You are on page 1of 13

Ukad nerwowy

Zadaniem ukadu nerwowego jest nadzorowanie czynnoci narzdw wewntrznych ywego organizmu oraz umoliwianie mu kontaktw ze wiatem zewntrznym. Ukad nerwowy dzieli si na cz orodkow mzgowie i rdze! krgowy" oraz cz o#wodow $ ukad nerww i zako!cze! nerwowych. %zgowie jest zrnicowan struktur& w jej skad wchodzi mzg' mdek' midzymzgowie' rdmzgowie' most i rdze! (rzeduony. )ada z wymienionych czci mzgowia ma do wy(enienia okrelone *unkcje' wykazujc samodzielno i niezaleno wynikajc z *ilogenetycznej (rzeszoci. +est jednak zachowana w strukturze mzgowia hierarchia zarwno anatomiczna jak i czynnociowa' (oniewa jego najwaniejsz czci' stanowic najwysz instancj' jest mzg. , korze mzgowej analizowane s i (rzetwarzane #od-ce (ochodzce z narzdw zmysw' narzdw wewntrznych i ukadw (odkorowych. )ora jest siedliskiem inteligencji' (amici i oso#owoci. .erwy tworzce o#wodowy ukad nerwowy (rzewodz (o#udzenia od narzdw do orodkowego ukadu nerwowego i z (owrotem' na drodze (rostych i skom(likowanych odruchw nerwowych' na og z udziaem rozmaitych struktur centralnego ukadu nerwowego. .erwy s wy(ustkami komrek nerwowych. /tykaj si z narzdami docelowymi za (omoc syna(tycznych struktur (rzeka-nikowych z udziaem wydzielanych (rzeka-nikw chemicznych. /terowaniem (rac narzdw wewntrznych zajmuje si autonomiczny ukad nerwowy. /kada si on z czci ws(czulnej i (rzyws(czulnej. / one w cigym 0starciu0' wzajemnym 0kontrowaniu0. 1ziki temu zachowana jest homeostaza narzdowa' ktra za(ewnia o(tymaln czynno okrelonego narzdu wewntrznego w danym momencie (rzy danym za(otrze#owaniu organizmu na jego (rac.

Ukad nerwowy - anatomia i fizjologia


artyku lek. med. Ryszarda Feldmana, ordynatora III Oddziau Chorb Wewntrznych w z!italu "raskim !. w. "rzemienienia "a#skie$o w Warszawie, na!isany w kwietniu %&&& dla serwisu R' (')IC* )ady zoony ywy organizm (osiada w swojej wewntrznej strukturze wys(ecjalizowane ukady' dziki ktrym *izjologiczne *unkcje (oszczeglnych jego narzdw s cile ze so# zintegrowane. 2e ukady nerwowy' dokrewny' od(ornociowy" maj zrnicowan natur struktur' mor*ologi" i *unkcjonuj wedle wasnych regu. /(ord nich na (ierwszy (lan wysuwa si ukad nerwowy' a w szczeglnoci jego orodkowa cz 0centrum0" $ rdze! krgowy i mzg' ktry u ssakw' a zwaszcza u .aczelnych' w tym $ u czowieka' uzyska w trakcie ewolucji najwyszy sto(ie! zdolnoci integracyjnych. Ukad nerwowy ma wrd innych narzdw i ukadw ustroju (ozycj centraln i jest ich administratorem.
3

)ada #owiem czynno czy zadanie wykonywane (rzez okrelony narzd lu# ukad narzdw' (ozostaje (od jego cisym nadzorem. Za (orednictwem zmysw' z ktrymi jest #ez(orednio $ anatomicznie i *izjologicznie $ zwizany' ukad nerwowy za(ewnia ustrojowi moliwo komunikowania si ze wiatem zewntrznym. 4otra*i od#iera z zewntrz najrozmaitsze #od-ce sygnay' in*ormacje"' (rzewodzi je do wasnych orodkw odczytujcych ich tre' selekcjonowa i wreszcie $ (rzetwarza w zrozumiae dla sie#ie (ojcia i wyo#raenia oraz wydawa (olecenia zwrotne. Ukad nerwowy czowieka w cigu jednej sekundy od#iera z otoczenia a 356 #itw in*ormacji. ,arto (rzy tym (amita' e do wiadomoci dociera jednak minimalna ich cz' #o jedynie 357 #ita8s. 2o oznacza' e (rzytaczajca wikszo in*ormacji dociera do mzgu i jest tam (rzetwarzana w s(os# cakowicie niewiadomy9 :n*ormacje' zarwno te' ktre (ochodz z zewntrz organizmu' jak i te' ktre (yn z (oszczeglnych narzdw wewntrznych' (o dotarciu do orodkowego ukadu nerwowego oczywicie nie (ozostaj #ez jego reakcji. 2a reakcja moe #y natychmiastowa lu# o(-niona w czasie' w zalenoci od #iecych (otrze#. .iektre sygnay s (o zakodowaniu de(onowane w mzgu w (ostaci trwaego lu# czasowego ladu (amiciowego. Podzia ukadu nerwowego Ukad nerwowy czowieka dzieli si na dwie zasadnicze czci. / nimi& orodkowy centralny" ukad nerwowy i o#wodowy ukad nerwowy' czyli system nerww i zako!cze! nerwowych wraz z narzdami zmysu. 2en (odzia jest oczywicie do sztuczny' (oniewa' tak na(rawd' o#a ukady s cile anatomicznie i *izjologicznie ze so# (owizane. +ednak (odzia rl i kom(etencji jest jednoznaczny& o#wodowy ukad nerwowy suy do (rzenoszenia (rzewodzenia" #od-cw in*ormacji" od tkanek i narzdw w tym narzdw zmysw" do 0centrum0' lu# z (owrotem $ od 0centrum0 do narzdw i tkanek' za orodkowy ukad nerwowy te in*ormacje 0centralizuje0' tzn. gromadzi i (rzetwarza. , ukadzie nerwowym wyrnia si te cz autonomicz' za (omoc ktrej 0centrum0 #ez(orednio zawiaduje czynnociami narzdw wewntrznych. +est to tzw. autonomiczny ukad nerwowy' ktry z kolei ma #ez(orednie (owizania z innym systemem integrujcym *unkcje narzdw zoonego ywego organizmu' tj. ukadem dokrewnym. Ukad autonomiczny ma swoj cz centraln i o#wodow. Orodkowy ukad nerwowy ;rodkowy ukad nerwowy skada si z mzgowia i rdzenia krgowego. Mzgowie "System wodny" mzgowia %zgowie wy(enia jam czaszki i jest otoczone trzema o(onami mzgowymi tward' (rzylegajc do koci' nast(nie $ aj!"z' w swojej strukturze (odo#n do (ajczyny i wreszcie $ mi!kk' w(rost lec na (owierzchni mzgowia"' oddzielajcymi je od wewntrznych cian koci czaszki. , o(onie twardej znajduj si zamkni!te rzestrzenie zwane zatokami o ony twardej# ktrymi ynie krew o"$odz"a z wszystki"$ mzgowy"$ na"zy% &ylny"$'
7

