TEMA 2 A reestruturacin dos espazos industriais.

ESQUEMA DA UNIDADE
2.1. Proceso e factores da industrializacin espaola.
2.2. O tecido industrial espaol e os seus contrastes.
2.3. Gran variedade de paisaxes industriais.
2.3.1. reas de antiga industrializacin.
2.3.2. En reas urbanas e rurais.
2.3.3. Paisaxes da innovacin.
2.4. Situacin actual da industria: desafos e globalizacin.
2.5. A enerxa: a diversidade de fontes de enerxa.
2.6. A minera
TEMA (pregunta terica)
- Situacin actual da industria en Espaa e Galicia.
- Desafos: problemas estruturais (dimensin, I+D+i, tecnoloxa) e consecuencias da
incorporacin Unin Europea.
- Tendencias recentes da industria en Espaa: globalizacin e deslocalizacin.
PRCTICOS
- Comentario dunha paisaxe industrial e humanizada (fotografa).
- Mapas ou planos sobre factores de localizacin industrial.
- Mapas e grficos de producin mineira, industrial, enerxtica e principais reas industriais de
Espaa e Galicia.
- Mapas e grficos de poboacin ocupada nas actividades mineiras e industriais en Espaa e
Galicia.
VOCABULARIO
Economas de escala/ Enerxas renovables/ Difusin industrial/ Fondos estruturais/ Subcontratacin/
Industrias verdes/ Materias primas estratxicas / Parque tecnolxico. (8)

As actividades econmicas que transforman as
materias primas en produtos elaborados ou en
semielaborados forman parte do sector secundario. A
actividade mis importante deste sector a industria.
A minera, anda que unha actividade extractiva e
non transformadora, forma tamn parte deste sector
aos que se suman a producin enerxtica e a
construcin.
1. Proceso e factores da industrializacin espaola.
Espaa actualmente un pas industrial. Forma parte
das denominadas economas industriais. Anda as o
desenvolvemento desta actividade non acadou un
nivel importante ata a 2 metade do sculo XX.
1.1. O proceso de industrializacin.
O proceso de industrializacin comezou mis tarde
que no resto de Europa. A finais do XIX Espaa segua
sendo un pas basicamente rural. A industrializacin en Espaa non se asentou ata o s.
XX, e nalgunhas reas como Galicia, ata a segunda metade dese sculo. Foi un proceso
caracterizado pola asimetra, tanto respecto aos sectores industriais como aos territorios
(Catalua e Pas Vasco), e pola dependencia tecnolxica do estranxeiro.
- O inicio (1830-1900). No s. XIX, a revolucin industrial, chegou con atraso a Espaa. A
falta de capitais, unha burguesa pouco emprendedora, a carencia de materias primas e
fontes de enerxa e a ausencia dun mercado interior articulado, foron algunhas das causas
do chamado fracaso da industrializacin. Anda as, desenvolveuse un sector txtil
algodoeiro en Catalua, a partir de 1833, e un sector siderrxico en Biscaia, a partir de
1860; e a minera en Asturias e Huelva.
A reestruturacin dos espazos industriais. X de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

- O lento crecemento (1900-1959).

Temos que diferenciar nesta etapa dous
perodos: un de 1900 ata o comezo da
Guerra Civil, e outro a primeira etapa
econmica do franquismo, a autarqua
(1939-1959).
No
primeiro
perodo
hai
un
considerable
crecemento
industrial
debido o auxe da minera espaola; ao
aumento do investimento industrial;
forte demanda de produtos industriais
(siderurxia e cemento) pola poltica de
obras pblicas emprendida durante a
ditadura de Primo de Rivera;
incorporacin das novas fontes de
enerxa (petrleo e hidroelectricidade); e
ao proteccionismo que eliminaba a
competencia exterior.

Altos Fornos de Biscaia

No segunda perodo (1936-1959) a Guerra Civil (1936-1939) freou o crecemento

industrial. Na primeira etapa do franquismo estableceuse a autarqua, baseada na
autosuficiencia econmica e na limitacin das importacins. Isto privou industria dos
recursos enerxticos, materias primas, maquinaria e capital necesario para o despegue
industrial. Outra caracterstica que tivo este perodo foi a intervencin estatal no sector
industrial coa creacin en 1941 do Instituto Nacional de Industria (INI) que pretenda
fomentar o desenvolvemento industrial adquirindo licenzas e patentes estranxeiras para
instalar grandes industrias de base ou bens de equipo, como siderurxia (ENSIDESA),
enerxa e minera (ENDESA e HUNOSA), estaleiros (BAZAN ou ASTANO), vehculos
(PEGASO, SEAT), aeronutica (CASA), transporte (IBERIA), qumica (ENCE) e outras
empresas. O INI desapareceu en 1995 transformndose na Sociedade Estatal de
Participacins Industriais (SEPI). Algunhas das empresas estatais mis rendibles foron
privatizadas nas ltimas dcadas, o que permitiu cancelar a dbeda histrica do INI, pero
privou ao Estado dun patrimonio comn.
- O forte crecemento industrial (1960-1975). O plan de estabilizacin (1957-1959)
eliminou o modelo autrquico e liberalizou a economa espaola. Foi a etapa de maior
crecemento industrial debido a unha serie de factores:
a)

b)
c)
d)

Forte investimento no sector industrial favorecido pola gran expansin econmica

mundial que atraeu a presenza de empresas multinacionais beneficiadas por unha
demanda en alza, baixos custos de producin, man de obra barata, abundante e
non conflictiva, vantaxes fiscais e outros incentivos do goberno. O aumento do
capital acumulado coas remesas dos emigrantes e do sector turstico tamn
beneficiou industrializacin.
Aumento da demanda de produtos industriais coa mellora do nivel de vida.
Baixo prezo da enerxa. Sobre todo do petrleo.
Impulso dos plans de promocin e desenvolvemento. O goberno seleccionaba
certas cidades e rexins con escasa actividade industrial e trataba de incrementar
esta a travs dunha serie de incentivos econmicos, fiscais, de solo industrial,
infraestruturas e axuda formacin profesional. Os polos de desenvolvemento
industrial situronse en cidades que tian certa base industrial (A Corua, Vigo,
Vilagarca de Arousa, Sevilla, Zaragoza, etc) e os polos de promocin en reas
mis deprimidas (Burgos e Huelva). A diferenza entre os primeiros e os segundos
a porcentaxe de subvencins dedicada (10% no primeiro caso e 20% no segundo).

- A crise e a reconversin industrial (1975-1985). Varios son os factores que explican a

crise industrial:
a)

Crise enerxtica do petrleo de 1973 e posteriormente de 1979, que encareceu

os custos de producin e reduciu a demanda.

A reestruturacin dos espazos industriais. X de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

b)

Crise do modelo fordista. O traballo en cadea foi substitudo pola robotizacin dos
procesos produtivos.
c)
Terceira revolucin industrial: apareceron novas tecnoloxas (microelectrnica,
informtica e telecomunicacin), novos sectores industriais (robtica, novos
materiais, aeronutica) e un sistema de producin descentralizado e flexible que
deixou obsoletos os procesos industriais anteriores.
d)
Globalizacin da economa que favoreceu a divisin internacional do traballo. Os
chamados Novos Pases Industriais (NPI), a maiora asiticos, especialzanse nas
actividades industriais que ata agora eran exclusivas das economas occidentais
(txtil, confeccin, calzado, siderurxia, estaleiros...) motivado sobre todo pola man
de obra mis barata.
e)
Maior importancia da demanda en calidade e deseo, que esixen unha innovacin
permanente.
A estes factores que teen un carcter internacional habera que engadirlle outros de
carcter interno no caso espaol:
f)
Deficiencias na estrutura da industria espaola pouco especializada, moi
consumidora de enerxa e con gran volume de man de obra.
g)
Contexto histrico: a crise industrial coincidiu co inicio da transicin democrtica
que se centrou mis en cuestins polticas que econmicas, atrasando as reformas.
Este conxunto de circunstancias provocaron un parn no crecemento industrial nos anos
oitenta. O emprego e o PIB no sector pasou respectivamente do 38,1% e 31% en 1975, ao
31,6% e 28%, en 1985. A desindustrializacin non un fenmeno especfico de Espaa
senon que foi comn a todo o mundo occidental, dentro do que coecemos como
globalizacin ou mundializacin da economa.
A partir de 1983, os gobernos
socialistas aplicaron unha poltica
de reconversin industrial. O
tecido industrial das chamadas
Zonas Industriais en Declive (ZID)
estaba desmantelado. As ZID
eran reas industriais tradicionais
dependentes do capital pblico.
Como reaccin o goberno creou
as
Zonas
de
Urxente
Reindustrializacin (ZUR), cun
xito
parcial:
creceu
o
investimento,
diversificronse
industrialmente
as
reas
afectadas que estaban moi
especializadas anteriormente nun
nico sector... Pero en negativo
hai que sinalar: creouse menos emprego do previsto; as axudas foron a parar
principalmente s grandes empresas e aumentaron os desequilibrios rexionais, xa que
Madrid e Barcelona absorberon a maiora dos proxectos.
- A actividade industrial na sociedade posindustrial (1985 actualidade). O ingreso
na Unin Europea.
A evolucin recente da industria espaola est ligada ao ingreso na Unin Europea e
adaptacin denominada terceira fase da revolucin industrial.
a)

Ingreso na Comunidade Europea (1986). As vantaxes foron a ampliacin dos

mercados, a desaparicin dos aranceis comerciais, maior acceso s innovacins e
ao capital estranxeiro. Os desafos foron: maior competencia, adaptacin
normativa europea dos produtos fabricados, supresin das empresas pblicas e
das subvencins estatais s empresas, xa que limitabann a libre competencia.

