angeluak eta zuzenak


042

Zenbat puntu behar dira, gutxienez, zuzen bat mugatzeko? Eta gehienez? Gutxienez bi puntu behar dira, eta gehienez, infinitu; izan ere, zuzen bat infinitu puntu dira, lerrokatuta.

043

EGIN HONELA NOLA MARRAZTEN DA ZUZENKI BATEN ERDIBITZAILEA? Marraztu 8 cm luze den AB zuzenkia eta egin haren erdibitzailea, eskuaira erabiliz. Zuzenki baten erdibitzailea zuzenkiaren erdiko puntutik igaro eta harekiko zuta den zuzena da. Hona hemen erdibizailea egiteko urratsak. s
LEHENA.

Zuzenkiaren erdiko puntua adierazi: M.

Eskuaira erabiliz, puntu horretatik igarotzen den zuzen zuta marraztu behar da.
BIGARRENA.

s zuzena AB zuzenkiaren erdibitzailea da.

044

Marraztu bi zuzenki, AB eta CD, elkarren paraleloak, 8 cm eta 10 cm-koak, eta marraztu erdibitzaileak, eskuaira erabiliz. Nolakoak dira erdibitzaileak elkarrekiko?

A C D

Bi zuzenkien erdibitzaileak paraleloak dira. 045

Idatzi letra hauek koadernoan, eta adierazi kolore gorriz angelu zorrotzak, urdinez zuzenak eta horiz kamutsak.

Zuzena Zorrotza

Kamutsa
F

Erpin bakoitzean bi angelu daude: bata barrukoa eta bestea kanpokoa. Irudia bezala sailkatuko ditugu.

218

ERANTZUNAK

046

Adierazi zuzenak ala okerrak diren. a) b) c) d) e) f) Bi angelu auzokide ondoz ondoko angeluak dira beti. Ondoz ondoko bi angelu auzokideak dira beti. Bi angelu osagarri angelu zorrotzak dira beti. Bi angelu osagarri angelu kamutsak dira beti. Alde elkarzutak dituzten bi angelu berdinak dira. Erpinez aurkako bi angelu berdinak dira. a) Zuzena. b) Okerra. c) Zuzena. d) Okerra. e) Zuzena. f) Zuzena.

047

Erreparatu irudiari eta adierazi.


$ K $ L $ I $ D $ A $ C $ B $ H $ E $ G $ F $ J

a) Erpinez aurkako angeluak. b) Angelu auzokideak. $ eta C $, D $ eta B $, H $ eta F $, E $ eta G $, L $ eta J $, K $ eta I $ a) A $ $ $ $ $ $ $ $ $ $ $ $, F $ eta G $, F $ eta E $, L $ eta I $ $ b) A eta D, A eta B, C eta D, C eta B, H eta G, H eta E ,L $ $ $ $ $ eta K, J eta I, J eta K 048

Erreparatu hiri bateko gune baten plano honi eta marraztu angelu hauek:
ea

et

or

Plaza Txikia
or bid ea bid ea

bid

Fle

or

Loreder parkea
m in g
Do kto rea

bid

3.

31

31

2.

et

ea

et

or bid ea

et

30

et

31

et or b

id

zea Lu
ea

0.

a) Etorbide Luzeak eta 309. etorbideak osatua. b) Etorbide Luzeak eta 310. etorbideak osatua. c) Etorbide Luzeak eta 302. etorbideak osatua. Nolakoak dira 309. eta 310. etorbideak elkarrekiko? Eta 302. eta 309. etorbideak?

30

ea

6.

id

30

bi

de

to rb

San Joan plaza

et o

or

8. e

3.

et

rb ide

to

30

de rbi Eto 30 2. e

rb ide

Ka
a

le

30

1.

de

31

Na

or

1.

bi

gu s

9.

et

ia

30

or

0.

219

Angeluak eta zuzenak


a), b) eta c)
31 0.a

Luz
30 9.a

ea

Luz ea Luz
30

ea

2.a

309. eta 310. etorbidea paraleloak dira. 302. eta 309. etorbidea elkarzutak dira. 049

Irudiko angelua emanda, kopiatu koadernoan eta marraztu angelu auzokideak eta erpinez aurkako angelua.
$ A
ide a

z Au

ok

$ A
ide a

Erpinez aurkakoa

z Au

ok

050

Marraztu koadernoan bi angelu hauek.

$ A

$ B

Erabili konpasa eragiketak adierazteko. $+B $ $ -A $ $ b) B c) 3 A a) A a)


$ $ +B A

$ d) 2 B

c)
$ 3A

b)
$ A $ B

d)
$ 2 B

220

ERANTZUNAK

051

$ eta B $ angeluak. Lehenak angelu zuzena baino txikiagoa izan Marraztu koadernoan A behar du, eta bigarrenak, angelu laua baino txikiagoa eta zuzena baino handiagoa. Marraztu angelu hauek. $+B $ $ -A $ $ $ a) A b) B c) 3 A d) 2 B Esate baterako, angelu hauek.

$ A

$ B

a)

$ $ +B A

c)

$ 3 A

b)
$ A $ B

d)
$ 2 B

052

Adierazi minututan. a) 3 a) 180' b) 10 b) 600' c) 5 c) 300' d) 20 d) 1.200'

053

Adierazi segundotan angelu hauek. a) 12' a) 720" b) 20' b) 1.200" c) 1 15' c) 4.500" d) 10 10' d) 36.600"

054

Adierazi ordutan. a) 120 min b) 180 min a) 2 h b) 3 h c) 240 min d) 360 min c) 4 h d) 6 h e) 420 min f) 600 min e) 7 h f) 10 h

221

Angeluak eta zuzenak


055

Adierazi segundotan. a) 35 54' 55" b) 65 53' 12" a) 129.295" b) 237.192" c) 18 23' 4" d) 4 h 27 min 56 s c) 66.184" d) 16.076 s e) 7 h 33 min 49 s f) 11 h 3 min 2 s e) 27.229 s f) 39.782 s

056

$ = 45, B $ = 120 Garraiagailuaren laguntzaz, marraztu angelu hauek: A $ = 135. Ondoren, marraztu eta neurtu angelu hauek. eta C $+C $ $ $ $ -A $ a) A b) C c) 3 B d) 8 C

45

120

135

a)
135 45

c)

360

b)
90

d)
1.080

057

EGIN HONELA NOLA EGITEN DA ANGELU BATEN ERDIKARIA? Marraztu angelu honen erdikaria. Angelu baten erdikaria erpinetik pasatzen den eta angelua bi zati berdinetan banatzen duen zuzena da.
LEHENA.

Zentrotzat O erpina eta edonolako irekidura hartuta, arku bat marraztu behar da.

Neurri bereko bi arku marraztu behar dira. Arku baten zentroa A izango da, eta bestearena, B.
BIGARRENA.

B O A

Arkuek P puntuan ebakiko dute elkar. O eta P puntuetatik igarotzen den zuzena angeluaren erdikaria da.
HIRUGARRENA.

B O

222

ERANTZUNAK

058

Marraztu 60-ko angelua, garraiagailua erabiliz. Marraztu angelu auzokidea. Zer neurri du? Marraztu bi angeluren erdikariak. Zer angelu osatzen dituzte?

120

60

Erdikariek 90-ko angelua osatzen dute. 059

Egin angeluen batuketa hauek. a) 23 45' 10" b) 21 45' 19" a)

+ 54 7' 32" + 54 7' 42"

c) 23 45' 10" + 54 37' 52" d) 132 54' 38" + 32 57' 12" c) 23 45' 10" + 54 37' 52" 78 82' 62"
62" = 1' 2" 83' = 1 23'

23 45' 10" + 54 07' 32" 77 52' 42"

79 23' 02" b) 21 45' 19" + 54 07' 42" 75 52' 61"


61" = 1' 1"

d)

132 + 32

54' 38" 57' 12"

165 111' 50"


111' = 1 51'

75 53' 01" 060

166 51' 50"

Egin angeluen kenketa hauek. a) 63 25' 10" b) 63 25' 10" c) 63 25' 10" a)

- 32 7' 2" - 30 17' 42" - 36 45' 42"

d) 93 5' 7" - 30 17' 42" e) 8 2" - 7 42' 23"

63 25' 10" 32 07' 02" 31 18' 08"


1' = 60"

b)

63 25' 10" 63 24' 70" 30 17' 42" 30 17' 42" 33 07' 28"
1' = 60" 1 = 60'

c)

62 84' 70" 63 25' 10" 63 24' 70" 36 45' 42" 36 45' 42" 36 45' 42" 26 39' 28"

223

Angeluak eta zuzenak


d) 92 64' 67" 93 05' 07" 93 04' 67" 30 17' 42" 30 17' 42" 30 17' 42" 62 47' 25" e) 7 59' 62" 8 02' 02" 7 60' 02" 07 42' 23" 07 42' 23" 07 42' 23" 0 17' 39"
1 = 60' 1' = 60" 1' = 60" 1 = 60'

061

EGIN HONELA NOLA EGITEN DIRA ANGELU-NEURRI KONPLEXUEN BIDERKETAK? $ = 50 25' 35" angelua emanda, kalkulatu 4 A $ angeluaren balioa. A
LEHENA.

Graduak, minutuak eta segundoak 4z biderkatu behar dira. $ = 4 (50 25' 35") = 200 100' 140" 4A

BIGARRENA.

Soberako segundo eta minutuak minutu eta gradutan adierazi behar dira, hurrenez hurren. 200 100' 140" = 200 102' 20" = 201 42' 20"
F

140" = 2' 20"

$ = 201 42' 20". Beraz, 4 A $ Kalkulatu A

102' = 1 42'

062

22 44' 33"angeluaren bikoitza, hirukoitza eta laukoitza. $ = 44 88' 66" = 45 29' 6" Bikoitza: 2 A
=

$ = 66 132' 99" = 68 13' 39" Hirukoitza: 3 A $ = 88 176' 132" = 90 58' 12" Laukoitza: 4 A 063

Kalkulatu angelu hauetako bakoitzaren angelu osagarria eta betegarria. a) 45 b) 15 c) 75 d) 12 Betegarria: 180 45 = 135. Betegarria: 180 15 = 165. Betegarria: 180 75 = 105. Betegarria: 180 12 = 168.

a) Osagarria: 90 45 = 45. b) Osagarria: 90 15 = 75. c) Osagarria: 90 75 = 15. d) Osagarria: 90 12 = 78. 064

$ = 40 40' 40", angeluak emanda, kalkulatu angelu $ = 20 20' 20" eta B A hauen balioak. $+B $ $+B $-ren osagarria. a) A d) A $ $ $ $-ren betegarria. b) B - A e) B - A $ $-ren betegarria. c) 3 A f) 3 A

224

ERANTZUNAK

a)

20 20' 20" + 40 40' 40" 60 60' 60"

60" = 1'

61' = 1 1'

61 01' 02" b) 40 40' 40" 20 20' 20" 20 20' 20" c) 3 (20 20' 20") = 61 1' $+B $ = 61 1' d) A 89 60' 90 20' 61 01' 61 01' 28 59' $A $ = 20 20' 20" e) B 179 59' 60" 180 20' 20" 179 60' 20" 120 20' 20" 120 20' 20" 120 20' 20" 159 39' 40" $ = 61 1' f) 3 A 179 60' 180 20' 161 01' 161 01' 118 59' 065

1 = 60' 1 = 60' 1 = 60' 1 = 60'

$ angelua, garraiagailua erabiliz. Neurtu A $ angelua? Zenbatekoa da B $ = 60 A $ = 180 60 = 120 B


$ B $ A

066

$ angeluaren neurria irudi bakoitzean. Kalkulatu X a)


$ X 21 32'

90 20' 21 32'

1 = 60'

89 60' 21 32' 68 28'

b)
120 15'

180 20' 120 15'


$ X

1 = 60'

179 60' 120 15' 59 45'

225

Angeluak eta zuzenak


067

$ = 25 12' 45" eta B $ = 18 25' 51" emanda, kalkulatu angelu hauek. A $-ren osagarria. a) A $-ren betegarria. b) B a) 90 20' 20" 89 60' 20" 89 59' 60" 25 12' 45" 25 12' 45" 25 12' 45" 64 47' 15" b) 179 59' 60" 180 20' 20" 179 60' 20" 118 25' 51" 118 25' 51" 118 25' 51" 161 34' 09"
1 = 60' 1 = 60' 1 = 60' 1 = 60'

068

Zer neurri izan behar du angelu batek betegarriaren berdina izateko? Eta osagarriaren berdina izateko? Angelu batek neurri hau izan behar du, betegarriaren berdina izateko: 180 : 2 = 90; osagarriaren berdina izateko: 90 : 2 = 45.

069

$ angelua Nola neur daiteke irudiko A garraiagailua erabiliz? $ angelua neurtuko dugu garraiagailua B erabiliz, eta 360-ri neurri hori kenduko $ angelua 60-koa denez, diogu. B $ A angelua: 360 60 = 300.

$ A $ B

070

Erloju bat 3 minutu eta 30 segundo aurreratzen da egunean. Zenbat aurreratuko da astebetean? 24 min 30 s (3 min 30 s) 7 = 21 min 210 s Astebetean 24 min 30 s aurreratuko da. 17 h 45 min-an iritsi behar zuen trena 17 h 30 min-an iritsi da. Zenbat minutu aurreratu da? 17 h 45 min 17 h 30 min = 15 min aurreratu da.
210 s = 3 min 30 s

071

072

Jonek 3 ordu eta laurden egin du lan goizez; eta 2 ordu eta erdi, arratsaldez. Zenbat minutu gehiago egin du lan goizez arratsaldez baino? 3 h 15 min 2 h 75 min 2 h 30 min 2 h 30 min 45 min Goizez 45 minutu gehiago egin du lan arratsaldez baino.
1 h = 60 min

226

ERANTZUNAK

073

Tren bat 20 h 30 min-an atera da; ordubete geroago, lehen geltokian geratu da; 22 h 36 min-an bigarren geltokian geratu da, eta 23 h 50 min-an iritsi da helmugara. a) Zenbat iraun du bidaiak? b) Zenbat denbora pasatu da lehen geldialditik bigarrenera arte? a) Iraupena: 23 h 50 min 20 h 30 min = 3 h 20 min. b) Lehen geltokitik 20 h 30 min + 1 h = 21 h 30 min-an atera da; 22 h 36 min 21 h 30 min = 1 h 6 min. Lehen geldialditik bigarrenera 1 h 6 min pasatu da.

074

Hegazkin bat 12 h 35 min-an aireratu da, eta 15 h 25 min-an lurreratu. Zenbat iraun du hegaldiak? 15 h 25 min 14 h 85 min 12 h 35 min 12 h 35 min 2 h 50 min Hegaldiak 2 h 50 min iraun du.
1 h = 60 min

075

Amaia 8 h 10 min-an sartzen da ikastetxean, eta ordu biak eta bostean ateratzen da. a) b) c) d) Zenbat denbora egoten da ikastetxean egunean? Eta astebetean? Eta hilabetean? Etxetik ikastetxera 17 minutuan joaten bada, zer ordutan atera behar du? Zer ordutan iristen da? a) 13 h 65 min 14 h 25 min 18 h 10 min 18 h 10 min 5 h 55 min Egunean 5 h 55 min egoten da ikastetxean. b) (5 h 55 min) 5 irakastegun = 29 h 35 min = 25 h 275 min Astebetean 29 h 35 min egoten da ikastetxean. c) (29 h 35 min) 4 aste = 118 h 20 min = 116 h 140 min d) 7 h 70 min 8 h 10 min 8 h 17 min 8 h 17 min 7 h 53 min 7 h 53 min-an atera behar du etxetik. 14 h 5 min + 17 min = 14 h 22 min 14 h 22 min-an iristen da etxera.
1 h = 60 min 140 min = 2 h 20 min 275 min = 4 h 35 min 1 h = 60 min

227

Angeluak eta zuzenak


076

Atleta batek 3 h eta 45 min-ko entrenamendua egiten du egunero. a) Zenbat denbora ematen du entrenatzen hamabost egunean? b) Eta hilabetean? a) (3 h 45 min) 15 = 56 h 15 min hamabost egunean = 45 h 675 min b) (3 h 45 min) 30 = 112 h 30 min hilabetean = 90 h 1.350 min
1.350 min = 22 h 30 min 675 min = 11 h 15 min

077

Aneren hegazkinak 15 h 40 min-an atera behar du. Hegaldia ordu eta laurden atzeratu bada, zer ordutan aireratuko da? 15 h 40 min + 1 h 15 min = 16 h 55 min-an aireratuko da.

078

Rally batean, auto batek 2 ordu behar izan ditu lehen zatian; eta 120 minutu, bigarrenean. Zein zatitan behar izan du denbora gehien? Zergatik? 120 min = 2 h; beraz, bi zatietan denbora bera behar izan du.

079

Iratiri 12 ordaintzen diote lan-ordua. Aurreko hilean, 4 ostegunetan eta 3 ostiraletan egin zuen lan: ostegunetan 5 ordu, eta ostiraletan 3 ordu eta 30 minutu. Zenbat kobratu zuen? Osteguna: 4 5 = 20 h Ostirala: (3 h 30 min) 3 = 10 h 30 min 20 h + 10 h 30 min = 30 h 30 min = 30,5 h 30,5 12 = 366 kobratu zuen guztira.

080

Lasterketa batean, hauek izan dira lasterkariek erdiko puntuan egin dituzten denborak: 5 min 13 s, 1 min 48 s, 2 min 41 s eta 3 min 35 s. a) Zein izan da azkarrena? b) Eta motelena? c) Ordenatu azkarrenetik motelenera. a) Denbora gutxien behar izan duena izan da azkarrena, 1 min 48 s. b) Motelena, berriz, denbora gehien behar izan duena, 5 min 13 s. c) 1 min 48 s; 2 min 41 s; 3 min 35 s; 5 min 13 s

081

Mirenek 8 km egin ditu, 1 h 30 min 12 s-an. Erritmo berari eutsi badio, zenbat denbora behar izan du kilometro bat egiteko? 1 h 30 min 12 s segundotan adieraziko ditugu: 1 h 30 min 12 s = 5.412 s; 5.412 : 8 = 676,5 s = 11 min 16,5 s Kilometro bat egiteko, 11 min 16,5 s behar izan ditu.

228

ERANTZUNAK

082

Jon 2 h 25 min 32 s egon da Internetekin konektatuta, 4 web gune ikusten. Zenbat denbora eman du gune bakoitzean, guztietan denbora bera eman badu? 2 h 25 min 32 s = 8.732 s 8.732 s : 4 = 2.183 s = 36 min 23 s eman ditu web gune bakoitzean.

083

Markatutako angelua 120-koa bada, kalkulatu irudiko gainerako angeluen balioak.


120 $ B $ D $ F $ G $ E $ A $ C

$ eta B $ angeluak berdinak dira, erpinez aurkakoak eta emandako angeluaren A $=B $ = 180 120 = 60. auzokideak direlako: A $ = 120 emandako angeluarekiko erpinez aurkakoa delako. C $ eta G $ angeluak berdinak dira, erpinez aurkakoak direlako, eta emandako D $=D $ = 120. angeluaren berdinak, aldeak paraleloak dituztelako: G $ eta F $ angeluak berdinak dira, erpinez aurkakoak direlako, eta A $ eta B $ E $=F $ = 60. angeluen berdinak, aldeak paraleloak dituztelako: E 084

$ + 20 X $ 40 2X $ X

$-ren balioa. Marraki honetan, hiru angelu ageri dira. Kalkulatu X $ + 20) + (2X $ 40) + X $ = 360 (X $ 20 = 360 4X $ = 380 X $ = 95 4X

085

$, jakinik r eta s zuzenak paraleloak direla. Kalkulatu X

64
r

28
s

$ X

$ = 28; beraz, B $ = 180 (64 + 28) = 88. A $ $ = 180 88 = 92. B angeluaren auzokidea denez, X

229

Angeluak eta zuzenak


086

Zirkulu bat zazpi zatitan banatu nahi dugu (ez dute zertan berdinak izan), hiru zuzenkiren bidez. Nola egingo zenuke? Zuzenek ez dute ebakitzaileak izan behar puntu berean eta hiru ebakidura-puntuek zirkuluaren barruan egon behar dute. Zuzen batek plano bat ebakitzean bi zati lortzen dira. Lehen zuzenak bi zatitan banatuko du zirkulua. Bigarrenak, aurrekoa ebakitzen ez badu, hirutan banatuko du; hirugarrenak gehienez 3 2 = 6 zatitan banatuko du, eta zirkuluaren barruan ebaki behar du, bi zonak ebakitzeko; beraz, lau zati izango ditugu. Zazpi zati lortzeko, hirugarren zuzenak lau zatitatik hiru ebaki behar ditu; beraz, beste bi zuzenak zirkuluaren barruan eta puntu desberdinetan ebaki behar ditu.

087

Marraztu A eta B muturrak dituen zuzenkia koadernoan eta irudikatu erdibitzailea. Ondoren, aukeratu erdibitzailearen edozein puntu, P, eta neurtu P puntutik A eta B muturretara bitarteko distantziak. Ondoren, aukeratu erdibitzailearen beste puntu bat, Q, eta egin gauza bera. Zer ondorio atera dituzu?
P Q

Zuzenkiaren muturretatik erdibitzailearen puntu baterako distantzia bera da.

EGUNEROKOAN
088

Prentsan, 1 Formulako Monakoko Sari Nagusiko emaitzak ageri dira; zehazki lehen sei sailkatuen denborak. Laterketa horretan, zirkuituari 78 bira eman behar zaizkio. Fernando Alonsok 1 h 43 min 43,116 s behar izan zituen; eta Juan Pablo Montoyak, bigarren sailkatuak, Alonsok baino 14,567 s gehiago. Zenbat denbora behar izan du gidari bakoitzak Sari Nagusiko 78 birak osatzeko? Batez beste, zenbat denbora behar izan du Alonsok bira bat egiteko? Hirugarren postutik zer distantziatara geratu da Fisichella? Eta Schumacher?

230

ERANTZUNAK

1 2 3 4 5 6

Alonso Montoya Coulthard Barrichello M. Schumacher Fisichella

ESP COL GBR BRA GER ITA

1 h 43 min 43,116 s 1 h 43 min 57,683 s 1 h 44 min 35,414 s 1 h 44 min 36,453 s 1 h 44 min 36,946 s 1 h 44 min 45,215 s

Alonsok 6.223,116 s behar izan ditu. Batez besteko denbora birako: 6.223,116 s : 78 = 79,784 s = 1 min 19,784 s. Fisichella hirugarren postutik denbora honetara geratu da: 1 h 44 min 45,215 s 1 h 44 min 35,414 s = 9,801 s Schumacher hirugarren postutik denbora honetara geratu da: 1 h 44 min 36,946 s 1 h 44 min 35,414 s = 1,532 s. 089

Autobide berriraren ibilbidea aztertu ondoren, Areatzako eta Bastidako alkateek bilera egin zuten teknikariekin, autobideko irteera non kokatu erabakitzeko. Kasua aztertu ondoren, teknikariek erabaki dute irteerak bi herrietatik distantzia berera egon behar duela. Ibilbidearen arabera, non jarri behar da autobideko irteera?

Bi herriak lerro zuzen baten bidez lotu eta zuzenki horren erdibitzailea marraztuko dugu. Irteera erdibitzailearen eta autobidearen ebakidura-puntuan egongo da. 090

Telebistan, AB, AC eta AD alderdi politikoen hauteskunde-emaitzen berri eman dute, aulkien banaketarekiko proportzionalki zatitutako zirkuluerdiaren bidez. Zuzenak al dira aurkeztutako datuak?

AULKI KOPURUA

AB 120

AC 200 40 AD

40 aulkiri 20-ko angelua dagokie; 200 aulkiri 100-ko angelua dagokie, eta 120 aulkiri, 60-koa. Beraz, aurkeztutako datuak zuzenak dira.

231

10
AHURRAK

Poligonoak eta zirkunferentzia


POLIGONOAK

GANBILAK

ERREGULARRAK

IRREGULARRAK

TRIANGELUAK

LAUKIAK

ALDEBERDINA ISOSZELEA ESKALENOA

ZORROTZA ANGELUZUZENA KAMUTSA

PARALELOGRAMOAK

TRAPEZIOAK

TRAPEZOIDEAK

KARRATUAK PUNTU ETA ZUZEN NABARMENAK LAUKIZUZENAK ERRONBOAK ERDIBIDEKOAK BARIZENTROA ALTUERAK ORTOZENTROA ERDIBITZAILEAK ZIRKUNZENTROA ERDIKARIAK INZENTROA ERRONBOIDEAK

ANGELUZUZENA ISOSZELEA ESKALENOA

ZIRKUNFERENTZIA
KOKAPEN ERLATIBOAK

PUNTU BAT ETA ZIRKUNFERENTZIA BAT

ZUZEN BAT ETA ZIRKUNFERENTZIA BAT

BI ZIRKUNFERENTZIA

232

Bazkalondoko istorioak
Farkas Bolyai eta semea elkartzen ziren bakoitzean, Matematikari buruz hitz egitea gustatzen zitzaien, eta beti ateratzen zen Gaussen izena. Janos esaten zion semeari, martxoaren 29ak jaieguna izan behar luke munduko matematikari guztientzat. Berriro ere heptadekagonoaren istorioa! Janosek irribarrez begiratu zion aitari. Gaussek zorte handia du, zu bezalako lagunak izateagatik. Aitak, semeari jaramonik egin gabe, istorioa kontatzeari ekin zion: Berak kontatu zidan, Gttingen inguruan egiten genituen ibilaldietako baten ondoren. Etenaldi bat egin eta ahopean jarraitu zuen: 29an, erregela eta konpasa soilik erabiliz 17 aldeko poligonoa egiteko modua aurkitu ondoren, Filosofia alde batera utzi eta Matematika ikasteko erabakia hartu zuen. Aurkikuntza hori oso garrantzitsua izan zen Gaussentzat; horregatik, bere hilobiak heptadekagono erregular bat du. Gai al zara hexagono erregularra egiteko? Eta triangelu aldeberdina egiteko?
Hexagono erregularra egiteko, zirkunferentzia marraztu behar da, konpasaren bidez. Ondoren, konpasaren irekidura berarekin zirkunferentziaren puntu batean jarri eta 6 marka egingo dizkiogu, aldi bakoitzean aurreko marka jarrita. Zirkunferentziaren zentroa hexagonoaren erpin bakoitzarekin lotuz gero, sei triangelu aldeberdin lortuko ditugu.

Poligonoak eta zirkunferentzia


ARIKETAK
001 Marraztu poligono hau koadernoan. Adierazi zein diren aldeak, erpinak, barruko angeluak eta diagonala. Zenbat diagonal ditu? 20 diagonal ditu.

n aldeko poligono baten diagonal kopurua n (n 3) hau da: . 2

002

Adierazi zein poligono diren erregularrak edo irregularrak, ahurrak edo ganbilak. a) b) c)

a) Erregular ganbila 003

b) Irregular ahurra

c) Irregular ahurra

Izan al ditzake poligono batek erpin gehiago alde baino? Poligono batek ezin dtu erpin gehiago izan alde baino; kopuru bera du.

004

Esan poligono hauen izenak. a) b)

a) Eneagonoa 005

b) Endekagonoa

Marraztu oktogono bat eta eneagono bat, eta kalkulatu angeluen baturak.

180 (8 2) = 1.080 006

180 (9 2) = 1.260

Kalkulatu poligono ganbil baten alde kopurua, jakinik angeluen batura 1.260-koa dela. 180 (n 2) = 1.260 180 n 360 = 1.260 180 n = 1.620 1.620 n= =9 180

234

ERANTZUNAK

10

007

Adierazi badagoen alde hauek dituen triangelurik: a) 15, 8 eta 20 cm b) 2, 4 eta 14 cm a) Bai, aldeen neurriek loturak betetzen dituztelako. 15 < 8 + 20 8 < 15 + 20 20 < 15 + 8 15 > 20 8 8 > 20 15 20 > 15 8 b) Ez; izan ere, 14 > 2 + 4.

008

Triangelu angeluzuzen batean, angelu bat 30-koa da. Zenbatekoak dira beste biak? 180 (90 + 30) = 180 120 = 60 Beste bi angeluak 90 eta 60-koak dira.