4omidzy o(on (ajcz (ajczynwk" i o(on mikk znajduje si jama (od(ajczynwkowa tworzca z#iorniki wy(enione (ynem rdzeniowo$mzgowym. 2e z#iorniki stanowi cz skom(likowanego systemu 0wodnego0 mzgowia' w skad ktrego' o(rcz jamy (od(ajczynwkowej' wchodz take wewntrzne' rdmzgowe komory& dwie o#szerne komory #oczne' komora trzecia i komora czwarta' oraz (rzewody je czce. ,ewntrzmzgowe (rzestrzenie (ynowe maj (oczenie z (rzestrzeniami (ynowymi rdzenia krgowego. Pyn rdzeniowo-mzgowy# o unikatowym skadzie (io"$emi"znym i morfologi"znym# jest stale rodukowany rzez s e"jalne s loty na"zyniwkowe w komora"$ mzgowia# w ilo"i )*+ ml na do(!' 4yn jest swego rodzaju 0(aszczem ochronnym mzgowia0& dziaa na! chodzco (racujcy mzg #ardzo szy#ko si (rzegrzewa"' chroni (rzed urazami mechanicznymi oraz reguluje cinienie wewntrzczaszkowe. 4yn rdzeniowo$mzgowy oddzielony jest od krwi s(ecjaln #arier' chronic (rzed mieszaniem si o#u (ynw ustrojowych i za(ewniajc (rzez to unikatowo jego skadu. ,iejednorodna struktura mzgowia <ozwj *ilogenetyczny mzgowia $ zmiany zachodzce w trakcie jego ewolucji $ jest wyra-nie zaznaczony zarwno w jego #udowie' jak i w *unkcjach. .ie stanowi on wic jednorodnej struktury. 1latego mwimy o mzgowiu a nie o mzgu"' ktre o#ejmuje zarwno struktury *ilogenetycznie stare' jak i mode. 4rzygldajc si mzgowiu atwo dostrzec' e na jego 0stare0 struktury nakadaj si modsze' stanowic niejako ich 0nad#udow0. .ajle(iej to wida na (rzykadzie mzgu' czyli kresomzgowia' najmodszej czci mzgowia' ktry jak (aszcz okrywa inne' *ilogenetyczne starsze struktury& midzymzgowie' rdmzgowie' most i $ czciowo $ rdze! (rzeduony rdmzgowie# most i rdze% rzedu&ony tworz tzw' ie% mzgu". +edynie mdek nie jest 0okryty0 (rzez kresomzgowie' cho naley on do starszych *ilogenetycznie struktur mzgowia. Mzg# "zyli kresomzgowie )resomzgowie' czyli mzg' mierzy w wymiarze (odunym' $ tj. od czoa do (otylicy $ ok. 3= cm' w wymiarze (o(rzecznym $ (omidzy skroniami $ 3> cm' w wymiarze (ionowym' liczonym od (odstawy ku szczytowi $ ok. 37 cm. 1o skle(ienia czaszki mzg (rzylega swoj (owierzchni wy(uk' zwan inaczej (owierzchni grz#ietowo$#oczn. ;d dou $ (odstaw' czyli (owierzchni (odstawn o(iera si na kociach oddzielajcych mzgoczaszk od twarzoczaszki i oczodow. ;d gry wida' e jest narzdem (arzystym? ma dwie (kule' lew i (raw. 4omidzy nimi znajduje si g#oka (oduna szczelina' na dnie ktrej znajduje si (rze#iegajce ku (odstawie tzw. s(oido wielkie' utworzone (rzede wszystkim (rzez liczne drogi nerwowe czce o#ie (kule. 4owierzchnia mzgu jest wyra-nie (o*adowana. ,idoczne s na niej do g#okie #ruzdy' (omidzy ktrymi znajduj si *ady' zwane zakrtami mzgu. Zakrty tworz wiksze anatomiczne struktury $ (aty mzgu. ;d (rzodu widoczne s dwa (aty czoowe' z lewego i (rawego #oku $ (aty skroniowe? od gry' za (atami czoowymi' znajduj si dwa (aty ciemieniowe' a za nimi dwa (aty (otyliczne. 4od widocznymi od gry (atami& czoowym' skroniowym i ciemieniowym' chowa si jeszcze jeden' (ity' (arzysty (at. +est to tzw. wys(a.
@