A reestruturacin dos espazos industriais. X de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

b)

A terceira fase da revolucin industrial. A industria espaola xa se incorporara

parcialmente a estes cambios a partir dos anos setenta pero ser a partir desta
etapa cando acelere esta transformacin.
Modificacins nos procesos de producin e distribucin (robotizacin), e
organizacin (mtodos de traballo e xestin). A descentralizacin consiste en
separar a producin en fases, e localizar esta en distintos establecementos
situados no lugar mis idneo. As redes telemticas permiten coordinar estes
espazos separados. O traballo pode realizarse a travs de empresas multiplanta,
ou subcontratando a producin a outras empresas formando unha rede de
pequenas e medianas empresas (PEMES) que dividen o traballo.
Psase dunha economa de escala (fabricar moitas unidades dun obxecto para
abaratar o custo unitario) do modelo fordista, a fabricar pequenas series de
produtos diferentes a prezos rendibles (economa de gama). Isto pode facerse
grazas ao uso de maquinaria automatizada e reprogramable. Este sistema
positivo para a empresa, pois permite controlar a evolucin da demanda e as
reaxustar a producin de inmediato (evitar stocks).
Novos sectores: telemtica (informtica e telecomunicacins), automatizacin
(robtica), instrumentos de precisin, novos materiais (polmeros, aliaxes),
modernizacin dos medios de transporte (areo e alta velocidade ferroviaria), lser
e enerxas renovables.
Modificacin no emprego industrial: aumento da cualificacin dos traballadores e
incremento das actividades terciarias na empresa industrial. Paso do contrato
indefinido e a tempo completo ao contrato por obra e a tempo parcial.

Este novo modelo queda reflectido

nos
chamados
parques
tecnolxicos, que se converteron na
nova
paisaxe
industrial
das
sociedades posindustriais. Contando
co apoio dos investimentos estatais,
xurdiron estes parques, destacando
os de Tres Cantos (Madrid), Paterna
(Valencia), Zamudio (Bilbao) e o
Valls (Barcelona). En Galicia
instalouse o Parque Tecnolxico de
Galicia en Ourense, e outros dous na
Corua e Vigo. As caractersticas
destes
parques
son:
parcelas
Parque tecnolxico de Galicia (Ourense)
reducidas, calidade na construcin
dos edificios, elevada calidade ambiental (zonas verdes amplas), conexin s redes de
telecomunicacin e informticas (fibra ptica) e a un aeroporto internacional, existencia de
servizos empresariais centralizados (informticos, asesora xurdica, comercial e
financeira), cualificacin do persoal
industrial laboral, proximidade aos
campus universitarios, etc.
1.2. Factores
industrial

da

localizacin

Existen diferentes factores que

inflen na decisin empresarial de
instalarse nun lugar ou trasladarse
a outro. O seu estudo axuda a
entender os mapas industriais, nos
que se reflicte a acumulacin de
empresas en certos territorios fronte
sa escaseza noutros. Antes de
decidir
a
localizacin
mis
conveniente, as empresas valoran
A reestruturacin dos espazos industriais. X de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

os seguintes factores en funcin das sas necesidades e do desexo de aforrar custos e, en

consecuencia, de aumentar os beneficios.

A existencia de recursos naturais. Foi un factor de localizacin decisivo no pasado,

cando o custo do transporte era moi elevado, e os medios de transporte insuficientes.
As primeiras fbricas situbanse xunto s minas, para estar preto das fontes de
materias primas e enerxa. Hoxe, as materias primas e os recursos enerxticos, como o
petrleo, a electricidade ou o gas natural, transprtanse a longas distancias en grandes
cantidades. S as industrias que necesitan moita enerxa optan por situarse preto de
plantas hidroelctricas e ao redor dos grandes portos.

O transporte e as comunicacins. Normalmente, as empresas sitanse en lugares

ben comunicados, pois isto facilita a chegada de materias primas, o traslado de
empregados e clientes e a sada dos seus produtos. Ter un bo transporte
fundamental, sobre todo para as industrias que desprazan un gran volume de
mercadoras pesadas ou perecedoiras. Pero os actuais medios de transporte son
rpidos, teen gran capacidade de carga e son baratos, o que favoreceu a creacin de
fbricas en lugares nos que non existan antigamente.

A dispoibilidade, cualificacin e custo da man de obra. Cando se necesita

abundante man de obra pouco cualificada, a mido as grandes empresas dos pases
desenvolvidos instalan parte dos seus procesos industriais en reas do Terceiro
Mundo, onde os salarios son mis baixos e non hai unha tradicin sindical. A este
fenmeno denomnaselle deslocalizacin. Se, pola contra, a industria esixe unha man
de obra cualificada, establcese nas inmediacins das grandes cidades dos pases
desenvolvidos.

A proximidade doutras industrias similares. Algunhas industrias manteen o seu

emprazamento tradicional porque benefcianse das infraestruturas e servizos
existentes, as como da presenza doutras industrias similares ou complementarias;
deste xeito, poden compartir con elas algns servizos ou subcontratar certos procesos
industriais. Moitas emprzanse en polgonos ou en parques empresariais tecnolxicos
e cientficos.

A proximidade dos mercados de venda, dicir, das rexins mis densamente

poboadas. Constite un factor importante para as industrias que utilizan materias
primas pouco voluminosas ou xa transformadas (chapa de aceiro, pezas mecnicas,
papel, compoentes electrnicos), e tamn para as que fabrican bens perecedoiros e
de consumo para a poboacin (alimentos, mobles...), que normalmente se sitan na
periferia das grandes cidades, onde hai mis consumidores.

Factores polticos. As axudas pblicas, as vantaxes fiscais, a lexislacin laboral e

ambiental mis ou menos permisiva, a estabilidade poltica e a receptividade aos
investimentos estranxeiros explican tamn a localizacin de moitas industrias.

O prezo do chan. Este factor adoita ser decisivo, pois as industrias ocupan unha gran
cantidade de terreo.

Os factores persoais. A localizacin de moitas industrias, sobre todo as que teen

unha orixe persoal ou familiar, depende
tamn das preferencias do empresario.
Con todo, o criterio persoal adoita ter en
conta os factores xerais.

2. O tecido industrial espaol e os seus

contrastes.
Espaa segue mantendo un sector industrial
maduro clsico (con baixa intensidade
tecnolxica), sobre todo no sector de bens de
producin, ou de bens de consumo, como o
sector txtil ou electrodomsticos de lia
branca. Os sectores dinmicos (aqueles que
transformaron os procesos de producin:
A reestruturacin dos espazos industriais. X de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

automocin, qumico, agroalimentario) contan cunha forte presenza do capital estranxeiro.

Os sectores punteiros (precisan de alta tecnoloxa, situados nos parques tecnolxicos)
teen menos importancia que noutros pases europeos desenvolvidos.
2.1. Sectores industriais maduros
Estes sectores estn afectados polo atraso
tecnolxico e o abaratamento da man de obra
doutros pases. Ademais reduciuse a demanda
pola aparicin de novos materiais. A UE esixe
reducir a producin e suprimir subvencins, ags
no caso de realizarse melloras estruturais ou
reconversins.
a. Industria de base
- Siderurxia integral unha industria bsica
que obtn aceiro da fundicin de ferro nun alto
forno. A principios dos oitenta iniciouse a
reconversin industrial do sector. Na actualidade
s se mantn en Asturias que tras a reconversin
e a posterior privatizacin pasou a formar parte
do grupo multinacional (Arcelor-Mittal), lder
mundial do sector.
- Siderurxia non integral que produce aceiro a
partir de chatarra nun forno elctrico. Estas
empresas teen un tamao mis pequeno e
localzanse no Pas Vasco, Navarra, Cantabria e
Catalua.

