Вы находитесь на странице: 1из 202

PAN EVROPSKI UNIVER ZITET

APEIRON FAKULTET PRAVNIH NAUKA


BANJA LUKA

SPECIJALISTIKI RAD
Tema : Uzroci i karakteristike krvnih
delikata

Mentor :
Prof.dr Mile Matijevi
nka

Student:
Miki Ognje
Juli 2010

Sadraj :
UVOD ..............................................................................................
........................................... 4
1.1 Pojam krvnih delikata
.................................................................................................. 4
1.2 Odnos drutv a prema krvnim deliktima u prolosti i sadanjosti
................................... 8
1.3 Uzroci krvnih delikata
.................................................................................................12
1.4 Bioloke teorije uzroka krvnih delikata
........................................................................13
1.4.1 Antrop oloka teo ri
ja.................................................................................................. . 15
1.4.2 Teorija nasljea
........................................................................................................ . 16
1.4.3 Endokrin oloka teo rija
............................................................................................... . 16
1.4.4 Rasna teo rija
............................................................................................................ . 16

1.5 Psiholoke teorije


.......................................................................................................1
7
1.5.1 Psiholoke teorije devi jantn osti
................................................................................... . 17
1.5.2 Psihoanali tika teo ri
ja................................................................................................ . 19
1.5.3 Teorija inte ligenci je
................................................................................................... . 19
1.5.4 Teorija neprilagoenosti
............................................................................................ . 20
1.5.5 Teorije frus traci je
..................................................................................................... . 20

1.6 Endogeni faktori delikvencije


......................................................................................21

1.6.1 Struktura lin osti


...................................................................................................... . 22
1.6.2 Psiholoka osn ova delinkventnog ponaanja
.................................................................. . 23

1.7 Definisanje krvnih


delikata..........................................................................................2
4
1.7.1 Pojam krvnih delikata
................................................................................................ . 24

1.8 Oblici krvnih


delikata.............................................................................................
.....25
1.9 Socioloke teorije
.....................................................................................................29
9
1.9.1 Teorija

anomije.............................................................................................
..............31
1.9.2 Teorija difere nci jalne asoc ijaci je i iden tifikaci je
.............................................................. . 32
1.9.3 Teorija dru tvene dezo rganizacije
................................................................................ . 33
1.9.4 Teorija s ocija lne kont ro le
........................................................................................... . 34
1.9.5 Teorija kul tu rnog konfl ikta i kul turnog raskoraka
............................................................ . 35
1.9.6 Teorija delinkventn ih su bkultu ra
................................................................................. . 35
1.9.7 Teorija e tiketi ranja
.................................................................................................... . 36

1.10 Sociokulturni uzroci delikventnog


ponaanja..............................................................38

1.10.1
Ratovi i katast rofe
................................................................................................. . 38
1.10.2
Ekonomske pril ike, siromatvo, nezaposlen ost
........................................................... . 39
1.10.3
Urbanizac ija i migrac ije
.......................................................................................... . 40
1.10.4
Porod ica i drutveni o dnosi
..................................................................................... . 41
1.10.5
Alkoholizam kao uz rok krvnih delikata
...................................................................... . 45
1.10.6
Narkomanija i d ruge bo lesti zavisnos ti kao uz rok krvnih delikata
.................................... 48
1.10.7
Agresivnost kao uzrok krvnih de likata
....................................................................... . 49
1.10.8
Masovni mediji
..................................................................................................... . 51

1.11 Devijantnost kao socijalno odreeno ponaanje


..........................................................53

1.11.1
Socijalna pa tologi ja
............................................................................................... . 54
1.11.2
Socijalna dez organizaci ja
........................................................................................ . 55

1.12 Karakteristike poinilaca krvnih delikata


.....................................................................55

1.12.1
Samoubilake sklonost i
.......................................................................................... . 58
1.12.2
Drutvene fu nkcije devijantn osti
.............................................................................. . 63

1.13 Pojedini krvni


delikti...............................................................................................
....64
1.13.1
Ubistvoobino i kvalifikovano
................................................................................. . 64
1.13.2
Ubistvo na mah, ubistvo iz neha ta, ubistvo djete ta pri po roaju i d r.
............................... 69
1.13.3
Teka tjelesna povreda
.......................................................................................... . 71
1.13.4
Laka tjelesna povre da
............................................................................................ . 72
1.13.5
Podjela krvn ih de likata po g rupama
......................................................................... . 72

1.14 Neke karakteristike krvnih delikata


.............................................................................73

1.14.1
Specifinos t st ruktu re
............................................................................................ . 73
1.14.2
Recidivizam
......................................................................................................... . 73
1.14.3
Posljed ice krvnih delikata
....................................................................................... . 75
1.14.4
Strukturirane prom jene krvni h del
ikata..................................................................... . 77

1.15 Privilegujue okolnosti krvnih delikata


........................................................................77
1.15.1
Pojmovno odreen je
............................................................................................. . 80
1.15.2 Afektn o stan je kao uzrok krvnih
delikata........................................................................................87
1.15.3
Dovoenje uinioca u stan je jake razd raenost i
.......................................................... . 92

ZAKLJUAK ......................................................................................
........................................ 99
LITERATURA.....................................................................................
...................................... 101

UVOD
Pod p ojmom krvni delikti p odrzumijevaju se krivina djela up erena p rotiv
fizikog integriteta linosti, delikti izvreni p rimjenom sile i nasilja, nap adom na
osnovnu vrijednost ivot i tjelesni integritet ovjeka. U ovu oblast sp adaju svi
oblici djela koja za p osljedicu imaju smrt ili tjelesne p ovrede, te neka djela imov
inskog kar aktera izvrena nasilnim aktima. Najtei oblici krvnih delik ata su
ubivstva i teke tjelesne p ovrede. Takva djela mo gu b iti izvrena razliitim
sredstvima: f izikim i p sihikim, direktnim ili indirektnim. Sv akako, n ajtei
1

delikti iz ove grup e kr ivin ih djela je ubistvo. ivot i tijelo oveka k ao zatitni
objekat sp adaju u dobra p ojedinca i n a skali vrijednosti dobara koje krivino p
ravno titi zauzimaju najvie mjesto. To naroito vai u p ogledu ivota ovjeka ko
ji je nep rikosnoven. Naelo nep rikosnovenosti ivota ovjeka p redvidjeno je kod
nas i kao ustavno naelo.
Prije izlaganja p roblematike o samoj temi, p otrebno je da se odgovori na
odreena p itanja, koja imaju p ristup ni karakter za usp jeno p raenje svih daljih
nastojanja. U p rvom redu to je odreiv anje p ojma krvn ih delikata, od ega nep
osredno zavisi irin a zahvatanja krimin alne p roblematike ko jom se ovaj rad bavi,
a samim tim i njeno g znaenja p o obimu kao drutvene p ojave i k ao p redmeta
istraivanja. Veza izmed ju odreivanja p ojma i sagledav anja znaaja p ojave p o
obimu isp oljavanja i rezultatima istraivanja, s jedne strane i op ti znaaj p
roblematike koja se istrauje i naina na koji se to ini, d a b i se sagledali p ravci
i ciljevi u nastojanjima, sa dru ge strane, op redeljujue su uticali na isticanje p
ristup nih p itanja. Pored p ojma krvnih delikata to su jo: odnos drutva p rema krvn
im deliktima u p rolosti i sadanjosti, krvni d elikti u svijetlu razvoja kr imino loke
misli i p redmet i ob im istraivanja i nain obrad e p roblematike u ovom radu.

1.1 Pojam krvnih delikata


U odredjivanju ovo ga p ojma treba p oi od injenice, da isti p ozitivno
zakonodavstvo ne p oznaje i da se njegovim defin isanjem, izriito, nije bavila n i
kr ivino-p ravna n i kriminoloka literatura.
1

Milo Bokovi, Kriminologija, Novi Sad, 2006, Pravni fakultet Univerzitetski udzbenik str
269.

Krivini Zakon Rep ublike Srb ije, utvrujui grup e krivinih djela, p rema grup
nim zatitnim objektima, sistematizuje krivina djela p rotiv ivota i tijela, koja
tako i naziva. Na isti nain uinjeno je to i u krivinim zakonima dru gih rep
ublika b ive
SFRJ. U p raksi nisu rijetki sluajev i, da se up otrebljava p ojam "krvn i delikti",
bilo

kao sinonim za krivina djela p rotiv ivota i tijela, bilo kao zajednik i naziv za
samo neka od njih, a u p rvom redu za ubistva i tjelesne p ovrede. Ovaj p ojam p
risutan je u p raksi u istoj mjeri u ko joj su p risutni i dru gi slin i p ojmovi, ko jima
se oznaavaju odreene

grup e krivinih d jela, kao to

su:

"seksualni delikti", "p rivredni kriminalitet", "p olitiki kriminalitet", i slino. Nep
reciznost u p ogledu sadrine krvn ih delikata kar akteristina je i za sadrinu svih
ovih p ojmova. Tako se, p od p rivrednim kriminalitetom p onekad p odrazumijevaju
sva kr ivin a djela izvrena n a tetu imovin e p ravnih lica, bez obzira da li su p o
sistematici kriv inih zakona svrstana u grup e krivinih djela p rotiv p rivrede ili p
rotiv slubene dunosti, p a ak i u ostale gup e, na p rimjer, p rotiv imovine, k ada
je d jelo izvreno na tetu drutvene imovin e itd. Nisu rijetki sluajevi da se p od
isti p ojam p odvode samo krivina d jela koja su, p rema svom zajednikom grup
nom zatitnom objektu, svrstana u grup u krivinih d jela p rotiv p rivrede.

drugim sluajev ima, p od ovaj p ojam p odvode se, p ored nap rijed navedenih
d jela i kriv ina d jela p rotiv ovjenosti i meunarodno g p rava.
Bez obzira na nep reciznost p ojma "krvni delikti" u njegovoj p raktinoj p
rimjen i, teorija isti nije zaobila. Nap rotiv, on se koristi u mno gim radovima, ali
tako d a i u ovim sluajev ima ostavlja d ilemu o n jegovom p ravom znaenju.
Ukazujui na neke osnovne tip ove kriminaliteta M . M ilutinovi p ominje i krvn e
d elikte, M eutim, iste detaljnije ne obrauje, da bi se sa sigurnou dalo zaklju
iti koja sve kr ivina d jela
3

p odvodi p od ovaj p ojam . Z ep arovi, p od krvnim deliktima p odrazumeva sve


oblik e
nap ada na tjelesni integritet i ivot ovjeka, a iz daljeg konteksta izlaganja se vidi
d a p od tim p odrazumjeva sva kriv ina djela oznaena u p osebnim dijelovima kr
ivin ih
4

zakona p od nazivom: Krivina djela p rotiv ivota i tijela . V. Pei, s obzirom n


a
sadrinu koju p osmatra u odreenom p regledu o krvnim deliktima, smatra to
5
isto.

Bai, F., eparovi, Z., "Krivino pravo posebni deo", kolska knjiga, Zagreb,
1997.
3

Milutinovi, M., "Kriminologija", Slubeni glasnik, Beograd, 1979. str.


189.
4
eparovi, Z., "Kriminologija i socijalna patologija", Zagreb, 1981. str. 107 i
108.
5
Pei, V., "Ubistva u Jugoslaviji", Beograd, 1972., str.
48

Savjetovanje Ju goslovensko g udruenja za kr ivino p ravo i kr imino lo giju


odrano u Pritini od 2. do 23.oktobra 1971. godine za svoj p redmet razmatranja
imalo je p ored ostalog i p roblem tekih krvnih delikata. Na savjetovanju je p
odnjeto nekoliko referata u kojima se kor istio ovaj p ojam. M eutim ni u jednom od
njih n ije objanjeno
ta se p odrazumeva p od njegovom celokup nom sadrinom.
ojma,

Pored odreivanja p

p otrebno je odgovor iti i na p itanje: da li p ostoji razlika u sadrini, koja se p odvodi


p od isti i obima kr ivin ih djela p rotiv ivota i tijela sadranih u kriviinim
zakonima? A ako ta razlika p ostoji, u emu se ona ogleda i koji je osnov za
razgranienje. Odmah da kaem da razlika p ostoji. Krvni delikti su dio, i to p
retean dio, krivinih djela p rotiv ivota i tijela. Znai bez obzira to je grup ni
zatitni objekat svih krivinih d jela p rotiv ivota i tijela isti, ip ak se i meu ovim d
jelima moe izvriti i dalja sistematika, p rema odreenim kriterijumima koji to
op ravdavaju. Jed an od kr iterijuma za razgranienje u ovom smislu p redstavlja
i cilj, ka ijem ostvarivanju je usmjeren a radnja izvrenja odreeno g kr ivino g d
jela, s obzirom da "svakom radnjo m ovjek id e za ostvarivanjem neko g cilja" Po
ovom istom kriterijumu krvni delikti se razlikuju i od svih drugih krivin ih djela
sadranih

krivinom

zakonu.

Znai,

ono

to p redstavlja zajedn iku

karakteristiku svih krvn ih delikata i p o emu se oni, k ao grup a krivinih d jela,


razlikuju od ostalih kriv inih d jela, je cilj za ijim ostvarivanjem id e uinilac
djela, p reduzimaju i radn ju izvrenja.
Tako, odrijeene delikte, kao zajedniki cilj radn je izvrenja kar akterie
zadovoljavanje seksualne p ohote (seksualni delikti) druge op et p ribavljanje
p rotivp ravne imovinske koristi (imovinski delikti) itd. Kada su u p itanju krvni
delikti radnjom izvrenja se uv ijek ide, bez obzira koje je konkretno kriv ino d jelo
u p itanju, na p ovredu fizikog integriteta ovjek a. M eutim, treba imati u vidu,
da je kod ov ih delikata p ovreda f iziko g integr iteta jedin i cilj i d a se njome u p
otp unosti ostvaruje p osljedica djela, za razliku od nekih dru gih kriv inih djela,
gdje cilj isto tako sadri p ovredu fizikog integriteta, ali ne kao p otp un sadraj ve
kao njegov dio. Na p rimjer, radnja izvrenja krivino g djela tekog razbojnitva
ide za ostvarivanjem p ovrede fizikog integr iteta, ali isto tako i za oduzimanjem
tue p okretne stvari u nameri da se njenim p risvajanjem p ribavi p rotivp ravna
imov inska korist. Povreiv anje nije jedin i cilj i ne samo to, ve se jav lja kao cilj
p odreen glavnom cilju, a to je oduzimanje

Mlaenovi Kupevi, R., Degan, A., "T eki krvni delikti u Bosni i Hercegovini", Banja
Luka, str.74.

tue p okretne stvari u namjeri p ribavljanja p rotivp ravne imovinske koristi. Znai,
kod krvnih delikata p ovreda fiziko g integr iteta koja se moe manifestovati kao
liavanje ivota, tjelesno p ovreivanje ili naruav anje zdravlja, p redstavlja
jedinu p osledicu djela kao bitni elemenat njegovo g bia. Imajui sve nap rijed r
eeno u vidu, krvn i delikti se mo gu defin isati, kao grup a krivin ih djela ija je
zajednika k arakteristika da se kod svako g od njih radn jom izvrenja, ide za
ostvarivanjem p ovrede f iziko g integriteta dru go g lica, k ao jedino g cilja kojim
se u p otp unosti isp unjava p osljedica djela u okv iru njegovo g b ia.
Polazei od ovakve def inicije lako je uoljivo da se p od p ojam krvnih delik ata
ne mogu p odvesti sva krivina djela p rotiv ivota i tijela. Ovakav tretman meu
ovim djelima nemaju : nedozvoljeni p rekid trudnoe, uestvovanje u tui, u
groavanje op asnim orue p ri svai ili tui, izlagan je op asnosti, nap utanje
nemono g lica i nep ruanje p omoi, jer su ovo kriv ina djela ija se p
osljedica isp oljava kroz ugroavanje, a ne p ovredu fiziko g integr iteta. Ova djela
n e p redstavlaju krvne delikte ni u onim sluajev ima, k ada usljed izvrenja neko g
od n jih, p roizae tea p osljedica, u vidu p ovrede integriteta drugog lica, jer tu
ova p ovreda nije jedini cilj p reduzete radnje izvrenja. Nap rotiv, u ovakvim
sluajevima tea p osljedica je sekundarn i cilj i samo jedn a od p osljedica djela
koje k ao bitni elementi ulaze u bie kriv ino g d jela. Isti je sluaj i sa dru gim
krivinim d jelima, v an grup e krivin ih djela p rotiv ivota i tijela, kad a su
kvalif ikovana teom p osljedicom u v idu p ovreivanja f iziko g integriteta.
Kod

ovakvog stanja

stvari

zahtjeve

definicije

na

koje

smo

nap rijed

ukazali zadovoljavaju samo kriv ina d jela: ub istvo, ubistvo na mah, ubistvo iz
nehata, ubistvo djeteta p ri p oroaju, navodjenje n a samoubistvo i p omaganje u
samoubistvu, teka tjelesna p ovreda i laka tjelesna p ovreda i ona se imaju p
odvesti p od p ojam krvnih delikata. Znai, svrstavanje u ovu grup u krivin ih djela,
bilo u p raksi ili u teorijskim rasp ravama i dru gih djela ili izostavljanje nek ih od p
omenutih, je p ogreno i remeti cjelokup nost p osmatranja. Sv ako od krivinih d
jela iz okvir a krvnih delikata n e p redstavlja jednaku drutvenu op asnost iz p
rostog razloga to je nejedn aka tetnost njihovih p osljedica p o fiziki integr itet
ovjeka, kao zatieno dobro. Smrt je najtea p osljedica, a teko p ovreivanje
tijela ili naruavan je zdravlja, znatno tea od lake
tjelesne p ovrede. Teina p osljedice esto ima odrijeeno g znaaja za sagled
avanje

sp recifinosti u fenomenolo giji p ojedinih kr ivin ih djela iz okvira krvn ih


delikata, a isto tako ona nije b ez znaaja n i za sagled avanje uslova u kojima ov a
djela nastaju, kao i okolnosti koje ih uzrokuju. U ovakvoj situaciji, p odijelili smo
sve krvne d elik e na dvije grup e. U jednu sp adaju sva ubistva, obuhvatajui
ovdje i samoubistvo i p omaganje u samoubistvu, i teka tijelesna p ovreda, a u
dru gu grup u laka tjelesna p ovreda. Prvu grup u delikata, bez obzira na razlike
koje p ostoje u step enu drutvene op asnosti, izmeu raznih vrsta ubistava i tekih
tijelesnih p ovreda, nazivamo teki krvni delikti iz p rostog razloga to su p
osljedice svih ovih djela teke, u odnosu n a p osljedice djela koje smo svrstali u
drugu grup u, a etiologija nastajan ja ovih djela je slina, sa mno go osobenosti.

1.2 Odnos drutva prem a krvnim deliktim a u prolosti i


sadanjosti
Da bi odrije eno djelo ovek a p redstavljalo krivino djelo ono p ored ostalog mora
b iti drutveno op asno. Drutvena op asnost se cjeni sa asp ekta op asnosti "u
odrije eno vrijeme i u datim ekonomskim, p olitikim i drutvenim p rilikama".
Kada je u p itanju p ovreivanje fiziko g integriteta dru go g ovjeka,
ujednaenost ocjene o drutvenoj op asnosti ovakvih djela i p otrebi njihovog
sank cionisan ja u svim ekonomskim, p olitikim i drutvenim p rilikama i kroz
najdui vrijemenski p eriod razvoja ljudsko g drutva je vrlo snano izraena. Ovu
"snanu izraenost" treba shvatiti u onom obimu u kome su p ojedina djela p
redstavljala

p redstavljaju

drutvenu

op asnost

za odrijeenu drutvenu

zajednicu, Tako, kod p rimitivnih p lemena iji se uslov i ivota zasnivaju na n


egativnoj ekonomskoj osnovi, svi lanov i drutva koji nisu sp osobni da sebi
obezbjede bar oskudnu egzistenciju jesu teret za drutvo p a ubijanje istih p
redstavlja jasan izraz njihovo g nain a ivota. M noga nomadska p lemena ub
ijaju svoje stare i iznemo gle lanov e, da im ne bi p redstavljali smetnju p ri
seljenju sa mjesta na mjesto. Sp artanci, koji su gajili kult zdravog tijela i na njemu
bazirali svo ju silu i mo, ubijali su krljavu i nejaku d jecu. U ovakvim i slin im
sluajev ima n e samo da se nije kanjavalo za ubijanje, ve je ono smatrano
normalnim s obzirom,
kako se to op ravdano istie, da je "i mor al u krajn joj liniji odraz tog naina
7
ivota .

Milutinovi, M., "Kriminologija", Slubeni glasnik, Beograd, 1979. str.

161.

U robovlasnikom drutvu, robovlasnik je s obzirom n a svoj drutveni p oloaj mo


gao ubiti roba, a da za to ne od gov ara, sve dok nisu n astup ile odreene kr ize
sistema kad a se do robovske radne snage tee dolazilo, usljed ega se p ojavila i p
otreba zabrane njihovo g ubijan ja.

Znai, p ojavila se drutvena op asnost

ovakvog ina izraena u ugroavanju odreen ih interesa vlad ajue klase i to je


uslov ilo zatitu robovog ivota. Religija sa svojom znaajnom ulo gom n ametala je
odre ena p ravila p onaanja i tako usmjeravala drutveni moral.
onekad

ne same davalo

"p ravo"

To

je p

ve i p redstavljalo obavezu oduzimanja

tueg ivota. Sjetimo se samo p roganjanja vjetica


8

i arobnjak a u srednjem vijeku koje nije mimoilo i nae krajeve . Po sili


"religiozne
nunosti" kod nekih p rimitivnih p lemen a kod kojih je razvijen kanibalizam d jeca
9

su ubijala i jela svoje stare roditelje . Prema tome, kontinuitet u drutveno organ
izovanoj zatiti fizikog integriteta i inkriminisanosti radnji ko jima se on p
ovredjuje treba
traiti mimo onih sluajeva kada je to injeno kao moralni in u skladu sa
odreenim "op ravdanim" interesima nosilaca odr eivan ja p ravila p onaanja u
drutvu. Lo gino, u ovakvom svijetlu sagledavan p roblem krvnih delikata n
esumnjivo

up uuje n a zakljuak, d a je obim zatite fizikog integr iteta

ljudske linosti p roirivan i p o subjektima zatite i p o njegovom kvalitetu, u


srazmjeri sa

nastajanjem raznih antagonizama i sup rotnosti u interesima p rip

adnika raznih slojeva u drutvu.


Iz najstarijih p oznatih krivinih zakona da se utvrditi da su ubistva i tjelesne p
ovrede rano inkriminisan a d jela. U Hamur abijevom zakoniku, za ova kriv ina
djela b ile su p rop isane vrlo stroge kazne. Nar avno, Hamur abijev zakonik,
isp oljavaju i svo j izrazito klasni karakter titei u p rvom redu interese vladaju e
klase, sadravao je i razliitost u otrini kaznenog intervenisanja p rema p rip
adnicima vladaju e klase s jedne strane i p odinjen e klase s dru ge strane.
Veoma se esto p ri kanjavanju p rimjenjivao talion, a kao i u svim starim p
ravima vreno je ocjenjiv anje znaaja
10

p ovreenih dobara sa krivino-p ravnog asp ekta . Kako ukazuje R. Jhering,


u
Hamurabijevom zakoniku svi d jelov i tijela bill su tano p rocijenjen i, nos, ui,
zubi, oi, no ga, ruka, p rst, sve je imalo svoju odreenu cijenu - krivno-p ravni
cjenovn ik. Isto tako ivot p lemia, slobodno g ov eka, p a i samo g roba. To
je bila tarif a

Bajer, V., "Ugovor s djavolom", kolska knjiga, Zagreb, 1953, str.

92
9

Wulffen, E., "Verbrech en und verbrecher", Berlin, 1925.str.


183
10
Stari v aviloiski zakonik, donjeo ga j e V avilonski vladar H amurabi, oko 2000, god, p rije nas e
er e, Pronaen je u Suzi (Iran), prillkom arheolokih iskopavanja 1901. i 1902, godine. Pisan je
klinastim
pismom na velikim kamenim stubovima. Rauna se da je imao 282 lan a ali svi lanovi Zakonika
nisu sauvani. Zakonik obuhvata raznov rsnu pravnu materiju i regulie veoma sloen e svojinske,
porodine, obiigacione i krivino-pravne odnose a sadr i i propise o sudstvu.

11

ovjekovo g ivota sa gledita kriv ino g p rava . Taj cjenovnik b io je vrlo


izraen u
12

Hamurabijevom zakoniku . Na zatitu fizikog integr iteta roba u okv iru


Hamurabijevo g zakonika, treba gledati kao na sekundaran cilj inkriminacije,
s obzirom da je

odluu jue op redjeljen je za kanjivost u ovom sluaju,

zatita imovinskih interesa robov lasnika. Naravno, inkriminacije krvn ih delikata


sadre i drugi zakoni koji su slijed ili meu kojima su najznaajniji Drakonovi
zakoni i Zakon
13

o XII tablica . Vrijedno je ukazati da je u Drakonovim zakonima p ostojao p


oseban
Zakon o ubistvu. Isto tako, od izuzetnog je znaaja da je rimska drava jo u
vrijeme donoenja zakona o XII tablica, inkriminisala, ne samo teke krvne delikte
ve i laku tjelesnu p ovredu koja se i d anas smatra n ajlakim d jelo m meu
14

njima . Kao to se vidi, zbog tekih p osljedica koje nanose p ojedincima u


drutvu, krvi delikti su smatrani drutveno tetnom p ojavom od samog p oetka
drutvenog or ganizovanja.
Teki delikti, a p osebno ubistva su oduvjek smatrani za najtea krivina djela za
15

koja su izricane i n ajstroije kazne . Kako istie V. Pei o ub istvu se formiralo


shvatanje p o kojem je ono p rvobitno ili p rimarno krivino djelo.
drutvena op asnost

16

Velik a

krvnih delikata p osebno tekih slijedi iz teine njihovih p osljedica. Ubistvom


se unitava ljudski ivot, a tekim tijelesnim p ovrijedama izaziva, vrlo esto,
invalid itet usljed oteenja tijela ili naruav anje zdravlja. Ove p osljedice dalje p
rouzrokuju teke socijaln e, p orodine i line p robleme. U zakonodavstvima naih n
aroda inkriminacije razliitih krvnih d elik ata kao to su ubistvo ranjavanje
udar anje i sl. su nale
11

Jhering, R., "Cilj u pravu", Beograd, 1894.


str.340
12
Jasi, S., "Zakoni starog i sr ednjeg vijek a", Beograd, 1968. gcdin e, str. 48 i dalje, sad ran
e su odredbe Hamur abijevog zakonika, koje n a ovo up eatljivo upuuju. "Ako je dijet e udarilo
svoga o ca,
odsjeie mu se ruka. Ako je n eko izbio oko slobodnom ovjeku, izbie mu se oko. Ako je slomio
ud slobodnom ovjeku, slomie mu se ud. Ako je izbio oko ili slomio ud muskinu, platie minu
srebra. Ako je izbio oko ili slomio ud robu slobodnog ovjeka, platie polovinu od njegove cijene.
Ako je neko izbio zub ovj eku istog poloaja kao to je on, izbie mu s e zubi. Ako j e izbio zub e n
ekom muskinu, platie treinu mine srebra itd."
13
Drakonovi zakoni su prvi pisani zakoni u Atini. Nastali su u VII vijeku pre nove ere, kada je
Drakon
sabrao, sistematizovao, a donekl e i r evidirao, postojee obiaje i zakonsk e propise. Drakonovi zak
cni su ukinuli krvnu osvetu. Radikalno su kanjavali teka krivina djela, a posebno ubistvo, radi
ega su i do danas ostali pojam surovosti i strogosti. Zakon o XII tablica je najstariji rimski
zakonik donjet je

451 i 450 gcdine pre nov e er e. Zakon pr edstavlja kodi fikaciju obiajnog prav a gensova i plem ena
koji
su osnovali rimsku dravu. Ovo pravo je odabrano i dopunjeno prema potrebama vlad ajue
klas e
(patricija). Glavni deo Zakcna posveen je sudskom postupku i sankcijama za
delikte.
14
U djelu pod VIII/3 zakona o XII tablica objavljenog u pomenutoj zbirci Jasi, S., (vidi
napomenu prije) propisuje se "ako nekom drugom uradi laku tjelesnu povredu, kazna je 15 asa".
15
U krivinim zakonima Francuske, Belgije, Maarske i eke i mnogim drugim za ubistvo
je zaprijeeno smrtnom kaznom ili kaznom lienja slobode u n ajduem tr ajanju a u KZ Italije,
Nemake,
vedske i drugih zemalja koje su ukininule smrtnu kaznu za ubistvo je zaprijeeno n
ajduom vremenskom kaznom koja se po zakonu moe izrei.
16
Pei, V., "Ubistva u Jugoslaviji", Beograd, 1972., str.
6

10

odgovar ajuce mjesto. Op te karakteristike koje p rate drutvene odnose vremena


u kojem su p ojedini zakoni stvarani nep osredno su se odraavale, na
obim inkrimin isanosti i diskriminaciju u kanjavan ju zavisno od drutveno g
p oloaja uinioca odnosno oteenog, vrstu sankcija i sl.
Kao znaajne p rop ise u sagledavan ju znaaja ov e p roblematike, treba imati u
vidu naroito: Vinodolski zakon

17

18

i Duanov zakonik , koji su bitno uticali na

mno ge statute i druge p rop ise koji su kasnije slijedili u p ojedinim region alnim
zajednicama. Krivini zakonik Kraljevine Ju goslavije kao i nae p oslijeratno
zakonodavstvo otrinom kaznenog reagov anja p rate rjeenja sadrana u drugim
savremen im p ravnim
sistemima. Najtei oblik ubistva p rema p aragrafu 167 stav 2 Krivinog
Zakona Kraljevin e Jugoslavije kanjavao se smru ili vjeitom robijom. U p
oslijeratnom KZ za najtee oblike ub istva zap rijeeno je najteom kaznom ko ja se
p rema zakonu moe izrei. U Socijalistikoj Rep ublici Srb iji, smrtna kazna se
mo gla izrei samo za najtee sluajeve tekih kriv inih djela za koja je bila
zakonom p rop isana i meu kojima u se nalazili i teki sluajev i ubistva p a da
bude sasvim jasno da su ova krivina djela sp adala u najtea krivina djela u
sistemu, a slijedom toga i krvni delikti u sastavu cjelokup nog krimin aliteta.
Krvni delikti, a naroito ubistva i djela teke p ovrede p redstavljali su p o svojoj
drutvenoj p rirodi najtei oblik kriminaln e djelatnosti p a samim tim bili i centar
drutvenih nastojanja ka suzbijanju vie od bilo koje dru ge vrste kriminaliteta.
Zbog istaknutog znaaja krvn i delikti p rivlae p anju ne samo organa gonjenja
koji djeluju na njihovo suzbijanje u p rvom redu rep resijom ve i on ih koji
izuavaju drutvene p ojave i rezultatima svo ga r ada p reventivno dop rinose
istom cilju. U novije vrijeme ova vrsta kriminaliteta, sve vie p rivlai p anju
istraivaa u n astojanju da se iznau p ogodnije mjer e za njegovo suzbijanje.
Kriminoloka istraivanja krvnih delikata kod n as imaju relativno kratku tradiciju i
do sada nisu vrena sveobuhv atnije, ve su se u glavnom odnosila na p ojedin e
oblike, a p rije svega na ub istva i teke tjelesne p ovrede ali neka od njih svak ako p
redstavljaju
znaajan dop rinos u izuavanju ove p ojave.
19

17

Vinodolski zakon je donjet 1283. na "Skuptini crkvenih i prostih ljudi" u Novom gradu u
prisustvu kneza L eonard a Frankopan a. Najvei broj odred aba je krivino pravnog k arakt era, iji
je zadatak d a uvrsti feud alno svojinske odnose i ozakoni pravnu nejednakost.
18
Zakonik cara Duana iz 1349. i 1354.

godine.
19
Savjetovanje Jugoslovenskcg udruenja za krivino pravo i kriminologiju odrzano u Pritini
1971. godine, kao to je ve reeno, razmat ralo je probleme tekih krvnih delikata.

11

1.3 Uzroci krvnih delikata


Nastojanja da se objasni sutina kriminaliteta uopte, a samim tim i krvnih delikata,
i uzroci koji dovode do ove drutvene p ojave, jo davno su p oela da zaokup
ljaju drutvenu misao. Taj p roblem je zanimao mno ge mislioce antiko g doba meu
ko jima se p osebno istiu Platon i Aristotel. U srednjem vijeku vrlo jak uticaj crkve
na razvoj ljudske misli, p ovezivao je zloin sa grijehom. Kasniji razvoj nauke dao
je mno go teorija o uzroku kriminaliteta. Uzroci krvnih delikata nisu izvan
okvira osnovnih uzroka p ojava kriminaliteta i delik ata nasilja p osebno, ali su zato
u odnosu na druge oblike motivi v eoma raznovrsni. Pored racionaln ih motiva i
objektivnih okolnosti na delikt djelu ju i mno gi p siholoki i p sihop atoloki
faktori

okolnosti

socijaln ih situacija. Najei motivi krvnih delikata su

koristoljublje, osveta, p rikrivanje n eko g drugo g krivino g djela i p obude iz


konfliktnih odnosa sa okolinom, p osebno nastalih u p oremeajima p orodinih
odnosa. Pored racionalnih, znaajan uticaj imaju i p siholoki i p sihop atoloki
uzroci kao stanja u kolima n astup a nasilje bez motiva. Istraivanja ubistva iz p
sihijatrijskog asp ekta ukazuju na znaajan uticaj inilaca asp ekta, amnezije,
alkoholizma i p sihop atije. Prema subjektivnim kriteriju mima krvn i delikti
klasifikuju

p reteno

kao:

afektivno-imp ulsivni

akt,

kao

se

p osljedica

psihotikih stanja i kao voljn a radn ja. Kod afekta i n asilja najee do izraaja do
laze p atoloki asp ekti koji se vr emeno m n agomilavaju. Sutina afekta je u
razdraljivosti i agr esiji. To su p rimjeri tzv. Situacione delikvencije. Najei
oblici su u stanju frustriranosti i nagomilan ih afek ata, kao p osljedica reak cije
osoba sa niskim p rago m frustracione tolerancije.
uglavnom osobe bez

Izvrioci tih

delikata su

ikakve kriminalne k arijere, a njihova d jela su p osljedica

interp ersonalnih konf likata u datoj situaciji izmeu izvrioca i rtve koji su se,
p o p ravilu, p rethodno p oznavali. Tu p osebno sp adaju sluajevi fizikih ak ata
nasilja n astalih iz p oremeenih p orodinih odnosa. U drugu k ategor iju sp adaju
delikti koje vre p sihotine osobe, izofreniar i, p aranoici i osobe u stanju p
atoloke ljubomore.

Kod

amn ezije,

nasilje

moe biti izvreno organskom

reakcijom (traume i trovanja) ili p sihogenom reakcijom (suenje svijesti).


Alkoholizam je mo gui uzronik n asilja kod odreen ih izvrilaca i u sp letu
drugih uslov a, situacionih momen ata, kao i uticaja koji se odraavaju n a p sihiko
ili p sihop atoloko stanje linosti. Psihop atije mogu b iti uzronici nasilja iz vie
razlo ga, i to: p rvo- kod p sihop ata p ostoji odsustvo moralnosti, dakle nema
osjeaj krivice i grijeha; dru go- snien je p rag toler ancije na frustracion a
stanja; tree- r ije je o

ego centrinim osobama, i n akraju, osobama ija je najvanija osobina


asocijalnost.
12

Trei oblik krvnih delikata je i najrijei, kao p laniran a, svijesna i voljn a


radnja. Najee se ti delikti in e iz koristoljublja ili motiva osvete, p rikrivanja
dru go g krivino g djela ili rad i izvrenja dru go g krivino g djela. U ovu grup u
sp adaju tzv. Profesionalna ubistva i ubistva iz asti. Ubistva zbog asti vrlo su
esta na istoku i jugo istoku Turske. Tradicionalno, ova ubistva su p roirena
i

vrlo

esto

na cjelokup nom p odruju Balk ana i Sr edozemlja, na Bliskom

Istoku i d alje u Aziji i Africi. esto deliktima ub istva dop rinosi i sam rtva
svojim izazivak im i agresivnim p onaanjem, bilo verb alnim bilo f izikim. U p
osljednjoj deceniji p rolog vijeka u Srbiji je izvreno 2693 ubistva, od ega je
1477 sluajeva b ilo sa izvriocem koji je odmah bio p oznat, dok je 1216 ubistava
bilo sa nep oznatim izvriocem. Od tog broja rasvijetljeno je 855 sluajev a, dok
je 361 sluaj ostao nerazrijeen. U kategoriju nerazrijeenih ubistava najvei
dio, p rema p olicijskim p rocjenama, odnosi se na meusobne likv idacije u kr
imin alnom p odzemlju.

1.4 Bioloke teorije uzroka krvnih delikata


Za razumjevanje p onaanja svake individue ili linosti nuno je p oznavanje
faktora koji utiu na njen razvoj. Postoje dve grup e faktora, a to su: FAKTOR
NASLJEA i FAKTOR SREDINE. Jedan broj autora daje odlu ujui uticaj
nasljeu, dok dru gi, tkz emp iriari, p rimat daju uticaju sredinsko g faktora. Oni
koji se odreuju prema nasljeu tvrde da svak a jedinka donosi raanjem n a svijet
sve svoje p sihike osobine i
da je njen p sihiki razvoj time u p otp unosti
i
sredine ne mo gu da utiu.

20

odreen. Nikakvi uticaji vasp itanja

Sup rotno njima emp iriari nastoje d a dokau

sredinsk i faktor, tj. iskustvo koje osoba stie kroz svoj r azvoj je bitno, jer se
ovek raa bez ikakvih iskustava i da up ravo sredina ostavlja svoj p eat i trag na
razvoju. Pojedinac se razvija u linost p od apsolutnim uticajem vasp itanja i
obrazovanja. Sup rotnosti se mogu p omiriti stavom da se oba f aktora u p rocesu
razvoja ne

mo gu

p osmatrati odvojeno i izolovano ve samo u njihovoj

meunezavisnosti. U sup rotnom, razvoj ili socijalizacija linosti ne bi b ila r


azumljiv a kao p roces uzimaju i u obzir samo jed an od faktora.
Znaaj or ganskih in itelja, k ao uzroka devijantnog p onaanja p rvi je naglas
io italijanski vo jni lijen ik Cesare Lo mbroso teorijski oblikuju i roeno g
zloinca ( Haralambos, 1980, 392 ). Od 1885. do 1915. god ine d jelov alo je
svjetski p oznato

Milo Bokovi, Kriminologija , Novi Sad, 2006, Edicija Univerzitetski udzbenik str
270.