009

Triangelu isoszele kamuts baten angelu kamutsa 120-koa da. Zenbatekoak dira triangelu isoszelearen beste angeluak? Angelu berdinen batura: 180 120 = 60. Angelu bakoitzaren neurria: 60 : 2 = 30.

010

Kalkulatu triangelu isoszele baten angelu kamutsaren neurria, jakinik angelu zorrotz bat 40-koa dela. 180 2 40 = 100-koa da angelu kamutsa.

011

Marraztu 3 triangelu: bat zorrotza, beste bat angeluzuzena eta hirugarrena kamutsa. a) Marraztu triangeluen erdibitzaileak eta adierazi zein den bakoitzaren zirkunzentroa. b) Egiaztatu, konpasa erabiliz, zirkunzentroa hiru erpinetatik distantzia berera dagoela. a)

b)

235

Poligonoak eta zirkunferentzia


012 Marraztu triangelu bat koadernoan. Kalkulatu barizentroa eta zirkunzentroa.

013

Triangelu angeluzuzen batean, marraztu erdibitzaileak eta adierazi non dagoen zirkunzentroa. Zer hautematen duzu?

Triangelu angeluzuzen batean, zirkunzentroa hipotenusaren erdiko puntuan dago.

014

Marraztu zenbait triangelu angeluzuzen, adierazi altuerak eta kalkulatu ortozentroa. Non dago?

Triangelu angeluzuzen batean, ortozentroa angelu zuzenaren erpinean dago.

015

Marraztu triangelu aldeberdin bat, eta haren erdibitzaileak, erdikariak, altuerak eta erdibidekoak. Zer hautematen duzu?

Triangelu aldeberdin batean, altuerak, erdikariak, erdibitzaileak eta erdibidekoak bat datoz.

236

ERANTZUNAK

10

016

Arrazoitu erantzunak. a) Egon al daiteke triangelu baten inzentroa triangeluaren kanpoaldean? b) Eta alde baten gainean? Marraztu triangelu zorrotz, angeluzuzen eta kamuts batzuk eta kalkulatu puntu hori, hala den aztertzeko. a) Ez, inzentroa zirkunferentzia inskribatuaren zentroa denez, triangeluaren barruan dago; beraz, haren zentroa ere bai. b) Ez, aurreko ataleko arrazoi beragatik.

017

Triangelu angeluzuzen baten katetoak 5 eta 12 cm luze dira. Zenbat luze da hipotenusa? Hipotenusa = 52 + 122 = 169 = 13 cm

018

Triangelu angeluzuzen baten kateto bat 7 cm-koa da, eta hipotenusa, 25 cm-koa. Zenbatekoa da beste katetoa?
25 cm 7 cm

Katetoa = 252 72 =

576 = 24 cm

019

Marraztu triangelu angeluzuzen bat, 8 cm eta 15 cm-ko katetoak dituena. Neurtu hipotenusa, erregelaren bidez; eta ondoren, aplikatu Pitagorasen teorema, emaitza egiaztatzeko. Hipotenusaren luzera 17 cm-koa dela egiaztatzen da, erregelaren bidez. Hipotenusa = 82 + 152 = 64 + 225 = 289 = 17 cm

020

Marraz al daiteke bi angelu zuzen dituen triangelurik? Zergatik? Ez, triangeluen angeluen batura 180-koa da eta 90 + 90 = 180 denez, hirugarren angeluak 0-koa izan beharko luke; eta hori ezinezkoa da.

237

Poligonoak eta zirkunferentzia


021 Sailkatu lauki hauek eta adierazi ahurrak ala ganbilak diren. a) c) e)

b)

d)

a) Trapezoide ahurra b) Laukizuzen ganbila c) Karratu ganbila 022

d) Erronboide ganbila e) Trapezio ganbila

$ trapezio angeluzuzen honetan, jakinik B $ = 45 Kalkulatu zenbatekoa den C dela eta edozein laukiren angeluen batura 360-koa dela.
D C

$ angelua: 360 (90 + 90 + 45) = 135. C


A B

023

Triangelu angeluzuzen, isoszele eta eskaleno bana marraztuko dugu, eta oinarriarekiko paraleloa den zuzen batetik moztuko ditugu. Zer poligono lortuko ditugu?

Triangelu angeluzuzenean, triangelu angeluzuzen bat eta trapezio angeluzuzen bat lortuko dira; triangelu isoszelean, triangelu isoszele bat eta trapezio isoszele bat; eta triangealu eskalenoan, triangelu eskaleno bat eta trapezio eskaleno bat lortuko dira. 024 Kalkulatu 80-ko angelu bat duen paralelogramoaren angeluen neurriak. Paralelogramo baten aurkako angeluak berdinak dira; beraz, aurkako angelua ere 80-koa da, eta paralelogramo baten aldeen batura 360-koa denez, hau lortzen da: 360 (80 + 80) = 200 200 : 2 = 100 Paralelogramoaren angeluen neurriak: 80, 80, 100 eta 100.

238

ERANTZUNAK

10

025

Kalkulatu 3 cm eta 4 cm-ko aldeak dituen laukizuzenaren diagonala. Diagonala = 32 + 42 = 25 = 5 cm

026

Lortu 50 cm-ko aldeko eta 28 cm-ko diagonal txikiko erronboaren diagonal handia. Diagonal handia = 2 502 142 = 2 2.304 = 2 48 = 96 cm

027

Adierazi 16 cm eta 30 cm-ko diagonalak dituen erronboaren aldeen luzera. Erronboaren aldea = 82 + 152 = 289 = 17 cm

028

Kalkulatu 14 cm-ko diagonala duen karratuaren luzera.

l 2 + l 2 = 142 2 l 2 = 196 l 2 = 98 l = Karratuaren aldea 9,9 cm-koa da. 029

14

cm

98 = 9, 9 cm

Adierazi zirkunferentzia honen elementu bakoitzaren izena.


Arkua Korda Zentroa
F
F
F

Erradioa

Diametroa

030

Marraztu 5 cm-ko erradioa duen zirkunferentzia.

5 cm

031

Marraztu 4 cm-ko erradioa duen zirkunferentzia bat, eta adierazi diametro, erradio, arku eta korda bana. Zenbatekoa da diametroa?
Arkua

da

ro nt Ze

Erradioa 4 cm
F

Kor

Diametroaren luzera: 2 4 = 8 cm.


Diametroa

239

Poligonoak eta zirkunferentzia


032 Erreparatu gurpilari. Adierazi zirkunferentziaren zer elementu hautematen diren.

Elementu hauek hautematen dira: zirkunferentzia baten erradioa, diametroa eta zentroa, eta erradioen arteko arkuak.

033

Adierazi irudi honetako zuzen bakoitzaren kokapen erlatiboa zirkunferentziarekiko.

u O r w t s

Ebakitzaileak: r eta w. Ukitzaileak: u eta s. Kanpokoak: v eta t.

034

Ondorioztatu r erradioko zirkunferentzia baten eta zirkunferentziaren zentrotik d distantziara dagoen zuzen baten arteko kokapen erlatiboak, kasu hauetan. a) r = 6 cm, d = 4 cm b) r = 6 cm, d = 6 cm a) Ebakitzailea b) Ukitzailea c) r = 4 cm, d = 6 cm d) r = 4 cm, d = 0 cm c) Kanpokoa d) Ebakitzailea

035

Txanpon bat edo edalontzi bat erabiliz, marraztu zirkunferentzia bat koadernoan. Ba al dakizu zentroa adierazten?

Zentroa kalkulatzeko, bi korda eta haien erdibitzaileak marraztu behar dira; bien ebakidura-puntua zirkunferentziaren zentroa da.

036

Adierazi zirkunferentzien kokapen erlatiboa: bizikleta baten katearen txirrika eta erloju baten barruko makineria. a) b)

a) Kanpokoak

b) Kanpoko ukitzaileak

240

ERANTZUNAK

10

037

6 eta 3 cm-ko erradioak dituzten bi zirkunferentzia emanda, marraztu, koadernoan, izan ditzaketen kokapen guztiak.

Zentrokideak

Ebakitzaileak

Barrukoak

Kanpokoak

Kanpoko ukitzaileak

Barruko ukitzaileak

038

Bi zirkunferentzia ditugu: batak 3 cm-ko erradioa du, eta besteak, 4 cm-koa. Zirkunferentzia horien zentroen arteko distantzia 4 cm-koa da. a) Izan al daitezke kanpoko ukitzaileak? Eta barruko ukitzaileak? b) Zer kokapen erlatibo dute? a) Ezin dute kanpoko ukitzaileak izan, ez dutelako baldintza hau betetzen: d = r + r'. Barruko ukitzaileak ere ezin duten izan, ez dutelako baldintza hau betetzen: d = r r'. b) Ebakitzaileak dira; izan ere: d < r + r' (4 cm < 6 cm + 3 cm).

039

Kalkulatu zenbatekoak diren heptagono erregular baten eta oktogono erregular baten barruko angeluak, eta haien erdiko angeluak.

$ A $ B

Heptagonoa: Barruko angelu bakoitza: (180 5) : 7 = 128,57 = 128 34' 17,112'' Erdiko angelua: 360 : 7 = 51,43 = 51 25' 42,86'' Oktogonoa: Barruko angelu bakoitza: (180 6) : 8 = 135 Erdiko angelua: 360 : 8 = 45

241

Poligonoak eta zirkunferentzia


040 Kalkulatu 9 eta 10 aldeko poligono erregularren barruko eta erdiko angeluak. Eneagonoa: Barruko angelu bakoitza: 180 7 : 9 = 140 Erdiko angelua: 360 : 9 = 40 Dekagonoa: Barruko angelu bakoitza: 180 8 : 10 = 144 Erdiko angelua: 360 : 10 = 36 041 Zer geratzen zaie poligono erregular baten barruko eta erdiko angeluei, alde kopurua handitzen dugun heinean? Poligono erregularren alde kopurua handitzen den heinean, barruko angeluen neurria ere handitu egiten da eta erdiko angeluarena, berriz, txikitu.

ARIKETAK
042

Adierazi poligonoaren elementu bakoitzaren izena. a) b) c) d) e) f) g)


F A

Adierazi erpinak. Zenbat alde ditu? Zenbat diagonal marraz daitezke? Zenbat angelu ditu? Zer izen du poligono horrek? Erregularra al da? Zergatik? Ahurra ala ganbila da?

a)

b) 6 alde. c) 9 diagonal. d) 6 angelu. e) Hexagonoa. f) Erregularra da, aldeak eta angeluak berdinak direlako. g) Ganbila da.

242

ERANTZUNAK

10

043

Adierazi poligono hauen izenak, alde kopurua aintzat hartuz. a) c) e)

b)

d)

f)

a) Hexagonoa b) Laukia 044

c) Laukia d) Pentagonoa

e) Dodekagonoa f) Triangelua

Marraztu hiru poligono ganbil eta hiru poligono ahur. Poligono ganbilak

Poligono ahurrak

045

Marraztu koadernoan irudi hau. a) b) c) d) e) f) a) 8 alde ditu. b) Oktogonoa. c) 20 diagonal. d) 8 angelu. e) 180 (8 2) = 1.080 f) Ezin da kalkulatu, oktogonoa ez delako erregularra. Zenbat alde ditu? Alde kopuruaren arabera, zer izen du? Marraztu diagonalak. Zenbat ditu? Adierazi angeluak. Zenbat ditu? Kalkulatu barruko angeluen batura. Kalkulatu zenbatekoa den angelu horietako bakoitza. Kalkula al daiteke?

243

Poligonoak eta zirkunferentzia


046

Kalkulatu poligono hauen barruko angeluen baturak. a) Heptagonoa b) Dekagonoa c) Pentadekagonoa d) Ikosagonoa a) 180 (7 2) = 900 b) 180 (10 2) = 1.440 c) 180 (15 2) = 2.340 d) 180 (20 2) = 3.240

047

Jakinik poligonoak erregularrak direla, osatu taula.


Alde kopurua Angeluen batura Barruko angelua 3 180 60 4 360 360 = 90 4 5 540 108 6 720 120 7 900 128,57

a) Zein poligonok izango du barruko angelurik txikiena? b) Eta barruko angelurik handiena? a) Barruko angelurik txikiena triangeluak du. b) Barruko angelurik handiena heptagonoak du; izan ere, zenbat eta alde gehiago izan poligonoak, orduan eta handiagoak dira barruko angeluak. 048 EGIN HONELA NOLA JAKITEN DA ZENBAT ALDEKOA DEN POLIGONO BAT, ANGELUEN BATURA JAKINIK? Zehaztu zer poligono den, jakinik haren angeluen batura 1.440-koa dela.
LEHENA.

Poligono baten angeluen batura kalkulatzeko formula aplikatu behar da. 180 (n 2) = 1.440

BIGARRENA.

n bakandu behar da.

1.440 n 2 = 8 n = 8 + 2 = 10 alde 180 Angeluen batura 1.440-koa duen poligonoa dekagonoa da. 180 (n 2) = 1.440 n 2 =

049

Kasu bakoitzean, kalkulatu zenbat aldeko poligonoa den, angeluen batura jakinik: a) 540 b) 360 c) 1.260 d) 1.980 a) 540 = 180 (n 2) 540 = 180n 360 900 = 5 alde 180 b) 360 = 180 (n 2) 360 = 180n 360 360 + 360 = 180n 720 = 4 alde n= 180 c) 1.260 = 180 (n 2) 1.260 = 180n 360 1.620 = 9 alde 1.260 + 360 = 180n n = 180 d) 1.980 = 180 (n 2) 1.980 = 180n 360 2.340 = 13 alde 1.980 + 360 = 180n n = 180 540 + 360 = 180n n =

244

ERANTZUNAK

10

050

Kalkulatu 3, 4, 5 eta 6 aldeko poligonoen angeluen baturak. a) Zer alde dago poligono baten angeluen baturaren eta alde bat gutxiagoko poligonoaren angeluen baturaren artean? b) 15 aldeko poligono baten angeluen batura 2.340-koa bada, zenbatekoa da 16 aldekorena? 3 alde = 180 4 alde = 360 5 alde = 540 6 alde = 720 a) Aldea 180-koa da. b) 16 aldeko poligono baten angeluen batura hau da: 2.340 + 180 = 2.520.

051

Sailkatu triangelu hauek aldeen eta angeluen arabera. a) b) c) d)

Zehaztu triangelu bakoitzaren angelu zorrotz, zuzen eta kamuts kopurua. a) Isoszele zorrotza. Hiru angeluak zorrotzak dira. b) Eskaleno angeluzuzena. Angelu zuzen bat eta bi zorrotz ditu. c) Isoszele kamutsa. Angelu kamuts bat eta bi zorrotz ditu. d) Eskaleno kamutsa. Angelu kamuts bat eta bi zorrotz ditu. 052

Triangelu angeluzuzen batean, angelu bat 45-koa da. Zenbatekoak dira beste biak? 180 (45 + 90) = 180 135 = 45. 90 eta 45-koak dira.

053

Triangelu batean, bi angelu 20 eta 70-koak dira, hurrenez hurren. Zenbatekoa da hirugarrena? Zer izen du triangeluak? 180 (20 + 70) = 90-koa da hirugarrena. Triangelu angeluzuzena da.

054

$ angelua, baldin A $ = 35 32' 30" Zenbatekoa da ABC triangeluaren C $ eta B = 50 50' ?


C

180 (35 32' 30'' + 50 50') = 180 86 22' 30'' = 93 37' 30'' $ angeluaren neurria: 93 37' 30''. C

245

Angeluak eta zirkunferentzia


055

Triangelu isoszele baten angelu desberdinak 50-koa da. Zenbatekoak dira angelu berdinak? 180 50 = 130 130 : 2 = 65-koak dira angelu berdinak.

056

EGIN HONELA NOLA JAKITEN DA TRIANGELU BAT EGIN DAITEKEEN HIRU ZUZENKI JAKIN HARTUZ? Marraz al daiteke 5, 6 eta 16 cm-ko aldeak dituen triangelua?
LEHENA.

Edozein alde beste bien batura baino txikiagoa den aztertu behar da.

a = 5 cm
a<b+c 5 < 6 + 16 5 < 22
BIGARRENA.

b = 6 cm
b<a+c 6 < 5 + 16 6 < 21

c = 16 cm
c<a+b 16 5 + 6 16 11

Hiru desberdintzak betetzen badira, neurriek triangelu bat zehazten dute. Bestela, ezin da triangelurik egin hiru zuzenki horien bidez. Gure kasuan, desberdintza bat ez da betetzen: (16 5 + 6); beraz, ez dago 5, 6 eta 16 cm-ko aldeak dituen triangelurik.

057

Aztertu neurriak, kasu bakoitzean; eta adierazi zein neurrirekin egin daitekeen triangelu bat, eta zeinekin, ez. a) a = 8 cm, b = 7 cm, c = 1 cm b) a = 6 cm, b = 6 cm, c = 13 cm c) a = 12 cm, b = 14 cm, c = 6 cm a) 8 (7 + 1) = 8. Ez da betetzen; beraz, ezin da triangelurik osatu. b) 13 6 + 6 = 12. Ez da betetzen; beraz, ezin da triangelurik osatu. c) 12 < 14 + 6 14 < 12 + 6 6 < 12 + 14 Baldintzak betetzen dira; beraz, triangelua osa daiteke.

058

Irudikoaren moduko triangelu isoszele baten kanpoko angelua 168 35' -koa da. Kalkulatu triangeluaren hiru angeluen balioak.
168 35'

C A B

$ = 180 168 35' = 11 25' A $ = 11 25' B $ C = 180 (11 25' + 11 25') = 157 10'

246

ERANTZUNAK

10

059

Zenbatekoak dira triangelu aldeberdinen angeluak? 180 : 3 = 60-koak dira triangelu aldeberdinen angeluak.

060

Aldeberdina izan al daiteke triangelu angeluzuzen bat? Zergatik? Ez, triangelu aldeberdinaren angelu bakoitza 60-koa delako eta triangelu angeluzuzen batek 90-ko angelu bat duelako.

061

Idatzi koadernoan triangeluetan marraztutako zuzen nabarmenen izenak. a) c)

Altuera b) d)

Erdikaria

Erdibidekoa

Erdibitzailea

062

Marraztu hiru triangelu: bat zorrotza; beste bat, angeluzuzena; eta hirugarren bat, kamutsa. Kalkulatu hiruren zirkunzentroak. Nolakoak dira triangelu bakoitzarekiko? Zorrotza Angeluzuzena Kamutsa

Barrukoa

Hipotenusaren gainekoa

Kanpokoa

063

Egin zenbait triangelu angeluzuzen eta kalkulatu ortozentroak. Zer hautematen duzu? Triangelu angeluzuzenetan, ortozentroa angelu zuzenaren erpina da.

064

Triangelu angeluzuzen batean, katetoak 12 eta 16 cm-koak dira, hurrenez hurren. Kalkulatu hipotenusa. Hipotenusa = 122 + 162 = 20 cm

247

Poligonoak eta zirkunferentzia


065

Triangelu angeluzuzen baten kateto batek 21 cm ditu eta hipotenusak 75 cm. Kalkulatu beste katetoa. Katetoa = 752 212 = 72 cm

066

Triangelu angeluzuzen isoszele batean, katetoak 12 cm-koak dira. Kalkulatu hipotenusa. Hipotenusa = 122 + 122 = 16,97 cm

067

Triangelu angeluzuzen batean, katetoak 25 eta 60 cm-koak dira, hurrenez hurren. Kalkulatu hipotenusa. Hipotenusa = 252 + 602 = 65 cm

068

Adierazi angeluzuzenak diren ala ez triangelu hauek. Ez badira, kalkulatu hipotenusaren balioa, angeluzuzenak izateko. a) Aldeak: 12, 16 eta 20 cm b) Aldeak: 5, 6 eta 13 cm c) Aldeak: 18, 24 eta 32 cm a) 202 = 122 + 162 400 = 144 + 256. Betetzen da; beraz, triangelu angeluzuzena da. b) 132 52 + 62 169 25 + 36. Ez da betetzen; beraz, ez da triangelu angeluzuzena. Hipotenusa =
2 2

52 + 62 =
2

25 + 36 =

61 = 7,81 cm

c) 32 18 + 24 1.024 324 + 576. Ez da betetzen; beraz, ez da triangelu angeluzuzena. Hipotenusa = 069

182 + 242 =

900 = 30 cm

Kalkulatu karratu baten diagonala, jakinik aldea 8 cm-koa dela. Diagonala = 82 + 82 = 128 = 11,31 cm

070

Kalkulatu karratu baten aldea, jakinik diagonala 7 cm-koa dela. 49 = l2 l = 2 Karratuaren aldea 4,95 cm-koa da. 72 = l2 + l2 49 = 2 l2 49 = 4,95 cm 2

071

Kalkulatu triangelu aldeberdin baten altuera, jakinik 10 cm-ko aldea duela. Altuera = 102 52 = 8,66 cm

248

ERANTZUNAK

10

072

Marraztu lauki bat, eta adierazi diagonalak, erpinak, angeluak eta aldeak.

073

Sailkatu lauki hauek, aldeen paralelotasunaren arabera. Adierazi zein diren ahurrak, eta zein, ganbilak. a) c)

b)

d)

a) Trapezio ganbila b) Trapezoide ahurra

c) Trapezoide ahurra d) Paralelogramo ganbila

074

Sailkatu lauki hauek, angeluen arabera eta aldeen paralelotasunaren arabera. a) c) d)

b)

e)

a) Laukizuzen ganbila b) Trapezio isoszele ganbila c) Karratu ganbila d) Trapezio angeluzuzen ganbila e) Erronboide ganbila

249

Poligonoak eta zirkunferentziak


075

Kalkulatu lauki hauetako bakoitzean falta den angelua. a)


128 $ X $ X 100

b)
100 42

$ = 360 (90 + 90 + 128) = 52 a) X $ = 360 (100 + 100 + 42) = 118 b) X

076

EGIN HONELA NOLA KALKULATZEN DIRA PARALELOGRAMO BATEN ANGELUAK? Kalkulatu paralelogramo honen angelu guztien balioa.
LEHENA.

Alboko angeluak betegarriak dira. $ $ = 180 A $ = 180 110 = 70 A +B Aurkako angeluak berdinak dira. $=B $ = 110 $=A $ = 70 D C
A

110

BIGARRENA.

077

Kalkulatu paralelogramo bakoitzaren angeluak. a)


D C

b)

D
143

54 30'

$=C $ = 54 30' a) A $=D $ = 360 54 30' 54 30' = 360 109 = 125 30' B 2 2 $=D $ = 143 b) B $=C $ = 360 143 143 = 360 286 = 37 A 2 2 078

Erronbo baten angelu bat 35-koa da. Kalkulatu gainerako angeluen balioak. Erronboak angelu berdinak ditu binaka; beraz, beste angelua 35-koa da. Gainerako angelu bakoitzaren neurria: 360 70 = 145. 2

079

Trapezio isoszele batek 45-ko bi angelu ditu. Zer neurri dute gainerako angeluek? 360 90 = 270 270 : 2 = 135 Gainerako angelu bakoitza 135-koa da.

250

ERANTZUNAK

10

080

$ angeluaren balioa. Kalkulatu irudiko C


80

45

$ = 180 80 = 100 D $ = 360 (90 + 45 + 100) = 125 C 081

Adierazi zuzenak ala okerrak diren esaldi hauek. a) Paralelogramo batek angelu zuzen bat badu, haren angelu guztiak zuzenak dira. b) Lauki batek angelu zuzen bat badu, gutxienez beste angelu zuzen bat du. c) Lauki batek bi diagonal berdin baditu, paralelogramoa da. d) Badira paralelogramoak ez diren eta diagonal berdinak dituzten laukiak. e) Paralelogramoa ez den lauki batek bi angelu zuzen izan ditzake. f) Paralelogramoa ez den lauki batek hiru angelu zuzen izan ditzake. a) Zuzena b) Okerra c) Okerra d) Zuzena e) Zuzena f) Okerra

082

Marraztu zirkunferentzia bat, konpasa erabiliz. Ondoren, marraztu korda bat eta adierazi, kolore banaz, zehazten dituen bi arkuak.

083

Marraztu 4 cm-ko erradioa duen zirkunferentzia; eta adierazi, bertan, erradio bat, diametro bat eta korda bat.

251

Poligonoak eta zirkunferentzia


084

Irudiko zirkunferentzian, zenbait zuzenki marraztu dira. Adierazi zuzenki horietako bakoitzaren izena.
D

O C

AD Korda AC Diametroa OB, OA eta OC Erradioak

085

Erreparatu irudiko zirkunferentziari. Osatu eta erantzun.


A

a) AB zuzenkia... da. b) AC zuzenkia da.


O

B C

c) Bi zuzenkiek zirkunferentziako bi puntu ebakitzen badituzte, zergatik ez dute izen bera?

a) AB zuzenkia korda bat da. b) AC zuzenkia diametro bat da. c) AC zuzenkia zentrotik igarotzen delako eta AB ez. 086

Marraztu zirkunferentzia bat, eta adierazi gorriz barruko bi puntu, berdez zirkunferentziako hiru puntu eta urdinez zirkunferentziatik kanpoko lau puntu.
Urdina Gorria Berdea Urdina Gorria Berdea Berdea Urdina

087

Marraztu zirkunferentzia bat; adierazi gorriz zentrotik igarotzen ez den zuzen ebakitzaile bat, berdez kanpoko zuzen bat eta urdinez zirkunferentziaren bi zuzen ukitzaile.
Urdina Gorria

Urdina Berdea

252

ERANTZUNAK

10

088

Irudiko zirkunferentzian, kanpoko zuzen bat, zuzen ebakitzaile bat eta zuzen ukitzaile bat marraztu dira. Zirkunferentziaren zentrotik, O-tik, zuzen horiekiko zuzenki zutak ere marraztu dira. Alderatu OA, OB eta OC zuzenkiak erradioarekin (r), eta idatzi <, > edo =, ikurra kasu bakoitzean dagokiona. a) OA r b) OB r c) OC r

B O A

a) OA > r b) OB < r c) OC = r

089

Erreparatu irudiari eta osatu taula.


C2 r C1 O1 Q O2 R P u B A s t

1. elementua P P A A Q Q R R B B r r s s t t u u C1

2. elementua C1 C2 C1 C2 C1 C2 C1 C2 C1 C2 C1 C2 C1 C2 C1 C2 C1 C2 C2

Kokapen erlatiboa Kanpokoa Barrukoa Kanpokoa Zirkunferentziako puntua Barrukoa Kanpokoa Kanpokoa Kanpokoa Kanpokoa Zirkunferentziako puntua Ebakitzailea Ebakitzailea Ukitzailea Ebakitzailea Kanpokoa Kanpokoa Kanpokoa Ukitzailea Ukitzaileak

253

Poligonoak eta zirkunferentziak


090

Erreparatu irudiari eta adierazi hiru zirkunferentzien kokapen erlatiboak.


C2

C1 eta C2 ebakitzaileak dira.


C1 C3

C1 eta C3 ebakitzaileak dira. C2 eta C3 kanpokoak dira.

091

P puntuaren eta r zuzenaren arteko distantzia 3 cm-koa bada, nola marraz daiteke P zentroa duen eta r zuzenaren ukitzailea den zirkunferentzia? Zenbatekoa litzateke erradioa?
r

r zuzenaren zuta den zuzena marraztuko dugu P puntutik. Gero, P zentroa eta 3 cm-ko erradioa dituen zirkunferentzia marraztuko dugu. Marraztutako zirkunferentzia zuzenaren ukitzailea da, zuzenaren eta marraztutako zutaren ebakidura-puntuan. Erradioa 3 cm-koa da.
092

Dodekagono erregular batean, kalkulatu: a) Ondoz ondoko bi erradiori dagokien erdiko angelua. b) Angelu guztien batura. c) Barruko angelu bakoitza zenbatekoa den. 360 = 30 12 b) 180 (12 2) = 1.800 a) Erdiko angelua = c) Barruko angelua = 1.800 = 150 12

093

Kalkulatu bakoitzaren erdiko angelua: a) Ikosagono erregular batena. b) Pentadekagono erregular batena. a) Erdiko angelua = b) Erdiko angelua = 360 = 18 20 360 = 24 15

254

ERANTZUNAK

10

094

Kalkulatu poligono erregular baten alde kopurua, erdiko angelua hau izanik: a) 36 a) b) b) 27 41' 32,3" 360 360 = 36 360 = 36 x x = = 10 alde x 36 360 = 27 41' 32,3" 360 = (27 41' 32,3") x x 360 360 x = = = 13 alde 27 41' 32,3" 27,692305

095

Marraztu 5 cm-ko erradioa duen zirkunferentzia eta inskribatu bertan bost aldeko poligono irregular bat. Zenbatekoa da angeluen batura? Pentagonoaren angeluen neurria: 180 (5 2) = 540.

