Вы находитесь на странице: 1из 29

UVOD

Od onog momenta kada je Hegel objavio djelo Nauka logike i time dovrio svoj filozofski sistem poinju se odvijati diskusije meu njegovim interpretatorima i kritiarima o problemu samog statusa Fenomenologije duha i same ideje fenomenologije duha u odnosu na nauku logike. Status fenomenologije duha u cjelini Hegelovog misaonog sistema otvoren je ve u godinama pripremanja i pojavljivanja samog djela Fenomenologija duha, to tome svjedoi i sama Hegelova prepiska sa elingom. Pojava Nauke logike i Enciklopedije filozofskih nauka donijela visoku problemsku napetost u miljenje odnosa izmeu ideje fenomenologije i logike ideje, te ideje fenomenologije i ideje enciklopedijskog sistema nauke1. Hegelova najava sistema filozofije ili prvog dijela sistema, imala je s Fenomenologijom duha kao prvim djelom sistema ili uvodom u sistem. Samo utemeljenje logike ideje i ideje enciklopedijskog sistema filozofije iznova je zahtijevalo odreivanje prema ideji fenomenologije. Hegel fenomenologiji duha nije dao neko oekivano mjesto u sistemu. Naime, postavio je samo u jednom odjeljku o subjektivnom duhu, izmeu antropologije i psihologije kao razvojnu stanicu postizanja istine subjektivnog duha. Ova injenica pokree niz pitanja meu Hegelovim tumaima: Da li je Fenomenologija duha najprije postavljeni, pa onda opozvani prvi dio filozofskog sistema? U kakvom odnosu stoji Fenomenologija duha prema Nauci logike i Enciklopediji? 2 Rasprava o ovim pitanjima pokrenuta je nedugo poslije Hegelove smrti i moe se rei da traje do danas. Ona je ponudila najrazliitije odgovore koji zadiru u razumijevanje same biti Hegelove filozofije uopte. Prema miljenju mnogih, jo za vrijeme Hegelova ivota je zametnut spor o tome da li djelo ini nekakvu filozofsku ...propedeutiku ili anticipaciju

Milenko A. Perovi, Nauni rad; Odnos Fenomenologije duha i Nauke logike kod Hegela, Filozofski fakultet, Novi Sad 2006. Str. 23 2 Isto, Str. 24

puta znanja prema nauci...3 . Hegelov sljedbenik po imenu Mihelet, na osnovu Hegelovog stava o Fenomenologiji duha kao vlastitom putu otkrivanja4, smatrao je da dijelo ini samo jednu etapu u Hegelovom duhovnom razvoju, koja ne pripada sistemu, niti ima bitnu vrijednost. Prema Marksovom shvatanju Fenomenologija duha predstavlja rodno mjesto i tajnu Hegelove filozofije. Dijalektika je ono misaono veliko u njezinom filozofskom izvoenju i misaonom rezultatu. Misaona veliina Hegelovog fenomenolokog stanovita u tome je to samoproizvoenje ovjeka shvata kao proces, a opredmeenje kao otuenje i ukidanje toga otuenja. Probelm statusa ideje fenomenologije duha u Hegelovom miljenju ostaje otvoren do danas. Dublji misaoni interes ne moe biti zadovoljen stavom iskljuenja Fenomenologije duha iz sistema, na temelju ideje o suprostavljanju mladog i starog Hegela, tj. Hegela do 1807. godine i Hegela kao mislioca sistema, jer se teza o radikalnosti preokreta u Hegelovom miljenju ne moe argumentovano braniti. Isto tako, ne moe se zadovoljiti teza da se Hegelov sistem sastoji od fenomenologije, logike i real-filozofije. Ovde se javlja potreba da se iznova pita o smislu i karakteru evolucije ideje fenomenologije duha i Nauke logike, odnosno propitivanje problema odnosa ideje fenomenologije duha i logike ideje. U prvom predgovoru Nauke logike iz 1812. godine Hegel na dvostruki nain tematizuje odnos izmeu Fenomenologije duha i Nauke logike. A slijed pojavljivanja tih djela zahtijevao je objanjenje njihovog spoljanjeg odnosa u sklopu najavljivanog i ovim djelima zapoetkog graenja Sistema Nauke. Sadrina Nauke logike prisiljava Hegela da koriguje dio predvienog plana gradnje sistema. Naime, Fenomenologija duha je trebala da bude prvi dio sistema, a da drugi dio sainjava Logika. Ona neophodna obimnost Logike je izmjenila karakter spoljanjeg odnosa izmeu Logike i Fenomenologije duha. Sad se Logika postavlja kao nastavak Fenomenologije duha. Ovim se pokazuje unutranja napetost u temeljnoj ideji Hegelovog sistema ili napetost u samome toku gradnje sistema, tj. tekoe konkretnog sistematskog razvijanja ideje. ...Naime, proirivanje obima Logike i Fenomenologije ima anticipacijski karakter, koji se ipak naknadno otkriva kao anticipacijski, tek sa stanovita Enciklopedije... 5 Sam stvaralaki Hegelov uticaj oduvijek je bio univerzalan. Filozofska pojava Georga Vilhelma Fridriha Hegela dominira ne samo devetnaestim i dvadesetim, ve i dvadeset prvim vijekom, ona dominira dvostruko, tj. na dva suprotna naina, svojom desnicom i svojom ljevicom, svojom filozofskom sistematskom statikom, svojom dijalektikom koja,

Milenko A. Perovi, Nauni rad; Odnos Fenomenologije duha i Nauke logike kod Hegela, Filozofski fakultet, Novi Sad 2006. Str. 24 4 Isto, Str. 24 5 Isto, Str. 29

kao najdublji zakon i sveobuhvatna metoda, izraava samo revolucionu dinamiku svega kretanja i svega razvoja, ...a sve je kretanje i sve razvoj...6

FENOMENOLOGIJA
6

G. W. F. Hegel, Nauka Logike, preveo dr. Duan Nedeljkovi, Beograd 1973. Str. 8

DUHA
Budui da se filozofija prema Hegelu sutinski nalazi u elementu optosti koja u sebi obuhvata ono to je posebno, to se kod nje, vie nego kod drugih nauka, javlja privid, kao da je kako on veli u cilju ili u posljednjim rezultatima izraena sama stvar, i ak u njenoj savrenoj sutini, nasuprot emu samo izvoenje jeste zapravo ono to je nesutinsko. Hegel smatra da se gaji uvjerenje ...da se u optoj predstavi, na primjer o tome to je anatomija, u znanju, recimo, o dijelovima tijela, posmatranih u njihovom mrtvom stanju, jo ne posjeduje sama stvar, sadrina te nauke, ve da se, osim toga, moramo potruditi oko onoga to je posebno... 7 Naime, kod jednog takvog znanja, koje po Hegelu ne nosi s pravom ime nauke, obino se ne razlikuje neka konverzacija o svrsi i slinim optostima od istorijskog i bespojmovnog naina. Ovaj nesklad bi nastao u filozofiji, upotrebom jednog takvog naina u njoj, on bi se sam od sebe pokazao da je nesposoban da se pomou njega doe do istine, zakljuuje Hegel. Odnos koji jedno filozofsko djelo ima prema drugim nastojanjima o istom predmetu uvlai u nju neki heterogeni interes 8, ime se po Hegelu zamrauje ono do ega je stalo kod samog saznanja istine. Za mene suprotnost izmeu onoga to je istinito i onoga to je lano postaje nepokolebljiva, ...tako se po njemu takoe obino oekuje ili saglaavanje ili protivrijeje u odnosu prema jednom datom filozofskom sistemu, pa se u svakoj izjavi o njemu vidi samo ili jedno ili drugo...9 To mnjenje prema Hegelu ne shvata razliku izmeu filozofskih sistema toliko kao neprekidno razvijanje istine, koliko u toj razlici vidi samo protivrijenost. Pupoljak se gubi u izbijanju cvijeta, te bi se moglo rei da cvijet opovrgava pupoljak; tako isto plod oglaava cvijet za neko lano postojanje biljke, te kao istina biljke nastupa plod na mjesto svijeta10. Ove se forme za Hegela ne samo razlikuju, vee se one prema njemu uzajamno potiskuju kao meusobno nepodnoljive, a njihova prolaznost ini ih u isto vrijeme momentima organskog jedinstva11. U tom organskom jedinstvu one ne samo da protivrijee jedna drugoj, ve je svaka isto tako kako Hegel navodi ...nuna kao i svaka druga, i tek ta jednaka nunost sainjava ivot cjeline...12 Hegel se pita u emu bi se ono to je u jednom filozofskom spisu bitno moglo izraziti bolje nego u njegovim svrhama i rezultatima, i ime se te njegove svrhe i ti
7 8