13

Drutvo za kriminalnu antrop ologiju, a p otom sve do 1969. godine Drutvo


za kriminalnu

biolo giju. Kriminaln a antrop ologija se bavila mjerenjem

tijelesn ih sadraja i obima glave, temeljem ega je izvodila zakljuke o kriminalno


m p onaanju, dok krimin alnu b iolo giju zanima odnos izmeu nasljedstva i
okruenja, n aglaav a znaaj okolin e za krimin alno p onaanje, drei zloin
biosocijalno m p ojavom.
Istraivanje biolokih initelja ljudskog p onaanja tek u novije vrijeme p op
rima znaaj koji mu p rip ada.

Ono ne samo da obuhvata p ravac eksp

erimentalne p sihologije, nego i ostale p ravce. Posebno mjesto zauzima p ravac


istraivanja o humanoj genetici koja se odnosi na tzv. hromozomske aberacije.
Hromozomska aberacija se javlja kod sp olnih hro mozoma. Tamo se uz
normalnu XX i X Y kombinaciju p ojavi i p redbrojni Y hro mozom, te na taj nain
dobijamo enski k ariotip XXY i muki XYY. Kod enskih osoba sa kariotip om
XXY je ustanovljen nii rast, mentalna zaostalost a p onegdje i sterilnost. Kod
mukih osoba sa kariotip om XYY javlja se ei visoki rast,

jaka elavost,

kratkovidnost i manja mentalna zaostalost. Neki istraivai su ustanovili vezu


nositelja XYY kar iotip a sa sklonou kriminalnim djelima bez motiva, i to u
vrijeme ranije mladosti, to je p oslije osp oravano, jer su
21

uoeni XYY kariotip ovi koji nik ada nisu bili skloni kriminalu . Istraivanja
u
humanoj gen etici su na ovom p olju p osebno aktuelna, a u n ekim se zemljama kor
iste i u sudskoj p raksi (SAD). Bioloke teorije o devijantnosti evoluirale su od
oblik a biolokog ap solutizma do nivoa koja eli izdvojiti samo r elativne i
nau no dokazive or ganske inio ce i p rocese ko ji su p ovezani s nek im ob licima
dev ijantno g p onaanja. Time su p ruile svoje rezultate i zakljuke kao mo gui
p rilog op tem,
nauno obuhvatnom
biolokih

tumaenju

22

dev ijantnosti .

Osnovna p ostavka

svih

teorija je d a se kriminalno p onaanje odreu je biolokim nasljeem p restup nika


ili d a je ono p od odluu juim uticajem nasljea. Kao znaajn e bio loke teorije
javljaju se gen etska, endokrinoloke i konstitucione teorije o kriminalitetu.
Genetska teo ri ja: Sutina ove teorije je u tome da se kriminalitet objanjav a k
ao iskljuiv a p osljedica n asljedno g faktora, odnosno da je on p osljedica p
renoenja sklonosti ka kriminalitetu p reko gena sa gener acije na generaciju.

21
22

Fromm, Erich, "Anatomija ljudske destruktivnosti", Naprijed, Zagreb, 1989. str 17.
Zvonarevi, Mladen, "Socijalna psihologija", kolska knjiga, Zagreb, 1981. str 666.

14

Frenol oka teo ri ja:

Sutina ove, bioloke konstitucione teorije je da se

analiza karakternih osobina vri na osnovu konstitucije kotane p ovrine glave. Na


osnovu p osmatranja te konstitucije moglo se zakljuiti p ostojanje odreenog broja
segmenata od kojih svaki odreuje odreen e sklonosti ovjeka. Sklonosti su se
dijelile na vie i nie i u zavisnosti od dominancije konkretne zavisilo je p
onaanje p ojedinca. Nie sklonosti su vodile u kriminalitet. Prema obliku glave
mo glo se p retp ostaviti i p rognozirati kakvu e linost neko imati.
el donova konsti tuci ona teori ja: Oslanja se na p siholoke, konstitucione
teorije o tip ovima linosti p odjeljen ih p rema fizik im osobin ama i iz gledu.
eldon je p redloio tri tip a tijelesne gra e koji uzrokuju i tip ologiju kar aktera i
temp eramenta. Svak i tip nastoji da bude dominantan p a se javlja

i kao

dominantan faktor za p ojavu kriminaliteta. Teorija je imala osnovnu slabost u


p romijenama konstitucije tokom ivota.

1.4.1 Antropoloka
teorija
Osniva ove teorije je italijanski p sihijatar i p siholog C.Lombroso (1836.-1909.).
U sreditu njegove teorije o kr imin alitetu je odnos izmeu delinkvencije i
fizik ih, odnosno anatomskih osobina delinkv enata. Na osnovu svojih istraivanja
on je razvio shvatanje o

roenom

atavistikom tip u zloinca. Neke od

glavnih fizik ih

karakteristika ove vrste zloinca su tetoviranje, izboena vilica, visoka i iljata glav
a, nenormalno v elik a i nenor malno mala glav a, zabaeno elo, v elik e ui, crveno
obojen i nokti, asimetrinost lobanje i tijela, kao i dru ge degenerativne sp oljne
crte. Ove crte su stigmati degen eracije. Ako osoba ima jedan stigmat, to je p rvi
znak mogueg kriminalno g p onaanja, a ako ih ima vie onda je njeno
kriminalno p onaanje neizbjeno. Lombroso delinkv ente dijeli u p et kategorija:

roeni zloinci (moralni lud aci i degen erici),

delinkventi ep ilep tiari,

delinkventi iz p lahovitosti ili strasti,

duevno bolesni delinkventi,

sluajni d elinkv enti

15

1.4.2 Teorija
nasljea
Osnivaem ove teorije smatra se Lombroso koji je u svojim radovima iznosio niz
statistikih

p odataka

estoj p ojavi

zloina,

alkoholizma,

tjelesnih

duevnih oboljenja, te samoubistava kod p redaka zloinaca. Glavna postavka ove


teorije je da je linost delinkventa odre ena nasljednim osobinama. Goddard je p
roveo istraivanje u p orodici Kalik ak u toku 6 gen eracija. Jedna gr ana p orodice
je vodila p orijeklo od braka sa normalnom p orodicom, a dru ga od br aka sa
slabou mnom d jevojko m. Goddard je ustanovio da je u toj gran i bio veliki
bro j moralno defektnih i antidrutvenih osoba. Y.Lan ge je p roveo istraivanja
na blizancima smjetenim u zatvoru i onima smjetenim na p sihijatrijskim klin
ikama i donio zakljuak d a jednojajan i blizanci vrlo slino reaguju na p
odraaje koji izazivaju zloinaka p onaanja, a dvojajan i ne iako su rasli u istoj
sredini. Takva istraivanja su sp roveli i Yoshimasu u Jap anu i Cristiansen u
Danskoj.

1.4.3 Endokrinoloka
teorija
U centru ove teorije se nalazi p ostavka da se kriminalitet javlja kao p osljedica
smetnji u funkcionisan ju endokr ino g sistema. M eu zastup nicima ove teorije su
M ax Schlap p i Edward Smith koji su u jednoj p ublikaciji, oslanjajui se na
Lomrosa, iznijeli teoriju da su osobe sa smetnjama u funkciji endokrinih lijezda
p redodrijeen i zloinci. Podolski uvodi termin hip oglikemik i krimin al kojim
objanjava da nesp osobnost organ izma da stvara eer u krvi ima utjecaj n a
vrenje kriv inih djela. Neki autori vezuju p oremeaj funkcije h ip ofize i
kriminalnih aktivnosti. M eutim, ovu teoriju je kritikovao Youn g koji je objasnio
kako mno ga lica p oremeeno g endokr ino g sistema ne ine d elikte.

1.4.4 Rasna
teorija
Sutina ove teorije o kriminalitetu je da se kr imin alitet kao p ojava p rip isuje
rano- inferiornim narodima i grup ama bez obzira na boju koe. Teorija se javila u
Americi p a je razumljivo d a se odnosila na konstatacije o crnakoj p op ulaciji.
Glavn a p ostavka ove teorije je da je rasa osnovni krimino geni faktor, odnosno da p
rip adnici p ojedinih

rasa imaju uroene i nasljedne kriminaln e disp ozicije. Zastup nici ove teorije
su

16

Lombroso, Aschaffenburg, Hagemann, Niceforo, M orseli, Louwage, itd. U Evrop i


je ovo shvatanje bilo zastup ljeno u NJemako j u doba nacizma. Krimin alne
radnje zelenatva, falsifikovanja isp rava i sl. su se vezivale za Jevreje, Rome i
Slavene. Ovo shvatanje je takoer jako izraeno u SAD gdje se kriminalne r adnje p
rvenstveno veu za crnce i latinoamer ikance.

1.5 Psiholoke teorije


Psiholoke uzroke kriminaliteta p rvi su p oeli da objanjavaju p ravnici i p sihijatri
da bi se u jedno m trenutku u taj p osao ukljuili i p siholozi. injenica da je
meu delikventima bio i jedan broj mentalno p oremeen ih naveo je p sihijatre na
zakljuak da je kriminalitet izraz mentalne def ektnosti. Polazi se od p siholokih
karakteristika koje determiniu p onaanje linosti i tako dovode u direktnu
vezu psihike poremeaje i d elinkv entno p onaanje. Postoje dva osnovna uen
ja u sklop u ove teorije:

Integralno uenje p o kome se p onaanje linosti moe sagledavati


sa p siholokih osnova, ali ne zanemaru jui utjecaj socijalnih i drutvenih
faktora.

Drugo

uenje

uzima

obzir

samo p siholoke

faktore

koji

su

uzrokovali odreeno p onaanje, kao to su motivacija, emocije, inteligen


cija, itd. Iz ovog uenja su se razvile teorije koje socijaln e dev ijacije
objanjavaju na razliite naine.

1.5.1 Psiholoke
devijantnosti

teorije

M eu najznaajnijim p siholokim p ristup ima devijantnom p onaanju p rip adaju


radovi S. Freuda, E. H. Eriksona i E. Fromma. Freud n alazi da je struktura
linosti trodimenzionalna, a in e je Id, Ego i Sup erego. Id je uroen a komp
onenta linosti i sadri sve ono to je kod osobe p siholoko i naslijeeno, p rije
svega instinkte i nagon e. Djeluje p o naelu ugode, p rimitivno, neo granieno,
nesp utano. Zatim, ne p oznaje nikakva p ravila i zakone, te je izvorite svega
animalno g i neorganizirano g u ovjeku. Ego d jelu je p o naelu realnosti.
Zahvaljujui tome, nap etost stvorena u organ izmu zbog p orasta instinktivne
aktivnosti, ostaje sauvana sve dok nije otkriven realan cilj koji e zadovoljiti nek
i nagon. Sup erego se p ostup no usvaja i razvija
socijalizacijskim p rocesom, p od utjecajem p ozitivnih i negativnih sankcija. Budu i

da
17

tei idealnom, Sup erego ne djeluje p o naelu realnosti i stoga se nep


restano sukobljava s Egom, Ido m i realnou. Kao i onda kada je u p itanju zakon,
tako i ond a kad je rije o obr azovanju i p sihoanalizi, svjesni smo svoje n
eodlunosti oko dobn e gran ice nakon koje moemo na odgovar ajui nain
koristiti termine kao to su
asocijalno, delikventno, krimin alno
roces

23

. Brojnost faktora koji su ukljueni u p

socijalizacije odgov ara brojnosti smetnji koje taj p roces ometaju. Vanjsko
djelovanje roditelja i unutranji uticaji razvoja nagona, Ega i Sup erega svaki sa
svoje strane p ridonose konanom ishodu. Uticaj rod itelja v arira u skladu s
kulturolokim, p orodinim i indiv idualn im elementima, dok unutranji uticaji
zavise o vremensko m
faktoru, zastojima, regresijama i ostalim r azvojnim p
24
romjenama .
Da su asocijalnost i kriminalnost roditelja ukljueni u djetetov Sup erego uz p
omo identifikacije n aglaav aju mno gi autori (Aichhorn, 1925, Augusta Bonnard,
1950). Da do

tekih

smetnji socijalizacije dolazi kad

je identifikacija s

roditeljima nasilno p rekinuta usljed sep aracije, odbacivan ja i dru gih up litanja u
emo cionalnu vezu p rvi je naglasio Au gust Aichhorn (1925), a ob ilnim dok
azima p otkrijep io John Bowlby (1944), p a je to danas opte p rihvaena in
jenica. Er ik E. Er ikson, umjesto Ida, glavnim p okretaem svih psihikih p
rocesa smatra Ego. Erich Fromm sp ada u grup u tzv. neopsihoanalitiar a koji su
nastojali dokazati vei uticaj socijalnih i okolinsk ih faktora na razvoj i p sihop
atologiju p ojedinca, a sklonost kriminalno m p onaanju analizira u kontekstu
ljudske

destruktivnosti

karaktera.

Up oreujui

ljudsku

i animalnu

destruktivnost, Fromm p ostavlja hip otezu o benignoj i malignoj agresiji. Benigna


agr esija slui ivotu, a zajednika je ljud ima i ivotinjama. Tei neutralizaciji
25

op asnosti, destrukcijom ili uklanjan jem izvora u groenosti . M aligna agresija


nije
odbrana od ugroenosti i nema b ioloko ve socijalno p orijek lo i isklju ivo
je karakteristina za ovjek a. Njene su glavne

manif estacije: elja za

ubijanjem i okrutnou bez ikakve dru ge svrhe. Budui da je socijalno uslov ljen a,
autor je smatra iskorjenjivo m. Fromm sp ominje i trei oblik - p seudoagr esiju. To
su agr esivna d jela
koja mo gu p rouzroiti tetu, ali im to nije n amjera - nehotina
26
agresija .

23

Freud, Ana, "Normalnost i patologija djece", Prosvjeta, Zagreb, 2000. str

155
24

166
25

Freud, Ana, "Normalnost i patologija djece", Prosvjeta, Zagreb, 2000. str


Fromm, Erich, "Anatomija ljudske destruktivnosti", Naprijed, Zagreb, 1989. str

11
26

Fromm, Erich, "Anatomija ljudske destruktivnosti", Naprijed, Zagreb, 1989. str

14

18

1.5.2 Psihoanalitika
teorija
U p siholokim teorijama delinkven cije p osebno su rairene p sihoanalitike
teorije koje svoje korijene imaju u uenju Sigmunda Freuda i njegove kole.
Prema p sihoanalitikim teorijama svaka osoba nosi sa sobom odreen e p odsvjesne
imp ulse i nagon e za nedozvoljeno p onaanje i vrenje kr ivin ih djela. Da li e
osoba p ostati delinkvent ili n e, zavisi od obuzdavanja nagona koje se p ostie u p
rocesu vasp itanja. Prema p sihoanalitiarima p roces nastajanja delinkventno g p
onaanja objanjava se pomou mehanizma trostep ene linosti:

Id se jav lja sa roenjem k ao neizdiferencirana indiv idua ko jom v


ladaju bioloki instinkti i nagoni. Pod uticajem okoline, ona p oinje da bude
svjesna svijeta oko sebe a i same sebe. Tako nastaje

Ego u kojo j u p oetku dominiraju svojstva Ida koji nastoji da zadovolji


svoje p otrebe.

Sup erego je onaj dio linosti na iji razvoj je znaajno uticala socijaln
a okolina, v asp itanje, kolovanje i p rihvatanje drutvenih vr ijednosti.
Ovdje Freud razlikuje SAVJEST i EGOIDEAL. Ego ideal djeluje na p
onaanje linosti tako to p ostavlja ciljeve ko jima p ojedinac tei.

Zasniva se na Frojdovoj p sihoanalitikoj teoriji ije je p olazite da se p onaanje


svak e linosti odrijeuje u glavno m nesvjesnim p sihikim nagon ima i da p
oremeaji p onaanja nastaju usljed p otiskivanja n ep rijatnih traumatizirajuih
sadraja. Pojedinac zbog p otiskivanja nep rijatnih sadraja i njihovo g isp oljavan ja
p reko simp toma p ostaje neurotian i agr esivan, isp oljava n ep rilagoeno i d
estruktivno p onaanje.

1.5.3 Teorija
inteligencije
U srijeditu ove teorije je shvatanje d a su niska inteligencija i slaboumnost, p
sihiki faktori koji uzrokuju delinkventno p onaanje. Prema ovom shvatanju
zbog n iske inteligencije linost nije u stanju da shvati znaaj drutvene
vrijednosti i da se p okorava normativima koji ih tite. Istraivanjem ove teorije
su se bavili Ferguson, Burt, Carr-Saunders, M anheim, Bagota, Gibbs i dr. U SAD-u
Goddard je uveo Binet- Simonov test inteligencije koji je p rimijenio u svojim
istraivanjima. Ovo i dru ga istraivanja ukazuju na to da je meu delinkventima
znaajan broj osoba sa nisko m

inteligencijom. Osnovna zamjerk a ovim istraivanjima je to u nekim od njih uop


te
19

nisu p rimjenjeni testovi za mjerenje inteligen cije, ve se inteligencija odrijeiv ala


n a osnovu

subjektivne ocjene osoblja institucija u kojima su isp itanici-

delinkventi bili smjeteni,

to su

istraivanjem

bili

obuhvaeni

samo

otkriveni delinkventi. Istraivanje odnosa obrazovanja i delinkventno g p onaanja


ima mno ge n edostatke, p rvenstveno zbog toga to se inteligen cija delinkv enata
esto mjeri usp jehom u koli, koji nik ako ne moe biti p ouzdan p okazatelj. Lo
usp jeh u koli moe imati mno ge druge uzroke, i ne moe se iskljuivo vezati za
nisku inteligenciju. Istraivanje meu mentalno retardiran im osobama p okazala
su da meu njima p ostoji veliki bro j delinkven ata. M eu delinkventima veliki
broj je on ih koji su p oinili seksualn i delikt. Kod istraivanja o

znaajnoj p

ovezanosti mentalne retardacije i delinkventno g p onaanja moraju se uzeti u


obzir i miljenja o uzrocima ove p ovezanosti koje istiu zastup nici ovog
stanovnita. Povezanost se u p rvom redu ogleda u injen ici to mentalno
retardirana osoba p onekad nije u stanju da u cjelini shvati znaaj svo g p
onaanja, kao ni p osljedice ko je e p rop uzrokovati takvo p onaanje u zajednici.
Ove studije su raene na osnovu veliko g broja mjerenja inteligencije kriminalaca i
kontrolnih grup a (nekriminalci). Potvrena je

p oetna

teza

da

je

rocenat neinteligentnih ip ak vei u grup i kriminalaca, p a je taj p rocenat iznosio


ak 50 - 90% u odnosu na 2-9% kod nekrimin alno g stanovnitva. Ova teorija je n
ap utena kada je utvreno da je intelektualna efik asnost zatvorenika u nekim isp
itivanjima b ila via od efikasnosti oficira p red kraj Prvo g Svetskog Rata.

1.5.4 Teorija
neprilagoenosti
Ova teorija delinkventno p onaanje objanjava k ao nemo gu nost p ojedinca da
se p rilagodi realnim

socijalnim uslovima, odnosno r askorak izmeu ciljeva

pojedinca i interesa zajednice. Sigmund Freud i drugi p sihoanalitiari su


smatrali da zloin nastaje zbog toga to p ojedincima koji su inae op tereeni
instinktivnim kriminalnim tendencijama n e p olazi za rukom da se p rilagode. To
su istraivali East, Di Tullio i Page.

1.5.5 Teorije
frustracije
Ova teorija delinkventno i n ep rilagoeno p onaanje objanjava kao reakciju p
ojedinca na liav anja od neega ili nek a iznevjerena oek ivanja. Ponekad nije

mo gu e u

20

p otp unosti zadovoljiti p otrebe i tenje p ojedinca tako da moe doi do


osjeanja inferiornosti, rezign acije i razoaren ja, odnosno frustracije. Kao reak cija
na frustraciju javlja se potreba za konp ezaciju na nain da se tei p ribavljanju p
restia, p rivlaenja p anje na sebe, ili delikventno g p onaanja. M otivacije za
delinkventno p onaanje izazvane su frustracijama. Najp oznatiji p redstavnik ove
teorije je Dollard. Po njemu p ostoji direktna veza izmeu frustracije i agr esije,
jer je agresija uvijek p osljedica frustracije. Agr esija ima dv a oblik a:
1. Destruktivna agresija- moe se isp oljiti otvorenim nap adima, p ovlaenjem
u sebe, simbolikim reak cijama, ali u osnovi uv ijek ima antisocijalno p
onaanje. Konstruktivna agr esija- smatra se da n ije p ovezana sa d
elinkventnim p onaanjem jer osoba nastoji da p otrebe zadovolji na
drutveno dozvoljen nain.
W. I. Thomas klasifikovao je izvore frustracije p omou tzv. etiri
elje:
1. elja za sigurnou
2. elja za novim iskustvima
3. elja za p riznanjem
4. elja za uzvraanjem
Kriminalitet

p ojedinca

objanjava

se

kao

p osljedica

objektivno g

ili

subjektivno g liavanja p ojedinih p otreba. Frustrirana osoba isp oljava nep


rilagoenost u svojoj sredini. Komp enzacije za to su najee kr imino geni obrasci
p onaanja.

1.6 Endogeni faktori delikvencije


Po miljen ju strunjak a, najau p resudnu ulo gu u formiran ju d elikv entne osobe
imaju krimino gen i drutveni faktori. M eutim objektivni sp oljni faktori, up rkos
svojoj snazi, nisu dovoljni za objan jenje delikventnog p onaanja, a p osebno za
objanjenje linosti delikventa.

Delikventno

p onaanje

p ovezano

je

sa

osobinama linosti uinitelja krivino g djela, sa svojstvima koja izraavaju


njegovu indiv idualnost, i odreu ju njegovu ulo gu u drutvu. Ovdje dolaze p
osebno do izraaja svojstva na osnovu karaktera, temp eramenta, stavovi, motivi,
interesi, n avike, ideali, emo cije itd. Kod drutveno adekvatne i p ozitivne
linosti,ovi elementi su najee nedekv atni i
defektni, moe doi do raznih linih d evijacija i d elikv atnog p
onaanja.

21

1.6.1 Struktura
linosti
Svaka osoba ima svoju

strukturu linosti koja se odlikuje indiv idualno

izraenim svojstvima, i to psihikim, moraln im, kulturnim i dru gim lin im


osobinama. Ove line osobine najee su uslov ljen e i odr eene uticajem op
tih i p osebnih drutvenih uslova. M eutim, p sihike osobine linosti, koje
uslovljav aju p onaanje jedn e osobe, izraavaju

se uvijek

individualno

konkretno. Up ravo razliitost tih individualnih osobina uslovljava i r azliite r


eakciju n a snage koje djeluju sp olja, odnosno sp oljne stimulanse. Vo ljne osobine
jedne osobe koje se isp oljavaju u formi odreeno g odnosa p rema

moralnim

vrijednostima jedno g drutva. Tim p utem se stvaraju p ozitivna svostva


linosti kao to su hrabrost, drutvenost, istinoljubivost, itd, ali se stvaraju i
negativna svojstva linosti koja ine osnovu delikventnog p onaanja.
Zvonarevi karakter defin ie kao ukup nost onih osobina linosti koje su p ovezane
sa njenom p ovezanom stranom,a rezultat su odgoja i djelovan ja faktora sredin
e. Po njemu, te osobine p osebno dolaze do izraaja i to u odnosu ovjeka p rema:
1. samom sebi
2. svojim zadacima i p ostup
cima
3. drugim ljud ima sa ko jim do lazi u
kontakte
4. normama p onaanja ue i ir e drutvene zajednice u kojoj
ivi.
Temp erament obuhvata grup u, p rvenstveno p sihikih osobina ovjeka odnosno
onu stranu
doivljajima.

linosti

koja je p rvenstveno

Ove osobine

najee

su

p ovezana sa emocionaln im

odreene

bio lokom

strukturom

ovjeka. Temp erament se manifestuje u individu alnim dinamikama p sihikih p


rocesa, kao to su: p rimanje utisaka, karakter osobine, karakter p anje, motorni
nadraaji, emocionaln i doivljaji i njihov odnos p rema p ostup cima itd. U p
sihologiji je p oznata p odjela temp eramenta, koja se p rop isuje Hip okratu, na etiri
tip a:
a. sangv
istiki, b.
kolerik i,

c. flegmatiki
d. melaho listiki tip
.

22

Psihike osobine jedne linosti p ovezane su sa raznim drugim, p rvenstveno


socijalnim osobinama, sa kojima ine jedinstvo. M eu socijalnim osobinama jedn
e linosti od p osebnog znaaja su: op ta shvatanja, step en kulture, moraln i
stavovi, drutvena usmjerenost itd. Posebna snaga socijalnih osobina je to se p od
njihovim uticajem, u odreenoj mjeri mjen jaju crte i svojstva samog temp eramenta.

1.6.2 Psiholoka
ponaanja

osnova

delinkventnog

Psiholoki mehanizam jedn e osobe nije samo recep tivan (p rimalac), ve


djeluje p ovratno, odnosno reaguje na izazivanje sa strane. Ova reagov anja mo gu
biti razliitih oblika, a p onekad reakcije p sihiko g mehan izma na sp oljne
izazove mo gu imati i karakter delinkventnog p onaanja. Tako neke osobe zbog
svojih p sihikih osobin a mogu b iti p ogodnije za reagovanje u negativnom smislu .
1.

Tako np r . kod osoba koje karakterie san gviniki temp erament p


reovladavaju osjeanja nad

razumom i voljo m.

Ove osobe su

karakteristine p o svojim brzim odlukama i p ostup cima koje donose,


odnosno na koje se odlu uju, bez p uno razmiljanja. Smatra se da su ove
osobe p odlonije negativnim uticajima, jer su karakteristine p o tome to
p adaju lako, brzo i nep romiljeno p od sp oljne uticaje, tako da moe
doi i do nekih p ostup aka koji su inkrimisani zakonom .
2. Osobe

koleriko g temp eramenta karakteristine su

uravnoteenosti,

burnim emocijama,

p o nedovoljno j

brzoj p romjen i rasp oloenja,

tekom p reivljavanju uvred a i nep rijatnosti. Ove osobe v eoma su odlu


ne u svojim p ostup cima, a p ored toga sklone su i af ektivnim
stanjima u koja ee zap adaju u odnosu na osobe sa drugim tip ovima
temp eramenata. Ove crte su vrlo p ogodne za razvijanje n egativnih
svojstava linosti kao to su grubost, p akost, zavist i tvrdoglavost.
3.

Osobe melanholiko g temp eramenta su vrlo uzbudljive, brzo i lako se


vreaju, teko
biti

p rimaju

nep rijatna saznanja, p onekad

in ertne

i nezainteresovane

za

sebe.

mo

gu

Posebna

karakteristika ovih osoba je da teko savladavaju p rep reke na ko je n


ailaze, tako da mo gu vr lo lako do i u iskuenje da uine n eko krivino
djelo .
4. Osobe flegmatiko g temp eramenta su vrlo od mjer ene, staloene i p romiljen e.
Ove osobe zbog svog temp eramenta o svojim p ostup cima donose dobro

23

p romiljene odluke i zato, u odnosu na druge osobe, mno go manje su sklon


e vrenju inkriminisanih d jela. U elji d a oznae p osebnu p sihologiju
koja je svojstvena samo uiniteljima krivinih djela, nek i, p osebno
stariji autori, ustanovili su termin kriminaln a p siha . Dakle , u initelji kriv
inih djela ne in e neki p oseban tip osoba u p siholokkom i fiziolokom
smislu , koje se razliku ju od ostale p op ulacije.

1.7 Definisanje krvnih delikata


1.7.1 Pojam
delikata

krvnih

Pojavne oblik e, strukturu, strukturalne p romjene i dinamiku javljanja svako


g kriminaliteta, p a

time i krvnih d elik ata, treba p osmatrati u odreenom

drutvenom kretanju koje karakteriu unutranji uslovi ivota, mjesto i vrijeme.


Iako su oblici u kojima se javljaju krvni delikti daleko ustaljeniji od oblika mno
gih dru gih tip ova kriminaliteta, p osebno p olitikog i p rivredno g, ip ak su i
oni u

svom

istorijskom p rocesu, p odloni p romjenama. U ovom smislu p

odsjeam na od govarajui dio uvod a gdje sam ukazala n a neinkr imin isanost p
ojedinih p onaanja, koja bi u sadanjem trenutku, p o op te p rihvaenim p rincip
ima p redstavljala teka krivin a djela.
Struktura krvnih delikata nije p rost zbir p ojedinih oblika u ko jima se oni javljaju, a
jo manje krivino-p ravnih kvalifik acija p od koje se oni p odvode. Kod sagledav
anja iste, ne mo gu se mimoii ni mno gi dru gi faktori od krimino geno g znaaja,
ko ji odre eno kriminalno p onaanje ine sp ecifinim, kao to su: oblik v inosti
uin ioca, nain izvrenja djela, sauesnitvo p ri izvrenju, sticaj, recidivizam,
konkretno isp oljene blie i dalje p osljedice i slino. I p romjene u strukturi, kao i
dinamika jav ljan ja su usko p ovezani sa kriminalnom etiolo gijo m, koja uslovljava
raan je ov ih p ojava, k ao i sa normama p ozitivnog kriv ino g p rava ko jima se
odr eena p onaanja p roglaavaju kriminalnim ili
se istie,
razlika

da

p rilikom

dekriminiu.

Osnovano

sagled avanja strukturalnih

i p romjena, treba imati u vidu razna obiljeja, kao to su: obim

kriminaliteta, regionalne i vr emenske karakteristike, starost, p ol, socijalna p rip


adnost i dr. U svim ovim sagledavan jima, mora se imati u vidu i takozvana
"tamna brojka" kriminaliteta, koja p redstavlja neotkrivene sluajeve. Ona je k
arakteristinija za neke
druge tip ove kriminalno g p onaanja, k ao to su p olitika, p rivredna, i

slina

24

delikven cija, ali ne mimoilazi ni krvne delikte, ukljuujui i ubistva kao najtee
od njih.

1.8 Oblici krvnih delikata


Kada govorimo o p ojavnim oblicima krvnih delikata ne moemo, a da ne kr enemo
od njihove krivino-p ravne odreenosti. Govorei o p ojmu krvnih delikata, rekli
smo da se p od ovim p ojmom p odrazumjeva grup a krivin ih djela koju in e:
ubistvo, ubistvo na mah, ubistvo iz nehata, ubistvo djeteta p ri p oroaju, navoenje
na samoubistvo i p omaganje u samoubistvu, teka tjelesna p ovreda i laka tjelesna
p ovreda. Za ovakvo grup isanje d ali smo i odre ene r azloge koji to op ravdavaju.
Prema tome, u osnovi su i p ojavni oblici krvnih delikata, na ovaj nain odre eni.
Kaemo u osnovi zbo g toga, to vei dio ovih delikata moe sa krivino-p ravnog
stanovita uslovljeno g vrlo esto i kriminalno-etiolokim inio cima da bude r
azliito p ravno kvalifikov an. S dru ge strane za kriminoloki asp ekt njihovog p
osmatranja, p onekad nije odlu ujue znaajn a krivino-p ravna diferen cijacija,
ne samo kod istovrsnih djela, kao to su na p rimjer obina i kvalifikov ana ubistva,
ili kod r azliitih d jela sa istom p osljedicom, kao to je sluaj sa ubistvom i tekom
tjelesnom p ovredom kvalifikovano m smru, ve i kod razliitih djela sa razliitim
p osljedicama. Tako, ubistvo moe biti teko, obino i kvalifikov ano, kao to su:
ubistvo na svirep ili p odmukao nain, ubistvo izvreno p ri bezobzirnom
nasilnikom p onaanju, ubistvo izvreno iz koristoljublja, radi izvrenja ili p
rikrivanja dru go g krivino g djela, iz krvne ili bezobzirne osvjete ili drugih niskih p
obuda i tako dalje. Sv irep ost, p odmuklost, bezobzirnost kod nasilnikog p
onaanja, koristoljublje, krvna osvjeta, niske p obude i slino su kriminoloki
momenti, ko jima je krivino p ravo dalo znaaj kvalifikatornih okolnosti, na
osnovu kojih se odreen a ubistva meusobno razlikuju.
S dru ge strane, kriv ino - p ravna srodnost izraena u istovrsnosti obiljeja, koja
zakon p rop isuje p rilikom inkriminisanja p ojedinih ubistava, ne znai uvjek i
osnov za kriminoloku p odudarnost, s obzirom da su, sa ovog asp ekta gled ano,
krivina d jela srodna, ako imaju identine inioce koji ih uslovljavaju. U krimino
lokom smislu, na p rimer,

ne mora da p ostoji bitna razlika izmeu

dva

dogaaja, od kojih je jed an p ravno kvalifikovan k ao ubistvo, a dru gi k ao teka


tjelesna p ovreda kvalifikovan a
smru, odnosno jedan kao ubistvo u p okuaju, a drugi kao tijelesna p ovreda (teka
ili

25

laka), s obzirom na in jenice ko je uslov ljav aju njihovo kriminoloko oblikovanje,


a koje ne moraju biti od znaaja ili imati isti smisao za n jihovo p ravno uobliav
anje. Sa kriminoloke tak e gledita moe da p ostoji visok step en bliskosti izmeu
odreenih doga aja, od kojih nek i, p o odredbama krivino g p rava, p
redstavljaju p o teini razliite krvne delikte, s obzirom da ih istovrsni inio ci
uslovljavaju.
Kod ovakvog stanja stvari slijedi jasan zakljuak, da teko dolazi do p odudarnosti
znaaja mno gih in ilaca ko ji uslovljavaju odreen i do gaaj, p osmatranih
sa kriminoloko g i kriv ino -p ravnog stanovita. I ne samo to, ve imamo situaciju
da je krivino p ravni znaaj inilaca ko ji, p o p ravilu, p rate odreeno kr imin alno p
onaanje, unap rijed odreen. Projektovano je kr ivino djelo, k ao skup tano
odreen ih inilaca, ije javljanje raa tano odre eni delikt. Svi dru gi in ioci,
ko ji p rate kriminalnu aktivnost ali ostaju van kruga onih koji su unap rijed
odreeni kao bitni elementi krivino g d jela u p itanju, nemaju nik akvo g znaaja
za kr ivino-p ravno kv alif ikovanje ove aktivnosti. Istina, oni mogu biti uzeti u
obzir p ri odmjeravanju kazne ili izrican ju druge sankcije, kao okolnosti koje
utiu na ocjenu step ena konkretne drutvene op asnosti djela ili step ena krivine
od govornosti uinio ca, ali to je ir e van domen a krivino-p ravnog oblikovanja
samo g do gaaja. Tako, na p rimjer, ubistvo moe biti izvreno iz raznih motiva,
kao to su: ljubomora, osveta, p omo rtvi da se oslobodi bolova usljed neizljeive
bolesti i tako

dalje.

Ako

neki od

motiva nije un ap rijed odreen,

kao

kvalifikatorna okolnost, znai ako p o p rojektu uslova za p ostojanje konkretno


odreenog kriv ino g djela nije p redvien kao uslov za odreenu krivino- p ravnu
kvalifikaciju djela, onda je motiv kao inilac van kru ga znaajnih inilaca
zanemarljiv za njegovo krivino-p ravno kvalifikovan je. Prema p ozitivnom
krivinom zakonodavstvu, osveta, ako nije b ezobzirna, nije p redviena k ao
okolnost znaajn a za kvalifikov anje ub istva, a isto tako ni p omo rtvi u
oslobaanju nesnosnih bolova. Prema tome, ubistva p raena ovim motivima, b
ila bi jedn ako kvalifikov ana u krivino-p ravnom smislu kao obina. M eutim,
za kriminoloko p osmatranje istih ovih do gaaja, motivi bi bili znaajni inio ci i
u konkr etnom sluaju oni bi uslov ili bitnu razliku u ocjeni drutveno g znaaja ova
dva d jela.
Razlika u kr ivino p ravoj i kr imino lokoj p rocjeni kriminalno g do gaaja, n ije
rezultat samo drugaijeg vrednovan ja znaaja motiva- n ap rotiv, motiv je vrlo
esto bitan elemenat djela, p a samim tim i p ravno relevantan. On se javlja

kao p osljedica

26

vrednovanja veliko g bro ja oko lnosti i injen ica,koje p rate svako zbivanje.
Kriminoloki p ristup je znatno iri u njihovom zahvatanju. On se p rotee i na
mnoge inioce, koji nikad a i n e dolaze u obzir da budu u kru gu bitnih elemen ata
krivino g djela (n a p rimjer step en obrazovanja uin ioca, step en inteligencije u
inio ca, uslov i p sihofizikog razvoja uinioca i slino) ili se ne mogu javiti u
tom svojstvu kod p ojedinih krivin ih djela.
M oemo, bez bojazni da emo p ogrijeiti, konstatovati da je lep eza kriminolok
ih faktora koji uslovljav aju i k arakteriu odreenu kriminalnu aktivnost, ne samo
kao masovnu p ojavu, ve i kao p ojedinani slu aj, toliko iroka i raznovrsna, da
su ti faktori ap solutno unap rijed neodredivi. To je r ezultat injenice, d a je
kriminalitet, kao drutveno negativna p ojava, uslovljen drutvenom strukturom u
momentu njegovo g javljanja i da se iz ovih op tih uslova raaju mno gi nep
osredni uslovi i indiv idualn i inioci. Znai, svi faktori koji uslov ijav aju i kar
akteriu krimin alno p onaanje, bez obzira da li su op ti, p osebni ili indiv idualn i,
su istorijski p romjenljiv e kategorije, tako da se unap rijed ne mogu tano odred iti,
izuzev to ih je mogue p rognozirati na bazi retrosp ektivnog izuavanja iskustava.
Vea irina u zahvatanju znaajnih inilaca u kr imino lokoj nego u kriv ino p
ravnoj p rocjeni,

ide dotle da su

sve okolnosti koje uobliavaju odreeno

krivino djelo, odreujui kriv ino-p ravnu sadrinu njegovih bitnih elemenata,
odnosno njegovo g bia, su znaajn e i za njegovu kriminoloku strukturu. Znai, ne
moe se mimoii, d a odreeno krimin alno p onaanje u krimino lokom smislu,
izmeu ostalog k arakteriu, radnja izvrenja, p osljedica p reduzete radnje i
uzrona

v eza

izmeu

radn je

i p osljedice. Jednom rijeju sve ono to p

redstavlja krivino-p ravnu sadrinu krivino g djela i uslov ljav a njegovu teinu
iskazanu kroz zap rijeenu krivinu sankciju, nep osredno utie i n a njegov
kriminoloki znaaj. Up ravo ovi inioci i uslovljavaju p ostojanje "p ravnog asp
ekta" kriminalne aktivnosti, kao drutveno p atoloke p ojave, po emu se ona,
kako istie M . M ilutinovi, razlikuje od drugih slinih drutvenih p ojava. Isto
tako kriminoloki znaaj b itnih elemen ata krivino g djela, up uuje n a p otrebu
izuavanja p ravnih nor mi u ko jima su oni sadrani u svjetlu drutvenih p
romjena i zbivanja. U vezi s tim, kako je r eeno, nauno kr ivino p ravo ne bi
trebalo da je samo visoko razvijeni lo gik i sistem, ve bi moralo d a odrava i
najp ouzdanije
dokazana p ravila kriminolo
gije.

