TEMA 5

Natureza e medio ambiente de Galicia

TEMA 6 Riscos e problemas ambientais
TEMA 5 Natureza e medio ambiente de Galicia
ESQUEMA DA UNIDADE
5.1. O relevo de Galicia
5.2. Os climas e o medio natural de Galicia
TEMA (pregunta terica)
Diversidade climtica galega e a sa influencia nos ros e na vexetacin.
- Diversidade climtica.
- Os ros de Galicia.
- A diversidade bioxeogrfica.
PRCTICOS
- Comentario dun perfil topogrfico O-E.
- Comentario de paisaxes naturais de Galicia (serras orientais, cuncas interiores e tipoloxa das
ras).
VOCABULARIO
Esteiro / Landa / Ra / Tmbolo (4)
Cunha superficie de 29.574 km2, Galicia
asntase sobre un substratro xeolxico
paleozoico, que configurou un zcolo
fracturado e reactivado pola oroxenia
alpina, modelado polo glaciarismo
cuaternario e tapizado nas depresins
por aluvins arrastrados pola ampla rede
fluvial -configurada nunhas pequenas
cuncas de drenaxe que se ven alimentadas
polas abundantes precipitacins, bastante
regularmente distribuidas ao longo do
ano-.
A nosa comunidade atpase no recanto
noroccidental da Pennsula Ibrica, ten
caracteres netamente atlnticos que se
degradan a medida que nos desprazamos
cara ao interior, pose unha costa
recurtada sobre unha non moi extensa
plataforma
continental.

unha
comunidade onde as paisaxes orixinarias
se foron perdendo progresivamente, en
funcin dunha antropizacin crecente
que ten modelado unha paisaxe cultural
en progresivo deterioro ambiental -de a a
necesidade de proteccin e salvagarda
dos espazos naturais que teen un valor
per se, esttica, bioxeogrfica e econmicamente falando-.
Ameazada polos riscos naturais e provocados pola accin humana, Galicia terra de contrastes e diversidade,
inmersa -como non- nas consecuencias do cambio climtico.
[Das canteiras] que semellan abondar, saca o galego un granito moteado de gris e branco, que usa para todo
(). Un granxeiro precisa un hrreo? Pois constreo de granito. Que quere un graneiro para protexer o seu trigo
das ratas? Pois faise de slido granito (). Garaxes, teitumes dunha soa auga, casias e pazos, todo se constre
con esta bela pedra () nos campos, ata os lindeiros, que polo mundo adiante se faran de madeira, son aqu de
Xeografa de Galicia e Riscos e problemas medioambientais. X de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

granito: longas e finas lousas desta pedra, fermosamente cortadas e fincadas na terra, unha despois doutra, van
formando muros de pedra. Galicia a terra do granito.
J.A. Michener (1968): Iberia, Spanish travels and reflections. Traduc. en J. Arias (1998): Viajeros por Galicia.
() o proceso de eucaliptizacin non leva s destrucin ou degradacin de bosques autctonos valiosos,
senn que tamn afecta a outros elementos do intrincado tapiz da paisaxe coma os pastos e prados, elementos que
en moitos casos teen, ao igoal cas fragas, non s nin principalmente un elevado valor esttico, senn un valor
adicional de riqueza biolxica. ()
Pero hai outras actuacins recentes, aparte da eucaliptizacin, que teen provocado ou estn a provocar cambios
significativos nas paisaxes galegas. Seguramente o mis relevante, xunto co anteriormente sinalado, sexa a
concentracin parcelaria, e ningn lugar tan exemplar para comprobalo como A Limia, onde esta concentracin
parcelaria presentada coa patente de corso da modernidade supuxo a destrucin do mellor humidal interior da
Pennsula Ibrica. Para entendernos, a Lagoa de Antela, na Limia, era o equivalente en auga doce ao que hoxe
significa Doana como marisma emblemtica dos humidais litorais europeos. Pero Antela foi desecada para
sementar patacas, e o rico tecido paisaxstico que conformaban as sebes de carballos centenarios, as touzas, os
prados, as agras e as veigas, foi concienzudamente esnaquizado. ()
Hai outras formas de intervencin sobre o territorio que tamn presentan un gran impacto paisaxstico negativo
baixo a patente da modernidade. o caso dos parques elicos. Na segunda metade do sculo XX, en Galicia
fixronse intervencins para a obtencin de enerxa elctrica que implicaron un gran impacto paisaxstico e
ambiental, grandes encoros hidroelctricos e centrais trmicas asociadas explotacin a ceo aberto de minas de
lignito. ()
Quero, para rematar, facer referencia a outro proceso de degradacin paisaxstica en marcha, que consiste en
encher o territorio costeiro de Galicia de vivendas unifamiliares e adosadas, na contorna das reas
metropolitanas das ras altas (Ferrol-A Corua) e das Ras Baixas, co resultado da degradacin do territorio e co
problema engadido do encarecemento dos servizos e dotacins necesarias.
Carlos Vales Vzquez: Unha lectura ecolxica da paisaxe galega, en A paisaxe, un patrimonio comn (III
Xornadas Internacionais de Cultura Tradicional, Carnota, 2002 -actas publicadas en 2003-).

1. O Relevo de Galicia
O Macizo Galaico, pese a ser o ngulo NO da Meseta, individualizouse como macizo debido a
tres factores:
Tratarse dun relevo intenso e
compacto.
Presenza de rochas silceas
onde predomina o granito.
Presentar un medio bioclimtico
que o diferenza do resto da
Pennsula.
Est
formado
por
materiais
constitudos na era primaria que foron
levantados durante a oroxnese
herciniana
e
erosionados
na
secundaria.
Posteriormente, na era terciaria, a
oroxnese
alpina
provocou
o
rexuvenecemento
fracturando
o
relevo en bloques elevados e foxas
afundidas. Na actualidade presenta
formas redondeadas e suaves debido
ao desgaste erosivo. A altitude media
de 500 m. e descende dende o
interior cara a costa. Podemos
distinguir:
Xeografa de Galicia e Riscos e problemas medioambientais. X de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.


As Serras Setentrionais de pouca altura (a penas chegan aos 1.000 m.). Discorren
polo norte cercanas ao mar Cantbrico. A cota mxima sitase no Cadramn (1.056 m) na
serra do Xistral. Tamn destaca a serra de Lourenz.

Dorsal Galega ou Centro-Occidental formada por unha aliacin montaosa (horts

levantados) que cruza Galicia de norte a sur con altitudes superiores aos 1.000 m dende o
cabo de Estaca de Bares ao val do Mio arraiano con Portugal: Faladoira, serra da Loba,
Cova da Serpe, Farelo, Faro de Chantada (cota mxima con 1.187 m), serra do Testeiro, Faro
de Avin e Sudo. As cotas desta Dorsal serviron de divisoria administrativa entre as
provincias occidentais e orientais galegas.

As Serras Orientais e Sudorientais son as

mis elevadas de Galicia, entre os 1.500 m e 2.000 m.
Corresponde a Pena Trevinca (2.124 m), na serra do
Eixe, ser o cume do relevo galego. Outras serras de
gran altitude son os Ancares, O Courel, a Queixa
(onde se atopa outra rea elevada, Cabeza de
Manzaneda), serra de San Mamede,
serra do
Larouco, serra do Xurs e serra do Laboreiro. Son un
conxunto de bloques levantados na oroxnese alpina,
aliados de Norte a Sur, con cumes aplanados.

As Serras Litorais Occidentais localzanse na

fachada costeira atlntica. Moitas delas formadas con
material litolxico moi antigo pertencente era
precmbrica e formando grandes cants litorais como a
serra da Capelada situada no norte da provincia da
Corua, s que sumamos, como exemplo, o monte
Pindo, serra do Barbanza, Xiabre, serra do Morrazo ou
Galieiro.

Superficies de aplanamento, localzanse no

interior de Galicia formando extensas reas de
penechairas ou mesetas, como por exemplo o interior
Os Ancares
da provincia de Lugo, a Terra Cha, situada entre os 600700 m de altitude. Cara ao litoral, nas comarcas de Bergantios, Xallas, o Barbanza ou nas
terras do Deza, as chairas son de menores dimensins, e estn moi fragmentadas polos ros.

Depresins interiores, desde As Pontes no norte, ata o val de Monterrei no sur:

Sarria, Monforte, Maceda, A Limia. Son unha serie de foxas tectnicas provocadas pola
oroxnese alpina, reenchidas con materiais arxilosos.

A denominada depresin Meridiana Carballo-Tui-Braga, cun percorrido de 170 km,

que parece ser un ensanche dunha lia de falla.