As industrias clasifcanse seguindo

tres criterios:
A. Segundo a sa posicin no proceso
produtivo:
industrias
de
base
(transforman as materias primas en
produtos semielaborados que utilizan
outras
industrias
para
a
sa
transformacin final); industrias de bens
de equipo (transforman os produtos
semielaborados en equipos para as
industrias); industrias de bens de
consumo (bens destinados ao uso
directo polo consumidor).
B. Segundo o peso das materias primas
que usa no proceso produtivo: pesada,
semilixeira e lixeira.
C. Segundo o grao de desenvolvemento:
industrias punta (as mis modernas,
novas
tecnoloxas);
dinmicas
(especializadas e con moita demanda); e
maduras (as anticuadas, estancadas).
D. Segundo o tamao e nmero de
traballadores: pequena industria (ata 50
empregados); mediana industria (entre
50 e 1.000); e gran industria (mis de

Metais
non
frricos
(aluminio).
A
transformacin da bauxita en almina, e esta en
aluminio mediante o proceso de electrlese, tamn foi privatizada en 1998, comprada por
unha empresa multinacional norteamericana (Alcoa) lder do sector. Os centros principais
estn na Corua, San Cibrao (Lugo), Avils (Asturias), Amorebieta (Vizcaya), Sabinigo
(Huesca), Barcelona, Madrid, Alicante.
- Materiais de construcin. O cemento. A fabricacin de cemento est moi estendida por
Espaa. Outros materias de construcin: prefabricados de cemento, fibrocemento, fibra de
vidro, materiais cermicos e xeso atpanse extremadamente fragmentados en empresas
distribudas por toda a xeografa.
b. Industria de bens de equipo
- Transformados metlicos, que produce produtos metlicos e maquinaria destacando o
material ferroviario e a maquinaria de construcin. Sitase no interior dun tringulo que ten
como vrtices Barcelona, Pas Vasco e Madrid.
- Construcin naval. As reas de maior actividade son Galicia (Ferrol e Vigo), Pas Vasco
(Biscaia) e Andaluca (Cdiz). A reconversin naval de 1984, ante a competencia, sobre
todo, dos pases do sudeste asitico que producen mis barato, supuxo unha forte
reducin na capacidade construtora e do emprego. Na actualidade este sector tende a
especializarse en barcos de pouco tamao e en reparacins, pero ten moitos problemas
para sobrevivir.
c. Industria de bens de consumo
- Electrodomsticos de lia branca. Este sector est especializndose e incrementando
e diversificando o mercado. A competencia externa fixo que moitas empresas pechasen ou
se deslocalizanse cara outras reas onde os custos dos factores de producin son
menores. As principais empresas localzanse en Navarra, Aragn, Cantabria e Pas Vasco.
- Industria txtil. Hai que distinguir dous tipos de actividade: fibras qumica e confeccin.
A elaboracin de fibras qumica con gran desenvolvemento tecnolxico e gran
A reestruturacin dos espazos industriais. X de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

concentracin de capital estranxeiro, localzase sobre todo en Catalua e a Comunidade

Valenci. A confeccin, formada por pequenas empresas, est moi dispersa, ocupando
moita man de obra. Sofre a competencia dos NPI e deslocalizacin. O mesmo sucede co
coiro e calzado no que estn especializadas a Comunidade Valenci e Baleares.
2.2. Sectores industriais dinmicos
Estes sectores caracterzanse por unha produtividade alta, gran especializacin e forte
demanda no mercado interior e exterior. O capital est maioritariamente en mans de
empresas multinacionais. Os sectores mis importantes son o qumico, o autombil, o
agroalimentario e o moble.
a. A industria qumica un sector fundamental da industria espaola. Anda as sofre
dous serios problemas, que son a forte presenza do capital estranxeiro e o escaso
desenvolvemento na investigacin. Divdese en qumica de base ou petroqumica e
lixeira ou de transformacin. A primeira sitase en torno a grandes complexos
relacionados con refinaras (Puertollano, Castelln, Cartagena, Alxeciras, Huelva, Sta.
Cruz de Tenerife, A Corua). A qumica lixeira ou de transformacin formada por
pequenas empresas que fabrican produtos de drogara, perfumera, colorantes, pinturas,
vernices, material fotogrfico, farmacia, fertilizantes, papel... localzanse no Pas Vasco,
franxa costeira catal e Madrid.
b. O autombil pasou un proceso de
reconversin e recuperou o seu dinamismo.
As plantas de producin pertencen a
grandes empresas multinacionais con fortes
niveis de exportacin. Espaa o terceiro
exportador de Europa, despois de Alemaa
e Francia. Anda as o sector enfrntase a
ameaza da deslocalizacin e o descenso
das vendas. Entre as marcas destacan
SEAT, creada no 1950 e que pertence a
Volkswagen, con fbricas en Barcelona e
Pamplona;
FASA
(Fabricacin
de
Automviles S.A.) est ligada Renault,
que fabrica turismos en Valladolid dende
1955. Dende 1957, Citren Hispania
constre autombiles na Zona Franca de
Vigo, con licenza da Citren francesa.
Asociada ao grupo PSA, ten fbrica tamn
en Madrid. A Mercedes-Benz ten fbrica en
Vitoria. A marca norteamericana Ford
constre dende 1974 en Almusafes
(Valencia). Desde 1979 outra grande
multinacional de USA, a General Motors,
monta a marca OPEL en Figueruelas
(Zaragoza).
En Espaa fabrcanse tamn autobuses,
camins e vehculos industriais en Madrid,
Valladolid e Barcelona, pertencentes
marca italiana IVECO. Vehculos todo terreo
en Linares (Jaen), Suzuki-Santana, e
tractores e maquinaria agrcola en Madrid, Barcelona e Zaragoza. Espaa o segundo
produtor europeo de vehculos industriais.
Hai que destacar as industrias de compoentes de automocin, con mis de 1.000
compaas e 318.000 empregos, o 25 da poboacin ocupada en Espaa.
c. Industria agroalimentaria. Moi dispersa e dominada por empresas multinacionais.
d. Industria do moble. Situada principalmente na Comunidade Valenci, pero dispersa.
A reestruturacin dos espazos industriais. X de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

2.3. Sectores punta

Actividades industriais cunha tecnoloxa de vangarda. Invisten parte dos seus beneficios en
Investigacin, Desenvolvemento e Innovacin (I+D+i), teen forte variedade de
produtos e unha alta demanda. Os sectores mis destacados son ordenadores,
instrumentos pticos de precisin, material elctrico e electrnico, telecomunicacins,
robtica, construcin aeroespacial...
Introducronse en Espaa con atraso, debido dependencia exterior en investigacin,
tecnoloxa, falta de man de obra cualificada, falta de investimentos... Este tipo de empresas
soe localizarse en parques tecnolxicos ou cientficos preto das grandes reas urbanas.
2.4. Localizacin do tecido industrial espaol.
Dende os anos oitenta
obsrvase un cambio nos
factores de localizacin do
tecido industrial espaol
debido a influencia das
innovacins da terceira
revolucin industrial, anda
que se manteen as
grandes reas industriais
herdadas do pasado.
Cada vez son menos
importantes a proximidade
s fontes de enerxa e s
materias
primas.
O
abaratamento dos custos
de
transportes,
a
importacin de materias
primas
e
fontes
de
enerxa, a mellora no rede
de transporte da enerxa elctrica... fan que eses factores xa non sexan decisivos. Tamn
perdeu importancia a proximidade ao mercado, pola mellora nos medios de transporte e a
ampliacin das reas de venda (globalizacin). Segue sendo importante a presenza dunha
boa rede de transporte, e a man de obra flexible e cualificada. A isto hai que sumarlle,
sobre todo nos sectores punta, o acceso innovacin e informacin. A planificacin e os
incentivos do Estado inflen tamn na localizacin industrial.
A industria en Espaa pasou dun modelo nuclear (centrado nunhas reas concretas) a un
modelo difuso e interconectado. A creacin de eixes industriais que unen os antigos
ncleos forman autnticas reas metropolitanas industriais, como por exemplo en Madrid e
Barcelona, onde as sedes sociais e de xestin sitanse no centro dos ncleos urbanos e a
actividade produtiva disprsase polo territorio. A dispersin est provocada polo
abaratamento do solo industrial e a saturacin das redes de transporte nos centros
urbanos.
Anda as a localizacin industrial est moi desequilibrada. Existen grandes eixes
industriais moi activos, outros en declive e grandes reas de baleiro ao longo do territorio.
No primeiro caso destacan o eixe do Mediterrneo, o val do Ebro e Madrid; onde se
concentra a actividade industrial. O eixe industrial en declive corresponde cornixa
cantbrica e o eixe atlntico galego. E as reas de baleiro sitase fundamentalmente (a
excepcin de Madrid) no interior peninsular e Andaluca.
O eixe do Mediterrneo une Murcia, a Comunidade Valenci e Catalua, representa o 50%
da actividade industrial espaola. O corredor prolngase ata Francia e conctase co eixo
mediterrneo europeo que remata no norte de Italia. O eixe do val do Ebro une dous
vrtices industriais importantes: Pas Vasco e Catalua. No seu interior cranse ncleos
moi importantes, como os de Zaragoza e Logroo. Este eixe brese tamn rea industrial
madrilea. Madrid est moi desenvolvida sobre todo en sectores punta, debido a sa
A reestruturacin dos espazos industriais. X de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

