TEMA 2- Diversidade climtica

ESQUEMA DA UNIDADE
2.1. Factores xeogrficos e termodinmicos do clima.
2.2. Tipos de tempo.
2.3. Dominios climticos: atlntico, mediterrneo, de interior, de montaa, subtropical.
TEMA (pregunta terica)
Factores xeogrficos e termodinmicos que inflen no clima de Espaa.
- Factores xeogrficos: latitude, situacin, influencia do mar, relevo.
- Factores termodinmicos: en altura (Jet Stream) e en superficie (centros de
accin, masas de aire, frontes).
PRCTICOS
- Mapas do tempo en superficie: adveccin do Oeste e anticicln de vern.
- Mapas de temperaturas e precipitacins medias.
- Mapa dos climas de Espaa.
- Climogramas: anlise de temperaturas, precipitacins e aridez; factores que inflen
no clima; influencia no medio; tipos de climas e localizacin xeogrfica dos mesmos.
VOCABULARIO
Aridez / Barlovento / Inversin trmica / Isbara / Isohieta / Umbria (6)

A diversidade climtica. Xeografa de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

I FACTORES DO CLIMA

O clima a sucesin habitual dos tipos de tempo sobre un lugar. O tempo atmosfrico o
estado da atmosfera -temperatura, vento, presin, precipitacins...- nun lugar e momento
determinado. A metereoloxa a ciencia que estuda o tempo atmosfrico. Para coecer o
clima dun territorio, cmpre un perodo de observacin de 30 anos. A climatoloxa a
ciencia que estuda os climas da Terra.
O territorio espaol caracterzase por unha gran diversidade de tempo atmosfrico e de
climas, que o resultado da combinacin dun amplo nmero de factores e de elementos
climticos. Os factores son os aspectos que exercen unha influencia permanente e
inalterable sobre o clima. Poden agruparse en dous conxuntos: factores xeogrficos e
factores termodinmicos.
1.- FACTORES XEOGRFICOS
Os factores xeogrficos que explican os climas do territorio espaol son a latitude, a
situacin , a influencia do mar e o relevo:
1.1. A Latitude: A latitude do territorio espaol, situado na zona temperada do hemisferio
norte, determina a existencia de das estacins ben marcadas (vern e inverno), separadas
por das de transicin (primavera e outono), con marcadas diferenzas en canto as horas de
sol. En Canarias, pola sa localizacin no extremo sur da zona temperada, en contacto co
dominio intertropical, os contrastes entre estacins son menos marcados.
1.2. A Situacin: A situacin da Pennsula, entre das grandes masas de auga de
caractersticas trmicas diferentes (o ocano Atlntico e o mar Mediterrneo) e entre dous
continentes (Europa e frica) convrtea nunha encrucillada de masas de aire de
caractersticas distintas. Canarias recibe tamn influencias atmosfricas variadas debido a
sa insularidade e a sa proximidade s costas africanas.
Espaa est situada na fachada occidental de Europa, onde o efecto da corrente martima
do Golfo de Mxico fai que as temperaturas sexan mis clidas das que corresponderan
pola latitude. Ademais, est prxima zona subtropical, entrando masas de aire clido
procedentes do norte de frica. Pero tamn a va de entrada das borrascas atlnticas e
recibe ventos fros do norte e leste de Europa no inverno.
1.3. A Influencia do mar: A influencia do mar escasa na Pennsula, froito da sa grande
anchura, das sas costas pouco recortadas e da existencia de relevos montaosos
paralelos costa. Este feito establece claras diferenzas entre unha estreita periferia, aberta
ao mar, e un ancho ncleo de terras interiores con tendencia climtica continental. Pola sa
banda, a influencia do mar decisiva nos dous arquiplagos.
Nas costas as temperaturas son mis suaves pola influencia martima, sendo mis altas na
costa mediterrnea, onde as augas poden superar os 25 en vern. As altas temperaturas
das augas mediterrneas ao final do vern e no outono favorecen a formacin de gotas
fras, con choivas torrenciais.
O distanciamento do mar das terras da Meseta fai que as temperaturas sexan mis
extremas, tanto no inverno como no vern, e con xeadas frecuentes no inverno. A

A diversidade climtica. Xeografa de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

continentalidade tamn responsable das menores precipitacins no interior, ags nas

montaas.
1.4. O Relevo:
a) A disposicin do relevo peninsular ten distintas repercusins:

Os sistemas montaosos paralelos costa frean a influencia do mar, que s penetra con
claridade polo val do Guadalquivir.

A posicin (oeste-leste) da
maiora dos relevos montaosos,
favorece a entrada de masas de
aire martimas do oeste. Non
obstante, o carcter macizo da
Pennsula fai que dimina a sa
actividade ao penetrar no interior
e que as sas temperaturas se
extremen. A disposicin das
montaas,
en
relacin
coa
direccin dos ventos, provoca a
aparicin do efecto Foehn nas
zonas situadas a sotavento
(vertente contraria ao sentido dos ventos), subindo as temperaturas e a sequidade.