Vales fluviais formados por infinidade de ros como o Mio-Sil, Eume, Tambre, Ulla
ou Lrez.
A variedade litolxica (granitos, neiss, lousa e cuarcitas), sempre dentro da Iberia silcea, fai
que abunden os relevos consecuencia da erosin diferencial (a erosin ataca mis
facilmente aos materiais mis brandos). Por exemplo, os materiais de cuarcita, mis
resistentes, forman no Cantbrico os promontorios (Ortegal, Estaca de Bares) que penetran
no mar, mentres nos mis brandos orintanse os ros e frmanse as ras.
- A costa cantbrica e atlntica galega, cunha extensin de 1.498 km, est comprendida
entre a desembocadura do ro Eo e a desembocadura do ro Mio. Os sectores que se
estenden entre a desembocadura do ro Eo e Burela, e entre a desembocadura do ro Mio e
cabo Silleiro, son rectilneos, rematados en cants, con practicamente ausencia de praias
Xeografa de Galicia e Riscos e problemas medioambientais. X de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

(ags na rea cantbrica). O resto da costa moi recortada debido ao pouco vigoroso do
relevo montaoso e a cantidade de fallas que foron ocupadas pola rede fluvial. Aparecen
reas montaosas que se abren directamente ao mar rematando en escarpados cants (como
o de Garita de Herbeira na serra da Capelada), alternando con praias areosas extensas (praia
da Frouseira en Valdovio) e, cando os vales dos ros son invadidas polo mar, frmanse as
ras.
Falando da sa situacin clasificamos as ras como Altas ou Baixas. O cabo de Fisterra
establece esta divisin. As, tdalas ras situadas ao norte deste cabo denomnanse Ras
Altas (Camarias, Corme-Laxe, A Corua, Ferrol, Viveiro...), mentres que as ras situadas ao
sur as consideramos como Ras Baixas (Muros-Noia, Arousa, Pontevedra e Vigo).
Distnguense os seguintes tipos de ras (depresins entre bloques levantados ou pennsulas)
segundo o proceso de formacin:
1) Ras-embude ou de val fluvial asolagado, que coinciden coa parte inferior dun val
inundado (as ras de Ribadeo, Foz, O Barqueiro, Ortigueira, Ferrol, Ares, Betanzos, Laxe, nas
que os ros teen a suficiente entidade como para seren os responsables da amplitude da ras
e do seu trazado.
2) Ras tectnicas (Noia-Muros, Pontevedra, Vigo), con ros demasiado pequenos para
explicar a sa amplitude, que se deben principalmente s fallas NE-SO e a erosin diferencial
posterior.
3) Ras-alveolo (A Corua, Arousa), formadas por submersin de cubetas terciarias nunha
etapa posterior mis hmida, no Mioceno. Sobre a falla exterior quedan restos dos bloques
afundidos: son as illas que se erguen nas desembocaduras das ras.
4) Ras mixtas, como a de Cedeira e Camarias, onde se mesturan varios caractersticas das
anteriormente mencionadas.
2. Os climas e o medio natural de Galicia
- O clima de Galicia
O clima de Galicia o ocenico, que se
caracteriza por contar con temperaturas
suaves e precipitacins abundantes
durante todo o ano. As e todo, factores
como a disposicin do relevo, a latitude,
ou a distancia ao mar, introducen matices
que determinan a aparicin de variantes
climticas. En xeral, de oeste a leste e de
norte a sur prodcese unha progresiva
degradacin dos trazos tpicos do clima
ocenico.
- Ocenico hmido: na zona occidental e
na Maria lucense, con temperaturas
suaves (media anual de 12 C), escasa oscilacin trmica e precipitacins entre 800 e 1500
mm.
Na zona centro occidental, a orientacin das ras favorece a entrada das masas de aire
hmido cara o interior que, ao chocar coas serra da Dorsal Galega, provocan abundantes
precipitacins.
Nas Ras Baixas as temperaturas son elevadas todo o ano, e as precipitacins distribense
de xeito irregular, cunha forte tendencia aridez estival.
Na fachada cantbrica as precipitacins son menos abundantes (800-1000 mm), anda que
sen aridez estival. Os invernos son frescos e os verns suaves.
Xeografa de Galicia e Riscos e problemas medioambientais. X de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

- Ocenico de montaa: nas serras orientais e surorientais, por riba dos 700 metros; cun
aumento de oscilacin trmica anual e precipitacins frecuentes en forma de neve.
- Ocenico continental: nas zonas chs do interior, con chuvias inferiores e maior oscilacin
trmica (arredor de 14) producida por invernos rigorosos e verns clidos. A distancia ao mar
e a proteccin das serras son os factores que inflen no clima das reas de interior como a
Terra Ch, Chantada, Terra de Lemos, Arnoia ou A Limia.
- Ocenico mediterrneo: nos vales do Sil e do Mio medio, as como nas depresins do sur
(Monterrei, Maceda, etc.), con precipitacins mis escasas (menos de 800 mm), temperaturas
medias mis altas (14C) e gran contraste entre invernos fros e verns calorosos.
- As augas de Galicia
O ros
A compartimentacin do relevo e a
elevada pluviometra inflen sobre a
rede fluvial de das maneiras: por
unha parte, os cursos sern moi
numerosos
e
con
caudal
considerable; por outra existirn
moitas concas, case tantas como
ros.

Ros da vertente cantbrica,

desde a desembocadura do Eo
ata Cabo Ortegal. Ros curtos en
xeral (menos de 50 km) e con
fortes pendentes. Teen rxime
pluvial todo o seu percorrido.
Destacamos o Navia , Eo,
Masma, Landro, Sor e o Mera.

Ros da vertente atlntica,

desde Cabo Ortegal ata a
desembocadura do Mio. En
xeral, de maior percorrido e de
menores pendentes que os
anteriores.
Posen
caudais
considerables, augas tranquilas e
rxime pluvial ocenico. Os
principais exemplos son: Ro Grande de Xubia, Eume, Mandeo, Mendo, Mero, Anllns,
Grande de Baio, Xallas, Tambre, Ulla, Umia, Lrez, Verdugo e Oitavn. Moitos teen a
sa cabeceira na Dorsal, a excepcin dos do sector noroccidental. Tan s o Ulla e o
Tambre superan os 100 km de cauce.

Colector MioSil. O Mio o ro mis importante tanto por caudal como por lonxitude
de Galicia. O seu rxime variable, pluvionival ou pluvial dependendo de onde procedan
os aportes. Nos seus 340 Km de recorrido atravesa as provincias de Lugo, Ourense e
Pontevedra. Como un ro longo, circula por terras variadas, e recibe afluentes de
diferentes caractersticas, se ben pdense distinguir tres tramos no seu curso. O curso
alto vai dende o Pedregal de Irimia (Serra de Meira) at os Peares. Unha vez pasado
Lugo o relevo vlvese abrupto, o ro crea grandes canns e represa nos encoros de
Belesar e Os Peares. Nos Peares vrtelle o Sil, ro longo, de extensa conca e articulada
rede. Os principais afluentes do Sil son o Quiroga, Lor, Cabe, Casaio, Mao e o Bibei. O
curso medio vai dende Os Peares at o lmite da provincia de Pontevedra. O ltimo tramo,
o do Baixo Mio remata na Garda onde serve de fronteira con Portugal.

Xeografa de Galicia e Riscos e problemas medioambientais. X de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

Entre os afluentes do Mio (ademais do Sil), moitos de gran entidade, podemos sinalar ao
longo do seu percorrido: Ladra, Neira, Loa, Arnoia, Avia, Deva e Tea.

Ros internacionais. Limia e Tmega. O Limia verte no Atlntico, en Viana do Castelo, e

o Tmega afluente do Douro.

Un trazo destacado da rede hidrogrfica galega o encaixamento de moitos cursos fluviais.

Os encaixamentos mis destacados prodcense nas superficies aplanadas, como ocorre no
Mio a partir de Lugo, ou no Sil desde a depresin de Valdeorras, formando o espectacular
cann da Ribeira Sacra. Tamn presentan tramos encaixados o Sor, o Grande de Xubia, o
Eume, o Tambre, o Umia e o Lrez. Este encaixamento favorece a construcin de encoros e
mini centrais, que alteran gravemente o equilibrio ecolxico.
Tamn son numerosas as fervenzas
no curso dos ros, debido aos
contrastes
litolxicos
e
aos
movementos tectnicos. Podemos
destacar a do Toxa en Merza ou a
extraordinaria do Xallas en zaro, na
desembocadura.
O Mio o ro mis caudaloso de
Galicia. Os ros que teen un maior
caudal relativo son os suroccidentais,
que teen a sa cabeceira nas serras
meridionais da Dorsal: o Verdugo, o
Lrez ou o Umia. Os de menor caudal
relativo son os do interior, coma os
ros das chairas da provincia de Lugo
(Cabe, Neira, Sarria) e da Limia
(Limia ou Xares).