centralidade, que atrae un forte investimento do capital estranxeiro. Aporta un 10% do

volume de negocios.
A cornixa cantbrica e eixe atlntico galego foron as reas mis afectadas pola
reconversin industrial nos anos oitenta. As medidas de reindustrializacin resultaron
insuficientes. Anda as, segue a ter importancia a siderurxia e outros produtos metlicos.
Andaluca forma parte das rexins con escasa presenza industrial, concntrase a
actividade na parte occidental (Huelva, Cdiz e Sevilla). No interior peninsular destacan
ncleos importantes como Valladolid e Burgos dentro dunha zona pouco industrializada. As
das Castelas e Extremadura aportan menos do 10% do volume de negocios. Baleares e
Canarias estn pouco industrializadas.
- A industria en Galicia.
A industrializacin en Galicia foi
anda mis serodia que no
conxunto de Espaa. Durante o
sculo XVIII e XIX algns
proxectos fracasaron como os
altos fornos de Sargadelos ou
txtil artesanal do lio. Outros
medraron: fomentadores catalns
na industria conserveira nas Ras
Baixas ou os estaleiros de Ferrol.
Galicia tivo ata mediados do
sculo XX, un forte compoente
de poboacin activa no sector
primario (no ano 1950 o 60% da
poboacin pertenca a este sector).
O proceso de industrializacin ser moi tardo. A partir dos anos cincuenta e sesenta
iniciarase este proceso ligado a poltica dos Polos de Desenvolvemento centrados na
rea de A Corua e Vigo-Porrio ou a creacin da Grande rea de Expansin Industrial
de Galicia (1975) que levou esta expansin a concellos como Vilagarca de Arousa.
En Galicia predomina a pequena empresa e con pouca innovacin tecnolxica. Moitas
das grandes industrias teen forte impacto ambiental como a celulosa de Pontevedra, a
refinera e fbrica de aluminio de A Corua, a fbrica de aluminio de San Cibrao-Cervo ou
Carburos Metlicos en Cee.
A actividade industrial concntrase no eixe atlntico que remata en dous centros: a rea
metropolitana de Vigo e o Golfo rtabro (vertebrado pola A Corua e Ferrol). Destacan os
seguintes sectores:

Industria naval: centrada en Ferrol e Vigo, empregaba a miles de traballadores, pero

sufriu a reconversin e na actualidade ten moitos problemas para manter a actividade.
Industria agroalimentaria: conserveiras e conxelado de peixe preferentemente nas
Ras Baixas, destaca Pescanova, vincolas, lcteas, avcolas e carne: COREN.
Industria autombil: Citren en Vigo
con mis de 6.000 empregos e moitas
industrias auxiliares. Destaca tamn
en
Santiago
a
fabricacin
de
carrozaras (Castrosa) ou vehculos
especiais (URO).
Industria de madeira e pasta de
papel. FINSA en Santiago, pequenos
e mediados serradoiros e fbricas de
mobles. Fbrica de celulosa ENCE en
Pontevedra.
Industria txtil: INDITEX, Adolfo
Domnguez.... Arteixo-A Corua, VigoINDITEX, Arteixo

A reestruturacin dos espazos industriais. X de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

Redondela e Ourense. Pequenos obradoiros dispersos por case tdalas comarcas

galegas, moitos deles afectados pola deslocalizacin.
Industria metalrxica de alumnio: A Corua e San Cibrao (Xove-Cervo).
Industria qumica: petroqumica de A Corua.
Industria farmacetica: Zeltia en Vigo.
Sectores punta: telecomunicacins: Televs en Santiago. importante a presenza
do parque tecnolxico de San Cibrao das Vias (Ourense) onde estn situadas 83
empresas de sectores emerxentes en I+D+i.

3. Gran variedade de paisaxes industriais

En Espaa pdense atopar dous tipos de paisaxes industriais: os herdados dun pasado
mis ou menos afastado, e os novos espazos que responden as caractersticas actuais da
industria.
3.1. reas de antiga industrializacin
Son as paisaxes que reflicten a imaxe tradicional da industria en Espaa. Na maiora das
ocasins correspndense con actividades que entraron en crise. Neles frecuente atopar
empresas con actividade baixa, as como edificios de construcin mis antiga. Tamn pode
haber infraestruturas moi deterioradas pola actividade e o paso do tempo.
- Paisaxes negras
Son lugares onde se localizaban minas, grandes fbricas e vertedoiros, e ocupan extensas
reas. Estes espazos industriais eran habituais en certas comarcas dalgunhas
comunidades espaolas, como Asturias e Castilla-Len, que estaban moi especializadas
en actividades hoxe en declive, como a siderometalrxica. Na actualidade, algns destes
espazos estn a remodelarse con programas de adecuacin ambiental s sas contornas
e reutilizacin de edificios para labores administrativos ou culturais.
- reas portuarias
Son outro exemplo de paisaxe herdada, anda que mis dinmica. Aqu conviven grandes
industrias pesadas que moven produtos por va martima (siderurxia, petroqumica, etc.),
con depsitos e almacns de mercadoras, estaleiros, etc. Nos ltimos anos, estes
espazos realizaron obras de modernizacin, mellora e ampliacin. o caso, por exemplo,
do porto de Bilbao, un dos maiores
do mundo.
- reas industriais urbanas
Estn inmersas nas cidades.
Durante os anos sesenta e setenta
o
despegamento
industrial
propiciou o seu crecemento denso
e incontrolado, o que orixinou a
degradacin ambiental de moitos
espazos urbanos e a perda de
calidade de vida dos seus
habitantes. A recesin econmica e
a reconversin industrial do oitenta
puxo en cuestin esas instalacins
industriais, que se converteron en
Bilbao, antiga localizacin dos Altos Hornos
zonas degradadas e obsoletas no seo
das cidades, que tenden a ser desmanteladas. Desde entn puxronse en marcha
proxectos para eliminar estas barreiras en lugares como Bilbao, Oviedo, Xixn, Madrid,
Barcelona, etc. O obxectivo a recuperacin destes espazos urbanos para o uso e goce
dos cidadns, coa construcin de parques urbanos e a reutilizacin de edificios para salas
de exposicins e centros culturais. Na maiora das ocasins, con todo, a recuperacin
desas zonas supuxo a renovacin total do tecido urbano e a recualificacin do chan para
levantar edificios de vivendas e de oficinas de nova construcin.
A reestruturacin dos espazos industriais. X de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

10

3.2. Modernos espazos industriais

As transformacins acaecidas na industria espaola nas ltimas dcadas orixinaron a
aparicin de novas paisaxes industriais. Os mis relevantes, anda que moi distintos entre
si, son os polgonos industriais e os parques tecnolxicos.
- Polgonos industriais
Naceron para estender o tecido industrial por todo o territorio espaol. Nun primeiro
momento s xurdiron nas grandes cidades, pero hoxe da pdense atopar en
practicamente calquera localidade
que supere os 2.000 habitantes.
Os polgonos industriais son espazos
de
desenvolvemento
industrial
planificados, que normalmente contan
co apoio de concellos e Comunidades
Autnomas. Localzanse na periferia
dos ncleos de poboacin -onde o
chan mis barato- e, sobre todo,
xunto s principais vas de transporte
rpido para facilitar o traslado de
materias primas, produtos e persoas.
Nos ltimos anos, moitos deles
perderon dinamismo e a sa
Zona Franca de Vigo
actividade comeza a orientarse cara a
labores subcontratadas, realizadas por pequenos talleres, e almacenaxe de produtos.
- Parques tecnolxicos ou cientficos
Caracterzanse por ser espazos de alta tecnoloxa, con reas que integran actividades de
investigacin, desenvolvemento e innovacin (I+D+I). A sa producin, xeralmente, est
relacionada coas novas tecnoloxas: informtica, telecomunicacins, novos materiais,
enerxas renovables, aeronutica, biotecnoloxa, etc.
Localzanse, habitualmente, na periferia urbana nos arredores das grandes capitais, ou
nalgunha das cidades satlite da sa periferia. Ocupan lugares ben comunicados, cunha
abundante oferta de servizos centralizados, unha contorna agradable, unha esttica
arquitectnica moi particular e unha elevada calidade ambiental. Con frecuencia son
construdos pola iniciativa pblica, principalmente polos gobernos das Comunidades
Autnomas, co obxectivo final de impulsar a economa da comarca onde se instalan. o
caso, por exemplo, de Tres Cantos, en Madrid; Paterna, en Valencia; Zamudio, en Bilbao;
o Valls, en Barcelona; e Boecillo, en Valladolid.
4. Situacin actual da industria: desafos e globalizacin
A crise iniciada no 2008 influu de forma moi negativa na industria. O valor engadido da
industria representa o 13% do total, a metade de hai 35 anos. A producin industrial caeu a
un ritmo do -5,8%, e a utilizacin da capacidade produtiva est nun nivel moi baixo, no
71,6%, o que significa que a terceira parte do aparato produtivo est ocioso pola falta de
demanda. Na UE a utilizacin da capacidade produtiva e dez puntos maior. En 1996, as
fbricas espaolas xeraron o 20,20% do PIB, no 2013, esa porcentaxe baixou ata o 13%.
A cada do emprego industrial no ten precedentes. Hoxe hai en Espaa un milln de postos
de traballo menos na industria que hai 30 anos. En 1976, a poboacin ocupada na
industria era de mis de 3,5 millns, e hoxe pouco mis de 1,9 millns de traballadores
estn empregados no sector industrial. A crise levou por diante 900.000 postos de traballo
industriais. No 2001, a industria ocupaba a 3,16 millns de traballadores, o 19,36% de
todos os empregos, dez anos despois s acapara o 14,08% do emprego nacional. Entre o
2008 e o 2011 o emprego industrial reduciuse un 20%.
Un dos principais problemas da industria espaola estrutural: a actividade concntrase
de forma desproporcionada nas ramas de menor intensidade tecnolxica. O 85% das
empresas, o 65% da producin e o 74% da ocupacin corresponde a manufacturas de
A reestruturacin dos espazos industriais. X de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