G. V. F. Hegel, Fenomenologija duha, preveo dr. Nikola M. Perovi, Beograd 1974. Str. 1 Isto, Str. 2 9 Isto, Str. 2 10 Isto, Str. 2 11 Isto, Str. 2 12 Isto, Str. 2

rezultati saznaju odreenije nego pomou njihove razlike od onoga to to doba inae proizvodi u istoj oblasti? Naime, ako takvo jedno saznanje treba da vai ne samo za poetak saznanja ve i za neto vie, ako ono prema Hegelu treba da se smatra za stvarno saznanje, onda se ono po njegovom miljenju mora uvrstiti u one izume koji su usmjereni na to da se sama stvar zaobie i da se poveu ovo dvoje: ...izgled ozbiljnosti i truda oko te stvari i stvarna uteda takvog truda... 13 Stvar po Hegelu nije iscrpna u njenom cilju14, ve u njenom izvrenju 15, niti je rezultat16 stvarna cjelina, ve cjelina za Hegela sainjava rezultat zajedno sa svojim postojanjem 17. Cilj za sebe predstavlja ...ono opte koje je mrtvo, kao to je tendencija isto komeanje koje je lieno svoje stvarnosti; i goli rezultat jeste leina koja je iza sebe ostavila tendenciju...18 Sam poetak obrazovanja i napornog iskobeljavanja iz neposrednosti supstancijalnog ivota po Hegelu moraemo uvijek da uinimo time to emo umjeti da zadobijemo znanja o optim osnovnim stavovima i stanovitima, mi se najprije prema njemu moramo uzdignuti do misli o stvari uopte, a isto tako da tu istu stvar podupremo ili opovrgnemo, da to mnotvo shvatimo prema odredbama i da o njemu donesemo valjanu odluku i ozbiljan sud. Poetak obrazovanja jeste taj koji e ustupiti mjesto ozbiljnosti ispunjenoga ivota, koja nas prema Hegelu uvodi u iskustvo u samoj stvari. Pa ako uz to pridoe takoe to, da ozbiljnost pojma sie u njenu dubinu, onda e takvo jedno znanje o ocjenjivanju zadrati svoje pogodno mjesto u konverzaciji19. Nauni sistem za Hegela predstavlja pravi oblik u kome istina moe da egzistira. A onaj zadatak koji je on sebi postavio jeste da filozofiju priblii formi nauke, odnosno cilju, i da time bude u stanju kako ona navodi, ...da odbaci svoje ime ljubavi prema znanju i da predstavlja stvarno znanje... Ona unutranja nunost 20 da znanje bude nauka lei u njegovoj prirodi, a jedino zadovoljavajue objanjenje toga jeste prikazivanje same filozofije. Da je vrijeme da se filozofija uzdigne na stupanj nauke, za Hegela bi predstavljalo jedino istinsko opravdanje onih pokuaja koji tee tom cilju, jer bi to kako Hegel navodi, dokazalo njegovu nunost, ta vie u isto vrijeme bi ga sprovelo. Hegel je miljenja, ako ono to je istinito egzistira samo u onome to se imenuje as kao opaanje, as kao neposredno znanje o onome to je apsolutno, kao religija, kao bie samog centra, onda sa toga stanovita za izlaganje filozofije prema njemu zahtjeva
13 14

G. V. F. Hegel, Fenomenologija duha, preveo dr. Nikola M. Perovi, Beograd 1974. Str. 2 Isto, Str. 2 15 Isto, Str. 2 16 Isto, Str. 2 17 Isto, Str. 2 18 Isto, Str. 2 19 Isto, Str. 3 20 Isto, Str. 3

ono to je suprotnost forme pojma. A ono apsolutno po Hegelu ne treba da se poima, ve da se osjea i neposredno opaa, a rije o njemu treba da vode naa osjeanja i neposredno opaanje i oni treba da se izraze a ne njegov pojam, zakljuuje on. Ako se pogleda stupanj na kome danas stoji samosvijesni duh, onda se kako Hegel navodi moe uvidjeti da je on prevaziao supstancijalni ivot koji je inae prevodio u element misli, on ne samo da je prevaziao sve to i preao u drugi ekstrem 21 svoje nesupstancijalne refleksije u samog sebe, ve je on po njemu prevaziao takoe tu refleksiju. Hegel iznosi sledee: On je takoe svijestan toga gubitka i one konanosti koja predstavlja njegovu sadrinu. Okreui lea preostacima, priznajui da zlo sa njim stoji, i rugajui se tome, on sada zahtjeva od filozofije ne toliko znanje o tome ta on jeste, koliko da pomou nje tek ponovo dospije do uspostavljanja one supstancijalnosti i valjanosti bia 22. Hegel eli rei da filozofija ne treba toliko da toj njegovoj potrebi otkrije prikrivenu supstanciju i da je uzdigne do samosvijesti, naprotiv, ona treba da ugui pojam koji postavlja razlike i da uspostavi osjeanje sutine23, ne toliko da zajemi saznanja koliko okrepljenje. Po Hegelu, duh je raskinuo sa dosadanjim svijetom svoga postojanja i predstvljanja i sada je on na tom mjestu da ih utopi u prolost, pa time radi na svome preobraaju. Duh je onaj koji nikada ne miruje ve se stalno kree naprijed, tu Hegel dodaje sljedee: Ali, kao to kod dijeteta posle dugotrajne tihe ishrane prvi dah prekida onu postepenost napredovanja u raenju, - jedan kvalitativni skok, - i sada je dijete roeno, tako i duh koji se izobraava ide u svome sazrijevanju polako i tiho ka svome novom obliku, ukida jedan za drugim pojedine djelie zgrade svoga prethodnog svijeta; nepostojanost toga svijeta nagovjetavaju samo pojedini simptomi: lakomislenost kao i dosadnost koje u postojeem uzimaju maha, neodreeno nasluivanje neega nepoznatog, sve su to vjesnici pribliavanja neeg novog24. A to novo za Hegela nije isto tako u svojoj stvarnosti potpuno kao ni ono dijete koje se upravo rodilo, a to je upravo ono koje se po njemu sutinski ne smije izgubiti iz vida. Njegova neposrednost ili njegov pojam jeste prvo nastupanje, ...kao to neka zgrada jo nije gotova kada je njen temelj postavljen: isto tako ni postignuti pojam cjeline nije sama cjelina... 25 On za Hegela predstavlja cjelinu, koja se vratila u sebe, njen postali jednostavni pojam, a ta jednostvna cjelina se sastoji u tome to se ona uoblienja koja su se pretvorila u momente opet iznova razvijaju i uobliavaju.

21 22

G. V. F. Hegel, Fenomenologija duha, preveo dr. Nikola M. Perovi, Beograd 1974. Str. 4 Isto, Str. 4 23 Isto, Str. 4 24 Isto, Str. 4 25 Isto, Str. 4

Hegel smatra, da po njegovom saznanju koje se kako on kae mora opravdati samo izlaganjem samog sistema, sve je stalo do toga da se ono to je istinito shvati i izrazi ...ne kao supstancija, ve isto tako kao subjekat... 26 A time je iva supstancija po njemu, ono bie koje uistinu jeste subjekat, ili isto ono bie koje uistinu jeste stvarno samo ukoliko ona predstavlja kretanje samopostavljanja27 ili posredovanje samopredrugojaavanja28 sa samom sobom. Ova supstancija predstavlja isto podvajanje jednostavnoga, ili suprostavljajue udvostruavanje 29, koja opet za Hegela negacija ove ravnodune raznolikosti ili njene suprotnosti. Za Hegela ono istinito jeste sama jednakost koja se ponovo uspostavlja ili refleksija u samo sebe u drugobistvu30, a to istinto jeste postojanje sama sebe, ...onaj krug koji svoj kraj pretpostavlja kao svoju svrhu i ima ga za svoj poetak, i stvaran je samo blagodarei izvoenju i svome kraju... 31 Istina po Hegelu jeste cjelina, a cjelina jeste samo ona sutina koja se zavrava putem svoga razvoja. Ono apsolutno sutinski predstavlja rezultat, da ono tako na kraju kako Hegel veli jeste ono to uistinu jeste32. To je ono od ega se sastoji njegova priroda, da bude ono to je stvarno, subjekt ili samopostojanje. Ono to je istinito jeste za Hegela samo kao sistem, ...ili da je supstancija u sutini subjekt, to je izraeno u onoj predstavi koja iskazuje ono to je apsolutno kao duh taj najuzvieniji pojam, a koji pripada novijem vremenu i njegovoj religiji... 33 Za Hegela samo ono to je duhovno jeste ono to je stvarno; ...ono je (a) sutina ili ono to je bivstvujue po sebi, (b) ono to se ponaa i to je odreeno, drugobistvo i bie za sebe, i (c) ono to u toj odreenosti ili svojoj stvarnosti ostaje u samom sebi; - ili ono jeste po sebi i za sebe...34 To bie predstavlja duhovnu supstanciju, a time ono mora predstavljati znanje o onome to je duhovno i znanje o sebi kao duhu, to jeste ono mora da postoji kao svoj predmet, ali isto tako neposredno kao predmet koji je ukinut, koji je u sebe reflektiran, zakljuuje Hegel. Hegel navodi, da nauka po sebi moe biti ta hoe, u odnosu prema neposrednoj samosvijesti ona se pokazuje kao neka izopaenost nasuprot njoj. Nauka kao takva jeste po Hegelu, samo kao ono to je po sebi, svrha koja jo predstavlja tek neto unutranje, ...ne kao duh, samo tek kao duhovna supstancija... 35 A to postojanje nauke
26 27