Fervenza do ro Toxa

Os ros galegos presentan, en xeral, un rxime pluvial ocenico, cun mximo en inverno, e
un mnimo no vern.
Os lagos
Os lagos e lagoas son escasas e de pequeno tamao. Entre as mis importantes estn: a de
Antela (hoxe desecada) en Ourense, a de Cospeito en Lugo, A Frouxeira en Valdovio,
Donios en Ferrol, Louro en Muros, Corrubedo, Baldaio en Carballo, Sobrado en Corua e
Fonmi na Pastoriza.
A vexetacin de Galicia
Se ben unha pequena parte do territorio galego queda includo dentro da rexin mediterrnea
(SE de Galicia, onde as precipitacins son menores e mis irregulares, e os contrastes
trmicos mis acentuados, e onde se poden observar especies como o rebolo), a maior parte
do pas pertence rexin eurosiberiana, onde predominarn, de maneira natural, os bosques
caducifolios (con especies como carballo, bidueiro, salgueiro, ameneiro), a landa atlntica
(toxos, xestas, silvas) e os prados naturais.
A accin do home sobre este conxunto vexetal ntase dende hai moito tempo. Primeiro
propagou o castieiro a conta dos carballos, logo foi aclarando os bosques para aumentar as
terras de labor e introducindo especies vexetais estraas por completo na rexin, como
pieiros e eucaliptos.

Xeografa de Galicia e Riscos e problemas medioambientais. X de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

Vocabulario
1. Esteiro a parte mis ancha e profunda da
desembocadura dun ro no mar aberto ou no ocano habitualmente con praias a ambas beiras-, xeralmente en
zonas onde as mareas teen amplitude ou oscilacin. Os
esteiros (ou estuarios) orixnanse pola entrada de augas
marias durante a preamar, mentres que durante a
baixamar as augas entran a grande velocidade no mar ou
ocano, o que contribe a limpar e profundizar o seu
cauce, deixando, s veces, grandes zonas de marismas,
onde se depositan os sedimentos arrastrados polo ro ao longo do seu curso. Un
exemplo o esteiro do Mio.
2. A landa unha formacin vexetal de matogueira,
caracterstica da rexin eurosiberiana e degradacin
do bosque mixto atlntico. Est formada por
matogueiras como a xesta, o toxo e o breixo, podendo
acadar os 3 m. de altura. caracterstica da Espaa
hmida, asentndose sobre solos pobres e pouco
aptos para o cultivo.
3. Unha ra un val fluvial somerxido baixo o nivel do mar a causa da
elevacin deste. A orixe xeomorfolxica est relacionada cun
asulagamento do val fluvial relacionado con movementos isostticos e un
afundimento tectnico asociado rede de fracturas preexistentes. No
caso galego, as fracturas provocadas pola oroxenia alpina estn na orixe
da orientacin da meirande parte das nosas ras. Na imaxe, a ra do
Barqueiro.
4. Un tmbolo un accidente xeogrfico sedimentario
que forma unha estreita lngua de terra entre un illote,
illa ou grande rocha alonxada da costa e terra firme, ou
entre das illas ou illotes. A orixe est na acumulacin
areosa producida pola accin das mareas, que foron
creando un espazo de unin entre reas anteriormente
afastadas. Un exemplo vmolo no Castro de Baroa.

Xeografa de Galicia e Riscos e problemas medioambientais. X de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

TEMA 6

Riscos e problemas ambientais

ESQUEMA DA UNIDADE
6.1. Repercusins ambientais da accin humana: Contaminacin, cambio climtico, pegada
ecolxica.
6.2. Respostas e solucins cara sustentabilidade.
6.3. A paisaxe:recurso comn, interpretacin e transformacins recentes.
6.4. O patrimonio natural espaol e categoras de proteccin.
TEMA (pregunta terica)
Repercusins ambientais da accin humana:
- Contaminacin.
- Cambio climtico.
- Pegada ecolxica.
PRCTICOS
Os mapas podern estar referidos a Espaa ou Galicia.
- Mapas de riscos: xeolxicos, climticos (inundacins, temporais e secas).
- Estatsticas e mapas de erosin dos solos, desertizacin e incendios forestais.
- Comentario guiado de informes ou notas de prensa sobre contaminacin.
- Mapas dos espazos protexidos (parques nacionais, parques naturais, reservas da biosfera).
VOCABULARIO
Avaliacin de impacto ambiental / Ecosistema / Efecto invernadoiro / Paisaxe (4)
1.
Repercusins ambientais da accin humana: Contaminacin, cambio climtico,
pegada ecolxica.
A influencia das comunidades humanas sobre o
marco natural incremntase paralelamente ao
progreso tcnico daquelas. A sociedade actual
pode dominar, transformar e alterar o medio de tal
forma que incluso pode chegar a ser un perigo para
a sa propia existencia. As principais accins
danias do home sobre o ambiente son as
seguintes:
1.1. A degradacin: Desaparicin total ou parcial
de elementos do medio fsico. A construcin de
vivendas, fbricas, elementos de recreo ou as
obras de enxeera (portos, estradas, encoros)
transforman hbitas, destren solos frtiles e
afectan paisaxe e fauna.
1.2. A sobreexplotacin: Emprego dos recursos
naturais por riba da sa capacidade de producin
e/ou rexeneracin.
a)
Alteracin
do
manto
vexetal:
a
deforestacin. A deforestacin defnese como o
proceso de desaparicin dos bosques ou masas
forestais debido fundamentalmente accin
antrpica. As causas bsicas da deforestacin son
as seguintes:

As explotacins dos bosques para obter

terras de labor ou pastos.
Xeografa de Galicia e Riscos e problemas medioambientais. X de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.


A construcin de vivendas, de instalacins industriais e de obras de enxeera.

Tala masiva de bosques para abastecerse de madeira.

Os incendios forestais (moitos deles provocados para poder conseguir un cambio de

orientacin dos solos)
b)
Erosin e destrucin do solo: a erosin, ou desgaste do solo, un fenmeno natural
moi influenciado polas pendentes dos terreos e pola torrencialidade das choivas pero que
pode ser potenciado por certas accins humanas (a deforestacin, incendios forestais, abuso
dos fertilizantes na agricultura, pastoreo intensivo sobre pastos pouco desenvolvidos, a
construcin de estradas), que eliminan a capa superficial de vexetacin, polo que os solos
son moito mis vulnerables e polo tanto mis doadamente destrutibles, podendo chegar a
desertizacin, coa perda total da capa frtil do chan, polo que este se converte nun medio
totalmente improdutivo. A erosin un problema moi importante en Espaa, sobre todo nas
reas mis secas pois cerca de 30 millns de hectreas sofren xa perdas de solos moi
considerables e 7 millns corren serio perigo de desertizarse.
c)
Sobreexplotacin das augas: a demanda de auga dende as cidades, a agricultura e a
industria est a medrar sistematicamente. Tal circunstancia fai necesaria, como xa vimos, a
realizacin de obras hidrulicas que aseguren os abastecementos: encoros, transvases,
pozos, galeras Todas estas actuacins poden facer perder caudais aos ros, aos humidais
e aos acuferos. Ademais, no caso destes ltimos, a sobreexplotacin pode ter lamentables
consecuencias, como por exemplo o seu esgotamento ou a sa paulatina salinizacin pola
intrusin de auga maria salgada.
1.3. A contaminacin:
Denomnase as introducin de calquera produto que pode provocar algn dano ou
desequilibrio, irreversible ou non, no medio natural.
a)
Contaminacin atmosfrica: defnese como o efecto producido no aire atmosfrico por
distintos slidos, lquidos ou gases procedentes da actividade humana que orixinan un
ambiente nocivo para a biosfera e para o propio home. Os principais focos de contaminacin
atmosfrica son as actividades industriais, os vehculos a motor, as calefaccins, os incendios
forestais e o cloro empregado en certos refrixerantes e aerosois. Os contaminantes mis
destacados son o monxido de carbono (CO), o dixido de carbono (CO2), o metano (CH4),
dixido de xofre (SO2), xido de nitrxeno (NO) e partculas de po, fume e cloro.
As principais consecuencias da contaminacin atmosfrica son:

Efecto invernadoiro: a
atmosfera contn de maneira
natural gases invernadoiros
(con capacidade de absorber
enerxa) como o dixido de
carbono (CO2) e o metano
(CH4), que permiten a vida na
terra tal e como hoxe a
coecemos.
O
problema
aparece cando por mor das
actividades
humanas
a
concentracin de dixido de
carbono e de metano na
atmosfera aumenta. Ao haber
mis
gases
invernadoiro,
tamn ser maior a radiacin
retida, e isto provocar un
ascenso
da
temperatura
Xeografa de Galicia e Riscos e problemas medioambientais. X de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

terrestre (actualmente mis ou menos 0,3 cada dez anos) que producir a desconxelacin
dos xeos marios e continentais e o cambio climtico, que levar aparellado a modificacin do
reparto das precipitacins sobre o planeta, cambios nos ventos, ascenso do nivel mario e
asolagamento de territorios costeiros.
Evidencias do cambio climtico en Espaa
EFEverde 3 novembro, 2014 Madrid

A actividade humana a principal causante do cambio climtico, cuxos impactos son moi distintos en
funcin da situacin xeogrfica e caractersticas socioeconmicas da rexin.
En Espaa, estas son algunhas das evidencias do quecemento global
- Clima: temperaturas ao alza en todo o territorio espaol, con incrementos entre 1 e 2 graos entre 1850
e 2005. A metade oriental peninsular, desde Xirona ata Mlaga, a mis afectada. Os cinco anos mis
clidos do rexistro histrico foron 2006, 1995, 1997, 2003 e 1989.
- Neves e glaciarismo: a diminucin do nmero anual de das de neve xeral. Por exemplo, en
Navacerrada (Madrid) o nmero anual de das con precipitacin de neve descende un 41 % (19711999). Os glaciares activos dos Pireneos perderon case o 90 % de superficie desde principios do
Sculo XX. S persisten 18 dos 34 glaciares descritos en 1982.
- Biodiversidade: modificacins na distribucin de moitas especies, como a colonizacin recente de
aves orixinarias de frica en Espaa. Gran reducin de poboacins de bolboretas por cambios nos
hbitats asociados ao cambio climtico.
- Plantas e estacionalidade na rexin mediterrnea: os eventos primaverais (foliacin, florecemento)
adiantronse, con taxas entre 6,5 e 7 das por grao centgrado. Tendencia de adianto na foliacin, a
floracin e a maduracin dos froitos no sur de Espaa, nalgunhas especies clave como a oliveira ou a
vide, e varias especies de carballos, acieiras e herbas.
- Tropicalizacin: a aparicin e expansin cara ao norte de especies de peixes e outros grupos marios
subtropicais cada vez mis frecuente. En Canarias hai mis de 30 novas especies de peixes
tropicais. En El Hierro, algunhas ata se converteron en obxecto de explotacin pesqueira, como a do
galo aplomado, descoecido ata a dcada de 1990.
- Invasins biolxicas: a alga tropical de auga doce, indicadora de augas turbias e altas temperaturas,
instalouse en varias localidades de Espaa desde 2005: Badajoz, Alacante, tramos baixos do ro Ebro,
montaas de Galicia e Portugal.
- Decaemento forestal: certas masas de pieiros da Sierra dos Filabres (Almera) sufriron mortandade
masiva ata a sa prctica desaparicin, que s pode ser explicada por factores climticos extremos.
- Pragas forestais: a principal praga dos pieiros mediterrneos, causada pola bolboreta Procesionaria
do Pieiro, estendeuse cara ao norte e en altitude.
- Mares: o nivel do mar aumentou globalmente entre 1961 e 2003 cunha taxa media de 1,80,5 mm/ano.
O nivel do mar aumentou no norte da Pennsula, durante a segunda parte do Sculo XX, entre 2 e 3
mm/ano. No Mediterrneo espaol obsrvase un forte aumento de nivel do mar desde a dcada dos
90, cifrado entre 2,4 e 8,7 mm/ano, e as tendencias da temperatura superficial do mar desde a dcada
dos setenta tamn aumentan.
- Praias: nos ltimos 50 anos, aumentou de forma importante a altura de onda nas fachadas cantbrica
e galega, e modificouse a direccin das ondas en parte dos arquiplagos e o norte de Catalua. Todas
as praias de Espaa atpanse en regresin, e a dinmica observada nalgunhas non pode ser explicada
por factores diferentes s tendencias asociadas ao cambio climtico.
- Viticultura: obsrvanse cambios no proceso de maduracin da uva, que dificultan determinar o punto
ptimo de colleita e comprometen a calidade dos vios.
- Producin de marisco: a diminucin da intensidade (nun 25 por 100) e duracin (nun 30 por 100) dos
ventos de compoente norte nos ltimos 40 anos asociado ao cambio climtico causou que o tempo de
renovacin do auga nas ras galegas se duplicase, aumentando o nmero de das de presenza de
microalgas nocivas.
- Producin de pin: a producin de pins nos pierais continentais de Valladolid reduciu a sa
colleita media mis do 35 por 100, nos ltimos 40 anos.

Xeografa de Galicia e Riscos e problemas medioambientais. X de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

10

O control do cambio climtico esixe renunciar a un terzo das reservas de petrleo e ao 80% das
de carbn
Un estudo asegura que a tendencia dos polticos a explotar todos os recursos contraditoria cos
obxectivos de evitar un quecemento superior a dous grados a finais de sculo
Alicia Rivera El Pas 7-1-2015

Se durante dcadas o mundo temeu o esgotamento das reservas de combustibles fsiles, o risco do
cambio climtico cambiou de orientacin os temores. Un terzo das reservas de petrleo, a metade das
de gas e mis do 80% das de carbn non deben tocarse nos prximos 40 anos para ter polo menos un
50% de probabilidades de controlar o cambio climtico, dicir, de evitar que a temperatura media do
planeta suba mis de dous grados, a fronteira estimada polos cientficos a partir da cal os impactos do
quecemento global poden ser realmente graves. Esta conclusin alcanzrona dous investigadores do
2
Reino Unido que calcularon a cantidade de CO mxima que admite a atmosfera para non superar o
lmite de perigo, a distribucin rexional de reservas e recursos dispoibles dos devanditos combustibles
en todo o planeta e as emisins que provocaran.
"As reservas de combustibles fsiles teen o potencial de xerar tres veces mis dixido de carbono do
permitido se o quecemento non ha de superar os dous graos", resume a revista Nature, onde
Christophe McGlade e Paul Ekins expoen a sa investigacin e resultados. Ademais, din, as novas
explotacins de combustibles, como as do rtico, "son incompatibles cos esforzos para limitar o cambio
climtico".
Os escenarios de futuro investigados tamn teen en conta o efecto da tecnoloxa de secuestro de
carbono. Os resultados mostran que o seu efecto sera relativamente pequeno, permitindo un
incremento do 6% na queima de carbn e un 2% tanto para o gas como para o petrleo. McGlade e
Ekins, ademais, advirten que o secuestro de carbono, debido sobre todo ao seu alto custo, non entrara
efectivamente en funcionamento ata 2025.

Chuvia aceda: o dixido de xofre e

o xido de nitrxeno emitido atmosfera
pola
combustin
de
diferentes
combustibles fsiles reaccionan coa auga
contida no aire e transfrmanse en cido
ntrico (HNO3) e en cido sulfrico
(H2SO4) que retorna terra disoltos nas
gotas de choiva. As consecuencias mis
salientables da chuvia aceda son os danos
provocados vexetacin, s augas, aos
solos e tamn s construcins.

Destrucin da capa de ozono: a

capa de ozono atpase na estratosfera,
entre os 10 e os 50 km de altitude e ten a
misin de absorber parte das radiacins
ultravioletas procedentes do sol. A diminucin da
espesura da capa de ozono dbese a que este (O3), ao
reaccionar con CFCs (clorofluorcarbonos) empregados
como refrixerantes e como aerosois, convrtese en
osxeno atmosfrico (O) e desaparece como tal ozono.
O principal problemas que reporta o adelgazamento da
capa de ozono, visible sobre todo na Antrtida, que
aumentan as radiacins ultravioletas que chegan
superficie terrestre e con elas as cataratas oculares e
os cancros de pel. O consumo de CFCs estase a
reducir (totalmente prohibidos na UE dende o 2000)
pero a concentracin destes gases na estratosfera tan
alta que os efectos perniciosos manteranse, polo
menos, at o 2050.
Xeografa de Galicia e Riscos e problemas medioambientais. X de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