11

intensidade tecnolxica baixa ou media-baixa. S o 3,7% das empresas corresponde

industria de alto contido tecnolxico, moi lonxe da UE.
Outro problema ten que ver co
tamao da empresa industrial.
Un 86% das empresas conta
con
menos
de
20
traballadores, e oito de cada
dez empresas ten menos de
dez empregados. A media de
empregados por empresa en
Espaa de 10, fronte aos 17
da UE. As microempresas
teen pouca marxe para
competir, innovar e medrar.
O pequeno tamao das
empresas tradcese nunha
menor produtividade e dificulta
o acceso aos crditos, s novas
tecnoloxas
ou
aos
mercados
internacionais.
Coa
recesin,
agudizouse
a
deslocalizacin, e moitas fbricas
teen emigrado a outros mercados na
procura de man de obra mis barata.
O menor peso da industria no
conxunto da economa non , porn,
homoxneo no conxunto do territorio.
Mentres que en Canarias apenas o
7% do seu valor engadido ten que ver
coa industria, no Pas Vasco con menos da metade de paro- sitase no 29%. Castilla-La
Mancha colcase no medio cun 18%, sobre todo polo efecto fronteira con Madrid.
Outro elemento a ter en conta, na perda de importancia da industria dentro do conxunto da
economa, a nova organizacin produtiva. As fbricas, para gaar en eficiencia,
subcontratan determinadas actividades a empresas do sector servizos, que quen gaa
cota no PIB. En particular en actividades como os servizos informticos, asesoramento
xurdico e contable ou axencias de publicidade. Estas actividades antes contabilizbanse
no sector industrial, e agora non. Este proceso de terciarizacin da economa espaola
vese favorecido polas polticas econmicas, que teen apostado mis polo sector servizos
fronte industria.
Pero o sector servizos non suficiente para facer crecer a economa. urxente potenciar a
industria porque ten un efecto multiplicador sobre o emprego, xa que un posto de traballo
na industria xera outros tres empregos indirectos. No caso da industria do autombil o
impacto anda maior, creando 300 empregos asociados a cada posto de traballo na
industria automobilstica. Ademais a riqueza dun pas xira arredor da capacidade produtiva
da industria, sendo un sector exportador e o principal receptor dos programas en
investigacin e desenvolvemento.
A industria tradicional cada vez menos competitiva e vese abocada a desaparecer, e os
sectores punta teen un peso residual e con poucas perspectivas de crecemento. E unha
alta porcentaxe das grandes industrias que operan en Espaa son delegacins de
multinacionais con capital estranxeiro, que se as condicins empeoran pecharn as sas
fbricas. Os efectos da crise industrial non afectan s a este sector, senn que se
estenderan a todas as actividades do sector servizos vinculadas ao proceso de
fabricacin, como o deseo, a planificacin, o marketing, a consultora ou a innovacin.

A reestruturacin dos espazos industriais. X de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

12

Un exemplo de como actuar vmolo no sector do calzado. Das crises, nos oitenta e nos
noventa (esta, pola competencia do calzado asitico), provocaron peches de fbricas e
deslocalizacins. A industria viuse forzada a unha reconversin que lle permitiu superar a
actual recesin. Desapareceron das de cada tres empresas de Valencia (comunidade
onde se concentra o 60% da producin), pero as que sobreviviron teen unha boa
situacin e crecen, apostando polo produto de calidade e pola apertura aos mercados
internacionais.
Outras empresas, como as de materiais de construcin, o moble ou a txtil, estn sufrindo
os dramticos efectos da crise, sen capacidade para modernizarse. Pechan as fbricas e
as perdas de emprego son masivas.
No sector do autombil, o que mis peso ten na economa espaola (5% do PIB e 15% das
exportacins) a crise forzou a desaparicin de empresas e a migracin de outras a pases
emerxentes.
A reindustrializacin pasa pola concentracin de empresas pequenas e polo aumento das
exportacins. O gran problema a falta de financiamento e a incorporacin das novas
tecnoloxas ao proceso produtivo. O investimentos en I+D e na formacin de persoal
cualificado son outras das necesidades da industria espaola.
5. A enerxa: a diversidade de fontes de enerxa
Unha fonte de enerxa un recurso
que se precisa para realizar unha
actividade. Toda actividade econmica
necesita deste elemento. Dende a
prehistoria o ser humano precisou dela,
pero ser a partir da industrializacin
cando a demanda creza de xeito
importante.
As fontes de enerxa clasifcanse de
diferentes maneiras:
a) Renovables ou non renovables.
As primeiras son inesgotables,
dicir, non desaparecen ao xerar
enerxa (solar, elica, hidralica,
maremotriz, biomasa...). En cambio
as non renovables esgotan os seus
recursos ao xerar enerxa (carbn,
petrleo gas natural e uranio). A demanda mundial de enerxa cbrese nun 94% con
fontes non renovables.
b) Clsicas ou alternativas. As clsicas tamn se poden chamar convencionais ou
tradicionais. Estas son as que se usaron mis frecuentemente dende o principio da
industrializacin (carbn, petrleo, hidrulica e nuclear). As enerxas alternativas son
aquelas que anda non teen un uso xeralizado (elica, solar, maremotriz, biomasa,
etc.)
c) Contaminantes ou non contaminantes. As primeiras deterioran ou poden deteriorar
de forma moi importante o medio ambiente (carbn, petrleo, nuclear, gas natural). As
segundas non xeran residuos contaminantes (solar, elica, etc.).
Espaa deficitaria en fontes de enerxa, consmese mis da que se produce e imprtase
o 78% da enerxa consumida. O consumo de enerxa en Espaa creceu dende a segunda
metade do s. XIX, coa industrializacin, e acelerouse a partir de 1960: crecemento
industrial, auxe do transporte, da urbanizacin e mellor no nivel de vida.
Ata 1960 a principal fonte de enerxa (uso industrial e transporte) foi o carbn que, despois,
foi substituda polo petrleo. Como consecuencia da crise do petrleo de 1973
recuperouse a explotacin do carbn (para a producin de enerxa termoelctrica), e
A reestruturacin dos espazos industriais. X de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