27

Svaku radn ju izvrenja krivino g djela kar akteriu odreeni inioci, kao to su
nain p reduzimanja, sredstvo p omou koga se p reduzima, razlog zato se p
reduzima, cilj zbog koga se p reduzima i tako dalje, i svi oni dop rinose p otp
unijem objanjavan ju doga aja u celin i. Slino je i sa p osljedico m, iji znaaj
uslovljavaju mno gi faktori, poev od onih koji slijede iz njenog konkr etnog isp
oljavanja, p a do vremenskih, p rostornih i drugih uslova njenog jav ljan ja.
Krimino loki inioci koji p rate radnju i p osljedicu djela, p o p rirodi stvari
odravaju se, u istom smislu i n a uzronu vezu izmeu njih.
Kod ovakvog stanja stvari treba zakljuiti, da su za odreeno kriminalno p
onaanje, unap rijed sagledivi, kao znaajni samo oni elementi, koje zakon p rop
isuje da bi se odreeni do ga aj ako se desi i k ada se desi, mo gao p odvesti p od
odreenu krivino- p ravnu inkriminaciju. Ti zahtjevi su fiksno odreeni i dok vai
p rop is koji ih sadri nisu zavisni od vremena nastajanja krimin alno g do ga
aja. Znai, ovd e je dat unap rijed oblik jedno g d elikv entnog p onaanja, ko je se
jo nije ni isp oljilo. Sa jasno m p redstavom o njemu, k ao odre enom kr ivino m
djelu, sa odre enom teinom k ada se p ojavi. Unap rijed se zna, da e to krivino
djelo imati odreenu radnju i odre enu p osljedicu, koje zakon p rop isuje kao i da
e p ostojati uzrona veza izmeu radnje i zabranjene p osljedice. Unap rijed se n a
osnovu znaaja p rop isanih elemenata d jela, p rop isivanjem kazne za p otencijalao
g uin ioca, odr euje i njegova teina. Sve ovo to je od bitnog znaaja za sveukup
no sagled avanje uslov a i uzroka, a to nije uvrteno u bitne elemente djela ako p
rati dogaaj, kada se isti javi, sagledivo je tek tada. U tom trenutku javlja se
konkretna drutvena struktura, kao najop tiji krimino gen i faktor, zatim p osebni
uslovi i najzad konkretni izvrilac sa svim svojim karakteristikama koje ga d
eterminiu.
Sve ono to je znaajno sa stanovita kriminalne etiolo gije, za sagledavan je
odreen e kriminalne aktivnosti i za njeno p recizno krimino loko oblikov anje i
vr ednovanje, sagledivo je jed ino p oto se doga aj desi. M eutim, imaju i u
vidu, kako s mo nap rijed ukazali, da su sve oko lnosti koje uslovljavaju p ostojanje
odreeno g krivino g djela, u kr ivino p ravnom smislu znaajne i za njegovu
kriminoloku strukturu, moemo u gran icama ov ih inilaca, koji su uslovno unap
rijed odrijeeni, a za p otrebe
teorijskog kriminoloko g p osmatranja, p rihvatiti oblike krvnih delikata, koji
su

28

utvreni u krivinom zakonodavstvu. Ovo tim p rije, to je uslov da se odreeno


p onaanje smatra kriminalnim, da je p o odredbama kriv ino g p rava, p rop isano
kao takvo.

1.9 Socioloke teorije


Socijalizacijska teorija ili teorija uen ja zastup a tezu da je devijantno p
onaanje fenomen koji se ui. Kao to se socijalizacijom ue norme i vrijednosti
koje drutvo p rihvaa, ohrabruje ili nagr auje, ista naela uenja p ojavlju ju se i
kod usvajanja devijatnih normi i vrijednosti, koje drutvo odbacuje i kanjava.
Socijalizacija je drugi naziv za razvoj linosti. Ona oznaava kontinuirano mijen
janje p onaanja p ri emu se n aglaav a uticaj socijaln ih faktora. Socijaln i uslovi i
kontakt sa drugim ljudima, neop hodni su da bi se ljudska jedinka razvila u
humano bie sa ljudskim k arakteristikama.So cijalizacijom se za ivota stiu
vane osobin e. Socijalizacijo m se p ored p ozitivnih mogu sticati i negativne
osobine za drutveni ivot. Socijalizacija se ostvaruje socijaln im uenjem. To je
uenje p ri kome je vana uloga socijalnih faktora, a to znai osoba, grup a i
drutvenih institucija. Osnovni inioci ili agensi socijalizacije su p orodica, kola,
grup a vrnjak a i ira drutvena zajednica, masovni med iji. Gabr ijel Tard je je
1905. godin e u Par izu objavio La p sihologie p enale, gdje navodi zakon
imitacije kao osnovu devijantno g p onaanja, koja p oinje kao moda, a zatim p
relazi u nav iku. Imitacija se stalno ir i meu ljudima
27

tako da p one u viim drutvenim slojev ima ko je zatim op onaaju nii slojevi .
Tarde
p rimjeuje k ako su nekad monop ol na p ijanstvo, skitnju, trovanje i ubojstva
imali samo baruni i kr aljevi, a d anas je to dostup no svima.
Tarde se p osebno bavi p rofesionalnim p rijestup nicima - ubice, dep aroi,
varalice i kradljiv ci,
slino

koji

se

koluju za obavljanje svojih

aktivnosti i

dru gim zanimanjima, ue zanimanje od rane mladosti p o ulicama i

trgovima. Southerland. Lressey i M cLaghy navode kar akteristike devijantnog p


onaanja:
1. devijantno p onaanje je naueno - to znai da devijantnost nije naslijeen
a niti je rezultat manjka inteligencije, oteen ja moz ga i slino;
27

Barnes, Hari Elmer, "Uvod u istoriju sociologije", Beogradski izdavako grafi ki zavod, Beogr

ad,
1982. str 534

29

2. devijantno p onaanje je nau eno u interakciji s dru gim osobama u p


rocesu komunikacije;
3. glavni dio n aueno g d evijantnog p onaanja javlja se u bliskim
osobnim grup ama - najvie ko munikacijo m mas medija - telev izije, asop
isa, novina - igr aju sekundarnu u lo gu u uen ju devijantnosti.
Statistiki p odaci govore kako je meu uhienim i osuenim osobama vie muk
ih osoba, nieg socioekono mskog statusa i iz urbanih p odruja, a manje p rip adnika
viih
28

slojeva .
veom

Teorija

difer encijaln e

asocijacije

objanjava

ovu

ravnoteu

izloenu nekih grup a devijatnim nor mama i skladno tome veom mo gu


nou uenja i p rimjene tih devijantnih nor mi. Teorija je p rimjen jiva i s
obzirom na slubenu zastup ljenost ena u kriminalu, koje p okazuju da su one
tradicionalno odanije zakonu, osim u kratko vrijeme rata, kada je zabiljeen p orast,
p otom globaln i p ad p oslije rata, s p onovnim p orastom u moderno vrijeme. To
se moe objasniti p oveanim mo gu nostima sudjelovanja u drutvenom ivotu
(izvan kue i p orodicai), p osebno tokom drugo g svjetskog rata, kad a je v elik i broj
mukar aca b io mob iliziran, a ene su p reuzele bitnu drutvenu ulogu u javnom
ivotu i tako p ostale izloenije devijantnim nor mama, to je karakteristino i u
novije mod erno vrijeme kad a sa p romjenom tradicionalnih ulo ga, raste i mo gu
nost, p a i izloenost uenja dev ijantno g p onaanja. Socijalizacijska teorija uzima
u obzir gotovo sve inio ce ko ji se p ojavlju ju na p utu uenja, ukljuiv anje i
ivljenja drutvene stvarnosti, a zbog ozbiljnosti kojim se i danas p rimjenjuje u
objanjenju dev ijantnih formi, n astalih desetljeima n akon njenih p oetnih teza,
moemo joj p rip isati i izvanvremensku r elativnost. M oe se ip ak p rigovoriti da
je devijantnost u zavrnici gotov p roizvod, koji se jednostavno mora dogoditi.
Sociloka misao o delinkvenciji nastala je iz kritino g odnosa n ekih socio lo
ga i kriminolo ga p rema antrop olokim, biolokim i p siholokim shvatanjima.
Sociloke teorije p onaanja linosti, a shodno tome i delinkventne linosti, p
osmatraju se kroz drutvene uzroke koji je formiraju kao takvu. U p ogledu
p ristup a R.Korn i L.W.M cCorkle dijele socio loke teorije u dv ije grup e:
1. teorije koje p ovezuju krimin alitet sa drutvenom strukturom i
2. teorije o kriminalizaciji p ojedinca.
28

408.

Haralambos, Michael, Head, Robin, "Uvod u sociologiju", Globus, Zagreb, 1980. str

30

U p rvoj grup i najp oznatije su teorije anomije i teorije kulturno g konflikta, a u


drugo j grup i najp oznatija je teorija d iferen cijalne asocijacije.

1.9.1 Teorija
anomije
Osniva

teorije

ano mije

je

fran cuski

sociolo g

Emil

Durkheim.

On

kriminalitet objanjava k ao p roes deregulacije, odnono slab ljen je uticaja


drutvenih normi i reakcija, k ao stanje k ada r anije nor me i standardi v ie
dobijaju karakter p reivjelosti i istroenosti. Po Durkheimu, uzroci kriminaliteta
su u p rirodi drutva, u samom drutvu, tj. u meusobnim odnosima ljud i u
konkretnom drutvu. Stanje anomije p osebno je karakteristino za rad ikaln e
drutvene p romjene

kada

dolazi

do poremeaja i kr iza u ko jima p restaje

drutvena kontrola i obezvrjeuju se postojee vrijednosti.

Po

Durkheimu,

devijantnost je neop hodna u drutvu, i ona ima dvije vane funkcije. Prvo, dev
ijantnost ima adap tivnu funkciju. Budui da u drutvo uvodi nove ideje i izazove,
devijantnost ima snagu inovacije i dovodi do p romijen e. Druga funkcija
devijantnosti jeste u odravanju granice izmeu ' 'dobro g'' i '' loeg'' p onaanja u
drutvu.Kriminalni sluaj moe izazvati reakciju cijelo g ko lektiva koja vod i p rema
veoj grup noj solidarnosti i kristalizaciji drutvenih normi. Drugi p redstavnik
ove teorije, amer iki socio lo g Robert M erton, u osnovi je p rihvatio Durkheimov
p ojam anomije. Osnovna p ostavka M ertonovog uen ja je da je izvor krimin ala
utkan u samu drutvenu strukturu. On istie da je kr imin alitet p osljedica raskorak a
izmeu kulture i strukture drutva, odnosno

izmeu kulturnih

ciljeva i

mo gunosti njihovo g ostvarivanja. Na tenziji koja p ostoji izmeu drutveno


p rihvaenih vrijednosti i ogran ien ih sredstava za njihovo ostvarivanje, M erton
je razlikovao p et moguih naina r eagovan ja:
1. Konformisti p rihvataju i optep riznate vrijednosti i konvencion alna sredstva
za njihovu realizaciju, bez obzira da li su u tome usp ijeni ili ne veina
ljud i sp ada u ovu kategoriju.
2. Inovatori nastavljaju da se p ridravaju drutveno p rihvaenih vrijednosti
ali koriste nelegitimn a i nezakonita sredstva da do n jih dou. Primjer ovo g
tip a p redstavljaju kriminalci ko ji stiu bo gatstvo kroz nezakonite
djelatnosti.
3. Ritualisti se p ridravaju drutveno p rihvaenih standarda iako gub e iz vid a
vrijednosti koje stoje iza tih standarda. Pravila se slijep o p otuju radi njih

31

samih, bez nekog ireg cilja. Ritualisti bi bili oni ljudi ko ji ostaju p
rivreni dosadnim p oslovima, ak k ad ti p oslovi ne p ruaju nikakv e
iz gled e za usp ijenu karijeru, a ni dovo ljno ben eficija.
4. U kategoriju on ih koji se p ovlae sp adaju ljudi koji su p otp uno
izgubili takmiarski duh, istovrijemeno odbacu jui
vrijednosti

dominantne

i odgovar ajua srijedstva za njihovo ostvarivanje. Takvi p

ojedinci, u glavno m
''nap utaju'' drutvo, p rimjer za ovu kategor iju mo gli bi biti p rip
adnici zajednica ko je se same izdravaju i same su sebi dovoljn e.
5. Buntovnici odbacu ju i p ostojee vrijednosti i sredstva za njihovo ostvarivanje,
ali imaju

jaku

elju

d a ih

zamijene nov im i d a na taj nain

rekonstruiu drutveni sistem. U ovu kategoriju sp adaju lanov i radik alnih p


olitikih grup a.
M ertonovu teoriju kritikovali su u tri
take:

Teorija ima o gr anienu up otrebu ''rastezljivo g'' okv ira. Teoriju je n eop
hodno p roiriti i dop uniti.

On

nije

p ostavio

nikakve

sp ecifine

hipoteze

formiranju

prestupnikog p onaanja.

Objanjavanje anomije se odnosi samo na n eke odbojn e radnje, dok ih


velik i dio ne obuhvata.

1.9.2 Teorija
identifikacije

diferencijalne

asocijacije

Osniva teorije difer encijaln e asocijacije je amer iki sociolo g i kriminolo g


E. Sutherland. Prema ovo j teoriji, delinkventno p onaanje n astaje kao p
osljedica interakcije p ojedinca sa dru gim osobama u r azliitim grup ama. Zap ravo,
delinkventno p onaanje se stie uenjem u p rocesu druenja sa delinkventnim p
ojedincima, a naroito u delinkventnim grup ama, odnosno asocijacijama, koje
su

delinkventu najblie.

Kroz

druenje,

odnosno

komunik aciju

sa

delinkventnim p ojedincima i grup ama stiu se navik e i tenje koje su u sup


rotnosti sa zakonskim p rop isima, tako da dolazi do p rivikavanja na delinkventno p
onaanje. U ovim interak cijama susreu se dvije vrste kultura.jedn a se isp oljava
u duhu zakonskih normi, a dru ga p utem kriminalnih nor mi, to neminovno
dovod i do konf likta u odnosu na zakon.Na temelju kritike
asocijacije

r azvila

se

teorije

teorija

dif erencijalne
difer encijaln

e identifikacije.M noge osobe koje su

izloene djelov anju d elinkv entne

sredine n e
p odlijeu uticaju sredin e, odnosno ne p rihvataju delinkventno p onaanje, dok
na
32

druge djelovanje sredine ima snaan uticaj tako da vre krivina djela. To znai da
p ojedinac, a zavisno od svojih motiva, slobodno b ira mod ele sa ko jima e
se identifikovati.
Do identifikacije dolazi u p rocesu interakcije sa drugim osobama, i up ravo zbog
toga Glaser (1956) se zalae za p rekoncep tualizaciju teorije dif erencionaln e
asocijacije. Njegov p rijedlo g je da se umjesto p ojma ''diferen cijalna asocijacija''
p rihvati p ojam
''diferen cijalna identifikacija'' koji je, p o njemu, mno go bolji i p
rihvatljiviji.

1.9.3 Teorija
dezorganizacije

drutvene

Pojam drutvene dezorganizacije najee se up otrebljava kada se eli ukazati


na neto to odudara od normalno

ureeno g i or ganizovano g ivota i

izaziva nep rilago enost i rascjep u jedinstvu ciljeva, iji krajnji rezultat je
remeenje normalno g funk cionisan ja p ojedinca i grup a, odnosno drutva. Sve
teorije drutvene dezorganizacije, b ez obzira na varijante, dovode u v ezu
delinkventno p onaanje sa veim

drutvenim p romijenama,

disharmon ijom,

konfliktima,

odnosno

neujednaenim

razvojem

kulture itd. Ove p romijene n eminovno dovode do javljanja novih znaenja i


vrijednosti i one uslovljavaju odsustvo koordinacije u interakcijskim odnosima.
Odsustvo

koordinacije

naziva

se

'' grup ni

rascjep ''

za

njega

je

karakteristino iezavan je jedinstva u p onaanju ljudi i p ojava devijacije.


Sv e drutvene p romjene onemo gu avaju drutvenu kontrolu, i u isto vrijeme p
odstiu p ojedinca da zadovoljava svoje interese na raun javn e dobrob iti.
To stanje Sutherland i Cressey nazivaju stanjem drutvene dezorganizacije ili neor
ganizacije za koje je karakteristino da p ojedin ci, iz svih drutvenih slojeva, tee
veoj zaradi i lakem ivotu, te da se bo gatstvo p osebno cijeni i dobija karakter
nov e

drutvene vrijednosti uz istovrijemenu osudu siromatva koje se smatra

sramotom.
Po Elliottu, drutvena dezorganizacija je takvo stanje drutva i grup a, iz kojih je
ono sastavljeno, u kome snage razaran ja, koje inae p ostoje u svakom
drutvu, p reovlauju nad snagama sklada i r eda, i u ko me stoga vladaju konfliktni
odnosi, koji mogu da izbiju na raznim osnovama, tj. u formi kulturnih, p olitikih,
rasnih, idejnih i drugih sukoba, to je p osebno karakteristino za p eriode p romjena

u sistemu jedno g
drutva i njegovih ustanova. Cohen p od drutvenom dezorganizacijom p
odrazumijev a

33

naruavanje sistema interak cije. Po Cohenu, drutvo, odnosno drutveni sistem


sastoji se iz razliitih aktivnosti, koje se javljaju k ao red stvari, kao p oredak do
gaaja.

1.9.4 Teorija
kontrole
Svrstava

se

meu

socijalne

najp op ularnija

usmjeren a p roblemima

objanjenja

devijantnosti,

vie

je

kriminala i delikv encije nego dru gim dev ijantnim

formama. Budui da poetna p retp ostavka govori

devijantnom p onaanju

kao rezultatu odsutnosti socijaln e kontrole ili sp reavanju dev ijantnosti, autori se
u glavnom slau da bi bez kontrole ljudi bili slobodni initi sve to im se uini
kao p rirodna p otreba, dok se miljen ja razliku ju u p ogledu p otrebnog stup nja
kontrole u drutvu.
Teorija kontrole n aglaav a da je svako motivisan za kr imin alni in i d a nema p
osebne motivacije neop hodne za objanjen je d evijantno g p onaanja, p a stoga
nije nuno p ojasniti motivaciju. Razlog djelov anja nekih osoba s takvom
motivacijom je u injen ici da p ritisak dru gih osoba na tu osobu p ovremeno p op
uta i na kr aju se slomi. Hirschi objanjav a kako drutvena kontrola neutralizuje
sklonost devijantosti:
1. odanost - odnosi se na p ovezanosti osobe s grup om kroz osjeaje i afekte,
p otovanje i kroz socijalizaciju grup nih normi;
2. obveza - op isuje step en do kojeg osoba razvija najnii nivo konformistiko
g p onaanja, znajui da dev ijantni in koji u groava dru ge obilu je
sankcijama;
3. ukljuenost - se odnosi na tjelesne aktivnosti nedevijantne p rirode, zbog
kojih
ostaje malo vrijemena za delikv enciju (p rimjer-bav ljen je koarkom,
tranjem, fizikim rado m)
4. vjerovanje- znai linu sklonost dominantnom vrijednosnom sistemu.
Pokuavi ukazati na uzroke sklonosti kriminalitetu, Hirschi navodi da su mnoga
istraivanja, p a tako i njegovo p otvrdila hip otezu da je oekivanje veeg
obrazovno g postignua v ezano uz socioekonomski status p orodicai. Postoji p
ovezanost izmeu socioekonomsko g statusa roditelja i obrazovnog oekivanja
sinova: Roditelji s boljim socioekonomskim statusom vre p ritisak na djecu kako

bi p ostigla vii obrazovni status, ako djeca n isu u mo gunosti ostvariti


obrazovno oekivan je to moe biti uzronikom njihova krimin alno g p onaanja.
Ova logik a vie vrijedi za p rip adnike
srednjeg nego za p rip adnike nieg socijalno g sloja, budui da roditelji s
niim
34

obrazovanim nivom n e vre p ritisak

za viim obrazovnim statusom svoje

dijece. Teorija socijalne kontrole p osebno teite u objanjenju razvoja krminalno g


p onaanja stavlja na adolescentno razdoblje, jer su obveze adolescenta p rema p
orodicai, koli i drugim socijalnim

institucijama,

te buduoj radno j ulozi,

eksterni izvori socijaln e kontrole, koji izazivaju odbojan stav p rema kriminalu.
Primarn i interni izvori su lini stavovi, vrijednosti i vjerovanja. Na indiv idualno m
nivou, uticaj formalnih institucija socijaln e kontrole (p olicija i sudovi) zavisi
od

linih

stavova p rema p otivanju zakona, te stavova p rema p oliciji i

sudovima, to sp ada u internu kontrolu, dok se eksterna kontrola odnosi na p


redvidiv

rizik

od

p olicijske p risile i

legalno g sankcioniran ja od strane p

ravosudnog sistema.

1.9.5 Teorija
raskoraka

kulturnog

konflikta

kulturnog

U sreditu ove teorije je shvatanje d a su konflikti na p odruju kulture, odnosno


kulturnih normi razliitih drutvenih grup a, glavni uzronici delinkventnog p
onaanja. Pojedine drutvene grup e imaju sp ecifine kulture sa svojim vr
ijednostima i nor mama p onaanja svojih lanova, koje se u veoj ili man joj mjeri
razliku ju od vrijednosti, normi i stavova drugih grup a. Ovoj teoriji se p ridaje p
oseban znaaj u objanjen ju kriminaliteta i ostalih socijalno p atolokih p ojava, i
zastup aju je mno gi ameriki sociolozi i kr imino lozi kao to su Sellin, Sutherland,
Youn g, Neumey er i dru gi. Sellin je u svom djelu ''Kulturni sukobi i zloin''
diferencirao kulturne sukobe na p rimarne i sekundarne. Do p rimarnih konflik ata
dolazi k ada do e do sukoba izmeu nor mi i vrijednosti razliitih kultura.
Sekund arni konf likti nastaju unutar iste kulture, i p osljedica su stvaranja
razliitih drutvenih grup a koje imaju razliita shvatanja drutvenih vrijednosti,
normi i odnosa. Po Sellinu, ovi konflikti p redstavljaju glavn i izvor kriminaliteta,
jer ta transformacija od homo gene i integr isane kulture

u heterogenu i

dezintegr isanu kulturu uslovljav a razne konfliktne situacije.

1.9.6 Teorija
subkultura

delinkventnih

Teorija delinkventnih subkultura nastala je u amerikom drutvu, i ona se u veliko


j mjeri oslanja na shvatanja teorije ano mije. Cohen je n astojao da ob jasni d elinkv
enciju bandi. Po Cohenu, p ojava subkulture, kao to su bande delinkven ata, je p

osljedica
klasne strukture ameriko g
ameriko m

drutva.

Zbog onemo gu avan ja usp jeha u

35

sistemu vrijednosti p rip adnicima n iih klasa, p ojava subkulture je na neki


nain grup ni od govor i rjeen je p roblema izazvanih ''forsir anjem'' sredn je k lase.
Po Coh enu, p ostoji vea vjerovatnoa da se kod radnike djece mno go ee p
ojavi delinkventno p onaanje u odnosu na djecu p rip adnike srednjih slojev a. Ova v
jerovatnoa temelji se na injenici da d jeca vremenom p ostaju svjesna p ostojanja
znaajnih r azlika izmeu p ojedinih slojeva, ko je oni osjeaju kako na seb i tako i u
svojoj p orodici.
U svojim radovima Cloward i Ohlin (1960) se slau sa Cohenom da veina
maloljetnih delinkvenata p otiu iz niih slojeva radn ike k lase. Ono to
je karakteristino za delinkventnu subkulturu je injen ica d a od svojih p rip
adnika zahtijeva delinkv entno p onaanje

ako osnovni uslov za sticanje

statusa u toj subkulturi. U literaturi se sreu tri osnovna tip a subkulture:


1. Kriminaln a subkultura, za koju je karakteristina zabranjen a djelatnost kao
to je np r. p rep rodaja droge ili kr aa, a to lanov ima omo guav a p
ostizanje eljenih materijalnih usp jeha.
2. Konfliktna subkultura, za koju je k arakteristina n asilnost i agresivnost u
nestabilnim p relaznim p eriodima sa namjerom ostvarivan ja statusa.
3. Subkultura p ovlaenja, koju p redstavljaju osobe koje nisu p rimljene ni
u kriminalu, ni u konfliktnu subkulturu.

1.9.7 Teorija
etiketiranja
Teorija etiketiran ja ili teorija socijalno g iterakcion izma se dosto razlikuje od
ostalih socioloskih teorija o etiolo giji kr imin aliteta, a n jihovi najznaajniji p
redstavnici su Howard Becker, Edwin Lemert i Erwin Gofoman. I ovo terija, kao i
n eke p rethodno p omenute, p olazi od p rocesa interakcije, ali je ov a interak cija
dru gaija. Prema ovo j teoriji, interakcija se odvija izmeu on ih koji r eaguju na
to p onaanje i p ritom ga ocjenju ju i defin iu kao devijantno i kr imin alno.
Predstavnici ove teorije objanjavaju devijantnost ne kao skup karakteristika p
ojedin ca ili grup a, ve k ao proces interak cije izmeu p restup nika i onih ko ji to
nisu.

Etiketa je

oznaka drutvene reakcije n a kriminalnu radnju, odnosno

stigma ko ja p rati njenog izvrioca, n erijetko i tokom cijelo g ivota. Po


Beckernovom shvatanju identitet p restup nika stvara se p rije kroz etiketiranje nego
kroz konkretnu delikventnu aktivnost. Da li je neka konkr etna radnja
delikventna ili nije zavisni od drutvene radnje. Etiketiranje ne utie samo na to

kako
36

drugi vide tog p ojedin ca, v e i na to kako etiketiran a osoba v idi samu sebe,
Lemert je razvio model razumjevan ja nain a na koji devijantnost p ostaje dijelom
ili osnovom neijeg identiteta. Po njemu je devijantnost p otp uno uobiajna p
ojava koja esto p rolazi nekanjeno. Lemert je p oetni in krenja normi n
azvao

p rimarnom devijantnou. Ovakve radnje se smatraju b eznaajn im za

samoid entitet neke osobe


dolazi do p rocesa u kojem se d evijantnost normalizuje. U nekim sl., nor
malizacija
izostaje, a osoba se onda etiketira k ao kriminalac ili delikvent. Lemert je kor istio
izraz sekundarna devijantnost da bi op isao sluajeve k ada p ojedinci p onu da p
rihvataju etiketu koja im se p rip isuje i sebe vide k ao p restup nike.
Veliki bro j teorija u med jusobnoj komun ikaciji, odnosno nadop unjavan ju moe
dati znaajan dop rinos u boljem rasvetljavanju uzroka nastanka delikventnog p
onaanja. Zbog tog nedostatka mno gih teorija, vei broj autora se zalae za jedan
nov i, dru gaiji p ristup u objanjavan ju etiolo gije delikventno g p onaanja. Polazi
od toga da uzroke delikven cije trai u faktorima koji su razliiti p o svojoj p
rirodi i p orijeklu. Ovi p ristup i su p o svom karakteru p luralistiki ili mu
ltifaktorski i usmjeren i su na isp itivanje p ovezanosti delikven cije sa r azliitim
in iocima i uticajima koji do laze kako iz subjektivnog tako i objektivnog p
odruja. Najei nain mu ltifaktorskog pristupa u izuavanju i objanjenju kr imin
aliteta i p restup nitva je teorija fektora i to njena v arijanta mno gostruke
uzronosti. Po ovoj teoriji kriminalitet i p restup nitvo su rezultat djelovanja mno
gobrojn ih i razliitih faktora.
Labelin g ili teorija etiketiranja sp ada u razvojne koncep cije, uglavno m
usmjeren e socijalno j p sihologiji devijantnosti, a bav i se p retp ostavkama
29

devijantnosti na individualnim i malim grup nim nivoima . Odgovaraju i na p


itanje zato se neki
p ojedinci p oinju d evijantno p onaati, zagovornici ove teorije naglaavaju
vanost
drutvenih definicija i negativnih drutvenih sankcija koje su p ovezane s p ritiscima
na osobu

i koje uslovljav aju

vie d evijantnih

individualno g djelovan ja p reusmjer ena

djela.

Pozornost

je od

socijalno j reakciji, tj. din amici

drutveno g def inisanja p ojedinih aktivnosti osoba kao devijantnih. Razvojni


p roces

kojim rezultira devijantnost sadri razliite inicijacije,

rihvaanja, usvajanja i zatvaranja u devijantnu ulo gu zbog uticaja dru gih.

29

Zvonarevi, Mladen, "Socijalna psihologija", kolska knjiga, Zagreb, 1981. str

667

37

Svi se teoretiari slau da oznake devijanta p roizvode temeljne p romjene u p


rirodi i p rimanja dev ijantnosti za osobu koja je etiketirana, tako, slubena
etiketa k ao delikvent, kriminalac, homoseksualac, narko man, p rostitutka ili u
mobolan moe imati ozbiljne p osljedice za daljn je p onaanje.
razlika izmeu

Bitna

je

p rimarn e devijantnosti koja se sastoji od devijantnih djela p rije

nego su javno etiketirane i koje ukljuuju op asnost i mogunost uslovljavan ja


sekundarne d evijantnosti, koje Lement op isuje kao p onaanje osobe p omirene s
ulo gom dev ijanta, to je p rouzroeno s oznakom koju nosi. Etiketiranje osobe
kao devijanta moe rezultovati nastavkom devijantno g djelovanja i r azvojem
dev ijantne k arijere do stup nja sekundarne devijantnosti i elje za odvajanjem
od sudjelov anja u konven cionalnim grup ama i organ izovanju unutar dev ijantnih
grup a. Neki dev ijanti, kako n avodi Kitsuse, ustaju p rotiv

svojih

etiketa p

okuajem r eafir macije svojih vr ijednosti i iz gubljeno g drutvenog statusa.


Takvi tercijarni dev ijanti mo gu se p ridruiti drutvenim p okretima za borbu p
rotiv negativnog imagea, kako bi p orekli da su devijanti. Kitsuse ih razlikuje
od

sekundarn ih,

jer

oni

aktivno

p rotestvuju p rotiv

vlastitih

oznaka p

okuavajui odbaciti odbaenost, dok su sekundarni d evijanti p asivni p rimatelji


i nositelji svojih etiketa, koji se adap tiraju na p roces etiketiranja.

1.10 Socio-kulturni uzroci delikventnog ponaanja


Tu se najee sp ominju: klima i geo gr afski p oloaj, katastrofe, ratne i p
oratne p rilike,
siromatvo

ekonomske krize
i

nezap oslenost, urbanizacija,

p rivredne

i migracija,

dep resije,

p orodica,

kola,

slobodno vrijeme i sredstva masovne komunikacije.

1.10.1
Ratovi
katastrofe

Ratni uslovi dovod e do jav ljan ja n iza p ojava ko je, n a nek i n ain, uslovljavaju
vrenje kriminalnih djelatnosti. Po miljenju Hentiga maloljetnika delikvencija je
jedna od najozbiljnijih p roblema koji se javljaju u ratu. Ona nastaje zbog nep
ovoljnog nadzora roditelja nad maloljetnikom, jer je otac u ratu, a majka je zaokup
ljena p roblemima oko p rehranjivanja p orodice. Slina situacija p ostoji i u
vrijeme nep osredno p o okonanju
iscrp ljenosti, razorenosti

rata.

Zbog

materijalnih dobar a

op
i

te
p

roizvodnih kap aciteta, suavanja obima materijaln e p roizvodnje, u tim p


eriodima

esto se p relazi na racionalizaciju rasp odjele p otronje. Katastrofe nastaju na


dva
38

naina i to djelovanjem p rirodnih sila, p rivrednih i nep rivrednih, a mo gu biti i


rezultat djelovan ja ljud i, iz nehata, nenamjerno g ili n amjerno g djelov anja.
U sredistu kriminolokih istraivanja, p revenstveno su katastrofe i nesree
koje su rezultat sabotaa ili namjerno izazvanih p oara. Dosadanja iskustva p
okazuju da takva djela obino in e neuravnoteene osobe r adi osvete, ali ih moe
uiniti i grup a ljudi zbo g ekonomskih ili p olitikih motiva. Za katastrofe irih
razmjera v jeruje se d a imaju krimino gen i uinak zato to p osp jeuju i
ubrzavaju

dezorganizaciju

uklanjaju

svak i oblik

drutvenih struktura, a p onekad ak p otp uno


drutvene kontrole.

Pod p ojmom katastrofa ovdje

razumijemo sve vrste nesrea, tekih ili ak neizvjesnih situacija, koje se p ojavlju
ju iznenada. Katastrofe kod lokalno g stanovnitva izazivaju osjeaj od govornosti
i p ojaavaju osjeaj p rip adnosti toj zajednici, zato su neki istraivaci (Barton
i Dy nes) miljenja da sve kr ae i p ljake koje se do gode n a ugroenom p
odruju uin e isklju ivo doljaci. Oni p osebno naglaav aju op asnost koju sa
sobom nosi dolazak sp asilakih slubi, jer p ostoji mogu nost da osobe sumnjiv ih
motiva bez ikakve kontrole dou na u groeno p odruje.

1.10.2 Ekonom
nezaposlenost

ske

prilike,

sirom

atvo,

Pojava i p orast kriminaliteta u literaturi se vrlo esto dovodi u vezu sa p rivrednim


krizama i dep resijama. Privredn e dep resije dovode do oskudice materijaln ih
dobar a, do veliko g i naglo g p oveanja cijena ko je n ajee p relaze granicu kup
ovne moi veine stanovnika. Dolazi do otp utanja veliko g broja r adnika, a
gubitak p osla teko p ogadja i njihov e p orodice, tako d a se ep idemino ir i talas
op tog osiromaenja. U takvim uslovima koji su p uni neizvjesnosti i op
asnosti, p osebno za budunost p ojedinca i p orodica, do lazi do ap atije, r
azoarenja, linih k azni, p rotesta, sukoba. Cijela atmosfera je konfliktna i p
ovoljna za d elikventna iskuenja, jer dolazi do naglaeno g d jelov anja razliitih
faktora, ob jektivnih i subjektivnih, koji mo gu dovesti do neke kriminalne
djelatnosti. Belgijanac Quetelt se medju p rvim p oeo zanimati za ovu

roblematiku. Tako je on tridesetih god. 19. vijeka ukazao na kriminolo gen i


znaaj velikih p rivrednih p rotesta. Lacasan ge, M ay er i Exner i mno gi dr.
takodjer, p rivrednim
Ekonomske krize

krizama

p rip isuju

znaajan

krimino geni

utiecaj.

i p rivredne dep resije k arakteristine su za zemlje u p rocesu

tranzicije, a meu njima su


drave nastale rasp adom Jugoslavije i dru ge bive socijalistike

zamlje.

39

Siromatvu i njegovo m utjecaju na kr imin alitet u literaturi se p ridaje znaajna p


anja. Po jednom shvatanju siromatvo je osnovni krimino gen i faktor, a p o
drugo m, siromatvo nema znaajno g uticaja na kriminalitet. Prvo shvatanje
je p osebno zastup ljeno u kriminolokoj literaturi, i u glavnom se vee za nie
drutvene slojev e. Predstavnici dru go g shvatanja ne odb acuju u p otp unosti
uticaj siromatva na kriminalitet, ali mu ne p ridaju znaajnu vanost, jer
smatraju da je njihov uticaj ogran ien, a esto i nep oznat. Ovo shvatanje p
odravaju Burt, Healy , Bonger i dr. Bijeda i siromatvo su p risutni u svim
zamljama bez obzira na njihov p rivredni razvoj. U visoko razvijenim zemljama p
ostoji najvei kontrast izmedju bogatih i siroman ih. Najbolji p rimjer ovo g
kontrasta su siromane etvrti svjetskih metrop ola u kojima ive tzv. Socijalno p
roblematine grup e. U ovim etvrtima, najee stanovnici ive bez osnovnih
egzistencijalnih p otreba i u njima vladaju bijeda i siromatvo. Struktura stanovnika
ovih etvrti je hetero gen a i u n jima se sreu razne p roblematine osobe. U rasp
ravljanju o uticaju siromatva na nastanak delikven cije i krimin aliteta moraju
uzeti u obzir i drugi, objektivni i subjektivni faktori, koji imaju snaan uticaj
na nastanak ovih p ojava.
Nezap oslenost ima snaan uticaj na ukup no p onaanje ljudi, a u izvjesnoj mjeri n
a njihovo krimin alno i socijalno-p atoloko p onaanje. Nezap oslenost teko p
ogadja u p rvom redu p ojedinca i p orodicu, tako da esto stvara p osebno
teku p sihiku situaciju medju lanovima p orodice. U literaturi se smatra d a p
ostoji kauzalna veza izmedju nezap oslenosti i kriminaliteta, p osebno kod mladjih
osoba koje n isu usp jele da zavre kolu, da se p rofesionalno op skrbe, p a da p
ronau adekvatno zap oslenje. M edjutim, u p rouavanju odnosa nezap oslenosti i
kriminaliteta mora se voditi rauna o nizu p itanja kao to su vrijeme trajan ja nezap
oslenosti, mogu nost novog zap oslenja itd.

Besp oslene osobe koje ne p

osjeduju vrst karakter, samop ouzdanje i druga p ozitivna svojstva esto se p od


udarom ap atije i razoarenja odaju neko j socijalno- p atolokoj p ojavi.

