Вы находитесь на странице: 1из 16

VIKTIMOLOGIJA

1.Pojam i definicija viktimologije-------Viktimologija kao iroka, sadrajna, raznovrsna,


interdisciplinarna, nauna grana o svim vrstama rtava, istrauje uzroke, nain postanka i
odvijanja procesa i mehanizma viktimizacije, te posljedicama koje nastaju. Ovako
sveobuhvatno definisana viktimologija nosi naziv i opta viktimologija, dok je, u uem
smislu, nazvana specijalna ili kriminalna viktimologija iskljuivo preokupirana rtvama kao
posljedicom izvrenog zloina (krimena). Osim zloina, u tu kategoriju spada i zloupotreba
moi, pa se ovaj inovirani vid discipline zove novom viktimologijom. Danas se u optu
viktimologiju, kao uzroni inioci modaliteta rtava i generalno nesrea, svrstavaju i povrede
ljudskih prava, toliko prisutne u savremenom drutvu.

2. Razvojni put viktimologije----U 19.vijeku rtve su smtrne sttikim, odnosno psivnim
pojvm. Sv fokusirnost kriminolog bil je n poiniocu, z rtve se smtrlo d ne
proizvode nikkve kriminogene ktivnosti.Ovkvom stvu estoko se suprotstvio njemki
kriminolog Hns fon Hentig, koji je utemeljio nuno svrenu koncepciju u genezi zloin.
Po njemu, rtv zloin nije psivni objekt, nego ktivni subjekt u procesu
kriminlizcije.NJegovoj teoriji pridruio se izrelski viktimolog Benjmin Mendelson, koji
je 1947.godine skrenuo pnju jvnosti n novu nuku o rtvi. Tko je zivjel nun oblst
viktimologij.
3.Zadaci viktimologije---- Osnovn ulog viktimologije je sprijevnje ili zntno umnjenje
nstnk rtv. Posebn znj i zdci viktimologije su i u sigurnijem i zntno lkem
otkrivnju poinilc zloin (zobilzni put). Nit mnje nije nglen ni njen ulog u
izricnju presude i odmjervnju kzne.Viktimologij treb d:
nlizir mnogostrukost problem rtve;
objnjv uzroke strdnj ljudi;
rzvij sistem ztite rtve.
4.Obim i domet viktimizacije-----
Kako bi se sagledala dimenzija viktimizacije, neophodno je precizno definisati pojam rtve.
Osim toga, prilikom identifikacije rtava, koje se definiu u skladu s nacionalnim ili
internacionalnim standardima, moi e se na taj nain preciznije odrediti profil rtve:
poloaj ena,
poloaj djece i omladine,
starije osobe,
linosti nepovoljnijeg socijalnog poloaja,
manjinske grupe, itd.
Prilikom odreivanja predmeta rtve i oblika viktimizacije, teite treba da se stavi na tri
znaajne komponente: pravo na ivot, pravo na slobodu i pravo na bezbjednost. Viktimizacija
moe biti namjerna ili nenamjerna, kao i svjesna i nesvjesna viktimizacija. Tako je, npr.,
gotovo sve i jedna saobraajna nesrea nenamjeran akt, odnosno akcidens. Ili teko, nekad i
smrtonosno povreivanje, koje se ini prisvjesnim djelovanjem i, naravno, s namjerom da se
postigne povreda kao takva.
Viktimizacija je esto individualna pojava, ali moe poprimiti razmjere kolektivnog stradanja.
Poseban problem iskrsava pri odluivanju o to pravinijoj potrebi rtava, kao i to
efikasnijem nainu pristupa rtvama. Ovdje se posebno apostrofira uloga drave pri
ostvarivanju prava rtve u njenoj restituciji. Negativne tendencije se ispoljavaju i u tome to
drava ili njene nadlene institucije nedosljedno primjenjuju zakon. Ograniavajui momenat
su veliki trokovi viktimizacije, koji sputavaju mnoge drave da budu dosljedne u
sprovoenju zakonitosti. Ono se ogleda u neadekvatnosti pruanja pomoi i nemogunosti
rtava da pristupe krivinom postupku.
Upravo su ovo primjeri spomenute dvostruke viktimizacije, u koju se ubraja drutvena
(dravna) korupcija i korupcija policije, ili ustezanje, odnosno blokiranje njenog rada, kada
rtva treba da ostvari korist.

5.Kriminoloki aspekti rtava----N kongresu u Milnu, 1985.godine, usvojen je Deklrcij
o prevenciji kriminlitet, iji predmet je bio posveen rtvm zloin. S viktimolokog
spekt, od izuzetnog je znj studiozn, seriozn i nuno vlidn pristup i temeljn
nliz odvijnj kriminlnog djel. Nime, detljnim i preciznim uvidom u sr zloin i sve
odrednice koje g oblikuju, rtv zloin im mogunost d sve inkriminiue inioce prlie
i zustvi izvrenje zloin. Posebno je interesntno spomenuti d potencijln rtv mor biti
upuen i inventivn d prepozn sve opsne komponente u viktimogenoj situciji, p e
zhvljujui tome s lkoom eskivirti viktimizciju.

6.Odnos viktimologije sa drugim naunim disciplinama----
Kako je fenomen rtve u tijesnoj vezi s fenomenom zloina, to je i razumljivo da se pored
viktimologije rtvom bave prvenstveno nauke iji je predmet istraivanja zloin u svim
svojim aspektima. Tu su na prvom mjestu kriminologija i krivino pravo, zatim krivino
procesno pravo, kriminalistika, i forenzika medicina. Naravno, rtvi se posveuje izuzetna
panja i sa stanovita nekih drugih nauka, kao to su sociologija, psihologija i druge, no ovdje
vezu viktimologije s tim naukama neemo posebno izlagati.
Kriminologija kao tradicionalna nauna disciplina i pretea mnogih savremenih nauka s
podruja izuavanja kriminaliteta za cilj svog izuavanja ima etioloko i fenomenoloko
rasvjetljavanje zloina. Kako su linost poinioca i krivino djelo, odnosno zloin, centralni
pojmovi u kriminologiji, to se ova nauka u svom teorijskom odrazu nalazi u najneposrednijoj
vezi s viktimologijom.
Krivino pravo kao i kriminologija za svoj predmet izuavanja ima linost izvrioca i
krivino djelo, ali s pravnog stajalita. Kao takvo iznimno je vano za viktimologiju s
obzirom da se u okviru ove grane prava propisuju krivina djela i sankcije za njih, te uslovi
pod kojima one treba da se primijene na poinioca. Predmet kriminalistike jesu takoe
krivino djelo i njegov poinilac, i to s aspekta spreavanja, otkrivanja i razjanjavanja
krivinog djela, te otkrivanja odnosno utvrivanja njegova poinioca. Veza izmeu
kriminalistike i viktimologije ogleda se u naroitoj sprezi i u okrilju medicinske
kriminalistike. Jer, niti jedna od navedenih disciplina ne bavi se u tolikom obimu rtvama
koliko forenzika medicina, odnosno medicinska kriminalistika.
Iz do sada iznesenog proizilazi ta je predmet istraivanja, kao i osnovna preokupacija
viktimologije. Stoga je znaajno naglasiti da na ravni istraivanja krivinog djela i poinioca
rtva nita ne zaostaje, tavie nekad je i znaajnija. Danas, u modernom posmatranju zloina,
njegovom istraivanju pristupa se u kontekstu trihotomnog posmatranja: crimen, poinilac i
rtva.