G. V. F. Hegel, Fenomenologija duha, preveo dr. Nikola M. Perovi, Beograd 1974. Str. 9 Isto, Str. 10 28 Isto, Str. 10 29 Isto, Str. 10 30 Isto, Str. 10 31 Isto, Str. 10 32 Isto, Str. 11 33 Isto, Str. 13 34 Isto, Str. 13 35 G. V. F. Hegel, Fenomenologija duha, preveo dr. Nikola M. Perovi, Beograd 1974. Str. 15

uopte ili znanja jeste ono to prikazuje Hegelova fenomenologija duha. Onakvo znanje kakvo je uzeto ispoetka, ili neposredni duh jeste ono to je bez duha, to jeste ulna svijest. Ono poetno znanje, da bi proizvelo element nauke u pravo znanje, odnosno da bi proizvelo onaj element nauke koji predstavlja samo njen isti pojam, ono se po Hegelu mora probiti kroz jedan dug put. To je ono znanje koje e kako Hegel veli biti, ...neto drugo, razliito od obrazloenja nauke isto tako drugaije nego to je oduevljenje koje, kao iz pitolja, poinje neposredno sa apsolutnim znanjem, pa se sa drugim stanovitima obraunava time to oglaava da se na njih nee ni osvrnuti...36 Za Hegela poseban individum jeste nedovreni duh, jedan konkretni lik, u ijem cjelokupnom odreenom biu vlada prema njegovom miljenju jedna odreenost i u kome se sve ostale odreenosti nalaze samo u otrtim crtama. Obrazovanje, posmatrano sa gledita individuuma, sastoji se u tome da individuum zadobija to to postoji, a sa gledita opteg duha kao supstancije, obrazovanje nije nita drugo nego to da supstancija daje sebi svoju samosvijest. Naime, ono to je cilj duha jeste uvid u ono to znanje jeste. S druge strane, nestrpljenje po Hegelu zahtjeva ono to je nemogue, naime postizanje cilja bez sredstava. Duina puta koji vodi do onog elementa pravog znanja mora da se podnosi, jer je za Hegela svaki momenat nuan, kod svakog tog momenta se moramo zadravati, jer svaki taj momenat za njega predstavlja ...jedan individualni cijeli lik...37, i on se posmatra apsolutno samo ukoliko se njegova odreenost posmatra kao cjelina. Hegel iznosi sljedee: Poto je supstancija individuuma, poto je tavie svjetski duh imao strpljenja da u toku dugog vremena pree ove forme i da preduzme ogroman rad svjetske istorije u kojoj je on u svakoj formi izobrazio cjelokupnu svoju sadrinu za koju je ta forma bila sposobna, i poto je on mogao da postigne svijest o sebi radom koji nije nita manji, to, dodue, individuum nije u stanju da stvarno shvati svoju supstanciju manjim radom; meutim, individuum ima u isto vrijeme neznatnih tegoba, jer, po sebi je to izraeno, sadrina je ve stvarnost, svedena na mogunost, savladana neposrednost, uoblienost je ve svedena na svoju abrevijaturu, sadrina je svojina supstancije; ne treba vie preobraati odreeno bie u formu bia po sebi, ve ono to je po sebi u formu bia za sebe, i to niti ono po sebi koje je isto iskonsko, niti ono koje je utonulo u odreeno bie, ve, naprotiv, ono koje je ve u sjeanju38. Kada pri saznavanju pretpostavimo neto kao poznato pa sa tom pretpostavkom zadovoljimo, jeste ono to prema Hegelovom miljenju predstavlja najobiniju samoobmanu kao i obmanu ostalih. Nekritiko pretpostavljanje subjekta, objekta, boga,
36 37

Isto, Str. 15 Isto, Str. 16 38 G. V. F. Hegel, Fenomenologija duha, preveo dr. Nikola M. Perovi, Beograd 1974. Str. 16-17

prirode, razuma i ulnosti kao poznati i kao neto od vrijednosti, kao takvi sainjavaju vrste take kako polaska tako i povratka. Te take koje ostaju nepokretne, kretanje ide tamo-amo i prema tome samo po njihovoj povrini, smatra Hegel. On navodi, da se shvatanje i ispitivanje sastoji u tome da se vidi da li svako nalazi takoe u svojoj predstavi ono to je o tim predmetima reeno. Analiziranje jedne predstave, kako se ono nekada izvodilo, nije bilo nita drugo do ukidanje kako Hegel veli ...forme njene poznatosti...39 Hegel tu dodaje sljedee: Rastavljati neku predstavu na njene iskonske elemente jeste vraanje na one njene momente koji bar nemaju formu naene predstave, ve koji sainjavaju neposrednu svojinu samstva40. Naime, Hegel istie da ova analiza dospjeva samo do onih misli koje predstvaljaju odredbe koje su poznate, stalne i koje miruju. Kada je u pitanju ivot duha, Hegel iznosi da to nije onaj ivot koji zazire od smrti i koji se strogo uva pustoenja, ve je to ivot duha koji podnosi smrt i nojoj se odraava. On svoju istinu zadobija samo time to on po Hegelu u apsolutnoj rascpekanosti nalazi sebe. Duh je ona mo time to ono to je negativno gleda u lice otvoreno i to se samim tim kod njega zadrava. ivot duha, svijest, ima dva momenta: ...moment znanja i moment predmetnosti, koja je za znanje negativna... 41 Ovaj element u kome se duha razvija, i u njemu izlae svoje momente, ...to tim momentima pripada ta suprotnost, i oni se pojavljuju kao uoblienje svijesti..., zakljuuje Hegel. Svijest je ona koja ne zna niti shvata ita drugo do ono to se nalazi u iskustvu, jer ono to se nalazi u njemu jeste jedino duhovna supstancija, i to kao predmet samstva. Duh je onaj koji postaje predmet, jer on je to kretanje, a iskustvom se naziva upravo ono kretanje u kojem se otuuje ono to je neposredno, ...ono to nije iskueno, to jest ono to je apstraktno, pa bilo da se radi o apstraktnome ulnog bia ili onoga jednostavnoga koje je samo zamiljeno, pa se potom iz toga otuenja vraa sebi, i time je tek sada prikazano u njegovoj stvarnosti i istinitosti, kao i da predstavlja svojinu svijesti...42 Naime, time da onaj sistem iskustva duha obuhvata samo njegovu pojavu, izgleda da napredovanje, koje po Hegelu ide od toga sistema ka nauci o onome to je istinito, a to se nalazi u obliku istinitoga, jeste za njega isto negativno, te bi ovjek kako Hegel veli mogao htjeti da ostane poteen onoga to je negativno kao i onoga to je lano, i zaeljeti da bude bez okolianja doveden do istine. Hegel navodi, da istinito i lano spadaju u odreene misli koje se smtraju za nepokretne naroite sutine, od kojih jedna
39 40

Isto, Str. 18 Isto, Str. 18 41 Isto, Str. 20 42 Isto, Str. 20

vrsto stoji izolovana s one strane, a druga s ove strane bez uzajamne zajednike veze. Tu Hegel dodaje sljedee: Protiv toga se mora rei da istina ne predstavlja neki iskovani novac koji se moe dati kao gotov i tako zgrtati. Niti postoji neto lano isto onako kao to ne postoji ni neko zlo. Dodue, zlo i lano nisu tako ravi kao to je avo, jer kao avo oni su ta vie pretvoreni u naroiti subjekt; kao lano i zlo oni predstavljaju samo optosti, ali ipak imaju jedno prema drugome vlastitiu sutastvenost 43. Hegel je miljenja da je zaista mogue da se ima lano znanje. Prema njemu, o neemu imati lano znanje znai da se znanje dotinoga nalazi u odnosu nejednakosti sa svojom supstancijom. A ta nejednakost jeste ono razlikovanje uopte koje predstavlja sutinski momenat, zakljuuje on. Kada su u pitanju istorijske istine, Hegel je miljenja da se one odnose na pojedinano odreeno bie, ne neku sadrinu u pogledu njene sluajnosti i proizvoljnosti, ne one njene predodbe koje nisu nune. ak ni ove gole istine, kao tu su one koje Hegel navodi, ne postoje bez kretanja samosvijesti. Da bi se dolo do saznanja tih istina, moraju se izvriti mnoga poreenja, ili da se, na bilo koji nain istrauje, ...ak se kod jednog neposrednog opaaja smatra za neto to ima prave vrijednosti tek njegovo poznavanje zajedno sa njegovim razlozima, mada zapravo samo isti rezultat treba da predstavlja ono do ega je stalo...44 Govorei o matemtikom saznanju, Hegel iznosi, da uvianje u njemu predstavlja jedno delanje koje je za stvar spoljanje, a iz toga proizilazi da se tim uvianjem istinita stvar mijenja. Nesavrenost matemtikog saznanja odnosi se ne samo na samo saznanje ve takoe na njegov materijal uopte. Evidnecija ovog nesavrenog saznanja, kojom se po Hegelovom miljenju matematika ponosi i kojom se takoe protiv filozofije razmee, ima u ubotvu njene svrhe i nesavrenosti njenoga materijala, i zbog toga je takve prirode koju filozofija mora prezirati. Svrha matematike ili njen pojam za Hegela jeste njena veliina. A taj odnos je po njemu nesutinski, bespojmovni. To je ono to utie na to, da se kretanje znanja obavlja na povrini, ne dodirujui kako Hegel veli samu stvar, niti sutinu ili pojam. S druge strane, filozofija po Hegelu ne posmatra nesutinsku odredbu, ve odredbu posmatra ukoliko je ona sutinska, njen element i njena sadrina nije ono to bi on smatrao apstraktnim ili nestvarnim, ve ono to je stvarno, ono to stavlja samo sebe i to ivi u sebi, ...ivot u svome pojmu...45 Taj proces je onaj, koji svoje momente stvara i proima ih, i to cijelo kretanje sainjava ono to je pozitivno i njegovu istinu. Dakle, ova istina prema Hegelovom shvatanju, obuhvata u sebi isto tako ono to je negativno, ono to bi oznailo kao lano, kada bi se moglo posmatrati kao takvo neto od ega treba
43 44