13

ptase pola enerxa nuclear. Actualmente mantense o modelo convencional enerxtico

pero cada vez teen mis importancia as enerxas alternativas, fundamentalmente a elica.
5.1. O carbn
A comezos da industrializacin o carbn tivo un
papel predominante como fonte de enerxa. Esta
hexemona continuou ata a posguerra. Ao rematar
o perodo da autarqua (finais dos anos 50) o
petrleo foi substitundo ao consumo de carbn.
Descendeu o seu uso e pechronse moitas minas.
A crise enerxtica de 1973, coa subida do prezo do
petrleo, reactivou de novo o consumo de carbn
para reducir a dependencia do petrleo (sobre todo
na producin de enerxa elctrica nas centrais
trmicas). A reconversin industrial e mineira, a
partir de 1984, fixo descender de novo a producin
e presentronse outros problemas:
- Os xacementos mis ricos esgotronse,
quedando outros de mediana ou mala calidade,
excesivamente contaminantes e elevado custo de extraccin. O carbn nacional seis
veces mis caro que o importado. Minifundismo empresarial, hai numerosas privadas que
producen con altos custos e baixa rendibilidade. Diminuu a demanda co descenso da
actividade siderrxica como consecuencia da reconversin industrial. A UE liberalizou o
mercado exterior fronte ao proteccionismo tradicional, e isto obrigou eliminar
progresivamente as axudas estatais producin e ao consumo.
As
principais
rexins
carbonferas son a asturleonesa (a mis importante
con
diferenza);
Serra
Morena; concas de Aragn e
Catalua.
En
Galicia
esgotouse a explotacin de
lignito nos xacementos de As
Pontes
e
Meirama
(A
Corua).
5.2. O petrleo
O forte crecemento do seu
consumo produciuse en Espaa a partir da dcada de 1960. A industria foi incorporando
esta fonte de enerxa que daquela era moi barata, ao que hai que sumarlle o seu consumo
no transporte. A pesar da crise de 1973 e 1979, segue a ser a fonte de enerxa principal do
sistema enerxtico (o 50% da enerxa consumida en Espaa procede desta fonte). A
producin propia non cubre mis que o 0,19% do consumo interno.
A variedade de produtos petrolferos e as sas aplicacins son numerosas, especialmente
para o transporte e a industria (gasleo, gasolinas para o transporte; naftas e queroseno
para a petroqumica que produce xofre, amonaco, acetona, plsticos, fertilizantes;
asfaltos, aceites lubricantes, producin de electricidade...). En Espaa hai un total de nove
refinaras. Unha rede de oleodutos conecta a periferia costeira co interior e interrelaciona
as refinaras.
O 50% do consumo para o transporte, seguido do consumo industrial (qumica, txtil e
calzado) e dos usos domsticos (calefaccins). A producin termoelctrica est diminundo
o consumo de petrleo.
5.3. O gas natural
Fonte de enerxa cunha orixe similar do petrleo. O consumo pasou dun 2,4% en 1980
da demanda final enerxtica, a un 21,3% no ano 2007. Espaa s produce o 0,5% da sa
A reestruturacin dos espazos industriais. X de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

14

demanda, o 99,5% hai que importalo. O principal abastecedor Alxeria (43,3% do total de
importacins). Transprtase en gasodutos: gasoduto Magreb-Europa (entrada por
Xibraltar) e barcos metaneiros (plantas de regasificacin): Mugardos-Ferrol, Musel Gijn,
Bilbao, Barcelona, Sagunto-Valencia, Cartagena, Huelva, Tenerife e Gran Canarias.
5.4. Enerxa termoelctrica (carbn, petrleo, gas natural). O ciclo combinado
Unha central termoelctrica aquela
que produce enerxa elctrica a partir
da enerxa primaria obtida ao queimar
un combustible (slido ou lquido) ou
da xerada pola fisin de ncleos
atmicos
de
certos
elementos
qumicos.
No
primeiro
caso
denominmola termoelctrica clsica
ou convencional, e no segundo,
termoelctrica
nuclear.
O
funcionamento deste tipo de centrais
o seguinte: a auga transformada en
vapor conducida cara unha turbina
a fortes presins; a enerxa mecnica
xerada polo vapor ao circular pola turbina convertese en enerxa elctrica mediante un
alternador, e sta emitida rede de alta tensin por medio dun transformador.
As vantaxes que ofrecen as centrais trmicas son as seguintes: construcin rpida e pouco
custosa; poden utilizar calquera tipo de combustible, fundamentalmente o carbn pero
tamn gases e produtos residuais da industria e do petrleo: fuel oil, gas natural; o seu
emprazamento pode estar preto dos centros de consumo co conseguinte aforro, pois
evitan as a perda de enerxa e o encarecemento derivado da rede de transporte, pero
tamn poden atoparse na bocamina preto da extraccin do carbn, das industrias
siderrxicas, para aproveitar o gas recuperado ou cerca das refinaras e terminais dos
gasodutos.
Os inconvenientes deste tipo de central que son altamente contaminantes. Son as
principais emisoras de CO2, responsable do efecto invernadoiro, e da choiva aceda;
consume moita enerxa primaria (carbn, gas natural...) e necesita maior nmero de
persoal para o seu mantemento que outro tipo de centrais.
As centrais termoelctricas que utilizaban como fonte primaria o petrleo estn sendo
substitudas por outros combustibles, principalmente o gas natural. Tamn se est
introducindo o ciclo combinado coa finalidade de conseguir a mxima eficiencia enerxtica.
O proceso de ciclo combinado consiste na recuperacin das perdas de calor emitidas para
a producin de enerxa. Calclase que en cada proceso de combustin dunha fonte de
enerxa primaria, prdese 1/3 de enerxa e o ciclo combinado recuperara un 80% desa
fuga enerxtica dos gases de sada da turbina, que pasaran a unha segunda turbina para
producir enerxa. En Espaa o ciclo combinado estase aplicando a partir do gas natural.
5.5. A enerxa nuclear
Obtense actualmente por fisin (separacin de tomos pesados de uranio), anda que est
en experimentacin a sa producin por fusin. A producin desta enerxa en Espaa
recente. O seu auxe relacinase coa crise enerxtica do petrleo de 1973. Ser nesta
dcada cando creza a implantacin deste tipo de enerxa. Na dcada dos oitenta
paralizouse a sa expansin. A presin da opinin pblica, moi sensible aos argumentos
dos movementos ecoloxistas e explosin da central nuclear de Chernbil (Ucrana),
motivou este freo. En 1984 estableceuse a moratoria nuclear que supuxo a paralizacin
das novas centrais que estaban construndose e o peche gradual das centrais que
actualmente estn operativas no momento da morte do seu ciclo de funcionamento (25
anos aproximadamente). As centrais nucleares operativas na actualidade estn situadas
en seis emprazamentos co funcionamento de oito reactores.

A reestruturacin dos espazos industriais. X de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

15

Os grupos de presin econmica favorables a esta enerxa estn intentando defender este
modelo mediante os seguintes argumentos: as centrais nucleares melloraron moito en
tecnoloxa, son moi seguras e non emiten CO2. O principal problema que presenta a
enerxa de fisin : a dependencia externa no enriquecemento de uranio e na tecnoloxa;
os riscos, a pesar dos sistemas de seguridade existente; e, sobre todo, o almacenamento
de residuos radioactivos. Actualmente realzase na mina de El Cabril (Crdoba) e
imprtase o 100% de uranio, a maiora provn de Nxer.
5.6. A enerxa hidrulica
Espaa conta con unhas 800 centrais hidroelctricas e a distribucin por concas a
seguinte:
Vertente cantbrica e galaica: subministra moita enerxa grazas ao rxime regular dos ros
e forza das augas que salvan niveis considerables. de destacar o sistema hidralico da
cunca do Mio-Sil. As empresas elctricas
estn
potenciando
a
creacin
de
minicentrais.
Baca do Duero: Sobre todo na rea
fronteiriza con Portugal. Destaca o encoro de
Aldevila (Salamanca), inaugurado en 1962,
que a central de maior potencia de toda
Europa Occidental. Tamn destaca o sistema
hidralico de Ricobayo (Zamora).
Baca do Ebro: As caractersticas fsicas son
favorables (afluentes da marxe esquerda
que teen o nacemento nos Pirineos:
precipitacins regulares, fortes pendentes
Presa de San Estevo na Ribeira Sacra
que fomentan a creacin de saltos), e
responde a demanda de enerxa da zona
industrial de Barcelona, que hai que sumarlle, a partir dos anos sesenta, Zaragoza.
Cuncas suratlnticas: bacas do Tajo, Guadiana e Guadalquivir: Empezouse a explotar
tardiamente. Os pantanos de Buenda e Entrepeas, no Tajo, embalsan grande cantidade
de auga e o pantano de Cjara o mis importante do Guadiana. Os pantanos do
Guadalquivir alimentan centrais de pouca potencia. S aportan o 16,6% da producin.
Os ros levantinos e sudorientais precisan encoros para regular as sas augas escasas e
torrenciais. O encoro de Alarcn no Jcar o mis importante. A producin hidroelctrica
moi pequena (0,3%).
O aproveitamento dos saltos de auga en Espaa est acercndose ao seu lmite.
5.7. Novas fontes de enerxa renovable: elica, biomasa, solar, xeotrmica e
maremotriz.
O consumo arrinca coa crise do petrleo para diminur a dependencia
enerxtica, e coa formacin dunha conciencia ecolxica na poboacin.
Vantaxes: inesgotables, limpas. Inconvenientes: descontinuas, a
tecnoloxa, instalacin e mantemento siguen sendo caras.
Elica: actualmente a fonte de enerxa mis importante dentro das
renovables. O seu crecemento foi moi importante nos ltimos anos,
debido a das causas: reducin dos custos e incremento da potencia
instalada nos parques elicos. As principais reas xeradoras son as
das Castelas, Galicia, Andaluca e Aragn.
Biomasa: obtense da combustin e fermentacin de materia orgnica
de orixe agrcola, gandeira e forestal. Xera enerxa por combustin
directa ou por transformacin en biogs ao fermentar. Destacan en producin Andaluca e
as das Castelas. Est en fase embrionaria a denominada biomasa verde, cultivo de
plantas ricas en azucres (cereais e remolacha) ou en graxas (xirasol e colza) destinadas a
producin de hidrocarburos lquidos destinados ao transporte (biocombustible).
A reestruturacin dos espazos industriais. X de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