7.Viktimogena dispozicija----------- Viktimogena dispozicija je predestiniranost da neko
postane rtva. Naglaeno je da nema zloina bez dva aktera: poinioca i rtve, naravno, uz
pogodujue situacione okolnosti. Glavni faktori koji utiu na nastajanje rtve usko su
povezani s prethodnim razvojem linosti koja potie iz porodice s dramatinim sukobima i
zbivanjima. Mora se, pri tome, naglasiti da su sva negativna zbivanja u porodici, kao to su
konflikti, razvod, kruta i hladna emocionalna atmosfera presudni u formiranju
linosti.Upravo, rizici da se postane rtva su brojni, a svode se na:
bioloke,
psiholoke,
socijalne, i situacione okolnosti.
Prema iskustvu i rezultatima istraivanja, od biolokih faktora najei su: dob vrlo mlade i
stare osobe, zatim pol - npr. mlade ene su rtve seksualnih delikata, a stare su rtve kraa,
imovinskih delikata, padova, utopljenja. Somatski oboljele osobe su najee rtve
alkoholizma, AIDS-a, narkomanije i slino. Psiholoki faktori su uslovljeni irokim spektrom
psihikih devijantnosti i poremeaja: agresivnost, flegmatinost, neurednost, debilnost,
povuenost itd. Socijalni faktori koji utiu da se ee postane rtva su: neadaptibilnost
imigranata, sudar subkultura (akulturacioni stres), ranije osuivani, odgojno zaputeni, nizak
obrazovni nivo, rizine profesije: zlatari, mesari, biznismeni, zatim veoma ugledni naunici,
politiari, itd. Predisponiranost da se postane rtva je specifian socijalni i mentalni poloaj,
koji olakava i podstie nastanak rtve.
8.Interakcija rtve i poinioca--- Odnos rtv poinilc je dinmin i stepenovn
interkcij, koj se meusobno preplie i uzjmno djeluje. Predstvlj socijlnu zvjesu, to
u mnogim viktimolokim istrivnjim im znenje d su rtv i poinilc bili meusobni
poznnici, p i u bliskim odnosim. I u slujevim jednostrne kcije, ipk je prevldvlo
poznvnje rtve od strne poinioc. Tko je, istrujui 51 sluj ubistv zbog pljke u
Austriji, Ezt Ft svrsto rtve u tri grupe:rtve izbrne od strne poinioc (egzistencijlni
sttus rtve je motivcioni inilc d se poini ubistvo);rtv poinilc se nlzi u
viktimogenoj situciji, p je ko tkv rnije odreen (odbrn rtv);rtv je slujno
mrkirn, p ko tkv poiniocu nepoznt (pljk tri bilo koju rtvu, koj se prv
pojvi).
9.Odnos rtve prema zloinu--- Ako se prui otpor, npr. pljku, ond do relizcije pljke
doe u smo 32% slujev. Ako je suprotstvljnje izostlo, ond je pljk uspjel u 81%
slujev. rtve u 74% slujev ne pruju nikkv otpor.Postvlj se ozbiljno pitnje d li
se rtv treb brniti ili ne, n t je teko dti jsn odgovor. D li e se odbrmbeno
nstupiti, zvisi neposredno od linosti poinioc, njegove kriminlne energije, snge linosti
rtve, spoljnjih okolnosti. Dkle, sve zvisi od interpersonlnih odnos rtve i npd.Z
odbrnu je od vnosti d je npdnut osob sbrn, hldnokrvn, d vld sobom, p e
lko procijeniti sngu poinioc i kriminlnu odlunost. Meutim, ko je potencijln rtv
uplen, slomljen, psivn, to e n npd djelovti stimuliue, ko signl d krene u
odlunu kciju. S druge strne, ko je poinilc ngleno gresivn linost, ond e g
odbrn rtve rzbjesniti i potknuti n odluniji npd.Stog, rtv mor biti hrbr, li
smiren i rzborit, d bi tno prosudil situciju. Ne smije biti krjnje psivn, niti snno
odbojn, jer moe izzvti strhovitu rekciju poinioc, koji izbezumljen kree u npd i ne
moe d vld sobom.
10Nasilniki kriminalitet i rtve-----Nsilje je oblik drutvenog ponnj, koje redovno prti
primjen fizike sile, s obiljejem estoke rekcije linosti. Gotovo sve rtve u viktimologiji
su rtve izvrenog nsilj.Kko su posmtrnj pokzl, obim nsilnikog ispoljvnj u
zvisnosti je od teine npd. Dkle, intenzitet nsilnitv, ko odgovor npdnute osobe, u
direktnoj je recipronosti s stepenom njene ugroenosti.Od nsilj i njegovog ispoljvnj,
mnogo su interesntnije meurdnje, situcije koje prethode nsilju i koje g
uoblivju.Agresivnost je redovn pojv prisutn kod svih zloinc. Kd je rije o crtm
gresivne prirode, njee je odlikuju sujet, ljubomor i mrnj. S stnovit krvnih
delikt, njvee znimnje se iskzuje prem destruktivnoj formi gresije.Zetnik i glvni
predstvnik shvtnj gresije, ko uroenog fenomen je Zigmund Frojd, koji gresiju
smtr tenjom ovjek z utodestrukcijom, nesvjesnom eljom z smru, usmjerenoj prem
drugim objektim koji tko predstvljju zmjenu z vlstito bie.Drugi psihonlitiri
stvljju kcent i n druge psiholoke elemente, ko to su kompleksi (Edipov
kompleks).Njte form gresivnosti je nsilniki kriminlitet ili siledijstvo. Podrzumijev
osobe koje su knjvne dv i vie put z iste izgrede, potom su ispoljvle veom
nglenu drskost i bezobzirnost, te sklonost recidivizmu.Postoje jo i psihopte, kod kojih je
izrzito nglen negtivn stv prem drutvu.
11.Meunarodno humanitarno pravo----- Naunici se ne slau oko toga da li je humanitarno
pravo posebna grana meunarodnog prava ili sastavni dio meunarodnog prava ljudskih
prava. Meutim, nisu sporni glavni elementi modernog humanitarnog prava, pri emu se
panja koncentrie na zatitu pojedinaca. Prema nekim miljenjima, meunarodno
humanitarno pravo (MHP) predstavlja najureeniju oblast meunarodnog prava oruanih
sukoba u tom smislu to je ta grana prava praktino u potpunosti kodifikovana.
Humanitarno pravo moe da se definie kao ljudskopravna komponenta prava rata. Izraz
MHP, poznato i kao meunarodno pravo oruanih sukoba ili meunarodno ratno pravo,
primjenljivo u oruanim sukobima znai meunarodna pravila, utvrena ugovorima ili
obiajima, koji su namijenjeni da rijee humanitarne probleme koji direktno proizilaze iz
meunarodnih ili nemeunarodnih oruanih sukoba, a koja, iz humanitarnih razloga,
ograniavaju pravo strana u sukobu da koriste metode i sredstva ratovanja po njihovom izboru
ili tete lica i dobra koja su, ili koja mogu da budu, pogoena sukobom. Tako shvaeno, ono
je grana ljudskih prava koja se primjenjuje u meunarodnim oruanim sukobima.

12.enevske konvencije i meunarodni oruani sukobi--- Glvni cilj enevskih konvencij iz
1949.godine je d ustnove humnitrn prvil koj bi se primijenjivl n meunrodne
orune sukobe. Tko, zjedniki ln 2 tih ugovor proglv d e se ov konvencij
primjenjivti u sluju obvljenog rt ili svkog drugog orunog sukob koji izbije izmeu
dvije ili vie strn potpisnic, k i ko jedn od njih ne priznje rtno stnje.Pojedinci koji
su ztieni enevskim konvencijm su bolesni i rnjeni pripdnici orunih sng, rtni
zrobljenici i civilno stnovnitvo. Zbrnjeno je fiziko ili mentlno muenje rtnih
zrobljenik s ciljem d se od njih dobiju informcije bilo kkve vrste, zbrnjene su
represlije prem rtnim zrobljenicim, ko i ubistvo, muenje, skenje i sve druge
okrutne mjere prem civilnom stnovnitvu, bez obzir d li ih primjenjuju vojni ili civilni
slubenici.D bi se osigurlo d drve potpisnice potuju svoje obveze, enevske
konvencije predviju sistem ndzor koji provode tzv. sile ztitnice. Svk potpisnic im
prvo odrediti neutrlnu zemlju d bude njen sil ztitnic.Konvencije tkoe predviju
postupk mirenj koji se moe primijeniti u sluju sukob drv potpisnic o tumenju ili
primjeni bilo koje od njenih odredbi.
13.enevske konvencije i unutranji oruani sukobi--- Zjedniki ln 3 enevskih
konvencij primjenjuje se kod orunih sukob koji nemju meunrodni krkter. T
odredb zhtijev d strne u sukobu postupju ovjeno s svim licim koj nisu ktivno
uestvovl u neprijteljstvim, ukljuujui pripdnike orunih sng koji su poloili oruje i
lic koj su iskljuen iz borbenog sstv zbog bolesti, rnjvnj, lienj slobode ili nekog
drugog rzlog. Tkoe, lnom 3 zbrnjeno je:nsilje koje se nnosi ivotu i tjelesnom
integritetu;uzimnje tlc;povrede linog dostojnstv;izricnje i izvrvnje kzni bez
prethodnog suenj.
14.Protokol I--- Protokol I obuhvata irok domen predmeta: on upotpunjuje i proiruje
obaveze ustanovljene u etiri enevske konvencije i srodnim instrumentima humanitarnog
prava i, uopte, nastoji uiniti ratovanje manje brutalnim i neovjenim. Npr. lan 35
proglaava da pravo strana u sukobu na izbor metoda i sredstava ratovanja nije
neogranieno. On zabranjuje metode voenja rata koje prouzrokuju suvine povrede
ranjavanja ili nepotrebne patnje, kao i opsena, dugotrajna i ozbiljna oteenja prirodne
okoline. lanom 54 st. 1 i 2 Protokola I stavlja se van zakona iznurivanje stanovnitva kao
metoda ratovanja i zabranjuju napadi, uklanjanje ili unitavanje objekata koji su neophodni
za preivljavanje civilnog stanovnitva.