G. V. F. Hegel, Fenomenologija duha, preveo dr. Nikola M. Perovi, Beograd 1974. Str. 21 Isto, Str. 23 45 G. V. F. Hegel, Fenomenologija duha, preveo dr. Nikola M. Perovi, Beograd 1974. Str. 26

apstrahovati. Ono to izezava mora se i samo da se posmatra kao sutinsko, jer ga prema Hegelovom shvatanju ne treba u odredbi neega stalnoga to je odsjeeno od istinitoga ostaviti izvan njega, ...ne znano gdje, kao to ni ono to je istinito ne treba ostaviti na drugoj strani kao mrtvo pozitivno koje miruje... 46 Za Hegela pojava jeste ono nastajanje i nestajanje koje samo zase niti postaje niti nestaje, ve postoji po sebi i sainjava stvarnost i kretanje ivota istine. Metoda po Hegelu nije nita drugo do izgraivanje cjeline, podignute u njenoj istoj sutastvenosti47. Mi po njemu, od onoga to se do sada nalazi u optoj upotrebi moramo imati svijesti i da sistem tih predstava, koje se odnose na ono to je filozofska metoda, pripada jednoj obrazovanosti koja je zaboravljena. A ona forma u kojoj se filozofska istina moe pojaviti ne predstavlja onaj postupak koji se za Hegela sastoji u tome to se postavlja neki stav, pa se za nju navode razlozi, i to se tako razlozima opovrgava njemu suprotni stav. Nadalje Hegel dodaje: Ta istina jeste njeno kretanje samo po sebi; meutim, ona matematika metoda predstavlja saznanje koje je u odnosu na materijal spoljanje. Zbog toga je ona svojstvena matematici, koja, kao to je primjeeno, ima za svoj princip bespojmovni odnos veliina, a za svoj materijal mrtvi prostor i jedinicu koja je isto tako mrtva, te se ta metoda mora prepustiti matematici...48 Nauka je ona koja zahtijeva da se panja usmjeri na pojam kao takav, na proste odredbe, ...na odredbe bia po sebi, bia za sebe, jednakosti sa samim sobom... 49, te su odredbe kako Hegel navodi, ista samokretanja koja bi se mogla nazvati duama, kada njihov pojam ne bi oznaavao neto to je uzvienije od dua. Ona navika po kojoj se u predstavama kreemo naprijed predstavlja njeno prekidanje od strane pojma isto tako dosadno kao i formalnome miljenju koje se sastoji u svestranom rezonovanju u nestvarnim mislima, smatra Hegel. Ovu naviku Hegel oznaava kao materijalno miljenje50, kao sluajnu svijest koja je samo utonula u materijal, uslijed ega joj teko pada da u isto vrijeme iz materije izvue svoje samstvo i da bude pri sebi. Ono uzdravanje od vlastitog upadanja u imanentni ritam pojmova, i ne mjeati se u njega svojom samovoljom i inae zadobijenom mudrou, ta uzdranost predstavlja po Hegelu sutinski momenat panje usmjerene na pojam. Kraljevski put 51 koji vodi nauci, i sam taj cilj, po Hegelu se ostavaruje samim oslanjanjem na zdravi ljudski razum, a i da bi se takoe ilo ukorak sa vremenom i filozofijom, da treba itati recenzije o filozofskim spisima, moda i predgovore tih spisa i njihove paragrafe, jer se u njima izlau opti
46 47

Isto, Str. 26 Isto, Str. 27 48 Isto, Str. 27 49 Isto, Str. 33 50 G. V. F. Hegel, Fenomenologija duha, preveo dr. Nikola M. Perovi, Beograd 1974. Str. 34 51 Isto, Str. 40

osnovni stavovi od koji kako Hegel veli sve zavisi, ...a one recenzije, poto pored istorijske biljeke predstavljaju jo ocjenjivanje koje se, tavie, zato to je ocjenjivanje nalazi iznad onoga to je ocjenjeno... 52 Ovaj se put ka nauci kako Hegel veli prelazi ...u kunom kaputu; ali obueno u odedi visokog svetenika uzvieno osjeanje onoga to je vjeno, sveto i beskonano koraa jednim putem koji, ta vie, ve sam predstavlja neposredno bie u centru, genijalnost dubokih orginalnih ideja i uzvienih misli koje poput munja zasvijetle u glavi...53 Prije nego se u filozofiji pree na samu stvar, odnosno na stvarno saznanje onoga to u istini jeste, po Hegelu prethodno trebamo doi do sporazuma o saznanju 54, koje se po njemu posmatra kao orue kojim se ovladava ono to je apsolutno ili kao sredstvo putem kojeg se ono moe sagledati. Izmeu saznanja i onoga to je apsolutno nastaje jedna granica koja ih apsolutno razdvaja. Naime, ako saznanje predstavlja orue, kojim se ovladava apsolutnom sutinom, onda saznanje kao orue koje se primjenjuje na jednu stvar, ne ostavlja tu stvar onakvom kakva je ona za sebe, ve na njoj preduzima neko formiranje, koje za Hegela ujedno oznaava izmjenu. S druge strane, ako saznanje nije orue nae djelatnosti, ve predstavlja u neku ruku jedan pasivan medijum, kroz koji do nas dospijeva svjetlost istine, onda je mi ni na taj nain prema Hegelovom miljenju ne dobijamo onakvom kakva je ona po sebi, ve kakva je u tome medijumu i kakva izgleda kroz njega. Ovim ujedno dolazimo do saznanja o nainu djelovanja ovog orua, ...jer to upoznavanje omoguuje da onaj dio u predstavi koju smo tim sredstvom zadobili o apsolutnome, koji pripada tome sredstvu izdvojimo u rezultat, i da tako dobijemo istu istinu...55 Hegel navodi, da ono strahovanje koje vlada od padanja u zabludu izaziva nepovjerenje prema nauci koja pristupa poslu bez takvih dvoumljenja i pri tome stvarno dolazi do saznanja. On je miljenja, da taj strah pretpostavlja predstave o saznanju kao oruu i kao medijumu, takoe da postoji neka razlika izmeu nas samih i toga saznanja, strah pretpostavlja da ono to je apsolutno stoji na jednoj strani, a saznanje na drugoj strani za sebe i odvojeno od toga apsolutnoga. Nalazei se izvan apsolutnoga, nalazi takoe izvan istine, ipak jeste istinito. Iz ovoga proizilazi Hegelov sljedei zakljuak: to jedino ono to je apsolutno jeste istina, ili to jedino ono to je istinito jeste apsolutno56. Za Hegela saznanje nije to kojim se saznaje ono apsolutno, kao to to hoe nauka, kao i to da je saznanje sposobno da se s njim shvati to to je apsolutno, ali ipak
52 53

Isto, Str. 41 Isto, Str. 41 54 Isto, Str. 45 55 Isto, Str. 46 56 G. V. F. Hegel, Fenomenologija duha, preveo dr. Nikola M. Perovi, Beograd 1974. Str. 47

moe biti sposobno da shvati druge istine57. Samo po tome to nastaje jeste jedna pojava, smatra Hegel. Njeno nastupanje jo ne predstavlja nju samu, izvedenu i razvijenu u njenoj istinitosti. Tu Hegel dodaje sljedee: Pri tome je svejedno ako zamiljamo da je nauka pojava zato to nastaje pored neega drugoga, ili ako ono drugo neistinito znanje nazivamo njenim pojavljivanjem. Ali nauka mora da se oslobodi toga privida; i ona to moe da uini samo time to e se okrenuti protiv njega58. Po Hegelu nauka niti moe jedno znanje koje nije istinito da odbaci kao neko obino shvatanje stvari uvjeravajui da ona predstavlja neko sasvim drugo saznanje, a da ono neistinito znanje za nju apsolutno ne postoji, niti moe da se pozove na nasluivanje nekog boljeg znanja koje se skriva u njemu samome. Sam predmet ovog Hegelovog izlaganja jeste pojavno znanje, time izgleda da ono samo ne predstavlja slobodnu nauku koja se kree u svome vlastitome obliku, ve da se sa ovog stanovita po Hegelu, moe shvatiti kao put prirodne svijesti koja nadire ka istinitom znanju. A priroda svijest je ta koja e se pokazati kao svijest koja predstavlja samo pojam znanja59 ili koja nije realno znanje60. Hegel navodi, da ovaj put za nju ima negativno znaenje, a ono to predstavlja realizovanje pojma, za nju vai kao gubitak same sebe, jer na tome putu ona gubi svoju istinu, smatra on. Zbog toga se taj put moe posmatrati kao put sumnje ili, bolje reeno, kao put oajanja 61. Taj put po Hegelu predstavlja svjesno uvianje neistinitosti pojavnog znanja, za koje najrealnije jeste ono to uistinu predstavlja, naprotiv, samo ne realizovani pojam. Ona namjera da se u nauci ne odajemo mislima drugih, oslanjajui se na njihov autoritet, ve da sve ispitujemo sami i da se rukovodimo samo svojim vlastitim uvjerenjem, ili, jo bolje, da sve proizvodimo sami i da jedino vlastitu tvorevinu smatramo za ono to je istinito, predstavlja za Hegela istoriju obrazovanja samo svijesti za nauku. Dakle, obrazovanje u jednostavnom obliku namjeravanja kao neposredno okonano i obavljeno, ali nasuprot toj istini ovaj put predstavlja stvarno njegovo izvoenje. Rukovoenje vlastitim uvjerenjem za Hegela ujedno znai neto vie od odavanja autoritetu. Nasuprot ovome, Hegel je miljenja, da tek onaj skepticizam koji usmjerava protiv cjelokupnog obima pojavne svijesti osposobljava duh da ispituje ta je istina. Kada je u pitanju skepticizam Hegel iznosi sljedee: Skepticizam koji se zavrava apstrakcijom ili nitavnosti nije u stanju da se od te apstrakcije makne dalje, ve mora da oekuje da li e i ta e mu se moda pokazati novo, kako bi i njega bacio u isti
57 58