096

Kalkatu irudiko karratua. Marraztu karratuan zirkunskribatutako zirkunferentzia.

a) Nola egiten da zirkunferentzia? b) Zer lotura dago zirkunferentziaren erradioaren eta karratuaren aldearen artean?

a) Bi diagonalak marrazten dira eta ebakidura-puntua zirkunferentzia zirkunskribatuaren zentroa da, eta erradioa, diagonalaren erdia. l l 2 l2 l2 + = = r = b) r 2 = 2 2 4 2
2 2

l2 = 2

l 2

2 l 2

097

Aurkitu poligono erregular honen zentroa eta azaldu nola egin duzun.

Aldeen erdibitzaileak edo diagonalak marraztuko ditugu, eta ebakidura-puntua zirkunferentzia zirkunskribatuaren eta inskribatuaren zentroa da.

098

Marraz al dezakezu triangelu honetan zirkunskribatutako zirkunferentzia? Azaldu.


B C

Aldeen erdibitzaileak marraztuko ditugu; ebakidura puntua zirkunferentzia zirkunskribatuaren zentroa da, eta erradioa, edozein erpinetarako distantzia.

255

Poligonoak eta zirkunferentziak


099 EGIN HONELA NOLA EBAZTEN DIRA PROBLEMAK PITAGORASEN TEOREMA ERABILIZ? Kalkulatu eskailera baten luzera, jakinik oina hormatik 1,8 m-ra dagoela eta 7 m-ko altuerara iristen dela. Grafiko bat egin behar da, egoera garbi izateko. Hormak eta lurrak osatutako angelua angelu zuzentzat hartzen bada, triangelu angeluzuzena izango da, eta katetoen luzerak ezagunak izango dira.
LEHENA. BIGARRENA.

Pitagorasen teorema aplikatu behar da. l 2 = (1,8)2 + 72 = 52,24 l= 52, 24 = 7, 23 m

Eskailera 7,23 m-koa da.

100

Hormaren aurka jarritako 5 m-ko eskailera baten oina hormatik 1,5 m-ra dago. Zer altueratara iritsiko da eskailera? h= 52 1,52 = 22,75 = 4,77 m -ko altuerara iritsiko da.

101

Kalkulatu lur-sail laukizuzen baten diagonalaren luzera, jakinik lur-sailaren neurriak 150 eta 60 m direla. Diagonala = 1502 + 602 = diagonalak. 26.100 = 161,55 m ditu lur-sailaren

102

8 5 m-ko lorategi laukizuzen batean, kalkulatu zenbat metroko ibilbidea egin duen diagonalari jarraituz zeharkatu duen haurrak. Diagonala = 82 + 52 = 89 = 9,43 m egin ditu haurrak.

103

Kalkulatu triangelu isoszele baten altuera, jakinik 12 cm-ko bi alde berdin eta 16 cm-ko alde desberdina dituela. Datu horiekin alde desberdinaren altuera bakarrik kalkula daiteke: h= 122 82 = 8,94 cm

104

Kalkulatu irudikoaren moduko triangelu baten alde guztien luzerak.


C

AC = 42 + 1,52 =
4 cm

18,25 = 4,27 cm 36,25 = 6,02 cm

CB = 4 + 4,5 =
2 2

1,5 cm

4,5 cm

AB = 1,5 + 4,5 = 6 cm

256

ERANTZUNAK

10

105

Arkitekto batek bi kable jarri nahi ditu, komunikazio-dorre bati eusteko. Erreparatu irudiari eta kalkulatu kableen luzera.

80 m

90 m

60 m

Kable motza = 802 + 902 = Kable luzea = 802 + 1502 =

14.500 = 120,41 m 28.900 = 170 m

106

Igonek 2 m baino gehiagoko ohol bat sartu nahi du, 2 m-ko altuera eta 1 m-eko zabalera dituen atetik. Ohola zutik sartzen ez denez, etzan egin behar du. Zer luzeera izango du gehienez oholak, atetik sartu ahal izateko? Atearen diagonala = 22 + 12 = gehienezko luzera. 5 = 2,23 m da izan dezakeen

107

EGIN HONELA NOLA EBAZTEN DIRA GEOMETRIA-PROBLEMAK EKUAZIO BIDEZ? Triangelu isoszele baten angelu desberdina beste bi angeluetako bakoitzaren erdia da. Kalkulatu triangeluaren hiru angeluen balioak.
LEHENA. Ezezaguna definitu behar da. x Angelu berdinen balioa x bada, angelu desberdina 2 izango da. BIGARRENA.

Ekuazioa planteatu behar da. x+x+ x = 180 2

Ekuazioa ebatzi behar da, x x x+x+ = 180 2x + = 180 2 2 eta izendatzaileak ezabatu: 4x + x = 360 5x = 360 x = 72
HIRUGARRENA.

Beraz, angelu berdin bakoitza 72-koa da, eta angelu desberdina,


LAUGARRENA.

72 = 36-koa. 2

Ebazpena egiaztatu behar da. 72 + 72 + 36 = 180

257

Poligonoak eta zirkunferentzia


108

Triangelu angeluzuzen batean, angelu zorrotz bat bestearen hirukoitza da. Kalkulatu triangelu horren angeluen balioak. 90 + x + 3x = 180 4x = 180 90 = 90 x = 22,5 Triangeluaren angeluak: 22,5, 67,5 eta 90.

109

Triangelu baten hiru angeluetatik handiena ertainaren hirukoitza da, eta ertaina, txikienaren bikoitza. Kalkulatu angeluen balioak.

x Angelu txikiena

Angelu ertaina = 2x

Angelu handiena = 3 2x = 6x

x + 2x + 6x = 180 9x = 180 x = 20-koa da txikiena. 40-koa da ertaina. 120-koa da handiena.


110

ABCD paralelogramoan, DN = BM. Adierazi Q puntu bat BC aldean, MPNQ beste paralelogamo bat izan dadin. Azaldu nola egin duzun.
N D P C

A M

Paralelogramoen aldeak paraleloak dira binaka; beraz, Q puntua aurkitzeko hau bete behar da: BQ eta PD berdinak izatea.

111

Egon al daiteke 3, 4, 5, 6... aldeko poligono bat, angelu guztiak berdinak izanik eta aldeak berdinak izan gabe? a) Egin eta marraztu baldintza hori betetzen duten poligonoak. b) Azaldu zer kasutan ezin den eta zergatik. 3 aldeko poligonoen kasuan ezin da, angelu guztiak berdina badira aldeek ere berdinak izan behar dutelako. Gainerako poligonoetan gerta daiteke; nahikoa da poligono erregular baten alde baten zuzen paralelo bat hartu, dagokion aldearen ordezkotzat hartzea eta alde auzokideak luzatzea edo moztea.

258

ERANTZUNAK

10

112

Beheko irudian, r eta s zuzenak paraleloak dira. Kalkulatu zenbat balio duen $+B $+C $+D $. angeluen batura honek: A
D C B A s r

Zuzen paraleloen zut bat marraztu eta hexagonoa osatuko dugu. Angeluen batura hau da: 180 4 = 720. Gehitutako bi angeluak $+B $+C $+D $ = 720 180 = 540. 90-koak direnez, A 113

Irudian, AB aldearen erdiko puntua M da. AB-ren erdibitzaileak BC $ angeluaren erdikariak MN, E puntuan. Zer puntu ebakitzen du, N-n; eta B nabarmen da E, ABN triangeluan?
C

MN AB zuzenkiaren erdibitzailea denez, ABN triangelua isoszelea da, $ angeluaren erdikaria eta AB zuzenkiaren erdibitzailea eta beraz, N bat datoz. E puntua bi erdikarien ebakidura-puntua da, eta horren ondorioz, ABN triangeluaren inzentroa.

114

Karratu bat egiteko, zirkunferentzia bat marraztu eta bertan bi diametro elkarzut egin behar dira. Diametroen muturrak lotuz gero, karratua lortzen da.

Nola egingo zenuke oktogono erregular bat? Zirkunferentzia eta bi diagonal elkarzut marraztuko ditugu. Gero, osatutako angeluen erdikariak marraztu behar dira; 8 punto horiei esker, oktogonoa egin daiteke.

259

Poligonoak eta zirkunferentzia


EGUNEROKOAN
115

Herrihandiko elizak izugarrizko beiratea du, karratu formakoa eta goialdean arku bat duena. XVIII. mendean egin zuten, eta balio artistiko handia du. Azkenaldian, dezente desitxuratu da, eguraldiaren gorabeherak direla-eta, eta batik bat, elizaren inguruan bizi diren usoengatik.

Herriko udalak babestea erabaki du. Horretarako, hesi metaliko bat jarri behar dute, usoak irits ez daitezen. Hesi metalikoa kanpotik ia ikusten ez denez, laukizuzena izatea erabaki da, eta beiratea erabat estal dezala.

Orain, hesi metalikoaren neurriak kalkulatu behar dituzte, beiratearen eskema honen laguntzarekin.

1m

Zer neurri izan behar ditu hesi metalikoak?

x esango diogu karratuaren diagonalaren erdiarekin bat datorren arkuaren erradioari.


x = Laukizuzenaren neurriak: oinarria = 1 + 1 = 2 m altuera = 1 + 1,4142 = 2,4142 m Azalera: 2 2,4142 = 4,8184 m2. 1+1 = 2 = 1,4142 m

260

ERANTZUNAK

10

116

Telebista baten neurria adierazteko diagonalaren luzera erabiltzen da, hazbetetan, eta aldeen arteko lotura. Esate baterako, 16:9 formatua duen 21 hazbeteko telebistan: Paintailaren diagonala 21 hazbetekoa da, kontuan hartuz hazbete bat 2,54 cm direla. Pantailaren altueraren 9 cm-ko, 16 cm-ko luzera du. Zer neurri ditu, zentimetrotan, ezaugarri horiek dituen telebista baten pantailak? 21 hazbete = 21 2,54 = 53,34 cm Pantailaren altuerari x esango diogu, eta luzerari, Pitagorasen teorema aplikatuz: 16 x x2 + 9 = 53,342 = 2.845,1556
2

16 x . 9

337 2 x = 2.845,1556 x 2 = 683,85 x = 26,15 cm-ko altuera 81 16 x 16 26,15 = = 46,48 cm-ko luzera 9 9 117

KASKABILO erloju-fabrika ospetsua da, egiten dituzten pendulu-erlojuengatik. Modelorik preziatuena Dilin izenekoa da: 30 cm-ko hagatxo zuzen bat du, eta haren muturrean, 4 cm-ko diametroa duen zirkulu bat dago zintzilik. Penduluak, biratzean 30-ra artekoa izan daitekeen angelua deskribatzen du. Lantegiak bezero baten eskaera jaso du; aurrekoaren moduko erloju bat nahi du, baina hagatxoa 50 cm-koa izanik. Zenbatekoa izan behar du erlojuaren kutxaren gutxieneko zabalerak? Penduluak triangelu aldeberdina osatzen du; aldea: 50 cm + 2 cm = 52 cm. Zabalera hau da: triangeluaren aldeen eta alde bakoitzeko zirkuluen erradioaren batura, triangeluaren oinarritik ateratzen dena, alegia. 52 + 2 + 2 = 56 cm Erlojuaren kutxaren gutxieneko zabalera 56 cm da.

cm

30

2 cm

2c m

50

30

261

11

Perimetroak eta azalerak

PERIMETROAK

AZALERAK

POLIGONO IRREGULARRENAK

PARALELOGRAMOENA

POLIGONO ERREGULARRENAK

LAUKIZUZENAK

ZIRKUNFERENTZIA BATENA

KARRATUAK

ZIRKUNFERENTZIAARKU BATENA

ERRONBOAK

ERRONBOIDEAK

TRIANGELUENAK

TRAPEZIOENAK

POLIGONO ERREGULARRENAK

ZIRKULUENAK

SEKTORE ZIRKULARRA

262

Itsuaren ikusmena
Soldaduak penaz begiratzen zion bastoia eskuetan zuela eguzkitan zegoen adineko gizon itsuari, haren begi itzaliek Eguzkiaren kokapena sumatzen zuten artean. Ahmesek, Alexandriako liburutegiko atariko zaintza-lagunak, soldaduaren gogoeten haria eten eta hau adierazi zion: Eratostenes da, duela ez asko liburutegia zuzentzen zuen. Tamalgarria da itsua izatea! Ez da beti itsua izan, eta horma horien artean gordetako pentsamenduak irakurri ezinak soilik atsekabetzen du esan zuen Ahmesek, eta hau erantsi zuen: Maisua zu baino urrunago ikusteko gai da oraindik, zuk begi sanoak izan arren. Hori ezinezkoa da! Ahmes, irribarretsu, azaltzen saiatu zen: Zuk eta biok, gure begiekin, gure esku-azpiak bezain laua ikusten dugu Lurra; berak, aldiz, itsu egonda, bola formakoa ikusten du, eta diotenez, neurria ere kalkulatu du. Eratostenesek, angeluak eta proportzionaltasuna erabiliz, Lurraren zirkunferentzia polarra 252.000 egiptoar estadiokoa zela esan zuen (1 estadio = 157,2 m). Zenbatekoa zen Lurraren erradioa Eratostenesek zioenez?

252.000 157,2 = 39.614.400 m 2 r = 39.614.400 m


r=

39.614.400 m 2

r = 6.304.827,578 r = 6.304,82 km

Perimetroak eta azalerak


ARIKETAK
001 Kalkulatu perimetro hauek: a) 10 cm-ko aldea duen erronboarena. b) 4 eta 8 cm-ko oinarriak eta aldeak 5 cm-koak dituen trapezio isoszelearena. a) Perimetroa = 10 4 = 40 cm b) Perimetroa = 4 + 8 + 2 5 = 22 cm 002 Zer luzera du pentagono erregular baten alde bakoitzak, perimetroa 25 cm-koa bada? 25 : 5 = 5 cm ditu pentagono erregularraren alde bakoitzak. 003 Kalkulatu laukizuzen baten perimetroa, jakinik diagonala 17 cm-koa dela, eta alde bat, 15 cm-koa. Aldea = 172 152 = 64 = 8 cm Perimetroa = 2 15 + 2 8 = 46 cm 004 Lauki-sare batean, marraztu 6na karratu hartzen dituzten zenbait irudi. Perimetro bera al dute guztiek?

Guztiek ez dute perimetro bera. 005 Zer luzera du 6 cm-ko diametro duen zirkunferentzia batek? Zirkunferentziaren luzera = 6 3,14 = 18,84 cm 006 Zirkunferentzia bat 4 cm-ko aldea duen karratu batean inskribatuta dago. Kalkulatu. Zirkunferentziaren diametroa 4 cm-koa da. Luzera = 4 3,14 = 12,56 cm 007 Zirkunferentzia baten luzera 25 cm-koa bada, zenbatekoa da haren erradioa? 25 = 2 3,14 r r = 25 = 3,98 cm 6,28

264

ERANTZUNAK

11

008

Zirkunferentzia bat 4 cm-ko aldea duen karratu batean zirkunskribatuta dago. Kalkulatu zirkunferentziaren luzera. Diametroa = Karratuaren diagonala = Luzera = 5,65 3,14 = 17,741 cm 42 + 42 = 32 = 5,65 cm

009

Kalkulatu 3 m eta 7 m-ko aldeak dituen gela laukizuzenaren azalera eta perimetroa. Azalera = 3 7 = 21 m2 Perimetroa = 3 2 + 7 2 = 20 m

010

Kalkulatu 1.200 m-ko aldea duen lur-sail karratuaren azalera. Azalera = 1.200 1.200 = 1.440.000 m2

011

Lortu laukizuzen baten azalera eta perimetroa; 48 cm altu da; 50 cm-ko diagonala du. Aldea = 502 482 = 196 = 13 cm Azalera = 13 48 = 624 cm2 Perimetroa = 48 2 + 13 2 = 122 cm

012

Kalkulatu 5 cm-ko diagonala duen karratuaren azalera eta perimetroa. 5 = x 2 + x 2 = 2x 2 x 2 = Azalera = 1,582 = 2,5 5 x = 2 5 = 1,58 cm-koa da aldea. 2 cm2

Perimetroa = 1,58 4 = 6,28 cm 013 Lur-sail laukizuzen baten luzera 4,5 km-koa da, eta zabalera, 3.000 m-koa.

3.000 m

a) Kalkulatu lur-sailaren azalera, metro koadrotan eta hektareatan. b) Kalkulatu prezioa, 3,60 /m2-an saltzen bada.

4,5 km

a) 4,5 km = 4.500 m Azalera = 4.500 3.000 = 13.500.000 m2 = 1.350 hektarea b) 3,60 1.350.000 = 4.860.000 014 Kalkulatu 24 cm eta 18 cm-ko diagonalak dituen erronboaren azalera eta perimetroa. Azalera = 24 18 = 216 cm2 2 225 = 15 cm. Perimetroa = 15 4 = 60 cm

Aldea = 122 + 92 =

265

Perimetroak eta azalerak


015 Kalkulatu 8 cm-ko oinarria eta 5 cm-ko altuera dituen erronboidearen azalera.

5 cm

Azalera = 8 5 = 40 cm2

8 cm

016

Kalkulatu 20 cm-ko perimetroa eta 6 cm-ko diagonal txikia dituen erronboaren azalera. Aldea = 20 : 4 = 5 cm Diagonal handia = 2 52 32 = 2 16 = 8 cm Azalera = 86 = 24 cm2 2

017

Kalkulatu irudi honen azalera eta perimetroa.


12 cm 5 cm 4 cm

Perimetroa = 12 2 + 5 2 = 34 cm Altuera = 52 42 = 3 cm Azalera = 12 3 = 36 cm2

018

Kalkulatu 4 cm-ko oinarria eta 7 cm-ko altuera dituen triangeluaren azalera. Azalera = 47 = 14 cm2 2

019

Kalkulatu 6 cm eta 7 cm-ko katetoak dituen triangelu angeluzuzenaren azalera. Azalera = 67 = 21 cm2 2

020

Kalkulatu 10 cm-ko aldea duen triangelu aldeberdinaren azalera. Altuera = 102 52 = Azalera = 75 = 8,66 cm

10 8,66 = 43,3 cm2 2

021

Kalkulatu 18 cm-ko perimetroa duen triangelu aldeberdinaren azalera. Aldea = 18 : 3 = 6 cm Altuera = 62 32 = 27 = 5,2 cm 6 5,2 = 15,6 cm2 Azalera = 2

266

ERANTZUNAK

11

022

Kalkulatu irudi honen azalera.


6 cm 7 cm

Hiru triangelu berdinen azalera da: 3


6 cm

67 = 63 cm2. 2

6 cm

023

Lortu 7 cm-ko altuera eta 3 cm eta 5 cm-ko oinarriak dituen trapezioaren azalera. Azalera = (3 + 5) 7 = 28 cm 2 2

024

Trapezio angeluzuzen baten oinarriak 4 cm eta 7 cm-koak dira, eta altuera, 4 cm-koa. Kalkulatu beste aldea eta azalera. Aldea = Azalera =
3 cm

4 cm

42 + 32 =

25 = 5 cm

4+7 4 = 22 cm2 2

025

Kalkulatu irudi honen azalera.


8m 12 m 10 m 26 m 6m 5m

10 12 = 60 m2 2 Laukizuzenaren azalera = 8 12 = 96 m2 Triangeluaren azalera = (26 10 8) + 6 5 = 35 m2 2 Azalera osoa = 60 + 96 + 35 = 191 m2 Trapezioaren azalera = 026 Lortu 6 cm-ko aldeko eta 6,2 cm-ko apotemako heptagono erregularraren azalera. Azalera = 027 6 7 6,2 = 130,2 cm2 2

Lortu 93,5 m2-ko azalerako eta 6 m-ko aldeko hexagono erregularraren apotema. Azalera = 66a 187 = 93,5 36 a = 187 a = = 5,2 m 2 36

267

Perimetroak eta azalerak


028 Lortu 1,19 dm2-ko azalerako eta 6 cm-ko apotemako oktogono erregularraren aldea. Azalera = 8l6 238 = 119 48 l = 238 l = = 4,96 cm 2 48

029

Irudi bakoitzean, kalkulatu margotutako zatiaren azalera, jakinik hexagono erregularraren azalera 258 cm2-koa dela. a) b) c)

a) Azalera = b) Azalera = c) Azalera =

258 = 129 cm2 2 258 2 = 172 cm2 3 258 = 129 cm2 2

030

Lortu 12 cm-ko aldeko eta 21,3 cm-ko erradioko eneagono erregularraren apotema. Apotema = 21,32 62 = 417,69 = 20,44 cm

031

Kalkulatu pentagono erregular baten erradioa, azalera 30 cm2-koa bada eta aldea, 4,2 cm-koa. Azalera = apotema. Erradioa = 2,862 + 2,12 = 3,55 cm 5 4,2 a 60 = 30 21 a = 60 a = = 2,86 cm luze da 2 21

032

Kalkulatu margotutako zatiaren azalera. Hexagonoaren apotema = 62 32 = Hexagonoaren azalera = 27 = 5,19 cm

6 cm

6 6 5,19 = 93,42 cm2 2 2 = 3

Margotutako zatiaren azalera = Hexagonoaren azalera =

2 93,42 = 62,28 cm2 3

033

Kalkulatu 6 cm-ko diametroko zirkuluaren azalera. Azalera = 32 = 28,26 cm2

268

ERANTZUNAK

11

034

Kalkulatu sektore zirkular hauen azalerak.


3 cm
45

3 cm

O O
220

A= A=

32 45 = 3,5325 cm2 360 32 220 = 17,27 cm2 360

035

Kalkulatu bi zirkunferentziak mugatutako koroa zirkularraren azalera jakinik 4 eta 8 cm-ko erradioak dituztela.

A = 82 42 = 150,72 cm2
036 Kalkula al daiteke zirkunferentzia baten azalera? Eta zirkunferentzia-arku batena? Zergatik? Ezin da zirkunferentzia baten azalera kalkulatu; izan ere, lerro bat da eta dimentsio bakar bat du. Gauza bera gertatzen da zirkunferentzia-arkuarekin.

037

Kalkulatu irudi hauen azalerak. a)


2 cm 1 cm 3 cm 5 cm 5 cm

b)
3 cm 2 cm 4 cm 5 cm

a) Triangelu txikienaren azalera = Trapezioaren azalera =

1 2 = 1 cm2 2

5+2 3 = 10,5 cm2 2

55 = 12,5 cm2 2 Azalera osoa = 1 + 10,5 + 12,5 = 24 cm2 Triangelu handienaren azalera = b) Trapezioaren azalera = Triangeluaren azalera = 4+3 2 = 7 cm2 2

54 = 10 cm2 2 Azalera osoa = 7 + 10 = 17 cm2

269

Perimetroak eta azalerak


038 Kalkulatu gune berdeen azalerak. Karratuaren azalera Zirkuluaren azalera = 42 22 = = 16 12,56 = 3,44 cm2
4 cm

2 cm

4 triangeluaren azalera = 4

21 = 4 1 = 4 cm2 2

4 cm

039

Kalkulatu margotutako gunearen azalera.


a

Margotutako gunearen azalera = Laukizuzenaren azalera 2 zirkuluarena Laukizuzenaren altuera: a Laukizuzenaren azalera = a 2a = 2a 2 a Zirkuluaren azalera = 2
2

a = a2 Margotutako gunearena = 2a 2 2 2
2

2 = (4 ) a 2 2 2

ARIKETAK
040

Marraztu 30 cm-ko perimetroa duten bost irudi lau. Adierazi irudi horiek definitzen dituzten datuak.
6 10 10 6 10
75 3,

6 5 6

10 5 10

6 5 5
3, 75

7, 5

5
3, 75 5 7,

5 5

270

ERANTZUNAK

11

041

Lauki-sare batean, marraztu 5na karratu erabiliz egin daitezkeen bost irudi. Irudi horiei pentaminoak deritze. Hau eskatzen da: a) Kalkulatu irudi bakoitzaren perimetroa. b) Guztiek azalera bera al dute?

a) P1 = 12 u

P2 = 12 u

P3 = 10 u

P4 = 12 u

P5 = 10 u

b) Guztiek 5 karratuko azalera dute. 042

Zenbatekoa da oktogono erregular baten alde bakoitzaren luzera, perimetroa 32 cm-koa bada? 32 : 8 = 4 cm-koa da oktogonoaren alde bakoitza.

043

EGIN HONELA NOLA KALKULATZEN DA TRIANGELU ANGELUZUZENAREN PERIMETROA? Zer perimetro du 3 cm eta 4 cm-ko katetoak dituen triangelu angeluzuzenak?

3 cm

4 cm LEHENA.

Hipotenusaren luzera kalkulatu behar da. Pitagorasen teorema aplikatuz: a 2 = 33 + 42 a= 9 + 16 = 25 = 5 cm

BIGARRENA.

Perimetroa kalkulatu behar da. P = 3 + 4 + 5 = 12 cm

044

Kalkulatu 12 eta 16 cm-ko diagonalak dituen erronboaren perimetroa. Aldea = 82 + 62 = 10 cm Perimetroa = 4 10 = 40 cm

045

Zenbatekoak dira 12 cm eta 16 cm-ko aldeak dituen laukizuzenaren perimetroa eta diagonala? Perimetroa = 12 2 + 16 2 = 56 cm Diagonala = 122 + 162 = 400 = 20 cm

271

Perimetroak eta azalerak


046

Kalkulatu 5 cm-ko aldea duen karratuaren diagonala eta perimetroa.

Diagonala = 52 + 52 = Perimetroa = 5 4 = 20 cm
5 cm

50 = 7,07 cm

047

Kalkulatu 40 cm-ko perimetroa duen karratuaren aldea eta diagonala. Aldea = 40 : 4 = 10 cm Diagonala = 102 + 102 = 200 = 14,14 cm

048

Laukizuzenaren aldeak 12 cm eta 8 cm-koak badira, eta E, F, G eta H puntuak, laukizuzenaren aldeen erdiko puntuak, kalkulatu irudiko erronboaren perimetroa.
E

Erronboaren diagonalen luzera eta laukizuzenaren aldeak berdinak dira. Erronboaren aldea = 62 + 42 = 52 = 7,21 cm Erronboaren perimetroa = 4 7,21 = 28,84 cm 049

Kalkulatu zirkunferentzia hauen luzerak. a) 12 cm-ko erradioa duena. b) 10 cm-ko diametroa duena. a) L = 2 12 = 75,36 cm b) L = 2 5 = 31,4 cm c) Erradioaren herena 5 cm-koa duena. c) L = 2 15 = 94,2 cm

050

Zirkunferentzia batean inskribatutako karratu baten diagonala 4 cm-koa da. Kalkulatu zirkunferentziaren luzera. Erradioa = 1 karratuaren diagonala = 2 cm 2 L = 2 2 = 12,56 cm

051

Kalkulatu 5 cm-ko erradioko zirkunferentzian inskribatutako karratuaren perimetroa. Karratuaren diagonala = Zirkunferentziaren diametroa = 10 cm 102 = 2 l 2 l 2 = 50 l = 7,07 cm Perimetroa = 4 7,07 = 28,28 cm

272

ERANTZUNAK

11

052

10 cm-ko aldeko karratua emanda, kalkulatu: a) Karratuan inskribatutako zirkunferentziaren luzera. b) Karratuan zirkunskribatutako zirkunferentziaren luzera. a) Zirkunferentziaren diametroa = Aldea = 10 cm L = 2 5 = 31,4 cm b) Zirkunferentziaren diametroa = Diagonala = = 102 + 102 = 200 = 14,14 cm

10 cm

L = 2 7,07 = 44,4 cm
053

12 cm-ko erradioko zirkunferentzia batean, kalkulatu arku bakoitzaren luzera. a) 30 a) b) b) 60 2 12 30 = 6,28 cm 360 2 12 60 = 12,56 cm 360 c) 90 c) d) d) 120 2 12 90 = 18,84 cm 360 2 12 120 = 25,12 cm 360

054

Zirkunferentzia batean, 270-ko arku baten luzera 628 cm-koa da. Zer luzera du zirkunferentziak? Zirkunferentziaren luzera = 360 628 = 837,3 cm 270

055

Kalkulatu irudi hauen azalerak. a)


4 cm 5 cm

c)
3 cm

b)
G
G

d)
12 cm 7 cm 8 cm 6 cm

a) A = 4 4 = 16 cm2 b) A = 12 7 = 42 cm2 2

c) A = 5 3 = 15 cm2 d) A = 8 6 = 48 cm2

056

Karratu baten azalera 3.600 m2-koa da. Zenbatekoa dira karratuaren aldeak? l l = l 2 = 3.600 l = 3.600 = 60 cm luze da alde bakoitza.