15.Protokol II--- Ovaj instrument je mnogo krai od Protokola I, a nazvan je Dopunski
protokol uz enevske konvencije od 12. avgusta 1949. godine o zatiti rtava
nemeunarodnih oruanih sukoba (Protokol II).
Budui da definicija meunarodnih oruanih sukoba, koju usvaja Protokol I, ukljuuje
odreene vrste ratova za nacionalno osloboenje koje enevske konvencije tretiraju
nemeunarodnim po karakteru, ti unutranji oruani sukobi nisu obuhvaeni Protokolom
II.lan 1 Protokola II jo vie ograniava njegov domaaj i primjenu. Iako on proglaava da
taj instrument razvija i dopunjuje zajedniki lan 3 enevskih konvencija ne mijenjajui
postojee uslove za njegovu primjenu, on propisuje da se Protokol II primjenjuje na sve
takve oruane sukobe koji nisu obuhvaeni lanom 1 Protokola I i koji se odvijaju na
podruju visoke strane ugovornice, izmeu njenih oruanih snaga i otpadnikih oruanih
snaga ili drugih organizovanih naoruanih grupa. Protokol sadri poseban odjeljak o zatiti
civilnog stanovnitva u kojem se proglaava, inter alia, da civilno stanovnitvo i pojedina
civilna lica ne smiju da budu predmet napada (lan 13 stav 2). lanom 13 stav 2 su takoe
zabranjeni akti ili prijetnje nasiljem, iji glavni cilj je irenje straha meu civilnim
stanovnitvom.

16.Meunarodni crveni krst----- Meunarodni Crveni krst je skup mnogobrojnih nacionalnih i
meunarodnih organizacija Crvenog krsta, meusobno vrsto povezanih prirodom zadataka
koje izvravaju i principima na kojima ostvaruju svoju osnovnu misiju. Neko vrijeme njegova
osnovna deviza bila je izraena u maksimi inter arma caritas - milosre u ratu, dok danas ta
maksima glasi per humanitatem ad pace - putem humanosti ka miru. Ve skoro vijek i po
Meunarodni Crveni krst djeluje na sljedeim principima: (1) principu humanosti, koji je
nastao iz potrebe za pruanjem pomoi bez diskriminacije ranjenicima na bojnom polju, a
kasnije i ostalim kategorijama rtava rata, odnosno iz potrebe da se sprijei i olaka patnja
ljudi u svim okolnostima; (2) principu nepristrasnosti, koji ne priznaje bilo kakve razlike
meu onima kojima treba da se prui pomo i olaka patnja; (3) principu neutralnosti, koji
znai uzdravanje od uea u neprijateljstvima i bilo kakvim raspravama politike, rasne,
religiozne ili filozofske prirode, s ciljem da se sauva povjerenje kod svih; (4) principu
nezavisnosti, koji znai autonomiju u vrenju humanitarne misije; (5) principu dobrovoljnosti,
koji se ispoljava u nekoristoljubivom karakteru pomoi koju prua; (6) principu jedinstva, to
znai da u jednoj zemlji moe da postoji samo jedno drutvo Crvenog krsta, koje treba da
bude otvoreno za svakog i da razvija svoju humanu djelatnost na cijeloj teritoriji zemlje i (7)
principu univerzalnosti, to govori o tome da je Crveni krst opta institucija u okviru koje sva
drutva imaju ista prava i obavezu da se meusobno pomau.

17.Meunarodni krivini tribunal za bivu Jugoslaviju i Ruandu----procitat u prez 1

18.Meunarodni krivini sud----prezentacija 1

19.Nacionalna struktura za implementaciju meunarodnog humanitarnog prava

20.Akti koji predstavljaju teka krenja enevskih konvencija i Dopunskog protokola I
21.Zabrana retroaktivne primjene krivinog zakona

22.Kompenzacija rtvama povreda MHP-----D bi se u potpunosti primjenjivl prvd,
izvrioci zloin, odnosno njteih meunrodnih krivinih djel morju d ndoknde tetu
rtvm. Svk drv u svom unutrnjem prvnom poretku mor d ustnovi procedure
kojim rtve povred meunrodnog humnitrnog prv mogu d zhtijevju kompenzciju.
Nel koj se odnose n odtetu rtvm krivinog djel ili njihovim sukcesorim, utvruje i
Meunrodni krivini sud, to ukljuuje tri vid ovkve odtete:restitucij (povrt u prethodno
stnje);nknd tete (mor biti ist visin nknde ko i gubitk, ne smo
simbolin);rehbilitcij rtve.U zkonodvstvu BiH nem posebnih prvil koj ureuju
nkndu rtvm povred meunrodnog humnitrnog prv. Europsk komisij z ljudsk
prv odreuje smo prvo n nkndu tete z svkog ko je bio rtv hpenj ili livnj
slobode u suprotnosti s lnom 5 Europske komisije o ljudskim prvim. Sline odredbe
sdri ln 17 Ustv Republike Srpske i ln 4 Ustv Federcije BiH.Iko ne postoje
posebn prvil o kompenzciji rtvm, postoji mogunost z obezbjeenje kompenzcije po
optim prvilim.
23.Ugroavanje osnovnih ljudskih prava(pravo na ivot, tortura, linost, savjest I miljenje)---
--- Prvo n ivot je njvnije ljudsko prvo, koje se ne moe ni s im porediti. Bitno je
nglsiti d to nije prvo n obino preivljvnje, ve svrenstvo dostojno potovnj, s
svim sdrjnostim koje krse ovjek ko bie. Krenjem prv n ivot smtr se i bortus
ko i smoubistvo. Kod ns je dns ukinut i smrtn kzn, koj se u nekim zemljm
primjenjuje kd su npdnut njen njve dobr (zbog ubistv, ruenj politikog sistem,
teroristiki kti).S morlnog stnovit, ovjeje dostojnstvo je njuzvienije etiko i
humno dobro. Stog svko ponivjue postupnje, ispoljvnje svireposti i muenj prem
odreenim licim poprim obiljeje torture. Tortur i muenje su vreni u svim period
istorije, jedn od njzloglsnijih oblik je inkvizicij. Zbog torture i drugih surovih i
neljudskih postupk, Ujedinjene ncije su bile prisiljene d donesu odgovrjuu
Konvenciju, kojom se otro osuuju ovi neljudski inovi, bez obzir gdje i kojom prilikom su
ispoljeni.To je zaista osnovno, pa i krucijalno pravo svakog ovjeka. Niti jedna drava na
svijetu ne moe niti smije da mu ospori to pravo. U protivnom, sva njegova prava su
dovedena u pitanje, on ih jednostavno ne moe koristiti. Ako ne posjeduje elementarna
ljudska prava dovodi se u pitanje i lini status nekog ovjeka, njegovo postojanje (ne u
fizikom, ve linom smislu). Neizvjestan status nekog lica svrstava se u dvije vodee
kategorije. To su apatridi i izbjeglice. Apatridi su ljudi bez dravljanstva, bilo da ga nisu
stekli svojim roenjem ili su ga izgubili nemilou same drave. Drava je ta koja
dravljanstvo daje ili ga oduzima. Lice bez dravljanstva je izgubljena linost, nije prihvaeno
nigdje, bez obzira gdje se nae. I zbjeglica predstavlja linost sa dravljanstvom, ali bjei iz
vlastite zemlje u inostranstvo, obino u onu zemlju s kojom njegova vlada nije u dobrim
odnosima. Najgore to mogu doivjeti je, bilo da su apatridi ili izbjeglice, ako ih njihove
vlade proglase neljudima, odnosno degradiraju. Takve morbidne pojave su se deavale u
vrijeme faista u nacistikoj Njemakoj, ali i u posljednjem ratu u BiH. Savjest i miljenje
predstavljaju najvii domet ovjekove slobode, bez koje je, opet, nezamisliv i sam ivot.
Sloboda svijesti i miljenja su najuzvienije tekovine savremene civilizacije. To je odraz
neprikosnovenog prava ovjeka da uiva u strukturalnosti svoga duha.
24.Pojam, vrste i podlonost autoritetu ---- Pojam autoriteta ili autoritarne vlasti je uveo i
inaugurisao Emil Benveniste. To izraz koji ima iroko i veoma bogato, pa i raznovrsno
znaenje. Iako se pojam autoriteta razlikuje od fenomena moi, oba izraza se esto
ukrtaju pa i poistovjeuju, mada imaju razliito sutinsko znaenje. Jo jedna je
osobenost koja zasluuje briljivu diferencijaciju - autoritet se ne smije, u svom
etimolokom izrazu, pogreno tumaiti kao pojam narastanja neeg to postoji, ve ima
direktno obiljeje neeg to se stvara, producira.
Sve autoritete moemo podijeliti u dvije velike skupine. To su: transcendentni i
imanentni autoriteti. Trnscendentni ili ntprirodni jesu oni utoriteti koji su predstvljeni u
svim onim duhovnim biim u koj ovjek vjeruje. Iskzivnje podlonosti ovom utoritetu je
sistemtizovno u obliku religije i sstoji se u vrstoj konstrukciji prvil ponnj ije je
potivnje dunost svkog ovjek.Strh je glvni genertor ljudske religioznosti. Autoritet
sile je jedn od vrst imnentnog utoritet. Rdi se o linostim koje rspolu odreenim
stepenom moi prinude, koju njee pretvrju u silu. Autoritet sile moe prisiliti druge d
rde ono to on eli, p to i ini. Njee se ovdje rdi o politikoj, vojnoj, policijskoj i
ekonomskoj, li ne i duhovnoj moi. Podlonost ovom utoritetu postoji zbog strh od
njegove sile i moi. Osnovno obiljeje ovog tip utoritet jeste sil od ije upotrebe se ne
prez u cilju ostvrenj nmjer i interes. N tj nin se kod podnik stvr strh koji
opominje i odvr od pomisli n pobunu i suprotstvljnje. Od prve spoznje, ovjek ue
pokornosti, z nepokornost knjvju. Do koje mjere je u ovjeku rzvijen sindrom
podlonosti, pokzuje nuni eksperiment Stenlij Milgrm. U njemu se tvrdi d ovjek
prenosi svu odgovornost n utoritet, n nekog ko zn t rdi. Time sebi obezbjeuje
istu svjest.Ako mi nredi d ubijem 10 ljudi, t j tu mogu? Nism kriv, smo rdim to
mi nrede.
25.rtve autoriteta sile---- rtve autoriteta sile su najugroenije i najtee rtve koje su prole
razna zlostavljanja, maltretiranja i torture svih oblika.