Isto, Str. 47 Isto, Str. 47 59 Isto, Str. 48 60 Isto, Str. 48 61 Isto, Str. 48

prazni ponor. Poto se, tome nasuprot, rezultat kakav uistinu jeste shvata kao odreena negacija, to je time neposredno ponikla jedina nova forma, i u negaciji je izvren prelaz, ime se samo od sebe pokazuje napredovanje kroz potpuni niz oblika62. Hegel smatra, da je za znanje svrha isto tako nuno postavljena kao i niz razvoja, a ta svrha znanja po njemu je postignuta onda kada znanje nema vie potrebe da prevazilazi samo sebe, kada ono nalazi samo sebe, i kada pojam odgovara predmetu, i predmet pojmu, napredovanje ka toj svrsi takoe nezadrivo. S druge strane, svijest sama zase jeste svoj pojam, ime ona predstavlja kako Hegel veli prevazilaenje onoga to je ogranieno. Ja po Hegelu predstavlja jedno zadovoljstvo koje mora da se ostavi samom sebi, jer ta tatina po njemu izbjegava ono to je opte i trai samo ono to postoji za sebe. Samu metodu izvoenja, zamiljenu kao jedno ponaanje nauke prema pojavnome znanju i kao istraivanje i ispitivanja realnosti saznanja izgleda da ne moe postojati bez neke pretpostavke koja za Hegela ujedno oznaava kao neko mjerilo za osnovu. To se mjerilo sastoji od odluka o tome da li je ono pravilno ili je nepravilno, ...i mjerilo uopte, a isto tako i nauka, ako bi ona predstavljala mjerilo, usvojeno je pri tome kao sutina ili kao ono to je po sebi...63 Ispitivanjem istinitosti znanja, onda, kako se ini, ispitujemo ta znanje jeste posebi64, smatra Hegel. U tom ispitivanju znanje jeste na predmet, ono po Hegelu postoji za nas, te ono njegovo po-sebi koje bi iz toga ispitivanja proizalo predstavljalo bi, ...naprotiv, njegovo postojanje za nas; sve za ta bismo tvrdili da predstavlja njegovu sutinu ne bi predstavljalo nae znanje za nj... 65 Ako bismo znanje oznaili kao pojam, a sutinu ili ono istinito kao ono to bivstvuje ili kao predmet, onda se to ispitivanje prema Hegelu sastoji u tome da gledamo da li pojam odgovara predmetu. S druge strane, ako pod predmetom shvatimo njega kao predmet, naime kakav je on za neto drugo, onda se ispitivanje sastoji u tome da vidimo da li predmet odgovara svome pojmu. Hegel nadalje dodaje: Jasno se vidi da to dvoje predstavljaju jedno te isto; ali ono to je sutinsko jeste u toku cijelog ispitivanja pridravamo toga da oba ova momenta, pojam i predmet, bivstvovanje za neto drugo i bivstvovanje po sebi samom padaju u znanje koje ispitujemo, te uslijed toga nama nije potrebno da mjerila donosimo sa sobom i da u ispitivanju primjenjujemo svoje duhovitosti i svoje misli; time to izostavljamo ove nae duhovitosti i misli mi uspjevamo da stvar posmatramo kakva je ona samo po sebi i za sebe66.

62 63

G. V. F. Hegel, Fenomenologija duha, preveo dr. Nikola M. Perovi, Beograd 1974. Str. 50 Isto, Str. 51 64 Isto, Str. 51 65 Isto, Str. 51 66 G. V. F. Hegel, Fenomenologija duha, preveo dr. Nikola M. Perovi, Beograd 1974. Str. 52

Svijest za Hegela, s jedne strane svijest o predmetu, a, s druge strane, svijest o samoj sebi, odnosno svijest o tome ta za nju jeste ono to je istinito, i svijest o njenom znanju za nju. Time da obje te svijesti postoje za jednu istu svijest kako Hegel navodi, ta jedna svijest po njemu predstavlja njihovo uporeivanje, tj. ona ostaje ista bilo da njeno znanje o predmetu odgovara ili ne odgovara tome predmetu. Ali Hegel smatra da za tu istu svijest predmet postoji samo onakav kakav je on njoj poznat. Drugim rijeima, ona nije u stanju da takav predmet kako Hegel veli prokulje67 kakav predmet jeste, ne za nju, ve kakav on jeste po sebi, te da tim nije u stanju da svoje znanje ispituje na njemu. Naime, time to ta svijest uopte zna za neki predmet postoji razlika to za svijest neto jeste ono to je po-sebi, a da jedan drugi momenat predstavlja znanje ili bivstvovanje predmeta za svijest. Na ovoj razlici se zasniva ispitivanje. U ovoj komparaciji to po-sebi i znanje za predmet ne odgovaraju jedno drugome, onda izgleda da svijest po Hegelu mora da izmjeni svoje znanje da bi ga uskladila sa predmetom, ali tome mijenjanju znanja za svijest se u stvari mijenja takoe njen predmet. ...Sa znanjem se i predmet pretvara u neki drugi predmet, jer predmet je u sutini pripadao tome znanju... 68 Poto svijest kako Hegel navodi, na svome predmetu nalazi da njeno znanje ne odgovara tome predmetu, to se ni sam predmet ne odraava trajno, ili se mjerilo ispitivanja mijenja. Novi istiniti predmet koji proizilazi iz dijalektikog kretanja kojeg svijest izvodi na samoj sebe i to ne samo na svome znanju ve i na njegovom predmetu, jeste upravo ono to Hegel naziva iskustvo. Svijest je ona koja ima dva predmeta, od kojih prvi predmet jeste ono prvo posebi69, a drugi je postojanje-za-nju70 toga po sebi. Hegel dodaje: Blagodarei ovoj nunosti ve sam ovaj put koji vodi nauci jeste nauka, i time je ona po svojoj sadrini iskustvena nauka o svijesti71. Momenti cjelinu predstavljaju obilke svijesti, time to svijest neprekidno napreduje ka svojoj istinitoj egzistenciji, ona e dostii jednu taku na kojoj odstranjuje svoj izgled, zakljuuje Hegel. Budui da sama svijest shvata svoju sutinu, ona e kako Hegel veli pokazivati prirodu samog apsolutnog znanja.

67 68

Isto, Str. 52 Isto, Str. 53 69 Isto, Str. 53 70 Isto, Str. 53 71 G. V. F. Hegel, Fenomenologija duha, preveo dr. Nikola M. Perovi, Beograd 1974. Str. 54

NAUKA LOGIKE
Hegelova namjera da svojim sluaocima prui udbenik radi mogunosti praenja njegovih predavanja filozofije, potakla ga je da u predgovor prvog izdanja Nauke Logike iznese pregled cjelokupne filozofije. Naime, priroda ovog prirunika ne iskljuuje po svom sadraju samo iscrpan razvoj ideje, ve prije svega ograniava takoe ispunjavanje sistematskog izvoenja, koje mora sadravati ono to se nekad kako on veli podrazumijevalo pod dokazom72, a to je po njemu neophodno naunoj filozofiji. Sam naslov Nauka Logike ima obuhvatiti cjeline, a, s druge strane, da se pojedinost zadrava za usmena predavanja. Nauka Logike treba po Hegelu da prui jednu novu obradu filozofije metodom koja e biti priznata za jedinu istinitu, sa sadrajem istovjetnu.
72