11


Camp de po: as emisin de gases desde vehculos, calefaccins e industrias, nas
cidades, xeran o smog ou nboa fotoqumica, que permanecer ancorada aos ncleos
urbanos, sobre todo en lugares con estabilidade atmosfrica, at que sexa arrastrada por
ventos fortes ou eliminada polas gotas de chuvia. O smog ten efectos moi perniciosos sobre
as plantas e sobre as persoas, xa que pode provocar problemas oculares e respiratorios.
Tres contaminantes
O trfico rodado urbano a maior causa do incremento dos niveis de contaminantes de partculas en
suspensin e dixido de nitrxeno e, polo tanto, do efecto da calidade do aire sobre a sade humana,
asegura Xavier Querol, investigador do CSIC. Con todo, apunta tamn ao ozono troposfrico, que
presenta uns claros efectos sobre a mortalidade da poboacin.
O ozono troposfrico, coecido como ozono malo, fronte ao bo, o estratosfrico, que filtra a radiacin
ultravioleta un contaminante secundario propio dos meses de vern. Frmase cando os xidos de
nitrxeno (procedentes da combustin dos vehculos) e os compostos orgnicos voltiles (coma o
benceno) reaccionan coa radiacin solar.
O informe da OMS suxire endurecer a lexislacin sobre as partculas en suspensin. Apntase s
partculas de feluxe ou carbono negro dos motores disel, xa declaradas cancerxenas en 2012, como
un dos principais causantes do impacto sobre a sade humana.

b.
Contaminacin das augas: tradicionalmente a
auga foi o sistema empregado polo home para
desfacerse dos seus refugallos. Na actualidade, os ros,
acuferos e mares reciben tal cantidade de residuos
orgnicos, xunto con outros subprodutos qumicos, que
a osixenacin das augas e a sa purificacin natural
chega a estar seriamente ameazada. Tres son os
principais focos de contaminacin hdrica:

A actividade rural: limpeza de cortes, emprego

excesivo de fertilizantes e fitosanitarios, a construcin
de pozos negros e o emprego masivo de xurros. Todos
estes contaminantes poden chegar s augas de
maneira directa ou indirecta, por procesos de lixivacin,
e facer que estas perdan as sas caractersticas
qumicas naturais.

A actividade industrial: a contaminacin da auga pola actividade industrial ten a sa

orixe na expulsin, sen depurar, aos ros e mares, dos seus residuos. O efecto mis grave
quizais sexa a acumulacin de metais pesados nos peixes que podern chegar, mediante a
cadea trfica, ao home. Outro axente altamente contaminante son os vertidos de petrleo ao
mar (marea negra) que poden ocasionar danos naturais en enormes extensins costeiras,
como ocorreu en Galicia co Prestige no 2002.

A actividade urbana: contamina as augas a travs de vertidos de augas fecais sen

depurar ou polo aporte de fosfatos e nitratos de deterxentes e xabrns, que poden chegar a
ocasionar un fenmeno denominado eutrofizacin. A eutrofizacin un proceso polo que a
auga, ao recibir un exceso de nitratos e fosfatos, pode desenvolver masivamente algas e
outros organismos con altas demandas de osxeno que provocarn a desaparicin, por
asfixia, doutros seres vivos, coma os peixes, por exemplo.
Nun principio, as augas superficiais estn mis expostas aos fenmenos contaminantes que
as subterrneas, pero unha vez contaminadas, a recuperacin destas ltimas moito mis
complexa, xa que, ao non estar en contacto co sol e coa atmosfera, teen un menor poder de
autodepuracin .
c.
Contaminacin dos solos: o solo sobre o que vivimos pode ser alterado pola accin
humana a travs dos vertidos urbanos e industrias e polo emprego, cada vez mis estendido,
de fertilizantes e de fitosanitarios qumicos na actividade agraria. Todos estes contaminantes
Xeografa de Galicia e Riscos e problemas medioambientais. X de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

12

poden danar o chan e incluso chegar a facelo totalmente improdutivo. Indirectamente, a

contaminacin do chan tamn pode afectar
negativamente s augas.
d.
Contaminacin acstica: pdese definir
como rudo excesivo provocado polas diferentes
actividades humanas que pode chegar a alterar o
ambiente e producir importantes danos na calidade
de vida das persoas. O rudo mdese en decibelios
(dB) e segundo a OMS (Organizacin Mundial da
Sade) o lmite aceptable de db para o odo humano
de 65. A partir deste lmite, o rudo pode provocar
alteracins nerviosas, cardacas, insomnio e danos
no aparello auditivo, incluso xordeira no caso das
persoas que estn sometidas frecuentemente a
valores superiores aos 80 db.
e.
Residuos Slidos Urbanos (R.S.U.): Son os que
se orixinan nas actividades domsticas e comerciais das
cidades e pobos. Son altamente agresivos para a natureza
tanto polo seu considerable volume (un pouco mis dun
quilo por persoa e da), como polo carcter non
biodegradable de moitos deles.
A eliminacin en Espaa dos RSU, distribese do seguinte
xeito:

Vertedoiros controlados e incontrolados: 62%

Incineradoras: 8,1%
Compostaxe: 27,5 %
Recollida selectiva: 2,4%

O lixo ten un alto poder contaminante. Directamente afectar aos solos e paisaxe e
indirectamente s augas e atmosfera. Para tentar reducir os efectos negativos deste
refugallos urbanos os cidadns deberemos tomar conciencia da problemtica e desenvolver
paulatinamente a cultura dos tres R: Reducir, Reempregar e Reciclar.
1.4. A pegada ecolxica
A mediados dos anos 80 debido
ao evidente
esgotamento da
capacidade fsica do planeta para
facer
fronte
ao
excesivo
consumo, por parte dos seres
humanos, dos recursos e de
medios,
algns
cientficos
deciden calcular o impacto que
estamos a realizar sobre o medio
ambiente coas nosas actividades
de consumo. O mis empregado
e polo que mis se aposta o da
pegada ecolxica, anda que hai
outros
indicadores
de
sustentabilidade.
A pegada ecolxica un
indicador ambiental que mide o
efecto das actividades dunha comunidade de seres humanos sobre o seu contorno expresado
Xeografa de Galicia e Riscos e problemas medioambientais. X de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

13

en nmero de hectreas de ecosistemas produtivos. O obxectivo principal da pegada

ecolxica o de avaliar o impacto que exerce sobre o planeta un determinado modo de vida e
o seu consecuente grao de desenvolvemento sustentbel.
Para calcular a pegada ecolxica convn ter en conta os seguintes aspectos:

Para a producin de calquera produto precsanse enerxa e materiais.

Para a reabsorcin dos residuos xerados durante a producin e o uso dos produtos
finais, precisamos os sistemas ecolxicos.
Debido a que ocupamos espazo con infraestruturas e demais reas construdas,
redcese a superficie de ecosistemas produtivos.

O clculo da pegada ecolxica complexo e trata de traducir a hectreas de terreo o noso

gasto enerxtico e material.
Tipos de terreo produtivos

Cultivos: superficies con actividade agrcola. Son as mis produtivas pero tamn as de
maior producin de biomasa.
Pastos: espazos empregados para a alimentacin animal.
Bosques: superficies forestais en explotacin.
Mar produtivo: superficies marias nas que existe unha producin biolxica mnima.
Terreo construdo: reas urbanizadas ou ocupadas por infraestruturas.
rea de absorcin de CO2: superficies de bosque necesarias para a absorcin de CO2.

Unha vez calculados os terreos produtivos calclanse as hectreas de terreo precisas, de

acordo co consumo medio por habitante, dun produto determinado para o que se empregan
os valores de produtividade:

Alimentacin: superficies que se precisan para a producin de alimentos, inclundo os

custos enerxticos asociados dita producin.
Vivenda e servizos: terreos ocupados polos humanos e enerxa que consumen.
Mobilidade e transportes: superficies asociadas comunicacin e ao transporte.
Bens de consumo: superficies necesarias para a producin de bens de consumo.

2. Os riscos naturais
Os riscos naturais son procesos mediante os que determinados fenmenos ambientais poden
chegar a ameazar o benestar ou a vida do home. Non se trata de fenmenos excepcionais
pero os inadecuados hbitos de vida ou a pouca adecuacin da ocupacin humana do
espazo, poden chegar a producir acontecementos de desenlace catastrfico. Os riscos
naturais teen unha dobre natureza:
a. Riscos de orixe xeolxica: derivan da xeodinmica interna.

Terremotos. A actividade deste tipo en Espaa

relativamente importante xa que se atopa
nunha zona de contacto de das placas
tectnicas: a africana e a eurosiberiana. Os
danos potenciais dos terremotos, debido
enorme enerxa que liberan, son enormes e
manifstanse sobre os elementos construdos e
tamn en forma de incendios, movementos de
terreos e incluso maremotos. O terremoto de
Lorca no 2011 foi un exemplo.
Volcns. Olot en Girona, Campo de Calatrava
en Cidade Real son rexins volcnicas pero xa
inactivas, polo tanto sen risco desta orde. Outra
cousa ben distinta acontece en Canarias. Nestas illas si que existen manifestacins

Xeografa de Galicia e Riscos e problemas medioambientais. X de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

14

volcnicas activas: o Teide mantn emisins gasosas no seu cumio, e no 2012 activouse
un volcn en El Hierro.
Movementos de ladeira. Consiste na rotura e o desprazamento de materiais da aba
provocados pola accin da auga, por terremotos ou pola propia actividade humana.
Distinguimos dous tipos:
Movementos de terreo: desprazamento de solo e/ou rochas ao longo da aba dunha
montaa.
Desprendemento: cada, por efecto da gravidade, de materias rotos.
Os movementos de ladeira pdenlle afectar negativamente a elementos construdos
(casas, naves, estradas) e tamn vexetacin. Os efectos mis ou menos danios dos
desprazamentos e desprendementos estn en relacin directa co volume e coa
velocidade dos materiais desprazados.

b. Riscos de orixe climtica: derivan da actividade atmosfrica e son de mis doada

predicin que os anteriores.

