Вы находитесь на странице: 1из 7

XI .

ZakoCzenie
obd ujednostkijest czym rzadkim - atoli u grup,
stronnictw, ludw i epok regu'
Friedrich Nietzsche (1886b: I 10, $ 156)

Z powodu wzgldnoci w ocenie stanu zdrowia psychicznego (liminalnego charakteru szalestwa) nie mona W prosty i jednoznaczny sposb odpowiedziena pytanie, Czy w przypadku tego czy innego ,,szalonego'' mistyka mamy do czynienia z zachowaniem ekscentrycznym, czy te autentycznym ,,szaleStwem'', z gr Ze wiatem czy z kryzysem psychotycznym,bd czy sowo ,,szalestwo'' nie pojawia si jako obelga Ze Strony innych, z przedstawicielami wad'zy wcznie. Sama obserwacja zachowania danego czowieka bez bada klinicznych nie spowoduje wiarygodnych rezultatw, a i te czSto nie daj jednoznacznych odpowiedzi.Zresztustaleniajednego psychiatry rnoe zakwestionowa inny psychiatra, to bowiem, co dla jednego jest cech zdrowia lub/i normalnoci, innemu moe si jawi jako symptom choroby lub/i anormalnoci. Najbardziej istotne zajest to, e wielu psychologw i psychiatrw przeczy istnieniu cisejgranicy midzy zdrowiem a chorob psychiczn czy midzy normalnoci a anormalnoci i gosi, e indyr'r,'iduum zdrowe i normalne nie istnieje, poniewaw kadym czowieku zdrowym czy normalnym kryje si potencjalny ekscentryk bd,,szaleniec''. W toku bada potwierdzona zostaa Wstpna hipoteza badawcza (vuryraona w Sieradzan 2000b), mwica o zwizku szalestwa z dualn natur bstwa' Dokadna analiza pokazaa, e bogowie s czSto amoralni i maj ambiwalentn natur. Thk natur maj bogowie,greccy (s. l30_133 ksiki), w tym Dionizos (162, 164-165), Jahwe (196-202), Siwa (362-364), Kriszna (390), inni bogowie hinduscy (350-351, 419-420), Allah (493-494), aw pewnym sensie rwnieJezus Chrystus (242-246). dualn natur Boga podkrelali mistycy: Heraklit (frg. 867, r. V2), avLorzy hebrajscy (zob. p. 1273), J. Bhme (p. 472), J' Bauthumley (p' 2142), oraz iwaici (r. VIII.4.2-3, 5.5) i baulowie (r. 6.3), ktr,zy v,ryrniali w Absolucie jasne i mroczne aspekty. Podobiestwa istniej te w stosunku tradycji ydowskiej i hinduskiej do demonw, traktowanychjako przejawy gniewu Boga, odpowiednio: Jahwe (p. 1303) i Brahmy (p. 2332)' Zarwno Heraklit (frg. B58, r. V.2), jak i mistyk islamski Attar (MPt 3338, s. 300) uwaa_ li, e z perspekryr.y bstwa dobro i zo s tym samym. Szalestwo bogw przejawia si w tym, e czsto bez adnego powodu gubi swoich czcicieli' Dotyczy to bogw greckich (s. l30-l3l ksiki), Jahwe (t97199) oraz indyjskich bogw: Siwy (366) i Wisznu (tutaj chodzi o jego ucielenienie w postaci Buddy, ,,z" awatar teologii hinduskiej). W chrzecijastwie