G. V. F. Hegel, Nauka Logike, preveo dr. Duan Nedeljkovi, Beograd 1973. Str. 37

Metodino napredovanje je ono koje Hegel razlikuje kako od samog spoljanjeg poretka73, koji istrauju druge nauke, ...tako i od izvjesnog manira koji je u filozofskim pitanjima preao u obiaj da se pretpostavi izvjesna ema i da se njome materije postavljaju na isto tako spoljaan i jo proizvoljniji nain nego onaj prethodni, i da se, sa najudnovatnijim nerazumijevanjem, smatra da se zadovoljila nunost pojma sa sluajnou i proizvoljnou povezivanja...74 Ova se proizvoljnost kako Hegel kae dokopala sadraja filozofije, i time se nametnula dobronamjernim i estitim naporima, ali ipak bila smatrana i ...ludou koja ide do ludila... 75 Skepticizam s jedne strane, i racionalni kriticizam s druge strane su, mistifikovali po Hegelu ozbiljnog Nijemca 76, odnosno zamorili njegovu filozofsku potrebu i imala za posljedicu ravnodunost i ak prezir prema filozofskoj nauci. Ovaj Hegelov ogled koji ima za interes saznanje istine, treba da prui uvodni prirunik ili prilog njegovu zadovoljavanju, ...neka bi mu takav cilj stvorio blagonakloni prijem...77 Prema Hegelovom navodu, da postoji mnogo povoda i izazova koji zahtjevaju od njega da objasni spoljanji poloaj njegove filozofije u razumnim i nerazumnim tokovima razvoja, ali jedna takva razjanjavanja i objanjenja po njemu, ne pomau ono razumijevanje o kojem se jedino moe raditi da se doe do istinskog saznanja. Ali ipak moe biti korisno i nuno pretresti izvjesne pojave, zakljuuje on. Ono to je cilj u Hegelovom radovima, odnosno ono oko ega se on trudio, jeste nauno saznanje istine. To po njemu predstavlja najtei put, ali koji jedini moe za duh biti od interesa i vrijednosti. Jedino je metoda ta koja moe ukrotiti misao i privesti je stvari i u njoj odrati, smatra Hegel. Ono doba u kojem je filozofija ila ruku pod ruku sa naukama i izgraenou, trezvena prosveenost razuma se slagala ujedno sa potrebama mudrosti i religijom, kao to se prirodno pravo sporazumijevalo sa dravom i religijom, kao to se empirijska fizika nazivala filozofijom, ujedno je kako Hegel veli predstavljalo jedno sreno stanje stvari, dodajui na to ...ali mira bee samo na povrini... 78 Hegel dodaje nadalje, da je ona mudrost stajala u unutranjoj protivrijenosti sa religijom, kao i prirodno pravo sa dravom. Raskid je onda nastao, protivrijenost se razvila; meutim, u filozofiji je duh svetkovao izmirenje sa samim sobom, tako da je ta nauka u protivrijenosti samo sa tom protivrijenou i njenim zatakavanjem 79. Misaoni duh80
73 74

Isto, Str. 37 Isto, Str. 37-38 75 Isto, Str. 38 76 Isto, Str. 38 77 Isto, Str. 39 78 G. V. F. Hegel, Nauka Logike, preveo dr. Duan Nedeljkovi, Beograd 1973. Str. 41 79 Isto, Str. 41 80 Isto, Str. 41

se udubljuje u njihov sadraj, ui se i snai u njemu kao u velikim intuicijama prirode, on je taj koji po Hegelu milju obradi, sama spekulativna ideja. Ukoliko se polje rada filizofije odrie svoga svojstvenog karaktera i ukoliko njen sadraj treba da se kategorijama obuhavata i njima podinjava, tada dolazi do sudara sa filozofijom. Ono negativno razumijevanje opte naune izgradnje, koje ima negativan rezultat, da se na putu ograniena pojma ne moe nai posredovanje istine, obine prema Hegelovom shvatanju ima suprotnu posljedicu onoj, koja u njemu neposredno lei. Ovim se ubjeenjem kako Hegel navodi ukida interes za ispitivanje kategorija i njime se ini da se one nepaljivo i neoprezno primjenjuju, ...umjesto da na dijelu otklone ograniene odnose iz saznanja; stoga je njihovo upotrebljavanje, kao u kakvom razoarenju, postalo tim proizvoljnije, nesvjesnije i nekritinije... 81 Nedostinost istine od strane konanih kategorija donosi sobom i nemogunost objektivnog saznanja, koje proizilazi iz toga to se smatralo ispravnijim da se govori i odluuje prema osjeanjima i subjektivnome mnjenju i da na mjesto dokaza stupaju uvjerenja i pripovjedanja o tome to se nalazi kao injenica u svjesti, koja se tim istijim smatra to je manje kritina, zakljuuje Hegel. Na jednoj takvoj kategoriji, kao to je neposrednost82, i ne vrei nikakva dalja ispitivanja na njoj, prema Hegelovom miljenju treba da najvie potrebe duha budu postavljene i njome rijeene. Stavljanjem filozofije po strani kada se radi o religioznim stvarima, nije ono ime se otklanja svekoliko zlo i ime se stie obezbjeenje od zabluda i pogreaka, na ta Hegel dodaje sljedee: Otarasili se zlotvora, a zlo ostalo 83. Zlo je kako Hegel veli devet puta gore nego ranije, jer mu se bez ikakva podrezanja i kritike povjerava, ...i kad da ono zlo, koje se dralo otklonjenja, filozofija, bilo neto drugo a ne istraivanje istine, ali sa svijeu o prirodi i vrijednosti svih misaonih veza koje povezuju i odreuju sadraj...84 Hegel je miljenja, da je filozofija ta koja doivljava najgoru sudbinu pod njihovim akama, tj. kad se ponu njome baviti, i djelimice je shvatati, djelimice suditi. injenica fizikog ili duhovnog, a posebno religioznog ivota, jeste upravo ono ime se po Hegelu unakazuje njihovom refleksijom koja je nemona da je shvati. Drugim rijeima, shvatanje da se injenica ima uzdii do znanog, tekoa je u tome prelazu od stvari do saznanja, koji se vri razmiljanjem. Ove tekoe po Hegelu u nauci nema. Jer injenica filozofije jeste ve pripremljeno saznanje i shvatanje bi time bilo samo razmiljanje u smislu jednog prateeg miljenja, a suenje bi zahtjevalo razmiljanje u

81 82

Isto, Str. 41 Isto, Str. 41 83 G. V. F. Hegel, Nauka Logike, preveo dr. Duan Nedeljkovi, Beograd 1973. Str. 42 84 Isto, Str. 42

obinom smislu rijei85. Ovaj se nekritiki razum za Hegela pokazuje toliko netaan u prostom shvatanju odreeno iskazane ideje, gdje Hegel i sam dodaje: On je tako malo oprezan i tako malo sumnja u vrste pretpostavke, koje nosi u sebi, da je ak nesposoban da ponovi prostu injenicu filozofske ideje86. Filozofija je ocrnjena time to se smatra da bi joj razlika bila nepoznata do te mjere da bi u njoj otpadala ak i razlika izmeu dobra i zla, ali ipak se kako Hegel kae, ...nae potenja i plemenitosti da se prizna da filozofija ne razvija uvijek u svojim izlaganjima kobne posljedice koje su vezane za njihov stav...87 Da bi rasvijetlio tu tobonju posljedicu88, po kojoj treba da se razlika dobra i zla svede na prost privid, Hegel tu dodaje da bi vie pruio primjer plitkosti takvog shvatanja filozofije, nego da bi filozofiju pravdao. Kada je u pitanju tvrenje da u ovoj filozofiji po sebi 89 ili istinski govorei90 razlika ne vai, onda se tu po Hegelu treba pitati, ...ta ovo istinski govorei znai...91? Naime, da li se ovdje radi o prirodi boga, ...ipak se nee zahtijevati da se zlo u nju usadi; to supstancijalno jedinstvo jeste samo dobro; zlo je samo izdvajanje; ne radi se dakle nikako u ovome jednistvu o tome da se dobro i zlo poistovjete, poto se zlo iskljuuje...92 Religija po Hegelu predstavlja vrstu i nain svijesti na koji se istina javlja za sve ljude, za ljude svakog obrazovanja, ali nauno saznanje je ono koje jeste jedna vrsta njihove svijesti, ijem se trudu ne svi, ve mali broj podvrgava, smatra on. Hegel tu i dodaje sljedee: Sadraj je isti, ali Homer veli da izvjesne zvijezde imaju po dva imena, jedno na jeziku bogova, drugo na jeziku efemernih ljudi, tako i za onaj sadraj ima dva jezika, jedan jezik osjeanja, pretpostavlja i razumskog miljenja koje se obavlja u krajnjim kategorijama i jednostranim apstrakcijama, a drugi jezik konkretnog pojma 93. Ako se hoe raspravljati i suditi o filozofiji sa gledita religije, onda se tu prema Hegelu mora zahtijevati vie nego obian jezik vulgarne svijesti. Sam temelj naunog saznanja je unutranji sadraj, intimna ideja i njena ivotnost u duhu, kao to ne manje religija je kako Hegel veli obraeno osjeanje 94, za refleksiju probueni duh, izgraeni sadraj. Hegel navodi, da bi prije bilo da religija moe biti bez filozofije, ali ne i filozofija bez religije koju ona prije u sebi ukljuuje. Istinska relgija, religija duha mora imati takav
85 86