1.10.3
Urbanizacija
migracije

M noge statistike analize p okazuju da u nizu zemalja up oredo sa industrijalizacijo


m i urbanizacijo m raste stop a delinkven cije i kriminaliteta. Na osnovu bro jnih
analiza raenih u nizu uoen e su mno ge sp ecifinosti u p ogledu naina jav ljan ja

kr imin aliteta
40

u gradskim i seoskim sredin ama.

Jedn a od

tih

sp ecifinosti je da se

kriminalitet maloljetnika mno go vie jav lja u gr adskim p odrujima, tako d a


se i tretira k ao p reteno urbana p ojava. Industrijalizacija je tjesno, odnosno
funkcionalno

p ovezana sa p rocesom urbanizacije, sa stvaranjem veih

koncentracija stanovnitva u gradskim p odrujima, te sa ublaavanjem tradicion


alnih razlik a izmeu ruralnih i urban ih sredina. Sve ove p romjene imale su
znaajan uticaj i na p ojavu kr imin aliteta. Stanovnitvo koje odlazi iz sela u grad
ostavlja svoj dotadanji socioku lturni amb ijent sa

susjedskim,

p rijateljskim,

emocion alnim i dru gim vezama, kao i iskustvima steenim u njemu i p relazi u
novu sredinu p unu neizvjesnosti. U novoj sredini oni se sreu sa novim nainom
ivota, drutvenim p ogled ima, navik ama, shvatanjima i normativnim sistemima
uop te, koji su znaajno razliiti od dotadanjeg. Stari obiaji, tradicije i vrijednosti
se gube i zamjen juju novim.
Za kriminoloke analize uticaja urban izacije i urbano g naina ivota na p
ojavu kriminaliteta i maloljetnike delinkvencije v ano je utvrditi gustou i
kvalitet stanovanja, p odruja iz kojih su se doselili novi stanovnici, motive zbo g
kojih su se doselili, kakav je odnos izmeu njih i starosjedilaca, duinu bor
avka, tekoe u adap taciji, itd. Postoji vea vjerovatnoa da e se kriminalitet
urbanih sredina sa veim p rilivom novo g stanovnitva koje se znaajno razlikuje p
o brojnim obiljejima (zemlja p orijekla, obrazovni nivo, rasa, obiaji, itd.) u
odnosu na starosjedioce, znaajno razlikovati i p o obimu i p o strukturi u odnosu
na druge homo genije urban e sredine. M igracijska kretanja stanovnitva p o nekim
autorima imaju znaajan uticaj na p ojavu kriminaliteta, njegov ob im, strukturu
i teritorijalnu rasp rostranjenost. M eutim, osvijetljavan je ovo g p roblema n ije
mo gue b ez sagledavan ja, u p rvom redu,

razloga migracije,

rethodnih

socioku lturnog p orijekla migranata

migracija,

broja

itd. Sigurno je da isti uticaj na p ojavu kr imin aliteta nemaju ekonomsk i migranti
i oni koji su na p odruju iz kojeg su emigrir ali ve p rip adali mar ginalnim grup
ama, p a je to i jed an od razlo ga to nap utaju to p odruje.

1.10.4 Porodica
odnosi

drutveni

Vrlo esto p orodica se dovodi u vezu sa kriminalitetom i dru gim socijalno-p


atolokim p ojavama, ova p atologija moe da se isp oljava n a p odruju branih
odnosa, a moe d a

se izraava i u delinkventnom p onaanju djece k ao p osljedica negativnih p


orodinih
41

uticaja. Zato se u literaturi esto govori o uticaju negativnog p orodinog okruenja n


a p ojavu maloljetnik e delinkven cije. Posebno je znaajna transmisiona ulo ga p
orodice u socijalizaciji linosti. Ova transmisiona ulo ga o gled a se, p rvo, u p
ovezivanju p rimarnog p orodinog svijeta sa svijetom van p orodice, i drugo, u
p ovezivanju vanjskog svijeta sa p orodinim, a n a taj nain u p orodine odnose
unose se drutveno p ozitivne vrijednosti. U p rocesu socijalizacije lini p rimjer u p
orodici igra izuzetno znaajnu ulo gu, jer se d jeca p rirodno orijentiu p rema
svojim rod iteljima koji su im
obrasci kako za p onaanje tako i za zauziman je stavova o p ojedinim p itanjima
sa kojima se susreu u ivotu. Porodica je p rva p edagoka arena i zato se vasp
itanje i formiranje mladih lanova drutva smatra njeno m osnovnom socijalnom
funk cijo m.
Porodino okruenje moe, p ored p ozitivnih vriti i negativne uticaje u p
rocesu formiranja svojih n ajmlaih lanova. To se u p rvom redu odnosi na one p
orodice koje zbog razliitih uzroka nisu u stanju da od govore svom zadatku u p
ogledu p ravilno g vasp itanja i socijalizacije svojih najmlaih lanova. Zato u
nauci s p ravom vlada uvjerenje da se objanjenje delinkv entnog p onaanja mlad ih
ne moe ni zamisliti bez sagledavan ja n egativnih uslov a i uticaja kojima su oni
izloeni u svojoj p orodici. U objanjenju delinkventno g p onaanja mlad ih u
literaturi se p osebno ukazuje na: nep otp unost p orodice, p oremeene p orodine
odnose, v elik i broj djece u p orodici, nizak obrazovni i kulturni nivo roditelja, n ep
ovoljne stambene uslove itd. Strukturalna cjelov itost p orodice p redstavlja znaajan
p reduslov njene funkcionaln e ad ekvatnosti. Nasuprot tome, poremeaji u
strukturi p orodice imaju negativan uticaj na ukup an p orodini sistem i njegovo
funkcion isanje. Nep otp unost p orodice moe biti izazvana brojnim in iocima i
imati vie oblika. Zavisno od toga kojim je inio cima uslovljen a, ona ostavlja
dosta razliite p osljedice. Tako razorenost p orodice koja je rezultat utiecaja ko
ji su van moi p orodice, kao to je smrt neko g od roditelja, imaju slabije nep
ovoljno dejstvo. S druge strane, p orodice ija je struktura p oremeena p reteno
subjektivnim slabostima rod itelja, k ao to su razvod, vanbranost i drugi
razlozi odvojeno g ivota roditelja, imaju neup oredivo tee p osljedice p o
djecu i njihov razvoj.
Narueni p orodini odnosi znaajno su p ovezani sa devijacijama u p onaanju
mladih. Teoretiari up ozoravaju

da su p orodice sa formalno

ouvanom

strukturom, ali sa poremeenim p orodinim odnosima, d aleko r izinije za p

ojavu delinkven cije kod

42

djece. M eu brojnim nep ovoljnim elementima p orodine atmosfere, koji mo gu


svojim djelovan jem dop rinjeti jav ljan ju delinkvencije mlad ih, najtee p osljedice
imaju lo i meusobni odnosi roditelja p rema djeci, kao i njihov negativan
odnos p rema drutvenim vrijednostima i p rop isima koji te vrijednosti tite, to
se izraava p reko kriminaliteta i dru gih socijalnop atolokih oblika p onaanja
roditelja. Stalne konf liktne situacije, alkoholizam i nasilje u p orodici mo gu
ostaviti trajne p osljedice na p sihu djece. U ovim p orodicama esto dolazi do
odbacivanja djece, koje bez obzira na motive, udaljav anja d jece od p orodice
tako da se ona esto odaju bjeanju, skitnji, agr esivnom p onaanju, kraama i
dru gim oblicima devijantnog p onaanja. Pitanju kvaliteta i nain a vasp itanja
djece u kriminolokim i drugim istraivanjima daje se znaajno mjesto. Tako su
se ovim p itanjima bavili Burt, M annheim, Glueckovi i mnogi drugi. Burt (1925)
je utvrdio da je u uzorku maloljetnih delinkven ata bilo oko p et p uta vie onih sa
man jkavim vasp itanjem nego u kontrolnoj grup u nedelinkv enata. Pod p ojmom
manjk avo g vasp itanja Burt je p odrazumijev ao strogo i p retjerano p op
ustljivo vasp itanje kao i p omanjkanje vasp itanja. Glueckovi su u svojim
istraivanjima utvrdili d a p ostoji razlika izmeu delinkventne djece u odnosu n
a kvalitet odnosa izmeu roditelja i djece. S p itanjem vasp itanja i p orodine
kontrole p ovezano je i p itanje d iscip line, koje se esto tretira kao znaajna mjer a
p reventivno g p onaanja.
Neki autori smatraju da labava discip lina, a p ogotovo odsustvo discip line u p
orodici p redstavlja faktor delinkventnog p onaanja, to dolazi do izraaja naroito
onda kada nedostaju drugi neop hodni uticaji socijalizacije u p orodinom ivotu
mlade osobe. M eutim, mno ge p orodice su razbijene, deficitarne i up rop atene,
p a zato nisu ni sp osobne da ostvaruju i razvijaju kontrolu i discip linu, k ao
faktore p ozitivnog usmjeravan ja i v asp itanja svojih najmlaih lanova. Takva
situacija n ajee se javlja u p orodicama razvedenih roditelja, kada roditelji ne p
osveuju dovoljno p anje djeci, kada p ostoji odsustvo kontrole zbog zap oslenosti
roditelja, kad a djeca p rovode due vremena u dru goj sredini koja nije p ogodna
za vasp itanje itd.

U sreditu

brojnih rasp rava i istraivanja o uzrocima

kriminaliteta naao

se i socio-ekono mski status p orodice iz koje p otie

delinkvent. Najee se socio- ekonomski status jedne p orodice odreuje u odnosu


na visinu p rihoda, broja zap oslenih lanova, njihovo g nivo a obrazovanja,
stambenih uslova, p redjela u kojem stanuju, itd. Rezultati istraivanja o
kauzalnoj vezi socio-ekonomsko g statusa p orodice i delinkventnog p onaanja dali
su

43

dosta op rene rezultate. Ove razlike u velikoj mjeri p osljedica su i razlika u p


ogledu vremena istraivanja, te razlika koje p ostoje izmeu zemalja u p ogledu sp
ecifin ih istorijskih i socio-demo grafskih uslov a. Zato se rezultati i zakljuci
pojedin ih istraivanja ne mo gu gen eralizirati i bez kritiko g osvrta p rimjenjiv
ati u

dru gim zemljamama. Problem uticaja stamben e krize na p ojavu

kriminaliteta uglavnom se svodi na rasp rave o veliin i stambene jed inice u


odnosu na broj lanov a p orodice. Nerijeeno stambeno p itanje mno gih p orodica
p redstavlja p otencijalnu op asnost za loe brane odnose i za asocijalna i
antisocijaln a p onaanja. Zap ravo, dosadanje iskustvo mnogih slubi p okazuje
da nerijeeno stambeno p itanje, loi, nezdravi, p renatrp ani stanovi negativno
utiu na p orodine i brane odnose. Loi stamben i uslovi esto dovode do
razvoda brakova, odnosno rasp adanja p orodice, to se p osebno negativno odraava
na djecu, odnosno njihovo vasp itanje i socijalizaciju. Pored toga, loi stambeni
uslovi mo gu dov esti do vrenja krivinih djela, a to je naroito sluaj kada je u
istom stanu, u zajednikim p rostorijama smjeteno vie p orodica. U ovakvim
stamben im uslov ima, p osebno tamo gd je je zajednik a up otreba kuhinje, kup
atila i drugih p rostorija esto dolazi do svaa i ekscesa, koji u nekim sluajevima
dobijaju ob lik kriminalne djelatnosti.
Pojava p oremeaja u p onaanju i kriminalitetu djece i maloljtnika esto se dovodi
u vezu sa asocijaln im p onaanjem odr aslih lanov a p orodice. Zap ravo, u
ovakvim p orodicama p ostoji op ravdana op asnost da e se p risustvo socijalnop
atolokih oblika p onaanja negativno odraziti na ukup an razvoj djeteta. Prisustvo
socijalno g p onaanja lanova p orodice k ao to su alkoholizam, skitnja, nerad, p
rosjaen je, p rostitucija itd. dovodi do naruavanja meuljudskih odnosa i loeg
vasp itanja i razvoja d jece. Zap ravo, u takvim p orodicama esto dolazi i do vasp
itnog kvarenja, kao jedno g od najteih oblika u goravanja socijaln e ad ap tacije,
ko je se isp oljava u obliku n avoenja djece n a vrenje r azliitih kriv inih d jela i
uvlaen je u svoje n emoralne i nezakonite p ostup ke. Zato se s p ravom za ovakve
p orodice kae da su kr imino geno p orodino
ognjite.

44

1.10.5 Alkoholizam
delikata

kao

uzrok

krvnih

Od drutvenih faktora u p oslednji 10 i vie god ina, znaajnih za nastanak i


razvoj bolesti zavisnosti (alkoholizam, narkomanija) u naoj zemlji smatraju se:
ekonomska i p olitika kriza, rat na p rostorima bive Jugoslavije, p risilne migracije,
n ezap oslenost, p romjena strukture p orodice i drugi. Posljedice alkoholizma, p
osebno ekonomske, p rofesionalne i ire socijaln e p ominju se u dijelu rada.
Tolerantan i p odravajui odnos drutva p rema p ijenju alkohola sa jedne
strane,

zastoj

r ealizaciji nacionalno g p rograma p revencije bo lesti

zavisnosti, p oveava stop u oboljevanja i ukazuje na nedovoljno an gaovanje


drave u oblasti mentalno g zdravlja. Porodica treba da ob ezbjedi svojim lanov
ima uslove za rast i r azvoj tokom p rolaska kroz razliite faze ivotnog ciklusa.
Ukoliko doe do d ezintegracije drutva, ono p oinje bitno da utie na p orodicu.
Drutveni p oremeaji mo gu da dovedu do latentnih sukoba
i kriza u p orodici. Dezintegr isana p orodica moe d a stvori indiv idue n esp
osobne za integraciju

drutvenu sredinu,

gu

nosioci

drutvene dezorganizacije, stoga moemo rei

p ostati

pa

one

mo

da je dezintegrisana p orodica i uzrok i p osljedica drutvene dezintegracije. U


naem drutvu, p osljednja decenija XX vijeka, obiljeena je ratnim razaranjima,
rasp adom ranijeg drutvenog sistema, velikim materijalnim i emotivnim gubicima
i ekonomskom krizom, tako da je p orodica dob ila znaaj i p rioritet nad drugim
institucijama i or gan izacijama.
Socio - kulturne teorije smatraju da su u nastanku alkoholizma znaajn i egzogen
i (sp oljni) faktori ili faktori koji dolaze iz drugih sistema - drutva, ue i ire p
orodice, radne sredin e, grup e vrnjaka,
nauk ama bila najp rihvaenija or ijentacija,
lizma

v idi

drutava. Za
drutvene

p rijatelja. Ranije je u drutvenim


koja

anominim

uzroke
karakteristikama

anomina drutva su karakteristine brze p romjene,

kontrole,

odsustvo

normativne

integr acije,

alkoho
savremenih
slabljenje

v elik a drutvena p

okretljivost, konkurencija, ind ividualizam.

Stereotip

alkoholiara istie agresivno i p rijestup niko p onaanje, zatim

dolazi krimino geno, iza ovo g slijed e neuroza i neur aunljivost, kao p sihop
atoloka obiljeja,

a na kraju zavisnika obiljeja alkoholiar


a.

45

Osim p risustva alkoholizma u p rimarnoj p orodici, i time uslovljenoj d


isfunkcionalnos i na svim nivo ima br ano g i p orodino g ivota, za nastanak
alkoholizma navode se sljedei znaajni f aktori: loi
sva e do f izikih

brani odnosi,

este

sukoba, neusaglaeni stavovi roditelja oko vasp itanja dece,

loa komunik acija, loa p orodina atmosfera, slabi socijalni kontakti. Navode se
i uticaji nep otp une p orodice, ili p orodice sa ouhom i maehom kao
jednim o
okazuju

mo guih
p oveanje

faktora u
stop e

nastanku alkoholizma. Porodin e studije p

oboljevanja

od

bolesti zavisnosti kod roaka

alkoholiara, za razliku od roaka oboljelih od shizofrenije i bip olarnog afektivno


g p oremeeja, gde ov aj odnos p ovean ja stop e oboljevan ja nije p rimjeen. So
cijalni p atolozi smatraju da se krize u drutvu (ekonomske, moralne, p olitike) i
nemo gunost zadovoljenja osnovnih p otreba, odraavaju na razliit nain na p
orodicu, u v idu kriminala, p rostitucije, delikvencije, kao i mentalnih bolesti i
alkoholizma.
Drutveni faktori (ekonomska i p olitika kriza, rat i p risilne migr acije) koji su
u naem drutvu bili p risutni u toku p oslednje decenije XX vijeka, a neki i dalje,
mo gu se smatrati jednim od v anih uzroka nastanka i razvoja alkoho lizma, kao i
zloup otrebe i zavisnosti od drugih PAS, i nastanak i razvoj mno gih dru gih p
sihikih p oremeaja. Prema sistemskoj teoriji drutvo kao sup rasistem utie p
ozitivno ili negativno na p orodicu kao sistem i p ojedinca kao subsistem.
Porodica kao medijator izmeu linosti i drutva ne p renosi samo ono to je
zdravo normalno u drutvu, ve i bolesno - devijantno. Postoji niz naunih
dokaza o p ozitivnom odnosu izmeu p orodinog funkcionisan ja i fiziko g i emo
cionalno g zdravlja svako g lana porodice. Zahvaljujui izuzetno visokoj toleranciji
naeg drutva p rema konzumiranju alkohola (i cigareta) kod nas se ove sup
stance mogu nai svuda u okruenju i p rodaju se mladima b ilo ko g uzrasta, jer
se zakon n e p otuje (zabrana p rodaje mladima isp od 16 godin a). S dru ge strane,
p risutno je odbacivan je p otrebe informisanosti o dro gama (mada
strunoj terminolo giji alkoho l

dro ge

se

nazivaju

u
p

sihoaktivnim supstancama-PAS) kao i stigmatizacija zavisnika od dro ga, ali


i negativan, moralistiki i odbacu jui stav p rema alkoho liarima.

Porodica je institucija u ko joj se raa i razvija ivot. Ona je kolijevk a ivota.


Krvni delikti je surovi ob lik nasilja ko ji p rekida i un itava ivot. Ove dve iskljuive
krajnosti

46

p ojavljuju se u jednom fenomenu, a to je zloin u p orodici. Integr itet


ovjek a, bioloki, socijalni i p sihiki p redstavlja najvee bo gatstvo kojim rasp
olae p ojedinac. Nasilje, koje
je

p ravno

naruava

integritet p ojedinca,

oduvijek

moralno sankcionisano, u svim vremenima i

drutvenim sistemima. Ubistvo je tip ian p rimjer nasilja nad ov jekom. U tom
fenomenu se ogledaju p oinilac, rtva i cjelokup na deliktna situacija. Ubistvo je
socijalna, bio loka i p siholoka p ojava. Njegovu sutinu ini agresija kao gen
erator nasilja. Agresija je elementarna osobina p onaanja ljud i u svim vremen ima
i u

svim drutvenim zajedn icama.

Zahvaljujui

agresivno m p onaanju p

ojedinca ili grup e, mijen jali su se tokovi istorije ljudsko g rod a, voeni su i vode se
dugi i besmisleni r atovi, formiraju se p romaeni drutveni sistemi, a milion i ljudi
su izgub ili n ajveu mo guu vr ijednost, sop stveni ivot.
Porodica, kao elementarna drutvena zajedn ica, mijenjala je svoju for mu kroz
istoriju, ali su joj funkcije ostale na bazinim p ozicijama koje su i danas aktuelne.
Savremen a p orodica p osjeduje tri kljune funkcije: bio loku, ekonomsku i p
siholoku. Sa p siholokog stanovitva p orodicu moemo razumjeti kao zajednicu
bliskih odnosa koja p osjeduje fund amentaln i kvalitet, a to su emo cije. Povoljn a
emocion alna klima u p orodici dop rinosi formiranju identiteta svakog lana, kao i
id entiteta p orodice kao grup e.

Porodini

identitet

nije zbir

p ojedinanih

identiteta, ve din amika i p romjeljiva k ategor ija sa socijalnim, kulturnim i p


siholokim obiljejima. Ubistvo i p orodica su dijametralno sup rotni fenomeni.
Razlikuju se p o svim osobinama i sadrajima, a p rije svega p o vrednovanju
ivota. Porodica je mjesto gde se r aa i razvija ivot. Ubistvo je negacija ivota.
Ubistvo p rekida ivot na surov i brutalan nain, un itavajui p ojedinca, p a i
cjelu p orodicu. M eutim, realnost je zaista nevjerovatna. Ubistva se deavaju
ak i u p orodici. Kao ljudi i p sihijatri p itamo se:
Zato?.

Savremen e forenziko-p sihijatrijske studije nastoje da identifiku ju

homicidn e faktore u p orodici. U p rvi p lan se istiu p sihijatrijski p


oremeaji i toksikomanske zavisnosti. Ekerman (3) smatra d a je sjeme duevn e
bolesti p osijano u p orodici mnogo p rije njene manif estacije. Dakle, p sihoza
se razvija u p orodici, ugroava je, p a ak dovodi i do homicida. Prouav
ajui homicid alno p onaanje shizofrenih bolesnika Kovaevi (4) izdvaja sled ee
kr imino gene faktore:

aktuelni p sihop atoloki sindrom,

p rep sihotinu strukturu linosti

viktimoloki dop rinos rtve


47

Bolesti zavisnosti (alkoholizam i narkomanija) remete normaln e p orodine


komunikacije, stvaraju osjeanje n ap etosti i mrnje kod svih lanova p
orodice. Alkoholiar i i narko mani p ostaju p otencijaln i p oinioci, ali i rtve
p orodino g homicid a. Poin ioci krvnih d elik ata su osobe sredn je ivotne
dobi. Prisustvo p sihijatrijske p atologije u ivotu p oinilaca krvn ih delikata je
p itanje koje ve decenijama p rivlai p anju mnogih istraivaa. Pregledo m
relev antnih istraivanja nalazimo znaajnu zastup ljenost p sihop atologije i to kod
mukar aca dva p uta vie nego kod ena. U p red deliktnom p eriodu mukarci su
takoe dva p uta vie op tereeni p sihijatrijskim
istraivanjima

satrijeg

p oremeajima.
datuma p

U
sihijatrijski

poremeaji se id entifikuju kao b itan homicido geni faktor. Alkohol, kao p


oznati krimino gen i faktor, zauzima znaajno mjesto u istraivanju uzroka koji
dovode do izvrenja krvnih d elik ata. Naime, v eina mukih isp itanika konzumira
alkohol, dok to nije slu aj sa enama. Alkoholu se p ridaje p oseban znaaj k
ao faktoru koji nep osredno p okree homicidalnu akciju. Ako znamo da su
kljun e karakterne crte poinilaca agresivnost i p aranoidnost, onda alkohol
dobija izuzetan krimino gen i znaaj. Dakle, kod p oinilaca otkrivamo znaajan
kvantum

p sihop atologije

tokom ivota koja je sadrana bilo u vidu

dijagnostikovane p sihoze, alkoholne zavisnosti ili p ak u obliku psihop atolokih


crta linosti. Isp itivanje psihop atolokih i kriminolokih osobina p oinilaca p
redstavlja samo jed an segment u izuavanju ovo g komp leksno g fenomena.

1.10.6 Narkomanija i druge boles ti zavis nos ti kao uzrok krvnih


delikata
Pod

terminom krimin alitet

odrazumijevamo kriminalne

vezi sa narkomanijo m (dro gama),

akrtivnosti narkomana u cilju n abavljanja fin

ansijskih srijedstava za kup ovinu droge i kr imin alne aktivnosti koje se p rimjen
juju p rema n arkoman ima u cilju p ribavljanja p rotivp ravne imovinske koristi
ili izvrenja krivinih djela (na p rimer: ucjen e, p rostitucija, krivina djela p rotiv
asti i u gled a, kriv ina d jela protiv line tajne n eovlaeno p rislukivanje i
tonsko snimanje, n eovlaeno fotogr afisanje i neovlaeno objav ljiv anje tudjeg sp
isa, fotografije, filma ili fono gr ama).
Narkomani najee kradu novac ili vrijedne stvari iz svojih kua (tzv. kune
krae) koje kasnije p rodaju p o ceni isp od p ravih vrednosti. esto se orjentiu na
dep arenje, p rovale u tudje stanove, samouslu ge, ili robne ku e, a ukrad ene stvari
p rodaju ili daju

za drogu. Narkomani se esto bave f alsifikov anjem recep ata, obijanjem ap


oteka,
48

p revarama, utajama i veo ma esto su izloeni ucjenama, p rostituciji ili odavan


ju slubenih, p rofesionalnih ili p oslovnih tajni i slino, kao to smo naveli
kod kriminalnih aktivnosti p rema narkomanima. Kriv ina d jela koja nastaju kr
iminalnim aktivnostima narkomana mo gu biti raznovrsna, a najee su iz grup e
krivinih d jela p rotiv drugih drutvenih vr ijednosti, p rotiv zdravlja ljud i i
ovjekov e sredin e, p rotiv slubene dunosti, krivina dela lanog p rijavljivan ja i
davan ja lanih iskaza, kao i razna krivina d jela p rotiv imovine i imovinskih p
rava i interesa.
U cilju

p ravilno g razumijevan ja ko ja se krivina d jela i aktivnosti,

smatraju kriminalitetom u vezi sa nelegalno m trgovino m dro gama, odnosno djelom


n asilniko g kriminaliteta u kontekstu naih aktivnosti, p otrebno je navesti
ta se smatra nasilnik im kriminalitetom. Nasilnikim kriminalitetom smatraju
se ona djela kod kojih se rad i p ostizanja odreeno g cilja koristi nap ad na rtvu
ili se n jime p rijeti. Najea kr ivin a djela nasiln iko g kriminaliteta koja su u
direktnoj ili ind irektnoj vezi sa nelegalnom trgov inom dro gama, p redstavljaju
sledea kriv ina djela: ubistvo, silovanje,

p rinuda na obljubu, p rotivp rirodni

blud, bludne radnje, razbojnitvo, razbojnika kr aa, p rinuda, teka tijelesna


p ovreda,

laka tijelesna p ovreda,

ugroavanje sigurnosti, nasiln iko p onaanje, naruav anje nep ovredivosti stana. S
tim u vezi p od p ojmom kriminaliteta u vezi sa nelegalnom trgov inom dro
gama p odrazumijevamo krivina dela koja inkriminiu radn je p roizvodnje, p
rodaje i omogu avan ja uivanja op ojnih droga, kao i n aveden a krivina djela
n asilniko g kriminaliteta, izvrena u sp ecifinim uslov ima.

1.10.7 Agres ivnos t kao uzrok krvnih


delikata
Agresija je p onaanje koje k arakterie kontakt
ljudima silom.
utem

Ljudska agresija

se

i komunikaciju sa drugim

izraava

direktno p

verbalnih,fizikih ili kombinovanih n ap ada ili indirektno kroz komp

enzaciju ili indirektnu agresiju. Agresije mo gu biti p rikladne, ako se kor iste za
samoodbranu ili samop oboljavanje, ali mo gu biti destruktivne za sebe i druge.
Neki autori koriste termin agr esija samo za

tetna p onaanja,

a termin

asertivnost za p onaanja koja nemaju namjeru da nakode drugima. Agr


esivnost se razliito tumai u hu manistikim, drutvenim i p rirodnim naukama.
Pojam je izveden iz Frojdove p ostavke o nagon ima (p osebno nagonu smrti) koji
je p rimarno usmjeren na v lastiti organizam, (k ada se isp oljava u

vidu samodestrukcije). Kada se p reusmjer i na sp oljanje objekte jav lja se k


ao
49

agr esivnost. Kao i Eros, agresivnost je p rimaran i uroen nagon i zato se, p o
Frojdu, ne moe iskorijen iti. Po dru gim shvatanjima n agon agr esivnosti nema sop
stveni izvor ener gije, ve je izveden iz nagon a za ivotom, te se javlja kao reak
cija na frustraciju. From smatra da je agresivnost i tenja za razaranjem,
odgovor na uskraivanje osnovnih ljudskih p otreba. From je inau gurisao teoriju
ljudske destruktivnosti kojom jasno defin ie razliku izmeu benign e i maligne
agresivnosti.

Agr esivni k arakter p osjeduje takav tip ljudi koji otvoreno i

bezobzirno isp oljava svoju neobuzdanu tenju ka moi, odnosno p o teoriji Karen
Hornaj, p ojedin ac koji iskoriav a dru ge ljude k ako bi sam p ostigao usp eh.
Nekontrolisana agr esivnost je dominantna kar akteristika svih krivinih djela p
oinjen ih nasiljem. Zbog to ga je i sa kriminoloke, i sa ue p enoloke take gled
ita neobino vano utvrditi od kojih inilaca zavisi kontrola agresivn ih p oriva.
Bioloka teorija k ae da je n asilje osobin a ov jeka kao p rirodno g bia i d a ono
ima vanu p ozitivnu funkciju u ljudskom ivotu. Bez nep restane borbe za op
stanak ovjek bi oslabio, degen erisao se i izumro. Ako je to tano, ako u svakome
od nas ive ruilaki nagoni naih p redaka, kako onda objasniti injen icu da
meu nama ive p ojedinci koji n isu kadri ni mrava d a zgaze?
Psiholoka teorija tvrdi da nasilje nije uroena ovjekov a osobina, kao to je to
boja koe ili o iju, ve da se ono stie i razvija u ljudskom ivotu. Sv aki p ojedin
ac ima izvjesne p otrebe i elje koje nastoji da zadovolji. Poto ih ne moe
zadovoljiti n a nain na koji on to hoe, jer je o gr anien normama drutva u kome
ivi (obiajnim, moralnim, p ravnim, vjerskim...), on je p rimoran da, svjesno ili
nesvjesno, p otiskuje svoje p otrebe i elje. Posljedica trajnijeg i tekog p
otiskivanja jesu neuroze i razni oblici n ep rilagoenosti, od kojih su nerijetki
oblici nasilja. Nasilje je nagonsk i odgovor n a liav anje koje do lazi sp olja ili
iznutra: o gran ienje p rostora, ogranienje kretanja, miljen ja, v jerovan ja... Kao
to se ivotinja ustremi da zadovolji n eki n agon, tako se ovjek ustremi d a ostvari
n eki cilj, p a ako mu se to onemo gu i, on p ribjegav a nasilju. Nasilje kao
nagonsko p onaanje moe da se suzbije uklanjan jem sp oljnih uzroka

ili

mijenjan jem unutranjih motiva. Nastanak krvnih delikata je odre en sociop


atolokim i p sihop atolokim faktorima, kao i kulturom i civilizacijo m
odreeno
drutva.

50

1.10.8
ediji

Masovni

M asovni mediji obuhvataju brojn e i r azliite forme kao to su radio, televizija,


film, novine, asop isi, video igre, CD-ovi, a u p osljednje vrijeme i internet.
Nazivaju se masovnim jer dop iru do p ublike koja obuhvata izuzetno veliki broj
ljud i. Zato se p onekad nazivaju i masovnim komun ikacijama, to jest sredstvima
masovnih op tenja. M asovni mediji vre snaan uticaj u p rocesu formiranja svake
osobe, u p ozitivnom ili negativnom p ravcu. Pozitivan uticaj sredstava masovne
komunikacije p rvenstveno se ogleda u dop rinosu irenja ljudske kulture.
Posredstvom njih iri se vidokru g ljudsk ih saznanja, budi interesovanje za nova
saznanja iz razliitih oblasti, i obo gauju ovjek a p ozitivnim i

sadrajnim

duhovnim, moraln im i dru gim vrijednostima i na taj nain orijentiu ga u p ravcu


stvaralatva, a u isto vrijeme snana su p rep reka negativno j orijentaciji. Sredstva
masovne komun ikacije p osebno su znaajn a za mlade, jer se p reko njih p
renose informativni, edukativni i zabavn i sadraji i n a taj nain udovoljava
se p otrebi i zahtjevu mladih da budu informisani o neemu i da ire svoja znanja.
M eutim, u sreditu kriminolokih, sociolokih i dru gih istraivanja je
negativni uticaj sredstava masovne komunikacije,

na nain

da izazivaju

negativna svojstva ovjekove linosti, koja mo gu, u veo j ili man joj mjer i b iti
p ovezana sa delikventnim p onaanjem, p osebno djece i mlad ih.
FILM - kao oblik umjetniko g izraavanja i sredstvo masovne kulture moe
izazvati razliite reakcije kod gled alaca, p osebno mladih. U rasp ravama o
negativnom uticaju filma n a p onaanje mladih p ostoji dosta sp ornih p itanja, a
meu njima je i p itanje koja vrsta filma, odnosno sadraja izaziva takve reakcije ko
je se o gled aju u delikventnom p onaanju. tetnim filmovima treba stoga smatrati
sve filmove, bez obzira na vrstu kojoj p rip adaju, koji su bez etikih i umjetnikih p
oruka. Takvi su filmov i koji istiu u p rvi p lan razne kriminalne p ostup ke, filmovi
koji veliaju p arazitizam i lak ivot, p rikazuju seksualne nastranosti i op sesije i
sl.
RADIO - Kao sredstvo masovnog komunicir anja ima du gu tradiciju i njegovi
su sadraji dostup ni ogromnom broju ljud i. S obzirom da radio ima razliite
sadraje, vrena su brojna istraivanja o uticaju p ojedinih rad io emisija na p ojavu
delikventno g p onaanja kod mladih. S obzirom da radio nije p ogodan za p
renoenje odreenih

sadraja, kao i injenice da vein a radija ima rigorozne selekcije p rograma,


po

51

miljen ju vein e istraivaa i kad doe do emitovanja "sp ornih" sadraja, oni
ne izazivaju

onaj

ef ekat

koji bi

imali da su

saop teni televizijskom

tehnikom, p rvenstveno radi izostajanja vizuelnih efekata.


TELEVIZIJA - Pojava televizije sredinom p rolog vijek a p redstavljala je
najvaniji doga aj u razvoju medija, a zahvaljuju i razvoju nauke i tehnolo gije
ovaj med ij se nalazi u stalnoj eksp anziji. Danas je ivot velikog broja stanovnika
nezamisliv bez televizije. Poveanom broju

gledanosti dop rinosi i razvoj

satelitske i kablovske tehnologije. Razvojem ove tehnolo gije omo gu eno je da


gledaoci imaju vei izbor televizijskih kanala, i da nek e do gaaje direktno p
rate. Takoe, na p oveanu gledanost utie i in jenica da se u mno gim
zemljama broj domaih telev izijskih kanala p oveao. Kada je u p itanju uticaj
televizije na p ojavu kriminaliteta, p osebno, kod

mladih,

vrena su

brojna

istraivanja. Ovim istraivanjem se eljelo utvrditi koliko scene nasilja koje se


svakodnevno p rikazuju na televiziji imaju uticaja n a p ojavu delikventnog p
onaanja kog djece i mladih. Gerbner je sa svojim saradnicima vrio iscrp na
istraivanja. Izvjestan znaaj na p ojavu delikventno g p onaanja daje se p ojedinim
komercijaln im emisijama, odnosno r eklamama. Rek lame se dovode u vezu sa p
ojavom delikventno g p onaanja zbog injen ice d a p ojedine rek lamn e emisije
gotovo agr esivno nameu p otronju odreenih roba i na taj nain kod jednog
broja mladih mo gu formir ati nerealn e motive koje oni nisu u stanju da
zadovolje na dozvoljen nain.
TAM PA - Problem uticaja tamp e na p ojavu delikv entnog p onaanja kod
mlad ih aktuelizirao se razvojem tamp arske tehnike i tehnologije. Zap ravo
tehnolokim razvojem u tamp arskoj industriji p oveala se mo gunost bre i
kvalitetnije izrade tamp e, i unap rijedilo se vizuelno p redoavan je sadraja p
utem fotografija i likovn ih radova, p osebno u ilustrativnozabavnim, p orno asop
isima i strip ovima. Sve ovo dovelo je do enormno g p orasta tiraa, a
konzumenti su sve vie p ostali mladi. Posebnu zabrinutost izazivali su p
ojedini sadraji u ovoj tamp i. Kriminolozi i sociolozi p osebno up ozoravaju
na nain objavljivan ja p ojedinih kriminaln ih djela u tamp i. Ponekad se vijest
o n ekom kr imin alnom djelu

objavi

n a

kr

ajnje senzacionalistiki nain, sa p uno detalja o nainu izvrenja djela i dosta


fotografija sa
lica mjesta. Ovaj senzacionalistiki nain u izvjetavanju moe kod jedno g
broja

52

mladih izazvati elju za p ublicitetom tako to e izvriti neko krivino djelo o


kojem
e tamp a p isati, a na taj nain on i e izai iz
anonimnosti.
INTERNET - Krajem p rolog vijeka i n jegovo stalno ir enje p o cijelom svijetu
ve izaziva rasp rave o njegovom uticaju na svakodn evni ivot ljudi. Pored to ga
to nudi uzbudljiva i nova iskustva i istraivanja razliitih oblasti, on u isto
vrijeme ozbiljno p rijeti da iz korijena p romjeni meuljudske odnose.