Zakoczenie

525

,,witeSZaleStWo'' czy te,,boskie szalestwo'' uznaje si za szczeglny dar aski Boga (zob. motto do r. 9.1, s. 273). Katolicki mnich M. Nin (1994:53), omawiajc pogldy lzaaka ? Niniwy flr/Il w.), stwierdzi, e cie pustelnika jest ,,poruSzane przez Ducha Switego iu caoci pochodzce od Boga'', a sam eremita jest ,jakby szalony'' (podkr. J' S.). Te sowa mona te odniedo pozostaych, omawianych w ksice mistykw teistycznych' ktrym Bg wraz z ask kontemplacji wlewa swoje,,szalestwo''. Jeeli bstwojest poczeniem sprzecznoci, to teolodzy, ktrzy abstrahuj od nich i prbuj je racjonalizowa (np. Tomasz z Akwinu czy al-Ghazali), pomijajjego najgbsz, pierwotn natur. Blisi prawdy od nich s ci mistycy, ktrzy piszq szalestwem a|bo komunikuj innym t najgbsz natur jzykiem paradoksu, bdkrzykiem, gestem czy pantomim, ktre skadaj si na swego rodzaju przedstawienie teatralne. W tym znaczeniu,,szalonych'' misrykw monauzna za postacie szamanopodobne, gdy podobniejak szamani realizuj si przez podejmowanie pewnej roli czy rl, ktre uznaj za spoecznie uyteczne (Arbman 1963:2.607 ; Siikala l97B:28-30, 52-64, 330-340). ,,Szalestwo'' mistykw czSto stanowi rezultat dogbnego wgldu w t dualn natur bstwa. Wida to szczeglnie u tych autorW-mistykw, ktrzy j akcentowali, np. Heraklita (s. 130 ksiki), autorw Biblii Hebrajskiej (196)' chrzecijaskich witych:Wawrzyca Justyniani (229), Wincentego ) Paulo (249) czy Teresy z Avila (326-32?), oraz autorw indyjskich, opisujcych czci-

cieli wpdzonych w szalestwo przez iw (387), Kriszn (393-394) czy te Kali (412). rodkiem do uzyskania tego wgldujest asceza. (Szalona) asceza czyni czowieka (szalonym?) bogiem, nie tylko w religii hinduskiej (353), ale take dowskiej (202) i chrzecijaskiej (idea przebstwienia). odrnienie ascezy norma-

tywnej od nienormary'rnej, czyli ekscentrycznejbd ,,szalonej'', jest praktycznie niemoliwe. Zawsze zaley ono od kontekstu: to, co dla ascety chrzecijaskiegojest norm (biczowanie ciaa), jest,,szalestwem'' dla ascety indyjskiego. Z kolei np. wieloletnie stanie z podniesionymi do gry rkoma, co jest norm dla niektrych ascetw hinduskich, w oczach chrzecijanina moe si jawijako
,,szalestwo''. [lem,3076 a przez to rwnie z szalestwem. Szamani zm z szaleitstwem wi nie tylko wspczesne badania etnografw, antropologw i szamanologw, ale take staroyt\e mity. Naturaln konsekwencjpowizaria z sob mitw o pierw-

Wskazalimy te na rozliczne rwizki czce omawiane religie z szamaniz-

szych hominidach jako szalecach oraz wsplnych pogldw mitografw i antropologw o kazirodczym charakterze pier-wotnej populacji, staa si autorska koncepcja o szalestwie jako wyznaczniku czowieczestwa. Innymi sowy: szalestwo byo cen, jak czowiek zapaci Za prawo stania si odrbnym gatunkiem. Warto te doda, e w ostatnich latach zarwno szalestwo (Padel 1981: t05, 112), jak i szamanizm (Ripinsky-Naxon l993; Winklman 2000:110), trake si jako metafory. Nierzadko ci,ktrzy jawili si jako ,,sza|eitcy",byli przez ludzi dysponujrych pozaracjonalnym wgldern rozpoznawani jako autentyczni mistrzowie duchowi. Thk byo w przypadku chrzecijaskich ,,ukrytych sug'' (s.274-275 ksiki), saloitw (276,279-280), hinduskich paupatw (386), koreaskiego mistrza son

526

Zakoczenie

Pjonjanga ongi (458), rybetaskich ,,ukrytych joginw'' (477) i muzumaskich malamatich (505-506). Zachowani,,ukrytych'' ascetw stanowi cakowite przeciwiestwo hipokryzji oficjalnej kultowoci. Nie brak ich byo wrd saloitw, jurodch, malamati, a Zapewne wci istniej wrd joginw tybetaskich i praktykujcych dzogczien (p. 2989). Sprawiaj wraenie, jakby w ogle nie interesowali si tym, co dla innychjest religi. Praktykuj noc, ajeli czynito w obecnoci innych ludzi, to ci z reguy nie wiedz, e majdo czynienia zludmi cakowicie oddanymi duchowej dyscyplinie. W pracy omwiono take przypadki szalestwa udawanego. SzaleStwo Symulowano:

477),

440-441,518), d) oglnie: z przyczyn religijnych (2Bl), e) chcc cakowicie odda si praktyce religijnej (2B0,293,2g5,298, 475,

a) b) c)

na ostracyzm i upokorzenia (s. 3l8, 320, 386 ksiki), aby unikn przeladowa (332,339), aby ocali ycie w sytuacji jego zagroenia (16, 210, 225,2g3-2g4,298,
aby wystawi si

44L,5I7, p. 876),

0 a speni oczekiwania spoeczne (37) g) a unikn wypeniania obowizkw wobec spoeczestwa

(l49,293,

h) a uciec od koniecznoci przestrzegania rygorystycznego prawa religijnego (s. 516, 518-520), i) w celach rytualnych (91, 185, p. 3g), j) w celach ascetycznych (s. 2BB, 298), k) w celach terapeutycznych (87), l) w celach dydaktycznych (l94, 29B), np. po to' aby ukaza,,szalestwo''
wiata(416),

44I,5IB),

m) a zachowa normalnoi

wewntrzn integralno(16, I49, 2I9,

n) aby czerpaztego zyski (l49), albo dosta prac (w tymwypadku bazna) (519), o) chcc rozbawi innych (99), p) w celu zdobycia sav,ry $L3,4I5), q) aby sta si czowiekiem wolnym (p. 1216), r) a zwa|czy podanie (p. 1842), s) chcc dowiadczy bogoci(s. 1a9), 0 na chwa Boga (227,278, 320), u) aby wzbudzi wspczucie (249), v) ze wspczucia wobec innych (477).

Nawet wrd ,,szalonych'' mistykw mona dopatrze si podziau na tradycjonalistw i radykaw. Do tych drugich naleeli: niektrzy anabaptyci, kwakrzy iranterzy (chrzecijastwo) oraz kalandarzy, hajdari i dawali (islam). Swj trans gresywny charakter,, szaleni'' mistycy realizowali ptzez odrzucenie spoecznych konwencji: nieprzestrzeganie prawa religijnego, ekscentryczny ubir, aroganck albo wulgarn mo]M czy zachowanie uznane zawyzywajce. Swoj nago tumaczyli (lub tfumaczono j): ascez (s.262), oznakwolnoci, prawoci,