As concas pechadas por montaas, como as depresins do Douro e do Ebro, teen

precipitacins escasas (as masas de aire descargan a sa humidade nos sistemas
montaosos que as bordean, a barlovento) e nboas frecuentes, causadas polo
estancamento do aire.

b) A altitude fai diminur as temperaturas (aproximadamente, 0,5/0,6 C por cada 100

metros en ascenso) e determina precipitacins orogrficas nas ladeiras de barlovento
(vertente orientada no sentido dos ventos), precipitacins ocultas (xeadas e orballo) e
precipitacins horizontais (producidas polas nubes estancadas nas abas).
Case un 50% do territorio espaol supera os 600 metros de altitude, e cerca dunha
quinta parte sobrepasa os 1.000
metros. Na submeseta norte
acdanse
en
inverno
temperaturas mnimas inferiores a
moitas terras do centro e norte de
Europa.
c) A orientacin crea contrastes
climticos entre os solleiros
(zona da montaa orientada cara
o sur, recibindo o sol de cheo) e o
avesedo
umbra(vertente
orientada ao norte, mis fra e hmida).
2.- FACTORES TERMODINMICOS
Os factores termodinmicos do clima son os responsables da circulacin atmosfrica ou
sucesin de masas de aire e presins, que determinan os distintos tipos de tempo
atmosfrico e de clima. A Pennsula e Baleares estn situadas nas latitudes intermedias,
baixo o influxo das borrascas atlnticas e o anticicln das Azores. As borrascas teen maior
presencia entre o outono e a primavera, cando as latitudes altas do Planeta reciben unha
menor radiacion solar e as masas de aire fro desprzanse cara o sur. O anticicln das
Azores adquire maior importancia no vern, cando as masas de aire tropical reciben maior
radiacin solar e desprzanse cara o norte.
A circulacin atmosfrica est rexida en altura pola corrente en chorro e, en superficie, polos
centros de accin, as masas de aire e as frontes.
A diversidade climtica. Xeografa de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

2.1 A Circulacin en Altura: a Corrente en Chorro

Na zona temperada na que se sita
o territorio espaol, a circulacin
atmosfrica en altura est dirixida
pola corrente en chorro ou jet
stream. Trtase dunha forte corrente
de vento, de estrutura tubular, que
circula en direccin oesteleste
entre os nove e os once
quilmetros de altitude. O chorro
separa as baixas presins que hai
sobre o polo en altura, que quedan
esquerda da sa traxectoria, das
altas presins tropicais, situadas
sa dereita.
A corrente en chorro a responsable
do tempo en superficie. Este
depende
das
variacins
que
experimenta
a
velocidade
da
corrente e dos seus desprazamentos
estacionais:

A velocidade da corrente variable. Cando circula rpido (a mis de 150 km/h), ten un
trazado case zonal (oeste-leste), con suaves ondulacins, que corresponden en
superficie coa fronte polar e as sas borrascas. Pero cando a sa velocidade dimine,
describe profundas ondulacins: cristas ou dorsais que orixinan altas presins e vales ou
valgadas que orixinan baixas presins. Ambas as das reflctense en superficie e dan
lugar a anticiclns e borrascas dinmicas. As ondulacins, que poden chegar a
desprenderse do chorro principal, permtenlle ao aire polar penetrar moi ao sur, e ao
tropical desprazarse cara o norte, o que lle d gran variabilidade ao tempo na zona
temperada.

Os desprazamentos estacionais do chorro en latitude determinan que afecte ao

territorio espaol principalmente en inverno, mentres que en vern se traslada cara a
latitudes mis setentrionais e, polo xeral, s incide na franxa cantbrica peninsular.

2.2. A Circulacin en Superficie: centros de accin, masas de aire e frontes

a) Os centros de accin son reas de altas e baixas presins. A presin atmosfrica o
peso do aire sobre unha unidade de superficie. Mdese en milibares (mb) mediante o
barmetro e represntase nos mapas do tempo mediante as isbaras ou lias que unen
puntos con igual presin. Nestes mapas, as isbaras van de 4 en 4 mb. A presin normal
de 1.013,5 mb, anda que nos mapas do tempo adoite considerarse un valor de 1.016
mb.
Unha alta presin ou anticicln unha zona de altas presins rodeada por outras
presins mis baixas. Os ventos circulan ao seu arredor no sentido das agullas do
reloxo. Produce tempo estable. Unha baixa presin, depresin, borrasca ou cicln
unha zona de baixas presins rodeada doutras de presin mis alta. Os ventos circulan
ao seu arredor no sentido contrario ao das agullas do reloxo. Produce tempo inestable,
frecuentemente chuvioso.
Pola sa orixe, os centros de accin poden ser trmicos ou dinmicos:

Un anticicln trmico frmase cando unha masa de aire arrefra: o aire fro pesa mis,
descende e exerce unha alta presin. Unha baixa trmica frmase cando o aire se
quenta: o aire quente pesa menos, elvase e exerce unha baixa presin.

Os centros de accin dinmicos frmanse en determinadas zonas nas que en altura a

corrente en chorro forma cristas (reas anticiclnicas) ou valgadas (reas
depresionarias), que se reflicten en superficie.

A diversidade climtica. Xeografa de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

Os centros de accin que dirixen a circulacin sobre a Pennsula son:

- Centros de accin anticiclnico: o anticicln das

Azores, que no vern desprzase cara ao norte e
no inverno cara ao sur; os anticiclns polares
atlnticos; o anticicln escandinavo, e os
anticiclns trmicos do continente europeo e do
interior
da
Pennsula,
formados
polo
arrefriamento do chan no inverno.
- Centros de accin depresionarios: a depresin
de Islandia; a depresin do golfo de Xnova,
formada cando porcins de aire fro continental
europeo chegan ao Mediterrneo, mis clido e
hmido, e as depresins trmicas do norte de
frica e do interior peninsular formadas polo
quentamento do chan en vern.
b) As masas de aire son porcins de aire
cunhas caractersticas determinadas de
temperatura, humidade e presin. Estas
caractersticas adqurenas nas sas rexins
de
orixe,
tamn
chamadas
rexins
mananciais. Debido latitude do territorio
espaol, as rexins mananciais das que
proceden as masas de aire que lle afectan
son a zona rtica (A), a zona polar (P) e a
zona tropical (T). As das primeiras dan
lugar a masas de aire fras e a terceira
orixina masas de aire clidas. Nos tres
casos, e dependendo da superficie da
rexin de orixe, poden ser masas de aire
martimas hmidas (m) ou masas de aire
continentais (c). As caractersticas
orixinais pdense modificar se as masas
de aire percorren grandes distancias
c) As frontes son superficies que separan
das masas de aire de caractersticas
distintas. Polo tanto, a ambos os dous
lados dunha fronte prodcese un cambio
brusco das propiedades do aire. A fronte
mis importante para o territorio espaol
a fronte polar, que separa as masas
de aire tropical e polar. As sas
ondulacins constiten as borrascas de das frontes, que provocan precipitacins.

A diversidade climtica. Xeografa de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

II ELEMENTOS DO CLIMA
Para determinar o clima dun lugar, deben realizarse observacins peridicas do estado da
atmosfera. Estes aspectos observables e cuantificables da atmosfera constiten os
elementos do clima.
1.- Insolacin e nubosidade.
Dado que o sol o motor do clima, importa moito analizar a cantidade de enerxa solar que
recibe un lugar. A insolacin a cantidade de radiacin directa que recibe unha unidade de
superficie horizontal. No estado espaol, pola sa latitude, supranse as 2.000 horas de sol
ao ano. Non obstante, existen marcados contrastes entre a cornixa cantbrica, que non
acada os valores medios, e as reas de elevada insolacin como o sueste peninsular e
Canarias. A insolacin directa est inversamente relacionada coa nubosidade, e dicir, a
maior nubosidade menor insolacin.
2.- Temperatura do aire
A temperatura o grao de calor
do aire. Mdese en graos
centgrados (C) mediante o
termmetro.
Nos
mapas
represntase
mediante
isotermas ou lias que unen os
puntos de igual temperatura.
As temperaturas medias son
mis suaves preto do mar e
descenden cara o interior, cara
o norte e coa altura. Aspectos
importantes das temperaturas
en relacin co clima son a
amplitude trmica anual e as
xeadas.
A amplitude trmica anual ou
oscilacin trmica anual a
diferenza entre a temperatura
media do mes mis clido e a
do mes mis fro. No estado
espaol,
as
amplitudes
trmicas mis baixas danse en Canarias e nas costas, especialmente nas do norte
peninsular.
As xeadas prodcense cada vez que a temperatura do aire baixa de 0 C. Poden ser de
irradiacin, polo arrefriamento do solo que se transmite ao aire que est en contacto con el,
ou de aveccin, pola chegada dunha masa de aire moi fra. No estado espaol, o menor
nmero de xeadas dse nas costas (a influencia do mar suaviza as temperaturas), e o
maior, na submeseta norte, sistemas montaosos e o val do Ebro, onde en inverno son
frecuentes as inversins trmicas.
3.- Humidade do aire, nboa e o calixeiro
A humidade do aire a cantidade de vapor de auga que contn este, procedente da
evaporacin. Depende da proximidade ao mar e da temperatura (dimine cando aumenta a
temperatura). No estado espaol suprase a media do 70% anual nas reas costeiras e na
submeseta norte, aqu con acusadas variacins entre os mximos invernais e os mnimos
estivais.
A humidade relativa a cantidade de vapor de auga que contn unha masa de aire, en
relacin coa humidade mxima que podera conter sen saturarse e condensarse. Exprsase
en tantos por cen.

A diversidade climtica. Xeografa de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

Un dos termos mais usados en meteoroloxa e en partes meteorolxicos o de humidade relativa ambiente.
Anda que o escoitamos a diario na televisin e na radio poucos sabemos o que isto significa. O termino
humidade relativa ambiente vn significar nada mais que a capacidade que ten o aire de absorber mais humidade.
Supoamos que nun parte meteorolxico escoitas humidade relativa ambiente: 40%. Isto quere dicir que, da
humidade posible que puidese ter o aire coas condicins imperantes nese momento (presin e temperatura), s
ten o 40%.
Cando a humidade relativa chega ao 100% acdase o que se coece como punto de saturacin. Como todo
material, o aire tamn ten un lmite para absorber humidade. Imaxnate que derramaches un vaso con auga sobre
a mesa e qurelo secar cun trapo. Dependendo de que material estea feito o trapo, poder absorber mais
humidade que outro doutro material, pero chega un momento en que xa non pode recoller mais auga e debes de
escorrelo. O mesmo sucede co aire, e cando se alcanza este punto, non ten mais capacidade para seguir recibindo
humidade, e o vapor de auga condnsase, ocasionando fenmenos coma o orballo, a nboa, brtema ou as
xeadas.
http://www.meteorologiaenred.com/humedad-relativa.html

A nboa un tipo diferente de nubosidade, que xeralmente non se forma por ascensin do
aire. a suspensin de diminutas pingas de auga na capa inferior da atmosfera, que limita a
visibilidade a menos dun quilmetro. Prodcese cando pola gran humidade o aire
condnsase na capa inferior da atmosfera. As das causas mis habituais de formacin da
nboa son a adveccin e a irradiacin.

Nboa por adveccin prodcese pola chegada de masas de aire clidas e hmidas
sobre un solo fro, o que xenera a condensacin do vapor de auga, ou ben de masas de
aire fro sobre un solo mis clido e moi hmido, coma un encoro ou un ro.