16

Solar: obtense a partir da radiacin

solar. Espaa ten o potencial enerxtico
mis alto de Europa, dado que o 70%
do seu territorio conta con mis de
2.500 horas anuais de sol. A enerxa
solar
clasifcase
como
trmica,
fotovoltaica e termoelctrica. A enerxa
solar trmica precisa de paneis solares
para quentar a auga e as calefaccins
das vivendas. As centrais fotovoltaicas
utilizan
paneis
de
silicio
para
transformar a enerxa solar en
electricidade. Existen grandes centrais
en provincias como Toledo, Madrid e
Planta de Sanlcar (Sevilla)
Alicante.
A
enerxa
solar
termoelctrica utiliza grandes paneis de espellos para producir vapor que se transformar
en enerxa elctrica. A central mis importante est en Sanlcar (Sevilla).
Xeotrmica: utiliza a auga quente ou vapor subterrneo. sase na calefaccin de
invernadoiros (Murcia, Granada, Tarragona) ou no uso domstico e balnearios (Ourense e
Lleida), ou para a obtencin elctrica.
Maremotriz: utilizacin da forza das ondas do mar para a producin de enerxa.
Actualmente est en fase experimental en Santoa (Cantabria) e Mutriku (Guipzcoa).
5.8. Problemas e poltica enerxtica
A subida dos prezos do petrleo (1975-1979) xerou, nas economas occidentais, unha
grave crise econmica. Para resolver este problema vinten pases desenvolvidos crearon
a AIE (Axencia Internacional da Enerxa), que fixou os principais obxectivos poltica
enerxtica: substitucin do petrleo, aforro enerxtico e investigacin de novas fontes e
formas de enerxa.
Espaa iniciou con atraso a poltica enerxtica con respecto a outras economas
occidentais. En 1978 deseouse o primeiro Plan Enerxtico Nacional (PEN) (1978-1987):
os obxectivos eran reducir a dependencia do petrleo e incrementar a enerxa nuclear.
Despois aprobronse outros plans, que paralizaron a construcin de centrales nucleares
(moratoria nuclear) e fomentaron as enerxas renovables.
Desde a entrada na UE Espaa ten que adaptarse aos obxectivos da poltica enerxtica
europea:

Abastecemento seguro, diversificando fontes e negociando cos pases provedores.

Aforro enerxtico (eficiencia enerxtica) e fomento das enerxas renovables.
Mercado interior da enerxa: liberalizar o mercado europeo e estender as redes
transeuropeas de gas.
Reducir o impacto ambiental negativo: na producin, transporte e comercializacin.

5.9. A producin enerxtica en Galicia

Galicia ten un enorme potencial de producin de enerxa elctrica. A primeira fonte de
producin foi a hidroelctrica debido a factores fsicos como o caudal do ros, relevo
accidentado e encaixamento dos ros. As primeiras microcentrais datan de principios do
sculo XX, pero foi a partir dos anos 40 coa creacin de Fuerzas Elctricas del Noroeste
(FENOSA), cando se lle deu un impulso moi forte creacin de centrais hidroelctricas.
Conta con 38 centrais de mis de 10 MW de potencia, todas elas situadas na conca do
Mio-Sil no seu curso medio. Hai que engadir as 108 microcentrais (< 10 MW de
potencia). Galicia xera o 25,8% de toda a producin hidroelctrica de Espaa.
A finais dos anos setenta empezaron a funcionar as centrais termoelctricas (As Pontes
de Garca Rodrguez e Meirama) que utilizaban o lignito como fonte de enerxa primaria,
con xacementos que se atopaban a p das centrais. Esgotados estes no 2007, utilizan na
actualidade carbn importado. A estas centrais hai que sumarlle a de Sabn (Arteixo) que
A reestruturacin dos espazos industriais. X de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

17

consuma fuel ol e foi transformada en central de ciclo combinado (consumindo gas

natural como fonte de enerxa primaria). Algns dos xeradores de As Pontes estanse
adaptando para o uso do gas natural en ciclo combinado.
As centrais trmicas galegas xeran o
47% de toda a enerxa anual en Galicia.
Isto dbese a que a sa producin
regular, fronte as enerxas renovables
que teen descontinuidade na producin
(dependendo do balance hdrico ou da
velocidade do vento, por exemplo). No
lado negativo hai que sinalar que son as
responsables da emisin do 40% de todo
CO2 e de dixido de xofre, anda que a
mellora da calidade do carbn importado
e a introducin do ciclo combinado fan
que diminan as emisins.
A gran novidade enerxtica est na
enerxa elica. A serra do Xistral, a
dorsal Occidental, a serra da Capelada, a
Costa da Morte e o Barbanza son as
reas onde hai maior concentracin de
parques.

Central trmica das Pontes

A biomasa xerada a partir dos residuos forestais, aceites e pneumticos aumentou nos
ltimos anos. moi recomendable potenciar este tipo de enerxa para fomentar a limpeza
do monte galego e as frear os incendios forestais. A coxeracin un sector que est a
medrar.
Galicia xera mis enerxa elctrica da que consume internamente. Exporta o 26% cara
outras reas de Espaa e o 1% a Portugal. marxe da producin de enerxa elctrica de
destacar a transformacins doutras enerxas (refinado de petrleo en A Corua e a planta
regasificadora de gas natural de Mugardos).
6. A minera
6.1. As materias primas de orixe mineral
Chamamos materias primas a
aqueles recursos extrados da
natureza que nos serven para
transformar
en
produtos
elaborados ou semielaborados.
Clasifcanse segundo a sa orixe
como orgnicas (de orixe vexetal
ou animal) ou mineral. Xa se falou
na unidade dedicada ao sector
primario sobre as materias de
orixe orgnica. Neste apartado
trataremos as materias primas de
orixe mineral.
A primeira divisin que se fai dos minerais en metlicos ou non metlicos. Os primeiros
son necesarios para elaborar metais, atpanse en pequenas cantidades na natureza polo
que necesario facer minas subterrneas ou a ceo aberto para chegar a eles. Divdense
en frricos (se existe unha porcentaxe importante deste metal) e non frricos (se non hai
presenza deste).
Os nos metlicos denomnanse tamn minerais industriais, posto que se utilizan na
qumica, construcin... Dentro destes destacan as rochas industriais (ridos, aglomerados,
rochas de construcin, vidro e produtos cermicos) que se extraen, xeralmente, en
canteiras ou minas a ceo aberto.
A reestruturacin dos espazos industriais. X de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

18

6.2. Evolucin e situacin actual da minera

A partir de 1868, coa aprobacin da Lei de Minas, a explotacin do subsolo, que era un
ben patrimonio do Estado, foi vendido, fundamentalmente a importantes compaas
mineiras de capital ingls, francs ou belga (por exemplo, as minas de Riotinto en Huelva).
Isto provocou que a maiora do mineral fora exportado aos pases europeos mis
industrializados.
Actualmente a actividade mineira decaeu en termos xerais e especialmente na minera
metlica. Espaa pasou de ser un exportador neto a ser importador nunha porcentaxe moi
elevada de minerais. Varias son as causas que motivaron isto: Esgotamento e baixa
calidade dos principais depsitos minerais; dificultades de extraccin nas vetas que anda
hai nas reservas; competencia do exterior, mis rendible comprar o mineral a outros
pases; prohibicin dalgns minerais como materia prima na industria para preservar o
medio ambiente (por exemplo, o mercurio); existencia de explotacins pequenas pouco
rendibles; actividade moi contaminante, contraria s directrices medioambientais marcadas
pola Unin Europea.
Importantes comarcas onde haba unha gran concentracin da actividade mineira en
Asturias, Len, Huelva, Ciudad Real (Almadn) ou Teruel sufriron reconversins como
consecuencia do peche desta actividade.
6.3. Os minerais metlicos e non metlicos, e as rochas industriais
- Os minerais metlicos son os mis
utilizados
na
transformacin
industrial, sobre todo na industria de
base, como a siderurxia ou
metalurxia. O ferro foi a materia
prima clave da primeira revolucin
industrial.
Espaa
pasou
da
exportacin a importacin do 100%
deste
mineral.
O
chumbo
emprgase fundamentalmente nos
acumuladores de enerxa. O cobre
sase para material elctrico. As
reservas mis importantes atpanse
en Riotinto (Huelva). O mercurio
utilizouse para instrumentos de
Minas de cobre de Riotinto (Huelva)
precisin, pilas ou pinturas. As minas
de Almadn (pechadas no 2001) eran as mis importantes do mundo. O volframio, cunha
importante presenza en Galicia, utilizouse para os carburos, qumica, mecnica,
ferroaliaxes e compoentes elctricos.
Outros minerais dos que Espaa non ten reservas, pero que son moi importantes para a
producin de bens industriais, e ten que importar na sa totalidade son a bauxita, para
elaborar aluminio; titanio, na industria qumica; manganeso, como ferroaliaxe e na
industria qumica; o nquel, para producir aceiros inoxidables e o cromo, na industria
metalrxica.
- Os minerais non metlicos utilzanse basicamente na construcin e na industria qumica.
Os xacementos estn moi dispersos por todo o territorio. As potasas (os seus xacementos
atpanse dende Navarra provincia de Barcelona) emprganse na agricultura como
abono, e na industria qumica como colorante para xabns, medicamentos ou vidros. A sa
producin diminuu por ser pouco rendibles. A producin de sal (tanto sal xema como
mario) moi alta. Cantabria sitase cabeza da extraccin de sal xema utilizada para a
fabricacin de sosa, e noutras industrias qumicas. O sal mario extraese de salinas
situadas na rexin suratlntica e mediterrnea. O seu uso fundamentalmente alimentario.
O fluor sase na industria qumica e metalrxica, e o xacemento mis importante est en
Asturias. A magnesita utilzase para a producin de cementos, pasta de papel e pensos
compostos. O caoln serve para a producin de cermica e sanitarios, e as arxilas
A reestruturacin dos espazos industriais. X de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