1.11 Devijantnost kao socijalno odreeno ponaanje


Devijantno p onaanje je svep risutna drutvena p ojava, to znai da nema drutva
u istoriji i danas ko je n e p oznaje devijantnost. Nasup rot tome, jednako je p
roireno nesuglasje o tome to je d evijantno, a to normalno. Devijantnost je
relativna, to znai da ne p ostoji ap solutni nain da se def inie dev ijantan in.
Devijantnost se moe definisati samo u odnosu na n eki odre eni standard, a n
ema standarda ko ji bi b ili fiksni ili ap solutni. Kao takva, devijantnost varira od
vremena do vremena ili od mjesta do mjesta. To je svako p onaanje, koje
odstup a od normi i vrijednosti,
p rihvaenih u nekoj drutvenoj sredini, drutvenoj skup ini ili drutvu kao cjelin
30
i .
Samo p ostojanje neko g normativnog i vr ijednosno g okv ira nuno p retp
ostavlja i oblike odstup anja od optekorisnog, koje moe imati krajnje p ozitivne
p osljedice, p reko bezazlenog, do krenja normi koje tite p rivatno vlasnitvo ili
grubo nap ada na temeljne vr ijednosti kao to su zdravlje i ivot. Zavisno o obliku
odstup anja, ostvaruje se i drutvena reakcija od nagr ade p reko nezainteresovanosti
do blage i teke kazne.
Drutvo kao zajednica ljud i i n jihov meusobni odnos je s jedn e strane uoljivo
jasno, a s druge strane, tajanstveno i esto neshvatljivo za nae mozgove. Kako
smo u dananjem svijetu okrueni svim vrstama dev ijantnosti, onim bezop
asnim, ali i op asnim, odluila sam istraiti uzroke i op ravdanja za devijantne
radnje. Svi smo mi p onekad devijantni, ali v einom je to bezop asna devijantost.
Delikvencija je v e uzeta kao normalan stadijum r azvijanja ovjekov e p sihe,
no to je s onim n akon p unoljetnosti? Ljudi oekuju finu, staloenu i ozbiljnu
osobu i svako p onaanje izvan p rop isa drutva je devijantno. Zato je to tako?
Zbog straha da bi se tradicija p reokrenula? Zbog nemo gunosti da i ostali

budu takvi? No, p ustimo tu vrstu


30

Haralambos, Michael, Head, Robin, "Uvod u sociologiju", Globus, Zagreb, 1980. str

390

53

devijantnosti, u nju p rip adam i ja i svi mi, jer gotovo da nema niko g meu nama
ko nije ubrao vo ku ili cvijet iz tueg vrta.
elja mi je up oznati krup ne devijante. Njihovu p sihu; razloge njihove d
evijantnosti: kraa, samoub istva, zavisti, p revare - sve je to dio naeg drutva i da b
i bolje u njemu funkcionisao mora ga to bolje up oznati. ta uslovljav a da n eki
ovjek p ostane ubica ili zavisnik ? Od govor, ako ne u p otp unosti taan, onda bar
em temelji od govora lee u knjigama koje su nap isane nakon dugotrajnih i
temeljn ih istraivanja. Krajem devetnaestog i p oetkom dvadeseto g vijeka, socio
lozi ozbiljnije i cjelovitije p ristup aju p roblemu devijantnosti. Dva ranija p ristup a
u kojima sociolo gija p okuava dati svoj drugaiji

dop rinos

p rouavanju

devijantnosti, nazivaju se socijalna p atologija i socijaln a dezorganizacija.

1.11.1
patologija

Socijalna

Socijaln a p atologija je p okuaj p rimjene bioloke kon cep cije d evijantosti na


drutvene okvire, jer zagovorn ici ove koncep cije p olaze od uvjerenja da zdravo
drutvo ima neke univ erzalne zakone, te isto tako moe razviti p atoloke i
abnormaln e p ojave, k ao to su kriminal, samoub istvo, alkoholizam, n asilje,
zavisnost, p rostitucija i mentaln e bolesti. ak i danas nije neobino uti frazu kao
to je bolesno drutvo ili drutvo trp i od bolesti. Devijantnost se objanjava
iz dvije p ersp ektive: 1. Bolest unutar drutva 2. Bolest p ojedinih osoba, a uzroci
su: loe nasljedstvo, p sihiki poremeaji, mentalna zaostalost, mentalna p
oremeenost, alkoholizam, nedostatak obrazovanja,
31

individualan nemoral, te lina neprilagoenost ili bolest . U svakom sluaju,


socijaln i
p atolozi

ne

smatraju

bitnom

injenico m

vremenske

p rostorne

romjenjivosti devijantno g, koje ne moe b iti up oreeno s boleu kakav je rak, koji
je univerzalan i uvijek bo lest. Ljudi koji se slau oko to ga to znai zdravi or
gan izam n isu sloni oko toga to znai zdravo drutvo, to je zdravo ili
bolesno p onaanje, te to je uop te devijantno a to normalno.

31

Zvonarevi, Mladen, "Socijalna psihologija", kolska knjiga, Zagreb, 1981. str

665

54

1.11.2
dezorganizacija

Socijalna

Umnoavanje kulturaln ih razliitosti u drutvu i p itanje egzistencije univerzaln


ih vrijednosti, znaili su kraj socijalno-p atoloke koncep cije. Posebno su
znakovite drutvene p romjene p rouzroene Prvim svjetskim r atom i Velikom
svjetskom krizom, p opraene
industrializacijo m

op tim

useljavanjem,

urb anizacijom

SAD-u. Nep regledno mnotvo novop ridolih osoba iz

raznolikih kulturnih okruja u urbana amerika p odruja, p okrenuo je brz razvoj


uslov a p otrebnih za p orast devijantnosti. Bila su nuna neka nov a objanjenja.
Potreba za okvirom je zadovoljena s razvojem koncep cije socijalne d ezorgan
izacije, koje su izvorno p ostavili Thomas Znaniecki i Cooley 1918. god ine.
Korijen p roblema vid i se u drutvenim normama i aktivnostima zajednice, a d
evijantnost je rezultat nejednako g drutvenog razvoja, s mnotvo drutvenih p
romjena i sukoba koji djeluju na individu alno p onaanje. Socijaln a organ
izacija p ostoji kada je v idljiv visoki step en unutranje kohezije, koja p ovezuje p
ojedince i institucije u drutvu, a p odrazumijeva veliko slaganje oko ciljeva i oko
32

normi koje ravnaju p onaanje . Nasup rot tome, kada je konsenzus vanih
vrijednosti
i normi izvrnut i kad a se tradicionalne norme ne p rimjenjuju, nastup a socijaln
a dezorganizacija.

Drutvene

su p romjene

esto p raene

drutvenom

dezorganizacijo m, meutim, malo se p anje p osveuje p itanju zato neke p


romjene p osjeduju socijalno m dezorganizacijom, a neke p osp jeuju socijalnu or
gan izaciju.

1.12 Karakteri stike poinilaca krvnih delikata


Postoje razliite definicije kr imin alno g p onaanja, kao i shvatanja tog p
onaanja. Jedni govore da je zloin p ovreda zakona, ili istiu p ovredu zakona i
morala, dru gi smatraju da je zloin p rotivdrutveni akt koji vrijea neko p
ravo, trei istiu i neodobravanje od strane savjesti, itd. Shvatanja i objanjenja
kriminalno g p onaanja se takoe razlikuju i zavise od f aktora koji se istiu kao
bitni. Jedni istiu da su socijaln i faktori p op ut p orodice, grup e vrnjaka i dru gih
socijalnih jed inica n ajvanije u razumjevanju kriminalno g p onaanja. Druga
shvatanja se baziraju n a id eji o nasleivan ju krimin alno g p onaanja, odnosno
istiu bioloke mehanizme kao k ljune u objanjen ju ovih ob lika p onaanja. Tako
je jedn a od r anijih, zanimljiv ih biolok ih teorija kriminalno g p onaanja teorija
o viku y hromozoma kod mukaraca

32

Zvonarevi, Mladen, "Socijalna psihologija", kolska knjiga, Zagreb, 1981. str

665

55

kriminalaca. Ta teorija je nastala na osnovu rezultata istraivanja, sp rovedenog n


a zatvorenim kriminalcima, koji govor e da se meu kriminalcima znaajno
ee javaljaju xy y kombinacija hro mozoma nego u normalnoj p op ulaciji. I tako
se razvila hip oteza da je viak hromozoma y u vezi sa kriminaln im p
onaanjem, n aroito nasilnim. M eutim, ta ideja je kasnije op ovrgnuta, odnosno n
aeno je d a su up ravo kriminalci mukarci sa xy y kombinacijom manje nasilni od
kriminalaca mukaraca sa xy kombinacijom hromozoma. Bez obzira na ovu nap
utenu teoriju, istraivanja u p osljednjih desetak godina ukazuju na znaaj
biolokih mehanizama koji su bitni u objanjenju

nastanaka antisocijalno g,

nasilno g i kriminalno g p onaanja (kao to su: nivo neurotransmitera dop amina i


serotonina, nek e fizioloke i neuro anatomske p romjene). I p o Ey senck-u
amoralno, kriminalno p onaanje se razvija p od uticajem gen etskih

p redisp

ozicija i djelovan ja sredinskih

p redisp

uslova

na

te

ozicije. Nep ovoljni uticaji sredin e e izazvati kod p ostojee gen etske disp ozicije
sklonost ka amoralno m p onaanju koje sa vremenom p op rima znaaj stila ivota.
Osobe sklone amoralno m p onaanju, p o Ey senck-u, su ekstravertne, zauzimaju
visoke p ozicije na dimenzijama neuroticizma i p sihoticizma.
Neki autori istiu i vezu izmeu nekih drugih osobina linosti i kriminalno g
p onaanja, p op ut iteligencije koju istiu Q. Wilson i R.J. Herrnstein, koji k au
da niska inteligen cija i kriminal esto idu zajedno, to ne znai da je niska
inteligen cija uzrok kriminala. Na osnovu an alize r ezultata mnogih studija n
a osuenicima ustanovljeno je da je njihov a p rosjena inteligen cija isp od p
rosjene inteligen cije normalne p op ulacije.

Ovi autori smatraju

da visoka

inteligencija obezbjeu je n eku vrstu zatite od up adanja u krimin al za osobe


koje su inae p od rizikom. Odnosno, oni koji su rasli u rasturenim domovima, ili
su imali roditelje kriminalce, man je je vjerovatno da e k ao odrasli p ostati
kriminalci ako imaju v isoku inteligenciju. Svi ov i razliiti p okuaji objanjenja
kriminalno g p onaanja nam ukazuju na znaaj k ako socijaln ih tako i biolokih
i p siholokih faktora. M i emo se zadrati na ovim p siholokim faktorima,
jer na osnovu velikog broja istraivanja sp rovedenih u p osljednjih deset
godina, moemo sa v eliko m sigurnou r ei, da je uticaj p siholokih faktora na
kriminalno p onaanje jako veliki. Postoje mnoga emp irijska istraivanja, neka su
ve nav edena, koja ukazuju na znaaj osobina linosti za kriminalno p
onaanje, i gotovo u svim istraivanjima p siholokih faktora koji utii n a
delikventno
p onaanje maloljetnika utvreno je da se maloljetni delikv enti razlikuju p o

osobinama

56

linosti od nekrimin alne p op ulacije. M aloljetni delikventi se razlikuju od nor


maln e p opulacije po znatno veem step enu neuroticizma i p sihoticizma. U
nekim dru gim studijama, i p o veem step enu ekstraverzije, emo cionalnosti i
emocion alne nezrelosti, a gotovo u svim istraivanjima se uoav aju razlik e u
agresivnosti ili nekoj d imenziji koja se moe nazvati generalni faktor agresivnosti.
Ali ono to nas sada zanima, je veza izmeu amoralnosti, mor alne izop aenosti
i indikatora kriminalno g p onaanja, za ta p ostoji dokaz u rezultatima veliko g
broja emp irijskih istraivanja. Autori testa amoralnosti koji je koriten u mno gim
naim istraivanjima p olaze od toga da je

amoralno p onaanje, osjeanje i

miljenje ono iz kojeg su iskljueni dru gi. Ti drugi ili ne p ostoje ili nas za njih
nije briga. Otuda ta veza izmeu amor alno g stava i kriminala, jer kriminalna
akcija

p odrazumijev a aktivno nanoenje tete drugime. Autore ne zanima

socijalno odr eenje morala, p o kojem je moral skup socijalnih normi kojima se
neto zabranjuje, i koja su istorijski i socijalno relativna. Njih zanima:ko moe da
ubije kada se kae: sada je ubijati u redu. Jer ne samo da o gromna veina
ljudi ne ubija kada se to zabranjuje, ve ogromn a veina to ne ini ni kada se to
tolerie, ohrabruje ili nagrau je. Ono to oni ele da kau je da p ostoje p siholoki
sklop ovi koji olakavaju ili oteavaju (a) moraln a p onaanja, izbore. M oralni
izbori p otiu iz

neega to se moe interp retirati kao dobroudni temp

erament, a ne iz osjeanja dunosti.


Istraivanja ukazuju da se sa veim step enom kriminalno g p onaanja, ko ji se mjeri
n a osnovu indikatora kao to je recidiv izam, uestalost hapenja, sankcije u
dob a maloljetnitva, p rofesionalno bavljenje kriminalo m, krimin alna sp
ecijalizacija, vrsta krivino g djela, itd., raste i step en amoralnosti. Znai recid
ivisti, u odnosu na nerecid iviste imaju znatno vei step en moralne izop aenosti,
kao i oni koji su vie p uta hapeni u odnosu na one koji su hap eni samo
jednom. Dalje, p rofesionalni kriminalci, kao i oni koji su krivino djelo nainili jo
kao maloljetnici imaju izrazito visok step en moralne izop aenosti. Takoe je
visoka p ovezanost izmeu moralne izop aenosti i sp ecijalizacije kr imin alaca za
odr eenu vrstu kriminaln e djelatnosti. I najzad, znaajn a je i v eza izmeu
amoralnosti i vrste p oinjenog djela. Najvei step en amoralnosti p okazuju oni
koji ine djela p rotiv imovine, a n ajmanji on i koji su poinili nek i saobraajn i
delikt. Neki dru gi rezultati su p okazali da p ostoji razlika u
step enu amoralnosti, i vrlo mo gue i u kv alitetu amor alnosti, u zavisnosti
od

57

poinjenog kr ivino g djela (p otrebna su dodatna emp irijska istraivanja da bi


se hip oteza

kvalitetu

bezrezervno

p rihvatila).

jednom

takvom

istraivanju za kriminalce sa djelom krvn i delikti ustanovljeno je d a njihovo


djelo

p roizilazi iz amoralnosti koju

karakterie najv ie

instrumentalna,

makijavelistika agresivnost i imp ulsivnost. Osobe koje su nainile kriv ino djelo
razbojnitvo takoe naginju k a aktivnijim, imp ulsivnijim od likama amoralnosti.
Kriminalci sa djelom krae su gen eralno

najamoralniji sa p ojaanim p

risustvom malignih, malicioznih odlik a amoralnosti, dok se najjae p risustvo


malignih, malicioznih odlika amoralnosti, u ovom istraivanju, p ojavljuje kod kr
imin alaca sa kr ivin im d jelom silov anja. Na osnovu ovoga vidimo da se
kriminalna p op ulacija razlikuje od nekriminaln e p op ulacije, ali i d a je p op
ulacija kriminalaca unutar sebe jako hetero gen a i sloena i da se razlikuje p o
svojoj p sihop atologiji.

1.12.1
Sam
sklonosti

oubilake

Oduvijek su p ostojale razlike u stop i samoubistava od jedne drave do dru


ge. Strunjaci su za ta odstep ena navodili veliki broj razlo ga: od demo grafskih
inilaca, kulturnih razlika i p reventivnih mjera javn e zdravstvene zatite, do p
ouzdanosti i validnosti zdravstvenih statistikih p odataka u datoj dravi. Up
rkos svim ovim iniocima odr eeni d io razlik a i dalje se moe p rip isivati
rizicima od samoubistva koji se razlikuju od jedne drave do dru ge i od jedno g n
aroda do dru go g. Indir ektni dokaz za tu tvrdnju su p odnjeli Sainsbury i B
arraclou gh, a kasnije i Burv ill, kada su up oreivali razlike

izmeu

stop a samoubistava u doseljenikim

grup ama u

Sjed injen im Amerik im Dravama i u Australiji. Doli su do zakljuk a da te


razlike u velikoj mjeri p odsjeaju na razlik e koje su uoen e u grup ama n jihovih p
redaka dok su jo ivjeli u Evrop i.
Samoub ilako (suicidalno) p onaanje moe se p rip isati velikom bro ju
uzroka. Sveobuhvatni metod za id entifikaciju inilaca rizika od samoubistva se
sastoji u tome da na te in ioce gled amo kao da su sastavljen i od gen etskih i
sredinskih uticaja i njihovoj interakciji. Kao to je sluaj i kada se radi o drugim
komp leksnim crtama linosti, razumno je tvrditi da se od govornost za izvrenje
samoubistva moe p rip isati multip lim genetskim i sredinskim iniocima i jedino
inio ci iji op tereujui uticaj u nekom trenutku p rekorai odr een p rag se man
ifestuju kao izvreno samoubistvo. Do

interakcije izmeu ov ih in ilaca do lazi u vie f aza u razvoju samoub


ilako g
58

p onaanja. Neki genetski in ioci u samoubistvu mogli b i se p ovezati sa imp


ulsivnou i agresivnou koji djeluju nezavisno od mentaln ih p oremeaja, ili su
samo njihov dodatak.

Jedino

p rimjeno m

sveobuhv atnog p ristup a

ukljuu je ob e vrste p otencijalno

rizin ih

etski

omoguav aju globalno sagledavan je

sredinski)

inilaca

koji
gen

rizika od razvoja samoubilako g p onaanja. Istovremeno istraivanje svih


inilaca r izika moe dovesti do efikasno g p ristup a p revenciji samoubistava.
Razlike u samoubilako m p onaanju izmeu dva nasumino izabrana p ojedinca
u datom drutvu mogu biti veoma velike. Za razliite bioloke, p siholoke,
socioloke i ekonomske inioce navodimo niz razlo ga. Tradicion alno gledano,
inio ci r izika koji su p ovezani sa samoubistvom dijelili su se na medicinske
(mentalni p roblemi), socijalno- p siholoke (razvod), kulturne (odsutnost p rip
adnosti nekoj religiji) i socijalno- ekonomske (nezap oslenost).
odjela

ima

bro jne

Takva

edostatke.

Najvaniji

nedostatak je p reklap anje kategorija: k ao p rimjer navodimo situaciju kad a


odreeni mentalni p roblem (p siholokobioloki in ilac) dovede do nezap
oslenosti (socijalno- ekonomski inilac),

p orodinih p roblema

drutvene

izolovanosti (socijalno-p siholoki inio ci) i svi ovi inio ci


onemo gu avaju da se njihovi uticaji na p ojedinca u p otp unosti sagledaju.
Savremena p odjela inio ca na tri kategorije p redstavlja kategorizaciju koja v
ie obeav a i ujedno je transp arentnija: p odjela n a gen etske inioce, sredinske
in ioce i n a interakciju odnosno meusobno djelovanje p rva dva inioca. Ova
klasifikacija nastala je n a osnovu p rouavanja p orodica, blizanaca i usvojene
djece. Prouav anja p orodica p okazala su da

se rizik od samoubistva p

oveava kada je u p orodici ve b ilo sluajev a samoubistva, p osebno kada je p


ri samoubistvu up otrebljen jed an od agresivn ih metoda . Jedno od ogran
ien ja istraivanja p orodinih inio ca je d a ta vrsta istraivanja ne p ravi razliku
izmeu genetskih i ostalih inilaca zato to lanovi jedne p orodice imaju
zajednike i gen etske i sredinske inioce. Tradicionalni metod istraivanja koji
p ravi razliku izmeu ono ga to je n aslje eno i ono ga to je steeno u okviru p
orodice, je takozvano p rirodno istraivanje blizanaca i usvojene d ece. Ako p
ostoji konkordantnost datog p onaanja (drugim rijeima, skladnost u p onaanju ili
istovremena p ojava odre eno g p onaanja kod oba blizanca), kod jednojajan ih
blizanaca je to mno go v ie izraeno nego kod dvojajnih b lizanaca, ond a
moemo izvui zakljuak da p ostoji odreena
gen etska p redisp ozicija za takvo p onaanje. U sluaju

jednojajanih b

lizanaca

59

konkordantnost p ri samoubistvu daleko je v ea (11.%) n ego u sluaju kad a su


to dvojajani blizanci (2%).
Podaci koji se odnose n a usvojenu djecu su rijetki, iako iz p ostojeih p
odataka moemo ostvariti slinu sliku odreena gen etska predispozicija za
odreene oblik e p onaanja kada p onaanje p ojedinca p odsjea n a p onaanje
njegov ih ili njen ih biolokih roditelja vie nego na p onaanje usvojiteljskih
roditelja. Ponovo obav ljen a analiza jedno g od najveih istraivanja blizanaca je
p okazala da se za 43 p rocenata varijab ilnosti u samoub ilakom p onaanju mo
gu nav esti genetski ar gumenti, dok objanjenje za ostalih 57 p rocenata slu ajeva
moemo p rip isati inio cima vezanim n a sp oljnu sredinu odnosno okruenje. Na
ovaj nain moemo izvui zaklju ak o tome da p ostoji odreena gen etska p redisp
ozicija za p onaanje koje vodi u samoub istvo.
Nismo jo doli do odgovora na p itanje na koji nain genetski inio ci mo gu p
oveati vjerovatnost samoubilako g (suicid alno g) p onaanja kod p ojedin ca.
Samoubistvo nije jednostavno samo crta linosti i zbog toga je skoro nemo gu e
tvrditi da p ostoji neka vrsta suicidalno g gen a. Kao to je sluaj kod dru gih komp
leksnih uzroka p onaanja, razumno je rei da se p redisp ozicija za samoubistvo
sastoji od brojnih genetskih inilaca koji se manif estuju kao samoubilako p
onaanje samo onda kada se p ree p reko odreenog p raga p redisp ozicije.
Genetski inioci a njih je najmanje deset hiljad a

ko je p ovezujemo

sa

samoubilak im p onaanjem najvjerov atnije se manifestuju u moz gu. Vjeru je


se da p romjenljivost serotonerginih n eurotransmitera igr a glavnu ulo gu u r
azlikama rasp oloenja, imp ulsivnosti i agresivno m p onaanju kod razliitih p
ojedinaca. Serotonin (5-HT, hidroksitrip tofan) jedan je od hemijskih transmitera u
mozgu koji, p ored svojih ostalih funk cija, kontrolie r asp oloenje. Zbog toga nas
ne iznenauje da su molekularno genetske studije koje se bave
samoubistvom i samoubilakim p onaanjem usmjer ene ka

serotoner ginim

genima. Predvianje o p ostojanju gen etske p redisp ozicije za suicidalno p


onaanje nikako ne iskljuuje vanost inilaca sp oljne sredine. Uticaj genetskih
inilaca na samoub ilako p onaanje je vjerov atan iako nije deterministiki.
Ovaj uticaj je sastavljen iz sredinskih inilaca i samo istovremeno isp itivanje
obe vrste inilaca ( genetskih

i sredinskih) moe dovesti do up otrebljivih

rezultata. Ali koji su to sredinski inioci koji mo gu zajednikim djelovan jem


oblikov ati uticaj genetskih inilaca i, ako n a to
stvarno mogu uticati, kako to sve funkcionie? Naa cjelokup na sp oljna sredina

ili

60

okruenje, iva bia i neiva p riroda, asocirani (situacioni) socijaln i inio ci


(socijaln i back ground) u n aem n ep osrednom okruenju i ira drutvena
sredina sa kojo m p ojedinac dolazi u kontakt, ima odre en ef ekat na r azvoj
linosti kao i na razvoj p redisp ozije za samoubilako p onaanje. Okruenje utie
na genom tako to djeluje kao okida uticaja odreenih gen etskih inioca, dok
na dru goj strani ublaava ili p rep rijeuje uticaje dru gih faktora.
Na ovaj n ain okruenje ( envirom) i genom p redstavljaju dijelove aktivne cjeline
koji se meusobno dop unjavaju. Pojam env iroma ili okruenja obuhv ata sve
uticaje i stimulanse koji u datoj situaciji dijeluju na p ojedinca. Ti uticaji na ivi
organizam su komp leksni: u p rvom redu je okruenje koje moe djelovati kao p
okreta odnosno okida. M oda emo u modifik aciji, oblikovanju i mjen janju p
onaanja p rep oznati jo znaajniji uticaj ko ji vri sp oljna sredin a odnosno
okruenje. Stimu lacije iz sp oljnog svijeta mo gu uticati na or ganizam na takav
nain da or gan izam ostavi odreene oblik e p onaanja i istovremeno p rihvati, p
reoblikuje ili usp ostavi nove oblike p onaanja. Diskusija o tome da li su inioci
naslje a odgovorn i u determinisanju samoub ilako g p onaanja ili suicidnosti
determinie okruenje i druvo u kom ivimo nije p roduktivno.
Ponaanje, ukljuuju i samoubilako p onaanje,

p osljedica je interakcije

genoma i enviroma tokom razvoja p ojednica. Genetski in ioci nisu n ep


romjenljivi i un ap rijed odrijeen i (determinisan i) kao to neki ljudi vole da
misle. Neki gen etski inioci isp oljavaju se samo u odreenim okruenjima. Na
slian nain okruenje daje aktivni dop rinos samo
strukturama.

Na taj nain

imamo

situaciju

odreenim genetskim

u kojoj su geno m i env irom

meusobno p ovezani na r azliite n ain e i ne moemo n a deterministiki nain


govoriti o uticaju jedno g ili drugo g, p osebno zbog toga to je tano da su neke
lin e osobine i uzorci p onaanja p ovezani sa brojn im genetskim iniocima (p
oligenetski odnos) koji stup aju u interakciju sa velikim bro jem ef ekata koje p
roizvodi sp oljna sredina odnosno okruenje (multifaktorski odnos) i moemo
govoriti o p oligenetskoj mu ltifaktorskoj etiologiji. U p rocesu razvoja samoub
ilako g p onaanja vani su svi oblici interakcije. Zadnji korak samoubilako g
p onaanja p osljedica je du gotrajne interakcije odr eene genetske p redisp ozicije (
genetski inioci u razvoju moz ga) i uticaja okruenja (stresogeni in ioci u
socialno-p siholokom
back groundu) kroz odreeno vr emensko r azdoblje. Isto kao to se stresogeni in
ilac

61

moe p ojaviti u razliitim step enima, vulner abilnost mozga je r azliita u odnosu
n a broj genetskih

inilaca; i to sve se do ga a u drutvenim sredin ama

(socijaln i back ground) razliitog step ena vulnerabilnosti, drugim r ijeima, u


okruenju odnosno sredini koja moe biti takva da nudi p odrku p ojedincu ili mu
tu p odrku uskrauje i koja moda p rovocira ili ne p rovocira osjeanje p rip
adnosti.
Primjera radi, stresogeni inilac ko ji je n astao kao rezultat gubitka voljene osobe
e moda dovesti do rizika da osoba izvri samoubistvo, tek kada se to dogodi p et
p uta, dok e za neto jai stresogeni in ilac koji p otp uno hendikep ira p ojednica,
u istom mozgu biti dovo ljno d a se do godi samo dva p uta. Ako je stresogeni in
ilac isto g intenziteta, kod osoba koja imaju vulner abiln iji mozak (mozak sa
serotonerginim sistemom

koji

je

vie

sklon

razvoju

dep resivnosti

ili

agresivno g i imp ulsivno g odgovora)r azvoj suicid alne sklonosti e toliko n ap


redovati da e osoba b iti izloena riziku od samoubistva p oslije takvog dogaaja,
dok e se kod drugih ljudi to isp oljiti tek p oslije veeg broja slinih do gaaja.
Ako p retp ostavimo da su oboje (stresogen i inilac i mozak) konstantni i kada
uzmemo u obzir razliite socijalno-p siholoke okolnosti, samo jed an stresogen
do gaaj u n ep ovoljnom drutvenom okruenju, k ao to je drutvena izolovanost ili
ak iskljuenje iz neke sredine, e kod osobe p roizvesti slinu tetu kao deset
takvih doga aja kod osobe koje imaju osjeanje p rip adnosti odreenoj drutvenoj
grup i koja meutim, p rua p odrku toj osobi. To je kao neka vrsta negativne
kamate. Za osobu koja se socijalnop siholoki (u kontekstu stresa) ve nalazi u
djelu ko ji je nap isan crvenim brojkama, svako dodatno op tereenje e bitno p
oveati negativne kamate. Na dru goj strani neko iji je socijalno-p siholoki
raun nap isan crnim brojkama e biti u stanju da kontrolie novo optereenje na
taj nain da p renese resurse sa drugog raun a (kao to su p odrka drutvene
sredine, efikasna strategija za rjeavanje p roblema, osjeaj da on ili ona uiva
razumjevanje osoba koji su njemu ili njoj najblie). Kada se radi o samoubistvu, p
ostoji interakcija sva tri in ioca: stresogen i inioci (u najv eoj mjeri su to inio ci
okruenja), mozak (u najveo j mjeri su

to genetski inioci) i socijalno -

psiholoke okolnosti (meusobni odnos genetskih inilaca i okruenja koji je ve


usp ostavljen tokom razvoja odreene osobe do dananjeg dana). Kakva e biti
drutvena p odrka i situacioni inioci (back ground) uop teno gledano ko je e p
ojedinac formir ati u toku faze odr astanja i kasnijeg razvoja, ne zavisi samo od
inilaca okruenja ve isto tako i od genetskih
inilaca.

62

1.12.2
Drutvene
devijantnosti

funkcije

Funk ci onali sti ko gle di


te
Svi se funkcionalisti slau da su mehanizmi drutvene kontrole p otrebni da
bi obuzdali devijantnost i tako titili drutvo i p oredak. M eutim, mno gi tvrde k
ako odreena koliina dev ijantnosti ima p ozitivnu funkciju, kaja dop rinosi
odravanju i dobrobiti drutva. Emil Durkheim tvrdi da je zloin neizbjean i
normalni asp ekt drutvenog ivota, kako je sastavni dio svih zdravih drutava.
Neizbjean je, zato to svaki lan drutva ne moe biti jedn ako odan zajednik im
vr ijednostima i moralnim
33

uvjerenjima drutva . Zloin


funkcionalan.

nije samo

n eizbjean,

on

moe biti i

Durkheim tvrdi da on p ostaje disfunkcionalan samo kad mu je stop a neobino v


isoka. On tvrdi da

svaka p romjena u

drutvu p oinje nekim oblikom d

evijantosti. Da bi nastup ila p romjena, ono to je juer bila dev ijantnost, danas
mora p ostati normalno. Budui da je odre ena koliina p romjene zdrava za
drutvo, da b i n ap redovalo
34

umjesto da stagnira, dev ijantnost je takoer p otrebna. Ako je zloin neizbjean,


koja
je funkcija kazne? Po Durkhemu b ez kazne, kolektivna ula izgub ila b i mo
da kontroliu p onaanje i stop a zloina dosegla bi step en na kojem zloin p
ostaje disfunkcionalan, tako zdravo drutvo treba i zloin i kaznu. I jedno i
dru go je neizbjeno i funkcionalno. Cohen p ak p rimjeuje kako neki devijantni p
ostup ci mo gu p osluiti kao korisno up ozorenje, koje p okazuje da jedan d io
drutva loe funkcion ie.
Oni mogu skrenuti p anju na taj p roblem i p odstaknuti mjere koje e ga
35
rijeiti .
Tako markiranti koji b jee iz kole, dezerteri iz vojske ili bjegunci iz malo ljetnik
ih p op ravnih domova mogu otkriti nesluene uzroke nezadovoljstva i dovesti
do p romjena koje p odiu djelotvornost i moral.
In te rakci oni sti ko gle
d i te
Interakcionistiko gledite razmatra k ako su i zato neki p ojedinci ili grup e d
36

efinisan i kao devijanti, te uinak takvih d efinicija na njihove daljne p ostup ke .


Np r. moe se analizirati interak cija izmeu devijanta i razliitih p osrednika
drutvene kontrole kao

to su roditelji, nastavnici, lijen ici, p olicajci, suci i socijalni r adnici. M oe


se prouavati kako na p ojedinca djeluje injen ica d a je def inisan kao kr imin
alac ili delikvent, kao drutveno bolestan ili alkoholiar, p rostitutka ili
homoseksualac. Tako
33

Haralambos, Michael, Head, Robin, "Uvod u sociologiju", Globus, Zagreb, 1980. str

395
34

395
35

Haralambos, Michael, Head, Robin, "Uvod u sociologiju", Globus, Zagreb, 1980. str
Haralambos, Michael, Head, Robin, "Uvod u sociologiju", Globus, Zagreb, 1980. str

396
36

Haralambos, Michael, Head, Robin, "Uvod u sociologiju", Globus, Zagreb, 1980. str

411.

63

moe analizirati p redodbu p olicije o tip inom delikventu i uo iti kako ona
rezultira tendencijom d a se delikvente def inie kao p rekritelje iz nie klase,
ee n ego iz srednje klase. Znaenja, meutim, nisu fiksiran a i jasno ocrtana. Ona
se modifikuju i razvijaju u p rocesu interakcije, np r. hoe li neka osoba biti
definisana kao duevno oboljela, zavisi e o du gotrajno m do govaran ju izmeu te
osobe i p sihijatra.
Konfl iktno gl e
dite
Konfliktna p ersp ektiva naglaava p luralistiku drutvenu p rirodu i razliitu rasp
odjelu moi izmeu drutvenih grup a. Zbog moi ko je p osjeduju, neke grup e mo
gu kreirati drutvena p ravila, p osebno zakone, koji e sluiti ostvarenju
njihovih vlastitih interesa, esto iskljuu jui interese dru gih. Imajui to u vidu,
konfliktne p ersp ektive p romatraju

drutvo

odnosima grup a,

koje se

meusobno natieu u sp rovoenju vlastitih interesa. Tako se esto nalaze u sup


rostavljenim, p a i konfliktnim odnosima, a grup e koje ostvare vie mo i, time i
dostup nost kreaciji i normi i zakona, imaju gar anciju da e njihovi interesi b iti
ostvareni. Prema konf liktnom nainu gledanja, devijantnost p redstavlja sukob
izmeu interesa razliitih drutvenih dijelova i eljen e moi d a se obliku je javno
mnijenje i drutvena p olitika. Zastup nici konfliktnih teorija smatraju kriminal nep
romjenjivom injen icom kap italistiko g drutva, to u zavrnici znai da se glavn a
od govornost i izvor devijantnosti nalaze unutar drutvene strukture, a osobe dev
ijanti n isu od govorni jer su p risiljeni takvim p ostati, skladno tome ne mogu b iti
krivi za svoje p onaanje.

1.13 Pojedini krvni delikti


S obzirom na izloeno, kao p ojavni oblici krvn ih delikata, jav ljaju se svi oni
delikti, koje smo p odveli p od ovaj p ojam, a to su: ubistvo, ubistvo na mah, ub istvo
iz nehata, ubistvo djeteta p ri p oroaju, navoenje na samoubistvo i p omaganje u
samoubistvu, teka tjelesna p ovreda i laka tjelesna p ovreda. Nalazimo za p
otrebno da ukratko ukaemo da kriv ino-p ravni p ojam p ojedinih

krvnih

delikata, jer smo up ravo ovaj p ojam, kao to je ukazano uzeli i kao osnov za
njihovo oblikovanje.

1.13.1
Ubistvo-obino
kvalifikovano

Prema zakonskom defin isanju ubistvo je odre eno kao p rotivp ravno liavanje
ivota jedno g lica od strane dru go g. Znai, da je ovaj p ojam ui od n jegovo g uob
iajenog ili
64

enciklop edijsko g p ojma, p rema kome je ubistvo svako unitavanje ljudskog


ivota. Nep osredan objekt krivinog d jela ubistva jeste samo ovjek, kao ivo
bie, i to sve do momenta p restanka ivota u njemu. Prema tome, p lod u utrobi
majke n e moe b iti p redmet ubistva, ali s druge strane objekt ubistva moe biti
neizljeivi bo lesnik, lice na samrti, lice u b ezizlaznoj ivotnoj op asnosti i
slino..Radnja krivino g djela se sastoji u svakoj djelatnosti koja je p odobna da p
rouzrokuje smrt drugog lica i nije od znaaja za njegov p ojam kakvom se i
kojom radnjo m smrt p rouzrokuje. Nain p reduzimanja i vrsta radnje, moe
jedino biti od znaaja za odreiv anje vrste ubistva.
Posljedica kriv ino g djela ub istva je nastup anje smrti jednog lica. Objanjav
ajui nap rijed druge p robleme, rekli smo da p ostoje p o vrsti obino i kv alif
ikovano ubistvo. Skrenuli smo p anju i na krivino-p ravnu uslovljenost za
ovakvo razgranienje. Ovakva terminoloka p odijela nije sveop ta iako je u,
svim p ravnim sistemima p risutno razlikovanje ub istava p o vrstama. Od dru gih
p odijela n ajee se sree p odela na umorstvo i obino ubistvo. U ranijem
njemakom zakonodavstvu, kao umorstvo smatralo se ubistvo izvreno p otajno,
p odmuklo, lukavo. Ostala ubistva smatrana su obinim "asnijim" i krivino-p
ravno lakim. Italijanski p ravnici srednjeg vijeka, razrauju i dalje ovaj p ojam,
utvrdili su i druga p ravila za razgranienja, p rema kojima je u morstvo ubistvo
izvreno sa p redumiljajem, a ub istvo liavanje ivota bez p redumi1jaja. Ovo
shvatanje o p otrebi razgranien ja p rodrlo je u njemako op te p ravo, zatim u
njemako p artikularno zakonodavstvo, a p o ugledu na p ruski krivini zakonik. Ovo
je p rihvaeno i u nemako m zakoniku, 1871. godin e, d a bi ga p o p ravilu p
rihvatili i svi zakonici raen i p o ugledu n a njemak i.
vajcarski krivini zakonik i novelirani njemaki krivini zakonik zadravajui
istu p ojmovnu p odijelu, ovu temelje na sasvim dru gim osnovima. Umorstvo p
ostoji onda ako izvrenje djela uk azuje na p osebna osjeanja, koja su za osudu ili
na op asnost izvrioca djela. Kao takva osjeanja smatraju se nagon za ubijanjem,
zadovoljavanje p olnog nagona, gramljivost, ili dru gi niski motivi. Kao okolnosti
koje uk azuju na op asnost
smislu

izvrioca javljaju se: p odmuklost

izvrenja u

p rep redenosti i p revarnog nain a, ubistvo izvreno na grozan nain,

nanoenjem nep otrebnih bolova, p ostep eno sistematsko ubijanje u vie navrata i
ubistvo izvreno op asnim sredstvom. Kao umorstvo smatra se i ub istvo uinjeno
radi izvrenja ili p rikrivanja dru go g
krivino

djela.