Anatomiczne granice midzy (atami nie s #ardzo wyra-ne' czsto jeden (at (rzechodzi w(rost w drugi. -ora mzgowa 4owierzchni zakrtw i wntrza #ruzd (rawej i lewej (kuli (okrywa kora mzgu. +ej (owierzchnia wynosi ok. 7755 cm7' a gru#o $ do >'B cm. U czowieka (onad >5C kory (rzy(ada na (aty czoowe. .a (rzekroju (odunym wida' e kora skada si z dwch warstw& istoty szarej' utworzonej (rzez sie 6 miliardw komrek nerwowych $ neuronw 78@$@8> wszystkich komrek mzgu"' tworzcych w korze *ilogenetycznie modszej' czyli 0nowej0' a sze warstw w korze 0starej0' stanowicej niewielk cz mzgu' tych warstw jest o (oow mniej"' oraz istoty #iaej $ w skad ktrej wchodz (rzede wszystkim wkna nerwowe i tkanka glejowa oraz naczynia krwionone. , g#i (kul znajduj si otoczone istot #ia oso#ne sku(iska istoty szarej' nie majce #ez(oredniej cznoci z kor $ zwane jdrami (odkorowymi al#o jdrami (odstawnymi. , korze mona zlokalizowa (ola' ktre zasadniczo rni si midzy so# s(enian *unkcj. : tak' w tylnej czci (atw czoowych zlokalizowana jest tzw. kora ruchowa' ktra zawiaduje ruchami zamierzonymi. Z elektro*izjologicznych #ada! wynika' e kada cz narzdu ruchu' a dokadniej gru( miniowych' ma tam swoj re(rezentacj. .ajwiksz maj rce' szczeglnie (alce oraz minie twarzy i jzyka' wyra-nie mniejsz $ tuw i ko!czyny dolne. +est to zrozumiae zwaywszy' jak skom(likowane czynnoci moe wykona ludzka rka' czy $ jak zoone ruchy wykonuj minie mimiczne' n(. (odczas artykulacji ludzkiej mowy. <uch motoryka" ma sw re(rezentacj take w jdrach (odkorowych jdro ogoniaste' jdro soczewkowate' ciao migdaowate"' ktrych zadaniem jest' midzy innymi' wytworzenie na(du ruchowego oraz regulowanie na(icia mini i korygowanie czynienie jej zgodnej z (owzitym zamiarem" czynnoci motorycznej inicjowanej w korze. ;(rcz kory ruchowej jest te kora czuciowa $ zlokalizowana w (atach ciemieniowych' w ktrej analizowane jest czucie (owierzchowne i g#okie' nast(nie $ kora suchowa $ w (atach skroniowych' wzrokowa $ w (atach (otylicznych. ,ch te ma swoj re(rezentacj w mzgu. )ora wchowa znajduje si w jego czci (odstawnej (od (atami czoowymi" i jest utworzona (rzez (ooone zewntrzmzgowo o(uszki i (asma wchowe' oraz struktury znajdujce si wewntrz mzgu. .ota #ene' kora wchowa jest najstarsz *ilogenetycznie czci kresomzgowia kora 0stara0". Dardzo wan rol w mzgowiu odgrywaj (aty czoowe. 2o w nich w duej mierze jest ksztatowana nasza oso#owo' to' kim jestemy' zdolno do mylenia i wyraania woli. 4rawdo(odo#nie nasze uczucia te tam maj swj (ra(ocztek. .iektre o#szary (atw czoowych i ciemieniowych oraz inne struktury korowe' takie jak hi(okam(' cz kory wchowej' a take niektre struktury (ooone (oza kor' n(. ciao migdaowate' tworz tzw. ukad lim#iczny' ktry kieruje naszymi zachowaniami' emocjami i jest miejscem (owstawania (o(dw. .a dodatek $ ukad lim#iczny (o(rzez inne struktury (ozakorowe n(. (odwzgrze' o ktrym #dzie mowa dalej" ma w(yw na czynnoci narzdw wewntrznych. +est on dlatego nazywany czasem mzgowiem trzewnym.
>

;(rcz (l kory mzgowej' ktrych rola jest wyra-nie okrelona' zwizana z (oszczeglnymi czynnociami organizmu' (rzede wszystkim z (rzetwarzaniem #od-cw (ochodzcych z narzdw zmysw oraz z motoryk' jest te w mzgu tzw. kora nies(ecy*iczna' w ktrej dokonuje si analiza zjawisk (owstajcych wewntrz orodkowego ukadu nerwowego. +est to tzw. kora asocjacyjna' zlokalizowana w (atach czoowych' a take $ w mniejszym zakresie $ w (atach skroniowych' ciemieniowych i (otylicznych. 2o w niej zachodzi zjawisko integracji rnych *unkcji kory' czynic je s(jnymi' adekwatnymi do (owzitych zamiarw. 2am te jest (rze(rowadzana analiza okolicznoci zewntrznych' (o(rzedzajca wydanie dyrektywy (olecenia" wykonania okrelonej czynnoci. , korze asocjacyjnej dokonywana jest analiza zaso#w (amici i tam te (ami jest na #ieco wykorzystywana. Ezci kory majc istotny udzia w (rocesie za(amitywania jest tzw. kora stara BC kory"' zwaszcza za hi(okam(' (ooony wewntrz mzgu. ,s(czenie uwaa si' e to wanie hi(okam( tworzy lady (amici w okrelonych (olach kory asocjacyjnej' tworzcych oso#ne 0wys(y (amici0' a nast(nie $ w miar (otrze#y $ sam je odczytuje. Uszkodzenia hi(okam(a (owoduj' e czowiek nie (otra*i (ynnie korzysta ze swoich zaso#w (amici. )ora jest miejscem (owstawania wiadomoci' na ktr skadaj si takie umiejtnoci' jak zdolno do a#strakcji czy umiejtno wyraenia w sowach (owstaych myli' zdolno do wskiego ukierunkowania uwagi. Fwiadomo to take samowiadomo' a wic (oczucie tosamoci i odr#noci oso#niczej. Ezci wiadomoci jest mowa. , mzgu czowieka jest unikatowa struktura zwana ruchowym orodkiem mowy orodek Droca". Znajduje si zwykle u (raworcznych" w korze lewej (kuli. :stota #iaa kory mzgowej jest utworzona (rzez liczne szlaki drogi" nerwowe' czce (oszczeglne czci kory ze so# oraz ze strukturami (ozakorowymi mzgu. / wic drogi korowo$rdzeniowe' korowo$jdrowe' korowo$(odkorowe' itd. ,szystkie drogi wychodzce z (kul i #iegnce do innych czci mzgowia maj wachlarzowaty wygld? z#iegajc si' tworz konary mzgu. /zczegln rol odgrywaj szlaki kojarzeniowe' ktrych s(rawno 0drono0" okrela nasz inteligencj. Ezowiek w dorosym yciu codziennie traci okrelon licz# neuronw' co nie oznacza' e z kadym dniem jest intelektualnie sa#szy. %niej wana jest #owiem licz#a utraconych komrek ni utrzymanie (rawidowych (ocze! (omidzy (ozostaymi. 4kule mzgu z (ozoru s jednakowe. .a(rawd $ zarwno mor*ologicznie' a (rzede wszystkim $ *unkcjonalnie $ do zasadniczo si midzy so# rni. Zawsze jedna z (kul dominuje nad drug' z reguy jest to (kula lewa u os# (raworcznych". , niej na (rzykad zlokalizowane s orodki mowy zwizane z za(amitywaniem i jej rozumieniem oraz jej odtwarzaniem' take w *ormie (isanej. , drugiej (kuli zazwyczaj (rawej" znajduj si orodki zawiadujce orientacj w (rzestrzeni' za(amitywaniem' odtwarzaniem i (orwnywaniem wrae! wzrokowych i suchowych. 4rawej (kuli (rzy(isywane s zdolnoci artystyczne. M&d&ek Z tyu' za (kulami mzgu' znajduje si kolejna' wyra-nie wyodr#niona cz mzgowia $ mdek. ,y(enia on tyln cz dou czaszki. %a ksztat s(aszczonej eli(soidy o dugoci 6$ 33 cm' szerokoci B$= cm i wysokoci $ B cm.
B