273

Perimetroak eta azalerak


057

320 cm2-ko azalera duen laukizuzen baten alde bat 20 cm luze da. Zenbat luze da beste aldea? 320 = a 20 a = 320 : 20 = 16 cm luze da beste aldea.

058

Erronbo baten azalera 400 cm2-koa da, eta diagonal baten luzera, 40 cm-koa. Zer luzera du beste diagonalak?

A=

40 d 2 400 = 400 d = = 20 cm luze da beste diagonala. 2 40

059

Erronboide baten azalera 66 cm2-koa da, eta altuera, 6 cm-koa. Zer luzera du oinarriak?

A = b 6 = 66 cm2 b =

66 = 11 cm ditu oinarriak. 6

060

EGIN HONELA NOLA KALKULATZEN DA ERRONBOAREN AZALERA, ALDE BATEN ETA DIAGONAL BATEN
LUZERA JAKINIK?

Kalkulatu erronboaren azalera, diagonal bat 12 cm-koa bada, eta aldea, 10 cm-koa. Diagonal handia kalkulatu behar da. Pitagorasen teorema aplikatu behar zaio OCD-ri:
LEHENA. 12 cm

10 cm

D
10 cm

OC = 12 : 2 = 6 cm CD 2 = OC 2 + OD 2
OD =
C

CD = 10 cm
B

102 62 =

64 = 8 cm

6 cm

Diagonal handia = 2 8 = 16 cm

BIGARRENA.

Azalera kalkulatu behar da. Erronboaren azalera = D d 16 12 = = 96 cm2 2 2

061

Kalkulatu irudi hauen azalerak. a)


20 cm

a) l 2 + l 2 = 202 = 400 2 l 2 = 400 Azalera = l 2 = 200 cm2


10 cm

b)
18 cm

b) b = 102 92 = 19 = 4,35 cm d = 2 4,35 = 8,7 cm Azalera = 18 8,7 = 78,3 cm2 2

274

ERANTZUNAK

11

c)
46 cm
20 cm

c) b =

462 202 =

1.716 = 41,42 cm

Azalera = 41,42 20 = 828,4 cm2

10 cm

d)
6 cm 4 cm

d) h =

62 42 =

20 = 4,47 cm

Azalera = 10 4,47 = 44,7 cm2

062

Kalkulatu margotutako guneen azalerak. a) Azalera = Karratuaren azalera Triangeluaren azalera Azalera = 5 5
5 cm

55 = 12,5 cm2 2

b) Azalera = Karratuaren azalera Triangeluaren azalera Azalera = 6 6


6 cm

63 = 27 cm2 2

063

ABCD laukizuzenak 8 cm-ko zabalera du, eta luzera bikoitza. E, F, G eta H puntuak laukizuzenaren aldeen erdiko puntuak dira. Kalkulatu margotutako gunearen azalera.
A E D

Azalera =

8 16 1 triangeluaren azalera = = 64 cm2 2 2

064

Kalkulatu triangelu hauen azalerak. a) Oinarria = 5 cm eta altuera = 12 cm c)Oinarria = 5 dm eta altuera = 15 cm b) Oinarria = 8 dm eta altuera = 13 cm a) A = b) A = 5 12 = 30 cm2 2 80 13 = 520 cm2 2 c) A = 50 15 = 375 cm2 2

275

Perimetroak eta azalerak


065

Triangelu isoszele honetan, kalkulatu.


C

10 cm

10 cm

12 cm

a) Triangeluaren perimetroa. b) Triangeluaren altuera. c) Triangeluaren azalera. a) Perimetroa = 2 10 + 12 = 32 cm b) h = 102 62 = c) Azalera = 64 = 8 cm

12 8 = 48 cm2 2

066

Triangelu isoszele batean, AC eta BC alde berdinak 20 cm-koak dira; eta AB oinarria, 24 cm-koa. Kalkulatu perimetroa, altuera eta azalera. Perimetroa = 2 20 + 24 = 64 cm

h = 202 122 =
Azalera =

256 = 16 cm

24 16 = 192 cm2 2

067

Kalkulatu 60 cm-ko perimetroa duen tirangelu aldeberdinaren azalera. Aldea = 60 : 3 = 20 cm

h = 202 102 =
Azalera =

300 = 17,3 cm

20 17,3 = 173 cm2 2

068

Triangelu isoszele baten perimetroa duen triangelu aldeberdinaren azalera. a) Zenbatekoa da altuera? b) Eta azalera? 32 12 = 20 cm 20 : 2 = 10 cm luze da alde berdin bakoitza. a) h = 102 62 = b) A = 64 = 8 cm

12 8 = 48 cm2 2

276

ERANTZUNAK

11

069

EGIN HONELA NOLA KALKULATZEN DA TRIANGELUAREN ALTUERA, OINARRIA ETA AZALERA JAKINIK? Kalkulatu 4 cm-ko oinarria eta 10 cm2-ko azalera dituen triangeluaren altuera
LEHENA. Datuak triangeluaren azalera kalkulatzeko formulan ordezkatu behar dira.

10 cm2 4 cm BIGARRENA.

A=

b h A = 10, b = 4 4h 10 = 2 2

h bakandu behar da.


10 = 4h 10 2 10 2 = 4 h h = h = 5 cm 2 4

070

Kalkulatu 18 cm-ko oinarria eta 9 dm2-ko azalera dituen triangeluaren altuera.

A=

18 h 1.800 = 900 cm2 18 h = 1.800 h = = 100 cm 2 18

071

Kalkulatu 2 cm-ko oinarria eta 1 dm2-eko azalera dituen triangeluaren altuera.

A=

2h = 100 cm2 h = 100 cm 2

072

Kalkulatu 8 cm-ko oinarria eta 64 cm2-ko azalera dituen triangeluaren altuera. Nolako triangelua da? 8h 128 = 64 cm2 8 h = 128 h = = 16 cm 2 8 Triangeluaren altuera oinarriaren bikoitza dela ikusten da; beraz, triangeluak ezin du aldeberdina izan.

A=

073

Triangelu angeluzuzen isoszele baten azalera: 50 m2. Kalkulatu oinarria eta altuera. b b = 50 cm2 b 2 = 100 b = 2 Oinarria eta altuera 10 cm-koa dira.

A=

100 = 10 cm

074

Trapezio baten oinarriak 0,8 dm eta 7 cm luze dira. Altuera 4 cm-koa bada, zer azalera du?

A=
075

8+7 4 = 30 cm2 2

Trapezio angeluzuzen baten oinarriak 10 eta 15 m luze dira, eta altuera, 8 m. Kalkulatu azalera.

A=

10 + 15 8 = 100 m2 2

277

Perimetroak eta azalerak


076

Kalkulatu 8 cm eta 12 cm-ko oinarriak dituen trapezio angeluzuzenaren azalera, jakinik oinarriekiko zuta den aldea 5 cm-koa dela.

A=

8 + 12 5 = 50 cm2 2

077

EGIN HONELA NOLA KALKULATZEN DA TRAPEZIO ANGELUZUZENAREN AZALERA, DIAGONALAK ETA ALTUERA JAKINIK? Trapezio angeluzuzen baten diagonalak 26 cm eta 145 cm-koak dira, eta altuera, 24 cm-koa. Kalkulatu azalera. Diagonal bat kontuan hartu eta oinarri bat kalkulatu behar da, Pitagorasen teorema aplikatuz.
LEHENA.

1452 = 242 + B 2 B 2 = 1452 242 B 2 = 20.499 B =

20.499 = 143 cm

24 cm

145 cm

B
BIGARRENA.

Beste diagonala erabiliz, beste oinarria kalkulatu behar da, Pitagorasen teorema aplikatuz. 262 = 242 + b 2 b 2 = 262 242 b 2 = 100 b = 100 = 10 cm
b

24 cm

cm 26

HIRUGARRENA.

Azaleraren formula aplikatu behar da. A= (B + b ) h (143 + 10) 24 = = 1.836 cm2 2 2

078

Trapezio angeluzuzen baten diagonalak 10 m eta 17 m-koak dira, eta altuera, 8 m-koa. Kalkulatu azalera.

17 m

10

8m
m

Oinarri handia = 172 82 = Oinarri txikia = 10 8


2 2

225 = 15 cm 36 = 6 cm

A=

15 + 6 8 = 84 cm2 2

278

ERANTZUNAK

11

079

Trapezio angeluzuzen baten oinarriak 7 eta 12 cm-koak dira, eta altuera, 5 cm-koa bada, diagonal txikia 15 cm-koa, eta alde zeiharra, 13 cm-koa. Diagonal handia = 122 + 52 = Diagonal txikia = 72 + 52 = 169 = 13 cm

74 = 8,6 cm

080

Kalkulatu trapezio angeluzuzen baten altuera eta azalera, oinarri txikia 12 cm-koa bada, diagonal txikia 15 cm-koa, eta alde zehiarra, 13 cm-koa.

h = 152 122 = x = 132 92 =

81 = 9 cm 88 = 9,38 cm

Oinarri handia = 12 + x Oinarri handia = 12 + 9,38 = 21,38 cm

A=

21,38 + 12 9 = 50,21 cm2 2

081

Kalkulatu trapezio angeluzuzen baten azalera, oinarri handia txikia halako bi bada, eta oinarri txikia eta altuera 24 dm-koak badira.
12 dm

24 dm

A=

24 + 12 24 = 432 dm2 2

24 dm

082

Kalkulatu 20 cm-ko aldea eta 13,76 cm-ko apotema dituen pentagono erregularren azalera.
20 cm

083

Kalkulatu 25 cm-ko aldea eta 21,65 cm-ko apotema dituen hexagono erregularraren azalera.

A=

6 25 21,65 = 1.623,75 cm2 2

084

Kalkulatu hexagono erregular baten aldea. Apotema: 6 cm; azalera 124,7 cm2.

A=

6l6 = 124,2 cm2 18 l = 124,2 l = 6,9 cm luze da aldea. 2

13,76 cm

A=

5 20 13,76 = 688 cm2 2

279

Perimetroak eta azalerak


085

Kalkulatu 215,75 dm2-ko azalerako eta 8 dm-ko apotemako heptagono erregularraren perimetroa

A=
086

7l8 = 215,75 dm2 28 l = 215,75 l = 7,7 dm luze da aldea. 2

Kalkulatu oktogono erregular baten apotema. Aldea: 56 cm; erradioa: 73,17 cm. Apotema = 73,172 282 = 4.569,84 = 67,6 cm

087

Kalkulatu dekagono erregular baten azalera. Aldea: 22,87 cm; erradioa: 37 cm. Apotema = 372 11,4352 = 1.238,240775 = 35,19 cm

A=
088

10 22,87 35,19 = 4.023,98 cm2 2

ABCDEF hexagono erregularraren aldea 8 cm-koa da eta apotema, 6,9 cm-koa.


a) Zer azalera du ABCDEF hexagonoak? b) Eta margotutako irudiak? c) Zer azalera du GHIJKL hexagonoak? d) GHIJKL hexagonoaren zer zatiki adierazten du margotutako irudiaren azalerak? a) A = 6 8 6,9 = 165,6 cm2 2 b) Margotutako irudiaren azalera ABCDEF hexagonoaren azaleraren bikoitza da, hau da; 2 165,6 = 331,2 cm2. c) GHIJKL hexagonoaren azalera ABCDEF hexagonoaren azaleraren hirukoitza da; hau da, 3 165,6 = 496,8 cm2. d) 331,2 2 = 496,8 3

089

6 cm-ko diametroko zirkunferentzia emanda: a) Kalkulatu erradioa. b) Marraztu zirkunferentzia eta seinalatu zirkulua. c) Kalkulatu. a) Erradioa = 3 cm b)

c) A = 32 = 28,26 cm2

280

ERANTZUNAK

11

090

46 cm2-ko azalerako zirkulua emanda: a) Kalkulatu erradioa eta diametroa. c) Kalkulatu zirkunferentziaren luzera. b) Marraztu zirkunferentzia eta seinalatu zirkulua. a) 46 = r 2 r = b) 46 = 3,14 14,65 = 3,8 cm; d = 7,6 cm

c) L = 2 r = 2 3,14 7,6 = 47,728 cm 091

Kalkulatu zirkulu baten azalera, jakinik hura mugatzen duen zirkunferentziaren luzera 25,12 cm-koa dela.

L = 2 r = 25,12 r =

25,12 = 4 cm 2

A = 42 = 50,24 cm2

092

EGIN HONELA NOLA KALKULATZEN DA HEXAGONO ERREGULAR BATEN PERIMETROA, HURA


ZIRKUNSKRIBATZEN DUEN ZIRKUNFERENTZIAREN LUZERA JAKINIK?

Kalkulatu zirkunferentzian inskribatutako hexagonoaren perimetroa, zirkunferentziaren luzera 12,56 cm-koa bada.

r
l

LEHENA.

Erradioa kalkulatu behar da.

L = 2r 12,56 = 2r
BIGARRENA.

L = 12,56

r =

12,56 = 2 cm 2

Hexagono erregularretan, erradioa eta aldea berdinak dira. l = r = 2 cm P = 6 2 = 12 cm

093

Kalkulatu zirkunferentzian inskribatutako hexagono erregularraren perimetroa, jakinik zirkunferentziaren luzera 15,7 cm-koa dela. 15,7 = 2,5 cm luze dira zirkuluaren erradioa 2 eta hexagonoaren aldea; beraz, perimetroa: 6 2,5 = 15 cm.

L = 2 r = 15,7 cm r =

281

Perimetroak eta azalerak


094

Zirkunferentzia baten erradioa 3,5 cm-koa da. a) Zer perimetro du zirkunferentzian inskribatutako hexagono erregularrak? b) Eta karratu zirkunskribatuak? a) Perimetroa = 3,5 6 = 21 cm b) Karratuaren diagonala: 2 3,5 = 7 cm. 49 = 24,5 = 4,95 cm. 2 Beraz, perimetroa: 19,8 cm. Karratuaren aldea:

095

Hexagono erregular bat 10 cm-ko erradioa duen zirkunferentzia batean inskribatuta dago. Zenbatekoa da bien arteko azalera? Bien arteko azalera zirkuluaren azalera ken hexagonoarena da. Zirkuluaren azalera = 102 = 314 cm2 Hexagonoaren apotema = 102 52 = Hexagonoaren azalera = 75 = 8,66 cm 6 10 8,66 = 259,8 cm2 2 Bien arteko azalera = 314 259,8 = 54,2 cm2

096

Kalkulatu sektore zirkular hauen azalerak. a) A= 22 = 3,14 cm2 4

2 cm

b) A= 22 = 6,28 cm2 2

2 cm

097

Marraztu 4 cm-ko erradioko zirkunferentzia bat. Marraztu AB diametroa eta CD diametroa, AB-ren zuta. Kalkulatu a) Zirkuluaren azalera. b) ACBD laukiaren azalera. c) Zirkuluaren eta laukiaren arteko gunearen azalera. a) Zirkuluaren azalera = 42 = 50,24 cm2 b) Karratuaren aldea = 42 + 42 = 32 = 5,6 cm Karratuaren azalera = 5,6 5,6 = 32 cm2 c) Zirkuluaren azalera Karratuarena = 50,24 32 = = 18,24 cm2

282

ERANTZUNAK

11

098

Zer azalera du margotutako guneak? Zirkulu txikienaren erradioa: 2 : 2 = 1 cm. Azalera = Zirkulu handienaren azalera Zirkulu txikienarena = = 22 12 = 9,42 cm2
2c m

099

Kalkulatu margotutako guneen azalerak. a)


7

Karratuaren aldea =

72 + 72 =

98 = 9,8 cm

cm

Azalera = Zirkuluaren azalera Karratuaren azalera = = 72 9,82 = 55,86 cm2

b)
8 cm

100

Kalkulatu irudi honen azalera.


2 cm

6,9 cm

Azalera = Zirkuluaren azalera Hexagonoaren azalera = 6 8 6,9 = 82 = 35,36 cm2 2

1 cm

Azalera = Trapezioaren azalera + zirkuluerdiarena = 3+2 12 2+ = = 6,57 cm2 2 2


3 cm

101

Kalkulatu irudi bakoitzaren azalera eta perimetroa, eta azaldu nola egin duzun. a) a) Azalera = Zirkuluerdiarena Zirkuluarena = 52 2,52 = 19,625 cm2 = 2 Perimetroa = Zirkuluerdiaren perimetroa + + Zirkuluaren perimetroa = = 5 + 10 + 5 = 41,4 cm b) Azalera = Laukizuzenarena Zirkuluarena = = 16 8 42 = 77,76 cm2 Perimetroa = 2 Oinarria + Zirkuluaren perim. = = 2 16 + 8 = 57,12 cm

A
10 cm

b)

8 cm

A
16 cm

283

Perimetroak eta azalerak


102

Kalkulatu margotutako irudiaren azalera.

20 cm

Irudiaren azalera hau da: 10 cm-ko erradioa duen zirkuluerdiaren azalera ken 5 cm-ko erradioa duen zirkuluarena. Azalera = 102 52 = 78,5 cm2 2

103

Kalkulatu irudi hauen azalerak. a)


3 cm 8 cm

a) Irudiaren azalera: 8 cm-ko oinarria eta 3 cm-ko altuera dituen laukizuzenarena. Azalera = 8 3 = 24 cm2

b)
2 cm

6 cm

b) Irudiaren azalera: 6 cm-ko oinarria eta 4 cm-ko altuera dituen laukizuzenarena.


2 cm

Azalera = 6 4 = 24 cm2

104

Zer azalera du xake-taulak, karratu baten aldea 25 mm-koa bada? Karratu baten azalera = 25 25 = 625 mm2 Xake-taularen azalera = 64 625 = 40.000 mm2 = 4 dm2

105

Zenbat lauza daude 6 m-ko luzera duen gela karratu batean, lauzak karratuak badira eta bakoitzaren aldea 20 cm-koa bada? 600 : 20 = 30 lauza daude alde bakoitzean. 30 30 = 900 lauza daude gela osoan.

106

Kalkulatu zer luzera duen 324 cm2-ko azalerako lauza karratu baten aldeak. 324 = l2 l = 324 = 18 cm-ko luzera du lauzaren aldeak.

284

ERANTZUNAK

11

107

Zenbat balioko du 3,5 m-ko aldea duen horma karratu batean papera jartzeak, paperaren prezioa 4 /m2-koa bada? Azalera = 3,5 3,5 = 12,25 m2 Beraz, 12,25 4 = 49 balioko du papera jartzeak.

108

Gela karratu baten azalera 25 m2-koa da. 2 /m balio duen zerrenda jarri nahi dugu buelta osoan. Zenbat balioko du? Gelaren aldea 5 m-koa da, eta perimetroa, 20 m-koa. 20 2 = 40 balioko du zerrenda jartzeak.

109

256 m2-ko azalera duen lorategi karratu batean zuhaitzak landatu ditugu. 4 m-tik behin zuhaitz bat jarri badugu, zenbat jarri ditugu? Lorategiaren aldea = 256 = 16 m Zuhaitzen artean 16 : 4 = 4 tarte daudenez, alde bakoitzean 5 zuhaitz egongo dira, eta guztira, 25 zuhaitz.

110

Zenbat zuhaitz landa daitezke 30 m-ko luzera eta 32 m-ko zabalera dituen paralelogramo formako lur-sail batean, zuhaitz bakoitzak 4 m2-ko azalera badu? Lur-sailaren azalera = 30 32 = 960 m2 960 : 4 = 240 zuhaitz landa daitezke.

111

Zenbat balio du erronbo formako lur-sail bat plastikoz estaltzeak, diagonalak 68,65 m eta 43,8 m-koak badira, eta prezioa, 30 /m2-koa? Lur-sailaren azalera = 68,65 43,8 = 1.065,435 m2 2 1.065,435 30 = 31.963,05 balioko du lur-saila estaltzeak.

112

Trapezio formako golf-zelai batean soropila erein behar dute. Oinarri hauek ditu: 4 hm, 9 dam eta 5 m, eta 1 hm eta 5 m. 80 m-ko altuera badu, zenbat balio du, metro koadro bat ereiteak 2 balio badu? Lur-sailaren azalera = 495 + 105 80 = 24.000 m2 2 24.000 2 = 48.000 balio du soropila ereiteak.

113

Gela bateko zoruak trapezio forma du. Oinarriak 4,3 m eta 3,4 m-koak dira; eta altuera, 2 m-koa. a) Kalkulatu azalera. b) Zenbat ordaindu beharko dugu zoruko parketa leuntzeagatik, metro koadro bat 10 ordaindu behar bada? a) Azalera = 4,3 + 3,4 2 = 7,7 m2 2 b) 7,7 10 = 77 ordaindu beharko dugu.

285

Perimetroak eta azalerak


114

Zer azalera hartuko du hexagono formako etxe batek, aldea 28 m-koa bada eta apotema 24 m-koa? Zenbat balioko du zabaltza iragazgaizteak prezioa 15 /m2 -koa bada?
28 m

115

Kalkulatu zer luzera egin duen 64 cm-ko erradioko gurpil batek, 100 bira eman baditu. Gurpilaren luzera = 2 64 = 401,92 cm = 4,0192 m bira batean. 4,0192 100 = 401,92 m-ko luzera du egindako bideak.

116

Itsasargi baten argiak 128-ko angelua osatzen du. a) Itsasargitik 6 itsas miliara, zenbatekoa da argia hautematen den zirkunferentzia-arkuaren luzera? (1 itsas milia = 1.852) b) Itsasargiaren argiztapenaren irismena 7 milakoa bada, zer luzera du dagokion zirkunferentzia-arkuak? a) 6 milia = 11.112 m Arkuaren luzera = 2 11.112 128 = 24.811,86 m 360 2 12.964 128 = 28.947,17 m 360

24 m

28 6 24 = 2.016 m2 2 2.016 15 = 30.240 balioko du zabaltza iragazgaizteak. Azalera =

b) 7 milia = 12.964 m Arkuaren luzera =

117

Duela asko, errege batek lorategi laukizuzen bat egin nahi zuen 10 m-ko erradioko urmael zirkular baten barruan. Lehiaketa antolatu eta plano hau eman zien parte-hartzaileei, baina ez zuten asmatu lorategiaren azalera kalkulatzen. a) Kalkulatu lorategiaren perimetroa. b) Zer azalera du lorategiak hektareatan? c) Eta lorategiak hartzen ez duen urmael zatiak? d) Urmaelaren azaleraren zer ehuneko hartzen du lorategiak?

6m

a
4m

286

ERANTZUNAK

11

a)

100 36 = 8 m a = 2 8 = 16 m b = 2 6 = 12 m Perimetroa = 2 16 + 2 12 = 56 m

b) Azalera = 12 16 = 192 m2 = 0,0192 ha c) Azalera = Zirkuluaren azalera Lorategiarena = 102 192 = 122 m2 d) 122 61 = = 63, 54 % 192 96

118

15 m luze eta 10 m zabal den igerileku laukizuzen baten inguruan, soropila dago.
a a
10 m 15 m

a) Adierazi soropila dagoen gunearen azalera, a-ren mende. b) a-ren zer baliotarako da soropilaren azalera igerilekuarena baino handiagoa? a) Soropila dagoen gunearen azalera: 2 15 a + 2 10 a + a 2 = 50a + a 2 b) Igerilekuaren azalera = 15 10 = 150 m2 (50a + a 2) > 150 a 2 + 50a 150 = 0 a > 2,582 m

119

Irudi honetan, kalkulatu A, B, eta C laukizuzenen eta D karratuaren azalerak


A
3m

10 m

C
30 m

D irudiaren azalera = 20 10 3 = 7. D karratuaren azalera = 7 7 = 49 cm2 B irudiaren azalera = 7 10 = 70 cm2 C irudiaren oinarria = 30 7 3 = 20 cm C irudiaren azalera = 7 20 = 140 cm2 A irudiaren azalera = 20 10 = 200 cm2

20 m

287

Perimetroak eta azalerak


120

Kalkulatu triangelu hauen azalerak: ACB , ADB eta AEB . Zer hautematen duzu?
E D C

4m

8m

Triangelu guztiek oinarri eta altuera bera dute; beraz, azalera bera dute. Azalera = 84 = 16 m2 2

121

Kalkulatu txinatar tangram honen pieza bakoitzaren azalera a-ren mende.

Tangramaren azalera a 2 da.


2 1 6 3 5 4 7

1 a2 = . 4 4 1 a2 a2 = 3., 4. eta 5. pieza 1.aren erdia dira: . 2 4 8 1 a2 a2 = 6. eta 7. pieza 3.aren erdiak dira: . 2 8 16 1. eta 2. piezen azalera hau da: a 2 -ren

122

Erronboaren azaleraren zer zatiki hartzen du margotutako guneak? Erronboa 8 triangelu berdinetan deskonposatuko 3 dugu, irudian ageri den moduan. Guztizkoaren da 8 margotuta dagoen gunea.

123

1 luzerako aldea duen karratua azalera bereko hiru zatitan banatu, eta karratuaren zentroa hiru alderekin lotuko dugu, irudian ikusten den moduan. Bi trapezio berdin eta pentagono bat lortzen dira. Kalkulatu trapezio bakoitzaren oinarri handienaren luzera.

0,5 0,5

Trapezio bakoitzaren azalera:

1 . 3

1 0,5 + x 0,5 + x 4 5 = 0,5 = x + 0,5 = x = = 0,8333 3 2 4 3 6 luze da trapezio bakoitzaren oinarri handia.

288

ERANTZUNAK

11

EGUNEROKOAN
124

Dekorazio-enpresa batean zenbait urtez lan egin ondoren, Xabierrek bere enpresa jartzea erabaki du. Lehen lana landetxe baten goiko solairua margotzea da. Landetxea ikustera joan da eta ohar hauek idatzi ditu.
4,6 m 3,2 m

Trapezio formako bi horma berdin.


6,6 m

8,2 m

Bi horma laukizuzen: bata, 13 x 4,6 m-koa; eta bestea, 13 x 3,2 m-koa: 3 leiho 2 leiho
0,6 m
F

1,8 m

0,4 m
G

0,4 m
G F

1m

Gelako sabaia ere margotu behar du (ez dago leihorik).

Datu horiekin aurrekontua osatu behar du.


Zinta itsasgarria, leihoen ingurua ez zikintzeko ..................................... 2,40 /m Pintura ............................................. 2,60 /m 2 Eskulana .......................................... 4,80 /m 2

Gai al zara aurrekontua egiteko? 8,2 + 6,6 3,2 = 23,68 m2 2 Trapezio formako bi hormek 47,36 m2-ko azalera izango dute. Trapezio formako hormaren azalera = Bi horma laukizuzenen azalera: 13 4,6 + 13 3,2 = 59,8 + 41,6 = 101,4 m2 Leiho altuaren azalera = Laukizuzenaren azalera + Zirkuluerdiaren azalera = 0,52 = 1 1,8 + = 2,1925 m2 2

289

Perimetroak eta azalerak


Leiho oktogonaralaren azalera = Hura hartzen duen karratuaren azalera 0,4 0,4 4 izkinen azalera = (0,4 + 0,6 + 0,4)2 4 = 1,64 m2 2 Horma laukizuzenetan margotutako gunearen azalera: 101,4 3 2,1925 2 1,64 = 91,5425 m2 Sabaiaren azalera: 6,6 13 = 85,8 m2 Margotutako azalera osoa: 47,36 + 91,5425 + 85,8 = 224,7025 m2 Pinturaren prezioa = 224,7025 2,60 = 584,23 Leiho altuaren perimetroa = 2 1,8 + 1 + 0,5 = 6,17 m Leiho oktogonalaren aldea, 0,6 cm-koa ez dena = = 0,42 + 0,42 = Leihoen perimetro osoa: 3 6,17 + 2 4,68 = 27,87 m Zinta itsasgarriaren prezioa = 27,87 2,40 = 66,89 Eskulanaren prezioa = 4,80 224,7025 = 1.078,57 Aurrekontua = 1.078,57 + 66,89 + 584,23 = 1.729,69 125

0,32 = 0,57 cm

Leiho oktogonalaren perimetroa = 4 0,6 + 4 0,57 = 4,68 m

Irakurri albiste hau.