Zakoczenie

527

(p.240I), znakiem oprnienia umysfu prawdy i witoci

z wszelkich treci,koniecznym do osignicia mistycznego wgldu i spotkania z bstwem (s' 2l9, p.240I), cakowitym brakiem prrywizania do wiata(s. 264, p' 2262), zaszcza do zmysowoci (p. 3025;' odwoaniem si do pierwotnej, rajskiej nagoci (s. 331, p. 2120, 3025-3026), protestem przeciw prawu religlnemu (s. 221), urzeczywistnieniem pierwotnej i boskiej natury (335), czystociumysu (376), relig|jnym nakazem w wypadku dinlskich digambarw (p. 2392), paupatw (p. 1206) i Sarmada (p. 3010)' powrotem do stanu dziecicej niewinnoci,wiar w niepodatno na zranienia w bitwach (p.2262), wspczuciem wobec ubogich, ktrych nie sta za zakup ubrania (p' 2879, 2936), odczuwaniem wewntrznego aru uniemoliwiajcego noszenie przyodziewku (p. 2879)' rezultatem otrzymania inicjacji bezporednio od bstwa (p. 2879) i szalestwem (s. 378' 391, p. 2879). Autor doszed te do kilku innych wnioskw: l) Z powodu podkrelanejzarwno przez mistykq jak i psychiatrw czy z jednej strony, v ufr4psychologw wzgldnocipoj i 'gfupoty'' ,,szalestwa'' droci''i ,,normalnoci'' z drugiej, to, co jednym wydaje si norm (lub mdroci), dla innych moe by oznak szaestwa (lub gupoty). Mdromisryka i jego bstwa jest w oczach wiataszalestwem bd gupot i aice uersa. 2) ,,Szalestwo'' moe by rezultatem gnostyczne.go wgldu w ukryt natur wiatai/lub bstwa, cen,jak paci si za wewntrzn przemian. Sami mistycy nie uwaali jednak mierciego za kres istnienia w ogle, Iecz za pocztek istnienia penego i autentycznego, takiego, w ktrym bezporednio poznaje si sens istnienia i jego cel. 3) Niektrzy ,szale(tcy" dzielili ludzi na zwykch szalecw (ryj.y * niewiedzy og ludzkoci) oraz ich samych, ,,witych''albo ,,boskich'' szalecw, partycypujcych w boskim szalestwie swojego bstwa. Niewiedza, bdca dla hermetykw jedynym zem (s. 21 ksiki), jest szalestwem dla niektrych gnostykw (201), hinduistw (354, 388, 393, 401) i buddystw (467). Koncepcj mwic, e to wiatjest ,,szalony'', a nie ,,szalony" mistyk' mona zna|ew pogldach niektrych psychiatrw (75), u twrcy Teatru okruciestwa (73), teoretykapostacibazna (103), w.Hieronima (227-228),atakeusamych,,szalonych'' mistykw: kynikw (l89), oglnie: u hinduistw (387-388, 407 -4I|, 415-416), saloitw (276, 280), jurodch (297), w cz'anie (450), buddyzmie tybetaskim (467, 472, 477) oraz u b. Jakuba z Todi (317), Kabira (401), Nachmana z Bracawia (347) i Mansura al-HalLada (520). Jak pisa T Campanella: ,,wiat oszala, a mdrcy pragncy go uzdrowi, zostali zmuszeni mwi, dziaa i jak szaleq, cho w gbi duszy zupenie inne s ich przekonania'' (cyt. w: Garin

le sam fakt rozpoznania szalestwa boga, ile rozpoznanie, e po wyganiciu osobowego ,ja'' znika rwnie osobowy bglzo1z Bg okazpva si tylko projekcj osobowego ,ja'', jego dosko-

1965:290). 4) Mistykowi przeraajcy wydawa si nie

nm, wyidealizowanym obrazem. Gdy ego znika,wrazz nim znika tejego doskon obraz' Thmilski siddha Agappejar pisa:
Ju nie istniej:
nie ma mnie ani Pana!