%dek' (odo#nie do mzgu' dzieli si na dwie (kule oddzielone tzw. ro#akiem' krtk walcowato wyduon struktur. 4kule mdku maj liczne rwnolegle #iegnce' wskie zakrty' oddzielone szczelinami. / (odzielone na (aty i (aciki. %dek' (odo#nie jak mzg' (osiada istot szar' czyli kor szar oraz znajdujc si (od ni $ istot #ia' tworzc tzw. ciao rdzenne. , istocie #iaej znajduj si oso#ne sku(iska istoty szarej. / to tzw. jdra mdku. Eiekawe' e kora mdku jest znacznie #ardziej (o*adowana ni kora mzgu. %dek jest znacznie mniejszy od mzgu stanowi 38G jego o#jtoci"? jego (owierzchnia jednak' dziki (o*adowaniu' osiga a @8> (owierzchni (kul mzgu. )ora mdku utworzona jest (rzez komrki nerwowe' neurony' za ciao rdzenne' z wyjtkiem jder' jest utworzone (rzez wkna nerwowe. 2e wkna *ormuj drogi nerwowe' wasne $ wewntrzmdkowe oraz drogi do(rowadzajce (o#udzenia do mdku i drogi odmdkowe. 1rogi gru(uj si' tworzc konary mdku& grny' rodkowy i dolny' i cz mdek z innymi czciami mzgowia. %dek jest orodkiem kierujcym ruchami. )oordynuje je' a take w(ywa na (ostaw. )ieruje te ruchami gaek ocznych' o(tymalizujc i korygujc ruchy caego ciaa. ;d s(rawnoci mdku zaley zdolno utrzymywania rwnowagi. %dek ma cise *izjologiczne (owizania ze zmysem rwnowagi zlokalizowanym w uchu wewntrznym. .a dodatek mdek (rogramuje motoryk& inicjuje' koordynuje i zaka!cza ruchy celowe. +est te 0dystry#utorem mocy0& siy skurczu mini szkieletowych. Mi!dzymzgowie i odwzgrze .a (odstawie mzgu widoczny jest *ragment kolejnej oso#nej struktury mzgowia zwanej midzymzgowiem. ,idziany w caoci ma klinowaty ksztat ostrzem skierowanym do (rzodu. Z (rzodu i z #oku zrasta si z (kulami mzgu. +ego dolna' (odstawna cz to (odwzgrze $ #ardzo wana struktura mzgowia' kontrolujca czynnoci wegetatywne organizmu' takie jak (o#ieranie (okarmu' wody' termoregulacja. 4odwzgrze w(ywa na #iec czynno ukadu krenia. )ontroluje i reguluje *unkcje (ciowe' ma w(yw na sen. :ntegruje czynnoci w(ywajce na stan rodowiska wewntrznego ustroju. +est te miejscem (owstawania na(dw' ktre (o#udzaj do zachowa! zgodnych z #iecymi (otrze#ami ustroju. , tym zakresie jest *izjologicznie s(rzone z ukadem lim#icznym' #owiem wanie w (odwzgrzu rodz si (odstawy zachowa! tworzcych reakcj alarmow. , (odwzgrzu wytwarzane s neurohormony' regulujce hormonaln czynno (rzysadki. :ch (rodukcja jest cile (owizana ze stanem hormonalnym ustroju i aktywno (odwzgrza w(ywa na homeostaz hormonaln. Z (odwzgrzem zwizany jest strukturalnie i *unkcjonalnie niewielki narzd wydzielania wewntrznego $ (rzysadka' (ooony na dnie mzgoczaszki w tzw. siodle tureckim. Z (odwzgrzem czy si za (omoc (owrzkowatej struktury' zwanej lejkiem. 2ylny (at (rzysadki jest miejscem wydzielania do krwi hormonw wy(rodukowanych w (odwzgrzu $ wazo(resyny hormonu antydiuretycznego" i oksytocyny. , (rzednim (acie (rzysadka sama (rodukuje i wydziela do krwi hormony' takie jak& AE2H' I/H' JH' KH' I/H' (ozostajc (od take hormonaln kuratel (odwzgrza.
=