Isto, Str. 42 Isto, Str. 42 87 Isto, Str. 43 88 Isto, Str. 44 89 Isto. Str. 45 90 Isto, Str. 45 91 Isto, Str. 45 92 Isto, Str. 45 93 G. V. F. Hegel, Nauka Logike, preveo dr. Duan Nedeljkovi, Beograd 1973. Str. 46 94 Isto, Str. 46

credo, sadraj; jer duh je sutinski svijest, a time svijest objektivisana sadraaja; kao osjeanje je to isto taj sadraj bez objektivnosti (samo kvalifikovan, da upotrebimo taj Bemeov izraz), i najnii stupanj svijesti, oblik due koji se ima zajedniki sa ivotinjama. Miljenje sainjava duu, kojom je i ivotinja nadahnuta kao prije svega duhom, i filozofija je samo svijest o tome sadraju, o duhu i istini, i u obliku i na nain njegove sutine koja se razlikuje od ivotinjske i ini ga sposobnim za religiju95. Hegel je miljenja, da je filozofija liena prednosti koje druge nauke imaju, one prednosti to mogu pretpostaviti da su njihovi predmeti pretstavom dati neposredno, kao i da je metoda saznanja za poetak i razvijanje istraivanja unaprijed kao gotova usvojena. On navodi da filozofija i religija imaju skoro zajednike predmete, tj. obe imaju istinu za svoj predmet, i zaista u najviem smislu, onom smislu u kojem je Bog istina i on jedina istina. One su te koje se bave ogranienim stvarima, ...prirodnim i ljudskim duhom, njihovim meusobnim odnosom i odnosom prema Bogu, kao prema svojoj istini... 96 Filozofija po Hegelu moe pretpostaviti izvjesno poznavanje svojih predmeta, ona ga ak mora pretpostaviti ne pripisujui tome naroiti interes, ...i to ve zato to svijest vremenski poinje time to sebi daje predstave o predmetima prije nego to o njima pojmove sebi izgradi, jer mislei duh jedino kroz pretpostavljanje i na njemu usresreujui svoju djelatnost polazi misaonom saznanju i poimanju...97 Naime, Hegel navodi, da se filozofija prije svega moe odrediti kao misaono razmatranje predmeta. Ako bi to bilo tano, da se ovjek svojom milju razlikuje od ivotinje, onda sve ljudsko je time i jedino ljudsko, to je miljenjem uinjeno. S druge strane, kako je filozofija jedan naroiti nain miljenja, nain kojim miljenje postaje saznavanje i to pojmovno saznavanje, to e se i njeno miljenje razlikovati od miljenja u svoj drugoj ljudskoj aktivnosti, mada su proizvodi ljudskog miljenja proizvodi jednog istog miljenja, i po sebi samo jedno miljenje postoji, zakljuje Hegel. Ova razlika po Hegelu zasniva se prije svega na tome to se ljudska sadrina svijesti, miljenjem zasnovana, ne javlja prvo u obliku misli98, ve kao osjeanje, intuicija, predstava, kao oblici koji se imaju razlikovati od miljenja kao oblika. Ona sadrina koja ispunjuje nau svijest, ma koje vrste bila, po Hegelu se moe odrediti kao osjeanje, intuicija, slika, predstava, cilj, dunost itd. i kao misao i pojam. Osjeanje, intuicija, slikta itd. jesu, u tom smslu, kako Hegel navodi oblici 99 takve sadrine, koja ostaje jedna i ista, pa bilo da se ona osjea, intuitivno shvata, predstavlja,
95 96

Isto, Str. 47 Isto, Str. 64 97 Isto, Str. 64 98 G. V. F. Hegel, Nauka Logike, preveo dr. Duan Nedeljkovi, Beograd 1973. Str. 64 99 Isto, Str. 65

hoe, bilo da se ona samo osjea, ili osjea sa primjesom misli, itd., bilo da se bez ikakve primjese, samo misli. U ma kojem od ovih oblika ili mjeavina vie njih sadrina je predmet svijesti100. Filozofija bi imala da dokae ili probudi potrebu svoga jedinstvenog naina saznavanja. Naime, ona bi prema Hegelovom miljenju imala da dokae da ih moe saznavati sama sobom, s obzirom na razliitost od religioznih predstava, imala bi ona da prui rauna o svojim odredbama koje se od vjerskih predstava udaljuju... 101 Hegel dodaje, da je razmiljanje ono koje pretvara osjeanje, predstave itd. u misli. Ono to filozofija po Hegelu mora da shvati, jeste to da njen sadraj nije nita drugo ve sadrina koja na polju iva duha kako se prvobitno javila tako i sad neprestano samu sebe stvara, sadrina koja je postala svijet, spoljanji i unutranji svijet svijesti, da njena sadrina jeste stvarnost. Ovu svijest zovemo iskustvom. Budui da se filozofija razlikuje samo oblikom od drugog osvjeivanja o ovoj jedinoj i istoj sadrini koju Hegel navodi, otud je njeno slaganje sa stvarnou i iskustvom po njemu nuno. Ovo se slaganje moe smatrati kao spoljanji probni kamen za istinitost jedne filozofije, ali se moe smatrati i kao najvii cilj nauke, ...saznanjem ovog slaganja izmiriti um, koji je svijestan samoga sebe, sa umom koji bivstvuje tj. sa stvarnou...102 Iz ovoga proizilazi Hegelov sljedei stav: Sve to je racionalno, stvarno je, i to je stvarno, racionalno je 103. to se tie filozofskog smisla ovih stavova, Hegel smatra da ono pretpostavlja da se obrazovanjem uzdiglo tako visoko, da se zna, ne samo da je Bog stvaran, va da je on neto najstvarnije, da je on jedini prava stvarnost, ve i, s obzirom na formalno, da uopte postojanje je djelimice pojava, a samo djelimice stvarnost. Jedna sluajna egzistencija nee zasluivati emafatiki naziv stvarnosti, ...ono to je sluajno, ima egzistenciju, koja nikako nema veu vrijednost od neega samo moguega, egzistenciju koja moe isto tako nebiti, kao to jeste...104 Filozofska nauka se po Hegelu bavi samo idejom, koja opet nije tako nemona, da samo treba 105 a da nije stvarna, i zato se bavi stvarnou, u kojoj su oni predmeti, nastrojenja, okolnosti itd., samo povrne spoljanje strane. Sloboda, duh, Bog, ne mogu se nai na polju iskustva, jer ne bi trebalo da pripadaju iskustvu, smatra Hegel. Budui da ovi predmeti nisu iskustveni, onda moraju sadrinom biti beskrajni. Stav za koji Hegel smatra da se pogreno pripisuje Aristotelu, a koji glasi: Nita nije u miljenju, to nije bilo u ulu, u iskustvu 106, moralo bi se smatrati zabludom kada spekulativna filozofija ne bi htjela odobriti ovaj stav. Ali Hegel
100 101

Isto, Str. 65 Isto, Str. 66 102 Isto, Str. 67 103 Isto, Str. 67 104 G. V. F. Hegel, Nauka Logike, preveo dr. Duan Nedeljkovi, Beograd 1973. Str. 68 105 Isto, Str. 68 106 Isto, Str. 70

iznosi da e ona obratno takoe tvrditi: ...nihil est in sensu, guod non fuerit in intellctu u potpunom optem smislu, da vous i u dubljoj odredbi duh jeste uzorak svijeta, i jo odreenije reeno, da naravno, moralno, vjersko osjeanje jeste osjeanje i time takve sadrine, koja ima svoj korijen i svoje sjedite samo u miljenju... 107 Spekulativna filozofija je ona filozofija koja sadri staru logiku i metafiziku, ona se dri istih formi misli, zakona i predmeta, ali ih ona istovremeno daljim kategorijama ire izgrauje i organizuje. O pojmu u spekulativnom smislu po Hegelu treba razlikovati ono to se obino zove pojmom. Porijeklo onog uvjerenja koje se kako Hegel veli hiljadu puta ponovilo, te i samim tim predrasudom postalo, naime da pojam ne moe obuhvatiti beskraj. Hegel dodaje nadalje, da samo miljenje filozofskog naina saznanja treba i samo da bude dokazano kao ispravno, kako s obzirom na njegovu nunost, tako isto i sposobnost saznavanja apsolutnih predmeta. Jedno takvo gledite je i samo jedno filozofsko saznanje, koje bi se jedino u filozofiji moglo nai. Glavno gledite kritike filozofije po Hegelu jeste, da prije nego to bi se otilo tako daleko da se Bog, sutina stvari itd. saznaju, treba ispitati mo saznavanja 108, da li nas moe tako emu voditi, pita se on. Naime, Hegel navodi, da se ovo miljenje uinilo vjerodostojnim, da je izazvalo najvee divljenje i irok prijem, te je povuklo saznanje iz njegovoga interesovanja za predmete i vratilo ga prouavanju samog sebe, onome to je formalno. Hegel smatra da se samo ispitivanje saznanja moe vriti samo saznajui, ...upraviti svoja istraivanja ovome takozvanom alatu nije nita drugo ve saznavati...109 Tu Hegel dodaje dalje: Meutim, htjeti saznati, prije nego to se saznaje, isto je tako apsurdno kao i mudra predostronost onog skolastiara, koji je htio da se naui plivati, prije nego to se u vodi okuao110. Ovo ujedno predstavlja Hegelovu kritiku Kanta. Potreba filozofije se moe odreivati time to, ...duk duh, osjeajan i intuitivan, ima kao predmet ulno, a kao fantazija slike, i kao volje ciljeve, itd., dotle on u protiv stavu, ili prosto za razliku od ovih oblika njegovog postojanja i njegovih predmeta, radi takoe na zadovoljenje svoje najvie unutranjosti, miljenja, i dobija za svoj predmet samo miljenje...111 Time on po Hegelu dolazi k samom sebi112, u najdubljem smislu te rijei, jer njegov princip, njegova samosvojnost bez ikakvih primjesa jeste miljenje, a u samom miljenju donosi razrijeenje svojih sopstvenih protivrijenosti. Ono to je glavno u logici za Hegela jeste to da dijalektika sainjava samu prirodu miljenja, da miljenje
107 108