Nboa por irradiacin prodcese pola perda de calor do chan por irradiacin nocturna,
propia do inverno, acada o punto de xeada e, por iso, a condensacin do vapor.

O calixeiro unha bruma seca que reduce a visibilidade. Prodcese nas capas baixas da
atmosfera pola presenza de gran cantidade de partculas moi finas de po. Frmase nas
zonas secas en vern, en situacin anticiclnica, cando os solos estn resecos e as
partculas de po que conteen poden ser elevadas, e mantidas en suspensin no aire por
movementos de carcter ascendente ocasionados polo continuo e intenso quentamento do
solo.
4.- Presin atmosfrica e vento
A presin atmosfrica depende das caractersticas das
masas de aire que se sitan sobre a Pennsula ao longo
do ano. En inverno dominan as altas presins, en
outono e primavera as baixas, e en vern novamente as
altas; anda que no interior prodcense baixas trmicas
por ascenso do aire debido ao quentamento do solo.
Os ventos son movementos horizontais do aire en
relacin superficie terrestre. Prodcense como
consecuencia das diferenzas de presin, e circulan
dende as altas s baixas presins. A Pennsula, pola
sa latitude, encntrase dentro do dominio dos ventos
do oeste ou poente, anda que no levante son
frecuentes os ventos do leste, relacionados coas baixas
presins mediterrneas. Tamn existen numerosos
ventos locais (cerzo, tramontana, alisios...). As
diferenzas de presin orixinan tamn ventos alternantes,
como as brisas marias e de montaa, que sopran cara
a terra e a montaa polo da, e cara o mar e o val pola
noite.
5.- Precipitacins
A condensacin o proceso polo que o vapor de auga atmosfrico se transforma en auga
lquida ou conxelada. O vapor de auga necesita un soporte material para condensarse.
Normalmente son impurezas do aire, pero outras veces a auga condnsase sobre a
A diversidade climtica. Xeografa de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

superficie de obxectos con temperatura inferior ao punto de orballo (cando o aire se satura,
100% de humidade relativa). Algunhas partculas pequenas de auga condensada
permanecen no aire formando nubes, mentres outras precipitan en forma de choiva, neve ou
saraiba. Como o aire pode conter maior cantidade de vapor de auga canto maior sexa a sa
temperatura, a circunstancia mis favorable para a sa saturacin e condensacin que se
arrefre.
A precipitacin a cada de
auga procedente das nubes,
tanto en forma slida como
lquida,
por
efecto
da
gravidade.
Mdese
co
pluvimetro en milmetros
(mm) ou litros por metro
cadrado
(un
mm
de
precipitacin equivale a un
l/m2). Nos mapas representase
mediante isohietas ou lias
que unen puntos de igual
precipitacin.
As precipitacins orixnanse
pola elevacin, arrefriamento e
condensacin do vapor de
auga no aire. En funcin de cal
sexa a causa que obriga ao aire a ascender temos diferentes tipos de precipitacins:

As precipitacins orogrficas teen lugar cando unha masa de aire clida e hmida
choca cunha montaa e vese obrigada a ascender. No seu ascenso o vapor de auga
que conten arrefra e condnsase, dando lugar a precipitacins no lado da montaa polo
que ascende o aire (barlovento). Pasado o cumio, o aire descende, requntase e
produce sequidade no lado da montaa polo que descende (sotavento): efecto Foehn.

As precipitacins convectivas teen a sa orixe no forte quentamento da superficie

terrestre. O aire que entra en contacto co chan quente ascende. Cando chega ao nivel
de condensacin comeza a formarse a nubosidade, que pode ter un gran
desenvolvemento vertical, e produce fortes chuvias.

As precipitacins de fronte ou frontais son o resultado do choque de das masas de aire

de caractersticas fsicas diferentes pola que a mis clida remonta mis fra. Co
ascenso prodcese a nubosidade e as precipitacins. Este tipo o propio de latitudes
medias.

No estado espaol, as precipitacins caracterzanse por un volume anual modesto e por

unha gran variabilidade interanual, estacional e espacial, en funcin da diversa influencia de
factores, como a latitude, a apertura ao mar e o relevo.
6.- Evaporacin, evapotranspiracin e aridez
A evaporacin da auga o proceso fsico polo que esta se transforma en vapor a
temperatura ambiente (a auga pasa de estado lquido a gaseoso). A velocidade da
evaporacin aumenta, entre outros motivos, coas altas temperaturas, polo que maior nos
meses de vern e nas horas centrais do da.
A evapotranspiracin (ET) a perda de humidade da superficie terrestre debida
insolacin e a transpiracin das plantas e do solo. Distnguense das medidas: a
evapotranspiracin real (ETR), que a que se produce, e a evapotranspiracin potencial
(ETP), que a que se producira en caso de existir unha cantidade suficiente de auga.
Mdese en mm igual que as precipitacins.
A aridez a relacin entre a temperatura e a humidade nun espazo dado. Aumenta coa
temperatura e coa escaseza de precipitacins. Existen diversos ndices para calculala:

A diversidade climtica. Xeografa de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

O ndice de Gaussen mide a aridez mensual. Un mes rido cando 2T>Pmm; dicir
cando o dobre da sa temperatura media maior ou igual que o total das sas
precipitacins en mm.

O ndice de Lautensach Meyer determina a aridez xeral dunha zona a partir do nmero
de meses con dficit de auga (menos de 30 mm de precipitacins). Daquela flase de
zona hmida (ningn mes rido). Zona semihmida (de 1 a 3 meses ridos). Zona
semirida (de 4 a 6 meses ridos). Zona semirida extrema (de 7 a 11 meses ridos).
Zona rida (12 meses ridos).