, skad midzymzgowia wchodz take & wzgrze z (onad 355 jdrami' (asma wzrokowe' ciao kolankowate oraz szyszynka. +dra wzgrza s stacjami (rzeka-nikowymi #od-cw (yncych z rnych struktur mzgowia. .ajwaniejsze z nich to jdra asocjacyjne' ktre czynnociowo s s(rzone z kor mzgow w zakresie integracji (o#udze! czuciowych' (yncych z rdzenia krgowego. Aktywno jder wzgrza ma take w(yw na nastroje i samo(oczucie. /zyszynka jest narzdem midzymzgowia' ktrej *unkcja nie zostaa do ko!ca wyjaniona. /zyszynka (rawdo(odo#nie hamuje czynno gruczow (ciowych a do okresu dojrzewania' ma take w(yw na do#ow chrono#iologi $ na rytm do#owy dzie!$noc" czowieka' #owiem *ilogenetycznie jest narzdem zmysu wiata. .rdmzgowie i most Frdmzgowie jest krtkim odcinkiem (nia mzgu utworzonym (rzez (arzyste gru#e (asma istoty #iaej' zwane konarami mzgu' ktre #iegn do (kul mzgu. .a schowanej okrytej (rzez (aszcz kory mzgu" (owierzchni grz#ietowej rdmzgowia znajduj si wane sku(iska komrek nerwowych. / to m.in. jdra niektrych nerww czaszkowych. Frdmzgowie (rzechodzi w most' w skad ktrego wchodz zarwno 0#iae0 wkna nerwowe' jak i istota szara' ktr tworz sku(iska neuronw. %ost jest uwy(ukleniem ku (odstawie (nia mzgu z charakterystycznym zag#ieniem w rodku. %a (o*adowan (owierzchni' (rzechodzc z #oku w gru#e konary mdku. Znajduj si w nim' tak jak w rdmzgowiu' jdra nerww czaszkowych' m.in. nerwu trjdzielnego i twarzowego. /wr siatkowaty Znaczn cz wntrza mostu zajmuje struktura #ardzo wana dla caego orodkowego ukadu nerwowego. +est to tzw. twr siatkowaty. , jego skad wchodz liczne neurony' tworzce sku(iska zwane jdrami tworu siatkowatego oraz wkna nerwowe (rze#iegajce w rnych kierunkach ku (oszczeglnym czciom mzgowia. ;#szarowo twr siatkowaty (rzekracza granice mostu' sigajc z jednej strony cz zst(ujca" $ niej (ooonego rdzenia (rzeduonego' a nawet szyjnej czci rdzenia krgowego' z drugiej cz wst(ujca" $ rdmzgowia' a nawet struktur (odkorowych' usytuowanych w (o#liu kory. , tworze siatkowatym z#iegaj si drogi do(rowadzajce (o#udzenia (owstae we wszystkich narzdach zmysu' w tym (ynce z rdzenia krgowego oraz (ochodzce z jder (odkorowych. Ez wst(ujca tworu siatkowatego roz(rowadza im(ulsy do wszystkich (l kory' do orodkw (odkorowych' kierujcych zachowaniem oraz do orodkw kontrolujcych ukad autonomiczny i nadzorujcych ukad dokrewny. Ez zst(ujca tworu siatkowatego s(rawuje nadzr nad czynnoci rdzenia krgowego' w(ywajc na stan na(icia mini szkieletowych. 2wr siatkowaty ma zasadniczy udzia w regulacji zjawisk zwizanych z czuwaniem i snem' aktywujc *az czuwania.
G

0dze% rzedu&ony ;statni najstarsz" struktur mzgowia' stanowic rodzaj cznika mzgu z (ooonym (ozaczaszkowo rdzeniem krgowym' jest rdze! (rzeduony' zwany inaczej o(uszk. %a on ksztat s(aszczonego stoka czcego si (odstaw z mostem' a citym ko!cem $ z rdzeniem krgowym. %a dwie (owierzchnie& (odstawn i grz#ietow. .a (owierzchni (odstawnej widoczne s gru#e (owrzki cignce si wzdu rdzenia' oddzielone g#ok #ruzd. / to tzw. (iramidy. , dolnej czci rdzenia (rzeduonego (iramidy krzyuj si. , tym miejscu umownie zaczyna si rdze! krgowy. Z #oku (iramid le $ oddzielone od nich #ruzd $ sznury #oczne z o#ecn u ich szczytu charakterystyczn wyniosoci' zwan oliwk. .a (owierzchni grz#ietowej rdzenia (rzeduonego #iegn (czki wkien nerwowych. U gry rdze! (rzechodzi w konary dolne mdku. <dze! (rzeduony zawiera zarwno istot szar' jak i istot #ia' jednak ich rozmieszczenie jest odmienne ni w mzgu& na zewntrz jest istota #iaa' wewntrz $ szara. :stot #ia tworz liczne drogi nerwowe' s(ord ktrych wyrniaj si wymienione ju wczeniej (iramidy' ktre s utworzone (rzez drogi rdzeniowo$korowe. , rdzeniu (rzeduonym' a dokadniej w tworze siatkowatym rdzenia' znajduj si centra kontrolujce (odstawowe *unkcje narzdw wewntrznych. / tam zlokalizowane orodki oddychania' naczynioruchowe i sercowe' wreszcie $ orodki zwizane z czynnoci (rzewodu (okarmowego. , tym o#szarze 0centrum0 stanowi jednoczenie orodkow cz autonomicznego ukadu nerwowego. 0dze% kr!gowy ;(rcz mzgowia do orodkowego ukadu nerwowego naley take rdze! krgowy. Znajduje si on (oza czaszk w kanale krgowym krgosu(a. %a wyduony walcowaty ksztat z wrzecionowatymi (oszerzeniami zgru#ieniami" w okolicy szyjnej i ld-wiowej. Zaczyna si (oniej skrzyowania (iramid' na wysokoci otworu owalnego czaszki' na jej (odstawie' ko!czy si stokowato $ tzw. stokiem rdzeniowym na wysokoci drugiego krgu ld-wiowego. 1ugo rdzenia krgowego wynosi ok. >B cm. +est' tak jak mzg' otoczony trzema o(onami. 2ake i tutaj (omidzy o(on tward i (od(ajcz znajduje si (rzestrze! wy(eniona (ynem rdzeniowo$mzgowym. , okolicy ld-wiowej ta (rzestrze! jest do atwo dost(na? mona si do niej dosta cienk ig i (o#ra nieco (ynu do #adania. .a (owierzchni rdzenia widoczne s (odune #ruzdy' dzielce rdze! na sze sznurw. Z (rzodu rdzenia znajduje si szczelina dzielca go na dwie symetryczne czci. Z tyu $ te jest do g#oka #ruzda #dca 0lustrzanym od#iciem0 (rzedniej #ruzdy. <dze!' tak jak mzg' jest take zlateralizowany' ma swoj cz (raw i lew' z tym' e s to w (eni symetryczne' jednakowe (oowy. <dze! krgowy ma #udow segmentow. ,yrnia si w nim @3 (ar odcinkw' tzw. neuromerw& L szyjnych E3$EL"' 37 (iersiowych 2h3$2h37"' B ld-wiowych K3$KB"' B krzyowych /3$/B" i3 guziczny E5"' z ktrymi czy si @3 (ar nerww rdzeniowych $ szyjnych' (iersiowych' ld-wiowych' krzyowych i guzicznego.
L