Isto, Str. 71 Isto, Str. 72 109 G. V. F. Hegel, Nauka Logike, preveo dr. Duan Nedeljkovi, Beograd 1973. Str. 72 110 Isto, Str. 72 111 Isto, Str. 72-73 112 Isto, Str. 73

kao razum mora pasti u negaciju samog sebe, u protivrijenost. S druge strane, miljenje, oajavajui za tim da uzmogne iz sebe izvesti razrijeenje protivrijenosti, u koju je samo sebe dovelo, vraa se razrijeenjima i umirivanjima, koja nastaju u duhu, u drugom od njegovih naina i oblika postojanja. Kada je u pitanju odnos neposrednosti i posrednosti u svijesti, Hegel istie da iako se ova dva momenta pojavljuju kao razliiti, ne moe se nijedan od njih nedostajati, i da su u nerazdjeljivoj vezi113. Hegel je miljenja, da tako saznanje Boga kao i neega uopte nadulnog sadri sutinski uzdizanje nad ulnim osjetom ili intuicijom, ...time se ono negativno donosi prema intuiciji koja je ono to je prvo u saznanju, i u tome je ono neposredovanje. Jer posredovanje jeste svako poinjanje i prelaenje na drugi termin, tako da ovaj postoji samo utoliko ukoliko se njemu dolazi poavi od nekog drugog termina...114 Sopstvena, u sebi reflektovana, i prema tome posredovana neposrednost miljenja, jeste jedna optost, odnosno kako Hegel veli samoposebinost 115 uopte. Onda kada miljenje ne ide dalje od optosti ideja, moe mu se s pravom po Hegelu prebaciti formalizam116. Naime, prihvatanje one sadrine, u kojoj e se miljenjem neposrednost i datost ukinuti i prevazii, u isto vrijeme je razvijanje miljenja iz sebe same. Istorija filozofije je prema Hegelu ukazuje u raznim filozofijama, koje su se pojavile, s jedne strane, samo jednu filozofiju na raznim stupnjima njene izgradnje, a, s druge strane, da specijalni principi na kojima poivaju pojedini sistemi, samo grane jedne i iste cjeline. Posljednja filozofija jeste rezultat sviju prethodnih filozofija i mora prema tome sadravati principe sviju njih, ona je stoga, ako je ona zaista filozofija, najrazvijenija, najbogatija i najkonkretnija, zakljuuje Hegel. S druge strane, isti razvoj miljenja, koji se po Hegelu nalazi u istoriji filozofije, ostvaren je u samoj filozofiji, ali slobodan od one istorijske spoljanjosti, ...isti element miljenja... 117 Istinito kao konkretno za Hegela moe biti samo ono to se jedino razlikovanjem i odreivanjem njegovih razlika moe bivstvovati njegova nunost i sloboda cjeline. Jedno filozofiranje bez sistema ne moe imati nieg naunog u sebi, smatra Hegel. Drugim rijeima, takvo je filozofiranje po sebi prije izraz subjektivnog naina miljenja, ono je po svojoj sadrini sluajno. Naime, jedna sadrina ima svoje opravdanje jedino kao momenat cjeline, van koje ona po Hegelu moe biti samo neosnovana pretpostavka ili subjektivno uvjerenje. Svaki dio filozofije predstavlja jednu filozofsku
113 114

Isto, Str. 74 Isto, Str. 74 115 Isto, Str. 74 116 Isto, Str. 74 117 G. V. F. Hegel, Nauka Logike, preveo dr. Duan Nedeljkovi, Beograd 1973. Str. 76

cjelinu, odnosno jedan zatvoreni krug, ali filozofska ideja je ovdje u jednoj posebnoj odredbi ili elementu. Dio za Hegela mora biti ne samo pojedinani momenat, ve i totalitet, da bi bio istina, a cjelina filozofije sainjava prema tome zaista kako Hegel veli ...jednu nauku; ali se ona moe takoe smatrati kao cjelina vie posebnih nauka...118 Na polju promjenljivosti i sluajnosti ne moe pojam, ve mogu jedino razlozi biti uinjeni vaeim, tu Hegel navodi primjer pravne nauke, gdje kae sljedee: Pravna nauka na pr. Sistem direktne i indirektne poreze zahtjeva krajnje precizne odluke, koje lee van apsolutne pojmovne odreenosti i ostavljaju iroko polje odreivanja, koje se prema jednom razlogu moe na jedan nain shvatiti a prema drugom drugaije, te ne moe donijeti niega pouzdano definitivnog119. Onaj poetak kojim filozofija ima poeti, jeste upravo poetak koji se temelji na subjektivnim pretpostavkama kao i druge nauke, koje po Hegelu polaze uzimajui za predmet prostor, broj, itd., tako bi se ovdje moralo ...miljenje uzeti za predmet miljenja...120 Postavlja se pitanje o kakvom se miljenju ovdje radi? Ovdje se radi o slobodnom aktu miljenja koje prema Hegelu stavlja na stanovite, ...na kome postoji samo sobom i sebi samom tim izgrauje i daje svoj predmet samo... 121 Hegel dodaje nadalje, da se ovo stanovite mora uiniti u unutranjosti nauke rezultatom" 122, i tako posljednjim rezultatom, u kome ona svoj poetak ponovo postie i svome poetku vraa. To je ono to filozofiju pokazuje kao u sebi zatvoreni krug, kojima nema poetka u onom smislu u kome ga druge nauke imaju, ...tako da ovdje poetak ne postoji za samu nauku kao takvu, ve samo za subjekat koji se odluio odati filozofskim istraivanjima... 123 Sam pojam nauke sadri to dvojenje da je miljenje predmet za izvjestan (isto tako spoljanji)124 subjekat koji se filozofijom bavi, a ono to je smijer, dijelo i cilj filozofije jeste po Hegelu, postii pojam svoga pojma, i time se vratiti sebi i potpuno zadovoljiti. Za njega je cjelina nauke ostvarenje ideje, a ideja se pokazuje kao miljenje koje je istovjetno sa samim sobom i istovremeno kao djelatnost koja samoj sebi protivstavlja, da bi za sebe postojala u tome drugom da bi jedino kako Hegel navodi, ...sama u sebi bivstvovala...125 Dakle, po Hegelu u prirodi nema nita drugo, to bi se moglo saznati, do ideja, ali tu je ona uzela kako on kae, ...na se oblik ispoljavanja, isto tako to ideja u duhu postoji kao neto za sebe i postoji neto po sebi i za sebe...126
118 119

Isto, Str. 77 Isto, Str. 77 120 Isto, Str. 78 121 Isto, Str. 78 122 G. V. F. Hegel, Nauka Logike, preveo dr. Duan Nedeljkovi, Beograd 1973. Str. 78 123 Isto, Str. 78 124 Isto, Str. 78 125 Isto, Str. 79 126 Isto, Str. 79

ZAKLJUAK

Radei na izradi ovog seminarskog rada, uoio sam da Fenomenologija duha prethodi Logici, kao gradnji spekulativne logike kao antiteze, a i prevladavanje logike koja je istrajavala na suprostavljenosti subjekta i objekta i njoj pripadnog odreenja istine kao slaganje miljenja sa predmetom, tj. na suprostavljenosti miljenja i bitka. Mogao sam zakljuiti da je isti pojam logike nauke rezultat fenomenologijskog izvoenja. Drugim rijeima, pojam logike poiva na znanju o prevladavanju razlike subjekta i objekta, dok pojam fenomenologije poiva na procesu uspostavljanja toga znanja. Ono

to je predmet logike nauke jeste imanentni ivot pojma, a predmet fenomenologije je put do predmeta logike. Stanovite poetka fenomenologije i logike isto je stanovite zapoinjanja u filozofiji, time da ono omoguava kretanja u dva pravca: logiko kretanje, te fenomenologijsko kretanje kao razvijanje stanovita subjekta do toga jedinstva. Iz svega ovoga sam zakljuio to da su fenomenologija duha i logika nerazdruive, odnosno da u Hegelovom miljenju nema fundamentalne napetosti izmeu Fenomenologije duha i Nauke logike, tj. izmeu fenomenologijske i logike ideje. Uostalom, zar je i mogue razmatranje pitanja temeljnih pitanja metafizike kao to su: Apsolut, Bog, nihilizam, vjenost, ovjek, sloboda, zlo, istorija i sl., a da se u posljednjoj istanci ne prepliu, suoavaju i sukobljavaju.

Literatura: 1. 2. Perovi A., Milenko, Nauni rad; Odnos Fenomenlogije Duha i Nauke Logike kod Hegela, Filozofski fakultet, Novi sad, 2006. Hegel, G. V. F. Fenomenologija duha, preveo dr. Nikola M. Perovi, Beograd 1974.

3. Hegel, G. V. F. Nauka Logike, preveo dr. Duan Nedeljkovi, Beograd 1973.

Univerzitet u Istonom Sarajevu Filozofski fakultet Pale Katedra za Filozofiju

SEMINARSKI RAD
TEMA: ODNOS FENOMENOLOGIJE DUHA I NAUKE LOGIKE KOD HEGELA

PROFESOR: Prof. dr Mio Kuli

STUDENT: Boro Boi Br.Indeksa: FI3/10

Pale, Maj 2013