Urrezikin petrolio-ontziaren kroskoko zenbait pitzaduraren eraginez, milaka litro fuel-olio isuri dira Kaialdeko portuan.

Hondamendi ekologikoa

Fuel-olioa gauz isuri zen eta portuko zaintzaileak eman zuten horren berri, konturatu bezain laster. Dagoeneko abian jarri dira larraldietako neurriak, portuko irteera estaltzeko, fuel-olioa itsasoan zehar zabal ez dadin.

Teknikariek diotenez, portuko ur-azala 18 orduan behar bezala garbi daiteke, eta gaineratu dute orduko 6 ha baino geihago ezingo dituztela garbitu. Denbora-tarte hori gaindituko balitz, petrolioak portuko sarrera zeharkatuko luke eta itsasoan zabalduko litzateke.

1,2 km

0m 73

290

ERANTZUNAK

11

Grafikoa ikusita, zure ustez, zuzena al da teknikariek emandako informazioa? Lehendabizi erradioa kalkulatuko dugu, Pitagorasen teorema erabiliz: 1.2002 = 7302 + r 2 r 2 = 1.440.000 532.900 = 907.100 r = Portuaren azalera: 907.100 = 952,42 m 952,422 = 1.424.153 m2 . 2 Orduko 6 hektarea garbi daitezke = 60.000 m2 orduko. Garbitzeko behar den denbora: 1.424.153 : 60.000 = 23,7 ordu; beraz, 18 ordu baino gehiago behar dira portua erabat garbitzeko.
16 cm 16 cm

126

Errementari batek honelako 162 pieza egin behar ditu. Irudiaren zati bakoitza marrazteko erabiltzen den karratuaren azalera 256 cm2-koa bada, eta pieza egiteko materialaren metro koadro batek 14,55 balio badu, zenbatekoa da fabrikazio-kostua?

16 cm-ko erradioa duten bi zirkuluerdik eta 8 cm-ko erradioa duten 4 zirkuluerdik osatzen dute pieza; 16 cm-ko erradioa duen zirkulu baten eta 8 cm-ko erradioa duten bi zirkulren baliokidea da. 16 cm-ko erradioko zirkuluaren azalera = 162 = 803,84 cm2 8 cm-ko erradioko zirkuluaren azalera = 82 = 200,96 cm2 Pieza osoaren azalera = 803,84 + 2 200,96 = 1.205,76 cm2 1.205, 76 = 4, 71 5 karratu 256 Irudi bakoitza egiteko 5 karratu behar dira; beraz: 162 5 = 810. Prezioa = 810 15,55 = 11.785,50 Metalurgia-industriaren funtzionamendua kontuan izanda, konponbide errealistagoa litzateke 4 pieza (karratu) erabiltzea 16 cm-ko erradioa duten zirkuluerdiak egiteko, eta beste 2 pieza, 8 cm-ko erradioa duten zirkulerdiak egiteko, irudian ageri den moduan. Guztira 6 pieza erabiliko lirateke, eta beraz, hau litzateke prezioa: 162 6 = 972 972 15,55 = 15.114,60

291

12

Poliedroak eta biraketa-gorputzak


POLIEDROAK

PRISMAK

PIRAMIDEAK

POLIEDRO ERREGULARRAK

TETRAEDROA KUBOA OKTAEDROA DODEKAEDROA IKOSAEDROA

BIRAKETAGORPUTZAK

ZILINDROA

KONOA

ESFERA

292

Matematikako ziklopea
Bertaratutakoen aurpegietan urduritasuna nabari zen. Kataratak sendatzeko ebakuntzak arrakastatsua zirudien arren, argia itzaliz joan zen eta Euler itsu geratu zen. Eulerri berari eragin zion gutxien: 59 urterekin, izugarrizko bizitasuna zuen eta bere bizitzako pasadizoak kontatzen ari zen. Frederiko Handia Prusiakoak ikusiko banindu, nola deituko ninduke? zioen Eulerrek; izan ere, erregeak matematikako ziklopea deitzen zion, gaztetan begi bat galdu zuelako. Eulerrek txantxetan jarraitzen zuen: Orain Polifemo deituko dit! baina berak bakarrik egin zuen barre, gainerakoei desegokia iruditu zitzaien. Serio jarrita, familiari zuzendu zitzaion Euler: Ez kezkatu, ikusmena ez da dena; gainera, orain gutxiago distraitu eta gehiago kontzentratuko naiz. Idatzi eta marraztu ezinak atsekabetzen nau. Ez kezkatu horregatik esan zion semeak. Zuk pentsatu eta diktatu, eta nik idatzi eta marraztuko dut zuk imajinatutakoa. 1766an gertatu zen hori, San Petersburgon. Zenbait urte lehenago, Prusian egon zenean, Eulerrek bere lan ezagunenetako bat argitaratu zuen: Eulerren formula. Horren arabera, poliedro sinpleetan, aurpegi kopurua gehi erpin kopurua ertz kopura gehi 2ren berdina da. Marraztu kubo bat koadernoan eta egiaztatu Eulerren propietatea betetzen dela.

Aurpegiak = 6 Erpinak = 8 Ertzak = 12 Aurpegiak + Erpinak = Ertzak + 2 6 + 14 8 = = 12 +2 14

Poliedroak eta biraketa-gorputzak


ARIKETAK
001 Erreparatu ikasgelari eta adierazi zer elementuk iradokitzen dituzten: a) Plano paraleloak. b) Plano ebakitzaileak. c) Zuzen paraleloak. d) Zuzen ebakitzaileak. e) Gurutzatu egiten diren zuzenak. a) Sabaia eta zorua, edo aurkako hormak. b) Horma bertikal baten planoa eta zoruarena, edo ondoz ondoko hormak. c) Hormen ebakidurek osatutako lerro bertikalak. d) Izkina bakoitzean bat egiten duten zuzenak. e) Izkina berean bat egiten ez duten lerro bertikalak eta horizontalak. 002 Adierazi gorputz geometriko honetan hautematen diren zuzenen eta planoen kokapena. Zuzen paraleloak: ertz bertikalak edo hexagonoen aurkako aldeak. Gurutzatzen diren zuzenak: aurpegi desberdinetan dauden oinarrien ertzak. Bi zuzen ebakitzaile: erpin berean elkartzen ez diren ertz bertikalak eta ertz horizontalak. Plano paraleloak: bi oinarriak, edo aurkako laukizuzenen pare guztiak. Plano ebakitzaileak: laukizuzen eta hexagono bakoitza. 003 Bi zuzen ebakitzaile plano berean al daude beti? Bai, bi zuzen ebakitzaile plano berean daude beti. Zuzen bat eta bestearen puntu bat hartzen baditugu, zuzen bat eta kanpoko puntu bat izango ditugu. Hala, bi zuzenak barruan izango dituen planoa zehaztuko dugu. 004 Aipatu eta marraztu poliedro hauen elementuak.
Diag onala
G

Ert za

Di

Ertza

ag

Erpinak

Aurpegia
G

on

ala
G

Aurpegia
G

Erpinak

294

ERANTZUNAK

12

005

Zenbatu poliedro honen erpin, aurpegi eta ertz kopurua.


A B H C D G E F

Erpinak: 8 Aurpegiak: 6 Ertzak: 12

006

Marraztu poliedroaren garapen laua.

007

Marraztu oinarri laukizuzeneko prisma zuzen bat eta oinarri triangeluarreko prisma zeihar bat.

008

Kalkulatu oinarri hexagonalak dituen prismaren erpin, ertz eta aurpegi kopurua. Erpinak: 12 Ertzak: 18 Aurpegiak: 8

009

Marraztu oinarri karratuak dituen prismaren garapen laua.

295

Poliedroak eta biraketa-gorputzak


010 Prisma batek 15 ertz ditu. Zer poligono dira oinarriak? Oinarriak pentagonoak dira (15 : 3 = 5). 011 Marraztu piramide hexagonal bat eta piramide triangeluar irregular bat. Zenbat ertz, erpin eta aurpegi dituzte?

Ertzak: 12 Erpinak: 7 Aurpegiak: 7

Ertzak: 6 Erpinak: 4 Aurpegiak: 4

012

Adierazi zer poligonok osatzen dituzten piramide hauen oinarriak. a) 8 ertzeko eta 5 erpineko piramidea. b) Alboko 5 aurpegiko eta 6 erpineko piramidea. c) 10 ertzeko piramidea. a) Laukia b) Pentagonoa c) Pentagonoa

013

Zer piramidek ditu aurpegi guztiak berdinak? Marraztu garapen laua.

Tetraedroa piramide bat da eta haren 4 aurpegiak triangelu aldeberdin berdinak dira.

014

Irudi hauetatik, zein dira piramideen garapenak? a) b) c)

Piramidearen garapena a) atalekoa da.

296

ERANTZUNAK

12

015

Marraztu poliedro erregular hauen garapen lauak. a) 3 cm-ko aldea duen tetraedroa. b) 2 cm-ko aldea duen oktaedroa. c) 4 cm-ko aldea duen kuboa. a) c)

b)

016

Nolakoak dira poliedro erregularren ertzak? Poliedro erregularren ertzak berdinak dira.

017

Ba al dago erpin bakoitzean 6 triangelu aldeberdin dituen poliedro erregularrik? Ez dago ezaugarri horiek dituen poliedro erregularrik, angeluen baturak 360 baino txikiagoa izan behar baitu eta 6 60 = 360 denez, ez litzateke erpinik osatuko.

018

Egiaztatu Eulerren formula betetzen dela.


Poliedroa Aurpegi kopurua Tetraedroa 4 Oktaedroa 8 Dodekaedroa 12 Ikosaedroa 20 Erpin kopurua 4 6 20 12 Ertz kopurua 6 12 30 30

A + Ep 8 14 32 32

Er + 2 8 14 32 32

019

Adierazi poliedro honek Eulerren formula betetzen duen. Aurpegiak = 7 Erpinak = 10 7 + 10 = 15 + 2 Ertzak = 15

020

Eulerren formula betetzen duen poliedro batek izan al dezake aurpegi eta ertz kopuru bera? Ezin du aurpegi eta ertz kopuru bera izan, poliedroaren erpin kopurua 2 izango litzatekeelako, eta hori ezinezkoa da.

297

Poliedroak eta biraketa-gorputzak


021 Marraztu 3 cm-ko erradioa eta 7 cm-ko altuera dituen zilindroaren garapena.

022

Paper-biribilki baten kartoiak 4,6 cm-ko diametroa eta 9,7 cm-ko altuera ditu. Zer neurri ditu kartoiaren garapen lauak? Laukizuzena da; beraz, neurriak: Luzera: 4,6 = 14,44 cm Altuera: 9,7 cm

023

Marraztu irudiak ardatzaren inguruan biratzean osatzen duen biraketa-gorputza.

024

Marraztu ikonoaren garapena; oinarriko erradioa: 9 cm; sortzailea: 55 cm.

025

Kalkulatu 13 cm-ko sortzailea eta 5 cm-ko oinarriko erradioa dituen konoaren altuera.

h = 132 52 =
026

144 = 12 cm-koa da altuera.

Konoak sortutako MNH triangeluan, MN = 8 cm eta NH = 6 cm. Zer luzera du MH sortzaileak?


M M

F
N H N H

MH = 82 + 62 = luze da sortzailea.

100 = 10 cm

298

ERANTZUNAK

12

ARIKETAK
027

Demagun kubo baten ertzak zuzen mugagabeak direla. Zenbat kokapen daude? a) Zuzen paraleloenak. b) Zuzen ebakitzaileenak. c) Gurutzatzen diren zuzenenak.

a) 4 zuzen paraleloren 3 multzo daude. b) 3 zuzen ebakitzaileren 8 multzo daude. c) Zuzen bakoitza beste 4 zuzenekin gurutzatzen da. 028

Adierazi zuzenen eta planoen zer kokapen dauden gorputz geometriko honetan.

Plano guztiak ebakitzaileak dira. Zuzen bakoitza beste zuzen batekin gurutzatzen da eta gainerakoekiko ebakitzailea da.

029

Demagun kubo baten aurpegiak planoak direla. Plano paraleloen zenbat kokapen egongo dira? Plano paraleloen lau kokapen daude. Kuboaren aurpegi bakoitza eta aurkakoa.

030

Erantzun galdera hauei eta arrazoitu erantzunak. a) Zenbat zuzen igarotzen dira puntu batetik espazioan? b) Zenbat planotan dago zuzen bat espazioan? a) Infinitu zuzen igarotzen dria. Puntua esfera baten zentroa bada, aurkako puntuen pare bakoitzetik zuzen bat igarotzen da, eta esferak infinitu puntu dituenez, infinitu zuzen egongo dira. b) Infinitu planotan. Aurreko adibidea oinarritzat har daiteke, baina esfera ebakitzen duen plano bat hartu behar da.

031

Gorputz geometriko hauetatik, adierazi zein diren poliedroak. a) c) e) g)

b)

d)

f)

h)

Poliedroak: a), b), f) eta g).

299

Poliedroak eta biraketa-gorputzak


032

Marraztu oinarri pentagonala duen poliedro bat. Adibideak:

033

Poliedroa izan al daiteke oinarri zirkularra duen gorputz geometriko bat?

Ezin du poliedroa izan, poliedroen aurpegiak poligonoak baitira; eta zirkulua ez da poligonoa.

034

Erreparatu irudiari eta erantzun galdera hauei. a) Zenbat erpin, ertz eta aurpegi ditu? b) Adierazi zein ertz diren zuzen paraleloetakoak, eta zein aurpegi, plano paraleloetakoak. c) Adierazi zein diren zuzen eta plano ebakitzaileak. a) 16 erpin, 24 ertz eta 10 aurpegi ditu. b) Zuzen paraleloak: bertikalak, laukizuzen bakoitzaren oinarria eta altuera, eta oinarriko ertz bakoitza eta haren aurkakoa oktogono gisa. Plano paraleloak: bi oinarriak eta aurkako laukizuzenen pare bakoitza. c) Erpin bakoitzean elkartzen diren zuzenak zuzen ebakitzaileak dira. Plano paraleloak ez direnak ebakitzaileak dira.

035

Arrazoitu zein diren zuzenak, eta zein, okerrak. a) Poliedro batek erpin eta ertz kopuru bera izan dezake. b) Poliedro batek aurpegi eta ertz kopuru bera izan dezake. c) Poliedro batek aurpegi eta erpin kopuru bera izan dezake. a) Ez, kasu honetan poliedroak 2 aurpegi izango bailituzke; eta hori ezinezkoa da. b) Ezin du aurpegi eta ertz kopuru bera izan, bestela poliedroaren erpin kopurua 2 izango bailitzateke; eta hori ezinezkoa da. c) Bai; esate baterako, tetraedroak.

300

ERANTZUNAK

12

036

Marraztu poliedro bat, hexagonoak eta laukizuzenak erabiliz. Zenbat aurpegi elkartzen dira erpin batean?

Prisma hexagonala da. Erpin bakoitzean 3 aurpegi elkartzen dira. 037

Zenbat aurpegi, ertz eta erpin ditu bi triangeluk eta hiru laukizuzenek osatutako poliedroak?

Prisma triangeluarra da. 5 aurpegi, 9 ertz eta 6 erpin ditu. 038

Poliedro hauetatik, adierazi zein diren prismak. a) c) e)

b)

d)

f)

Prismak: a), b), c), d) eta f). 039

Marraztu oinarri triangeluarreko prisma zuzen eta prisma zeihar bana.

301

Poliedroak eta biraketa-gorputzak


040

Marraztu prisma triangeluar baten garapena, jakinik oinarria 4 cm-ko aldeko triangelu aldeberdina dela.

041

Marraztu 3 cm-ko aldea duen kuboaren garapen laua.

042

Kalkulatu oinarriak oktogonoak dituen prisma baten erpin, ertz eta aurpegi kopurua. Prisma oktogonalak 16 erpin, 24 ertz eta 10 aurpegi ditu.

043

EGIN HONELA NOLA JAKITEN DA ZER POLIGONO DIREN PRISMA BATEN OINARRIAK, AURPEGI, ERTZ EDO ERPIN KOPURUA JAKINIK? Adierazi zer poligono den prismaren oinarria, kasu bakoitzean. a) Erpin kopurua = 10 b) Aurpegi kopurua = 9 c) Ertz kopurua = 18 Prisma batean: Erpin kopurua bi oinarrietako erpin kopurua da. Aurpegi kopurua alboko aurpegiak gehi bi oinarriak da. Ertz kopurua bi oinarrietako ertz kopurua gehi alboko aurpegietakoa da (oinarrietako kopuru bera).
LEHENA.

10 = 5 erpin ditu. 2 b) Alboko aurpegien kopurua: 9 2 = 7. a) Oinarri bakoitzak


BIGARRENA.

c) Oinarriak

18 = 6 ertz ditu. 3

Prisma batean: Oinarriko erpinen kopurua = Alboko aurpegien kopurua = Oinarriko ertzen kopurua a) Oinarriko erpinen kopurua = 5 Pentagonoa b) Alboko aurpegien kopurua = 7 Heptagonoa c) Oinarriko ertzen kopurua = 6 Hexagonoa

302

ERANTZUNAK

12

044

Zer poligono dira prisma hauen oinarriak? a) Ertz kopurua: 21. b) Erpin kopurua: 20. a) Heptagonoa. b) Dekagonoa. c) Aurpegi kopurua: 18. c) 16 aldeko poligonoa, hexadekagonoa.

045

Prisma batek 20 erpin dituela jakinik, zenbat aurpegi ditu? Prisma bat da eta haren oinarriak, dekagonoak; beraz, 12 aurpegi ditu. Prisma batek 10 erpin ditu. Nolakoak dira oinarrietako poligonoak? Ahal bada, egin ezazu. Prismak 10 erpin baditu, oinarriak pentagonoak dira.

046

047

Kalkulatu metalezko zer azalera behar den prisma hexagonal zuzen hau egiteko. Alboko azalera eta tapen azalera kalkulatu behar dira. Alboko aurpegi bakoitzaren azalera: 6 12 = 72 cm2; beraz, alboko azalera: 72 6 = 432 cm2. Hondoaren azalera eta taparena berdinak dira: 6 cm-ko aldea duen hexagono erregularra. Azalera kalkulatzeko, hexagonoaren apotemaren luzera jakin behar da, eta horretarako, Pitagorasen teorema erabiliko dugu. Apotema a = 62 32 = 5,2 cm P a 6 6 5,2 = = 93,6 cm2 2 2

Taparen azalera S =

Hondoaren azalera gehi taparen azalera 187,2 cm2-koa da.


a

Behar den metalezko azalera: 432 + 187,2 = 619,2 cm2.

048

Poliedro hauetatik, adierazi zein diren piramideak. a) c) e)

b)

6c m

3 cm

d)

f) Piramideak: a), c) eta d).

303

Poliedroak eta biraketa-gorputzak


049

Marraztu lau angeluko oinarria duten piramide zuzen eta piramide zeihar bana.

050

Marraztu lau angeluko oinarriko piramide zuzen baten eta oinarri hexagonaleko beste baten garapen laua.

051

EGIN HONELA NOLA JAKITEN DA ZER POLIGONO DEN PIRAMIDE BATEN OINARRIA, AURPEGI, ERTZ EDO ERPIN KOPURUA JAKINIK? Adierazi zer poligono den piramidearen oinarria, kasu bakoitzean. a) Erpin kopurua = 10 b) Aurpegi kopurua = 9 c) Ertz kopurua = 18
LEHENA. Piramide batean: Erpin kopurua oinarriko erpinen kopurua gehi bat da. Aurpegi kopurua alboko aurpegien kopurua gehi bat da. Ertz kopurua oinarriko ertzen kopurua gehi alboko aurpegietakoa da (oinarriko kopuru bera).

a) Oinarriko erpinen kopurua: 10 1 = 9. b) Alboko aurpegien kopurua: 9 1 = 8. 18 = 9 ertz ditu. c) Oinarriak 2 Piramide batean: Oinarriko erpinen kopurua = Alboko aurpegien kopurua = Oinarriko ertzen kopurua a) Oinarriko erpinen kopurua = 9 Eneagonoa b) Alboko aurpegien kopurua = 8 Oktogonoa c) Oinarriko ertzen kopurua = 9 Eneagonoa
BIGARRENA.

304

ERANTZUNAK

12

052

Aztertu zein den piramidearen oinarriko poligonoa, kasu bakoitzean. a) b) c) d) 12 ertz eta 7 erpin. 8 alboko aurpegi. 8 ertz eta 5 erpin. 9 alboko aurpegi eta 10 erpin. a) Hexagonoa b) Oktogonoa c) Laukia d) Eneagonoa e) f) g) h) 20 13 10 13 ertz. erpin. alboko aurpegi. aurpegi guztira eta 24 ertz.

e) Dekagonoa f) Dodekagonoa g) Dekagonoa h) Dodekagonoa

053

Piramide batek 7 erpin ditu. Zenbat alde ditu oinarriko poligonoak? Oinarria 6 aldeko poligonoa da, hau da, hexagonoa. Poliedro erregularren artean, ba al dago piramide erregularrik? Bai, tetraedroa. Jakinda bada piramide batek 11 erpin eta 20 ertz dituela, zenbat aurpegi ditu guztira? Piramide dekagonala da. 11 aurpegi ditu.

054

055

056

Zein da piramide batek izan dezakeen ertz kopururik txikiena? Ertz kopuru txikiena 6 da (piramide triangeluarra). Zein da esaldi okerra? a) Piramide bat zuzena da alboko aurpegi guztiak triangelu aldeberdinak badira. b) Piramide baten oinarria edozein poligono izan daiteke. a) Okerra b) Zuzena

057

058

Marraztu oinarria triangelu isoszelea duen piramide zuzenaren garapena. Adierazi zer erlazio dagoen alboko aurpegien artean.

Alboko bi aurpegi triangelu isoszele berdinak dira, eta beste aurpegia, aurreko bien desberdina den triangelu isoszelea.

305

Poliedroak eta biraketa-gorputzak


059

Ba al dago alboko aurpegiak triangelu angeluzuzenak dituen piramiderik? Bai, egin daiteke piramide triangeluar bat oinarritzat triangelu aldeberdin bat duena, eta alboko triangeluak, angeluzuzenak, angelu zuzena goiko erpinean dutela.

060

Zein da piramide batek izan dezakeen erpin eta aurpegi kopuru txikiena? Erpin eta aurpegi kopuru txikiena 9 da, hau da, oinarri triangeluarrekoa. Irudian, kubo bat ageri da; eta haren barruan, oktaedro bat, erpinak kuboaren aurpegi bakoitzaren erdiko puntuan dituena. Osatu taula.

061

Aupergiak Ertzak Erpinak

Kuboa 6 12 8

Oktaedroa 8 12 6

062

Zenbat erpin ditu Eulerren formula betetzen duen 8 aurpegiko eta 18 ertzeko poliedro batek? Eulerren formula: A + Ep = Er + 2 8 + Ep = 18 + 2 Ep = 20 8 = 12 erpin

063

Poliedro jakin batek ikosaedroak adina ertz eta tetraedroak baino bost aldiz erpin gehiago ditu. Eulerren formula betetzen badu, zenbat aurpegi ditu? Ikosaedroaren ertzak: 30 Tetraedroaren erpinak: 4

A + Ep = Er + 2 A + 20 = 30 + 2 A = 32 20 = 12 aurpegi
064

Marraztu triangeluz eta karratuz osatutako poliedro bat. Betetzen al du Eulerren formula?

Bi poliedroek betetzen dute Eulerren formula. Prisma: 5 + 6 = 9 + 2 Piramidea: 5 + 5 = 8 + 2

306

ERANTZUNAK

12

065

Adierazi zein diren biraketa-gorputzak. a) c) e)

b)

d)

f)

Biraketa-gorputzak: a), c) eta e).

066

Marraztu irudi hauek adierazitako ardatzen inguruan biraraztean sortutako gorputzak. a) b) c)

a)

b)

c)

c) irudia esfera bat da kanpotik, baina barrua hutsa du.

067

Marraztu biraketa-gorputz bakoitzaren poligonoak eta ardatza. a) b)

a)

b)

307

Poliedroak eta biraketa-gorputzak


068

Hartu kontuan zilindro honen garapena.


r

a) Zer erlazio dago oinarriko zirkunferentziaren luzeraren eta laukizuzenaren alde handienaren artean? b) Oinarriko zirkuluaren erradioa 5 cm-koa bada, zer luzera du laukizuzenaren alde handienak? a) Laukizuzenaren alde handiena oinarriko zirkunferentziaren luzeraren berdina da. b) L = 2 5 = 31,4 cm luze da laukizuzenaren alde handiena. 069

Irudian, kono baten garapen laua ageri da. Zer luzera du oinarriko zirkuluaren erradioak?
90 4m

Alboko azaleraren arkuaren luzera =

2 4 90 = 6,28 cm 360 Oinarriko zirkunferentziaren luzera = 2r = 6,28 cm 6, 28 = 1 cm luze da oinarriko zirkuluaren erradioa. 6, 28

r=

070

Zuzenak al dira irudi honetan ageri diren datuak?


6m

90

2 6 90 = 9,42 cm 360 Oinarriko zirkunferentziaren luzera = 2 2 = = 12,56 cm

AB arkuaren luzera =

2m

Datuak ez dira zuzenak, luzerak ez baitatoz bat.

071

Marraztu altuera 12 cm-koa eta oinarriko erradioa 6 cm-koa dituen zilindroaren garapena.

308

ERANTZUNAK

12

072

Marraztu konoaren garapena. Oinarriko erradioa: 4 cm; altuera: 8 cm.

073

Zer altuera du oinarriko erradioa 8 cm-koa eta sortzailea 10 cm-koa dituen konoak?

10 cm

8 cm

h=

102 82 =

36 = 6 cm

Konoaren altuera 6 cm-koa da.

074

Paper-biribilki baten kartoizko zilindroak 2,3 cm-ko erradioa du, eta 24 cm-ko zabalera. Zer neurri ditu kartoiak?
F

2
G

m 4c

2,3 cm

Kartoiaren zabalera = 2 2,3 = 14,444 cm Neurriak: 24 14,444 cm

075

Urregile batek besoko zilindriko bat egin du eta kanpoaldea zilarrez estali nahi du. Besokoaren erradioa 3 cm-koa da, eta altuera, 4 cm-koa. Zenbateko azalera estali behar du zilarrez? Oinarriko zirkunferentziaren luzera = 2 3 = 18,84 cm Zilarrez estali beharreko azalera = 18,84 4 = 75,36 cm2

309

Poliedroak eta biraketa-gorputzak


076

Igonek zurezko bitxiontziak margotzen ditu. Gaur, irudikoaren moduko bi margotu ditu. Zenbateko azalera margotu du guztira?
6 cm 6 cm 10 cm
G

6 cm

Oinarria 6 cm-ko aldea duen karratua da; beraz, azalera 36 cm2-koa da. Alboko azalera 6 cm-ko oinarria eta 10 cm-ko altuera duten lau laukizuzenek osatzen dute; beraz, azalera: 4 6 10 = 240 cm2. Goiko errematea oinarri karratuko piramide baten alboko aurpegiek osatzen dute, hau da, 6 cm-ko oinarriko eta 6 cm-ko altuerako 4 triangelu berdinek; 66 = 72 cm2. beraz, azalera: 4 2 Margotutako azalera: 36 + 240 + 72 = 348 cm2.