26.rtve zloupotrebe moi---- rtve bilo koje vrste utoritet su u sutini rtve zloupotrebe
moi. U prvom redu, tu su rtve utoritet sile, li i rtve ostlih vrst utoritet. Rezultt
zloupotrebe moi moe biti bilo koji stepen krenj ljudskih prv: ubijnj, muenj,
prognjnj, krenj ljudskih, politikih, rdnih i socijlnih prv.Zloupotreb moi moe
proizlziti i iz drugih, ne smo utoritrnog odnos. N primjer, rzbojnitvo, fizike
povrede i ubistv i drug krivin djel gdje dolzi do izrj fizik sng.
27.Zagaivanje ivotne sredine ---- Veoma su brojni i raznovrsni faktori koji doprinose
ugroavanju ivotne sredine i pojavi ekolokog kriminaliteta; navodimo najvanije:
neadekvatna pravna regulativa,
nesinhronizovanost nadlenosti pojedinih organa (inspekcija),
needukovanost (nestrunost) kadrova za ekoloku problematiku,
nedovoljna tehnika opremljenost,
insuficijentna preventiva,
pomanjkanje represivnih mjera nadlenih organa,
direktno mijeanje i pritisci privrednih i politikih subjekata u spornu problematiku, itd.
U prolosti, u socijalistikoj Jugoslaviji, glavne i presudne momente u grubom naruavanju
ivotne sredine, a time i pojavu ekolokog kriminaliteta, diktirala je drava, dogovornom
ekonomijom i etatistikom vladavinom. One su najvie i doprinijele nagrenosti velikih
gradova izgradnjom industrijskih giganata (na primjer eljezara Zenica, Hemijska
industrija i termoelektrana u Tuzli, te livnica i hemijska industrija u Jajcu i drugim
gradovima). Takav skaradan i tetan odnos prema zatiti ivotne sredine posljedica je
nestrunih, proizvoljnih, bahatih i neodgovornih subjekata. U gro planu su se nalazili
proizvodni rezultati i ekonomski efekti, uz potpuno potiskivanje i zanemarivanje zdrave
ivotne sredine. Posljedice su dalekosene, pa i katastrofalne.
Danas su propisi o krivinopravnoj zatiti ivotne sredine jasni i neumoljivi. Jer, ugroavanje
ovjekove ivotne sredine postalo je problem prvog reda u dravi BiH, ali i u
internacionalnim relacijama. U krivinim zakonima u BiH na istaknutom mjestu poklonjena
je duna panja zagaivanju ivotne sredine (lan 303 KZ FBiH i lan 415 KZRS).
28.rtve terorizma---Terorizam spada u najekstremnije vidove delikata nasilja. Po svom
ispoljavanju terorizam je dramatian i okrutan zloin, po nainu izvoenja veoma potresan i
strahovit, a po posljedicama dalekosean i nepredvidiv.
Terorizmu se pridaje i najvei znaaj u krivinopravnoj nauci, da bi ga i Meunarodno
krivino pravo anticipiralo i sankcionisalo kao prvorazredan zloin. Delikti nasilja ili
nasilniki kriminalitet podrazumijevaju najtee zloine kojima se direktnom primjenom
sredstava fizike ili psihike prinude atakuje na integritet linosti ili grupe. Tu spadaju
mahom sva krivina djela iz domena medicinske kriminalistike: tzv. krvni delikti i seksualni
delikti silovanje posebno, itd.
Po svojoj teini i posljedicama u najtee oblike delikata spadaju politiki delikti nasilja i
zloin protiv ovjenosti i meunarodnog prava. U oba ova oblika teroristikog nasilja
redovno su prisutne ljudske rtve, bilo pojedinano ili, to je ee, gubitkom brojnih ljudskih
ivota.
Teror je nasilna pojava kojom se stvara strah najjaeg intenziteta, prepoznatljiv kao strava i
uas. Pojmovno, dva su elementa od znaaja u terorizmu: vrlo intenzivan strah i veoma
svirepo nasilje, koje izaziva strah. Nasilje je takvog obima koje ima sva obiljeja okrutnosti i
koje izaziva najvei stepen straha panino stanje.

29.Viestrukost izvrenja terorizma ---- Vrlo su rzliiti nini izvrenj teroristikih kt.
Neke od njtipinijih formi teroristikih ispoljvnj su sledee:otmice ili uzimnje tlc;
otmice vzduhoplov;
zposjednje mbsd;
tentti n drvnike i druge politike linosti;
podmetnje eksploziv, por...Svi zloini terorizm po ninu izvrenj dostiu stepen
svrenstv i vrlo ih je teko otkriti. Po svojim modlitetim vrlo su slini ktim sicilijnske
mfije.Terorizm je vrlo strun, visokoprofesionln vrst orgnizovnog kriminlitet i
nem ogrnienu prostornost, ve je to kriminlitet s meunrodnim obiljejem. Zbog tog
je n Generlnoj skuptini Interpol, odrnoj u Kjotu 1967.godine i u Tehernu 1968.godine,
zhtjevno d Interpol preuzim gonjenje i direktno se nguje u svim slujevim teih
teroristikih kt, posebno u otmicm vion i prilikom slnj pism-bombi
meunrodnom potom.
30.rtve i poinioci ubistva-----
Prem brojnim istrivnjim, minimln je incidencij meusobno nepozntih poinilc i
rtve. Istrivi ku d je u vie od polovine slujev rtv t koj je izzvl ubistvo,
ubic je u 50% slujev bio pod uticjem lkohol, p k i 23 rtv bile su u
lkoholizirnom stnju. U odnosu rtv poinilc, u njvie slujev rdi se o pripdnicim
primrnih grup (lnovi porodice, bliski prijtelji, ljubvnici), u drugoj grupi su poznnici,
vrlo mli procent zuzimju nepoznti kteri. Motivi su sv, sukob u porodici, ljubomor,
osvet...
31.Viktimoloka dimenzija ubistva----- Ubistvo je dinmin meuodnos poinioc i rtve, uz
specifine okolnosti sluj. rtv se u ubistvu istruje multidimenzionlno, njen doprinos
homicidu nekd je zstupljen u visokom procentu.Benjmin Mendelson, koji se smtr jednim
od utemeljiv viktimologije, mrkir ulogu rtve u zloinu po sledeim elementim:
rtv nije uestvovl;
rtv je uestvovl;
rtv je sm uzrokovl zloin.rtv moe biti odreen, odbrn i slujn. Prem
Hentigu, izborom odreene rtve, zloinc, k i kd rdi u gumenim rukvicm, ostvlj
neizbrisiv oblik otisk prstiju. N ovoj premisi, kriminlisti su n osnovu stil rd
zloinc, izgrdili modus operandi sistem (nin ponnj).Sv tri vid rtv
(odreen, odbrn i slujn), ilustrovni su primjerim iji su motivi izvrenj
rzliiti:ubistvo iz strsti;ubistvo iz srm;ubistvo rdi dobiti;ubistvo iz koristoljublj.