.erwy cz si z rdzeniem za (omoc tzw. korzeni nerwowych $ #rzusznych i grz#ietowych. )ady z nich skada si z B$35 nici korzeniowych' #dcych (czkami nerwowymi. , korzeniach tylnych' niedaleko od (owierzchni rdzenia' ju (oza #laszk o(ony twardej' w otworach midzykrgowych znajduj si zwoje rdzeniowe. )orzenie nerww ld-wiowych' krzyowych i nerwu guzicznego tworz gru#y (czek' otoczony o(on tward' #iegncy ku doowi' zwany ko!skim ogonem. .a (rzekroju (o(rzecznym rdzenia wida' i skada si on' tak jak mzg' z istoty szarej i #iaej' z tym e $ w (rzeciwie!stwie do mzgu' a tak samo jak w rdzeniu (rzeduonym $ istota #iaa jest na o#wodzie rdzenia' za szara $ wewntrz. Eharakterystyczny jest w (rzekroju (o(rzecznym wygld istoty szarej& (rzy(omina ona du liter H. <amiona tej litery to tzw. rogi rdzenia' ktre w trjwymiarowej rzeczywistoci tworz su(y& z (rzodu $ dwa symetryczne" rogi su(y" (rzednie' z tyu $ dwa rogi su(y" tylne. 4omidzy nimi ley istota szara (orednia' ktrej zewntrzna' o#wodowa cz tworzy niewielkie uwy(uklenie' zwane rogiem su(em" #ocznym. <ogi su(y" (rzednie zawieraj neurony ruchowe' ktrych dugie wy(ustki' aksony' tworz korzenie (rzednie' te za $ nerwy. <ogi su(y" tylne zawieraj neurony czuciowe. .ie s to jednak (ierwsze neurony drogi czuciowej' (oniewa jeszcze (rzed nimi s neurony tworzce zwoje rdzeniowe. )ora rdzenia ma swoj re(rezentacj ruchow w rogach (rzednich. +ej wasna aktywno (owoduje niekontrolowany' mimowolny ruch gru( miniowych n(. ko!czyn" o(arty na (rostych odruchach. 2a aktywno jest jednak stale mody*ikowana (rzez kor mzgu oraz ukady (odkorowe i mdek. 4o#udzenia (owstae w tych strukturach #iegn zst(ujcymi drogami nerwowymi' z ktrych najwiksze znaczenie maj drogi korowo$rdzeniowe (iramidowe" w sznurach (rzednich (iramidach" istoty #iaej rdzenia' dziki ktrym czowiek moe wykonywa skom(likowane ruchy dowolne. .ie mniej wane s drogi (oza(iramidowe' ktrymi #iegn do rdzenia krgowego (o#udzenia (owstae w jdrach (odkorowych. :ch w(yw na motoryk nie jest uwiadomiony' nie (odlega woli czowieka' (olega z gru#sza na korygowaniu ruchw dowolnych' czynic je (ynnymi' dostosowujc zakres ruchu do (rzyjtych wczeniej zamiarw. .a granicy rdzenia (rzeduonego (iramidy drogi korowo$rdzeniowe" krzyuj si' co oznacza' e (rawa (kula s(rawuje nadzr nad aktywnoci neuronw rogu su(a" (rzedniego lewego' lewa (kula kontroluje za aktywno neuronw (rawego rogu su(a" (rzedniego. <e(rezentacja czuciowa rdzenia mieci si w rogach tylnych' do ktrych do(ywaj #od-ce z o#wodu. ,st(nie jednak docieraj do neuronw zwojw rdzeniowych umieszczonych (oza rdzeniem. /tamtd' (o wnikniciu do rdzenia' sznurem tylnym (o#udzenia zdaj do wszystkich struktur mzgowia' ktre rejestruj i (rzetwarzaj (o#udzenia czuciowe dotyku' ucisku' #lu' tem(eratury' wi#racji' czucia g#okiego"' zwaszcza za do (l czuciowych kory drogi rdzeniowo$korowe". 4omidzy kor czuciow i ruchow rdzenia s liczne wewntrzne (oczenia' tzw. (czki wasne' czce komrki nerwowe #ez(orednio ssiadujcych lu# #lisko sie#ie (ooonych segmentw' za(ewniajce rdzeniowi (ewien zakres autonomii w od#ieraniu wrae! czuciowych i kreowaniu ruchu w drodze (rostych mono$ i kilkusyna(tycznych odruchw.
6