077

Anek kontserba-latak egiten dituzten lantegi batean egiten du lan. Laten azalera 500 cm2-koa da, eta erradioa, 5 cm-koa. Zer altuera dute? Lataren azalera = Bi oinarrien azalera + Alboko azalera 500 cm2 = 2 52 + 2 5 h = 157 + 31,4 h 500 157 = 10,9 cm h= 31,4 Lataren altuera 10,9 cm-koa da.

078

Ikasleek ikasturte-amaierako festarako mozorroak egin behar dituzte. Horretarako, kono formako txano bana behar dute. Iratik, Saioak eta Ibonek oihalezko txanoak egin behar dituzte. Erradioak 8, 10 eta 13 cm-koak badira, eta sortzaileak, 28, 35 eta 40 cm-koak, hurrenez hurren, zenbat oihal beharko dute gutxienez? 8 cm-ko erradioko txanoaren arkua = 2 8 = 50,24 cm 2 50,24 28 = 4.417,1 cm2 2 10 cm-ko erradioko txanoaren arkua = 2 10 = 62,8 cm Azalera = 2 62,8 35 = 6.901,72 cm2 2 13 cm-ko erradioko txanoaren arkua = 2 13 = 81,64 cm Azalera = 2 81,64 40 = 10.253,984 cm2 2 Txanoak egiteko behar den oihalaren azalera: Azalera = 4.417,1 + 6.901,72 + 10.253,984 = 21.572,804 cm2

310

ERANTZUNAK

12

079

Kubo baten aurpegi baten paraleloa den plano batek -kuboa ebakitzen duenakarratu bat sortzen du beti.

Lor al daiteke karratu bat kuboa aurpegi bakar baten paraleloa ez den plano baten bidez ebakiz? Bai, lor daiteke. Horretarako, zeharka ebaki behar da, alde batekiko paralelo eta aurpegiekiko ebakidurek aldearen luzera bera dutela.

080

Kubo batean, marraztutako planoak aurkako bi ertz hartzen baditu, zer lauki lortzen da?

Laukizuzena. Neurriak: alde bat kuboaren aldearen berdina, eta bestea, diagonalaren berdina.

081

Kubo batean, erpin komun bat duten hiru aurpegi ebakitzen dituen planoak irudikoaren moduko triangelu bat sortzen du.

a) Zer kasutan da isoszelea triangelua? b) Zer kasutan da aldeberdina? c) Zein da egin daitekeen triangelu aldeberdinik handiena? a) Planoak aurpegi baten diagonalaren zuzen paralelo bat badu. b) Aurpegien hiru diagonalekiko zuzen paraleloak baditu. c) Aurpegietako hiru diagonalak hartzen dituena.

311

Poliedroak eta biraketa-gorputzak


082

Erreparatu oktaedroari. Adierazi nola lor daitezkeen hauek, plano batez ebakitzean: a) Karratua. b) Laukizuzena. c) Erronboa.

a) Planoa lau ertzek osatutako karratuak osatutako planoarekiko paraleloa bada. b) Ezin da laukizuzenik lortu. c) Planoa aurkako bi erpinetatik igarotzen bada.

EGUNEROKOAN
083

Txinetti anaiek, MUNDUKO ZIRKU MUNDIALA izenekoaren jabeek, karpa berria erostea erabaki dute. Karpa zaharra hondatuta dago dagoeneko; eta gainera, txikiegia geratu zaie. Beraz, karpa handiagoa erosi nahi dute. Aztertu ondoren, irudi hau diseinatu dute.

4,8 m 5m 4m 5,2 m 4m
2

4m

Karpak egiteko materiala 48 /m balio duen olana bat da, eta egiteak 27 /m2 balio du. Kalkulatu zenbat balioko duen karpa berriak. Paretak 8 5 4 = 160 m2 Estalkiak 8 Zorua 4 5,2 = 83,2 m2 2

32 4,8 = 76,8 m2 2

Estalki osoa 160 + 83,2 + 76,8 = 320 m2 Materialaren prezioa 320 48 = 15.360 Egitearen prezioa 320 27 = 8.640 Prezio osoa 15.360 + 8.640 = 24.000

312

ERANTZUNAK

12

084

Bezero batek krokis hau eraman du Peruren aroztegira.

m 3c

Bezeroak laukizuzen formako egur zati bat ebaki diezaiotela eskatu du, metalezko kutxa batean sartzeko, irudian ageri den moduan. Zer neurri izan behar ditu laukizuzen horrek? Laukizuzenaren altuera kuboaren aldea da, hau da, 10 cm. Bi trapezio angeluzuzen osatzen dira:

7 cm

d = 102 42 =
Neurriak: 10 9,17 cm. 085

84 = 9,17 cm

Muda Moda arropa-dendarako egindako marketing-kanpainan, behean ageri den kutxa diseinatu dute.

Gerenteari kutxa originala iruditu zaio eta, haren ustez, dendaren izaerarekin bat dator. Kutxa egiteko eskatzean, kutxaren garapen laua egin dezatela agindu diete, txantiloia egin eta prozesua automatizatzeko. Jakingo al zenuke garapen laua marrazten?

313

13

Funtzioak eta grafikoak


FUNTZIOAK

KONTZEPTUA

FUNTZIOEN ADIERAZPENA

EKUAZIOA

TAULA

GRAFIKOA

KOORDENATUARDATZAK

KOORDENATU KARTESIARRAK

GRAFIKOAK INTERPRETATZEA

314

Agnesi sorgina
Hatz biziak harparen hariak laztantzen ari ziren eta soinu goxoa zerien. Maria Agnesi lasaitu egin zen, une batez. Teresari guztia ahazten zitzaion ahizpari harpa jotzen entzunda, notak eta konpasak soilik baleude bezala. Pieza amaitu ondoren, zergatik zegoen haserre galdetu zion Teresak ahizpari, eta ahizpak erantzun zion: Gaur goizean berriro gertatu da: unibertsitateko nire ikasleetako batek Agnesi sorgina esan dio. Maria eten zion ahizpak, ahaztu istorio hori. Ez dizute min egin nahi, grafikoa horrela izendatzean. Baina min egiten didate! esan zuen Mariak. Nire liburua ingelesera itzultzean kurbari Agnesi sorgina deitu zion itzultzaileak du errua, eta niri esaten didate orain.
Y 2 1

Gaur egun, grafiko horri Agnesi sorgina deritzo, oraindik ere, Maria Gaetana Agnesiren ohorez. Unbertsitatean eskolak eman zituen lehen emakumea izan zen.

Puntu hau grafikokoa da; x = 1, y = Ba al dakizu grafikokoak diren beste bi puntu adierazten?

1 . 2

1 1, Adibidez, eta (0, 1) 2

Funtzioak eta grafikoak


ARIKETAK
001 Adierazi puntu hauek zuzen horizontalean: 1, 5, 7 eta 4.
4 1 5 7

002

Adierazi puntu hauek zuzen bertikalean: 8, 5, 7 eta 4.


7 5

003

A puntua 0ren eskuinean dago. Zein esaldi da zuzena?


a) b) c) d)

A positiboa da. A negatiboa da. A=0 A positiboa edo negatiboa izan daiteke.
a) A positiboa da.

004

Zenbakizko zuzena emanda:


1 1

a) Adierazi 0 zenbakia. b) Adierazi zenbaki hauek: 3, 2, 2, 5 eta 6.


5 3 2 1 0 1 2 6

005

Azaldu nola adieraziko zenituzkeen zenbaki hauek zenbakizko zuzenean: 1 1, eta 1,5. 2 1 1 0ren ezkerrean adierazten da, bateko bat ezkerrera; , bateko-erdia 2 0ren eskuinean, eta 1,5, bateko bat eta erdi 0ren ezkerrean.

316

ERANTZUNAK

13

006

Marraztu koordenatu-ardatzak. Gero, margotu urdinez abzisa-ardatza, eta gorriz, ordenatu-ardatza.


Y
Ordenatua
F

Abzisa
F

007

Adierazi mota bakoitzeko bost puntu: a) 2 abzisa dutenak. b) 2 ordenatua dutenak. c) Abzisa eta ordenatu berak dituztenak. a) Adibideak: (2, 4), (2, 0), (2, 2), (2, 7), (2, 10). b) Adibideak: (2, 2), (0, 2), (3, 2), (8, 2), (5, 2). c) Adibideak: (0, 0), (2, 2), (9, 9), (8, 8), (11, 11).

008

A puntuko abzisa positiboa da, eta B puntuko ordenatua, negatiboa. Zer koadrantetan dago A puntua? Eta B puntua?
Abzisa positiboa bada, A puntua lehenengo edo laugarren koadrantean egongo da. Ordenatua negatiboa bada, B puntua hirugarren edo laugarren koadrantean egongo da.

009

Zer gertatzen zaie ordenatu bera eta abzisa desberdina duten zenbakiei? Eta abzisa bera eta ordenatu desberdina dutenei? Marraztu koordenatu-ardatzak eta seinalatu.
Y
(1, 5) (1, 3)

(4, 4)

(2, 4)

Abzisa bera duten puntuak zuzen bertikal berean daude. Ordenatu bera duten puntuak zuzen horizontal berean daude.

317

Funtzioak eta grafikoak


010 Adierazi grafikoki puntu hauek eta esan zer koadrantetan dauden.

A (2, 5), B (3, 5), C (7, 2), D (4, 5)


Y D A B C X Y

B eta C lehen koadrantean daude, eta A eta D, bigarrenean.

011

Adierazi puntuak eta zer koadrantetan dauden.

D C A B

A (3, 1), B (5, 3), C (1, 3), D (5, 4) A eta C bigarren koadrantean daude, eta B eta D, lehenengoan.
012

Esan zer koadrantetan dagoen puntu bakoitza, grafikoki adierazi gabe.

A (8, 3), B (5, 10), C (7, 2), D (4, 6) A eta C bigarren koadrantean daude, eta B eta D, lehenengoan.
013 Adierazi puntu hauen koordenatu kartesiarrak. Zer ezaugarri komun dute lehen eta bigarren koadranteko puntuek?
Y A B D C O X

A (4, 3)

B (1, 2)

C (2, 1)

D (1, 3)

Bi koadranteetan, ordenatua positiboa da. 014 Adierazi puntu hauek planoan eta esan zer koadrantetan dauden.

A (1, 5), B (2, 5), C (7, 2), D (4, 5)


Y B A

X C D

A puntua bigarren koadrantekoa da; B puntua, bigarrenekoa; C, hirugarrenekoa; eta D, laugarrenekoa.

318

ERANTZUNAK

13

015

Adierazi puntu hauek planoan eta esan zer koadrantetan dauden.

A (3, 1), B (5, 10), C (3, 3), D (6, 4)


Y D
1

A C

A puntua hirugarren koadrantekoa da; B, laugarrenekoa; C, hirugarrenekoa; eta D, bigarrenekoa.

016

Esan zer koadrantetan dauden puntu hauek, grafikoki adierazi gabe.

A (8, 3), B (8, 2), C (7, 3), D (4, 6) A puntua bigarren koadrantekoa da; B puntua, laugarrenekoa; C, hirugarrenkoa; eta D, lehenengokoa.

017

Adierazi puntu hauen koordenatuak. Zer ezaugarri komun dute hirugarren eta laugarren koadranteko puntuek?
Y

A (4, 2) B (2, 3)
O A B C D X

C (1, 3) D (3, 1)

Hirugarren eta laugarren koadranteko puntuek ordenatu negatiboa dute.

018

Adierazi puntu hauek planoan.

A (1, 0), B (0, 5), C (7, 0), D (0, 3), E (0, 1), F (5, 0), G (0, 3), H (10, 0)
Y B G

E D

C X

319

Funtzioak eta grafikoak


019 Idatzi X ardatzeko hiru puntu, abzisa positibokoak; eta Y ardatzeko beste hiru, ordenatu negatibokoak.

X ardatzeko puntuak: (2, 0), (7, 0), (30, 0). Y ardatzeko puntuak: (0, 2), (0, 5), (0, 15).
020 Esan zer ardatzetan dagoen puntu bakoitza, grafikoki adierazi gabe.

A (0, 2), B (1, 0), C (0, 1), D (7, 0) A puntua Y ardatzean dago; B puntua, X ardatzean; C, Y-n; eta D, X-n.
021 Ba al dago bi ardatzetakoa den punturik? Zer puntu da? Bai, (0, 0) puntua, koordenatu-jatorria. 022 Egokitu bikoitza 1etik 9ra arteko zenbaki bakoitzari eta kalkulatu zer koordenatu pare lortzen diren. (1, 2), (2, 4), (3, 6), (4, 8), (5, 10), (6, 12), (7, 14), (8, 16), (9, 18) 023 {1, 2, 3, 4} hasierako multzoa emanda, kalkulatu amaierako multzoa, jakinik zenbaki bakoitzari bere berbidura egokitzen zaiola. Kalkulatu zer koordenatu pare lortzen diren eta adierazi koordenatu-ardatzetan.
Y D (4, 16)

C (3, 9)

Amaierako multzoa: {1, 4, 9, 16}. Koordenatu pareak: A (1, 1), B (2, 4), C (3, 9), D (4, 16).

B (2, 4) A (1, 1) X

024

Zenbaki bakoitza eta haren aurkakoa lotzen dituen erlazioa emanda, esan funtzioa den eta adierazi zenbait puntu grafikoki.
Y
(4, 4) (2, 2)

X
(3, 3) (6, 6)

Funtzioa da, zenbaki bakoitzak aurkako bakar bat duelako.

320

ERANTZUNAK

13

025

Diru kopuru bakoitzari kopuru hori osatzeko behar den txanpon eta billete kopurua egokituko diogu. Erlazio hori funtzioa al da? Ez da funtzioa, diru kantitate jakin bat osatzeko txanponen eta billeteen zenbait kopuru erabil baitaitezke.

026

{0, 1, 2, 3, 4, 5} hasierako multzoa emanda, kalkulatu erlazio hauen amaierako multzoa:


a) Zenbakia hirukoitza gehi 1ekin lotzea.

b) Zenbakia kuboarekin lotzea. b) {0, 1, 8, 27, 64, 125}

a) {1, 4, 7, 10, 13, 16} 027

y = x 2 funtzioa emanda, kalkulatu y-ren balioak, x = 0, x = 2 eta x = 3 badira. x = 0 y = 2; x = 2 y = 4; x = 3 y = 1

028

{0, 2, 4, 6, 8} hasierako multzoa emanda, lotu zenbaki bakoitza bere berbidura gehi 2rekin eta adierazi funtzio horren ekuazioa. {2, 6, 18, 38, 66} Funtzioaren ekuazioa: y = x 2 + 2.

029

Funtzioa al da edozein zenbaki 3 zenbakiarekin lotzen duen erlazioa? Hala bada, kalkulatu ekuazioa. Funtzioa da, balio bakoitzak irudi bakar bat baitu. Ekuazioa: y = 3.

030

f (x) = 4x + 8 funtzioa emanda, idatzi sei balioko balio-taula.


x y
2 0 1 4 0 8 1 12 2 16 3 20

031

Adierazi zein funtziotakoa den A(1, 3) puntua. a) f (x) = x 3 3 c) h (x) = 2x 2 + 5 b) g (x) = x 4 d) i (x) = 2x + 3 a) (1)3 3 b) 1 4 3 Ez. 3 Ez. c) 2 (1)2 + 5 = 3 Bai. d) 2 (1) + 3 3 Ez.

032

f (x) = x 2 funtzioa emanda, idatzi balio-taula, x = 0, x = 1, x = 1, x = 2 eta x = 2 balioetarako. Zer hautematen duzu?
x y
0 0 1 1 1 1 2 4 2 4

Zenbaki bati eta aurkakoari balio bera dagokie, zenbaki baten berbidura eta aurkakoaren berbidura bera baita.

321

Funtzioak eta grafikoak


033 Adierazi funtzio hauek balio-taulen bidez, eta adierazi grafikoki bakoitzaren zenbait balio pare. a) b) c) d) Zenbaki bat eta haren erdia. Karratu baten aldea eta perimetroa. Zenbaki bat eta haren aurkakoa. Zenbaki bikoiti bat eta hurrengo zenbaki bikoitia. x 2
6 3 4 2 0 0 2 1 4 2

e) Zenbaki bat eta haren alderantzizkoa. f) Triangelu aldeberdin baten perimetroa eta aldea. g) Zirkulu baten erradioa eta azalera.

Idatzi bakoitzaren adierazpen orokorra. a) y =


x y
Y

(4, 2) (2, 1) (0, 0)

X
(4, 2) (6, 3)

b) y = 4 x
x y
1 4 2 8 3 12 4 16 5 20

Y
(3, 12)

(2, 8)

(1, 4)

c) y = x
x y
3 3 2 2 1 1 1 1 2 2
(3, 3) (2, 2) (1, 1)

X (1, 1) (2, 2)

d) y = x + 2, x zenbaki bikoitia izanik


x y
2 4 4 6 6 8 8 10 10 12

Y
(10, 12) (8, 10) (6, 8) (4, 6) (2, 4)

322

ERANTZUNAK

13

e) y =
x y

1 , x 0ren desberdina izanik x


1 1 2 1 2 3 1 3 4 1 4 5 1 5

(1, 1) (2, 1/2) 1 2 3 4

f) y =
x y

x 3
3 1 6 2 9 3 12 4 15 5

g) y = x 2
x y
1 2 4 3 9 4 16 5 25

1 1

034

Taulan, Aitziberren altueraren eta adinaren arteko lotura ageri da.


Adina (urteak) 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Altuera (m) 0,48 0,65 0,75 0,84 0,95 1,02 1,05 1,08 1,12 1,16

Egin puntu-grafiko bat, taulako balioak erabiliz.


1,20 Altuera (m) 0,20 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Adina (urteak)

Puntuak elkartu egingo ditugu, funtzio jarraitua delako.

323

Funtzioak eta grafikoak


035 Haur batek 2,9 kg-ko pisua du jaiotzean. Lehen astean, 200 g hartu ditu; bigarrenean, 300 g; eta hirugarrenean, 150 g. Egin grafikoa.
Y
3,600

Pisua (kg)

x y
3,000 2,900 1 2 3 Denbora (asteak)

0 2,900

1 3,100

2 3,400

3 3,550

Puntuak elkartu egingo ditugu, funtzio jarraitua delako.


X

036

y = 2x + 2 adierazpen aljebraikoa emanda: a) Egin balio taula, 5etik 5era arteko x-ren balio osoetarako. b) Egin funtzioaren grafikoa.
a)
x y
5 12
Y

4 10

3 8

2 6

1 4

0 2

1 0

2 2

3 4

4 6

5 8

b)

2 2

037

Film bat alokatzeak 1,80 balio du, egunero. a) Egin alokairu-egunak eta prezioak lotzen dituen balio-taula. b) Marraztu grafikoa. c) Adierazi zein diren aldagai askea eta mendeko aldagaia. a)
Egun kopurua 1 2 3 4 Prezioa 1,80 3,60 5,40 7,20
Y
7,20 Prezioa () 5,40 3,60 1,80 1 2 3 4 5 X Egunak

5 9

b)

c) Aldagai askea: egun kopurua. Mendeko aldagaia: prezioa.

324

ERANTZUNAK

13

038

Grafikoan, okindegian urteko lehen sei hiletan saldutako ogi kopurua ageri da.
Ogi kopurua (milakotan)

Y
5 4 3 2 1 E F M A M J Hilak

Egin grafikoaren interpretazioa. Urtarriletik otsailera, salmentak gora egin zuen; otsailetik apirilera, behera; eta apiriletik ekainera, berriro ere gora egin zuen. 039 Adierazi grafiko bidez testuko informazioa. Jon paseatzera atera zen 18:00etan. 18:30ean, Andonirekin topo egin eta ordu-erdiz geratu zen. Ondoren, oinez jarraitu zuen eta 19:30ean baseliza batera iritsi zen. Han, ordubeteko atsedenaldia hartu zuen. Gero, etxera itzuli zen: ordubete behar izan zuen iristeko, eta bidean ez zen inon gelditu.
Y
Distantzia etxetik

18

19

20

21 21,30

X Ordua

040

Egin grafiko bat, etxetik ikastetxera egiten duzun ibilbidea adierazteko. Erantzun librea.

ARIKETAK
041

Adierazi zenbaki hauek zenbakizko zuzen horizontalean. 15, 7, 10, 1


15 7 1 10

042

Adierazi zenbaki hauek zenbakizko zuzen bertikalean. 15, 7, 10, 1 Erantzuna aurreko ariketako bera da, baina zuzen bertikal batean.

325

Funtzioak eta grafikoak


043

Adierazi zenbakiak. 4, 7, 11, 0 a) Zenbakizko zuzen horizontalean. b) Zenbakizko zuzen bertikalean. a)


11 4 0 7

b) Erantzuna aurreko ataleko bera da, baina zuzen bertikal batean. 044

Kokatu puntu bakoitza dagokion koadrantean. (2, 4); (5, 8); (3, 1); (9, 0); (6, 4); (0, 3)
Y
(2, 4) (3, 1) (9, 0) (0, 3) (6, 4) (5, 8)

045

Adierazi grafikoki puntu hauek koadernoan eta lotu ordenan. P1(4, 5) P6(1, 1) P11(12, 3) P2(3, 4) P7(1, 1) P12(12, 1) P3(2, 4) P8(2, 4) P13(10, 2) P4(1, 5) P9(2, 7) P14(11, 0) P5(1, 3) P10(8, 7) P15(9, 1)
Y

P16(3, 1) P17(6, 1) P18(6, 3)

2 2

046

Adierazi grafikoki puntu hauek koadernoan eta lotu ordenan. P1(14, 14) P6(4, 10) P11(7, 12) P2(15, 9) P7(0, 10) P12(12, 7) P3(11, 5) P8(2, 8) P13(12, 2) P4(7, 5) P9(6, 7) P14(7, 6) P5(6, 8) P10(2, 12) P15(8, 2)

P16(10, 0) P17(10, 4) P18(8, 6)

326

ERANTZUNAK

13

047

Puntu baten abzisa 7 da, eta ordenatua, 8. Adierazi puntu hori grafikoki eta esan zer koadrantetan dagoen.
Y
8

(7, 8) puntua lehen koadrantean dago.


7

048

Puntu baten abzisa 4 da, eta ordenatua, 12. Adierazi puntu hori grafikoki eta esan zer koadrantetan dagoen.
Y
4

(4, 12) puntua laugarren koadrantean dago.

12

049

Puntu baten abzisa 11 da, eta ordenatua, 8. Adierazi grafikoki eta esan zer koadrantetan dagoen.
11

(11, 8) puntua hirugarren koadrantean dago.


8

327

Funtzioak eta grafikoak


050

C B E D H F G X

Adierazi puntu hauen koordenatu kartesiarrak.


Y A

A(3, 6) B(5, 1) C (4, 5)

D (0, 1) E (3, 0) F (4, 4)

G(2, 4) H (5, 2)

051

Grafikoko puntuak emanda, esan zein diren bakoitzaren koordenatuak.


Y C A B

A(0, 4)
E G D F X

D (3, 0) E (5, 0)

F (5, 2) G (2, 2)

B(5, 4) C (0, 6)

052

Irudiko puntua karratu baten erpin bat da. Karratuaren aldeak bertikalak eta horizontalak dira, eta 6 unitateko luzera dute. Kalkulatu erpin guztien koordenatuak.
Y

Erpinak hauek dira: (3, 2); (3, 2); (3, 4); (3, 4).

053

Marraztu koordenatu-ardatzak, puntua A(2, 1) izan dadin.


Y

X A

328

ERANTZUNAK

13

054

{3, 5, 7, 9} hasierako multzoa emanda, kalkulatu amaierakoa, zenbaki bakoitzari hau egokitzen bazaio: a) Bikoitza gehi 1. c) Laukoitza. b) Batekoa eta zati 2 egingo dugu. d) Berbidura. a) {7, 11, 15, 19} 1 1 1 1 b) , , , 2 2 2 2 c) {12, 20, 28, 36} d) {9, 25, 49, 81}

055

Egin bost balioko balio-taula bat, funtzio hauetako bakoitzerako. a) y = 2x + 6 a) b)


x y x y
2 2 2 4

b)
1 4 1 3

2x 4 2
0 6 0 2 1 8 1 1 2 10 2 0

c) y = x 2 7 c) d)
x y x y
2 3 2 14

d) y = 2x 2 + 6
1 6 1 8 0 7 0 6 1 6 1 8 2 3 2 14

056

Egin 3tik 3ra arteko balio-taula bana, funtzio hauetarako. b) y = 2x 4 c) y = x 2 4 d) y = 4x 3 a) y = x 6 a) b) c) d)


x y x y x y x y
3 9 2 8 1 7 1 6 1 3 1 1 0 6 0 4 0 4 0 3 1 5 1 2 1 3 2 4 2 0 2 0 3 3 3 2 3 5

3 2 10 8 3 5 3 9 2 0 2 5

1 2 3 7 11 15

057

y = x + 3 funtzioa emanda: a) Egin balio-taula. b) Adierazi grafiko bidez.


a) b)
x y
3 6
Y

c) (3, 1) puntua funtziokoa al da?


0 3 1 2 2 1 3 0

2 5

1 4

c) 1 3 + 3 Ez da funtziokoa.

329

Funzioak eta grafikoak


058

Adierazi zein funtziotakoa den (5, 2) puntua. a) y = 2x 4 b) y = x 2 27 c) y = x + 3 a) 2 2 5 4 Ez b) 2 = 52 27 2 Bai

d) y = 2x 3

c) 2 = 5 + 3 Bai d) 5 2 (2) 3 Ez

059

EGIN HONELA NOLA KALKULATZEN DA FUNTZIO BATEN ADIERAZPEN ALJEBRAIKOA? Argazki-denda batean, errebelatua 2 ordaindu behar da, eta argazki bakoitza, 20 zentimo. Egin balio-taula bat, zenbait argazki errebelatzearen prezioa adierazteko; eta zehaztu bi aldagaiak lotzen dituen adierazpen aljebraikoa.
LEHENA.

Erlazioa adierazten duen zenbaki-taula egin behar da.

Argazki kopurua Kostua ()

2,20 2,40 2,60 2,80

BIGARRENA.

Aldagaiak lotzen dituen adierazpen aljebraikoa kalkulatu: y = 2 + 0,20x.

060

Gereziak 3,25 /kg-an saltzen badira: a) Idatzi kostua ( y ) eta gerezi-kiloak (x) lotzen dituen adierazpen aljebraikoa. b) Adierazpen horretan, zein da mendeko aldagaia? Eta aldagai askea? Y c) Egin taula eta adierazi grafiko bidez balio pareak. a) y = 3,25 x b) Aldagai askea: gerezi-kiloak; mendeko aldagaia: prezioa. c)
x y
0 0 1 2 3 3,25 6,50 9,75 4 13
1 1

061

Zenbaki osoen arteko erlazio bat hau da: Zenbaki oso bakoitza bere bikoitza gehi batekin lotzen dugu. Idatzi funtzioaren adierazpena eta osatu taula.

y = 2x + 1

x y

2 3

1 1

0 1

1 3

3 7

7 15

10 21

062

Pertsona batek edozein egunetako tenperaturari erreparatu dio, goizeko 8etatik arratsaldeko 8etara bitartean. a) Zer aldagai ageri dira? b) Ba al dago bi magnitudeak lotzen dituen adierazpen aljebraikorik? a) Denbora eta tenperatura. b) Ez, denboraren eta tenperaturaren arteko loturak ez dio arau finko bati jarraitzen.

330

ERANTZUNAK

13

063

Kamioi bat autobidean doa, 25 m/s-ko abiaduran. Pixkanaka-pixkanaka, galgatzen hasi da: abiadura 1,5 m/s txikitzen da, segundo bakoitzean. Egin abiadura eta galgatze-denbora lotzen dituen taula. Idatzi funtzioaren adierazpena.
x y
0 25 1 23,5 2 22 3 20,5 4 19 5 17,5 6 16

y = 25 1,5 x

064

Grafikoan, herri bateko urtebeteko prezipitazioak ageri dira. Abzisa-ardatzean urteko hilak daude adierazita, eta ordenatu-ardatzean, prezipitazioak (en /m2). a) b) c) d) e) Zein izan zen hil euritsuena? Eta lehorrena? Zer hiletan izan ziren 300 /m2-ko prezipitazioak? Zer prezipitazio izan ziren urtarrilean? Zer urtarotan izan zen prezipitazio gehien?
Y

a) Iraila izan zen hil euritsuena.