III. Tipos de tempo atmosfrico no territorio espaol

As distintas configuracins atmosfricas
(circulacin en altura e en superficie) dan
lugar a unha gran variedade de tipos de
tempo ao longo do ano.
En funcin de que predominen as altas ou as
baixas presins diferenciamos entre tipo de
tempo ciclnico e anticiclnico.

Os tipos ciclnicos caracterzanse por

unha situacin atmosfrica inestable con
ventos mis ou menos fortes e abundante
nubosidade e precipitacins.

Os
tipos
anticiclnicos
son
os
responsables do tempo estable e
soleado, anda que existen grandes
diferenzas de temperatura entre o inverno
e o vern. Mentres en vern o ceo
despexado

sinnimo
de
altas
temperaturas, durante o inverno a
ausencia
de
nubosidade
soe
ir
acompaada de xeadas nocturnas e de
nboas persistentes nos vales fluviais do
interior pennsular.

A alternancia duns tipos de tempo ou outros

e a sa distribucin ao longo do ano
correspndese coas variacins da circulacin
xeral da atmosfera.

En vern, as altas presins subtropicais

ascenden en latitude e a fronte polar retrase cara
latitudes mis setentrionais, polo que sern
predominantes as situacins anticiclnicas.

Pola contra, en inverno os anticiclns subtropicais

retrense cara o sur e as borrascas da fronte
polar chegan a latitudes mis meridionais,
provocando inestabilidade con precipitacins.
Porn, durante o
inverno son igualmente
frecuentes as situacins anticiclnicas, algunhas
delas causadas polas baixas temperaturas do
interior continental ou a influencia dos anticiclns
do Atlntico Norte.

Nas estacins equinocciais (outono e primavera)

mis frecuente o paso de perturbacins da
fronte polar, e, polo tanto, os tipos de tempo ciclnicos.

A diversidade climtica. Xeografa de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

En Canarias, o tempo normal vn dado pola presenza do anticicln das Azores e do

vento do alisio do NE, orixinado no seu bordo oriental, fresco e hmido, que ocasiona
tempo estable. Cando o anticicln se move, penetran outras influencias: en inverno,
irrupcins de aire polar martimo, que provoca temporais ou intensas precipitacins nun
perodo curto de tempo; en vern, adveccins de aire seca sahariano do leste ou SE,
que producen vagas de calor.

Con todo, a dinmica atmosfrica moi complexa. Anda que digamos que unha situacin
concreta caracterstica dun determinado perodo do ano, posible que se dea noutro
momento, se ben as repercusins son distintas. Por exemplo, unha entrada de aire africano
en vern pode provocar unha onda de calor, porque aumenta unhas temperaturas que xa
son elevadas; pero si se produce en calquera outra poca do ano, tamn aumentarn as
temperaturas, pero non falaremos de onda de calor, nin chegar a formarse unha baixa
trmica no interior peninsular.
Os mapas do tempo de superficie son os que estamos afeitas/os a ver nos medios de
comunicacin. Amosan a situacin atmosfrica dun momento determinado coa presin
reducida ao nivel do mar. Con eles podemos intur como ser o tempo, pero, para precisar
mis, debemos utilizar os mapas de tempo de altura, que facilitan informacin sobre a
altitude que se atopa unha determinada presin e outros datos como temperatura do aire,
velocidade do vento e humidade.
IV. TIPOS DE CLIMAS NO TERRITORIO ESPAOL
A influencia dos factores climticos sobre os elementos do clima no territorio espaol
manifstanse na presenza de diferentes dominios climticos. Son tipos de climas
caracterizados por uns trazos de temperatura e precipitacins exclusivos e unhas situacins
atmosfricas que tenden a repetirse cada ano. Os principais son: o clima ocenico, o
mediterrneo coas sas distintas variedades, o clima de montaa e o clima de Canarias.

A diversidade climtica. Xeografa de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

10

1.- Clima ocenico ou atlntico

O clima ocenico ocupa o norte da Pennsula,
dicir, a cornixa cantbrica e Galiza.
As precipitacins son abundantes e regulares.
O total anual supera os 800 mm e os das de
chuvia son mis de 150 ao ano. A sa
distribucin ao longo do ano bastante regular,
xa que son reas que se atopan baixo a continua
accin das borrascas da fronte polar. As e todo,
adoita darse un mximo de precipitacins en
inverno, coincidindo coa maior frecuencia de
paso de ditas borrascas, e un mnimo en vern,
debido presenza do anticicln de Azores,
desprazado ao norte. O mnimo relativo pode dar
lugar a un mximo de dous meses secos que
indica a transicin ao clima mediterrneo
continentalizado. As chuvias caen de xeito suave, o que favorece a sa filtracin no solo.
As temperaturas son suaves, e a amplitude trmica, baixa (menos de 15C), anda que
con diferenzas entre a costa e o interior.

Na costa, a influencia do mar determina verns frescos (ningn mes ten temperatura
media igual ou superior a 22C) e invernos moderados (a temperatura media do mes
mis fro est entre 6C e 10C), de xeito que a amplitude trmica escasa (entre 9C12C).
Cara interior, ao diminur a influencia maria, a temperatura do inverno mis fra (por
debaixo dos 6C). Paralelamente, aumenta a amplitude trmica, que se sita entre os
12C e os 15C.