32. rtve u aktu edomorstva---- S viktimolokog stnovit, edomorstvo je prototip
psolutne nevinosti rtve. Definie se ko svjesno i ktivno injenje od strne mjke, i
ogrnieno je krtkim vremenskim intervlom z vrijeme poroj ili neposredno nkon tog
in. Dkle, osnovne komponente edomorstv su:
novoroenost;
ivoroenost;
mjk ko poinilc djel.edomorstvo se smtr privilegovnim ubistvom i dleko se lke
knjv od dijeteubistv.
33.rtve samoubilakog akta----- Samoubilaki akt je veoma sloen i kontroverzan fenomen
ekstremnog autoagresivnog reagovanja linosti, s psihopatolokim obiljejem. Apsurdna je i
protivprirodna pojava namjernog i nasilnog unitenja sopstvenog ivota. Taj akt je u istoj
mjeri preokupacija filozofa, sociologa, psihologa, forenziara, viktimologa, kriminologa,
knjievnika, teologa i drugih, koji su mu dali, svako iz svog ugla, obol odreene naune
dimenzije.
Napisano je izuzetno mnogo studija o samoubistvu, a osobito se istiu dvije temeljite,
sveobuhvatne i nauno artikulisane studije E. Stengela i E. Dirkema, koje su kapitalne u
suicidologiji.
Stari zavjet spominje etiri vida samoubistva, a Novi zavjet samo samoubistvo Jude
Iskariotskog (Matije), kao njegovo pokajanje. Rimljani su samoubistvo pretvorili u
pomodarstvo. Postojale su posebne arene za samoubice. itavo trite je puno novih
gladijatora, koji su se ak za mali novac nudili da im smrt bude to bolnija. Stari Rimljani, su
rane hriane bacali lavovima, jer su sami traili da budu rastrgnuti i pojedeni, kako bi
pobjegli iz ivotnog pakla i bili blie Bogu.
Religijski stavovi o samoubistvu su vrlo odbojni u svim religijama, budui da se samoubistvo
kosi s esencijalnim vjerskim postulatima. U tome se razlikuju jedino hinduizam i budizam,
koji mnogo liberalnije gledaju na samoubilaki in.
Pravoslavlje zabranjuje ubistvo, a time i samoubistvo. Islam je prema samoubilakom aktu
beskompromisan, budui da je samoubistvo otro protivno Allahovoj volji, to je eksplicite
zapisano u asnom Kuranu. Judaizam smatra da je elementarna dunost svakog ovjeka da
sauva ivot, kako svoj tako i drugog. Dodue, Talmud nigdje izriito ne zabranjuje
samoubistvo, mada se smatra stranim grijehom jer rui dogmu o nagradi i kazni na onom
svijetu.Hinduizam smatra da je ivot na ovom svijetu beznaajan i priznaje samoubistvo,
posebno ga budizam odobrava i smatra da apsolutna srea eka ovjeka na drugom svijetu.
prezentacije2

34.Samoubilake komponente--- Suicidogeni inioci smo ko su udrueni dovode do
smoubilkog kt. Tu spdju:
dispozicij;
uzroci;
motivi;
povodi.
Dispozicij je prvobitno stnje n koje utie niz okolnosti rsturen dom, lkoholizm,
nrkomnij, depresivn stnj...U uzroke spdju duevne bolesti, teke neizljeive bolesti,
izmijenjene okolnosti ivotnog okruenj...Motivi su duboko useni u psihikoj sferi. Oni su
subjektivne prirode, dijele se n svjesne i nesvjesne.Povod je onj jezik n vgi koji
prevgne, dkle okid mehnizm.Vrhunc u relizciji suicidlnog in jvlj se kd:
prevldv osjenje d ivot vie nem smisl i d se moe obnoviti ponovnim roenjem;
kd se linost osje nesposobnom d se oslobodi zmrenosti u kojoj se nl, to blokir
dlji rzvoj linosti;
gubitk vitlnih sng omoguuje rzrjeenje tenzije.
35.Presuidicalni sindrom---- Opisao ga je prvi Erwin Ringel iz Bea, znameniti suicidolog,
svjetskog ugleda. Naime, nedjeljama pred suicid, u biu samoubice se deavaju burni
psiholoki i psihopatoloki dogaaji, koje je Ringel svrstao po fazama:
Faza insuficijencije
radna i ivotna oslabljenost i usporenost, a prati ih strah, kao vrlo karakteristian simptom
suavanje afektiviteta iskljuivo na tugovanje, s pomakom sve do manifestnog depresivnog
usamljenost i izolacija s tendencijom suavanja linosti uz iskljuivo suicidalnu
preokupaciju.
Faza agresije
Autoagresivnost je specifian fenomen kod samoubistva, a agresivne pulzije su okrenute
prema vlastitoj linosti, to je posljedica grie savjesti, osjeanja krivice i ideje
samokanjavanja. To je Frojdova sjajna konstatacija da je svako samoubistvo jedno
sprijeeno ubistvo. Samoubice ne ubijaju nikad sebe, ve introjektovanu, drugu i omraenu
osobu, koja se inkorporirala u njegovu linost.
Faza bjekstva u iracionalnost, a osjeaj nerealnog svijeta nastaje kao posljedica intenzivnog
fantaziranja, u kojoj se negira ivotna stvarnost.
Faza psihike anestezije, s disocijacijom linosti, podijeljenost Ega: jedan element uklapa se u
realnost ivota, a drugi dio linosti se ustremio ka autodestruktivnim aktivnostima. Osoba nije
svjesna svog stanja i postupaka. Njoj ne funkcionira afektivni senzor. Presuicidalni sindrom
ima veliki znaaj za predikciju, a time i za prevenciju suicida.