Litroak/m2 600 400 200 U O M A M E U A I U A A Hilak

b) Lehorrena abendua izan zen. c) Abuztuan. d) 100 /m


X

e) Udazkenean izan zen prezipitazio gehien.

065

Edari baten prezioa 1,75 /-koa da. a) Egin litro kopurua eta prezioa lotzen dituen taula. b) Adierazi zein den aldagai askea, eta zein, mendeko aldagaia. c) Adierazi datuak grafiko bidez. a) y = 1,75 x
x y
1 1,75 2 3,50 3 5,25 4 7 5 8,75 6 10,50

b) Aldagai askea litro kopurua (x) da, eta meneko aldagaia, prezioa (y). c)
Y

331

Funtzioak eta grafikoak


066

Taula honetan, aste bateko lanegunetan zinema batean zenbat ikusle izan diren ageri da.
Eguna Ikusleak 1 150 2 280 3 140 4 420 5 750

Adierazi datuak sistema kartesiar batean eta marraztu grafikoa.


750 600 Ikusleak 450 300 150 1 2 3 4 5 Eguna

067

Baloi zunda batek atmosferako tenperatura neurtzen du, zenbait altueratan. 200 m gora egiten den bakoitzean, tenperatura 1 C jaisten dela egiaztatzen da. a) Egin balio-taula bat esperimentu hori adierazten duen funtziorako. b) Marraztu funtzio horren grafikoa. c) Zer tenperatura egongo da 1.000 m-ra igotzen bagara? a)
x (m) y (C)
Y

200 1

400 2

600 3

800 4

b)

200 400 1 3

X = igotako metroak Y = tenperatura zenbat gradu zentigradu jaitsi den

c) Zero azpiko 5 C.

068

Taxi batek 1,20 -ko abiasaria kobratzen du, eta zentimo-erdia, segundoko. a) Egin balio-taula, denboraren eta prezioaren zenbait balio erabiliz. b) Adierazi balioak grafiko batean. a) y = 1,20 + 0,005x
x (s) y ()
0 1,20 60 1,50 120 1,80 300 2,70 600 4,20 1.200 7,20

332

ERANTZUNAK

13

b)

7,50

Euroak 1,50 120 Segundoak 1.200

069

Bi txirrindulari norabide berean atera dira. Bata hiri batetik atera da, 20 km/h-ko batez besteko abiaduran. Beste txirrindularia lehenengo hiritik 10 km-ra dagoen hiri batetik atera da, une eta abiadura berean. a) Egin taula bat txirrindulari bakoitzarentzat eta adierazi lortutako datuak bi grafikotan. b) Adierazi bi grafikoak koordenatu-ardatz beretan. c) Zer lotura dago bi funtzioen artean? a) Abiapuntutzat lehen txirrindulariaren A hiria hartzen badugu, bigarren txirrindulariaren abiapuntua A hiritik 10 km-ra egongo da. Ordubetean 30 km-ra egongo da, 2 orduan 50 km-ra Balio-taula: A txirrindularia
x (h) y (km)
Y 90

Balio-taula: B txirrindularia
x (h) y (km)
Y 90

0 0

1 2 3 4 20 40 60 80

0 1 2 3 4 10 30 50 70 90

10 1 2 3 4 X

10 1 2 3 4 X

b)

Y 90

10 1 2 3 4

c) Bi zuzen paralelo dira.

333

Funtzioak eta grafikoak


070

Herri batetik igarotzen den ibaiak gainezka egin du, eta urak herria hartzeko arriskua dago, 270 cm-ko altuera gainditzen badu. Taulan, goizeko 6etatik arratsaldeko 6etara bitartean neurtutako mailak ageri dira.
Denbora (h) 6 Altuera (cm) 180 8 210 10 240 12 245 14 255 16 265 18 250

a) b) c) d)

Egin ur-goraldia islatzen duen grafikoa. Aurkitu zein den aldagai askea, eta zein, mendeko aldagaia. Urak hartu al du herria? Zer ordutan izan da arriskurik handiena? a)
270 Altuera (cm) 180 2 4 6 8 10 12 14 16 18 Denbora (orduak)

b) Aldagai askea denbora da, eta mendeko aldagaia, uraren altuera. c) 18:00etan urak ez da 270 m-ra iritsi; beraz, urak ez du hartu herria. d) 16:00etan. Taula bat egin dugu saskibaloi-partida batean talde bakoitzak lortu dituen puntuak aintzat hartuz. Bigarren laurdenaren amaierara iritsi aurretik, hau da egoera.
Minutua A taldea B taldea 4 10 6 6 12 8 8 15 14 10 18 18 12 20 18 14 22 24 16 24 26

071

a) Egin bi taldeen grafikoak (A taldearena urdinez, eta B taldearena, gorriz). b) Grafikoei erreparatu ondoren, egin partidaren laburpena. a)
Y 26

A B
2 4 6 8 10 12 14 16 X

b) A taldea aurretik joan zen lehen 10 minutuetan; gero, berdindu egin zuten, berriro aurrea hartu eta 14. minutuan berdindu egin zuten; ondoren, B taldeak aurrea hartu zuen markagailuan.

334

ERANTZUNAK

13

072

Grafikoan, Jonek egindako ibilbidea ageri da: etxetik atera, erosketak egin eta etxera itzuli da. a) b) c) d) e) Zer aldagai daude adierazita? Zenbat iraun du ibilbideak? Zenbatekoa da egin duen gehieneko distantzia? Noiz ibili da bizkorren, etxetik irtetean ala itzultzean? Zure ustez, zer dira atal horizontalak?
Y
6 5 Distantzia (km) 4 3 2 1 1 3 2 Denbora (h) 4

a) Denbora eta distantzia etxetik. b) 3 ordu eta erdi iraun du. c) 6 kilometro. d) Itzultzean ibili da bizkorren. e) Atal horizontalek atsedenaldiak adierazten dituzte.

073

Grafiko honetan, Jokinek ordubetean, oinez eta bizikletaz, lerro zuzenean egindako kilometroen eta igarotako minutuen arteko erlazioa ageri da. a) b) c) d) Zenbat kilometro egin ditu oinez? Eta bizikletaz? Zenbat denbora egin du oinez? Eta zenbat denbora, bizikletaz?

10 Distantzia (km) 8 6 4 2

10

20

30

40

50

60

Denbora (min)

a) 4 kilometro egin ditu oinez: 0. kilometrotik 2.era eta 6.etik 8.era. b) 12 kilometro egin ditu bizikletaz: 2. kilometrotik 6.era eta itzulerako 8 kilometroak. c) 40 minutu egin ditu oinez: 1. minututik 20.era eta 30.etik 50.era. d) 60 40 = 20 minutu egin ditu bizikletaz.

335

Funtzioak eta grafikoak


074

Izotz zati bat daukagu, zero azpiko hamar gradutan (10 C) eta berotu egin dugu. 12 minutuan, tenperatura uniformeki igo da, 0 C-ra arte Ondoren, 30 minutuan urtzen hasi da, tenperaturak gora egin gabe. Izotza 0 C-an dagoen ur bihurtu ondoren, 15 minutuan bereotu eta 10C-ko tenperatura iritsi da. a) Marraztu grafiko bat, prozesua erakusteko. b) Kakulatu zer tenperaturatan egongo den ura, 20 eta 40 minutu pasatutakoan. a)
Y
10 Tenperatura 40 12 10 20 42 57

Minutuak

b) Grafikoan ikus daitekeen moduan, 20 minutu pasatutakoan tenperatura 0 C-koa da eta 40 minutuan ere 0 C-koa izaten jarraitzen du. 075

Auto bat 120 km/h-ko abiaduran dabil autobidean. a) Egin denbora eta egindako distantzia lotzen dituen balio-taula. b) Kalkulatu adierazpen aljebraikoa. c) Adierazi funtzioa grafiko bidez. a)
x y
0 0 1 120 2 240 3 360 4 480 5 600

c)

b) y = 120x

240

120

1 2 3 4

076

ARIN-ARIN enpresak autobusak alokatzen ditu, eguneko 300 -an. a) Egin taula bat, bidaiari kopuruaren arabera bidaiari bakoitzak zenbat ordaindu behar duen jakiteko. b) Zein da bi magnitudeak lotzen dituen adierazpen aljebraikoa? a)
x (pertsonak) y (prezioa)
1 300 5 60 10 30 20 15 30 10 50 6

b) y =

300 x

336

ERANTZUNAK

13

077

Irudi hauek oinarri bera dute, baina forma eta altuera desberdinak. Grafikoan, azalera adierazten da, altueraren mende. Identifikatu puntuak A, B, C eta D irudiekin.

C karratua denez, azalera berbidura perfektua izango da; kasu honetan, (5, 25) edo (6, 36). Eta azalera handieneko irudia denez, (6, 36) izango da; beraz, irudi guztien oinarria 6 da. Horren arabera, B (3, 18) da, D (4, 12), eta beraz, A (5, 25) da.
40 35 1

Azalera (mm2)

30 25 20 15 10 5 4 3 2

A irudia 2 B irudia 3 C irudia 1 D irudia 4

D
1 2 3 4 5 6 7 8 Altuera (mm)

078

Ane JKLM zelai laukizuzenaren J izkinatik hasi da lasterka, noranzko honetan J-K-L-M-J-
J K

Zein grafikok adierazten du, une bakoitzean, abiapuntuarekiko distantzia? a)


Distantzia

b)
Distantzia

c)
Distantzia

d)
Distantzia Denbora

Denbora

Denbora

Denbora

JK ibilbidean, abiadura berean joaten da beti, eta beraz, grafikoa zuzen bat da. KL ibilbidean, distantzia ez-linealki handitzen da, osatzen den diagonala baita distantzia. LM ibilbidean, distantzia ez-linealki txikitzen da, osatzen den diagonala baita distantzia. MJ ibilbidean, distantzia abiadura berean txikitzen da beti, eta beraz, malda negatiboa duen lerro zuzen bat da (aldapa behera).
Beraz, dagokion grafikoa c) da.

337

Funtzioak eta grafikoak


EGUNEROKOAN
079

600 500 Bakterio kopurua 400 300 200 100 Egunak 0 1 2 3 4 5 6 7 8

Laborategi batean, bakterio-kolonia baten garapena ari dira aztertzen. Kolonia zenbat bakteriok osatzen duten idatziz jaso da egunero, eta ikusi da kantitate jakin batetik aurrera bakterio kopurua ez dela aldatzen. Lortutako datuak grafiko honetan adierazi dira.

a) Erreparatu grafikoari eta egin taula, lortutako datuekin. Taula aintzat hartuz, egin bakterioen portaerari buruzko txostena: Esperimentuaren hasierako bakterio kopurua. Populazioa egonkortzeko zer bakterio kopuru behar den, eta zenbatgarren egunean egonkortzen den. Egunen eta bakterio kopuruaren arteko erlazioa, eta 4., 5. eta 6. egunetako bakterio kopuruak, erlazioari eusten bazaio. b) Egin antzeko esperimentu baten grafikoa, hasierako bakterio kopurua 5 bada. Zenbatgarren egunetik aurrera egonkortzen da bakterioen populazioa? a) Eguna
Bakterio kopurua 0 20 1 60 2 180 3 540 4 600 5 600 6 600 7 600 8 600 9 600

Esperimentuaren hasieran, 20 bakterio daude. Laugarren egunera arte, bakterio kopurua handitu egin da; egun horretan, 600 bakterio daude eta kopurua egonkortu egin da. Populazioa bizkorrago hazten da: egunero, bakterio kopurua 3z biderkatzen da, 600 bakteriora iritsi arte. b) Kasu honetan, bosgarren egunean egonkortzen da, 600 bakteriora iristean, alegia.
Eguna Bakterio kopurua
600 500 Bakterio kopurua 400 300 200 100 Egunak 0 1 2 3 4 5 6 7 8

0 5

1 15

2 45

3 135

4 405

5 600

6 600

7 600

8 600

9 600

338

ERANTZUNAK

13

080

Grafiko hauetan, Danelek, Anek, Oierrek eta Iratik, bizikletaz edo motoz, etxetik hondartzara egindako bidaia ageri da. Aztertu grafikoak eta lotu lagun bakoitza dagokion grafikoarekin.
Distantzia Distantzia Distantzia Distantzia Denbora Denbora

Denbora

Denbora

Etxetik atera bezain laster, eskuoihala ahaztu zaidala ohartu naiz. Etxera itzuli behar izan dut, eskuoihalaren bila. Garaiz iristeko, arin-arin joan behar izan dut bizikletaz.

Ni motoz nindoan. Bidean gasolinarik gabe geratu naiz eta oinez jarraitu behar izan dut.

Ane

Ni patxadaz ateratzen naiz beti. Bidean aurrera noala, gero eta azkarrago eragiten diet pedalei, hondartzara iritsi arte.

Danel

Oier

Adierazi zer esan zuen, zure ustez, Iratik. Zer gertatu da haren ibilbidean? Aneri 4. grafikoa dagokio; bertan etxera itzuli dela adierazten da. Oierri 1. grafikoa dagokio; aldapa handiarekin hasi (azkarrago, motorrean) eta aldapa txikiagoarekin amaitzen da. Daneli 3. grafikoa dagokio; aldapa txikiarekin hasi (astiroago) eta handiagotzen doa (azkarrago). Iratik esango zuen: Etxetik irten eta atseden hartzeko gelditu nintzen; ondoren, hondartzaraino joan nintzen. Iratiri 2. grafikoa dagokio. 081

Itsasontzi bat A puntutik B-ra joan da, X uhartea erdigunetzat hartuta zirkunferentzia erdia eginez. Ondoren, B-tik C-ra joan da, lerro zuzena eginez. Zein grafikok adierazten du itsasontzitik uharterako distantzia, ibilbidearen arabera? a)
C B

c)

b)

d)

AB ibilbidean distantzia konstantea da, hau da, erdigunetik zirkunferentziaren edozein puntutara dagoen distantzia berbera da. BC ibilbidearen distantzia txikituz doa eta gero handituz, B-ren distantzia bera izan arte, BC zatia handituz, B-ren distantzia bera izan arte, BC zatia AB-ren zirkunferentziaren korda baita. Horregatik, grafikoa c) da.

339

14

Probabilitatea
ESPERIMENTUAK

DETERMINISTAK

AUSAZKOAK

LAGIN-ESPAZIOA

OINARRIZKOAK GERTAKARIAK KONPOSATUAK

ERAGIKETAK GERTAKARIEKIN

MAIZTASUNA

PROBABILITATEA

BILKETA

EBAKETA

ABSOLUTUA

ERLATIBOA

LAPLACEREN ERREGELA

340

Matematikaria eta enperadorea


1785ean, zoriak, edo agian probidentziak, Pierre Simon Laplaceren aurrean jarri zuen, Parisko Eskola 0Militarrean, Matematikan nabarmentzen zen 16 urteko gazte bat, etorkizunean Europako gizonik boteretsuena bihurtuko zena: Napoleon Bonaparte. Gerora egoera bestelakoa zen: Laplacek zeruko mekanikari buruzko lan bat aurkeztu behar zion Frantziako enperadoreari. Monsieur Laplace, unibertsoaren legeei buruzko liburu hau idatzi duzu, unibertsoaren sortzailea behin ere aipatu gabe. Jauna, ez dut behar izan hipotesi hori erantzun zuen matematikariak. Erantzunak irribarre txiki bat aterarazi zion enperadoreari. Ondoren, audientziak aurrera jarraitu zuen. Hamar urte geroago, Laplacek Probabilitateen teoria analitikoa izeneko lana argitaratu zuen. Berak Zoriaren geometria esaten zion. Liburua jasotzean, zoriari buruz pentsatzen hasi zen Laplace: esperimentuak aurretik zehaztuta ez egoteari buruz, eta matematikako legeekin lotzeko erabili zuen moduari buruz. Adierazi emaitza aurrez jakin daitekeen esperimentu bat eta aurrez jakin ezin den beste bat.

Telefonoak jotzen duenean, ez dakigu aurrez nor izango den. Beraz, emaitza ezin da aurrez jakin. Sagarrondo batera igo, sagar bat hartu eta askatu egin dugu. Ezer geratzen ez badu, lurrera eroriko da.

Probabilitatea
ARIKETAK
001 Sailkatu esperimentu hauek. a) b) c) d) e) Eskuaren luzera kalkulatzea. Dado bat jaurti eta emaitza idaztea. Adreilu baten pisua kalkulatzea. Hurrengo asteko tenperatura maximoa aurrez esatea. Bihar euria egingo duen adieraztea. a) Determinista. b) Ausazkoa. c) Determinista. 002 d) Ausazkoa. e) Ausazkoa.

Idatzi ausazko bi esperimentu eta bi esperimentu determinista. Ausazko esperimentuak: karta bat hartzean zer sailetakoa izango den aurresatea; futbol-partida baten emaitza jakitea, jokatu aurretik. Esperimentu deterministak: Salamancatik Cceresera zer distantzia dagoen kalkulatzea, janari baten osagaien berri izatea.

003

Ba al dago aldi berean ausazkoa eta determinista den esperimenturik? Arrazoitu erantzuna, adibide baten bidez. Ez, esperimentu baten emaitza baldin badakigu egin aurretik (determinista), ezinezkoa da ez jakitea, noski. Ausazko esperimentu hauetako bakoitzean, zehaztu lagin-espazioa, oinarrizko gertakariak eta bi gertakari konposatu. a) 3 bola gorri, 2 bola berde eta bola urdin bat dituen kutxa batetik bola bat ateratzea. b) Karta sorta batetik karta bat ateratzea. c) Bi dardo jaurti eta puntuazioen batura idaztea. d) 1etik 5era zenbakitutako 5 bola dituen kutxatik bola bat ateratzea. a) Lagin-espazioa: E = {bola gorria, bola berdea, bola urdina} Oinarrizko gertakariak: {bola gorria}, {bola berdea}, {bola urdina} Gertakari konposatuak: {bola gorria edo berdea}, {bola gorria edo urdina} b) Lagin-espazioa: E = karta sortako karta guztiak Oinarrizko gertakariak: karta sortako karta bakoitza Gertakari konposatuak: urrea ateratzea, erregea ateratzea c) Lagin-espazioa: E = {2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12} Oinarrizko gertakariak: {2}, {3}, {4}, {5}, {6}, {7}, {8}, {9}, {10}, {11}, {12} Gertakari konposatuak: batura bikoitia lortzea, batura 7 baino handiagoa d) Lagin-espazioa: E = {1, 2, 3, 4, 5} Oinarrizko gertakariak: {1}, {2}, {3}, {4}, {5} Gertakari konposatuak: zenbaki bikoitia ateratzea, 3 baino zenbaki txikiagoa

004

342

ERANTZUNAK

14

005

Karta sorta batetik karta bat ateratzeko esperimentuan, adierazi zein gertakari diren oinarrizkoak, eta zein, konposatuak. a) A = Errege urrea ateratzea b) B = Kopa bat ateratzea c) C = Batekoa ez ateratzea a) Oinarrizkoa. b) Konposatua. c) Konposatua. Adierazi auzasko esperimentu bat, hiru oinarrizko gertakariko lagin-espazioa duena. Futbol-partida baten emaitza kinielan: E = {1, X, 2}. Kalkulatu bi dado jaurtitzeko ausazko esperimentuaren lagin-espazioa. Lagin-espazioa: E = {1, 1; 1, 2; 1, 3; 1, 4; 1, 5; 1, 6; 2, 1; 2, 2; 2, 3; 2, 4; 2, 5; 2, 6; 3, 1; 3, 2; 3, 3; 3, 4; 3, 5; 3, 6; 4, 1; 4, 2; 4, 3; 4, 4; 4, 5; 4, 6; 5, 1; 5, 2; 5, 3; 5, 4; 5, 5; 5, 6; 6, 1; 6, 2; 6, 3; 6, 4; 6, 5; 6, 6} Kalkulatu 3 txanpon aldi berean jaurti eta emaitza idazteko ausazko esperimentuaren lagin-espazioa. Lagin-espazioa: E = {AAA, AA+, A+A, A++, +AA, +A+, ++A, +++} Idoiak 2 blusa ditu, bata urdina eta bestea berdea; 3 gona: urdina, berdea eta zuria. Blusa bat eta gona bat ausaz aukeratzen baditu, zer lagin-espazio izango du ausazko esperimentu horrek? Lagin-espazioa: E = {UU, UB, UZ, BU, BB, BZ} Dado bat jaurtitzeko esperimentuan, gertakari hauek dauzkagu: A = 3 baino txikiagoa ateratzea B = Zenbaki bakoitia ateratzea C = 6 ateratzea a) Adierazi gertakariak oinarrizko c) Kalkulatu A B. gertakarien mende. d) Kalkulatu A C. b) Kalkulatu A B. a) A = {1, 2}; B = {1, 3, 5}; C = {6} b) A B = {1, 2, 3, 5} c) A B = {1} d) A C = {}

006

007

008

009

010

011

Adierazi gertakari hauek gertakarien bildura eta ebakidura gisa. a) Zenbaki bikoitia eta 3ren multiploa ateratzea. b) Zenbaki bikoitia edo 3ren multiploa ateratzea. a) {bikoitia ateratzea} {3ren multiploa ateratzea} b) {bikoitia ateratzea} {3ren multiploa ateratzea} Eman ausazko esperimentu baten adibide bat. Kalkulatu lagin-espazioa, eta oinarrizko bi gertakarien bildura eta ebakidura. Zer hautematen duzu? Dadoa jaurtitzea: E = {1, 2, 3, 4, 5, 6}. {1} {2} = {1, 2}; {1} {2} = {} Oinarrizko bi gertakariren ebakidura multzo hutsa da.

012

343

Probabilitatea
013 Dado bat 20 aldiz jaurtita, emaitza hauek lortu ditugu: 42522 51212 12511 54546 Kalkulatu gertakari hauen maiztasun absolutuak. a) A = Bakoitia ateratzea c) C = 3 edo 4 ateratzea d) D = 6 ateratzea b) B = 4ren zatitzailea ateratzea
Gertakaria Maiztasuna (fi)

A 10

B 14

C 3

D 1

014

Txanpon bat 100 aldiz jaurti ondoren, aurpegia 54 aldiz atera dela idatzi du Ekiek. Zenbat aldiz atera da gurutzea? Gurutze kopurua: 100 54 = 46.

015

4 aurpegiko (aurpegi bakoitza kolore batekoa) dadoa 26 aldiz jaurti eta ezkutuko aurpegiaren kolorea idatzi dugu. Osatu taulak, jakinik urdinaren maiztasuna laranjaren bikoitza dela. Laranja: x
Kolorea (fi) Maiztasuna

Urdina: 2x 2x + 8 + 6 + x = 26 3x = 12 x = 4
Urdina 8 Gorria 8 Berdea 6 Laranja 4

016

Pospolin pentagonala 20 aldiz jaurti ondoren, emaitza hauek lortu dira: 33413 54155 21553 52321 Zenbatekoak dira gertakari hauen maiztasun erlatiboak? Erabili maiztasun absolutuak ere badituen taula bat, laguntza gisa. a) A = Zenbakia bakoitia ateratzea c) C = 2 baino handiagoa ateratzea d) D = 3 edo 4 ateratzea b) B = 4ren zatitzailea ateratzea
Gertakariak A B C D Maiztasun absolutua Maiztasun erlatiboa 15 0,75 9 0,45 13 0,65 7 0,35

017

100 txintxeta jaurti eta 63 punta gora begira dutela geratu dira. Zenbatekoa da Punta gorantz gertakariaren maiztasun erlatiboa? Punta gora begira duela geratzearen balio absolutua: 63; eta maiztasun erlatiboa: 63 : 100 = 0,63.

018

Tetraedro formako dado bat 50 aldiz jaurti eta ezkutuko zenbakia idatzi dugu. Osatu taula.
fi hi
1 10 0,2 2 18 0,36 3 16 0,32 4 6 0,12

344

ERANTZUNAK

14

019

Jaurti dado bat 20 aldiz eta idatzi emaitzak taula batean. a) Zer probabilitate emango zenioke 5 ateratzea gertakariari? b) Eta 3 ateratzea gertakariari? c) Bildu zure emaitzak eta ikaskideenak, eta kalkulatu, berriro ere, 5 ateratzeko probabilitatea. Zure ustez, zer emaitza da fidagarriena? Ez dago emaitza bakar bat, ikasle bakoitzak bat izango baitu. c) atalean, emaitza fidagarriena 0,1666 da.

020

Hiri batean, 24.264 gizon eta 25.736 emakume bizi dira. Pertsona bat ausaz aukeratuz gero, zenbatekoa da emakumea izateko probabilitatea?

P (emakumea) =

25.736 = 0,51472 50.000

021

Txanpon bat askotan jaurti ondoren, aurpegia ateratzeko probabilitatea 0,37 dela jakin dugu. Arrazoitu zenbatekoa den gurutzea ateratzeko probabilitatea. Zer esan dezakegu txanpon horri buruz? Gurutzea ateratzeko probabilitatea: 1 0,37 = 0,63. Txanpona trukatuta dagoela esan daiteke, probabilitateak 0,5 izan beharko bailuke, gutxi gorabehera.

022

Dado bat jaurti eta gora begira geratzen den aurpegiko zenbakia idazteko esperimentuan, kalkulatu gertakari hauen probabilitateak. Esperimentu erregularra al da? a) A b) B

= Zenbaki bikoitia ateratzea = 3ren multiploa ateratzea


a) P (bikoitia) = 3 1 = 6 2 2 1 = 6 3

c) C = 10 baino handiagoa ateratzea d) D = 4 edo txikiagoa ateratzea 0 =0 6

Dadoa ez badago trukatuta, esperimentu erregularra da. c) P (10 baino handiagoa) = d) P (4 edo txikiagoa) =

b) P (3ren multiploa) =

4 2 = 6 3

023

Kiniela egiteko dado batek hiru 1eko, bi X eta 2ko bat ditu. Zer probabilitate du X ateratzeak? Eta 2 ateratzeak?

P (X) =

2 1 = 6 3

P (2) =

1 6

024

Bi txanpon batera jaurti ditugu. Zenbatekoa da bi aurpegi ateratzeko probabilitatea? Eta aurpegi bat eta gurutze bat ateratzekoa?

P (bi aurpegi) =

1 4

P (aurpegi bat eta gurutze bat) =

2 1 = 4 2

345

Probabilitatea
ARIKETAK
025

Adierazi zein esperimentu diren ausazkoak, eta zein, deterministak. a) b) c) d) e) Airera harri bat jaurti eta lurrera erortzen den ala ez aztertzea. Kiniela egin eta emaitzak aztertzea. Zaldi-lasterketa bateko irabazlea zein izango den aurrez esatea. Telefonoz dei egingo dizun hurrengo pertsona nor izango den asmatzea. 3 eta 4 cm-ko katetoak dituen triangelu angeluzuzenaren hipotenusa neurtzea. a) Determinista. b) Ausazkoa. c) Ausazkoa. d) Ausazkoa. e) Determinista.

026

Adierazi zein esperimentu diren ausazkoak, eta zein, deterministak. a) Liburu baten orrialde batean, bokalez hasten diren hitzak zenbatzea. b) Liburu baten orrialde bat ausaz aukeratu eta bokalez hasten diren hitzak zenbatzea. c) 5 cm-ko erradioa duen zirkunferentziaren luzera neurtzea d) Autobusera igoko den hurrengo pertsonaren ilearen kolorea idaztea. e) Futbol-partida batean zenbat gol sartuko diren aurrez esatea. a) Determinista. b) Ausazkoa. c) Determinista. d) Ausazkoa. e) Ausazkoa.

027

Adierazi ausazko 3 esperimentu eta arrazoitu zergatik diren ausazko esperimentuak. Futbol-partida baten emaitza aurresatea, aurrez ezin baita jakin nork irabaziko duen. ONCEren hurrengo zozketaren emaitza jakitea, zozketatutako edozein zenbaki atera baitaiteke. Atetik sartuko den ondorengo pertsonaren adina asmatzea, ez baitakigu nor sartuko den.