2.- Clima mediterrneo

A rea do clima mediterrneo a mis extensa do territorio espaol. Comprende o territorio
peninsular ao sur da zona do clima ocenico, as Illas Baleares, Ceuta e Melilla.
As precipitacins son escasas e irregulares. O total anual inferior a 800 mm. A
distribucin caracterzase pola seca de vern, motivada polo desprazamento cara norte do
Anticicln de Azores nesta poca do ano e, secundariamente, pola accin do anticicln
continental do norte de frica sobre o sur peninsular. Os mximos de precipitacins dnse
nos equinocios, salvo nas zonas mis abertas influencia do Atlntico, onde teen lugar en
inverno. As precipitacins caen en moitas ocasins en forma de fortes treboadas que,
unidas a unha importante deforestacin das vertentes, causan unha profunda erosin do
solo.
As temperaturas varan entre a costa e o interior e de norte a sur. Este clima presenta
varios subtipos:
2.1. Clima Mediterrneo Martimo
O clima mediterrneo martimo comprende a
costa mediterrnea peninsular (ags o sueste), a
costa sudatlntica, o arquiplago balear, Ceuta e
Melilla. As precipitacins son escasas (entre
800 e 300 mm ao ano) e varan entre a costa
mediterrnea e a sudatlntica.
-

Na costa mediterrnea son menores porque

as borrascas atlnticas son espordicas
(ags no norte de Catalua) e chegan moi
modificadas, pois perden a sa humidade ao
atravesar a Pennsula e as barreiras
montaosas paralelas costa mediterrnea.

A diversidade climtica. Xeografa de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

11

O mximo principal dse en outono, pola maior frecuencia da situacin do leste,

tormentas e gotas fras, que teen a sa orixe nun Mediterrneo moi requentado no
vern.
Na costa sudatlntica, as precipitacins son mis abundantes, ao atoparse mis
afectada polo paso se borrascas atlnticas, sobre todo as formadas no SO peninsular e
no golfo de Cdiz. O seu mximo principal dse en inverno ou en invernooutono.

As temperaturas aumentan de norte a sur e presentan amplitudes medianas (12C

15/16C), con verns que superan os 22C e invernos suaves pola influencia do mar (a
media do mes mis fro non baixa de 10 C).
2.2. Clima Mediterrneo Continentalizado
O
clima
mediterrneo
continentalizado
comprende o interior peninsular, excepto a zona
media do Val do Ebro. Caracterzase polo seu
illamento das influencias martimas, o que lle d
un carcter continentalizado.
As precipitacins, tamn entre 800 e 300 mm
anuais, presentan diferenzas notables.
-

No centro das depresins castels e do Ebro

son menores, pois esta zona est encaixada
entre unidades de relevo. Presenta un
mnimo secundario en inverno, pois o fro do
solo favorece ou reforza as situacins
anticiclnicas. O mximo ten lugar nos
equinocios, sobre todo en primavera, cando
son mis dbiles os anticiclns invernais e
permiten a entrada das borrascas atlnticas.

No sector occidental do interior peninsular,

as precipitacins son mis abundantes, pola
maior frecuencia de paso das borrascas
atlnticas.
O
mximo
ten
lugar
principalmente en inverno.

As temperaturas presentan amplitudes altas,

superiores a 16C. En funcin das caractersticas
trmicas, pdense distinguir os seguintes
subtipos:
-

O subtipo da submeseta norte e terras altas

de Guadalajara, Teruel e Cuenca, con verns
frescos (media do mes mis clido inferior a
22C) e invernos fros (media do mes mis
fro entre 6C3C), con frecuentes xeadas e
nboas.

O subtipo da submeseta sur e bordos do val

do Ebro, con verns calorosos (media do
mes mis clido igual ou superior a 22C) e
invernos fros, anda que con menor
incidencia de xeadas.

O subtipo de Extremadura e o interior de

Andaluca, con verns moi calorosos e
invernos moderados (mes mis fro entre 6C
e 10C).

A diversidade climtica. Xeografa de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

12

2.3. Clima Mediterrneo Seco, subdesrtico ou estepario

O clima mediterrneo seco, subdesrtico ou estepario, comprende o sueste peninsular e a
zona media da Val do Ebro.
As precipitacins anuais son inferiores a 300 mm, o que lle d carcter estepario a ambas
reas:
-

No sueste, a aridez obedece a que a zona

est protexida das borrascas atlnticas
grazas aos relevos das cordilleiras Bticas, a
que chegan con dificultade as borrascas
mediterrneas e a que son frecuentes as
adveccins secas de frica. S as
perturbacins que penetras polo estreito de
Xibraltar ou as formadas ocasionalmente no
mar de Alborn provocan precipitacins. No
Cabo de Gata chgase ao clima desrtico
(menos de 150 mm de precipitacin anual).
Na zona do val do Ebro, a aridez dbese ao
illamento das borrascas atlnticas polo
Sistema Ibrico e nula influencia do
Mediterrneo debido posicin da cordilleira
CosteiraCatal.

As temperaturas permiten distinguir entre:

- A estepa clida da zona costeira do sueste, con medias anuais arredor dos 17C18C e
invernos moi suaves, non baixan de 10C.
- A estepa fra do sueste interior (leste da Mancha e Albacete) e da zona media do val do
Ebro, con temperatura media anual inferior a
17C e invernos moderados ou fros (entre
6C e 10C e entre 6C e 3C,
respectivamente).
3.- Clima de montaa
O clima de montaa comprende territorios
situados a mis de 1.000 m de altitude. Este
clima conta cunhas caractersticas especficas,
pois a medida que se ascende en altura as
precipitacins aumentan a as temperaturas
diminen.
As precipitacins adoitan superar os 1.000 mm
ao ano.
As temperaturas caracterzanse por unha
media anual baixa (sempre inferior a 10C),
verns frescos (ningn mes con temperatura
media igual ou superior a 22C) e invernos fros
(algn mes con temperatura media prxima ou
por debaixo de 0C), o que fai que sexan
frecuentes as precipitacins en forma de neve.
Estas
caractersticas
variacins:
-

mostran

algunhas

As montaas do norte peninsular, includas

na rea de clima ocenico (Pireneos e
Cordilleira Cantbrica) non teen ningn mes
seco e presentan verns frescos.