36.Prostitucija kao sociopatoloka pojava u Bosni i Hercegovini---- Prostitucij, ko
socioptolok pojv, predstvlj krenje morlnih drutvenih normi. Objekt ztite je jvni
morl i bezbjednost grn.U prvu je usvojen definicij d se prostitucijom bvi muko ili
ensko lice, koje z novnu ili drugu mterijlnu korist, vri polni in s individulno
neodreenim brojem lic u cilju zdovoljvnj polnih prohtjev.Istrujui prostituciju,
uov se d je on evoluirl do prostitucije ko trnsncionlnog orgnizovnog kriminl.
37.Trgovina ljudima radi seksualnog iskoritavanja---- Trgovinom ljudima radi seksualnog
iskoritavanja grubo se kre elementarna ljudska prava: pravo na ivot, pravo na slobodu,
pravo na slobodu kretanja i pravo na slobodu izbora rada ili zanimanja. Zadatak viktimologije,
pored etiolokog izuavanja, bio bi potpunije otkrivanje uzroka ovog kriminaliteta. Nakon
provedenog istraivanja o prostituciji kao transnacionalnom organizovanom kriminalu
trgovini ljudima radi seksualnog iskoritavanja, uoili smo da bi upravo u Bosni i
Hercegovini, vezano za uzroke uveanog obima prostitucije, hitno trebalo da se napravi
razlika izmeu dobrovoljne i prisilne prostitucije. Ova podjela bitna je i sa stanovita motiva i
sa stanovita posljedica kod prostitucije. Proces globalizacije, kojeg su pokrenule razvijene
drave, doveo je do socijalne podijeljenosti u svijetu na iskljuivo bogate i iskljuivo
siromane drave i ljude. Umjesto blagostanja, proces globalizacije proizveo je glad, e,
siromatvo i masovne bolesti. Time je stvoren jedan od najbitnijih uzroka trgovine ljudima, a
to je loa ekonomska situacija ili loi socijalni uslovi istonoevropskih naroda.
38. Pomo rtvama prostitucije i trgovine ljudima radi seksualnog iskoritavanja-- Prv brig
drvnih orgn koji pomu rtvm prostitucije i trgovine ljudim rdi seksulnog
iskoritvnj bil bi fizik sigurnost rtve. Ztim je rtvi potrebno pomoi u rzumijevnju
relnosti situcije ili prevzilenju njihovog osjej otuenosti i izolcije od svijet kroz
neke vrste socijlnih integrcij. rtvu treb ohrbriti d prone novi smiso u svom dljem
ivotu. Svim rtvm treb obezbijediti pristup prvosudnom sistemu i podrku u toku
prvnog proces. Minimum znnj koji bi svki policjc trebo d posjeduje u vezi s
prvim rtv je Izjv Meunrodne socijcije efov Policije iz 1983.godine.U rdu s
rtvm prostitucije i trgovine ljudim, postoje 3 princip:ne povrijediti dostojnstvo
rtve;rzgovor s rtvom obviti uz duno potovnje;uputiti rtvu u prvo n prvni lijek.
39.Opservacija potencijanih rtava-- U toku akta silovanja, ukoliko uestvuje vie izvrilaca,
ne moraju da postoje nikakvi tragovi povreivanja na rtvi. Meutim, i s pojedinanim
ueem izvrilaca nee se utvrditi povrede, ako je rtvu spopao samrtni strah, pred opasnou
za sopstveni ivot. Ona se odmah preda napadau, ekajui pogodan trenutak za grevitu
odbranu, kako svog dostojanstva tako i ivota.Po mentalnom sklopu, silovatelji su klasine
psihopate, po teoriji dinamske psihologije, osobe s vrlo hipertrofinim Idom, dakle, snanom
nagonskom sferom u strukturi njihove linosti. to je apsolutno i tano.U kriminalistikoj
obradi i istraivanju silovanja, drati se odreenog redoslijeda, pa prilikom uzimanja podataka
od rtve, obratiti panju na relevantne poente i injenice, a one su po Modlyu, D. sadrane u
vrlo prikladnom obrascu
1. Prvi kontakt s poiniocem (mjesto, vrijeme, nain).
2. Lini opis poinioca, osobito detalji koji su lako uoljivi (glava, ake).
3. Opis vozila, ako je silovanje i kontakt izvren vozilom (reg. broj, model, tip, boja,
naljepnice, ukrasi i sl.).
4. Mjesto gdje je izvreno silovanje (moe li ga poblie odrediti, da li je poinilac to ostavio
na mjestu).
5. Da li bi mogla prepoznati napadaa pomou fotografije ili uivo.
6. Dojam o fizikom i duevnom stanju napadaa i da li je bio pod uticajem alkohola.
7. Vrijeme dogaaja, koliko je trajao kontakt s napadaem, kako je napustio mjesto dogaaja.
8. Na koji je nain prijetio rtvi, plaio je (orujem, oruem, fizikom snagom). to je pri
tome govorio i inio? Kako je rtva na to reagovala.
9. Ako su skidani odjevni predmeti sa rtve, kako su skidani i ko ih je skidao?
10. Tok polnog odnosa
11. to je rtva radila nakon zavrenog silovanja: oprala se, tuirala, oprala rublje? Koliko je
vremena prolo od silovanja do podnoenja prijave?
12. Opti podaci o prolosti rtve, eventualni raniji kontakti s policijom, kada i zbog ega?
13. Da li je rtva posljednja 72 h imala normalan polni odnos?
14. Kuda se uputila nakon izvrenog silovanja, zadravanje?
15. Podaci o eventualnom preruavanju poinioca (naoale, maska, perika i sl.).

40.rtve masovnih silovanja---- Msovn silovnj s etnikim predznkom krkteristik je
rt u Bosni i Hercegovini, koj su isplnirn i nl su se u strtegiji rtovnj. rtve su
enske osobe, poev od djeijeg uzrst, p sve do duboke strosti. Mnoge silovne ene
izvrile su smoubistvo, mnoge djevojice nkon silovnj su umirle u strvinim
mukm. Ovo djelo u zkonu je tretirno ko kvlifikovno djelo, s teom i stroijom
kznom od obinog djel silovnj.
41.rtve perveznog seksualnog nagona----
Iz iroke lepeze oblika ispoljavanja perverznog seksualnog nagona posebno emo izdvojiti
incest, pedofiliju, zatim oba vida homoseksualizma, zoofiliju i nekrofiliju.
Ovo izdvajanje se ini iz predostronosti, budui da ovi vidovi perverznosti predstavljaju
visok faktor rizika. U pitanju je velika potencijalna opasnost da se ljudi razbole od polnih
bolesti, ali je mnogo opasnija mogunost da se zaraze od izuzetno opasne bolesti, AIDS-a.
Incest je rodoskrvnue, a najee su rtve djeca, i mogunost zaraavanja je velika. Djeca su
neiskusna, nisu vina niti upuena u opasnosti od polnih infekcija. Sem toga, mogunost
graviditeta je opasnost sui generis iz eugenikih razloga.
I u incestu i pedofiliji uglavnom su rtve djeca, to emo podjednako i tretirati. Odnosno, bie
artikulisane one opasnosti koje pogaaju na isti nain obje kategorije rtava.
Djeca su, inae, neupuena, nezrela, neiskusna, infantilnog habitusa, te ona i ne preduzimaju
nikakve predostronosti od polne infekcije. Ona i ne znaju da tako neto i postoji, pa ak i kad
obole, ne shvataju ta se u stvari dogodilo. U tim sluajevima zavodnik je odrasla muka
osoba, koja moe da bude i zaraena.

43.rtve nasilja u porodici---- Definiui familiju (porodicu), prema Zakonu o braku, moemo
slobodno i jasno utvrditi da je familija zakonom ureena zajednica, iz ega proizilazi da je
familija pod zatitom drutva, odnosno drave i njene jurisdikcije. Bez obzira na navedenu
formulaciju, a i tendencije s druge strane da je porodica privatna stvar pojedinca, akteri u
branoj zajednici moraju se povinovati principima legaliteta i drave u cjelini.
Duboki su korijeni nasilnikog kriminaliteta, u koji spada i ova tematska cjelina. Krajem 60-
ih godina prolog vijeka nasilniki kriminalitet se u SAD kretao po godinjoj stopi od 6%, to
je navelo direktora FBI (g. William Sessionsa) da ovoj kategoriji pokloni prvorazredno
znaenje, izjednaujui ga s terorizmom, drogom, kontrapijunaom, pa stoga ga i svrstava
u zloine sa nacionalnim prioritetom.
Poznate su okolnosti ispoljavanja nasilnikog kriminaliteta, pa se stoga u tu kategoriju
svrstavaju, na prvom mjestu, ubistva i nanoenje fizikih povreda, gdje je upotreba sile
predominantno obiljeje. Sem toga, u kategoriju nasilja spada i zloin silovanja (sama rije
govori o nasilju sui generis) i razbojnitvo.
Posebni oblici novijeg kriminaliteta imaju obiljeje nasilnikog izraaja, a to su nasilje u
porodici i nasilje prema djeci

44.Tortura djece i omladine---- Pojv zloupotrebe djetet je veom rsprostrnjen.
Specifin ztit kojom se direktno titi integritet linosti djetet i mloljetnik im
nglenu primjenu u sledeim okolnostim:
zputenost i zlostvljnje mloljetnik;izmijenjenost porodinog stnj;oduzimnje
mloljetnik;posredovnje u obvljnju prostitucije i trgovine bijelim robljem;nvoenje n
smoubistvo mloljetnik;obljub mloljetnog lic.
45.rtve psihikih stresova--- Pod psihotraumom podrazumijeva se nasilno povreivanje
psihikog integriteta linosti, a s tim u vezi, i posredno, somatskog oteenja zdravlja. To su,
mahom, stresovi jaeg intenziteta, kojima je data linost izloena. Naime, postoji uska i
isprepletena uzrona veza izmeu doivljenog snanog stresa i nastanka psihosomatskog
oboljenja. To je izuzetno aktuelno i prevalentno stanje u nacionalnoj patologiji.
S tim u vezi svaki ovjek, u toku ivota, doivljava brojne neprijatne situacije koje se
podvode pod imenilac normalnih psihofiziolokih fenomena. Na njih se organizam,
zahvaljujui kompenzatorskim mehanizmima, s lakoom adaptira. Naravno, to uspijeva samo
skladno i primjerno razvijenom psihofizikom habitusu organizma. Dakle, od umjerenih
tetnih uticaja, organizam se brani i uspjeno ih amortizuje.
Meutim, ukoliko jaina stresora (tetni psihoemocionalni agens) prevazilazi po svojoj estini
sposobnost organizma da ga savlada, tada poprima obiljeje patolokog stresa (njem.
hiperstres, anglosaksonski distres), razvija se Selyev opti adaptacioni sindrom. Drugim
rijeima, razvija se i ispoljava psihosomatska bolest. iroka je lepeza psihosomatskih
oboljenja, vezanih za pojedine sisteme: respiratorni, digestivni, kardiovaskularni, endokrini,
itd.