Tormentas con saraiba e tormentas con aparello elctrico. Ambas son fenmenos
de alcance local. O primeiro presente sobre todo en vern, afecta
fundamentalmente aos campos de cultivo, anda que tamn pode danar edificios e
vehculos. O segundo pode causar incendios e non poucas veces vtimas humanas
e animais.
Vagas de fro e vagas de calor. Unha vaga de fro consiste na invasin de aire
continental fro e seco que produce xeadas que poden ocasionar graves danos no
eido agrario. Vaga de calor define invasin de aire tropical continental clido e
seco. Afecta Pennsula no vern e pode producir a sequidade da vexetacin
natural e dos cultivos, favorecer os incendios forestais, e agravar as afeccins
cardiorrespiratorias das persoas.
Temporais de vento. Fenmenos
poucos frecuentes en Espaa, e
que poden ocasionar graves
danos nas infraestruturas, nas
flotas pesqueiras, nas colleitas
Inundacins
e
secas.
As
inundacins son provocadas por
precipitacins
intensas,
pola
fusin das neves, pola elevacin
do nivel de base mario, pola
elevacin dos leitos dos ros ou
pola rotura de encoros. Pola
contra,
as
secas
estn
ocasionadas pola carencia de
auga debido falta de precipitacins. As secas afectan negativamente sobre todo
ao mundo agrario, mentres que as inundacins ademais de agricultura e
gandera podern ocasionar graves prexuzos s infraestruturas, s construcins e
incluso s vidas humanas.

Para tentar minimizar as accins dos ricos naturais pdense adoptar unha serie de
medidas preventivas como son:
a) Coidar a localizacin dos asentamentos humanos evitando lugares potencialmente
expostos (por exemplo reas de inundacin ou reas volcnicas perigosas).
b) Coidar a calidade das construcins para tentar minimizar os efectos negativos de
terremotos.

Xeografa de Galicia e Riscos e problemas medioambientais. X de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

15

c) Construr infraestruturas adecuadas para limitar os efectos das secas (encoros,

transvases, canles, captacins subterrneas) e os das inundacins (diques,
acondicionar leitos, derivacin de cursos de ros)
d) Intensificar as drenaxes e a construcin de reforzos para reducir os efectos negativos
dos movementos das vertentes.
e) Impulsar a previsin dos riscos mediante a vixilancia da actividade volcnica, da
actividade ssmica, e dos fenmenos tormentosos.
f) Potenciar a educacin e a informacin poboacin
g) Planificar accins de emerxencia, coordinadas por Proteccin Civil, para protexer a
poboacin.
3. Respostas e solucins cara sustentabilidade.
Acadar o desenvolvemento econmico sostible unha necesidade cada vez mis urxente.
Trtese de compatibilizar o desenvolvemento econmico co benestar social e a conservacin
e mellora do medio ambiente. Este, en teora, o obxectivo da Estratexia Espaola de
Desenvolvemento Sostible (EEDS), enmarcada dentro da Estratexia Desenvolvemento
Sostible da UE.
A EEDS espaola na sa vertente ambiental desea lias de actuacin dirixidas proteccin
da atmosfera, da calidade do aire, da auga, do solo e da natureza. Para acadar tales fins a
estratexia espaola organzase en tres apartados interconectados: producin e consumo,
cambio climtico e conservacin e xestin dos recursos naturais.
- A sostenibilidade ambiental.
a) Satisfacer as nosas necesidades sen poer
en perigo a capacidade de rexeneracin de
recursos. Hai que conseguir que cada sector
de actividade mellore a sa eficiencia para
consumir e contaminar menos.
b) Mellorar a conservacin e a xestin dos
recursos naturais.
c) Potenciar a Investigacin, Desenvolvemento
e a Innovacin (I+D+i).
d) Fomentar a educacin mediombiental dende
as idades mis tempers para que os
cidadns tomen conciencia da importancia do
medio natural e da necesidade da sa
conservacin.
e) Producin e Consumo: o crecemento
econmico espaol levou consigo un maior consumo de recursos e unha maior
contaminacin ambiental. necesario romper con esta tendencia; e para iso,
deberemos reducir os consumos innecesarios e maximizar a eficiencia no emprego de
recursos.
Actuacins:
No eido da enerxa:
- Retirada e substitucin progresiva da maquinaria e os equipos menos eficientes.
- Instaurar normas mis ambiciosas e eficientes nas novas edificacins (orientacin
dos edificios, paneis fotovoltaicos...).
- Impulsar as enerxas alternativas, limpas e a coxeneracin (obtencin ao mesmo
tempo que vapor, auga quente, xeo... electricidade).
- Limitar o malgasto enerxtico mediante unha adecuada poltica de prezos (a maior
consumo enerxtico, maiores tarifas).
No referente auga:
- Procurar o emprego de sistemas de rego mis eficaces.
- Modernizar instalacins, tubaxes e canles para evitar perdas.
Xeografa de Galicia e Riscos e problemas medioambientais. X de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

16

Frear a plantacin de especies vexetais con grandes demandas.

Promocionar, no fogar, o uso de instrumentos de aforro (por exemplo, os difusores
nas billas, lmpadas de baixo consumo, electrodomsticos con especificacins
A...).
Actualizar prezos. Cada un debe pagar exactamente pola auga que consume.

- Producin e consumo responsables.

Actuacins:
Para diminur a contaminacin nos procesos produtivos, hai
que camiar cara un consumo eficaz dos recursos.
- Obrigar s instalacins contaminantes a estaren
rexistradas e a participaren activamente na
adopcin de melloras tcnicas existentes dende
o punto de vista ambiental.
- Controlar as emisins de contaminantes sen
danar competitividade das distintas actividades
econmicas.
- Apoiar a I+D para tentar reducir a contaminacin,
a xeracin de residuos e obter unha valorizacin
dos subprodutos industriais que antes se
desperdiciaban (os neumticos agora poden
converterse en asfalto, por exemplo).
- Incentivar o consumo de produtos reciclados e obrigar ao produtor dos residuos a
financiar a recollida e xestin dos mesmos.
- A administracin deber ter unha actuacin exemplarizante e para iso impor a
instalacin de lmpadas de baixo consumo, fixar temperaturas mximas e
mnimas nos seus locais...
- Potenciar, mediante campaas divulgativas, a conciencia dos cidadns ante os
seus actos de consumo.
- Mobilidade sostible:
Actuacins:
- Favorecer, mellorar e impulsar os transportes colectivos.
- Chegar a reducir emisins contaminantes dos vehculos apoiando a compra e o
emprego de coches menos contaminantes, hbridos por exemplo, fixando impostos
mis elevados a aqueles autombiles que mis consuman, potenciando o uso de
biocombustibles e favorecendo a utilizacin colectiva dos turismos particulares.
- Construr estradas e vas frreas con maior capacidade.
- Poer en marcha as denominadas autoestradas do mar.
- Limitar o rudo mediante os estudos de impacto e o emprego de sistemas
correctores como as pantallas acsticas nas estradas.
O Goberno penalizar fiscalmente os coches mis contaminantes
O plan de calidade do aire prev cambiar o imposto de circulacin. Fixaranse zonas de baixas emisins
no centro das cidades
ELENA G. SEVILLANO Barcelona 15 FEB 2013

O Goberno, consciente de que en Espaa anda existen niveis de contaminacin preocupantes para a
sade humana e o medio ambiente, quere penalizar fiscalmente aos coches mis sucios. E ten previsto
facelo reformando o imposto de circulacin, segundo recolle o Plan nacional de calidade do aire e
proteccin da atmosfera 2013-2016. O texto prev reformar o imposto, que se paga cada ano e
recadan os consistorios, mediante a inclusin de criterios ambientais. A filosofa que subxace que
quen contamina, paga.
Actualmente, o imposto de circulacin grava en funcin da potencia fiscal dos motores. O que pretende
o ministerio que o faga segundo o grao de contaminacin que emiten os vehculos (dixido de
carbono, xidos de nitrxeno e partculas). Os vehculos mis antigos, que son tamn os que mis
contaminan, pagarn mis.
Xeografa de Galicia e Riscos e problemas medioambientais. X de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