028

Dado bat jaurti eta lortutako emaitza idazteko esperimentuan, adierazi zein diren oinarrizko gertakariak, eta zein, gertakari konposatuak. a) b) c) d) Zenbaki bikoitia ateratzea Zenbaki lehena ateratzea 2 baino txikiagoa ateratzea 5 edo handiagoa ateratzea a) Konposatua. {2, 4, 6} b) Oinarrizkoa. c) Oinarrizkoa. d) Konposatua. {5, 6} e) f) g) h) 4ren multiploa ateratzea 7 ateratzea 7 baino txikiagoa ateratzea 6ren zatitzailea ateratzea

Zure ustez konposatuak diren gertakarietan adierazi zenbat oinarrizko gertakari dauden. e) Oinarrizkoa. f) Gertakari nulua. g) Konposatua. {1, 2, 3, 4, 5, 6} h) Konposatua. {1, 2, 3, 6}

346

ERANTZUNAK

14

029

Idatzi ausazko esperimentu hauetako bakoitzaren lagin-espazioa. a) Karta sorta batetik karta bat atera eta saila idaztea. b) Bola gorriak, urdinak, horiak eta berdeak dituen kutxatik bola bat ateratzea. c) 5, 10, 20 eta 50 zentimoko txanponak dituen itsulapiko batetik txanpon bat ateratzea. d) Arrautza gordinak eta egosiak dituen arrautza-ontzi batetik arrautza bat hartzea. e) 1etik 10era zenbakitutako txartelak dituen kutxa batetik txartel bat ateratzea. f) Karta sorta batetik karta bat atera eta beltza den ala ez idaztea. a) E = {urrea, kopa, ezpata, bastoia} b) E = {gorria, urdina, horia, berdea} c) E = {5, 10, 20, 50} d) E = {gordina, egosia} e) E = {1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10} f) E = {beltza, ez-beltza}

030

Definitu lagin-espazioa eta gertakari hauek, karta sorta batetik karta bat ateratzeko esperimentuan. a) Erregea ateratzea. b) Zenbaki bikoitia ateratzea. c) Ezpata ateratzea. d) Urrea ez ateratzea. e) Beltza ateratzea.

Lagin-espazioa: E = karta sortako karta guztiak a) Erregea ateratzea = {errege urrea, errege kopa, errege ezpata, errege bastoia} b) Zenbaki bikoitia ateratzea = 2, 4, 6, txanka eta errege guztiak c) Ezpata ateratzea = ezpata guztiak d) Urrea ez ateratzea = kopa, ezpata eta bastoi guztiak e) Beltza ateratzea = txanka, zaldun eta errege guztiak 031

Egin zuhaitz-diagrama bat, ausazko esperimentu hauetako bakoitzaren lagin-espazioa kalkulatzeko. a) Karta sortatik bi karta atera eta sailak idaztea. b) Txanpon bat jaurtitzen da; gurutzea atera bada, 1etik 8ra zenbakitutako bolak dituen poltsa batetik bola bat ateratzen da. c) Dado bat jaurtitzea: 3ren multiploa ateraz gero, txanpon bat jaurti eta aurpegia edo gurutzea idazten da; bestela, bola urdinak eta gorriak dituen poltsa batetik bola bat ateratzen da. d) Lau txanpon jaurti, eta aurpegi eta gurutze kopuruak idaztea. e) Dado bat jaurti, eta bakoitia ateraz gero, txanpon bat jaurti eta emaitza idaztea. f) 1etik 5era zenbakitutako bolak dituen poltsa batetik bi bola ateratzea

347

Probabilitatea
Urrea Urrea Kopa Ezpata Bastoia Urrea Kopa Ezpata Bastoia Urrea Kopa Ezpata Bastoia Urrea Kopa Ezpata Bastoia

a)

Kopa

Ezpata

Bastoia

b)

Aur.

1 2 3 4 5 6 1 2 3 4 5 6 7 8

Urdina Gorria Urdina Gorria Aur. Gur. Urdina Gorria Urdina Gorria Aur. Gur.

c)
2 3 4 5 6

Gur.

Aur.

d)
Aur.

Aur. Gur. Aur. Gur. Gur. Aur. Aur. Gur. Gur. Aur. Gur. Gur.

Aur. Gur. Aur. Gur. Aur. Gur. Aur. Gur. Aur. Gur. Aur. Gur. Aur. Gur. Aur. Gur.

348

ERANTZUNAK

14

e)

1 2 3 4 5 6

Aurpegia Gurutzea Aurpegia Gurutzea Aurpegia Gurutzea 1 2 3 4 5 1 2 3 4 5 1 2 3 4 5 ...

f)
1

3 4 5

032

Adierazi ausazko esperimentu hauetako bakoitzaren lagin-espazioa, zuhaitz-diagramak erabiliz. a) Ilehoriak, ilegorriak eta beltzaranak dauden gela batetik ikasle bat aukeratzea. b) Bola horiak, urdinak, beltzak eta gorriak dituen poltsa batetik hiru bola ateratzea. c) Bolaluma urdinak eta gorriak dituen kutxa batetik hiru bolaluma ateratzea. d) 1etik 3ra zenbakitutako txartelak dituen kutxa batetik bi txartel ateratzea. a)
Ilehoria Ilegorria Beltzarana

b)

Horia

Horia Urdina Beltza Gorria Horia Urdina Beltza Gorria Horia Urdina Beltza Gorria Horia Urdina Beltza Gorria

Urdina Horia Beltza

Gorria

Esperimentu honetan, ordena ez da garrantzitsua.

349

Probabilitatea
c)
Urd. Gor. Urd. Gor. Gor. Urd. Urdina Gorria Urdina Gorria Urdina Gorria Urdina Gorria 2

d)
1

1 2 3 1 2 3 1 2 3

033

Dado bat jaurtitzeko esperimentuan, gertakari hauek ditugu:

A = Zenbaki lehena ateratzea Kalkulatu bi gertakarien bildura eta ebakidura. A B = {} A B = {2, 3, 4, 5, 6}

B = {4, 6}

034

Karta sorta batetik karta bat ausaz ateratzeko esperimentuan, lau gertakari hauek badauzkagu:

A = Erregea ateratzea B = Urrea ateratzea

C = Zalduna ateratzea D = Txanka ateratzea

kalkulatu gertakari hauek. a) A b) A c) A

B B C

d) A C e) C D f) C D a) A B = Urrea edo erregea ateratzea

b) A B = Errege urrea ateratzea c) A C = Zalduna edo erregea ateratzea d) A C = Gertakari hutsa e) C D = Zalduna edo txanka ateratzea f) C D = Gertakari hutsa 035

Karta sorta batetik karta bat atera dugu. Idatzi gertakari hauek bildura eta ebakidura gisa. a) b) c) d) Bastoia edo kopa ateratzea Beltz urrea ateratzea Batekoa edo ezpata ateratzea Errege bastoia ateratzea a) {bastoia ateratzea} {kopa ateratzea} b) {txanka ateratzea} {zalduna ateratzea} {erregea ateratzea} {urrea atera.} c) {batekoa ateratzea} {ezpata ateratzea} d) {erregea ateratzea} {bastoia ateratzea}

350

ERANTZUNAK

14

036

Dado bat jaurti eta gertakari hauek hartuko ditugu kontuan: A = Bikoitia ateratzea B = {4, 6} Kalkulatu A B eta A B gertakariak. Zer hautematen da?

A B = {4, 6} A B = {2, 4, 6} Bilduraren emaitza A da, eta ebaketarena, B, B A-ren barruan dagoelako.
037

Ausazko esperimentu bat eta A eta B gertakariak emanda, zer ondorio ateratzen duzu A B = A bada? Eta A B = A bada? Baldin A B = A, A B-ren barruan dago. Baldin A B = A, B A-ren barruan dago.

038

EGIN HONELA NOLA KALKULATZEN DIRA PROBABILITATEAK ESPERIMENTUEN BIDEZ? Zaku batean, 50 kg babarrun zuri eta babarrun nabar daude. Kalkulatu babarrun bat atera eta nabarra izateko probabilitatea.
LEHENA.

Esperimentua askotan egin behar da. Eskutada bat atera behar da zenbait aldiz, eta zenbat babarrun dauden zenbatu.

BIGARRENA.

Esperimentuko gertakari bakoitzaren maiztasuna idatzi behar da. Adibidez: 738 nabar 5.000 babarrunetan. Probabilitatearen balioa maiztasun erlatiboa da, gutxi gorabehera. P (babarrun nabarra) = 738 = 0,1476 5.000

HIRUGARRENA.

039

Poltsa batean, 1etik 5era zenbakitutako bola kopuru zehaztugabea dago. Bola bat atera, emaitza idatzi eta atzera poltsan sartzeko esperimentua 5.000 aldiz egin da. Maiztasunak taulan ageri dira:
Zenbakia fi 1 950 2 1.200 3 900 4 1.100 5 850

a) Kalkulatu 2ren multiploa ateratzeko probabilitatea. b) Poltsan 1.000 bola badaude, zenbat dira mota bakoitzekoak? Arrazoitu erantzuna. a) P (2ren multiploa) = 1.200 + 1.100 = 0,66 5.000 b) Poltsan 1.000 bola badaude, eta gertakari bakoitzaren probabilitatea bider 1.000 egiten badugu, bola kopuruaren hurbilketa bat izango dugu: fi f 1.000 = i hi 1.000 = 5.000 5
Zenbakia Bola kopurua 1 190 2 240 3 180 4 220 5 170

351

Probabilitatea
040

Aurpegiak 1etik 6ra zenbakituta dituen dado bat jaurtitzean, kalkulatu, esperimentuen bidez, 1 zenbakia ateratzeko probabilitatea. Erabili eta osatu taula hau.
Jaurtiketak 20 40 60 80 100 Bateko kopurua

fi

hi

Alderatu urrats bakoitzeko maiztasun erlatiboa eta Laplaceren erregela aplikatuz lortuko zenukeen emaitza. Zer hautematen duzu? Emaitza ikaslearen esperimentuaren arabera aldatzen da. Laplaceren erregela aplikatuz lortutako emaitzak esperimentuaren emaitzen antzekoak izan behar dute, batik bat, jaurtiketa kopurua handitzen den heinean. 041

Poltsa batean, 4 bola urdin, 3 gorri, 2 berde eta zuri bat ditugu. Bola bat atera dugu ausaz. a) Zerk du probabilitate handiena, urdinak ala zuriak? b) Zerk du probabilitate handiena, gorriak ala berdeak? c) Kalkulatu kolore bakoitzaren probabilitatea. Zenbatekoa da probabilitatearen batura?

P (U) = P (Z) =

4 2 3 2 1 = = 0,4 ; P (G) = = 0,3; P (B) = = = 0,2; 10 5 10 10 5

1 = 0,1 10 a) Urdinak. b) Gorriak.

c) Probabilitateen batura 1 da.

042

Poltsa batean, 5 bola gorri, 6 urdin, 4 berde eta 3 laranja daude. a) Zenbat bola atera behar dira bola urdin bat ziur ateratzeko? b) Zer kolorek du probabilitate handiena poltsatik bola bat ateratzean? a) 18 bolatik 6 urdinak direnez, 18 6 + 1 = 13 bola atera behar dira. b) Urdinak du probabilitate handiena, bola gehien dituen kolorea baita.

043

A poltsan, 3 bola gorri eta 2 berde daude. B poltsan, bola gorri bat eta 2 berde. Poltsa bat aukeratu, bola bat atera eta berdea ateratzen duenak irabazten du. Irabazteko hau aukeratu behar da: a) A poltsa. c) B poltsa. b) Edozein poltsa. d) Ezin da jakin. d) Ezin da jakin; hala ere, berdea ateratzeko probabilitatea handiagoa da 2 2 B poltsa aukeratuz gero. P (berdea B-n) = > P (berdea A-n) = . 3 5

352

ERANTZUNAK

14

044

Esperimentu hauetarako, aukeratu gertakari ziur bana eta ezinezko gertakari bana. a) b) c) d) 1etik 6ra zenbakitutako aurpegiak dituen dadoa jaurtitzea. Bi txanpon jaurtitzea. 1etik 4ra zenbakitutako bolak dituen poltsa batetik bola bat ateratzea. Bi dado jaurti eta lortutako puntuak batzea. a) Gertakari ziurra: 10 baino txikiagoa ateratzea. Ezinezko gertakaria: 11 ateratzea. b) Gertakari ziurra: aurpegia edo gurutzea ateratzea. Ezinezko gertakaria: hiru aurpegi ateratzea. c) Gertakari ziurra: 5 baino txikiagoa ateratzea. Ezinezko gertakaria: 0 ateratzea. d) Gertakari ziurra: 1 baino handiagoa ateratzea. Ezinezko gertakaria: 23 batura ateratzea.

045

Ekiprobableak al dira esperimentu hauen oinarrizko gertakariak? a) Karta sorta batetik karta bat atera eta beltza den ala ez idaztea. b) Bi txanpon jaurtitzea. c) Bost sagar, hiru laranja eta lau aran dituen fruituontzi batetik fruitu bat ateratzea. a) Ez dira ekiprobableak, probabilitate handiagoa baitu beltza ez ateratzeak. b) Ekiprobableak dira, txanponen ordena kontuan hartzen bada; bestela ez dira ekiprobableak. c) Ez dira ekiprobableak, fruta bakoitzaren kantitatea desberdina baita.

046

Aurpegiak 1etik 6ra zenbakituta dituen dado bat jaurti eta gora begira geratzen den aurpegiaren balioa idazten da. Kalkulatu probabilitate hauek: a) b) c) d) Zenbaki bikoitia ateratzea. Zenbaki bakoitia ateratzea. 2 baino handiagoa ateratzea. 1 baino txikiagoa ateratzea. 3 1 = 6 2 3 1 = b) P (bakoitia) = 6 2 a) P (bikoitia) = c) P (2 baino handiagoa) = d) P (1 baino txikiagoa) = 4 2 = 6 3 e) 6 edo handiagoa ateratzea. f) 3ren multiploa ateratzea. g) 4ren multiploa ateratzea. 1 6

e) P (6 edo handiagoa) = f) P (3ren multiploa) =

2 1 = 6 3 1 g) P (4ren multiploa) = 6

0 =0 6

353

Probabilitatea
047

40 kartako sorta batetik karta bat ateratzen da. Kalkulatu probabilitate hauek: a) b) c) d) e) f) Urrea izatea. Errege kopa izatea. Erregea izatea. Bateko ezpata ez izatea. Kopa izatea. Bastoia izatea. a) P (urrea) = 10 1 = 40 4 1 40 g) h) i) j) k) Kopa edo bastoia izatea. Batekoa ez izatea. Beltza izatea. Beltza ez izatea. Ez izatea ez batekoa ez beltza. 20 1 = 40 2

g) P (kopa edo bastoia) = h) P (batekoa ez) = i) P (beltza) =

b) P (errege kopa) = c) P (erregea) =

36 9 = 40 10

4 1 = 40 10 39 40

12 3 = 40 10 28 7 = 40 10 24 3 = 40 5

d) P (bateko ezpata ez) = e) P (kopa) = 10 1 = 40 4 10 1 = 40 4

j) P (beltza ez) =

k) P (ez batekoa ez beltza) =

f) P (bastoia) =

048

Diru-zorro batean, 20 zentimoko sei txanpon, 50 zentimoko lau eta euro bateko hiru daude. Txanpon bat atera dugu ausaz. Kalkulatu probabilitate hauek: a) 20 zentimoko txanpona ateratzea. b) 50 zentimoko txanpona ateratzea. c) Euro bateko txanpona ateratzea. a) P (20 zent.) = b) P (50 zent.) = 6 13 4 13 c) P (1 ) = 3 13

049

Poltsa batean, 5 bola urdin, 4 bola zuri eta 3 bola gorri daude. Bola bat atera dugu ausaz. Kalkulatu probabilitate hauek: a) b) c) d) e) f) g) Bola urdina ateratzea. Bola gorria ateratzea. Bola zuria ateratzea. Bola urdina edo gorria ateratzea. Bola gorria edo zuria ateratzea. Bola horia ateratzea. Edozein koloretako bola ateratzea.

354

ERANTZUNAK

14

a) P (urdina) = b) P (gorria) = c) P (zuria) =

5 12 3 1 = 12 4

e) P (gorria edo zuria) = f) P (horia) = 0 =0 12

7 12

4 1 = 12 3 8 2 = 12 3

g) P (edozein kolore) =

12 =1 12

d) P (urdina edo gorria) =

050

Poltsa batean, 1etik 20ra zenbakitutako bolak daude. Bola bat atera dugu ausaz. Kalkulatu ateratako bola honelakoa izateko probabilitatea: a) Zenbaki bikoitia. b) Zenbaki bakoitia. c) 3ren multiploa. a) P (bikoitia) = b) P (bakoitia) = 10 1 = 20 2 10 1 = 20 2 6 3 = 20 10 15 3 = 20 4 d) 5 baino handiagoa. e) 15 edo txikiagoa. f) 3ren eta 4ren multiploa.

c) P (3ren multiploa) =

d) P (5 baino handiagoa) = e) P (15 edo txikiagoa) =

15 3 = 20 4 1 20

f) P (3ren eta 4ren multiploa) =

051

Bi dado jaurti ditugu. Kalkulatu honelakoak izateko probabilitatea: a) Bi zenbaki berdin. b) Bi zenbaki bikoiti. a) P (bi berdin) = b) P (bi bikoiti) = 6 1 = 36 6 9 1 = 36 4 c) Gutxienez 6 bat. d) 1 eta 3 izatea. c) P (gutxienez bat 6) = d) P (1 eta 3) = 11 36

2 1 = 36 18

052

Bi txanpon jaurti ditugu. Kalkulatu probabilitate hauek: a) b) c) d) Aurpegi bakar bat. Gurutze bakar bat. Bi aurpegi. Bi gurutze. e) f) g) h) Gutxienez aurpegi bat. Gutxienez gurutze bat. Aurpegirik ez. Gurutzerik ez.

355

Probabilitatea
a) P (aurpegi bat) = b) P (gurutze bat) = c) P (bi aurpegi) = d) P (bi gurutze) = 2 1 = 4 2 2 1 = 4 2 e) P (gutxienez aurpegi bat) = f) P (gutxienez gurutze bat) = g) P (aurpegirik ez) = h) P (gurutzerik ez) = 1 4 1 4 3 4 3 4

1 4 1 4

053

Hiru txanpon jaurti ditugu. Kalkulatu probabilitate hauek: a) Hiru aurpegi ateratzea. b) Gutxienez aurpegi bat ateratzea. a) P (hiru aurpegi) = 1 8 7 8 c) Gutxienez bi gurutze ateratzea. d) Aurpegirik ez ateratzea. c) P (gutxienez bi gurutze) = d) P (aurpegirik ez) = 1 8 4 1 = 8 2

b) P (gutxienez aurpegi bat) =

054

Bi dado jaurti eta lortutako puntuak batu ditugu. Kalkulatu probabilitate hauek: a) Batura 2 izatea b) Batura 2 baino handiago izatea. c) Batura 7 izatea. a) P (2) = 1 36 35 36 d) Batura 7 ez izatea. e) Batura 12 baino txikiagoa izatea. f) Batura 12 baino handiagoa izatea. d) P (7 ez izatea) = 30 5 = 36 6 35 36 0 =0 36

b) P (2 baino handiagoa) = c) P (7) = 6 1 = 36 6

e) P (12 baino txikiagoa) =

f) P (12 baino handiagoa) =

055

Irudikoaren moduko erruleta birarazi dugu. Kalkulatu zenbaki hauek ateratzeko probabilitatea: a) 1 zenbakia. b) 3 zenbakia. c) 6 zenbakia. a) P (1) = b) P (3) = c) P (6) = 4 1 = 8 2 3 8 1 8 d) Zenbaki bakoitia. e) 3ren multiploa. 7 8 4 1 = 8 2

d) P (bakoitia) =

e) P (3ren multiploa) =

356

ERANTZUNAK

14

056

Loreak txanoa, lepokoa eta artilezko eskularruak erabiltzen ditu. Armairuan hiru koloretako sorta bana dauka: horia, berdea eta beixa. Txanoa, lepokoa eta eskularruak ausaz aukeratzen baditu, zenbat modutan jantz daiteke? Janzteko moduak eta lagin-espazioa berberak dira: 3 3 3 = 27.
Horia Horia Horia Berdea Beixa Horia Berdea Beixa Horia Berdea Beixa Horia Berdea Beixa Horia Berdea Beixa Horia Berdea Beixa Horia Berdea Beixa Horia Berdea Beixa Horia Berdea Beixa

Berdea

Beixa

Horia

Berdea

Berdea

Beixa

Horia

Beixa

Berdea

Beixa

057

Zozketa baterako, 10.000 txartel egin dituzte. Jonek 30 txartel baditu, eta Saioak 53, nork du irabazteko probabilitate handiena? 30 3 53 = < = P (Saioa) 10.000 1.000 10.000 Saioak du irabazteko probabilitate handiena.

P (Jon) =

058

Bazkari batean, 28 gizon eta 32 emakume daude. 16 gizonek eta 20 emakumek okela jan dute, eta gainerakoek, arraina. Pertsona ausaz aukeratuta, kalkulatu gertakari hauen probabilitatea. a) Gizona izatea. b) Arraina jatea. a) P (gizona) = c) Gizona izan eta arraina jatea.

28 7 12 1 = = c) P (gizona izan eta arraina jatea) = 60 15 60 5 24 2 = b) P (arraina jatea) = 60 5

357

Probabilitatea
059

Ausazko esperimentu batek izan al dezake oinarrizko gertakari bakar bat? Eta bi? Eta hiru? Hala bada, eman zenbait adibide. Ausazko esperimentu batek ezin du oinarrizko gertakari bakar bat izan, gertakari ziurra izango litzatekeelako, eta beraz, esperimentu determinista. Gertakari batetik aurrera, edozein gertakari kopuru izan dezake. Esate baterako, txanpon bat jaurtitzea, bi gertakariren kasurako; gertakariak aurpegia eta gurutzea dira. Hiru gertakariren kasurako, partida baten emaitza kinielan; gertakariak 1, X eta 2 dira.

060

Kalkulagailu zientifikoek RAN edo RANDOM funtzioa dute. Hari esker, 0tik 1era arteko zenbaki bat lortzen da, eta ausazkotzat har daiteke. Nola lor daiteke 0tik 100era arteko ausazko zenbaki bat, funtzio hori erabiliz? Funtzioak emandako zenbakia 101ez biderkatu eta zati osoa hartuta.

061

Poltsa batean, sei bola gorri, lau berde eta bost hori daude. Zenbat bola gorri gehitu behar dira, bola gorria ateratzeko 4 probabilitatea izateko? 5 6 6+x Hasierako probabilitatea: P (gorria) = ; x bola gorri gehituz gero: . 15 15 + x 6+x 4 = 30 + 5 x = 60 + 4 x x = 30 15 + x 5 30 bola gorri gehitu behar dira.

062

Dado trukatu batean, 6 ateratzeko probabilitatea beste edozein zenbaki ateratzeko probabilitatearen bikoitza da. Zer probabilitate du oinarrizko gertakari bakoitzak?

P (1) = P (2) = P (3) = P (4) = P (5) = x, P (6) = 2x P (1) + P (2) + P (3) + P (4) + P (5) + P (6) = 1 x + x + x + x + x + 2x = 1 7x = 1 x=
1 1 2 P (1) = P (2) = P (3) = P (4) = P (5) = , P (6) = 7 7 7

EGUNEROKOAN
063

Gaur goizean 9,50 -ko menua eskaintzen duen jatetxe baten iragarkia ikusi dugu Anderrek eta biok. Gainera, iragarkiaren arabera, 36 menu daude aukeran. Menuaren iragarkia ikusi ondoren, Anderrek ez zuen egia zelako uste osoa. Sarreran ikusgai dagoen menuan, 3 lehen plater, 3 bigarren eta 3 postre daude aukeran, edo kafea postrearen ordez. Gainera, lehen plater bat, bigarren bat eta postrea edo kafea hartuta, edozein konbinazio egin daiteke.

358

ERANTZUNAK

14

36 menu aukeran.
Lehen platerak: Zopa Menestra Pasta Bigarrenak: Arrain freskoa Haragi erregosia Ganba-arrautzopila Postrea/kafea: Fruta Tarta, Flana

Datuak ikusita, zuzena al da jatetxeko menuen iragarkia? Bai, zuzena da. Izan ere, menua aukeratzeko lagin espazioak: 3 3 (3 + 1) = 36 oinarrizko gertakari ditu.

9,50

064

Zenbait komunikabidetan, albiste hau ikusi GERO ETA EMAKUME ERRETZAILE GEHIAGO dugu. Munduko emakumeen%12 erretzaileak dira. Gizonen Albistea irakurri ondoren, kasuan, berriz, erretzaileak eta gizonen biztanleria %48 dira. Badirudi, hurren go urteetarako joera hau eta emakumeena izango dela: emakume erretzaileen ehunekoa gora egingo berdinak direla du, eta gizonezkoen ehunekoa, berriz, txikituz joango pentsatuta, erantzun da. galdera hauei. a) Zenbatekoa da erretzaileen ehunekoa, sexua aintzat hartu gabe? b) Pertsona bat ausaz aukeratuta, zer probabilitate du emakumea eta ez-erretzailea izateko? 12 + 48 = 30 %. % 30 a) Ehunekoen batez bestekoa da: 2 b) Munduan 200 pertsona baleude, 100 emakumean lirateke, eta haietatik 12, erretzaileak. 88 44 11 = = = 0,44 P (emakume ez-erretzailea) = 200 100 25 Ikasturte-amaierako bidaiarako dirua biltzeko, 1.000 txartel saldu eta zozketa bat egitea erabaki dugu. Txartel saritua zein den jakiteko, 0tik 9ra zenbakitutako 10 bola dituen poltsa batetik bola bat aterako dugu. Esperimentua 3 aldiz errepikatu eta emaitza idatziko dugu, 3 zifrako zenbakia lortu arte. Saria sakelako telefono bat da, eta zenbaki hori duen txartelaren EHUNEKOA HAMARREKOA BATEKOA jabearentzat izango da. Jonek ehuneko bera duten bi txartel erosi baditu, zer probabilitate du saria irabazteko? Zer probabilitate du lehen ateraldiaren ondoren ehunekoa asmatu badu?

065

Jonen probabilitateak ez du zerikusirik ehuneko berekoak izatearekin; 2 1 = probabilitatea: . 1.000 500 2 1 = Lehen zenbakia asmatuz gero, probabilitatea: . 100 50

359

Arte-zuzendaritza: Jos Crespo Proiektu grafikoa: Azala: CARRI/SNCHEZ/LACASTA Barrualdea: Manuel Garca, Rosa Barriga Irudiak: Jorge Arranz, Carlos Fernndez, Jos Mara Valera Proiektu-burua: Rosa Marn Irudien koordinazioa: Carlos Aguilera Proiektu-garapenerako burua: Javier Tejeda Garapen grafikoa: Jos Luis Garca, Ral de Andrs

Zuzendaritza teknikoa: ngel Garca Encinar Koordinazio teknikoa: Maitane Barrena, Flix Rotella Konposaketa eta muntaketa: Miren Pellejero, Almudena de la Torre, Luis Gonzlez, Lourdes Romn, Marisa Valbuena Hizkuntza-egokitzapena: Josu Garate Zuzenketa: Iratxe Lpez Argazkien aukeraketa eta dokumentazioa: Nieves Marinas Argazkiak: A. Toril; C. Contreras; F. de Madariaga; J. Jaime; J. M. Escudero; M. G. Vicente; AGENCIA ESTUDIO SAN SIMN/A. Prieto; COMSTOCK; HIGHRES PRESS STOCK/AbleStock.com; MATTON-BILD; Nokia Corporation; SANTILLANAREN ARTXIBOA

2007 by Zubia Editoriala, S. L. / Santillana Educacin, S. L. Legizamon poligonoa Gipuzkoa kalea, 31 48450 Etxebarri (Bizkaia) Inprimatzailea:

EAN: 8431300007925 EK: 908261 Lege-gordailua:


Debekaturik dago, legeak ezarritako salbuespenak salbu, lan hau inola bikoiztea, banatzea, jendaurrean jakinaraztea zein eraldatzea, beraren jabetza intelektuala dutenen baimenik gabe. Aipatutako eskubideen urratzea jabetza intelektualaren aurkako delitua izan daiteke (Kode Penaleko 270. artikulua eta hurrengoak).