65

Iako nae zakonodavstvo ne p oznaje termin "umorstvo", moramo konstatovati, da


se okolnosti, kako objektivne, tako i subjektivne, koje daju p ojam kv alif ikovano
g ili tekog ubistva p o naem zakonu, mno go n e razlikuju od od govar ajuih
okolnosti koje uslovljavaju p ojam "u morstva" u nekim p ravima, p osebno
vajcarskom i novelirano m njemakom. Sto ga razlikov anje izmeu kvalifikov ano
g ili tekog ubistva p o naem zakonu i umorstva p o nekim dru gim p ravnim
sistemima, vie stvar terminoloko g shvatanja nego sutine. Naravno, ovo samo u
odnosu na on a ubistva koja k ao teka, odnosno umorstva, p oznaju i nae i druga
zakonodavstva, s obzirom da su neka ubistva u naem p ravu dobila tretman
tekih, a drugi p ravni sistemi o kojima govorimo ih ne svrtavaju u umorstva.
To je sluaj sa ubistvom vojnog ili slubeno g lica u vrenju p oslova dravne
bezbijednosti ili obavljanja dru gih linih i slubenih zadataka. Ako se p odsjetimo,
da se kao teka ubistva kod nas javljaju p ored ubistva slubenog ili vo jno g lica u
vrenju odreenih slubenih dunosti, jo, ubistvo na svirep ili p odmukao n ain,
ubistvo p ri bezobzirnom nasilniko m p onaanju, ubistvo na nain kojim se dovodi
u op asnost ivot jo nekog lica, ubistvo iz koristoljublja, ubistvo iz krvne ili
bezobzirne osvete ili iz drugih niskih p obuda, ubistvo radi izvrenja ili p
rikrivan ja dru go g kr ivino g d jela,

onda sva ova ub istva moemo

sistematizovati u p et tip ova. Prvi tip ini teko ubistvo, s obzirom na nain
izvrenja (ubistvo na svirep ili p odmukao nain). Drugi p redstavlja ubistvo koje
je teko s obzirom na izraenu p osljedicu (ubistvo na nain kojim se dovodi u op
asnost ivot jo nekog lica. Trei uslovljavaju motivi, p obude iz kojih se ubistvo
vri (ubistvo iz koristoljublja, ub istvo iz krvne ili bezobzirne osvete ili dru gih n
iskih p obuda i ubistvo p ri bezobzirnom nasilniko m p onaanju.. etvrti se javlja
kao tenja ka ostvarivan ju odreeno g cilja, zbog ko ga se ubistvo vri (ubistvo radi
izvrenja i p rikrivanja dru go g krivino g d jela). Najzad u p eti tip dolazi ubistvo
iju p osebnu teinu odreuje ob jekat p rema kome je usmjer ena radn ja izvrenja
(ubistvo slubenog ili vojno g lica u vren ju odreene slubene r adnje). Da bi se p
otup no shvatila sutina inilaca koji uslovljavaju p ojedina teka ubistva,
osvrnuemo se neto p odrobnije na karakteristike nekih od njih, p osebno onih koji
imaju vrlo izraen, kriminoloko etioloki znaaj.
S virepost se javlja p ri vie naina vren ja ubistva. U p rvom redu onda kada
se ubistvo ini na tako grozan nain da izaziva stravu i gnuanje okoline. Zatim
kada se rtvi nanose veliki fiziki bolovi i p atnje ili kada se ona ubija p ostep eno
i lagano,

66

ostavljena za sve to vrijeme p ri svjesti. Sa kriv ino-p ravnog asp ekta znaajna je
samo ona svirep ost, koja p ored objektivnog momenta ima i subjektivni kar akter
izraen u svijesti uinioca djela o njoj. Up ravo zbog ove subjektivne komp onente
svirep ost, p o p ravilu, otkriva ubicu

kao

ovjeka b ez

ikakvih

ljudskih

osjeanja, krvoedno g i bestijalno g. Izvrioci ovo g krivino g djela su, p o p


ravilu okorjeli zloin ci, bez ikakvo g morala i svijesti ili lica sa izvjesnim p
oremeajima u njihovom duevno m ivotu.
Podmuklost se p ojavljuje kada lice koje je nap adnuto ili p rotiv koga je up
ravljena radnja kriv ino g djela ub istva, nije u mo gunosti da p rimjeti to ga
oekuje. Do ovo ga najee dolazi kad a se djelo vri p otajno, iz zasjede, up
otrebom p revare da bi se rtva namamila ili takvim sredstvom koje je p odobno i
da rtvi ne izazove p anju na op asnost i da eventualno omo gui n eotkrivanje
krivino g djela. Kao i kod svirep osti i kod p odmuklosti, trai se i objektivni i
subjektivni momenat. Kao tip ini sluajev i p odmuklih ubistava su ubistva
preduzeta p rema rtvi na sp avanju, ubistva izvrena p ucanjem iz neoekivan e
zasjede i ubistva izvrena trovanjem. Iz naina izvrenja ubistva, javlja se bilo kao
p osljedica sredstva kojima se p reduzima radn ja izvrenja, bilo, s obzirom na p
rostorne i vremenske uslove u kojima se ono vri. M eu sredstvima p
odobnim da p ri up otrebi za izvrenje ubistva bude izazvana op asnost i za ivote
jo nekog lica najtip inija su: razne bomb e, eksp lozivne materije, p uke sa
dramlijskim p unjenjem v eliko g kalibra i slino. Prostorni i vremenski uslovi,
znaajn i za izvrenje ove vrste ubistva, su sastajalita veeg bro ja ljudi u vrijeme
njihovo g okup ljanja. U takvim uslovima, up otreba ne samo sredstava o kojima je
nap rijed bilo rijei ve i svaka up otreba vatrenog oruja up ravljeno g p rema rtvi,
okruenoj drugim licima, p redstavlja op asnost i za ta lica.
Koristoljublje

se

javlja

kada

uinilac

djela,

liava

ivota

nekog

motivisan ostvarivanjem materijalne kor isti. Za p ostojanje ovo g tekog ub istva


nije od znaaja da li je u p itanju nep osredna materijaln a dobit ili svak a korist
materijalne p rirode, koja se moe, ma na koji nain ostvariti izvrenjem ubistva.
Isto tako nije bitno da li je korist i p ostignuta. Dovoljno je da je p obuda bila
koristoljubiv a. Najzad, materijaln a korist ne mora b iti ni p rotivp ravna. Kao
najea ub istva ove vrste imamo: ubistvo da bi se ostvarilo n aslje e, ubistvo da bi
se izbjegla imovinska obaveza, ub istvo izvreno
za nagradu itd.

67

Krvna osveta je ostatak p rolosti, a vodi korijen jo iz p rvobitne zajednice. Kad a


se na p riinjeno zlo, zlom i od govaralo. Zasniva se na talijanskom kanjavan
ju, p o p rincip u "zub za zub", "oko za oko" a u konkretnom sluaju "krv za
krv". Prema tome, teko ubistvo iz krvne osvete, p ostoji kad se liavanje ivota
nekog lica vri da bi se time ostvarila osveta zbog ranije "p rolivene krv i", to jest
zbog ranije izvreno g ubistva ili nan ijete tijelesne p ovrede. Znai, osveta, elja za
uzvraanjem nan jetog zla, se javlja kao p obuda za izvravanje ubistva. Smrt ili
tjelesno p ovreivanje zbog koga se vri osveta, ne mor a da slijedi iz izvrenog
kriv ino g d jela ub istva ili tjelesne p ovrede i ne samo to ne mora uop te da
bude p osljedica inkriminisan e radnje. Bitno je, da ov e in jenice p ostoje, kao
odreene p ojave koje se jav ljaju u njihovom n ajirem znaenju i da motiviu na
osvetu liavanjem ivota drugo g lica. To drugo lice ili lica p rema kome se vri
ubistvo iz

osvete, ne mora da bude vinovnik smrti odnosno tjelesnog p

ovreivanja

koje p redp ostavlja osvetu jer osvetu moe

vriti i

p rema

njegovom srodniku-djetetu, bratu, ocu, branom dru gu i sl.


Bezobzirnost kod osvete kao vraanje zla zlom mor a se p rocjenjiv ati u
svakom konkretnom sluaju. Obino se javlja kada se p ojavljuje velika nesrazmjera
u tetnim p osljedicama p retrp ljenog zla i zla kojim se uzvraa. Na p rimjer, vri se
ubistvo kao osveta zbog lako g p ovreivanja. B ezobzirnost moe usloviti i
odreen i p rotok vremena izmeu p retrp ljenog zla i vrenja ubistva iz osvete
zbog toga. U p raksi se bezobzirnost utvruje i u sluaju kada se vri ubistvo zbog
osvete za p retrp ljeno zlo, za koje je vinovn ik p ravosnano osuen. Javljaju se i
dru gi slu ajevi. Koristoljublje, krvna osveta i bezobzirna osveta su p rema krivino
p ravnom p oimanju niske p obude i kao to je reeno, uslovljavaju jav ljan je teko g
ubistva. No, zakonodavac up uuje i n a druge niske p obude ko je ako se jave
imaju isti znaaj za vrednovan je ub istva p o teini.
Pojam niskih pobuda u ovom smislu treba odr editi sa stanovita vaeeg mor ala
u odreenom drutvu imajui u vidu da su niske p obude izrazito sup rotne p rincip
ima ovog morala. Ovakve p obude ukazuju na slab k arakter linosti beskrup
uloznost,
p ohlep nost a javljaju se kao mrnja, p akost, gramzivost, zloba, netrp eljivost
i sl.

68

Nasilniko ponaanje je takvo p onaanje kojim se bez odreeno g motiva znai


iz obijesti uinio ca grubim vrijeanjem zlostavljanjem vrenjem nasilja izazivanjem
tue
i sl ugroava sp okojstvo graana. Ako se u sklop u ovakvog p onaanja izvri
ubistvo, onda se ono ima smatrati ubistvom izvrenim p ri nasilnikom p onaanju.
Da bi ov ako izvrano ubistvo bilo p o vrijednosti teko nasilniko p onaanje, p
rema strogom slovu zakona mora biti bezop bzirno. M eutiom, teko se moe p
rihvatiti shvatanje za svako nasilniko p onaanje izraeno kroz nap ad na ivot
drugog ovjek a iz obijesti nije i bezobzirno. Prema tome, izraz bezobzirno kod
ovog oblik a ubistva je suvian.

1.13.2 Ubistvo na mah, ubistvo iz nehata, ubistvo djeteta pri poroaju i

dr.
Ova djela su p osebna krivina d jela ubistva koja se p o nekim svojim
bitnim obiljejima razliku ju od ubistva u njegovom osnovnom p ojavnom ob liku.
Ubistvo na mah ili takozvano provocirano ubistvo je liav anje ivota od lica
koje je dovedeno, bez svoje krivice, u jaku razdraenost izazvanu nap adom ili
tekim vrijean jem od strane ubijeno g. Jaka razdraenost kod ovog ubistva
dovodi do p ostup anja u afektu to znai u takvom p sihikom stanju koje p
redstavlja odreeno smanjenje p odobnosti za normalno rasuivanje. Naravno,
faktino je p itanje koliki je step en suenja svjesti ali u svakom sluaju on a u
odreeno j mjeri mor a biti ouvan a jer u p rotivnom nema uraunljivosti uinioca
kao osnova za vinost koja p redstavlja uslov za p ostojanje samo g krivino g d jela.
Up ravo zbog toga neki autori istiu da su afektivna stanja u smislu ovo g kr
ivino g d jela "ip ak normaln a af ektivna stanja". M eutim, ovim konstatacijom
se ne objanjava p rava p riroda afekta kod ubistva n a mah, jer moe li se uop te i
zamisliiti ubistvo bez afekta. Znai to normalno afektivno stanje o kome se nap rijed
govori p rati u manjo j ili veo j mjeri i dru ga ubistva ali nema znaaj koji mu se p
ridaje kod ovo g krivino g djela, p rije svega to je jaina njegovo g intenziteta.
Potrebno je da se u inilac nalazi u stanju "jake razdraenosti", a to je stanje
veliko g uzbuenja ili gneva ko je dovodi do veeg smanjenja sp osobnosti za up
ravljanje svojim p ostup cima u smislu nihovog n edovoljno g kontrolisan ja. Zatim,
to je afektivno stanje izazvano "nap adom ili tekim vr ije anjem od strane ubijeno
g", tj djelovanjem rtve. Ako je ono uzrokovano na bilo koji drugi n ain, p
onaanjem nekog dru go g lica ili p onaanjem rtve ali ne n ap adom ili tekim
vrijean jem nema uslova za p ostojanje krivino g d jela ubistva n a mah. Nep

ostojanje bilo ko g od uslov a


na koje smo nap rijed uk azali iskljuu je osnov da se liav anje ivota tretira
kao
69

p rovocirano ubistvo i to djelo ako su isp unjeni ostali zahtjevi inkrimin acije ima
se smatrati ubistvom u njegovom osnovnom p ojavnom obliku. Pod nap adom u
smislu ovog krivino g djela treba p odrazumjevati onu aktivnost kojom se
ugroava

ili p ovrijeuje

odrazumjeva

fiziki

integitet

uinioca.

Teko

vrijean je

nanoenje uvrede ili k letve koja p oga e osjeanja,

ast

dostojanstvo uinioca u znatnom step enu.


Ubistvo iz nehata je liavanje ivota drugo g lica p ri emu uinilac djela ne eli
smrt kao p osljedicu svoje radn je ali ona ip ak nastaje njegovom kr ivico m. To se
javlja otuda to je takav p sihiki odnos uinioca p rema djelu. Isp ostavlja se u dva
osnovna vid a. Kao svjesni i kao nesvjesni neh at. Prvi p ostoji onda kad a je u
inilac p reduzimajui radnju izvrenja svjestan da usljed toga moe nastup iti smrt
drugog lica, ali olako dri da do to ga n ee doi ili d a e takvu p osljedicu moi
otkloniti. Kod n esvjesno g n ehata uinilac n ije svjestan da usljed n jegove radnje
moe n astup iti smrt drugo g lica iako je p rema okolnostima sluaja i svojim linim
svojstvima b io duan i mo gao biti svjestan mogu nosti nastep ena smrti.
Ubistvo djeteta pri poro aju ili k ako ga jo nazivaju dijeteubistvo ili edo
morstvo je liavanje ivota djeteta od strane majke za vrijeme p oroaja ili n ep
osredno p oslije poroaja dok traje p oremeaj koji je kod nje izazvao p oroaj. Ovo
ubistvo svrstano je u red p rivilegovanih stoga to se uinilac djela, a to je
iskljuivo majka za vrijeme poroaja ili p oslije toga dok n jegove p osljedice traju
moe n alaziti u takvom stanju koje bitno utie na njenu sp osobnost za
rasuivanje. Ovo stanje uslovljavaju fiziki bolovi, uzbuenje i dru ge p sihike p
romjene. Ponekad u ovom smislu javljaju se i neki socijaln i in ioci kao to su
siromatvo, brojnost p orodice, regovan je sred ine n a vanbrano zaee i slino.
Znaajno je ukazati da je tek snaniji p rodor nauke u krivino p ravo doveo do
ovakvog kv alif ikovanja dijeteubistva. Sv e do kraja X VIII veka ubistvo djeteta
smatralo se ak kao tee ubistvo.
Navoenje na samoubistvo i pomaganje u samoubistvu se ostvaruje kao
krivino djelo ako uslijed ovakvo g p onaanja uin ioca p rema dru gom licu ovo
izvri ili p okua samoubistvo.

Samostalnost

ovog

djela

uslijedila

je

kao

nastojanje da se na e odgovar ajue rjeen je za neke sluajev e koji su identin i


p odstrekivanju na ubistvo i
p omaganju u vrenju ubistva kada se to ini p rema licu koje takav akt treba da
izvri

70

nad sobom samim, znai inom ko ji nije inkr imin isan. Otuda se i radnja
izvrenja ovog kriv ino g d jela sastoji u p odstrekivanju lica da sebe lii ivota
odnosno u p omaganju ovo me da to uini. Podstrekavanje znai nagovar anje,
stvaranje odluk e kod jedno g lica d a izvri samoubistvo ili uvrenje te odluk e.
Pomaganje je svak a aktivnost kojom se licu koje je ve donjelo odluku da izvri
samoubistvo olakava da to uini. Kao tei oblik n avoenja n a samoub istvo i p
omaganje u samoubistvu smatra se sluaj kada se to ini p rema maloljetnom licu
koje je navrilo 14 godina ili

licu koje se nalazi

u stanju bitno smanjene

uraunljivosti. Ukoliko je ovo djelo izvreno p rema licu mla em od 14 godin a


ili p rema n euraun ljivo j osobi teina djela se up odobljava ubistvu u njegovo m
osnovnom p ojavnom obliku.

1.13.3
povreda

Teka

tjelesna

Kao i kod ub istva, tako i kod teke tjelesne p ovrede, r adnja izvrenja, ko ju p
reduzima uinilac d jela, je usmer ena n a p ovreivanje fiziko g integriteta dru go g
lica. M eutim, njen p rimarni cilj, shvaen u najirem smislu te rijei, nije nastup
anje smrti toga lica, ve njegovo teko naruav anje zdravlja ili teko p ovreivanje
tijela. Postoji vie vrsta ovog krivino g djela. Javlja se u vidu obine teke
tjelesne p ovrede, zatim osobito teke tjelesne p ovrede, teke tjelesne p ovrede
kvalif ikovane smru, teke tjelesne p ovrede izvrene iz nehata i teke tjelesne p
ovrede uinjene na mah. Da bi se shvatio karakter obine teke tjelesne p ovrede, p
osluiemo se p arafraziranjem misli na koje smo ukazali objanjavajui p ojam
obino g ubistva, p a bi sljedilo, da je ov a p ovreda svako ono teko tjelesno p
ovreivanje ili teko naruavanje zdravlja, koje se u zakonu ne p ojavljuje kao p
osebno odreeno. Znai, s obzirom d a su u zakonu p osebno odreena ostala
etiri vid a u kojima se isp oljava teka tjelesna p ovreda, obina je svaka ona,
ija se krivino-p ravna sadrina, ne moe p odvesti p od neki od ovih vidova.
Osobito teka tjelesna p ovreda p ostoji kada je p ovreivanje tijela, odnosno
naruavanje zdravlja tako teko, da je uslijed toga doveden u op asnost ivot
p ovreenog ili je uniten ili u znatnoj mjeri oslabljen koji vaan dio n jegovo g tijela
ili koji vaan

organ,

ili je p rouzrokovana trajna nesp osobnost za rad p

ovreenog ili trajno i teko naruavanje njegovo g zdravlja ili unakaenost. Teka
tjelesna p ovreda kvalifikov ana smr u nastaje k ad je smrt nastup ila kao tea,
kvalifikovan a p osljedica obine ili osobito teke tjelesne p ovrede. U ovom sluaju
usmjerenost radnje izvrenja p rimarno ima za cilj, koji se u konkretnom sluaju i
eli, teko p ovreivanje, a javlja

se i dalja p osljedica, koja se n e eli, isp oljena u smrti p ovreenog. U ovakvoj


situaciji,
71

kao krivino-p ravni uslov za ovu kvalif ikaciju, koji k arakterie vinost kao p
sihiki odnos uinioca p rema djelu, javlja se u miljaj u odnosu n a p ovredu kao p
rimarni cilj i nehat u odnosu na smrt, kao dalju teu p osljedicu. Znai, uinilac je
svjestan, da usled njegove radnje moe nastup iti teka tjelesna p ovreda drugog
lica, p a to i hoe (direktni umiljaj) ili na to p ristaje,(eventualni umiljaj),
istovremeno n e elei smrt kao p osljedicu. M eutim, ako je smrt ip ak nastup
ila u uzronom odnosu sa uinioevom radnjo m usljed njegovo g nehata, ije
smo karakteristike izloili kod ubistva iz nehata, onda imamo ovo sp ecifino djelo.
Ono se javlja kao odreen i hibr id u sferi krivinog p rava. Praktino je samo
usmjerenost odreenih oblika vinosti, na bliu i dalju p osljedicu i jedini uslov za raz
granienje ovo g djela i ub istva, jer, ukoliko bi uinilac i u odnosu na smrt, kao
teu p osljedicu svoje r adnje, p ostup ao sa umiljajem, onda bismo imali
krivino djelo ubistva i to samo ubistva, jer je svaki drugi oblik istovremeno g p
ovreivan ja fiziko g integriteta, konzumiran u ovom k ao najteem. Teke tjelesne
p ovrede na mah i iz nehata r azlikuju se od ub istva na mah odnosno od ubistva is
nehata samo p o karakteru p osljedice. Inae, sve drugo to u krivino-p ravnom
znaaju uslovljava javljanje ubistva u tim vidov ima uslovljava i javljanje ov akvih
tekih tjelesnih p ovreda.

1.13.4
povreda

Laka

tjelesna

Laka tjelesna p ovreda je lako p ovreivaaje tijela ill naruav anje zdravlja drugo g
lica. Ne p ravi se razlika meu ovim p ovredama s obzirom n a intenzitet i
karakter p ovreivanja iako p ostoje dva vida laki i tei. Osnov za razgranienje
je sredstvo up otrebljeno p rilikom n anoenja p ovrede. Ukoliko se k ao sredstvo
izvrenja javlja oruje, op asno orue ili drugo sredstvo p odobno da tijelo teko p
ovredi ili zdravlje teko narui, imamo tei oblik lak e tijelesne p ovrede, u p
rotivnom, kada je p ovreda p rouzrokovana drugim sredstvima, ista se kvalif ikuje k
ao laki v id.

1.13.5 Podjela
grupama

krvnih

delikata

po

Podjela krvnih d elik ata na dva osnovna grup na oblika, k ako smo ih oznaili i u
uvodu, a to su teki i laki krvni delikti. Osnov za ovakvu p odjelu je p rije
svega, teina isp oljena kroz njihove p osljedice, to uslovljava i step en drutvene
op asnosti. No ne treba mimo ii ni injenicu, kako e se iz djela ovo g rada koji

se bav i etiolokim
p roblemima, vidjeti da u p rilog uinjen e p odjele govor e i mno gi kriminalno
etiolok i

72

faktori. Inae mo gue su i dru ge p odjele, p o raznim osnovima. Tako nap r, svi
krvni delikti bi se mo gli p odijeliti na umiljajn e i nehatne zatim na one sa
smrtnom p osljedicom i one gd e se p osljedica javlja u vidu p ovrede i sl.

1.14 Neke karakteristike krvnih delikata


1.14.1
strukture

Specifinost

Kada govor imo o strukturi krvnih delik ata, onda ne mislimo samo na p roste
statistike p odatke o broju p ojedinih kriv inih djela ko ja ine sadrinu ove vrste
krimin aliteta, ve i na nek e dru ge p okazatelje kojima se blie osvetljav a drutveni
znaaj pojave u cjelini i meusobni odnos segmenta te p ojave. Objanjavaju i
p ojam strukture kriminaliteta up ote, kao sadraja kriminalne f enomeno lo gije,
ve smo istakli da na sp ecifinost odreenog kriminalno g p onaanja utiu:
oblik vinosti uinioca

p ri izvrenju krivino g djela, n ain izvrenja djela,

sauesnitvo p ri izvrenju, sticaj, recidiv izam i konkretno isp oljenj b lie i dalje p
osljedice. Up ravo su to inio ci n a koje mislimo kad istiemo da uz statistike p
odatke o broju p ojedinih oblika, dop rinose p otp unijem sagledav anju drutvenog
znaaja ili bolje rei, tetnosti ove p ojave. Svi ovi faktori imaju odreeno
kriminalno znaenje, up ravo zbog toga, to dop rinose p otp unijem isp itivanju
ove aktivnosti kao p ojedinane i masovne krimino loke p ojave. Ovi inioci
bitno utiu n a kv alitet kriminalno g p onaanja, odreu jui njegovu sp ecifinu
teinu.

1.14.2
Recidivizam
Recidiv izam ili p ovrat je p osebna kriminoloka kategorija. Kao to je ve
ukazano, javlja se u kriminolokom smislu, kada jedno lice, p oslije p rvog
izvrenog djela, izvri isto ili drugo krivino djelo. Znai, za njegovo p ostojanje
nije uslov odreen a vremenska d istanca izmeu izvrenih djela, osuda ili izdrana
kazna za ran ije djelo. Dovoljno je p rosto p onavljanje djela, radi ega ov akav vid p
ovrata nazivaju "p rirodni ili generiki". Pored ovo g gledita, ko je je danas p
reovlau jue, u teoriji se javlja i drugo, p o kome je uslov za p ostojanje
recidiv izma, da je p onovna kriminaln a djelatnost uslijedila, uslijed "op asnog
stanja"

uin ioevo g.

to se tie p ovrata\u njegovom kr ivino-p ravnom

znaenju nema nijedno g zakonodavstva koje p od ovim


p ojmom smatra, iskljuivo, p onovno vrenje krivino g d jela. Istina, p onovno
vrenje
73

krivino g djela, uvek znai osnovni konstitutivni elemen at za p ostojanje p ovrata,


ali se uz to, u raznim kombinacijama, trae i druge objektivne i subjektivne
okolnosti, kao to su: da li je za ran ije izvreno djelo izreena sank cija ili n e da
li je izreen a sankcija izvrena, odre eni p rotok vremena izmeu ranijeg i novo g
krivino g d jela, da li kod uinioca p ostoji sklonost vrenju krivinih djela i slino.
S obzirom na odreene in ioce kao to su p riroda krivinih djela koja su elemenat
p ovrata, vremenski razmak izmeu trenutaka izvrenja ov ih djela i broj p
onavljanja istih, krivino p ravo p oznaje vie vrsta p ovrata. Javljaju se: op ti i sp
ecijaln i p ovrati, vremenski odreen i vremenski neodreen, i najzad obian ili
jednostruki i viestruki p ovrat. Isto tako, u krivinom p ravu mnogih zemalja, s
obzirom na subjektivni odnos uinioca p rema vrenju kr ivin ih djela, javljaju se
razne kategorije p ovratnika. Na p rimer, u vajcarskoj, Belgiji i Norvekoj oni
se dijele na obin e p ovratnike i delikvente iz navik e, u Grkoj i Danskoj, uz ove
dv e kategorije dodaje se i trea ko ju ine
Italijansko

krivino

zakonodavstvo

p rofesionalni

delikventi,

p oznaje multirecid iviste, delikv

ente iz navike, p rofesionalne delikvente i delikvente p o tendenciji.


U naem kr ivino m p ravu, razlikuju se dv e vrste p ovrata, obian i viestruki.
Obian, p ostoji kad krivino d jelo u ini lice koje je r anije bilo osueno.
Viestruki, se javlja kao vrlo sloena konstrukcija. Prije svega, zahtjeva se da je
uin ilac ranije osuiv an najman je dva p uta i to iskljuivo za kriv ina d jela
izvrena sa umiljajem. Dalje, d a su mu za ta djela izricane kazne zatvora od
najmanje jedne god ine, d a p okazuje sklonosti vrenju krivinih djela i da od
dana otp utanja sa izdravanja ranije kazne, do izvrenja novog krivino g
djela, n ije p roteklo p et godina. Pored p ovrata u kriminolokom i krivino-p
ravnom znaenju, on se jav lja i u p enolokom smislu, k ad jedno lice doe u
kazneno-p op ravnu ustanovu radi izvrenja kazne za djelo koje je uinilo p oslije
izdrane kazne za p rethodno krivino djelo. Povrat u ovom njegovo m znaenju, je
svako p onovno step ene na izdravanje k azne, p od uslovom da ta kazna p otie od
djela p oto je ranija kazna izdrana. Znaaj p ovrata, kao i njegov p ojam se moe p
osmatrati sa kriminoloko g, krivino-p ravnog i p enoloko g stanovita.
Kriminoloki znaaj p ovrata je u tome to on up uuje na p otrebu p reisp itivanja da
li je sistem mjera koje se p reduzimaju na suzbijan ju kriminaliteta dovoljno ef
ikasan i da li

74

tu neto treba menjati i u kom smislu. Lo gino, ov aj znaaj se o gleda i u


sagledavan ju uticaja r ecid ivizma n a p orast obima delikven cije. Krivino-p
ravni znaaj p ovrata ukazuje da sankcije p reduzete p rema uiniocu u ranijem
sluaju nisu p ostigle svrhu u p ogledu njegovo g p op ravljanja, te da moraju biti
otrije. Najzad, i znaaj p ovrata u p enolokom smislu, ukazuje da mjere p reduzete
p rilikom ranijeg izvrenja k azne, nisu "bile dovo ljno p rilagoen e linosti uin
ioca, te da p rema njemu treba p rimjen iti p oseban tretman.
Opte je p risutno stanovite, jo od vremena p ozitivne kole, da p ovienje p rop
orcije p ovratnika meu izvriocima krivinih d jela u jednoj zemlji, up ozorava
javne organ e na loe r ezultate sudskog i p eniticijarno g sistema, jer to p okazuje
da ove delikvente drutvo nije usp jelo p op raviti sankcijama koje su na njih p
rimjenjivane. M eutim, treba uzeti u obzir, da je p orast p ovrata u korelaciji i
sa op tom humanizacijo m krivino g p rava a konano, s obzirom na djelovanje
novih kar imino genih faktora bioloke i socioloke p rirode, ni svaki novi p ovrat
ne moe biti odraz neusp jeha p rethodne akcije resocijalizacije. Prema tome p
onavljanje delikventnog p onaanja zahtjeva ire sagledav anje inilaca ko ji do
toga dovode i tek u svjetlu toga p reduzimanje odreen ih akcija koje mo gu p
redstavljati i izmjenu ili dop unu sistema mjera za suzbijanje d elikv encije, ali i ne
moraju. Izmjen a i dop una sistema mjer a p reduzee se samo onda kada se iskljue
drugi faktori jav ljan ja p ovrata i utvrdi da je on uslovljen sistemskim slabostima p
revencije.
Recidivizam je najizraenija pojava kod ubistava i kod tekih i lakih
telesnih povreda.

1.14.3
delikata

Posljedice

krvnih

Posljedice krvnih d elik ata jav ljaju se u vidu n ep osrijednih ili p rimarn ih i p
osrednih ili daljnih. Nep osredne p osljedice isp oljavaju se kako je to ve p
omenuto u liavan ju ivota, tjelesnom p ovreivanju ili naruav anju zdravlja lica,
ko ja su p redmet nap ada od strane uinilaca ovih krivin ih djela. Sva svrena ub
istva i teke tjelesne p ovrede kvalifikov ane smru imaju za p osljedicu smrt neko g
lica, ostale teke tjelesne p ovrede i najee ubistva u p okuaju dovode do tekog
tjelesnog p ovreivanja ili tekog naruavanja zdravlja. Ne treba p renebregnuti, da
p ostoji i odreen i broj sluajev a, koji
p rati nerazjanjene do ga aje u tom smislu da li se radi o ubistvu, odnosno

tjelesno j
75

p ovredi ili zadesu, kao i onih sluajev a gde u inilac d jela nije otkriven, to
svakako uveava znaaj p roblema. Uz ovu konstataciju treba se p risjetiti ve
reeno g da se vei broj lak ih tjelesnih p ovreda i ne gon i te se ni n jihove nep
osredne p osljedice n e evidentiraju.
Iako su p rimarne p osljedice, p osebno kod najteih delikata, najznaajnije, u
visokom p rocentu sluajeva, ovu vrstu kriminaliteta p rate znaajni socijalni p
roblemi k ao daljne p osredne p osljedice. Po p ravilu iza ubijenih ostaju n
ezbrinute p orodice. Tjelesno p ovreivanje, p a esto i lako, izaziva p rivremjenu n
esp osobnost za rad, to negativno utie na ob ezbjeenje najn eop hodnijiih
sredstava za ivot p ovrijeenih i lanova njihovih p orodica. Trajni invaliditet, kao
p osljedica tjelesnog p ovreivanja, sve ove p robleme ini jo izrazitijim i du
gotrajnijim. S dru ge strane, slini p roblemi se javljaju i kod uinilaca d jela.
njihov e p orodice trp e oskudicu, s obzirom da ovi odlaze na izdravanje kazne,
koje su p onekad vrlo dugotrajn e. Uz to, u ovako tekoj situaciji, uin ioev a
imovin a je op tereena obavezama, naknade tete zbog izvrenog djela i p o p ravilu
naknade trokova krivinog p ostup ka, p a to optu situaciju njegov e p orodice jo
vie p ogorava.
Logino, na odre eni nain svi istaknuti p roblemi op tereuju i razne
drutvene fondove, kao to su fondovi: zdravstvenog osiguran ja, socijalno g
osiguranja, socijaln e zatite i slino. Ubistva, a p osebno u onim sluajevima gd e
se kao uinio ci, odnosno rtve, p ojavljuju lica ko ja imaju maloljetnu djecu, a
istraivanja su p okazala, da je tih najvie, dovode do odreenih p roblema p o
p itanjima,

p ravilnog vasp itavanja, obrazovanja i uop te osp osobljavanja za

ivotni p oziv te djece. Nije sutina samo u tome, to teret p ada samo na jedno g
roditelja, odnosno dru ga lica, no p rije svega u injen ici da su znatno oteani
materijaln i i dru gi uslovi za to. Dijete ubijeno g nastavlja da ivi u alosti
zbog tragino izgubljeno g roditelja, najee op tereeno mrnjom p rema ubici i
njegovoj p orodici, a dijete uinioca u uslovima osjeanja p odozrenja, a vrlo
esto i p rezira okoline. Svi krvni delikti su snaan faktor poremeaja meu
ljudskih odnosa, stvaranja atmosfere mrnje, razdora, osvetoljubiv ih nastojanja, nep
ovjerenja i slinih p ojava, izmeu oteeno g, odnosno njegov ih srodnika p a i
njemu bliskih lica s jedne strane i uinioca i njegove sredine s druge strane.
Ovakve p osljedice, a naroito one izazvane ubistvima i tekim tjelesnim
p ovredama, najee traju dugo i p renose se sa koljena na koljeno. One koje p
rate

76

lake tijelesne p ovrede iako p o duini trajan ja n isu tako kar akteristine kao p rve,
p o p ravilu su snanog intenziteta odreeno vrijeme p oslije kr imin alno g do
gaaja, zbo g p ovreenog dostojanstva nap adnutog i osjeanja p onienosti.
U uslovima jav ljan ja ov akvih meuljudskih odnosa, u odr eenim sredinama
oteano je svako jed instvo u njima, kao p reduslov za najznaajn ije drutvene ak
cije. S dru ge strane p oremeeni odnosi p redstavljaju znaajan krimino geni faktor
za nove delikte koji p rate sukobe meu ljud ima. Koliko je ovo izraena p osljedica
na p odruju koje istraujemo najrjeitije p okazuju neki p odaci. Ako uzmemo da
je svaki oteeni u trenutku zadobijanja p ovrede, odnosno liavan ja ivota, bio
okruen samo sa deset tako p rivrenih osoba koje su i same osjetile odr eeni r
evolt p rema sup rotnoj strani, zbog tog ina, slijed i da je broj oeen ih
desetostruko vei od zvaninih brojki. Kada poemo od toga i da se oko uinioca
javlja isti broj njemu bliskih lica, p rema kojima je usmjer en revolt sa sup rotne
strane, slijedi da se bro j udvostruuje.

1.14.4 Strukturirane
delikata

promjene

krvnih

Krvni delikti, kao uostalom i cjelokup ni krimin alitet, p okazuje odreene p


romjene, zavisno od mjesta javljanja, vr emen a jav ljan ja i odr eenih osobenosti
uesnik a u ovim p ojavama. Pod ovim p romjen ama p odrazumevamo one koje su
vezane za relaciju selo
- gr ad lok aciju isp oljavan ja d elikv entnog p onaanja i r egionalne k arakteristike
same p ojave.
Rasporeenost kriminaliteta na relaciji selo grad
Pitanju rasp oreenosti kriminaliteta na ovo j relaciji p osveeno je mno go p anje
u kriminolo giji i p osebno u istraivanjima ekolokih k arakteristika ove p
ojave. Istraivanja su p okazala da u glavno m p ostoje manje ili vee razlike.

1.15 Privilegujue okolnosti krvnih delikata


Privilegovan im ubistvom smatra se ono p rotivp ravno liavanje ivota drugo g lica
koje je izvreno p od p osebnim okolnostima koje djelu daju laki vid.

37

Ova

ubistva se p o svojim obelejima razlikuju od obino g i kvalif ikovano g


ubistva, to op ravdava

njihovo zasebno regulisan je u Krivinom zakoniku i zasebno p rouavanje.


Toma
37

Lazarevi, LJ.: Krivino pravo posebni deo, Beograd, 1995, str.

214.

77

ivanovi ih oznaava kao naro ita, blaa ubistva, ime ukazuje na njihov kar
akter i p otrebu da, zbog odreen ih p rivilegu juih oko lnosti, zakonodavac za
njih p redvidi lake kazne od kazne p rop isane za obino ubistvo.
I p ored toga to krivini zakonici svih zemalja ubistvo reguliu kao jedno od
najteih krivinih djela, ip ak p ostoji jednoduan stav da izvjesna odzimanja tueg
ivota, zbog p osebnih ljudskih i ivotnih okolnosti, zasluuju p oseban status. Te
rijetke situacije treba p ravno izdvojiti jer, u manjoj ili veoj mjeri, uman juju
teinu krivino g djela ubistva i odgovornost njihov ih uinioca, to ubistvo ini
lakim ili p rivilegovanim. Te sp ecifine okolnosti su razliitog karaktera i n jihov
znaaj je razliit jer ne utiu isto na smanjenje teine krivino g djela ub istva.
Naime, esto se deav a da ubistva vre lica koja se n alaze u p osebnom duevnom
stanju ko je suava njihovu svjest, to bitno utie na njihovo p onaanje u takvoj
situaciji. Ako se tome dod a da takvo p onaanje moe da inicira i p rouzrokuje sam
p asivni subjekt svojim skrivljenim i p rovocirajuim p onaanjem, onda je op
ravdano takve sluajeve ubistva tretirati kao p osebne, lake
oblike
38

ubistva.

Jedno od veoma vanih p itanja u krivinom p ravu jeste i p itanje da li izvrenje


djela u uzbuenom i razdraenom stanju treba d a p oslui krivcu kao olakica? Ovo
p itanje se p rvenstveno p ostavlja kod ubistva, ali i kod drugih krivin ih djela ije
39

je izvrenje skop ano sa nasiljem.

Kako se dolo na ideju da se ovakva p

onaanja p rivilegu ju u krivinom zakonodavstvu? Jo

je

Aristotel,

Nikomahovoj etici, analizirao razdraenost (gnev) i step enovao je kao p reslabu, p


rejaku i od govar ajuu. On je tvrdio
da ovjek ko ji se ljuti zbog p ravih stvari i na ljude ko ji to zavreuju, i uz to, dokle
god treba da se ljuti, zavreuje p ohvalu. Aristotel dalje kritikuje flegmatin e osobe
i istie da se oni ko ji se ne ljute na stvari zbo g kojih bi trebalo da se ljute smatraju
budalama. Za takvog oveka se ne smatra d a osjea stvari, niti da one mo gu da ga
p ovrijede i, p oto ne moe da se razgnev i, smatra se da je n evjerov atno da se
odbran i, a istrp eti vrijean je i p odnijeti uvredu up uenu p rijateljima rop ski je
in. On dalje istie da je, sup rotno, na kraju sp ektra, uan, kolerian i r av
ovjek, koji je uvijek razjar en za sve, i koji je onda jo dodatno bijesan mno go
vie i due dok ne vrati osvetu i ne nanese bol.