A diversidade climtica. Xeografa de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

13

As montaas do centro e sur, includas na rea mediterrnea (o resto das montaas

peninsulares), sofren unha notable reducin pluviomtrica en vern, que pode dar lugar
a un ou dous meses secos, e teen temperaturas estivais mis altas, superndose os
22C nalgns sectores.

4.- Clima de Canarias

As illas Canarias constiten un dominio climtico
orixinal debido influencia de varios factores:
-

A sa situacin no extremo sur da zona

temperada, en contacto co dominio
intertropical e preto das costas africanas, fai
que se entrecrucen influencias variadas.
Dominan as altas presins tropicais
(anticicln de Azores) e o vento alisio do
nordeste, que d lugar a temperaturas
suaves en inverno e en vern. Cando o
anticiclns se despraza, d paso a borrascas
atlnticas en inverno e ao aire sahariano en
vern.

A corrente de Canarias, entre as illas e o

continente africano, arrefra as augas
superficiais mis do que lles corresponde
pola sa latitude e incrementa a estabilidade
do aire no vern.

O relevo fai diminur a temperatura e

provoca, nas vertentes expostas aos ventos
alisios,
cuantiosas
precipitacins
e
nebolosidade abundante (mar de nubes)

A influencia de todos estes factores d lugar a un

tipo de clima caracterizado polos seguintes
trazos:
-

As precipitacins son moi escasas nas

zonas baixas. Nas illas occidentais
encntranse entre 300 e 150 mm ao ano
(clima estepario ou subdesrtico); e en
Lanzarote, Fuerteventura e as terras baixas de Gran Canaria non alcanzan os 150 mm
ao ano (clima desrtico). Estes escasos valores dbense ao predominio do anticicln de
Azores. O mximo ten lugar en inverno, debido s borrascas que chegan do Atlntico.
Nas zonas altas, pola contra, as precipitacins poden chegar s 1.000 mm nas
vertentes expostas ao alisio hmido e constante.

As temperaturas son clidas todo o ano nas zonas baixas, xa que ningn mes baixa
de 17C. Polo tanto, a amplitude trmica pequena (inferior a 8C). Nas zonas altas
diminen as temperaturas.

A diversidade climtica. Xeografa de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

14

A diversidade climtica. Xeografa de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

15

COMENTARIO DE MAPAS DO TEMPO E DE CLIMOGRAMAS

1.- Comentario de mapas do tempo. O mapa de tempo en superficie
Representa o estado da atmosfera nun
momento determinado, indicado na
data do mapa. Utiliza isbaras ou
lias que unen os puntos coa mesma
presin atmosfrica.
O comentario debe inclur:
-

A anlise dos centros de accin

(anticiclns, borrascas e frontes):
Hai
que
localizalos
xeograficamente no mapa e
identificalos. Nas frontes hai que
indicar a que borrascas van
asociadas e sinalar se son activas
ou estn preto da oclusin.
Predicin do tempo: Hai que ter
en conta a estacin do ano (data
do mapa); a direccin e orixe do
aire (no sentido das agullas do reloxo nos anticiclns e ao revs nas borrascas); a forza do vento,
que ser maior canto mis xuntas estean as isbaras; e as caractersticas de temperatura, humidade
e presin dos centros de accin ou das masas de aire que afectan a Espaa.
En xeral, os anticiclns provocan tempo seco e as borrascas tempo inestable, con precipitacins e
vento forte. A fronte fra provoca precipitacins fortes, mentres a fronte clida causa
precipitacins mis suaves.
As temperaturas son altas no vern cando Espaa est baixo a influencia do Anticicln das Azores
ou de masas de aire do sur. As temperaturas son frescas cando o vento procede do oeste, ou do
norte no vern. As temperaturas son fras no inverno cando pennsula chega aire polar e rtico do
continente (seco, provoca xeadas) ou do norte do Atlntico (hmido, ocasiona nevaradas)

2.- Comentario de climogramas

1.-Definicin
Un climograma un grfico de
dobre entrada no que se presentan
resumidos
os
valores
de
precipitacin
e
temperatura
recollidos
nunha
estacin
meteorolxica. Presntanse os
datos medios de cada mes do ano,
tendo en conta a precipitacin e a
temperatura media ao longo de
todos os anos observados.
Os climogramas teen un eixo de
abscisas onde se atopan os meses
do ano, un eixo de ordenadas
esquerda onde se atopa a escala
das temperaturas e un eixo de
ordenadas dereita onde se atopa
a escala das precipitacins (a orde pode variar segundo os autores). A escala de precipitacins
sempre o dobre que a de temperaturas xa que segundo o ndice de Gaussen o perodo de aridez est
definido por: Precipitacins = Temperaturas x 2.
No climograma clsico as temperaturas presntanse nunha lia e as precipitacins en barras.
Normalmente engdense os datos das precipitacins totais medias e a temperatura media anual.
A diversidade climtica. Xeografa de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