19

especiais destnase fundamentalmente a construcin. Co cuarzo elabranse cristais para

ptica e industria de precisin. O feldespato utilzase na industria qumica e como
fertilizante agrcola.
- As rochas industriais son as rochas de canteira, utilizadas principalmente como material
de construcin (arxilas, area, gravas, slice, calcaria, xeso ou pedra ornamental como o
granito, lousa e mrmore). Desde a dcada dos 90 do sculo XX houbo un enorme
crecemento neste sector, relacionado directamente coa expansin do sector da
construcin, que agora se freou pola crise. Hai mis de 600 explotacins de rochas
industriais por toda Espaa. Destaca o granito galego, lousa galego-leonesa e o mrmore
almeriense-murciano con gran potencial exportador.
6.4. A minera en Galicia
A producin galega no ano 2006 do sector mineiro supuxo case o 12% do total estatal.
Galicia conta con importantes reservas minerais explotadas dende antes da romanizacin.
Igual que sucede cos minerais metlicos no resto de Espaa, a maiora das minas
pechronse a finais da dcada dos noventa do sculo pasado ou a inicios do sculo actual,
anda que teen algunhas delas reservas importantes. As minas de volframio foron
pechadas hai moitas dcadas, as ltimas foron as de Santa Comba e Lousame (A
Corua). Tamn houbo importantes xacementos de cobre nas minas dos concellos de
Touro e O Pino (A Corua) onde se chegou a extraer o 15% da producin estatal. Chumbo
e Zinc extraase das minas de Pedrafita do Cebreiro (Lugo). Estao obtase en Lousame
e Viana do Bolo (Ourense).
En canto aos minerais non metlicos destaca a magnesita (32,3% da producin
espaola) en Rubi-Bveda (Lugo) e o caoln en Castrelo-Vimianzo (A Corua) e Foz
(Lugo).
Son
moi
importantes
as
explotacins
de
rochas
industriais, destacando o granito
e a lousa. As principais canteiras
de granito de gran producin, e
dedicadas exportacin, estn
situadas no sur da provincia de
Pontevedra,
destacando
o
concello de Porrio, que d nome
a unha variedade de granito moi
Canteiras de granito en Porrio
apreciada (granito rosado). En
canto a lousa, destacan os xacementos da parte oriental de Galicia, Quiroga (Lugo) e
Valdeorras (Ourense).
VOCABULARIO
- DIFUSIN INDUSTRIAL: Proceso polo que a industrializacin se espalla polo territorio. A
actividade industrial desprzas desde as grandes cidades e as rexins de maior densidade cara
outras perifricas onde os custos son menores (terreo, man de obra, comunicacins, etc.)
- ECONOMAS DE ESCALA: Refrese capacidade que ten unha empresa de producir grandes
series de produtos a un prezo reducido; dicir, a medida que a producin dunha empresa medra os
custos por unidade producida redcense. Canto mis produce menos lle custa producir cada
unidade, polo que unha soa empresa mis grande produce cun menor custo que das empresas
mis pequenas das mesmas caractersticas.
- ENERXAS RENOVABLES: Son as fontes enerxticas que se extraen de elementos renovables da
natureza e, polo tanto, non corren perigo de esgotarse, non son contaminantes e contriben ao
autoabastecemento enerxtico. Son enerxas renovables a hidroelctrica, e as chamadas enerxas
alternativas (elica, solar, biomasa, xeotrmica e maremotriz).
- FONDOS ESTRUTURAIS: Son os fondos da UE que serven para financiar as actividades que
teen como finalidade reducir as diferenzas de desenvolvemento entre as rexins europeas. O
Fondo Europeo de Desenvolvemento Rexional (FEDER) o mis importante e complemntase con
A reestruturacin dos espazos industriais. X de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

20

outros fondos como o Fondo Social Europeo (FSE) para promover a formacin, o Fondo Europeo de
Orientacin e Garanta Agrcola (FEAGA) para o desenvolvemento rural, etc. Ademais, un fondo
especial de solidaridade, o Fondo de Cohesin, financia proxectos relacionados co medio ambiente
e coa mellora das infraestruturas de transporte nos Estados membros cun PIB inferior 90% da
media comunitaria.
- INDUSTRIAS VERDES: Aquelas que buscan a reducin da contaminacin nos procesos de
producin, distribucin e consumo. Por exemplo, reciclan ou reutilizan algn tipo de material como o
cartn, papel, plstico; reducen ao mnimo as emisins de gases de efecto invernadoiro, dispoen
de plantas depuradoras das augas, desenvolven proxectos de reforestacin, etc.
- MATERIAS PRIMAS ESTRATXICAS: Son aqueles recursos que se extraen da natureza para ser
transformados pola industria, e que se consideran bsicos para o desenvolvemento da actividade
econmica. En especial as industrias de alta tecnoloxa, que non teen ou hai poucos produtos
substitutivos: coltn (armas, ordenadores, mbiles...); manganeso (aceiro); cobalto (industria
aeroespacial), cobre (industria elctrica), hidrocarburos...
- PARQUE TECNOLXICO: Espazo industrial creado por iniciativa pblica co fin de atraer
empresas dos sectores puntas das novas tecnoloxas, favorecendo a investigacin e a interaccin
entres elas. Son espazos de gran calidade ambiental localizados en zonas ben comunicadas e
teen unha estreita vinculacin cos centros universitarios e de investigacin (I+D+I).
- SUBCONTRATACIN: Contratacin dunha empresa por outra para que realice unha parte do
proceso produtivo seguindo as indicacins, caractersticas e prazos que se lle impoen. Utilizase a
mido por grandes empresas para abaratar os custos ou porque buscan PEMEs (Pequenas e
medianas empresas) moi especializadas nunha tarefa.
NDICE
A REESTRUTURACIN DOS ESPAZOS INDUSTRIAIS
1. Proceso e factores da industrializacin espaola
1.1. O Proceso de industrializacin
1.2. Factores de localizacin industrial

2. O tecido industrial espaol e os seus contrastes

2.1. Sectores industriais maduros (de base, e bens de equipo, de consumo)
2.2. Sectores industriais dinmicos (qumica, autombil, agroalimentaria)
2.3. Sectores punta
2.4. Localizacin do tecido industrial espaol

3. Gran variedade de paisaxes industriais

3.1. reas de antiga industrializacin (reas portuarias, reas urbanas)
3.2. Modernos espazos industriais (polgonos industriais, parques tecnolxicos)

4. Situacin actual da industria: desafos e globalizacin

5. A enerxa: a diversidade de fontes de enerxa
5.1. O carbn
5.2. O petrleo
5.3. O gas natural
5.4. Enerxa termoelctrica
5.5. Enerxa nuclear
5.6. Enerxa hidrulica
5.7. Novas fontes de enerxa renovable: elica, biomasa, solar, xeotrmica e maremotriz
5.8. Problemas e poltica enerxtica
5.9. A producin enerxtica en Galicia

6. A minera
6.1. As materias primas de orixe mineral
6.2. Evolucin e situacin actual da minera
6.3. Os minerais metlicos e non metlicos, e as rochas industriais
6.4. A minera en Galicia

Vocabulario

A reestruturacin dos espazos industriais. X de Espaa, 2 de Bacharelato. IES Antn Losada.

21