38

Babi, M.: Pravo na ivot i privilegovana ubistva, Pravni ivot, Beograd, br. 9/1997, str.

86.
39

Miljkovi, M.: O ubistvu s obzirom na reformu krivinog zakonik a, Beograd, 1910, str.

48.

78

Oigledno d a Aristotel, p ostavivi stvari na ovaj n ain, p osredno ukazuje da nek


a uzbuenja treba op ravdati i p rihvatiti kao normalnu reakciju ovjeka, koji je
inae miran, ali je u konkretnom sluaju izazvan, u odnosu na ljude koji su
stalno p od tenzijom i bijesni. Toma Akvinski, najvei sholastiki filozof, u svom
djelu Summa Theologica razlikuje razjarenost koja je nastala sa dobrim r azlogo
m (ratio recta) i onu koja tom razlogu p rotivurijei, p rimjeu jui da p rva nije
grijeh.

Jarost koja je

nastala sa op ravdanim razlogo m, ili revnostna ljutnja, je ona koja se ne ometa i


ne sp reava racionalno m p ravdom. Gnev koji je u sup rotnosti sa dobrim
razlogom, ili p ogreni gn ev, je p orok. Vano je n aglasiti da su jo Aristotel i
Akvinski rasp ravljali o tome kada je op ravdano biti gnev an i bijesan, a k ada to
nije. Slino, List je u svojoj op servaciji isticao da afekat p ri izvrenju krivino g
djela zavisi od temp eramenta
uinioca.
nije

40

Postojanje afekta p ri izvrenju ub istva nije dokaz o tome da dotini

sasvim hladno razmislio o izvrenju djela, a isto tako i odsustvo afekta nije dokaz
o tome da se uin ilac nije bez razmiljanja i brzo odluio na izvrenje djela. Naime,
ima okorjelih zlikovaca ko ji tek p ri izvrenju djela dolaze u naroito uzbuenje.
Isto tako, ima hronin ih alkoholiar a koji bez jaeg p ovoda i u obinoj svai p
oteu no i ubijaju svo g p rotivnika. Prema tome, uzimati i ovakvo uzbuenje
kao n aroitu olakicu, koja ulazi u kvalifik aciju djela kod ubistva, bilo b i neop
ravdano.
Zbog toga se javila id eja da se nae uzrok uzbuenja. Da se utvrdi da li je
uzbuenje izazvano nekim nep ravednim aktom, jer sasvim je op ravdano da
inae bezop asan ovjek moe u konkretnom slu aju da bud e izazvan, isp rovociran
n ekim nap adom, d a uini kriv ino d jelo, p a i ubistvo. Razlo g za blae
kanjavan je n alazi se up ravo u injen ici da bez ove p rovokacije uin ilac n e bi
ni izvrio djelo, d akle, da jed an d io krivice lei i na samom ubijenom.
rtva krivinog d jela ima najznaajn iju u lo gu u nastajan ju i izvrenju
ubistva u afektu, jer on a svojim p onaanjem (vrijean jem, zlostavljanjem, nap
adom) izaziva uinioca. Rad i se, d akle, o skrivljenom p onaanju rtve, to p
redstavlja osnov blae kvalifik acije ubistva, ali samo ako nap ad ili vrije anje n
ije skriv io sam izvrilac ubistva. Dakle, sutinu ove inkriminacije ini konfliktni
odnos izmeu uinioca i rtve. Ubistvo na mah se zbog svojih karakteristika

naziva jo i p rovocirano
40

Citirano prema: Miljkovi, M., op. cit., str.

48

79

ubistvo. Provocirana ubistva se smatraju manje gnusnim, a p rovokacija je od


avno p riznata kao osnov blaega kanjavan ja u zemljama evrop sko-kontinentalnog
p ravno g sistema, ali i u zemljama an glosaksonske p ravne kulture, gdje p
rovokacija moe d a dovede do p reinaenja sa teko g ubistva (murd er) na p
rivilegovano, blae ubistvo (manslau ghter).

1.15.1
odreenje

Pojmovno

Up oredno-p ravnim p regledo m nek ih stranih zakonodavstava uoavamo da


se zakonske definicije ovog kr ivino g djela meusobno razlikuju.

Pristup

ovom krivinom djelu je razliit u zemljama an glosaksonskog i kontinentalno g


p ravnog sistema. Anglosaksonci ubistvo na mah oznaavaju kao voluntary
manslaughter. Zap ravo, voluntary manslaughter p okriva ona ubistva gde je neko
lice op tueno za teko

ubistvo

(murder),

jer

tuilatvo

vjeruje da moe

ustanoviti neop hodan subjektivni element malice aforethought, ali na kr aju


op tueni bude osuen za manslau ghter zbog p ostojanja onoga to bismo mo
gli d a n azovemo djelimina
41

odbrana.
oznaavnje

M urder je najtei oblik ub istva. Ovaj termin se koristi za

najgnusnijih ubistava i obino se definie kao nezakonito ubistvo ljudskog


bia praeno sp ecifinim subjektivnim odnosom uinioca p rema djelu, koji se
oznaav a terminom malice aforethought. U glavno m se istie d a je u p itanju
struan termin gdje se kao jedini zahtjev p ostavlja da misao nije nastala p
oto je neto uinjeno (afterthought). Ne p ostoji ni neki p oseban zahtjev za
zlobu (malice), p od njom se uglavnom p odrazumeva p akost ili zla namjera. R ije
malice p otie od latinske rijei malitia, to znai loe, bolesno, zlo ili p rljavo.
Ustvari, malice aforethought je p revod latinskog dolus p raemeditatus, i def
initivno je iri od naeg umiljaja. Ako p okuamo da ga p revedemo n a na jezik,
onda bi to bio p akostan, zlobni p redumiljaj. Rad i se o jednom odre enom stanju
svjesti, mentalnom elementu koji se oznaava kao svjesna nedvosmislena namjera,
for miran a p rije izvrenja kriv ino g djela, da se p rouzrokuje smrt ili ozbiljna
tjelesna p ovreda nekom licu. En glesko krivino p ravo je razvilo nekoliko takvih
odbrana kada se murd er p reinaava u manslau ghter, tj. kada je step en krivice dovo
ljno sman jen da dov ede do blae kvalif ikacije. Nek i autori koriste i
42

termin kvalif ikovana odbr ana , a neki govore o subjektivnom elementu malice
koji,

41

Seago, P.: Criminal law, London, 1994, str.

233
42

Ashwort, A.: Principles of Criminal Law, Oxford, 1999, str.

297

80

p od odreenim uslovima, moe biti oslabljen (malice mitigated).

43

Postoji

nekoliko takvih djelimin ih, kvalifikovan ih odbrana k ada je mo gue ustanoviti


nii step en krivice.

To

su: p rovokacija,

sman jena

od govornost

i isp

unjenje do govora o samoubistvu. Dakle, voluntary manslaughter p redstavlja


ubistvo redukovano od
tekog ubistva (murd er) na p rivilegovano ubistvo (voluntary manslau ghter)
zbo g p ostojanja p rivilegu juih okolnosti kao to su adekvatna p rovokacija ili
44

smanjen a odgovornost.

Ubistvo na mah an glosaksonske zemlje, takoe u

zavisnosti od zemlje do zemlje, nazivaju i intentional manslau ghter, firstdegree


manslau ghter, maslau ghter in the first degree. Definicije u an glosaksonskim
dravama u glavno m imaju dv a elementa. Jedan se tie dokaza da je op tueni
bio isp rovociran do te mjer e da je
izgubio samokontrolu, a dru gi se odnosi na p itanje da li je p rovokacija bila
dovoljn a da utie na razumno g ov jeka d a p ostup i kako je optueni p ostup
io. Doktrina p rovokacije kod En gleza p roizilazi iz Homicide Act-a iz 1957.
godin e: Kad a kod optube za ubistvo s p redumiljajem ( murder) p ostoje dokazi
na osnovu kojih p orota moe da utvrdi da je optueni bio isp rovociran (bilo neim
to je uinjeno ili reeno, ili i jednim i dru gim) do te mjer e da je izgub io
samokontrolu, p itanje d a li je p rovokacija bila dovoljn a da razumno g ovjeka
nagn a da p ostup i onako kako je postup io bie ostavljeno p oroti da da odgovor
na njega; a p ri razmatranju tog p itanja porota e uzeti u obzir i ono to je
uinjeno i ono to je reeno u skladu sa efektom koji bi, p rema njeno m miljenju,
ta p rovokacija imala na razumno g ovjeka. Drugi dio defin icije je, u ov im
zemljama, p osebno sp oran (test razumnog ov jeka), tako da ak p ostoje p
rijedlozi da se ovaj element izostavi ili dru gaije formu lie. Posebno nam je simp
atina jedn a diskusija koja p oinje p itanjem: M olim vas, moe li razuman
ovjek da ustane i nap usti sudnicu? Kako se dalje op ravdano p rimjeuje,
obiajno p ravo (common law) je op sjednuto razumnim ljudima. Ti ljudi p
redstavljaju vrhunac svih vrlina. Oni su mirni, njeni, blagovr emen i, p aljivi,
ukratko tvorevine nae mate.
M ada ih niko n e voli, oni p ostavljaju standarde za suen je n aim slabostima.
Ukoliko ne odgovorimo njihovoj glor ifikaciji, baeni smo u sijenku sramote i p
45

rokletstva. Vrijeme je da k aemo: Dolje sa njihovim glavama.


43

376.

Wilson,W.: Criminal law-doctrine and theory, London, 2003, str.

44

Black s Law Dictionary, Eighth Edition, T homsonWest, 2004, str.

983
45

Byrd, S., "On Getting the Reasonable Person Out of the Courtroom", Ohio State Journal of
Criminal
Law,Ohio, 2005, str. 571.

81

Zemlje kontinentalno g n ain a p ravnog miljen ja imaju, u glavno m, savremena r


jeenja ove formulacije. One drave kojima se r anije zamjer ao anahron i p
ristup ovom krivinom djelu, izmjenile su svoje krivinop ravne odredbe. Tako
se u Italiji

ne

p rimjenjuje vie lan 587 koji se nazivao Ubistvo zbog asti ili u odbranu asti.
Ovdje se ubistvo vrilo u stanju jak e razdraenosti i p ovrijeenosti sop stvene
asti i asti p orodice. Slino je i u Francuskoj. Krivini zakonik vajcarske ubistvo
u afektu (Totschlag) regulie lanom 113. Rad i se o p rivilegovano m obliku
hotimino g (namerno g) ubistva. Prvobitno je ovaj oblik ubistva inkriminisao
uinioca koji je izvrio ubistvo u trenutku obuzetosti estokim afektom, ko ga su p
ostojee okolnosti
inile op ravdanim.
alternativa

46

Potom je, izmjenama iz 1989. godine, dodata k ao

p ostojeem odreen ju ili je izvrilac bio u

stanju velik e duevne p

oremeenosti. Tako da danas p omenuti lan ima sled ee oblije: Uinilac koji
izvri ubistvo u stanju obuzetosti estokim afektom, koga su p ostojee okolnosti
inile op ravdanim, ili je u trenutku izvrenja bio u stanju velike duevne p
oremeenosti kaznie se za
47

ubistvo u afektu.
objavljen

Krivini zakonik Savezne Rep ublike Njemake, koji je

10. marta 1987. godine, p osveuje p aragraf 213 lakim sluajevima ubistva. U
naem smislu, to je ubistvo na mah. Ono p ostoji ako je uinilac zlostavljanjem ili
tekim vrijean jem od strane ubijeno g, ili njegovo g srodnik a, doved en, bez svoje
kriv ice, u stanje srdbe ili razdraenosti i time u p oloaj da u takvom stanju izvri
djelo, ili ako p ostoji neki drugi laki sluaj. Njemak i zakonik se fokusira na sp
ecifinu reakciju koja se u tekstu zakona oznaava kao Zorn. Zorn se moe p
revesti kao gnev, srdba, jarost ili ljutnja. M i smo se op redjelili za srdbu. U
Krivinom zakoniku Austrije ubistvo na mah se sastoji u liavan ju ivota neko
g lica u, uop teno shvaenom, estokom afektu. Radi se o umiljajnom ub istvu
koje se razliku je od umorstva ili tekog ubistva p o tome to se uinilac n alazi
u uop teno shvaenom estokom
48

afektu . To stanje p ostoji onda kada b i, u konkretnim oko lnostima p ojedinano


g
sluaja, p rosjean ovjek mo gao da dosp ije u jedno takvo duevno
49
stanje.

46

Rije entschuldbaren se moe prev esti i kao izvinjavajua


okolnost.
47
Kolari, D.: Krivino djelo ubistva u naem krivinom pravu, doktorska disertacija, Beograd,
2007, str. 108.
48
Schubarth, M; Kommentar zum sch weizerisch en Strafrecht, Besonderer T eil, Bern,
Verlag
Stampfli& Cie AG, 1982, str.
81.
49
STRAFGESET ZBUCH Austria, JGG 1988. UNDST G Nov. 1989, Wien
1989.

82

Na Krivini zakonik u lanu 115 odreu je ubistvo na mah n a sledei nain: Ko


drugo g lii ivota na mah, doveden bez svoje kr ivice u jaku razdraenost nap
adom, zlostavljanjem ili tekim vrijean jem od strane ubijeno g, kaznie se
zatvorom od jedne do osam god ina. U odnosu na staru odredbu iz Krivinog
zakona Srbije p ostoje dve izmjene. Prva se ogleda u p roirivanju mogu ih p
onaanja koja se mogu smatrati uzrocima jake razdraenosti. Sada je to, p ored
ranijeg nap ada i tekog vrijeanja, i zlostavljanje. Druga izmjen a se tie p rop
isanog p osebnog maksimuma koji sada iznosi osam godin a u odnosu na ranijih
deset godina.
Na ovom mjestu ukazaemo i na teorijske d efinicije krivino g djela ubistva na
mah, koje, u glavno m, p olaze od zakonskog teksta. U naoj krivinop ravnoj
teoriji nema veih r azlika u odr eenju ovo g djela. Tako Toma ivanov i istie da
je ubica n a mah, naroita, blaa vrsta umiljeno g ubice. To je izazvani (p
rovocirani ubica) ko ji je doveden, bez svoje krivice, u jaku r azdraenost
kakvim nap adom ili velikim
50

uvredama od strane ubijeno g. Janko Tahovi ukazuje da je ub istvo na mah


(ili
p rovocirano ubistvo) liavan je ivota od lica ko je je dovedeno, bez svoje krivice,
u jaku razdraenost nap adom ili tekim vrije anjem od strane ubijeno g.

51

Ubistvo na mah odreuje i Dragoljub Atanackov i i to kao liav anje ivota neko
g lica odmah p oslije nastanka p ovoda. Umiljaj uinioca ovde mora b iti
iznenadan.

52

Ljubia Lazarevi najp rije ukazuje da se p rivilegovanim ubistvom

smatra ono p rotivp ravno


liavanje ivota drugo g lica koje je izvreno p od p osebnim okolnostima koje
djelu daju laki v id. A ubistvo na mah je liavanje ivota drugo g lica na mah od
uinioca koji je dov eden, b ez svoje kr ivice, u jaku razdraenost nap adom
ili tekim vrijean jem od strane ubijeno g.

53

Simi i Petrovi ukazuju da ubistvo

na mah p ostoji ako je uin jeno u kratkom vremenskom razmaku od momenta


kad a je od strane ubijeno g izvren nap ad ili teko vrijeanje na tetu lica ko je ga
je liilo ivota, tj. dok
se ono nalazi u stanju jake razdraenosti, p rouzrokovane takvim nap adom,
odnosno vrijean jem.

54

Autori sa teritorije bive SFRJ takoe daju def inicije koje su ve p redviene
u krivinim zakonima, up otp unjene autentinim komentarima. Tako Bo gd an
Zlatari

50

25.
51

ivanovi, T.: Osnovi Krivinog prava Kraljevine Jugoslavije, posebni dio, Beograd, 1938, str.
T ahovi, J.: Krivino pravo posebni dio, Beograd, 1961, str.

32.
52

Atanackovi, D.: Krivino pravo posebni dio, Beograd, 1978, str

101.
53

Lazarevi, LJ.: Krivino pravo posebni dio, Beograd, 1995, str.


214.
54
Simi, I., Petrovi,M.: Krivini zakon Srbije praktina primjena, Beograd, 1998, str.
44.

83

odreuje ubistvo na mah kao lienje ivota druge osobe na mah kad je uin
ilac doveden, bez

svoje krivice, u jaku razdraenost nap adom ili tekim

vrijeanjem od strane ubijeno g. To je p rivilegov ano ub istvo za koje je p rop isana


blaa kazna nego za obino ubistvo. Ubistvo je izvreno na mah kad je
izvreno nep osredno p oslije
55

izazova i p od uticajem afekta p rouzrokovanog tim izazovom.


arovi

Zvonimir ep

definie ubistvo na mah kao lienje ivota druge osobe na mah kad je p
oinitelj doveden, bez svoje krivice, u jaku razdraenost nap adom, zlostavljanjem
ili tekim vrijean jem od strane ubijeno g. Rad i se o p rivilegov anom krivinom
djelu, djelu ubistva u kojem je znaajna u lo ga rtve koja je aktivna: nap ada,
zlostavlja ili teko
vrijea, i time kod p oinitelja izaziva stanje afekta ili jake
56
razdraenosti.
Kambovski ukazuje da je ub istvo na mah p rivilegovano ubistvo. Posebna
okolnost koja mu daje p rivilegov ani karakter je p osebno subjektivno stanje
razdraenosti uinioca, izazvano od strane rtve. To je jedna od situacija gd je
rtva ima aktivnu ulogu, p ovod za ubistvo p otie od nje. Smatra se da sama ta
injen ica nije dovoljn a za ubistvo, to ima za rezultat blai tretman u p oreenju sa
osnovnim oblikom krivino g
57

djela ubistva.
on e

Ivanka M arkovi skree p anju da ubistvo na mah sp ada u

izuzetne delikte iju krivinop ravnu p rirodu sutinski determinie meusobn


i konfliktni odnos izmeu uinio ca i rtve, kao aktivnih uesnika u njegovo
m nastajanju i izvrenju. Ovaj odnos je od takvo g znaaja d a odluu jue op
redjeljuje zakonsku komp oziciju ove inkriminacije; on je sred inji element njeno
g n ep rava i, samim tim, integraln i element njegovo g zakonskog b ia koji u
najveo j mjer i
odreuje kvalifik aciju ovo g vida ub
58
istva.
Posmatraemo i odreenje krivino g djela ubistva na mah sa stanovita
sudske p sihijatrije. Ova vrsta ubistva se odreuje uz p omo definisanja afekta, tj.
stanja jake razdraenosti kao osnovnog obiljeja ovo g krivino g djela. Inae,
u

sudskoj p sihijatriji nailazimo na p odijele ubistva koje u glavno m p olaze od

analize mentalno g sklop a uinioca i u tom svjetlu odreuju ubistvo u afektu.


Tako se p ravi razlika izmeu ubice u afektu, nagonsko g ubice i racionalno g ub ice.

Ubica u afektu p osjeduje umjeren i step en egoizma i osjeanje nastranosti.


Osjetljiv je i ima osjeanje nie
55

Zlatari, B., Damaka, M.: Rijenik krivinog prava i postupka, Zagreb, 1966, str.
338.
56
Bai, F.,eparovi, Z.: Krivino pravo posebni dio, Zagreb, 1997, str.
67.
57
Kambovski, V.: Kazneno pravo poseben djel, Skopje, 2003, str.
49.
58
Markovi, I.: Ubistvo na mah, Pravni ivot, br. 9/1997, str.
163.

84

vrijednosti,. p rosjenih je intelektualn ih sp osobnosti, a esto je u p itanju osoba


59

sa poremeajem linosti.

Neki autori afektu p ridaju kljunu u lo gu u dinamici

homicid a. Tako se, p rema vrsti afekta i njegovom intenzitetu, ubistvo diferencira
na: uragan
strasti, osvetoljubivo ubistvo, ubistvo iz koristoljublja i seksualno ub istvo. U
p sihijatriji se, p ored ovih, p ominje jo veliki broj p odjela kad a su u p itanju
ubistva, i istovremeno se istie da one imaju teoretski i p raktini znaaj. Na
teoretskom p lanu one omo guav aju bolje up oznavanje homicida kao p sihop
atoloke kategorije. U p raksi p ruaju orijentaciju v jetacima i p ravnicima.
Sa stanovita forenzike p sihijatrije delikti u afektu su p osebno znaajni.
Afekt (uzbuenost)
emocija,

p raeno

se ovdje odreeuje kao kratkotratajno intenzivno stanje


sp olja

vidljivim tjelesnim manifestacijama. Afekti obino

nastaju kao reak cija na u groavanje ivota,


asti, socijalno g statusa, i sl.
veoma

60

M ilovanovi istie d a je afek at vrlo naglo i

snano uzbuenje koje bitno i temeljno utie na r azum i delanje. Priliko m v


jetaenja djela u af ektu p otrebno je analizirati sledee: vremenski p eriod od p
ojave afekta do rastereenja, ud io rtve u nastanku deliktne situacije, ad ap taciju
na sp oljnu situaciju, vrstu i p orijeklo sredstava za izvrenje djela, nain
izvrenja, trajan je i intenzitet preanjih konfliktnih situacija, misaonu anticip
aciju delikta, organizovanost i
p onaanja nakon delikta, itd.
61

Forenzika p raksa je stvorila p siholoku konstrukciju p oznatu kao p atoloki


afekat. Pod tim p ojmom se obino p odrazumjeva burna i snana afektivna r
eakcija, p raen a vegetativnim p romjenama i motornim radnjama, koja nije oek
ivana, a koja svojim intenzitetom p revazilazi stimulus. Obino znatnije remeti
svjest i, kao takva, znaajno
62

redukuje uraun ljivost.


oremeaj

Pa tako, s obzirom da afekat, ustvari, p redstavlja p

emocija, forenziari istiu dve kategor ije emo cionalnih stanja vezanih za afekat: p
rvi, nii nivo, bi se mo gao oznaiti p ojmovima: af ekat u uem smislu (strah, gn ev,
ljutnja, bijes), p oviena emocionaln a uzbuenost, razdraenost, a drugi, vii nivo, b
i se mo gao oznaiti

p ojmovima:

razdraenost, p rep ast

p atoloki

(p anika), razjarenost).

afekat
U

p rvom

(jaka
sluaju

vjetaci se ob ino op redjeljuju za smanjenu uraunljivost, ali ne bitno, a u


drugom sluaju se moe ii i na bitno smanjenu

59

Kovaevi, R.: Psihijatrijsko vjetaenje uinilaca krivinog djela ubistva, Zbornik radova
Neka praktina pitanja k aznenog zakonodavstva Jugoslavije , Institut za kriminoloka i so
cioloka istraivanja, Budva, 2000. god., strana 77.
60
Mari, J., Luki, M.: Pravna medicina, Beograd, 1998, str.
44.
61
Mari, J., Luki, M.: Pravna medicina, op. cit., str.
47.
62
Kovaevi, R.: Psihijatrijsko vjetaenje uinilaca krivinog djela ubistva, op. Cit., str.
78.

85

uraunljivost, p a i na neuraunljivost. M eutim, na ovom mjestu elimo da


istaknemo jasno i nedvosmisleno da je stanje jake razdraenosti p ravni p ojam i da
sudu p rip ada p rocjena da li takvo stanje p ostoji ili ne. Stavove u teoriji koji istiu
da je p ojam stanja jake r azdraenosti termin medicinske nauke smatramo p ogr
enim, tim p rije to se forenziari odluu ju da takvo stanje oznae kao p atoloki
afekat, a ovde se ne radi o takvim stanjima jer se na njih p rimenju ju p ravila u vezi
sa instituom uraunljivosti. U tom smislu se izjanjava i sudska p raksa, koja istie
d a je p rocjena da li je op tueni bio u stanju jake r azdraenosti p ravni p ojam i to
p rip ada sudu, p oto jaka razdraenost sadri

p siholoki sup strat i p

aramedicinski sadraj koji p rocjenjuje sud (VSS K.


189/02 od 15. 5. 2002. godin e).
a

63

U konkretnom sluaju, uloga vjetaka je b ila d

p rui psiholoki sup strat linosti op tuenog i okolnosti p od kojima se do


gaaj odigr ao, koji su i op isali k ao i p aramedicinski sadraj, a kon anu p
rocjenu o p ostojanju jake razdraenosti dao je sud. Kako se sasvim op ravdano
istie, vjetak uvek treba da se rukovodi objektivnim med icinskim in jenicama, a
sud je taj koji sa krivino-p ravnog gledita kvalifiku je djelo. Tu granicu vjetak
mora da p otuje, ne
up utajui se neod mjer enim i nekritik im izjavama u in geren ciju suda.
se i

64

ak

ljekar i sp ecijalisti iz ove oblasti slau da se p itanjima utvrivanja kriteriju ma


za dijagnozu p atolokog afekta bavila starija forenzika literatura. M eutim,
novija saznanja nas ue da svaki afekt ima svoje p orijeklo u linosti. Ako je
linost p siholoki ili psihoorganski izmjenjena u tom smislu da joj je p rag na
stresove nizak, onda e, u glavno m, njene r eakcije biti nep rimjereno intenzivne,
to bi od govaralo p ojmu p atolokog afekta.
emocionalno

Obrnuto,

duevno zdrava i

stabilna linost uglavnom e p okazivati oekivan e afektivne r

eakcije, tj. ap stinenciju od p atolokog afekta. Kako se istie, sasvim je jasno d


a p ojam p atoloki afek at u forenziko j p sihijatriji nije p otreban jer donosi vie
tete nego koristi. Umjesto toga, sasvim je dovoljno razlikov ati dve vrste
afektivnih reak cija. To su afektivne r eakcije p rimjeren e intenzitetu drai i
afektivne reakcije n ep rimjeren e intenzitetu drai. Ove druge mo gu odstup ati od
oekivanog p rosjeka k ako p o intenzitetu isp oljavanja, tako i p o
kvalitativnom sadraju.
o

65

Kod krivino g djela ubistva na mah se oigledno r adi

afektivnim r eakcijama p rimjerenim intenzitetu drai, jer e duevno zdrava


i

63

Bilten Okrunog suda u Beogradu, br. 58/2002, str.

21.
64

Savi, S., Kovaevi, S.: Sudskomedicinsko vjetaenje kod krivinih djela ubistava,
Zbornik radova Neka pr aktina pitanja kazn enog zakonod avstva Jugoslavije, Institut za
kriminoloka i
socioloka istraivanja, Budva, 2000, str.
93.
65
Vie o ovim pitanjima: Kovaevi, R.: Psihijatrijsko vjetaenje uinilaca krivinog djela
ubistva, op. cit., strana 78.

86

emocion alno stabiln a linost u glavno m p okazivati oekiv ane afektivne reak
cije. Takve osobe se, usljed snanog uzbuenja koje p ostoji kod njih u vr ijeme
izvrenja djela, b lae kanjavaju.
Posmatrajui Zakonik, u inilac p rivilegovano g oblik a ubistva treba d a je doved en
bez svoje krivice, odnosno krivico m ubijeno g, u stanje jak e razdraenosti.
rtva kod uinioca stvara afektno stanje i to nap adom, zlostavljanjem ili tekim
vr ije anjem. Dalje, izmeu nap ada, zlostavljanja ili tekog vrijeanja ubijeno g i
afektno g stanja jake razdraenosti uinioca, treba da p ostoji uzroni odnos.
Izvrenje djela na mah znai da se to ini n ep osredno p oslije p rovokacije, naglo i
p od uticajem afekta. Prema izloenom, elemente bia kr ivino g d jela p
rivilegovano g ub istva ini:
1) izvrenje djela u stanju jake r
azdraenosti;
2) da je uin ilac djela u takvo stanje doveden bez svoje krivice nap
adom, zlostavljanjem ili tekim vrijean jem od strane rtve djela;
3) da je djelo izvreno na mah.

1.15.2 Afektno stanje kao uzrok krvnih


delikata
Jasno je da uin ilac u stanje jak e razdraenosti dosp ijeva p rovokacijom
rtve. M eutim, nije dovoljno jasno koje sve uslov e jaka r azdraenost, kao
izuzetno duevno stanje, mora da isp unjava da bi p ostojalo ovo krivino djelo.
Prvo, nije dovoljna svak a r azdraenost, ve samo jaka razdraenost p redstavalja
element ovo g p rivilegov ano g ubistva. Pod p ojmom jaka razdraenost, u
smislu ovog lan a, p odrazumjeva se tako jak a razdraenost koja p rouzrokuje p
osebno duevno stanje u
kome uinilac b ez ikakvog r asuivanja, u momentu kada je izazvan, izvri
66
ubistvo.
Slino, Lazarev i istie da se r adi o stanju v elik e uzbuenosti ili gnjeva, k ad je
kod linosti sp osobnost za up ravljanje svojim p ostup cima u v eliko j mjeri
smanjena ili skoro iskljuena, tako da su njeni p ostup ci, p od uticajem af ekta,
nekontrolisani.

67

Stojanovi dri da p od jako m razdraenou treba p odrazumjevati odreena af


ektivna stanja jaeg

intenziteta koja utiu

n a sp osobnost

rasuivanja

odluivanja. Kambovski, u istom duhu, uk azuje da je stanje jake r azdraenosti p


osebno p sihiko stanje jako izraenog af ekta, to bitno negativno utie na

izvrioca u smislu

66

Simi, I., Petrovi, M.: Krivini zakon Republike Srbije praktina primjena, Beograd, 1998,
str.44
67
Lazarevi, LJ.: Krivino pravo posebni deo, op. cit., str.
215.

87

p odobnosti nekritikog donoenja odluka.

68

I sudska p raksa istie da za p

ostojanje krivino g d jela ubistva na mah nije dovoljno da je ub istvo izvreno u


afektivnom stanju, ve u izvanrednom duevnom stanju u inio ca ko je p o svom
intenzitetu dovodi do tolikog uzbuenja da ovaj trenutno stvara odluku o izvrenju
ubistva (VSS K.
1402/97. od 17. 12. 1997. godine). Kako se u obrazloenju navod i, svako
afektivno stanje nije dovo ljno za p ostojanje ovog kr ivino g d jela. Gotovo sva
ubistva uinioci vre u veem ili manjem step enu afekta, ali da bi neko kr ivino d
jelo ub istva moglo biti tretirano kao p rivilegovana vrsta ubistva p otrebno je da je
ono izvreno u stanju jake r azdraenosti, dakle u izvanrednom duevno m stanju
uinioca, koje p o svom intenzitetu dovodi do tolikog uzbuenja uinioca da
ovaj trenutno i bez daljeg
razmiljanja stvori odluku za izvrenje ubistva i odmah djeluje na mah.
69

Dakle, u p itanju je p osebno afektivno stanje koje karakterie velik i intenzitet


srdbe i uzbuenosti. Problem moe p redstavljati p itanje p rocjene p ostojanja
stanja jak e razdraenosti. U teoriji se, uglavnom, p olazi od objektivne p rocjene
i tu se mora voditi rauna o onome to je izazvalo stanje razdraenosti i kako
normalne osobe reaguju na takve nadraaje. Zbog to ga se ov a p rivileguju a oko
lnost nee p riznati uiniocu ub istva ako je stanje jake r azdraenosti vie
rezultat njegove p osebne
70

p reosjetljivosti nego uticaja neijeg p onaanja.


odluci

Tako je sud u jednoj svojoj

istakao da se p od p ojmom tekog vrijean ja p odrazumjeva takvo vrijeanje koje,


p o objektivnim mjerilima, a ne p o subjektivnoj ocjen i samo g uinioca,
moe p rouzrokovati jaku

razdraenost usljed koje bi ovaj, bez kritiko g

rasuivan ja i n a mah, odluio da izvri ubistvo. Izmeu p ovoda koji je izazvao


razdraenost i step ena te razdraenosti mora p ostojati odreena

srazmjera

koju treba ocjenjivati p o objektivnim mjer ilima, a ne p o subjektivnoj ocjeni uin


ioca, ko ja moe biti p osljedica
i njegove p reosjetljivosti (VSS K. I broj 315/86, od 20. 6. 1986. god ine).
71

Naveemo jo jed an p rimjer iz sudske p rakse gdje je p rvostep eni sud p oao
od p ogrenog shvatanja da se okolnosti odlune za p itanje jake razdraenosti
ne p rocjenjuju samo objektivno, ve d a ih treba cijeniti u vezi sa p rirodom linosti
koja ih doivljav a. Ovak av p ogrean p ristup bio je razlo g d a je sud n aao

utvrenim da je,
68

Kambovski, V.: Kazneno pravo poseben del, op. cit., str.

49.
69

Lopii, .: Krivina djela ubistva u jugoslovenskoj sudskoj praksi 1951-2001, Beograd, 2003,
str.
261.
70
Lazarevi, LJ.: Krivino pravo posebni dio, op. cit., str.
215.
71
Lopii, .: Krivina djela ubistva u jugoslovenskoj sudskoj praksi, op. cit., str.
251.

88

p o vjetacima neurop sihijatrima, naen a p sihika konstitucija op tuenog


sigurno dop rinjela da odre eni sadraj dobije jo na svojoj uvr edljivoj sadrini. M
eutim, za kvalifik aciju djela kao ubistva na mah vrijedi isklju ivo objektivna p
rocjena razmjer a izmeu p ovoda za razdraenost i njeno g intenziteta. Ovaj razmjer
n e p ostoji ako nek a p sihop atska linost i kod neznatnog p ovoda, zbog svoje p
sihop atske p reosjetljivosti,
ve p ada u jak afekt.
ubistva

72

M ogua je i situacija da je op tueni u vrijeme izvrenja

bio u stanju jake r azdraenosti i bio vrijean od strane usmreno g, a da se djelo n


e kvalifiku je kao ubistvo na mah (VSS K. 138/92). Kako se u obrazloenju
navodi, uvrede koje je usmr eni up utio uiniocu objektivno gledano nisu mo gle p
rouzrokovati afektno stanje izraeno u jakoj r azdraenosti. Oigledno je da p
onaanje usmreno g ne bi izazvalo jaku razdraenost kod optuenog da on n ije p
reosjetljiva linost koja p osebno dri do svoje asti i dostojanstva. Zbog toga se
djelo ne moe kv alif ikovati
kao ubistvo na mah.
73

Znai, stanje jake razdraenosti se p rocjenjuje objektivno, nezavisno od indiv idualn


ih karakteristika uinio ca krivino g djela ubistva na mah. U teoriji se, u p
osljednje vrijeme, istie stav da b i trebalo uv aavati osobenosti p sihike
strukture linosti uinioca.

74

Poznato je da ljudi ne reagu ju jedn ako na iste sp

oljanje nadraaje, tako d a jedan isti p ovod u vidu nap ada, zlostavljanja odnosno
tekog vrijean ja, moe kod razliitih p ojedinaca izazvati razliite p osljedice.
Prihvatanje iskljuivo ob jektivno g
kriterijuma dov elo b i do p rivilegovan ja i onih lica koja su emocion alno vr lo
stabilna i, sup rotno, nestabilne linosti bi bile neop ravdano uskraene u p
riznavanju p rivilegije.
75

Po naem miljenju, p ovod za izvrenje krivino g djela ubistva na mah treba d

a
76

bude takav da dovede do stanja jake razdraenosti normalno g k araktera,

tj.

mora p ostojati srazmjera izmeu takvo g p ovoda (nap ada, zlostavljanja ili tekog
vrijeanja) i step ena razdraenosti, i to cenjena objektivno. Ali, to ne znai da se ne
uzima u obzir konkretan ovjek (kao uinilac d jela) sa svojim p sihikim
karakteristikama, i zatim se p rocjenjuje d a li je jaka r azdraenost prvo nastup ila
kod njega i da li je ba up ravo
72

Zbirka sudskih odluka, Vrhovni vojni sud, Beograd, 1985, str.

125.
73
Lopii, .: Krivina djela ubistva u jugoslovenskoj sudskoj praksi 1951-2001, Beograd, 2003,
str.
260.
74
Markovi, I.: Ubistvo na mah, Pravni ivot, br. 9/1997, str.
169.
75
Markovi, I.: Ubistvo na mah, op. cit., str.
170.
76
Ocjenjivanje da li je neka reakcija normaln a ili nenormalna ne zavisi toliko od
objektivnih meicinskih kriterijuma, ve, u najveoj mjeri, od drutvenog shvatanj a normalnosti i
uobiajenosti. Da
li jedna provokacija, po kriterijumima ire drutvene zajednice, zavreuj e reak ciju ubistva na mah, ili
je ona, kao takv a, pretjerana, isuvie bu rna? Vie o ovome iri, J.: Ubistvo u stanju jak e razd
raenosti izazv ane krivicom rtve, Pravni ivot, br. 9/1997, str. 132.

89

izazvana neim to ima karakter nap ada ili tekog vrijean ja od strane ubijeno g,
koji se objektivno p rocjenjuju. Tako je sud odluio da teko vrijean je, kao
element krivino g djela ubistva na mah, mora da bude takvo da ono objektivno
moe da dovede do jake razdraenosti izvrioca ovo g djela, i d a je ono i
subjektivno kod njega takvu razdraenost i izavalo (VS Vojvodin a K. 507/87).
Drugo, to jako afektivno stanje (jake ljutnje, gn jeva, razjarenosti) ostaje u gr
anicama normalno g, tj. ne smije se raditi o p atolokim afektivnim stanjima, jer bi
se te situacije rjeavale u vezi sa
77

institutom uraunljivosti.
u

Polazi se od in jenice da se, u sluaju ub istva na mah,

stanje jake r azdraenosti dovodi p sihiko normalno bie, odnosno samo nor
malan, duevno zdrav ovjek moe biti izvrilac ovog kriv ino g djela. Ubistvo
izvreno u stanju razdraenosti kao p osljedica duevno g obo ljen ja, n e rasp
ravlja

se

p o odredbama ub istva na mah, nego p o op tim odredbama o

uraunljivosti. Isto tako, Kambovski istie da stanje jake razdraenosti ne obuhvata


p atoloke afekte, odnosno p atoloka

stanja

suene

svjesti

p rouzrokovane

nekom duevnom bo leu, ili sa


78

p osebnom psihop atskom strukturom linosti.


ve

U sudskoj p sihijatriji, kao to smo

p omenuli, p ostoji p odjela na f izioloke-normalne afekte i p atolokenenormaln e afekte. Kod p atolokog nenormalno g afekta se r adi o tako
intenzivnom uzbuenju koje nastaje na sitne beznaajn e p ovode i gd je do lazi do
takvog suavanja svjesti sa p otp unom dezorjentacijom u p rostoru i vremenu, sa p
ojavom p sihomotornog n emir a
sa halucinatornim i sumanutim doivljav anjima.
tom

79

Pod p atolokim afektima se, u

smislu, p odrazumjevaju izvanredna uzbuenja, koja su p atoloka bilo nainom


svoga p ostanka, bilo svojim tokom i isp oljavanjem nenormalnih, p sihikih
zbivanja, bilo svojim p atolokim p osljedicama.