46.Psihiki stresovi u razliitim situacijama---
Uticaj ekstremno opasnih sociogenih stresova na ovjekovu psihu deava se u iznimnim
situacijama, kao npr. ivot u nacistikim logorima smrti, zatim u opsadnim ratnim stanjima.U
Vijetnamskom ratu, meu amerikim vojnicima nisu se odmah ispoljile posljedice estokih
psihikih stresova, one su se pojavile tek kasnije. Te reakcije nazvane su kasnim oteenjima
ili simbolikim nazivom postvijetnamski sindrom. Preivjeli ameriki vojnici u Vijetnamu
kasnije su oboljeli od tekih psihikih poremeaja uz ispoljavanje antisocijalnog i
kriminogenog ponaanja, s visokom stopom suicida.
rtve psihikih stresova, osim u uslovima i stresogenim situacijama u medicini u kojima
djeluje stresor, s viktimolokog stanovita su okolnosti - od posebnog znaaja. A one su
sljedee:
stres kod policajaca,
stres pri nasilju u porodici,
stres u zatoenitvu,
stres u ratnim deavanjima I
stres u prirodnim kataklizmama, npr. u potresu.

47.rtve u saobraajnim nesreama---Saobraajni delikti su svakodnevna i u epidemijskim
razmjerama drutveno negativna pojava. rtve su svi oni koji uestvuju u saobraaju: u
vozilu, biciklisti, pjeaci itd. Stoga su karakteristike saobraajnih nesrea sljedee:
saobraajni delinkventi su svi graani, budui da uestvuju u saobraaju;
dinamika (pokretljivost) uesnika u saobraaju i obino brzinom veom od dozvoljene.
Viktimoloki aspekt stradanja u saobraaju okrenut je viktimizaciji nesree mehanizmima
stradanja, zatim razotkrivanju etiolokih faktora stradanja, te prosuivanju koliki je doprinos
same rtve u prouzrokovanju nesree. Kad su u pitanju pjeaci, na prvom mjestu su djeca i
starci, zatim osobe sa psihofizikim manama. Upravo ova kategorija populacije ini visoki
stepen rizika za saobraajnu nesreu. Iz praktinih razloga, uzroci saobraajnih nesrea dijele
se na dvije kategorije: subjektivni (ovjek) i objektivni (vozilo i saobraajnica).
Viktimoloki pristup saobraajnim nesreama prevashodno je okrenut subjektivnim uzrocima,
koji su apsolutno i najvie zastupljeni u uzrokovanju saobraajne nesree. Njima se pripisuje
75-95% u kauzalitetu saobraajnih nesrea. Incidencija objektivnih faktora je dosta niska, a
pripisuje se saobraajnici i tehnikim nedostacima vozila.

48.rtve na radu i rizina zanimanja--- Broj nesrea na radu se stalno umnoava, u
ekspanzivnim razmjerama. Stoga se, kao osnovni viktimoloki zadatak, namee miljenje da
se nesreama na radu pristupa sa stanovita fenomenologije i etiologije, uz drutveno
reagovanje s aspekta prevencije i represije.
U modernom drutvu tome se pristupa institucionalno, nauno i struno, zatieno pravnom
regulativom (mjere zatite na radu popularno higijensko-tehnika zatita). Uprkos
preduzimanju mjera zatite, nesree se i dalje deavaju; zato? Problemi ove vrste proizilaze
iz odnosa, tj. interakcije ovjeka i tehnike. Tu se radi o sve veem savrenstvu tehnike, s
jedne, i odnosa ovjeka prema tehnolokom napretku, s druge strane.Prema tome, nesree na
radu su posljedica nesklada, odnosno disfunkcije sloenog sistema: ovjek - sredstvo rada
predmet rada okolina. .). U ovoj konstelaciji razvila se, kao nunost prvog reda, nova
nauna disciplina ergonomija. Ova specijalna grana nauke istrauje optimalne uslove rada
(fizike, hemijske, antropometrijske, fizioloke i dr. faktore). Odnos ovjeka i tehnike
zahtijeva seriozan pristup, budui da postoje ogromne potencijalne opasnosti, koje u sebi nosi
tehnika, to se reflektuje u masovnom traumatizmu na radu i oteenju zdravlja.

49.rtve krvne osvete ----Krvna osveta (poseban vid bezobzirne osvete) predstavlja ritualan
in, koji ne moe da se svrsta u normalno a niti u patoloko ponaanje. Najblia je iskonskom
i drakonskom presuivanju lex talionu, po obrascu zub za zub, oko za oko, ivot za ivot.
Krvna osveta je vrlo kruto, brutalno i drastino obiajno pravo, u civilizovanom svijetu
anatemisano, osueno i odbaeno kao takvo. Njene osobenosti su sljedee:
ona je socijalna, a nikako individualna pojava, jer je moe izvriti svaki lan plemenske
zajednice;
nema individualno obiljeje usmjerene odmazde protiv odreenog lica, koje je u konkretnom
sluaju izvrilac krivinog djela, ve protiv svakog lana zajednice kojoj on pripada;
nije srazmjerna niti adekvatna poinjenom deliktu;
krvna osveta je visokomoralna pa i sakralna, obavezujua za sve lanove ue zajednice, pa
prema tome i oekivana;
krvna osveta je trajna, ne zastarjeva, odnosi se i na budue generacije, pa i one koje nisu jo
dole na svijet (neroene).

50.Viktimoloki aspect narkomanije--- Toksikomanija nije otkrie naeg vremena, ali joj je
nae vrijeme dalo razmjere epidemije, to je, bez sumnje, dovelo do zloupotreba droga sa
svim njihovim patogenim potencijalom koji nose, i sve vie zaokuplja kako psihijatriju tako i
somatsku medicinu, pa i iru drutvenu zajednicu.
Nema sumnje da je ova ekspanzija pojave zloupotrebe droga meu mladima, sa kojom smo
suoeni posljednjih pedeset godina, inaugurisala vrlo kompleksnu i razuenu problematiku
fenomena zavisnosti, sa svim karakteristikama alarmantne opasnosti kojoj je izloena
populacija adolescentnih adikata.
Savremeni, specifian odnos ovjeka i droga, promovisao je narkomaniju kao bolest
savremenog svijeta koja se javila poetkom druge polovine dvadesetog vijeka u prostorima
zapadne kulture, doivjela razmjere epidemije i narasla do znaajnog socijalnomedicinskog
problema.

51.Psihosocijalni aspekt narkomanije----ovjek moe imati etiri osnovna odnosa prema
drogama.
Apstinenti to su ljudi koji proive cijeli svoj ivot da nikada nisu probali neku drogu. Isto
tako, ljudi koji su nekada uzimali bilo koju drogu, a sad je dui vremenski period ne uzimaju,
takoe se nazivaju apstinentima.
Narkofilija - Druga mogunost uspostavljanja odnosa ovjek-droga jeste zloupotreba droga
bez znakova zavisnosti, koju obino nazivamo narkofilija. Danas mladi masovno uzimaju
razne droge, rade to povremeno i uglavnom uzimaju droge koje ne mogu da stvore tei oblik
zavisnosti.
Dvije su karakteristike narkofilije: narkofilni odnos s drogama uglavnom uspostavljaju
preadolescenti ili rani adolescenti. Druga karakteristika je nauna injenica da se iz populacije
narkofila u procentu od 10% regrutuju budui heroinomani. S druge strane, oko 90% tekih
zavisnika tvrde da su prije ulaska u pakleni zavisniki krug imali period od par godina kada su
imali narkofilski odnos s drogom. Habituacija - Kod ovog odnosa s drogom postoji elja, ali
ne i neodoljiva potreba da se droga uzme. Ova elja nije razvijena na osnovu fizikih potreba
ve na osnovu potrebe linosti i traenja eljenog emocionalnog stanja u koje ga droga
dovodi. S obzirom da se radi o psiholokim potrebama, habituacija se esto naziva psihika
zavisnost i ona se razvija prilikom zloupotrebe svih droga.
Narkomanija - Narkomanija ili zavisnost od droga je posljednji i najtei stadij odnosa koji
ovjek moe da ima s drogom. Prema definiciji SZO, narkomanija se definie kao stanje
periodinog ili stalnog trovanja izazvano ponovljenim unoenjem droge u organizam.
Narkomaniju ili kompulzivno uzimanje droge karakterie, takoe, i pojava tolerancije.
Tolerancija se ispoljava u tenji narkomana da svakodnevno poveava dozu droge koju
uzima, kako bi s poveanom koliinom imao isti uinak kao i s prethodnim, znatno manjim
dozama te iste droge. Tolerancija se javlja samo kod nekih droga i primorava narkomana da
stalno poveava svoju dozu droge kako bi izbjegao prijeteu apstinencijalnu krizu.
Tolerancija je uvijek znak razvijanja zavisnosti, tj. narkomanije. Uz fiziku zavisnost uvijek
ide i psihika.