16

2.-Comentario do climograma
Para comentar un climograma necesario ter en conta os seguintes factores: Con respecto s
precipitacins, precipitacins totais, distribucin das precipitacins ao longo do ano, indicando o mes
de mximas e o de mnimas precipitacins, e se hai ou non mximos ou mnimos secundarios e cando
se dan. Con respecto s temperaturas, temperatura media, oscilacin trmica anual (diferenza en C
entre a temperatura media do mes mis clido e a temperatura media do mes mis fro), distribucin
das temperaturas ao longo do ano, indicando o mes mis clido e o mis fro, e se hai mximos e
mnimos secundarios.
Tamn necesario indicar se hai perodos de aridez, que se recoecen porque a curva das
precipitacins estn por baixo da curva das temperaturas, e cando se dan eses perodos de aridez, no
vern ou no inverno.
Tendo en conta todo isto pdese recoecer o clima ao que pertence o climograma, xa que cada clima
ten unhas caractersticas propias, explicando as causas do rxime de precipitacins e temperaturas.
Dbese ampliar o comentario cunha anlise bioclimtica: tipo de vexetacin, solos e hidrografa.
VOCABULARIO DA UNIDADE
1. A aridez a ausencia ou escaseza de humidade, produto de situacins atmosfricas ou climticas
que ocasionan a ausencia ou dficit das precipitacins, forte insolacin, etc. Cando se supera o lmite
de aridez, na que o volume de precipitacins e a evaporacin se igualan, comeza a fase do dficit
hdrico que limita a vexetacin e a potencialidade agraria do lugar. Existen unha serie de frmulas que
relacionan diversos factores (precipitacin, temperatura, etc.) para determinar o grao de aridez dun
clima nun lugar concreto. Entre este pdese citar o de Gaussen, que indica que un mes rido cando o
valor da precipitacin inferior ou igual a das veces o valor da temperatura (P2T).
2. Barlovento a parte dun relevo ou zona orientada cara ao lugar de onde vn o vento, que ascende
condensndose e provocando precipitacins. Pola aba contraria, a de sotavento, descende o aire,
requente e seco. En Galicia, cando domina o fluxo zonal do oeste, a vertente de barlovento das dorsais
montaosas a occidental, mis hmida, mentres que a de sotavento, a oriental, se caracteriza por
unha menor pluviometra.
3. A inversin trmica unha situacin atmosfrica anmala, cando aumenta a temperatura do aire
coa altura, cando debera de diminur. Deste xeito atopamos o aire mis clido sobre o mis fro. Esta
situacin pode darse tanto a nivel da superficie terrestre como a grandes alturas. A nivel do solo
resultado da irradiacin nocturna con aire en calma e ceo despexado nunha situacin anticiclnica
invernal, na que se produce unha perda rpida de calor do solo. Tamn pode producirse por adveccin
(desprazamento horizontal) de aire clido sobre unha masa de aire ou superficie mis fra a menor
altura. Estas inversins son moi intensas nos fondos de val.
4. Unha isbara unha isolia (lia que une os puntos co mesmo valor) que, nun mapa
meteorolxico, une os puntos que teen a mesma presin atmosfrica ao nivel do mar. O conxunto de
todas elas configuran os cambios de presin, individualizando anticiclns e borrascas. A presin
normal de 1.013 mb, anda que nos mapas do tempo adoita considerarse un valor de 1.016 mb.
Habitualmente represntanse os mltiplos de 4 hPa (hectopascais) ou mb (milibares) (1000, 1004,
1008, 1012,), unidade de medida da presin.
5. Unha isohieta , nun mapa de isolias (lias que unen os puntos co mesmo valor), unha lia
imaxinaria que une puntos con iguais valores de precipitacins.
6. O avesedo (umbra en casteln) a parte dun terreo en que case sempre fai sombra, por estar
exposta norte, no noso hemisferio. mis fro e hmido que o solleiro, orientado ao sur.

A diversidade climtica. Xeografa de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

17

A DIVERSIDADE CLIMTICA EN ESPAA

I FACTORES DO CLIMA (pax. 2)
1.- FACTORES XEOGRFICOS (pax. 2)
1.1. Latitude
1.2. Situacin
1.3. Influencia do mar
1.4. O relevo
a) Disposicin
b) Altura
c) Orientacin
2.- FACTORES TERMODINMICOS (pax. 3)
2.1. A Circulacin en Altura: a corrente en chorro
2.2. A Circulacin en Superficie
a) Os centros de accin
b) Masas de aire
c) As frontes
II ELEMENTOS DO CLIMA (pax. 6)
1.- INSOLACIN E NUBOSIDADE
2.- TEMPERATURA DO AIRE
3.- HUMIDADE DO AIRE, NEBOA E O CALIXEIRO
4.- PRESIN E VENTO
5.- PRECIPITACINS
6.- EVAPORACIN, EVAPOTRANSPIRACIN E ARIDEZ
III TIPOS DE TEMPO ATMOSFRICO NO TERRITORIO ESPAOL (pax. 9)
IV TIPOS DE CLIMAS NO TERRITORIO ESPAOL (pax. 10)
1.- CLIMA OCENICO OU ATLNTICO (pax. 11)
2.- CLIMA MEDITERRNEO (pax. 11)
1. Clima Mediterrneo Martimo
2. Clima Mediterrneo Continentalizado
3. Clima Mediterrneo Seco, subdesrtico ou estepario
3.- CLIMA DE MONTAA (pax. 13)
4.- CLIMA DE CANARIAS (pax. 14)
- TBOAS RESUMO (pax. 15)
- COMENTARIOS DE MAPAS DO TEMPO E DE CLIMOGRAMAS (pax. 16)
- VOCABULARIO (pax. 17)

A diversidade climtica. Xeografa de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

18