:stota #iaa rdzenia to drogi nerwowe' wst(ujce i zst(ujce' czce rdze! wst(ujco i zst(ujco z wszystkimi strukturami mzgowia. O(wodowy ukad nerwowy ;#wodowy ukad nerwowy jest systemem nerww' za (omoc ktrych orodkowy ukad nerwowy kieruje ustrojem' jego (odstawowymi *unkcjami. .erwy s wknami zoonymi z dugich wy(ustek komrek nerwowych neuronw"' zwanych aksonami. .eurony' (odo#nie jak wikszo komrek' (osiadaj cyto(lazm' jdro komrkowe i inne su#komrkowe struktury n(. mitochondria". <ni si od innych komrek o#ecnoci cyto(lazmatycznych wy(ustek& krtkich $ dendrytw' czcych (oszczeglne komrki nerwowe ze so# i dugich $ neurytw aksonw"' (rzewodzcych sygnay nerwowe do odlegych narzdw tkanek" docelowych al#o z#ierajcych (o#udzenia w tych narzdach tkankach" i (rzewodzcych je do orodkowego ukadu nerwowego. Aksony maj rn dugo' czsto na swoim (rze#iegu oddaj liczne odgazienia tzw. kolaterale". .a og' o(rcz #ony komrkowej' s otoczone dodatkowymi osonkami n(. osonk mielinow" oraz (ojedyncz warstw komrek. .iektre aksony nie maj jednak adnych osonek. .erwy (rzewodz (o#udzenia elektryczne. +est to ty(owe (rzewodzenie 0ka#lowe0 o(arte na o#ecnoci rnicy (otencjaw na ko!cach. <nica (otencjaw jest wynikiem zmian (rzez#onowych ste! niektrych jonw sodu i wa(nia" w komrce i aksonie. /zy#ko (rzewodzenia (rdu jest zrnicowana. .a (rzykad nerwy rdzeniowe' zmierzajce do mini szkieletowych' (rzewodz (rd z szy#koci 375 m8s. /zy#ko (rzewodzenia zaley od gru#oci nerwu' a take od o#ecnoci osonki' zwaszcza mielinowej aksonw' ktre stanowi rodzaj izolatora. .erwy nieosonite (rzewodz im(ulsy znacznie wolniej' #o z szy#koci 3 m8s. :m jest duszy nerw' tym (rzewodzenie im(ulsu w coraz dalszym jego odcinku jest wolniejsze' a wreszcie szy#ko" wygasa. 4rzewodzenie #od-cw w aksonach jest na og jednokierunkowe. Zako!czenia aksonw nerww" s zrnicowane. .erwy 0o#sugujce0 minie szkieletowe tworz na zako!czeniach' na styku z wknami miniowymi' tzw. motoryczne (ytki ko!cowe' ktre s swego rodzaju zczem' zwanym syna(s. Za (omoc syna(s stanowicych zako!czenia dendrytw neurony komunikuj si midzy so#. .a syna(s skada si cz (resyna(tyczna' ko!cowy czasem o ksztacie #uawy" odcinek aksonu dokadniej $ #ony komrkowej" i cz (ostsyna(tyczna' utworzona w (rzy(adku motorycznej (ytki ko!cowej (rzez *ragment #ony komrkowej wkna miniowego komrki miniowej". 4omidzy #onami tworzcymi syna(s znajduje si niewielka (rzestrze! zwana (rzestrzeni syna(tyczn. 4o#udzenie docierajce do ko!cowej czci aksonu uwalnia ze! okrelon (orcj czsteczek (rzeka-nika chemicznego' w (rzy(adku (ytki miniowej $ acetylocholiny' ktry (o (okonaniu (rzestrzeni syna(tycznej wie si z #on (ostsyna(tyczn wkna miniowego' (owodujc w niej zmiany elektryczne' ktre z kolei inicjuj zoone (rzemiany chemiczne wewntrz wkna miniowego.
3

:ch ko!cowym e*ektem jest skurcz tego wkna. /ia skurczu i czas jego trwania zale od licz#y im(ulsw nerwowych' ktre dotary do syna(tycznej (ytki miniowej i tym samym od iloci uwolnionego (rzeka-nika chemicznego acetylocholiny". .erwami dorodkowymi (rzewodzone s sygnay (owstajce w narzdach o#wodowych i tkankach. .(. w skrze s liczne struktury zwane rece(torami czuciowymi. / to m. in. mechanorece(tory' w ktrych wykorzystane jest zjawisko (iezoelektryczne. 4owstay w wyniku ucisku (otencja elektryczny' jeli osignie okrelon warto' zostanie (rzewiedziony do od(owiednich struktur czuciowych rdzenia krgowego' a stamtd do ukadw (odokorowych i kory' w ktrej nast(uje jego ostateczna analiza i (rzetworzenie. %echanorece(tory reaguj na ucisk' dotyk i wi#racje. , skrze s te inne rece(tory' n(. czue na zmiany tem(eratur $ termorece(tory' oraz rece(tory #lowe' #dce wolnymi zako!czeniami nerwowymi. 4owstae tam (o#udzenia (rzewodzone s do od(owiednich orodkw rejestrujcych i generujcych od(owied-. , (rzy(adku #od-ca #lowego od(owied- ma charakter zoony. <ece(tory #lowe nie ada(tuj si' tzn. stale (o#udzane nadal sygnalizuj #l. +est to wany mechanizm o#ronny organizmu. , miniach i cignach znajduj si wys(ecjalizowane rece(tory' tzw. (ro(riorece(tory' z ktrych (yn nerwami in*ormacje $ (o(rzez rdze! krgowy $ do modku i kory mzgowej dotyczce (ooenia staww' dugoci' na(renia mini' czyli tzw. czucia g#okiego. Uderzenie w cigno minia' w ktrym znajduje si od(owiedni rece(tor czuy na rozciganie tzw. wrzecionko miniowe" s(owoduje (owstanie (rdu' ktry jest natychmiast (rzewiedziony (rzez rg tylny rdzenia do rogu (rzedniego. , wyniku syna(tycznego (o#udzenia z udziaem (rzeka-nika chemicznego" neuronu ruchowego (owstanie w nim (rd' ktry natychmiast zostanie (rzewiedziony do minia' ktry z kolei wykona skurcz. +est to klasyczny monosyna(tyczny odruch n(. odruch kolanowy". ;druch stanowi (odstawowy mechanizm dziaania ukadu nerwowego. ;(rcz (rostych monosyna(tycznych odruchw' s te odruchy znacznie #ardziej zoone' w ktrych uczestnicz liczne neurony. / to odruchy (olisyna(tyczne z udziaem neuronw somatycznych ruchowych i czuciowych" oraz wegetatywnych. Ezas trwania tych odruchw jest dugi. .ale do nich n(. odruchy o#ronne' takie jak odruch rogwkowy' kaszel' kichanie' al#o odruchy lokomocyjne' suce do (oruszania si. , skad o#wodowego ukadu nerwowego wchodzi 37 M::" (ar nerww czaszkowych' ktrych jdra znajduj si w (niu mzgowia' oraz @3 (ar nerww rdzeniowych. 1o nerww czaszkowych nale& nerw : $ wchowy o(uszka wchowa"' nerw :: $ wzrokowy' nerw ::: $ okoruchowy' nerw :N $ #loczkowy' nerw N $ trjdzielny' nerw N: $ odwodzcy' nerw N:: $ twarzowy' nerw N::: $ (rzedsionkowo$limakowy' nerw :M $ jzykowo$gardowy' nerw M $ #dny' M: $ dodatkowy' M:: $ (odjzykowy. )ady z nich wy(enia inn rol. .erw wchowy (rzewodzi wraenia wchowe' wzrokowy z#iera in*ormacje (owstae w siatkwce i (rzewodzi je do kory wzrokowej $ (otylicznej.
3