52.Zloupotreba droga-----Istraivai ove vrste patologije mladih promoviu vrlo razliita
teorijska stanovita, poev od tvrdnje da je presudan uticaj porodice u nastanku narkomanije,
pa je ona zbog toga dobila oznaku bolesti porodice, pa autora koji ukazuje na vanost
svojstava preadiktne linosti pa oni operiu sa sintagmom intrapsihike narkomanije. Bez
obzira na arolikost svih ovih teorija, veina autora se slae s tezom da prvim uzimanjem
droge tinejderi pokuavaju da zadovolje svoje vrlo razliite potrebe. Vidljivo je da postoje
brojni faktori sredine u kojoj se kree, a koji svjesno ili nesvjesno (ee ovo drugo) podstiu
mlade da krenu putem droge. Ovi faktori sredine (okoline) odnose se na pet sljedeih
elemenata vanjskog svijeta:
kola,
porodica,
drutvo,
vrnjaci,
mediji (TV, tampa, radio).

53.Restorativna pravda i elementi --- Restorativna pravda je nezamisliva i neizvodljiva bez
prethodnog pomirenja rtve i poinioca. Inicijatori ovih programa u SAD-u su Mark
Umbreit i Russ Immarigeon. Program je prvobitno zapoet u Ontariju i Kanadi, a kasnije i u
dravi Indijani. Program pomirenja je sistematian, detaljan i sveobuhvatan, prihvatljiv i za
rtvu i poinioca. Tri su kljun element u definisnju i primjeni restortivne prvde:
zloin se smtr sukobom izmeu pojedinc, koji se reflektuje n drutvo i drvu u
cjelini;
u krivino-prvnom procesu je znjno uiniti d se strnke pomire i d se ndokndi
tet;
pored uesnik, potrebno je ngovti i drutv iz neposredne blizine kter.
U procesu restortivne prvde svi uesnici imju odgovornost d rjeenj doprinesu to
optimlnijem uspjehu. Nime, osnovni cilj je d poinioci priznju izvreni zloin, rtve d
dobiju predstvu o grinji svjesti poinioc i d su spremni d mu oproste. Stog je ssvim u
prvu Mrtin Rjt s konsttcijom d se restortivn prvd temelji n principim
posredovnj i odtete. Jo vee znenje imju direktne ktivnosti rtve i poinioc u
procesu pomirenj. To su kljuni elementi restortivne prvde.
54.Program pomirenja---- U procesu pomirenja neophodan je angaman posrednika, koji e
zasebno stupiti u odvojen kontakt sa rtvom i poiniocem. S njima posrednik analizira delikt,
upoznaje ih s programom i apeluje na njihovu savjest da realizuju osnovne odrednice
programa. Izbjegavaju se, bar u poetku, kontakti izmeu rtve i poinioca. Time se
izbjegavaju frustracije i ponovno pozljeivanje rtvinih rana.
Nakon to je u vie navrata stupio u kontakte sa rtvom i poiniocem, kada ocijeni da je
najpovoljnija prilika zakazuje zajedniki sastanak s oba aktera.
Sutina Programa pomirenja rtava i prekrilaca je u to bezbolnijem rjeavanju naknade
tete, nastoji se da oba aktera prethodno sagledaju realnost nastalog stanja iz kojeg e proizai
prihvatljive obaveze: novane naknade, obavljanje poslova za rtvu ili dobrotvornu ustanovu
koju rtva odredi. Pomirenje ima primarni znaaj, a naknada dolazi sama po sebi.
Modaliteti pomirenja rtve i poinioca, prema Marku Umbreitu, imaju konzistentno
znaenje, a svode se na sljedee poente:
Krivino djelo se posmatra kao sukob meu ljudima.
Na krivino djelo se odgovara sanaciono a ne u vidu osvete.
Usmjeriti aktivnosti od koristi i za rtvu i poinioca uz senzibilnost i s nastojanjem izljeenja
rane.
Pomoi i osposobiti rtvu i poinioca da sami ravnopravno razrijee problem i pripremiti ih za
sud.
Pomirenje mora da postigne cilj boljeg meusobnog razumijevanja i shvatanja djela i
ovjenijeg odnosa.
Postizanje eliminacije stereotipa koje rtva i poinilac imaju jedno o drugom.
Pronai najpovoljniji modus o naknadi tete.
Glavni simbol pomirenja je adekvatna naknada tete.
Proces pomirenja se postie ueem tree osobe kao katalizatora.
Proces pomirenja je sigurniji, kvalitetniji ukoliko ga vodi neka privatna organizacija.

55.Proces (faze) restorativne pravde--- U realizaciji programa restorativne pravde aktivnosti
potiu i ostvaruju se kroz tri faze: faza prije posredovanja, faza posredovanja i faza daljeg
praenja.
Faza prije posredovanja: U ovoj fazi vre se pripremne radnje i u njoj se prikupljaju
informacije. U tim informacijama zahtijeva se od poinioca da prizna krivicu i d pristanak da
uestvuje sa rtvom i ostalim strankama. Naravno, neophodna je i saglasnost rtve da uzme
uea u sastancima. Od znaaja je obezbijediti sigurnost svake stranke. Stoga se sastanci
zakazuju u kolama, crkvama, drutvenim centrima u kojima vlada ozbiljnost, respektabilnost,
a time i sigurnost sama po sebi. Faza posredovanja: Na koji nain se pristupa posredovanju
zavisi od niza suptilnih radnji, srdanosti, topline, upoznavanja, a potom se prezentuju
smjernice sastanka uz dogovor. Zavisno od sredine i njene kulture, sastanke je neophodno
zapoeti molitvama ili slinim gestama, a nakon toga posrednik odri srdani govor uz
dobrodolicu. Zatim ih posrednik upozna s postupkom i pravilima toka sastanka. Oba
uesnika iznose svoja obino emotivna objanjenja o predmetnoj materiji. Meusobno
postavljaju pitanja, jedan drugom ili posredniku. Nakon toga proces se konkretizuje i
poinilac iznosi svoju spremnost u reparaciji gubitaka. Na to rtva daje svoj pristanak i sklapa
se ugovor o nainu nadoknade gubitka. Osnovi dogovoru, pomirenju i okonanju spora je
simbolina odteta. Sastoji se u tome da poinilac osjea stid i griu savjesti zbog svojih
postupaka, dok rtva prata poiniocu. Ovim inom uspostavlja se most izmeu rtve i
poinioca, a ujedno predstavlja i pomirenje.

56.Modeli saniranja odtete rtvi----Kompenzacija za rtvu, odnosno model restitucije ima za
cilj da se sve aktivnosti usmjere, ne samo u smislu naknade tete, nego i tendencije dovoenja
rtve u prvobitno stanje. Na evropskom Savjetovanju u Helsinkiju (1984) uinjen je znaajan
iskorak da se sve pozitivne aktivnosti ujedine i usmjere u optimalnoj pomoi rtvi. ini se
najdjelotvornijom restitucija po van Dijku, koja razlikuje tri modela: francuski, probacijski i
engleski model kompenzacije.
Francuski model podrazumijeva da rtva podnese tubu krivinom sudu. Taj je postupak
sasvim jasan i objektivan, ali je problem to veina rtava nije u materijalnoj mogunosti da
ga realizuje. Stoga, sve drave koje su ovaj model prihvatile dune su da obezbijede
oteenom finansijsku podrku ili besplatnu strunu pomo. Ovaj model je zastupljen u veini
evropskih zemalja.
Probacijski model predstavlja poinioevu restituciju, a to je uslov za njegovo otputanje.
Prednost mu je to iznalazi i obezbjeuje finansijska sredstva. Sem toga, ovaj nain odtete
zanimljiv je i izazovan obostrano: za rtvu, jer olakava restituciju, a poiniocu se zamjenjuje
zatvorska kazna s uslovom.
Engleski model je veoma praktian i, u sutini, apsolutno prihvatljiv. Naime, sudija umjesto
kazne izdaje nalog poiniocu da isplati kompenzaciju rtvi. Sve je vee interesovanje rtava
za ovim modalitetom, jer se direktno obeteuje. rtva je, inae, pod direktnom ingerencijom
pravosua, koje joj omoguava aktivnu ulogu u procesu i svestranu pomo, u svim vidovima.