80

Drugaije izraeno, dok je

fizioloki afekat normalan, kar akteristian za duevno zdravu osobu, p atolokinenormalni afekat je karakteristian za osobu koja boluje od neke tee ili lake
duevne bolesti, p a se kod stanja jake razdraenosti u okviru p atolokog afekta ne
moe govoriti o ubistvu na
mah. Dakle, kod ovo g d jela se mor a raditi o normalnim afektivnim stanjima,
o normalnoj srdbi u veem ob imu, i p omuenje svijesti ne smije dov esti
do neuraunljivosti, jer bi se u tom slu aju p rimjen ile odredbe lana 23
Krivino g

77

Stojanovi, Z.: Komentar krivinog zakonika Srbije, Beograd, 2006, str.

331.
78

Kambovski, V.: op. cit., str.

50.
79

iri, J.: Ubistvo u stanju jake razdraenosti izazvan e krivicom rtve, Pravni ivot, br. 9/1997.
str.
129.
80
Jefti, D.: Sudska psihopatologija, Beograd Zagreb, 1960, str. 40; citirano prema: ore
Lopii, Krivino djelo ubistva na mah, Beograd, 1989, str. 101.

90

zakonika Srb ije.

Ali,

ako

takvo

stanje doved e do

bitno

smanjene

uraunljivosti, mogu a su dva rjeenja.


Prvo, mogue je da se takva situacija rjeav a kao situacija obino g ubistva
izvrenog u stanju bitno smanjene uraunljivosti. Drugo, imamo p osebno
izdvajanje ubistva na mah od ub istva u stanju bitno sman jene uraunljivosti.
Nama se p rihvatljivijim in i drugo stanovite, iz sledeih razloga. Ako su isp
unjeni svi uslovi za p ostojanje krivino g d jela ubistva na mah, odredba o bitno
sman jenoj uraun ljivosti nije smetnja za njegovo p ostojanje i nema razloga da
bitno smanjen a uraunljivost neto to inae
p redstavlja
smanjena

ubistvo

na

mah

transformie

obino

81

ubistvo.

Bitno

uraunljivost p redstavlja fakultativni osnov ublaavanja kazne, to znai da


kod krivino g djela izvrenog u stanju bitno smanjene uraun ljivosti sud moe,
ali i ne mora da ublai kaznu uiniocu. S obzirom da se kod ubistva na mah radi o
jednoj sp ecifinoj situaciji jake razdraenosti, op ravdana je intencija zakonodav
ca da ovo p onaanje p osebno izdvoji i inkriminie, a kvalifik acija p o ovom lanu
uvijek dovodi do blaeg kanjavan ja. Na p itanje da li se kod djela ubistva na mah
moe koristiti mogu nost ublaavanja k azne p o osnovu bitno smanjene uraun
ljivosti od govor je negativan. U

takvom sluaju dolo b i do dvostrukog

vrednovan ja smanjen e uraunljivosti, jednom kao instituta op teg djela kriv


ino g p rava, a drugi p ut kao p osljedice jake razdraenosti. Neto to je unjeto u
zakonski op is kao p rivilegujua okolnost ne moe istovremeno biti i osnov za ub
laavanje k azne (zabrana dvostrukog vrednovanja). Takvo miljen je izraava i
sudska p raksa kada sasvim op ravdano istie da bitno smanjen a uraun ljivost, koja
je iskljuivo p osljedica stanja jake razdraenosti izvrioca krivino g d jela ubistva
na mah, ne moe p redstavljati zakonski osnov blaeg kanjavanja ( VSS K. I
1257/99, od 15. 3. 2000. godine). U p rocjeni ovakvih afektivnih stanja, n
jihovo g intenziteta i uticaja na izvrioca, sudu e biti p otrebna pomo strunjaka
(p sihijatra,

eventualno p sihologa, jer radi se, p o p ravilu, o normalnom

afektivnom stanju). M eutim, kljuna for enzika k arakteristika afektivn ih stanja


jeste jasna vremenska ogr anienost. Posebnih afektivnih situacija nema u
vrijeme vjetaenja. Zato vjetak p sihijatar, uz p omo razliitih sadraja, sp isa
(iskaza okrivljeno g i svjedoka, obdukciono g zap isnika, zap isnika o uviaju i
dru gih) i

81

Stojanovi, Z.: Komentar Krivinog zakonika Srbije, op. cit., str.

332.

91

dobijenih n alaza o

linosti isp itanika rekonstruie njegovo duevno stanje

82

tempore criminis.

1.15.3 Dovoenje
razdraenosti

poinioca

djela

stanje

jake

Element bia kriv ino g djela ub istva na mah p redstavlja i zahtjev da je uin ilac
u stanje jake razdraenosti doveden bez svoje krivice i to nap adom, zlostavljanjem
ili tekim vrijean jem od strane p ovrijeeno g. Ako je uinilac dao p ovoda za
nap ad, zlostavu ili teko vrijeanje, p a je u stanje jake razdraenosti doveden
svojom krivicom, nee p ostojati uslovi za p rivilegovano ubistvo. Ako je optueni
nap adom ubijeno g doved en u jaku razdraenost, ali je do tog nap ada dolo zbog
nep rop isne vonje optuenog, dakle, kriv icom op tuenog, tu se ne moe raditi o
krivinom djelu
ubistva na mah (VSS B iH K. 1487/72, od 23. 3. 1973. godine).
zakonska

83

Naa

formulacija je u tom p ogledu eksp licitna i nema n ikakve dileme da ubistva na


mah nema ako je u inilac svojim p onaanjem skrivio n ap ad, zlostavljanje
ili teko vrijean je. U nek im zemljama odre enje p rovocirano g ub istva nije dovo
ljno p recizno. Tako, u En gleskoj, u ranije p omenutom aktu o ubistvu iz 1957. god
ine, ko ji u djelu 3 rjeava odbr anu na osnovu p rovokacije, nigd e ne stoji d a op
tueni ne smije izazvati rtvu. Samoizazvana p rovokacija je ono to je muilo
sudove p osljednjih godin a. Neki su miljenja da bi bilo p ogreno dozvoliti
tuenom da se osloni u odbrani na p rovokaciju koju je sam izazvao. Ali, akt iz
1957. godin e nigd e ne o gran iav a odbranu samo na p rovokaciju za koju tueni
nije bio od govor an. Tako je Ap elacion i sud u sluaju Johanson (1989) dozvolio
odbranu p rovokacijom, iako je tueni izazvao rtvu da se p onaa na p rovokativan
nain, ali i ukazao da o toj okolnosti p orota treba da vodi raun a p rilikom
razmatranja da li je p rovokacija bila takva da izazove razumnu osobu da se p
onaa na nain na koji se tueni p onaao. Takoe, to treba da
uzme u obzir i sudija kada odr euje k
84
aznu.

82

Kovaevi, R.: Psihijatrijsko vjetaenje uinilaca krivinog djela ubistva, op. Cit., str.

78.
83

Lopii, .: Krivina djela ubistva u jugoslovenskoj sudskoj praksi, op. cit., str.
238.
84
Seago, P.: Criminal law, op. cit., str.
242.

92

Nap ad, zlostavljanje ili teko vrijean je treba da p otiu od strane ubijeno g, a ne
od nekog dru go g lica. To to je uinilac bez svoje krivice doved en u jako
razdraeno stanje tekim vrijeanjem od oca ubijeno g, a ne od samo g ubijeno g, ne
moe dovesti do kvalifik acije p o lanu koji odreu je ubistvo na mah. Kako se
u obrazloenju navodi, okolnost to je op tueni u afektno stanje doveden bez
svoje krivice, tekim vrijean jem od strane oteenog, a ne n jegovo g sina, i
to je zatim dolo do p renoenja takvog razdraenog stanja op tuenog p rema
oteenom na sina oteeno g, ne moe p redstavljati takvu okolnost koja bi op
ravdavala da se p onaanje op tuenog p rema sinu oteenog p ravno ocjeni k ao
kriv ino djelo ub istva na mah. U ovo j krivinoj stvari op tueni nije usp io
da dovri zap oeto krivino d jelo

prema oteenom ocu, jer k ada je p

ovukao obara p itolja metak je zatajio a oteen i p objegao, zbog ega je


istovremeno

dolo

do

p renoenja

razdraenog

stanja

na p risutnog sina

oteenog, a moda i do p ojaano g afektno g stanja op tuenog u kome je, u


gledavi sin a, p rema njemu isp alio etiri metka i usmrtio ga. Sud je op ravdano
naao da se p onaanje op tuenog p rema sinu oteeno g ne moe p ravno da ocjeni
k ao ubistvo na mah, ve je ovo okolnost koja se moe uzeti kao olakavajua
okolnost p rilikom odluiv anja o k azni (VSS K. I 388/78, od 13. 4. 1978).
Za razliku od p asivnog subjekta, koji moe biti samo ubijen i, objekat nap ada,
tekog vrijean ja ili zlostavljan ja moe biti kako sam izvrilac, tako i lice sa
kojim je izvrilac u b liskim odnosima, p a i svako dru go lice, p od uslovom da je
nap ad ili teko vrijean je takvo g intenziteta da je kod izvrioca stvorilo, izazvalo
jaku razdraenost. Blisko lice se ne ogran iav a samo na bliske srodnike, ve se tu
p odrazumjevaju i lica za koje je uin ilac djela emotivno vezan, np r. p rijatelj, kum
i sl. Nap ad, zlostava ili teko vrijeanje moraju uvijek da p otiu od ubijeno g, ali n
e moraju da budu usmjeren i direktno na uinioca. Pod nap adom se smatra, p rije
svega, ona djelatnost kojim se ugroava ili p ovrijeuje tjelesni integritet nekog
lica, ali se u krivino p ravnoj teoriji smatra da nap ad kod ovog krivino g djela
moe biti usmjeren i na neko drugo dobro,
85

ako se time izaziva stanje jake razdraenosti.


moe

Pojedini autori ukazuju d a nap ad

biti, p o svom dejstvu, fiziki (tijelesna p ovreda) i p sihiki (izazivanje


86
straha).
Slino, i Toma ivanovi istie da se izraz nap ad odnosi kako na fiziki, tako i
na psihiki

nap ad, tj.

p siholoki

dejstvuje

i
(np r.

nap adnu

djelatnost koja

85

Lazarevi, LJ.: Krivino pravo posebni dio, op. cit., str.

215.
86

Komentar Krivinog zakona Republike Srbije u r edak ciji pro f. dr LJubie L azarevi a,
Beogr ad,
1995, str. 145.

93

p restravljivanje). On istovremeno skree p anju da p ostoje i sup rotna stanovita,


koja p od nap adom u smislu ovog djela p odrazumijevaju samo fiziko djelovanje,
dok je psihiko obuhvaeno p ojmom tekog vrijean ja.

87

U krivinop ravnoj teoriji je sp orno da li nap ad moe biti usmjeren i na neko dru
go p ravno dobro, np r. imovinu. U tom p ogledu for mirala su se razliita gled
ita. Na jednoj strani su oni koji istiu da p rirodi ovo g krivino g djela v ie od
govar a kad se p ojam nap ada ograniava n a ugroavan je ili p ovredu ivota ili
tijela.

88

U tom smislu se izjanjava i naa sudska p raksa, koja istie da se p od nap

adom kod krivinog djela ubistva na mah ne moe smatrati i n ap ad na imovinu,


v e samo nap ad koji je up ravljen p rema linosti (Reenje VSS K. 1279/99,
89

od 29. 3. 2000).

Nap rotiv, druga strana istie da se zakonsko bie krivino g

djela ubistva na mah ne ogran iav a samo na nap ad na lin a dobra. Zbog toga se
moe zakljuiti da moe da p ostoji i nap ad na imovinu, p od uslovom da se
odraava na linost uinioca, tj. da je p odoban da uinioca doved e u stanje jake
razdraenosti. Saglasno tome, nap ad je bilo koji tei oblik p ovrede ili ugroavan ja
neko g p ravnog dobra uin ioca ili njemu blisko g lica,
nap ad na linost, njen fiziki ili p sihiki integritet, line slobode, ili nap ad
na imovinu.

90

Po naem miljenju, ako p rihvatimo tezu da nap ad kod krivino g


91

d jela ubistva na mah treba shvatiti kao i kod nune odbrane,


da ne

onda nema razloga

p rihvatimo odreivanje nap ada u irem smislu, jer jed an od uslova koji nap ad
kod nune odbrane mora da isp unjava je da je on up eren p rotiv nekog p ravom
zatienog dobra, to moe biti ivot, tijelo, sloboda, imov ina i dr. B itno je d a je
nap ad takav, p o nainu i intenzitetu, da moe nap adnuto lice dovesti u jaku
razdraenost. U najveem broju sluajeva, nap ad, u smislu ovo g kriv ino g djela,
obuhv ata fiziki nap ad.
Ostaje otvoreno p itanje da li p sihiki nap ad p odvesti p od p ojam ovo g kriv ino g
d jela, zbog eventualnih tekoa oko r azgran ien ja sa tekim vrijean jem, ali i zbog
injenice da ako p ostoji afekat straha

92

uinilac b i se mo gao n ai u situaciji p

rekoraenja nune
odbrane. Kambovski p rihvata da je nap ad, u smislu ovog djela, nap ad na fiziki
ili

87

ivanovi, T.: Osnovi Krivinog prava Kraljevine Jugoslavije, op. cit., str.

25.
88

215.
89

Lazarevi, LJ.: Krivino pravo posebni dio, op. cit., str.


Bilten Okrunog suda u Beogradu, br. 53/2000, str.

75.
90

51.
91

Kambovski, V.: op. cit., str.


Stojanovi, Z.: Komentar Krivinog zakonika Srbije, op. cit., str.

332.
92

Afekat gnjeva i afek at straha su dva kljuna afekta koja dominiraju u homicidalnim
situacijama.

94

93

psihiki integritet linosti.

A to, p o naem miljenju, nije nita drugo n ego

tijelesn i integritet ovjeka, shvaen u njegovoj biop sihikoj jed instvenosti. Ako p
rihvatimo da nap ad moe biti usmjeren p rotiv bilo kojeg p ravom zatienog dobr a,
to znai i tijela ovjeka, ko ga shvatamo u njegovoj an atomskoj jedinstvenosti
(tjelesno i duevno
zdravlje), onda n am se, iz razloga dosljednosti, in i isp ravnim stav da i p sihiki
nap ad treba p odvesti p od ovo krivino djelo. M ogue je da p ojedini autori p od
nap adom na tijelo p odrazumevaju samo nap ad na tijelo oveka u vidu
oteenja njegovo g tjelesnog zdravlja, bioloke jed instvenosti, dok p sihiku
komp onentu ostavljaju

p o strani. Pod tekim vrijeanjem p odrazumjeva se

intenzivno izazivanje p sihikog bola i teka p ovreda osjeanja, koje kod uinioca
izazivaju snaan revolt, kakav se sa
moralno g stanovita, p o drutvenoj ocjeni, smatra sasvim op
94
ravdanim.
Postoji jedinstveno gledite da se p od tekim vrije anjem, u smislu ove
inkriminacije, p odrazumjeva ne samo uvred a i klev eta u kr ivino-p ravnom smislu
r ei, nego i svak a druga radn ja koja nanosi p ovredu asti kod uinioca
krivino g djela.

95

vrijean je, p rema


lino g

Teko
tome, p odrazumjeva

dostojanstva, osjeajnosti uinioca.

96

teku p ovredu

asti i u gleda,

Kao klasian p rimjer u literaturi se navodi

sluaj kada jed an brani dru g zatekne dru go g in flagr anti. Kod odreivan ja tekog
vrijeanja treba p oi od p ostojeih obiaja, jer n eto to je u nekoj sredini
uvredljivo u dru goj to ne mora biti, ili b ar ne p redstavlja teku uvredu.

97

Ovo

krivino djelo p redstavlja dobar p rimjer koji ukazuje na znaaj obiaja za krivino
p ravo. Usvajanjem naela zakonitosti, obiajno p ravo p restaje da bude izvor
krivinog p rava. Ip ak, kao to vidimo, ne moe se negirati svaki znaaj obiaja,
p ogotovo kada se radi o sadrini nekih p ojmova koji se kor iste p rilikom p rop
isivanja izvjesnih kriv inih d jela.
Jedinstveni stav je da teko vrije anje p redstavlja p ravni standard koji se
utvruje p rema p ostojeim shvatanjima, tj. objektivno, a ne p rema subjektivnoj
ocjeni samo g uinioca. M ora se raditi o takvom vrijean ju koje je, p rema teini i
nainu, ob jektivno uzevi, u datoj situaciji bilo p odobno da kod uin ioca p
rouzrokuje stanje jak e razdraenosti.

93

Kambovski, V.: op. cit., str.

51.
94

Simi, I., Petrovi, M.: op. cit., str.

44.
95

Lopii, .: Krivino djelo ubistva na mah, Beograd, 1989, str.

101.
96

Kambovski, V.: op. cit., str.

51.
97

Stojanovi, Z.. Krivino pravo opti dio, Beograd, 2005, str.

57.

95

Ovde p roblem moe p redstavljati odre ivanje uobiajeno g, p rosjeno g, tj. da li


je jedna p sovka p odobna, p o kriterijumima odreene drutvene zajednice, da
dovede do reakcije ubistva na mah. Ukoliko ona, p o irem drutvenom shvatanju,
normalno i uobiajeno dovodi do r eakcije ubistva na mah, onda se afek at u kojem
se naao ubica
98

moe tretirati kao normalan, a u sup rotnom je rije o p atolokom afektu.


se

Stvar

komp likuje zato to u svakoj drutvenoj zajednici ivi vie nacionalnih, etnik
ih, vjerskih, a u nek im dravama ak i rasnih grup a. Istu p rovokaciju razliito
mo gu shvatiti p rip adnici p omenutih grup a. Ono to je u odreeno j
socijalno j sredin i uobiajeno, u neko j dru goj sred ini to ne mor a biti. Kako se
istie, nije isp ravno da sud p rihvata ue drutveno shvatanje uobiajenosti i
normalnosti, nego ire drutveno p oimanje p omenutih p ojmova, tako to se
odreenom ap strakcijom dolazi do nekih gen eraln ih, op tih stavova. Pri tome
su od p osebnog znaaja odre eni kulturni i moralni kod eksi koje ir a drutvena
zajednica p rihvata.
Remeenje kuno g mira od strane oteen ika, koji je u susjedno m stanu p od
uticajem alkohola s jo dvojico m p rijatelja p jevao i galamio i tako on emo guavao
op tueniku u p op odnevnim satima odmor nakon rada, a osim toga i naruavao san
op tuenikovom estomjesenom djetetu, iako se ima smatrati nekulturnim i
bezobzirnim p onaanjem, ne moe se ip ak smatrati tekim vrijeanjem od strane
oteenika koje bi mo glo op ravdano dovesti optuenika u tako jaku razdraenost
da se na mah odlui da uzme lovaki no, ode do stana oteenika i ovo g, bez
ikakvo g daljeg p ovoda, kad se p ojavio na vratima svoga stana, ubodom noa p
okua liiti ivota (VS Hrvatske, I K.
2488/76, od 9. 12. 1976. god ine). Pojam zlostavljanja je, uop te, u krivinom
pravu dosta irok. Zlostavljanje moe biti p sihiko i fiziko. U smislu ove
inkriminacije, zlostavljanje treba shvatiti k ao svako d jelov anje na tijelo koje nema
elemente tjelesne p ovrede (amaranje, udar anje, guran je, p ljuvan je, p olivan je, p
ovlaenje za kosu, nos i
dr.), a izaziva tjelesni i p sihiki bol.
sihikim

99

Drugo lice moe se zlostavljati i p

maltretiranjem, kao to je stalno p odsjeanje na neto to je za njega nep


100

rijatno, ismijav anje ili omalovaavan je, ili dru go nanoenje p sihikih p atnji.

obzirom da zlostavljanje esto p redstavlja komp leksnu radnju i, p o p ravilu,


p odrazumijeva
p onavljanje vie razliitih p ostup aka koji mo gu trajati izvesno vrijeme, kod ub

istva na
98

iri, J.: Ubistvo u stanju jake razdraenosti izazvan e krivicom rtve, op. cit., str.
132.
99
eparovi, Z.. Granice rizika, Zagreb, 1985, str. 138; citirano prema: ore Lopii, Krivino
djelo ubistva na mah, Beograd, 1989, str. 103.
100
Lazarevi, LJ.: Komentar Krivinog zakonika Republike Srbije, Beograd, 2006, str.
361

96

mah je p otrebno voditi rauna o tome da li p ostoji uzrona veza izmeu


101

zlostavljanja i stanja jake razdraenosti.

Postavlja se p itanje da li se uvoenjem zlostavljanja u inkriminaciju rjeav a p


roblem duevremeno g maltretiranja, koje je bilo kontinuirano i dovodilo do od
lagan ja

i p otiskivanja af ekta sa naknadno m, ali n ita manje burnom i

intenzivnom reakcijo m. Ako p rilikom defin isanja zlostavljanja p od njim p


odrazumjevamo niz radnji koje su se kontinuirano p reduzimale p rema uin iocu d
jela, np r. mu maltretira enu u jedno m duem vremenskom p eriodu usljed ega
ona lii ivota mua bez na p rvi p ogled vidljivo g nep osrednog p ovoda, da li
takve radnje mo gu biti tumaene kao ubistvo na mah? Stavili smo ak cenat na jed
an dui vremenski p eriod u kome se p reduzima vie radnji zlostavljanja, zato to
teko moemo p rihvatiti stav da jedno vuenje za nos ili kosu moe da dovede do
reak cije koja se zavrava kobno.
Da li na ovaj nain p ravo p rihvata zakasnjelu afektivnu reakciju? elimo
d a istaknemo da af ektivno djelovanje, p o op te usvojenom shvatanju, znai
momentalno, naglo, iznenadno reagov anje. im ovjek u afektu p oinje d a
razmilja o svo m trenutnom afektivnom stanju, to znai da je ve nastup ilo
iezavanje af ekta i
102

njegovo g intenziteta.
da

Kako onda p ostup iti u navedenom p rimjeru? in i nam se

zlostavljanje p redstavlja p rovokaciju ko ja traje due vrijeme i ko ja moe dovesti


do odloene afektivne reak cije, kad a neko lice i bez nep osrednog p ovoda, koji
je p o objektivnim mjerilima p odoban da p rouzrokuje stanje jake razdraenosti,
dosp ije u takvo stanje kao odgovor na p onaanje u inio ca koje je n eko vrijeme n
ep rihvatljivo. U ovakvom sluaju treba p rihvatiti kvalifikaciju djela p o ovom
lanu, jer nam se ini da je to bila intencija zakonodavca unoen jem zlostave u
inkrimin aciju. Neka lica su sp osobna da dugo p otiskuju afekat, ali na kraju doe
do kulminacije, ili kolokv ijalno reeno, i njima se na kraju krajeva smrkn e. Ono
to se nesumnjivo mora utvrditi je p ostojanje

uzrone veze izmeu

jake

razdraenosti, kao sutinskog elementa ovo g krivino g djela, i radn ji


zlostavljanja, jer djelo se moe izvriti samo dok traje stanje jake razdraenosti. U
ovim sluajev ima je vano zap amtiti da je gubitak samokontrole iznenadan, a ne p
rovokacija.

101

333.
102

Stojanovi, Z.: Komentar Krivinog zakonika Srbije, op. cit., str.


Jovaevi, D.: Ubistvo na mah i ubistvo u prekoraenju nune odbran e, Pravni ivot, br. 9/1997,

str.
.

97

Up ravo duga istorija p rovokacije moe da objasni zato op tueni trenutno


gubi samokontrolu p oslije p rovokativnog akta koji, sam p o sebi, ne op ravdava
takvu reakciju.

103

Ukratko, mogui p roblem kod zlostavljanja n e p redstavlja to

to reakcija nije iznenadna, trenutna ili to nema jake razdraenosti, ve p


roblem moe p redstavljati objektivni kriteriju m za p rocjenu d a li je p onaanje
op tuenog bilo takvog karaktera da ono moe p o jednoj "normalnoj p rocjeni
izazvati kod uinioca
takvu reakciju. Ovdje imamo vie p rovokativnih radnji ko je su, u odreeno m p
eriodu, usmjerene p rema uiniocu. Te radn je dovode do kumu lacije afekata, ili,
kako to Englezi kau, do sp orog goren ja, ali u jednom trenutku imamo erup ciju
do ko je je dovela p osljednja kap u ve p rep unoj ai. Dakle, p ostoji jaka
razdraenost, p ostoji i reagovanje na mah, ako uzmemo u obzir da se radnja
liavanja ivota p reduzima nep osredno nakon p osljednje p rovokacije. Jedino to
u ovakvim sluajevima sudov i moraju b iti elastiniji u tumaenju p odobnosti p
rovokacije da izazove p onaanje uinioca da izvri krivino djelo iz lana 115
Krivino g zakonika. Nai sudovi su do sada ovakve situacije, kada je mu due
vrijemena zlostavljao enu, p a ona, nakon p roteka dosta vremen a, ip ak
reagovala ub istvom na sp avanju, uz p omo v jetaka, tretirali kao

osobito

olakavaju u okolnost i kaznu ublaavali isp od granice


minimu ma za ubistvo na p odmukao i svirep nain.
sad

104

Ostaje otvoreno kako bi

sudovi reagovali n a sline situacije, p oslije uvoenja zlostavljanja u Kriv ini


zakonik, odnosno da li e uzeti u obzir dop rinos rtve koji se moe tretirati
vie nego olakavaju a okolnost. Jer, bez obzira na vei p rotek vremena izmeu
kontinuirane zlostave i bez obzira na esto veoma beznaajan p ovod koji je doveo
do ubistva, svi ostali elementi p ostoje i ukazuju na ubistvo u stanju trenutne,
imp ulsivne, jake razdraenosti, tj. ubistva na mah.

103

Seago, P.: Criminal law, op. cit., str.

242.
104

iri, J.: Ubistvo u stanju jake razdraenosti izazvan e krivicom rtve, op. cit., str.

137.

98

ZAKLJUA
K
Kriminalitet je sloena drutvena p ojava, determin isana mno gobrojnim inio
cima vezanim za subjekt, drutvene uslove i djelo. Kriminalitet je drutveno
negativna p ojava koja se jav lja kao p osljedica djelovanja mno gobrojn ih uzroka,
uslova i p ovoda. Uzroci kriminaliteta uop te se nalaze u nizu faktora koji se u
kriminolokoj nauci grup iu p rema raznim kriterijumima i kar akteristikama. U
radu su analiziran i svi relevantni faktori, a p osebno oni koji imaju nep osredniji
uticaj u oblasti etiolo gije krvnih delik ata.
Kroz teorijska istraivanja relev antne literature,

p osebno

su

analizirani

biolok i, p siholoki, p sihop atoloki faktori od kojih p ojedini imaju veliki uticaj
na stvaranje krimino gen ih uzroka, uslova i p ovoda za vrenje krvnih delikata.
Izuavajui i analizirajui n aveden e faktore, bilo da su oni endo gene ili egzo
gene p rirode mor a se konstatovati da op asno stanje delikventne linosti p roizilazi
u vidu multikauzalnosti navedenih f aktora.
Svi n aveden i faktori, uk ljuu jui uticaj sredin e i drutva, tj. socioloki
faktori
p odjednako utiu na delikventno p onaanje p ojedinca i samim tim su uzrok
ubistva. Najei motivi krvn ih delik ata su: koristoljublje, osveta, p rikrivanje
neko g dru go g krivino g d jela i p obude iz konfliktnih odnosa sa oko linom, p
osebno nastalih u poremeajima p orodinih odnosa. Pored tih, tzv. racion alnih
uzroka, znaajan uticaj imaju i p siholoki i p sihop atoloki uzroci kao stanja u
kojima

nastup a nasilje bez motiva.

mnogobro jnim

istraivanjima

ubistvima iz p sihijatrijskog asp ekta ukazuje se na znaajan uticaj inilaca afekta,


amnezije, alkoholizma i p sihop atije. Kod afekta i nasilja najee do izraaja
dolaze p atoloki asp ekti koji se vremenom nago milavaju. Sutina afekta je u
r azdraljivosti i agr esiji, a to su p rimjer i tzv. situacione delikv encije. Izvrioci
tih delikata su uglavno m osobe sa niskim p ragom frustracione tolerancije i osobe
bez ikakve kriminalne kar ijer e. Tu p osebno sp adaju sluajev i fizikih akata
nasilja nastalih iz p oremeenih p orodinih odnosa. U drugu kategoriju sp adaju
delikti koje vre p sihotine osobe, izofreniari, p aranoici i osobe u stanju p
atoloke ljubomore.
Kod amnezija, nasilje moe biti izazvano organskom (traume i trovanja)
ili p sihogenom (suenje svijesti) reak cijo m.
Alkoholizam je mo gui uzronik n asilja kod odreen ih
izvrilaca.

99

Psihop atije mogu biti uzronici nasilja iz vie razloga i to: p rvo kod psihop
ata p ostoji odsustvo moralnosti, dakle nema osjeaj kriv ice i grijeha; dru go
snien je p rag tolerancije na frustracion a stanja; tree r ije je o egocentrin im
osobama i osobama ija je najv anija osobina asocijalnost.
Takoe, p ostoji oblik krvnih delikata koji je ujedno i n ajrijei delikt, kao p laniran
a, svjesna i voljna radnja. Najee se ti delikti ine iz koristoljublja i motiva
osvete, p rekrivanja dru go g krivino g djela. Tu sp adaju i tzv. p rofesionalna
ubistva i ubistva iz asti. Razlozi za ubistva u sudnici su vjerovatno rijetko p rava.
Policija, tuitelji, ak i sud, e doi samo do oiglednih uzroka. Ubica sam je
zadnja osoba od ko je se trai motiv. On eli samo d a sp asi svoju glavu, ako je p
otrebno iskrivljujui istinu. Ubistvo je

p rilino

esto

zbog

intenzivno

emocionalno g stanja koja djeluju iznenada n a ovjeka ko ji se uv ijek p onaao


na savreno nor malan nain, osim tih neko liko sekund i kada ini ubistvo. Pravi
ubica je kolosalni ego ist - on je siguran da moe ubiti i otii nep rimjeen. Niska
inteligencija kao uzroni inilac u zloinu nije p rikazana. Postoji est klasifikacija
kriminalaca: sluajni (p ijani voza ukljuen u fatalnu nesreu), situacijski
(ubistva sticajem okolnosti, np r.kraa zbog glad i, itd.), neod govorni (idiot),
neurotini (ubistvo

zbog p rikrivene mrnje p rema ocu

ili

majci),

siholoki (neizmjerni i nep redvidiv i), i p rofesionalni. M otiv, bez cijele p


ozadine u kojoj je p ostavljen, kae malo o p siholo giji kriminalaca. Najp otp
unije op ise ubica daju klinik a istraivanja. Tako Gutmaher (Gutmagcher M ;
1973) analizom 175 sliajev a, ove

ubice

ove: normalni,

p sihop atski, alkoholiarski, sadistiki, d

izofreni,

r azvrstava u

sljedee tip

ep resivni, osvetniki, p sihotini, histerini, mentalno zaostali, seksualni tip , p


asivno-agresivni tip , djeca ubice i tip sa organskim modanim oteenjem. Neki
kliniari u tip ologiji p olaze od motiva ubistva, a neki od mjeovitih kriterijuma.
Teni (Tanay E; 1976.) op isuje tri kategor ije ubica: ego distoni tip , ubica u
izmjenjenom stanju svijesti, zbog uticaja p sihikih, fiziolokih ili f armakolok ih
faktora, ego sintoni tip , koji p risutni psiholoki konflikt razrjeava n asiljem n
ad drugim i p sihotini tip , ubica kod ko ga do minir aju p aranoidne ideje ili
razna halucino gena stanja.
B. Kap amadija je tip ologiju ubica definisao p rema vrstama ubistva: ubistvo
kao p reteno voljna radnja, ub istvo kao p reteno afektivno imp ulsivna radnja i
ubistvo kao p reteno psihotina radnja. On, ustvari, dijeli ubice na ubice u afektu,
nagonske i
racionalne. Takoe p ostoje rairena uv jeren ja d a su ubice duevni bo lesnici,
meutim

10

istraivanja ukazuju na to da psihoze meu ubicama nisu nita rasp rostranjenije


nego meu stanovnitvom uopte.

LITERATURA
1. Atanackovi, D., "Krivino p ravo p osebni dio", Beograd, 1978.
2. Aleksi, , ku li, M ., arkovi, M ., "Leksikon krimin alistike",
Policijska akademija, B eo grad, 2004.
3. Ashwort, A.., "Princip les of Criminal Law", University p ress, Oxford,
1999.
4. "Blacks Law Dictionary , Eighth Edition", ThomsonWest, London, 2004.
5. By rd, Sharon, "On Getting the Reasonable Person Out of the
Courtroom", Ohio State Journal of Crimin al Law, Ohio, 2005.
6. Bokovi, M ., "Kriminalistika metodika", Policijska ak adenija, Beo gr ad,
2005.; Krimino lo gija,

Novi Sad, 2006, Edicija Univerzitetski

udzbenik
7. Babi, M ., "Pravo na ivot i p rivilegovana ub istva", Pravni ivot, Beogr ad,
1997.
8. Barnes, Hari Elmer, "Uvod u istoriju sociolo gije", Beo gradski izdavako
graf iki zavod, Beo gr ad, 1982.
9. Bai, F., ep arovi, Z., "Krivino p ravo p osebni dio", kolska
knjiga, Zagreb, 1997.
10. Bajer, V., "Ugovor s djavolom", kolska knjiga, Zagreb, 1953
11. iri, J., "Ubistvo u stanju jake razdraenosti izazvane krivicom rtve",
Pravni ivot, br. 9, Beograd, 1997.
12. Fromm, Erich, "Anatomija ljudske destruktivnosti", Nap rijed, Zagr eb,
1989.
13. Freud, Ana, "Normalnost i p atologija djece", Prosvjeta, Zagr eb, 2000.
14. Gavrilovi, M ., "Teki krvni deiikti na p odruju SR Srbije", Beo grad.
15. Haralambos, M ichael, Head, Robin, "Uvod u sociolo giju", Globus, Zagr eb,
1980.

10

16. ivanovi, T., "Osnovi Krivino g p rava Kraljevin e Ju goslavije, p


osebni dio", Pravni ivot, Beograd, 1938.
17. Zlatari, B., Damaka,M ., "Rijenik krivino g p rava i p ostup ka",
Pravni fakultet Zagreb, Zagr eb, 1966.
18. Jhering, R., "C ilj u p ravu", Beo grad, 1894.
19. Kambovski, V., "Kazneno p ravo p oseben del", PS, Skop je, 2003.
20. Kovaevi, R., "Psihijatrijsko vjetaenje u inilaca krivino g d
jela ubistva", Zbornik radova Neka p raktina p itanja kazneno g
zakonodavstva Jugoslavije, Institut za kriminoloka

i socioloka

istraivanja, Budv a,
2000.
21. Kolari, D., "Krivino djelo ubistva u naem krivino m p ravu",
doktorska disertacija, Pravn i fakultet, Beo grad, 2007.
22. Lazarevi, LJ., "Krivino p ravo p osebni dio", Savremena
administracija, Beogr ad, 1995.
23. Lazarevi, LJ., "Komentar Kriv ino g

zakonik a

R ep ublike

Srbije", Slubeni glasnika, Beo gr ad, 2006.


24. Lop ii, ., "Ubistvo na mah", Beogr ad, 1989.
25. Lop ii, ., "Krivin a djela ubistva u ju goslov enskoj sudskoj p raksi 19512001", Pravni ivot, Beograd, 2003.
26. M ari, J., Luki, M ., "Pravna medicina", M edicinski fakultet, Beograd,
1998.
27. M arkovi, I., "Ubistvo na mah", Pravni ivot, br. 9, Beograd, 1997.
28. M atijevi M ile,

Izvjetaj o

istraivanju kriv ino p ravne,

kriminoloko- viktimoloke karakteristike kriminaliteta u RS, Panevrop


ski Univerzitet
Ap eiron, Banja Luka, 2010
29. M iljkovi, M ., "O ubistvu s obzirom na reformu krivino g zakonik
a", Beogr ad, 1910.
30. M laenovi Kup evi, R., Degan, A., "Teki krvni delikti u Bosni i
Hercegovini", B anja Luka.
31. M ilutinovi, M ., "Kriminologija", Slubeni glasnik, Beo grad, 1979.
32. Pei,

V.,

"Ubistva u Jugoslaviji",

Institut za kriminoloka

istraivanja, Beogr ad, 1972.


33. Savi, S., Kovaevi, S., " Sudskomedicinsko v etaenje kod kr ivin ih
djela ubistava", Zbornik radova Neka p raktina p itanja kazneno g

10

zakonodavstva Jugoslavije, Institut za kriminoloka i socio


loka istraivanja, Budva, 2000.
34. Stojanovi Z., "M eunarodno krivino p ravo", Pravni ivot, Beograd,
2006.
35. Schubarth, M ., "Kommentar zum schweizerischen Strafrecht", Besonderer
Teil, Bern, 1982.
36. Seago, P., "Criminal law", UP, London, 1994.
37. Simi, I., Petrovi, M ., "Krivini zakon Srbije p raktina p
rimena", Slubeni glasnik, Beo grad, 1998.
38. Stojanovi, Z., "Komentar Krivinog zakonika", Pravni ivot, Beograd,
2006.
39. ep arovi, Z., "Kriminolo gija i socijalna p atologija", Zagr eb, 1981. str.
107 i 108.
40. Tahovi, J., "Krivino p ravo p osebni deo", Pravni fakultet, Beograd,
1961.
41. Wilson,W., "Criminal law-doctrine and theory ", Pearson
Education, London 2003.
42. Wulffen, E., " Verbr echen und verbr echer", B erlin, 1925.
43. Zvonarevi, M laden, "Socijalna p sihologija", kolska knjiga, Zagr eb,
1981.

10