528

Zakoczenie

Nie ma adnego ,ja'', Nie ma te wic adnego Sadguru!3078


5) o tym jednak, e w przypadku ,,szalonych'' witychnie mamy do czynienia z zruyk\mi obkanymi, wiadcz ich niezwyke umiejtnoci: odporno na dziaanie yviow' gd, pragnienie, zdolnoci jasnowidzce i prekognitywne, a nade wszystko umiejtnodoprowadzania do przemiany wewntrznej innych. Nierzadko towarzysz temu manifestacje wietlne: sfupy ognia widziane nad mistykami chrzecljaskimi (ap. 390, Borkowska 1994:278; ap. 65, s. L42) czy mandale bstw w przypadku joginw tantryCznych (T L46). 6) ,'Boskie'' szalestwo stanowi alternatyrlny sposb pracy z wasnym kryrysem psychicznymi moe prowadzi do osignicia zdrowia psychicznego, a nawet religlnie rozumianego zbawienia (wyzwolenia' owiecenia). Jak zauway A. Moreno (I970:43),,,dla czowieka wspczesnego religie _ zwaszcza chrzecljasnvo i buddyzm - S Systemami uzdrawiajcymi choroby psychiczne''. W podobny sposb dla poetki Anne Waldman medytacja buddyjska to metoda uporania si z wasn paranoj (Sieradzan 1993a:153). Badania psychologa klinicznego N. Millsa (200I:22I) pokazay, e praktyka buddyjskiej medytacji (pal' aipassand,) umo|iwia nie tylko ponownie zebranie i ,'zerodko_ uwanoci wanie'' rozproszonych w ryniku dowiadczenia psychotycznego czstek jani, ale take pojawienie si wspczucia. 7) Z punktu widzenia ,,szalonej'', niedualistycznej mdroci, rzeczyrvistym szalestwem jest przywizanie do pogldw. Za prawdziwie obkanych ,,szaleni'' mistycy uznawali nie relig|jnie nastawione jednostki, ktre nikomu szkody nie czyni,lecz politykw i dogmatykw, ktrzy w interesie doranych celw przeladuj i zabijaj innych tylko dlatego, civryznaj odmienny wiatopogld albo stoj na drodze ich obkaczejwizjt' B) Mistycy chrzecijascy od Antoniego Pustelnika do Pio Forgionego nienawidzili szatana jako bytu rzeczywistego i odrbnego od ich jani, zamiast rozpozna go jako pekcj wasnej niewiedzy, pragnie, wtpliwociitp., co od samego pocztku udawao si buddystom. Byli te zbyt przywizani do dychotornli sacrum/profanum, aby zrozulnie sowa chiskiego mistrza cz'anLin-czi, ktry powiedzia: ,Jeli kochasz to, co wite, a nienawidzisz tego, co doczesne, bdziesz dryfowa po morzu narodzin i mierci,a w kocu w nim utoniesz'' (Kozyra 2004:260). 9) W toku bada pojawio si zagadnienie wyjtkowoci buddyzmu na tle innych tradycji. Wrd nich nauka Buddyjest nie tylkojeq nieteistyczncie[':o7sJest take jedyn, ktra z takim naciskiem podkrela, e u wszystkich ludzi tnona znaleoznaki szalestwa (AN 2.157; LS 3.B) i e rdrn tgo Szalestwa s iluzje ego. Buddyzm jest te jedyn ciek,ktra umo|iwia trwaq realizacj Stanu poza szalestwem.3080 \M pozostch religiach kulryr,vacja ',boskiego szalestwa'' jest zymzbonylrrl skoro bstwo jest ,,szalone'', mistyk chccy upodobni si do niego albo zjednoczy si z nim, musi partycypowa w jego ,,szalonej'' naturze. Dotyczy to na rwni mistykw tzw. religii historycznych, jak i plemiennych trancerw i ekstatykw. Nie przeczy temu fakt obecnoci bsrw w mahajanie i tantrajanie i nizanego z nimi ,,boskiego szalestwa'', gdy s one (zarwno w unjawadzie, jak i w tantrajanie) traktowane jako sym-

Zakoitczente

529

bolizacje Stan\^/ wgldu. Tfumaczy to pojcie ,,Szalonego'' wspczucia bodhiSatt\y' bdcego niekiedy jego efektem. 10) Zachowanie wielu tych, ktrych uwaano za sza|ec6w, byo prekursorskie, antycypo\^/ao to, co Stao si norm w XX w., np. publiczne jedzenie kynikw, a take swobodny stosunek do spraw seksu kynikw orazBraci i Sistr Wolnego Ducha. 11) Pewne znaczeni dla samych mistykw ma odrnienie autentycznych ,,szalecw'' od faszywych. Rnica rnidzy prawdzm a faszywym mistykiem w chrzeciiastwie jest analogiczna do rnic midzy ,,boskim'' a mvym szalecem w hinduizmie. Uwaa si, e zarwno autentyczni mistycy chrzecijascy (zob. s 257 ksiki), jak i hinduscy ,,boscy sza|ecy" (p. 2551) pamitaj to, co dziao si z nimi w SEl a ,,faszywi", c'zyli ,,mlryk|i'' szalecy tego nie pamitaj. 12) Dla ,,szalonych'' mistykw szalestwo jest istot bytu. Zycie hal,ego czowieka.iest nieodcznie rwizane z szalestwem. Jest albo trywialnym szaleStwem codziennoci, albo boskim szalesfwem religijnej gnozy (owiecenia), albo obdem choroby psychicznej. Dla ,,szalonych'' mistykw sa,cruvn to Stan umyshr, a nie miejsce w przestrzeni. Tym niemniej bezlitonie ujawniali oni rozproszenie umysw ludzi, ktrzy w wityni zamiast zajrnowa si wycznie religi, rozmylali o swoich'prywatnych sprawach. Tak postpili: jurod Wasyl ,,Baenny'' (Wodziski 2000c: 160), anonimowy mistyk muzumaski (p. 3061) i Ramakriszna (P. 1585). Zwizj,,szalonych'' mistykw koresponduje ujcie G. Bataille'a (1943): ''Mo_ je dowiadczenie boskoci jest tak szalone, e rniasi bd ze mnie, kiedy o tym powiem'' (93). odpowied na najistotniejsze, najbardziej rudymentarne pytania dotyczce ludzkiej egzystencji pojawia si tylko podczas olnieniamiStycznego czy dowiadczenia transcendentalnego: keno,satori, iluminacji itp.,