17

O plan incle:
Limitar ou prohibir a entrada de coches sucios. Son os Concellos os que teen que actuar sobre o
trfico, afirma o texto, ante episodios de contaminacin ou en zonas nas que sexa necesario protexer
a sa atmosfera limitando ou prohibindo a entrada dos vehculos mis contaminadores.
Que un episodio de contaminacin. O ministerio quere determinar en que casos hai que alertar e
tomar outras medidas como restricins circulacin ou estacionamento de determinados vehculos, en
funcin do seu grupo de clasificacin de acordo co seu potencial contaminador. Tamn podera haber
limitacin circulacin de taxis en baleiro e restricin a vehculos comerciais e de reparticin.
Zonas de baixas emisins nas cidades. Moi habituais en moitos pases europeos, como Alemaa ou
Italia, nestas zonas s se pode circular se o vehculo cumpre unhas determinadas caractersticas de
emisins.
Adhesivos de cores. O Goberno ten previsto identificar con adhesivos de cores aos vehculos
segundo o seu grao de contaminacin. Os mis sucios tern o acceso restrinxido en 2015. Haber seis
categoras. Pretndese fomentar o emprego de vehculos con tecnoloxas menos contaminantes,
primando o emprego de certos vehculos en determinadas vas, a exencin do pago en
estacionamentos regulados, a aplicacin de beneficios no seu emprego por profesionais ou a restricin
ao uso en determinados supostos, zonas ou horarios.
Reducir a velocidade entrada das cidades. O plan fala de coroas de velocidade para regular a
velocidade nas reas metropolitanas e contornas das cidades. En funcin da proximidade cidade,
haber tramos de 120, 100, 90, 80 e 70 quilmetros por hora.
Estudar contaminacin en Secundaria. O ministerio quere inclur a calidade do aire na formacin
acadmica do ciclo de Secundaria.

- O cambio climtico
Os problemas xerados polo cambio climtico poden
ser moi graves e quizais sexan uns dos principais
retos aos que se deba enfrontar a humanidade nos
anos vindeiros. Para tentar minimizar os efectos
deste fenmeno adoptronse das medidas moi
importantes, pero incumpridas en moitos casos: por
unha parte asinouse o Acordo de Kioto no se fixaba
a reducin nun 5,2% a emisin de gases de efecto
invernadoiro (G.E.I.) atmosfera entre o 2008 e o
2012, tomando como referencia o ano 1990; e por
outro o goberno espaol referendou o acordo que
no 2007 asumiu a U.E. e que consista en de
reducir as emisins de G.E.I. nun 20% para o ano
2020.
Trtase de reducir as emisins de GEI
outorgndolle un maior peso s enerxas
renovables. Segundo a UE no 2020 as enerxas
renovables debern representar xa o 20% no
conxunto enerxtico, e os biocarburantes o 10% de
todos os combustibles.
Para reducir as emisins contaminantes tamn se
propn apoiar a compra de vehculos de baixo
consumo e limpos, elevando os impostos aos mis contaminantes, a realizacin de
programas de conducin eficiente e o aumento do consumo de biocombustibles. A reducin
do consumo e o uso de equipamentos de baixo consumo nas casas, tamn sern
importantes.
Os sumidoiros naturais, que absorben o carbono, poden aumentar incrementndose a
vexetacin: reforestacin, previsin de incendios, etc.
-

Conservacin e xestin dos recursos naturais e ocupacin do territorio

Xeografa de Galicia e Riscos e problemas medioambientais. X de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

18

Para garantir a sostenibilidade necesario acadar unha xestin adecuada do marco natural e
procurar que a transformacin territorial aumente o valor do patrimonio natural e cultural,
evitar que a presin sobre este sexa maior que a sa capacidade de rexeneracin e fomentar
as prcticas respectuosas co medio.
Entre os recursos naturais con problemas de sobreexplotacin ou de potencial esgotamento
atopamos os hdricos, a biodiversidade, sobre todo a superficie forestal, e o territorio.
En Galicia, as normas mis ambiciosas relativas ao mbito medioambiental sern o Plan de
Xestin de Residuos Slidos Urbanos e o Plan de Ordenacin do Litoral. O primeiro pretenda
mellorar a xestin dos RSU, mediante a construcin 32 centros de transferencia onde se
acumular o lixo. Dende al sera transportado a unha planta de tratamento (unha por
provincia) ou ben a SOGAMA para incenerar. O Plan atopouse con moitos problemas, como a
negativa de varios concellos a participar. O segundo, que foi aprobado no 2009 polo bipartito,
pretenda conservar o dominio pblico costeiro mediante a prohibicin de construr a menos
de 500 metros da costa. Estas medidas foron modificadas polo goberno do PP desprotexendo
a costa e fomentando a incineracin de residuos.
4. A paisaxe: recurso comn, interpretacin e
transformacins recentes.
A Convencin Europea da Paisaxe defneo como
calquera parte do territorio, tal e como percibida polas
poboacins, cuxo carcter resulta da accin de factores
naturais ou humanos e das sas interrelacins. Nas
sociedades actuais a paisaxe considerada como un
recurso comn que, coma o aire ou a auga, forma parte
da nosa calidade de vida.
4.1. A interpretacin da paisaxe
Para comprender unha paisaxe debemos ter en conta a
xeografa do territorio e o funcionamento ecolxico; a
imaxe que proxecta esa paisaxe a maneira en que
percibida polas persoas que o observan, de forma
individual e colectiva, segundo o contexto sociocultural
da cada grupo; e as intervencins que cada sociedade
realizou ou pretende realizar na paisaxe, e as
consecuencias positivas ou negativas sobre a calidade
da paisaxe.
Unha das primeiras formas de relacionarnos coa
paisaxe a a travs dos sentidos (color, forma textura),
pero a interpretacin require tamn unha anlise
xeogrfica:

Identificar os elementos que compoen unha

paisaxe (abiticos, biticos e antrpicos)

Determinar a estrutura a partir dos estudo das

interrelacins entre os elementos mis significativos da
paisaxe.

Coecer a evolucin histrica da paisaxe, e os

fluxos de materia, enerxa e informacin que permiten o
seu funcionamento na actualidade.
O Atlas de los Paisajes de Espaa diferencia mis de 90 tipos de diferentes de paisaxes, que
se poden clasificar segundo os elementos que teen mis importancia na organizacin dos
mesmos:

Xeografa de Galicia e Riscos e problemas medioambientais. X de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

19


Abiticos: Son aquelas paisaxe nas que os compoentes xeolxicos e climticos teen
unha importancia especial. Por exemplo, un glaciar, unha praia sen alterar pola actividade
humana ou un volcn. Son frecuentes na alta montaa alpina e nas zonas mis ridas da
rexin mediterrnea e macaronsica.

Biticos: Localzanse nas reas onde as condicins son favorables para o

desenvolvemento da vexetacin, dos solos e da fauna, o que fai que os elementos biticos
estruturen a paisaxe. Por exemplo, unha fraga, un bosque de faias ou de acieiras pouco
afectados pola intervencin humana. Son mis frecuentes na rexin bioxeogrfica atlntica.

Antrpicos: Trtase de paisaxes organizadas fundamentalmente a partir da actividade

humana (arredor dun 80% das paisaxes de Espaa). Segundo a sa tipoloxa poden dividirse
en agrarias, industriais, urbanas ou tursticas, entre outras.
4.2. Transformacins recentes da paisaxe
Ata a primeira metade do sculo XX, as paisaxes espaolas organizbanse a partir dun
sistema produtivo agrario. Desde a segunda metade do sculo pasado os cambios
econmicos transformaron as paisaxes. As actividades industriais e de servizos favoreceron a
concentracin da poboacin nas cidades e transformronse tamn as periferias das mesmas.
-

Transformacins
urbanas

das

reas

A comezos do s. XX s un 30% da
poboacin resida en reas urbanas. Na
actualidade un 80% da poboacin vive
en
ncleos
maiores
de
10.000
habitantes.
Este
proceso
de
concentracin
da
poboacin
ten
cambiado radicalmente as paisaxes.
Os solos agrcolas prximos s cidades
desapareceron pola expansin das
mesmas. Construronse infraestruturas
(autovas,
autoestradas,
etc.),
equipamentos
de
ocio,
espazos
comerciais e de servizos e edificios.
-

Transformacins das reas rurais

Algunhas zonas rurais teen sido protexidas polos seus valores naturais. Porn, na maiora
do espazo agrario tradicional o abandono e a introducin de mtodos de cultivo intensivos, a
paisaxe tense degradado: repoboacins forestais e novas paisaxes agrarias.
-

Transformacins da costa

O principal factor de transformacin o

turismo, en auxe desde os anos sesenta
do sculo XX. A rea mis afectada a
mediterrnea e os arquiplagos. Os
custos ambientais son moi altos pola
construcin sen control, e a paisaxe
sufriu un cambio enorme en pouco
tempo.
-

A artificializacin do solo

A artificializacin un concepto que mide

a
superficie
natural
ou
agraria
transformada para instalar nela usos
Xeografa de Galicia e Riscos e problemas medioambientais. X de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

20

residenciais, comerciais, industriais, equipamentos ou infraestruturas.