.erw trjdzielny jest gwnie nerwem czuciowym' take unerwiajcym gruczoy zowe i niektre linianki' wic majcym charakter wegetatywny. %a take wkna ruchowe trzewne. .erw okoruchowy' #loczkowy i odwodzcy s ty(owymi nerwami ruchowymi sterujcymi miniami gaki ocznej. 4osiadaj jednak take wkna somatyczne. .erw twarzowy jest (rzede wszystkim nerwem ruchowym. .erw jzykowo$gardowy jest nerwem mieszanym' (osiada wkna wydzielnicze do linianek"' czuciowe' smakowe oraz ruchowe trzewne". .erw #dny jest gwnym nerwem ukadu wegetatywnego (rzyws(czulnego. .erw dodatkowy jest nerwem ruchowym. .erw (odjzykowy ma charakter mieszany $ ruchowy i wydzielniczy' zwizany ze liniank (oduchwow. .erwy o#wodowe rdzeniowe tworz cztery s(loty& 3./(lot szyjny wanym nerwem tego s(lotu jest nerw (rze(onowy $ o#sugujcy (rze(on"' 7./(lot ramienny zao(atrujcy minie o#rczy #arkowej i ko!czyn grnych' @./(lot ld-wiowy' w skad ktrego wchodz nerwy o#rczy #iodrowej i ko!czyn dolnych' >./(lot krzyowy $ utworzony (rzez nerwy miednicy i ko!czyny dolnej. , skad tego s(lotu wchodzi najwikszy najgru#szy i najduszy" nerw ludzkiego ciaa $ nerw kulszowy. 4omidzy s(lotem ramiennym i ld-wiowym s nie tworzce s(lotw nerwy midzye#rowe. Ukad nerwowy autonomi"zny Ukad nerwowy autonomiczny #ez udziau wiadomoci" kontroluje "zynno"i narzdw wewn!trzny"$. /kada si z dwch (rzeciwstawnych czci& ws(czulnej i (rzyws(czulnej. %a swoje centra i cz o#wodow. Ez centralna ukadu autonomicznego jest cile zwizana z orodkowym ukadem nerwowym' #owiem mieci si (rzede wszystkim w (odwzgrzu. Ez o#wodowa jest wyra-nie wyodr#niona. Znaczca cz wkien (rzyws(czulnych #iegnie w nerwie #dnym' w znacznie mniejszym zakresie wkna (rzyws(czulne wchodz w skad innych nerww czaszkowych :::' N::' :M i M:". ;rodki (rzyws(czulne s te w odcinku krzyowym krgosu(a. .erwy (rzyws(czulne tworz tu (rzed docelowymi narzdami zwoje' z ktrych wychodz nerwy #ez(orednio ju zao(atrujce narzdy. 4rzeka-nikiem chemicznym syna(s w ukadzie (rzyws(czulnym jest acetylocholina. Ukad o#wodowy ws(czulny jest zwizany z (iersiow i ld-wiow czci rdzenia krgowego? stamtd (ochodz wkna nerwowe' zdajce do zwojw ws(czulnych' tworzcych a!cuch (o o#u stronach krgosu(a oraz do zwojw #rzusznych. :nteresujce jest' e we ws(czulnym ukadzie nerwowym (rzeka-nikami chemicznymi s zarwno acetylocholina' jak i noradrenalina. Acetylocholina mediuje (rzewodzenie w zwojach' noradrenalina #ez(orednio w(ywa na narzdy. ,ikszo narzdw wewntrznych jest unerwiona zarwno (rzez nerwy ws(czulne' jak i (rzyws(czulne. 1ziaanie ukadu autonomi"znego (azuje na odru"$a"$. ,kna dorodkowe (rzewodz #od-ce #lowe oraz (o#udzenie z mechanorece(torw i chemorece(otorw' wkna odrodkowe steruj czynnoci mini gadkich' czynnoci serca i gruczow. /zczegln (ozycj w ukadzie wegetatywnym ma rdze! nadnerczy. +est zao(atrywany w nerwy
3

(rzedzwojowe. /am jest narzdem ws(czulnym' ktrego komrki od(owiadaj komrkom zwojowym. ,ytwarza on mediatory $ adrenalin i noradrenalin' nie wydzielanych do (rzestrzeni syna(tycznej' lecz do krwi. Ukad wegetatywny wykazuje #ardzo charakterystyczn zmienno aktywnoci do#owej. , okresie czuwania' w cigu dnia' dominuje jego cz ws(czulna $ z a(ogeum w godzinach (o(oudniowych' , nocy kontrol nad (rac narzdw (rzejmuje ukad (rzyws(czulny $ z a(ogeum w godzinach rdnocnych i nadrannych. 1wie (rzeciwstawne czci ukadu wegetatywnego s w cigym 0starciu0' wzajemnym kontrowaniu si. 4olem dziaania jest okrelony narzd. 1ziki temu zachowana jest homeostaza czynnociowa tego narzdu' ktra za(ewnia jego o(tymaln *unkcj w danym momencie (rzy danym na ni za(otrze#owaniu. Ukad autonomiczny jest niezaleny od kory' co jednak nie oznacza' e kora nie ma zu(enie w(ywu na jego czynno. %a' ale nie jest to w(yw uwiadomiony $ cho zdarzaj si ludzie' ktrzy w wyniku wicze!' a take medytacji' (otra*i wiadomie w(ywa na niektre czynnoci narzdw wewntrznych' n(. na czynno serca.