albo, jak pisa Bataille, ,,w chwili, gdy ogarnia nas szalestwo: jake inaczej moglibymy j ussze?'' Czowiek razpoznaje wtedy, e rwnie bstwo, ktre umoliwia wgld, jest szalone: ,,Najistotniejsze jest kresem moliwego' kiedy sam Bg ju nie wie, pogra si w rozpaczy i zablja" (97). ,,Sza|eficy" byli zawsze obecni. Pojawiaj si nie tylko w okresach liminalnoCi, a te, patrzC np. Z perspektywy buddyjskiej, s Zawsze obecne (zob. p. 1 l3)' ukazuj si przy zmianie wczeniejszej wizji wiata,aby zakwestionowa jakie Status quo,3o8l a take w wyszczeglnionych powyej przypadkach symulacji. Jeli prawdziwe si teza Stawiajca znak rwnoci midzy czowzeStwem a szalestwem (szczeglnie silnie podkrelanaWe wszystkich kierrrnkach buddyzmu), opinie, ktre okrelaj kultur zachodni mianem schizoidalnej (May 1969:30-38; Bastide I972:I92) albo schizofrenicznej (Girard 1982:299) i autorska konStatacja, e szalestwo jest wyznacznikiem czowieczestwa, rezultatem pierwotnego kazirodztr,va i cen, jak ludzkozapac1a za stante si odrbnym gatunto szalestwo bdzie istniao dopty, dopki bdzie kiem (s. l82-183 ksiki) - kiedy wszyscy Stan Si buddami, ten problem znikistniaa ludzko' Dopiero nie. oznacza to, e wszelkie ryfiary socjalizujce i psuedoinicjacje religii, ktre nie prowadz do dogbnej i trwaej transformacji psychiki, nie s w stanie usun tkwicego w kadym czowieku i genetycznie przekazywanego potencjau szalestwa i doprowadzi do dogbnej przemiany czowieka,lecz Stanow tylko pewnego rodzaju paliatywy, ronwizania prowizory czne i niedoskonae.

Przygotowuje osobne' kompleksowe opracowanie szamanizmu ze szcze$Inym uwzgldnieniem wtkvi szamaskich w omawia_ nych w tej ksice religiach; wtki te, ze wzgldu na ich zrracznL liczb, zost tutaj Pominite. 3077 Analogiczne dowiadczenie wyganicia ago jest znane mistykom buddyjskim. W erawadzie jest to realizacja nibbany, a w mahajanie czystej, nieuwanrnkowanej unjaty 1= pustki). 3078 sadguru to najwyszy (skt. sal) guru, czyli Bg (Francis 1990:28). 3079 Bstwa mahajany i tantrajany s uwaane za przejawy owieconego umysfu samego jogina' a nie za zewntrznie istniejce byty. 3080 Istniejejednak pewne podobiestwo w podejciu do antytezy zdrowie/szalEstwo w religii greckiej i buddyzmie. Grecy utosamiali szale_ stwo z wdrowaniem, a zdrowie psychiczne (sdphrott') ze sPokojnym, zrwnowaonym, nieuszko_ dzonym i - podobnie jak w buddyzmie - nieporuszonym umysem (Padel 1995: 128). 308l Jezus i Pawe z Thrsu byli ,,szalecami", gdy byli Zydami, kwestionujcymi judaizm. Montanus i e.remici byli ,,szalecami'', gdy|iczyli na ziszczenie si Krlesn'a Boego na ziemi, ktre istniao wycznie w ich umysach. T tradycje (dinizm, buddyzm i adiwikowie) pojawi si w okresie wielkich zmian w Indii.

3076 1116p

Оценить