Nas ltimas dcadas as superficies artificiais teen medrado moito. Sobre todo nas rexins
mis desenvolvidas: Madrid e a costa mediterrnea. O aumento non se debe ao crecemento
da poboacin, senn ao pulo do sector da construcin ata a crise comezada no 2008.
A falta de planificacin do territorio levou dispersin da poboacin e das actividades. Isto
provoca un consumo elevado de recursos, en especial solo, enerxa e auga, ao tempo que se
expanden os problemas ambientais por todo o territorio.
5. O patrimonio natural espaol e categoras de proteccin.
En Espaa existen mis de 700 espazos naturais protexidos que abranguen uns 4 millns de
hectreas, dicir, un 8% da superficie total do Estado. Segundo a Lei 4/89 (Lei de
Conservacin de Espazos Naturais e de Flora e Fauna Silvestre) diferenciamos as seguintes
figuras de reas protexidas:

5.1.
Parques Nacionais: espazos naturais de alto valor ecolxico e cultural e de interese
xeral para a nacin. Son espazos moi pouco transformados pola man do home e neles prima
a conservacin sobre a explotacin econmica. At a sentencia do Tribunal Constitucional de
10 de novembro de 2004 os Parques Nacionais estaban xestionados polo Estado despois
desta pasaron a ser responsabilidade exclusiva das Comunidades Autnomas. O primeiro
Parque foi o de Covadonga, constitudo no ano 1918, e hoxe en da son 14 (Cabaeros,
Ordesa Monte-Perdido, Teide, Ces).
5.2.
Parques Naturais: territorios nos que se procura combinar os aproveitamentos
tradicionais coa conservacin dos recursos naturais. Existen xa 134 exemplos (Somiedo,
Sanabria, Brdenas Reales) A sa xestin correspndelle s autonomas. Son de menor
extensin e de visita mis doada que os anteriores.
5.3.
Reservas Naturais: cranse para protexer ecosistemas que pola sa rareza ou
importancia merecen unha proteccin especial.

Xeografa de Galicia e Riscos e problemas medioambientais. X de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

21

5.4.
Monumentos Naturais: espazos singulares pola sa rareza ou beleza que merecen
proteccin especial (por exemplo unha rbore).
5.5.
Paisaxes Protexidas: lugares que por valores estticos e/ou culturais son
merecedores de especial proteccin.
Por outra banda, as CC AA, basendose na sa capacidade lexisladora, poden crear outras
formas de conservacin.
Ademais das citadas para o mbito espaol, existen outras das figuras de proteccin de
mbito internacional: unha mundial (RESERVA DA BIOSFERA) e unha europea (REDE
NATURA 2000).
a)
Reserva da biosfera: territorios seleccionados pola UNESCO a proposta dos distintos
gobernos. En Espaa estn xestionados polas CC.AA. Esta figura de conservacin non s
incle a proteccin de elementos naturais, senn tamn as formas tradicionais, e sostibles, de
explotacin de recursos. Todos os espazos seleccionados pola UNESCO crean unha rede
mundial: existen no mundo 507 espazos protexidos en 102 pases dos que 38 estn en
Espaa, algns exemplos son: Picos de Europa, Dehesas de Serra Morena, Val da Ciana,
Serra de Grazalema.
b)
Rede Natura 2000: ten como finalidade a proteccin da biodiversidade en Europa e
para isto ten en conta tanto paisaxes naturais como seminaturais (devesas, espazos
cerealsticos). O marco regulamentario desta Rede Natura 2000 parte das Directivas de
Hbitats e a de Aves. Os espazos que propn son os LIC: Lugares de Importancia
Comunitaria (que logo se declararn ZEC: Zonas de Especial Conservacin) e as ZEPAS:
Zonas de Especial Proteccin para as Aves. En Espaa hai 1434 LICs e 562 ZEPAS.
En Galicia os espazos naturais representan un 12% da superficie total, recollen os
ecosistemas mis representativos: costas, ras, ecosistemas fluviais, serras, fragas A
normativa autonmica que regula a proteccin natural est recollida na Lei 9/2001, de
Conservacin da Natureza

VOCABULARIO
Avaliacin de impacto ambiental: O impacto ambiental o efecto que produce determinada
accin humana ou natural sobre o medio. A Avaliacin do Impacto Ambiental (EIA, en
espaol) un estudo que ten como obxecto predicir as consecuencias ambientais de
determinadas obras ou infraestruturas (encoro, concentracin parcelaria, autoestrada,
ferrocarril, etc.). Examina os impactos sobre a poboacin e o territorio en xeral, identificando
os problemas e suxerindo medidas para minimizalos. A EIA est prescrita na lexislacin da
UE e de Espaa para a realizacin de certas obras pblicas e privadas.
Ecosistema: o conxunto de seres vivos que ocupan un espazo natural e as relacins que
se establecen entre eles e o medio no que viven. a unidade de estudo da ecoloxa formada
por factores biticos (seres vivos como os vexetais e os animais) e abiticos (compoentes
que carecen de vida, como os minerais ou a auga) que se relacionan entre si.
Efecto invernadoiro: Unha das consecuencias da contaminacin o efecto invernadoiro. O
metano, os xidos de nitrxeno e, principalmente, o dixido de carbono son os gases que
provocan o efecto invernadoiro. Estes gases permiten o paso da luz e da calor do Sol desde o
espazo Terra, pero despois non o deixan sar. Moitos gases do efecto invernadoiro existen
de forma natural na atmosfera. En cambio, as actividades humanas (industria, transporte,
etc.) incrementaron a sa presenza na atmosfera. O resultado a elevacin da temperatura
en todo o planeta, o cambio climtico que, senn se frea, pode provocar o desxeo dos polos e
a subida do nivel do mar.
Xeografa de Galicia e Riscos e problemas medioambientais. X de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

22

Paisaxe: A Convencin Europea da Paisaxe defneo como 'calquera parte do territorio, tal e
como percibida polas poboacins, cuxo carcter resulta da accin de factores naturais ou
humanos e das sas interrelacins'. As paisaxes son o resultado da combinacin entre os
procesos naturais e a actividade humana ao longo do tempo. Hoxe considrase un recurso
comn, como a auga ou o aire, que forma parte da nosa calidade de vida, e debe preservarse.
NDICE
TEMA 5: Natureza e medio ambiente de Galicia
1. O relevo de Galicia
2. Os climas e o medio natural de Galicia
- O clima de Galicia
- As augas de Galicia
- A vexetacin de Galicia
Vocabulario
TEMA 6: Riscos e problemas medioambientais
1. Repercusins ambientais da accin humana
1.1. A degradacin do medio
1.2. A sobreexplotacin: deforestacin; erosin e destrucin do solo; sobreexplotacin
das augas.
1.3. A contaminacin
a. Contaminacin atmosfrica: efecto invernadoiro; chuvia aceda; destrucin da
capa de ozono; camp de po.
b. Contaminacin das augas: actividade rural; actividade industrial; actividade
urbana.
c. Contaminacin dos solos
d. Contaminacin acstica.
e. Residuos slidos urbanos (RSU).
1.4. A pegada acolxica
2. Os riscos naturais
a. Riscos de orixe xeolxica: terremotos, volcns, movementos de ladeira.
b. Riscos de orixe climtica: tormentas, vagas de fros e calor, temporais de vento,
inundacins e secas.
3. Respostas e solucins cara a sustentabilidade
- Sostenibilidade ambiental
- Producin e consumo responsables
- Mobilidade sostible
- O cambio climtico
- Conservacin e xestin dos recursos naturais e ocupacin do territorio
4. A paisaxe: recurso comn, interpretacin e transformacins recentes
4.1. A interpretacin da paisaxe: abiticos; biticos; antrpicos.
4.2. Transformacins recentes da paisaxe: reas urbanas; reas rurais; transformacin
da costa; artificializacin do solo.
5. O patrimonio natural e categoras de proteccin
- Parques nacionais; Parques naturais; Reservas naturais; Monumentos naturais;
Paisaxes protexidas.
- Reserva da bosfera; Rede natura 2000.
Vocabulario
Xeografa de Galicia e Riscos e problemas medioambientais. X de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

23