Вы находитесь на странице: 1из 86

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

1. TAM SANTRFJ POMPANIN HESABI VE ZM


Genel olarak bir santrifj pompann hesab ve izimi iin nceden debi, basma
ykseklii ve dnme says deerleri verilir.
Bu deerlerin yannda pompann yapsna ve alma zelliklerine gre ek artlar
istenebilir. Bunlar pompann sevk edecei svnn fiziksel ve kimyasal zellikleri,
bunlara bal olarak pompann imali iin kullanlacak malzemenin cinsi, szdrmazlk
durumu v.b. artlar olabilmektedir. Ayrca pompann emme yetenei hakknda bilgi
de istenebilir.
Q, Hm ve n karakteristikleri bilinen bir santrifj pompann dnme says sabit
tutularak elde edilen karakteristik erisine KISMA ERS ad verilir ekil
(1.1).

Hm

Boru Karekteristii Erisi


Hm =f
(Q )

Hopt.

alma Noktas
2

Hgeometrik

Hk

=f(Q)

=CQ

Verim Erisi

(Q)
P=f

Popt.

Ksma Erisi
opt.

G Erisi

Qopt.

ekil (1.1) Bir santrifj pompann debisine bal olarak sabit dnme saysnda
elde edilen ksma, verim ve g erileri.
Pompa hesab ve izimi iin verilen Q, Hm ve n deerlerinin sabit dnme says iin
Hm f (Q) ksma erisinin pompann en iyi verimde alma artlarna uyduu kabul

edilerek ilemler yrtlr. Fakat pompann her zaman en iyi verim durumunda
almas mmkn deildir. Bu yzden projeye gre imalat gerekletirilen pompa
bir deney istasyonunda denenerek ngrlen artlar yerine getirip, getirmedii
kontrol edilmelidir. Verilen karakteristik byklklere gre bir santrifj pompay
meydana getiren elemanlarn hesab iin eitli aratrmaclar birbirine benzer,
fakat kkte olsa baz farkllk gsteren metotlar nermilerdir. Kaynak
ksmnda belirtilen aratrmaclarn altnda pompa hesab ve izimi aadaki
gibi yaplabilir.
MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

POMPANIN ANA BYKLKLERNN HESABI


1.1.1.
POMPA TPNN TESPT
ZGL HIZ
Pompada kullanlacak dnel arkn tipini belirleyen bir saydr. zgl hza gre
deiim gsteren dnel ark biimleri ekil (1.2) de verilmitir. Hidrolik
makineleri dersinden bilindii gibi bir pompann zgl hz,
n
nq n.

: d / dak

(1.1)

Q : m3 / s
Hm : m

3/4
Hm

nq

nq
80160

1235

3580

200400

ekil (1.2) zgl hza bal olarak dnel ark biimleri.

nq 333 . n

Q
Y3 / 4

: d/s

: m3 / s

: m /s

(1.2)
2

eitlikleri yardm ile hesap edilir. Hesap sonucu arzu edilen zgl hz elde
edilmemise aadaki yol takip edilerek sonuca eriilir.
A) ZGL HIZ KK
Hesaplanan zgl hz istenilen deerden kk karsa, pompa kademeli
yaplmaldr. (i) kademe saysn gstermek zere bir kademe iin H1 ykseklii,
H1

Hm
i

eklinde yazlarak zgl hz hesaplanr. Burada nceden tam santrifj pompa


dnel ark iin geerli olan zgl hz seilerek,
nq n .

Q
(H1 / i)3 / 4

(1.3)

eitlii yardm ile (i) kademe says bulunur. ekil (1.3)de bir kademeli santrifj
pompa rnei grlmektedir.
MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

Dnel
ark

Salmastra
Salmastra
Kapa

Salyangoz
Gvde

Yneltici
Gvde

ekil (1.3) ki kademeli santrifj pompa rnei.


B) ZGL HIZ BYK
Hesaplanan zgl Hz istenilen deerden byk ise pompa ift girili yaplarak
dnel arkn hesab gerei gereken debi,
Q1

Q
2

eitliinden bulunur. ift girili santrifj pompa ile ilgili rnek ekil (1.4)de
verilmitir.

ekil (1.4) Bir ift girili santrifj pompa rnei.

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

1.1.2. POMPA ML GC LE POMPAYI EVREN MOTOR GCNN


HESABI
A) POMPA ML GC HESABI:
Bilindii gibi pompa, suyu atmosfer basncndan alarak dnel ark iinde enerji
kazandrmak suretiyle daha yksek bir basnca karr. Dnel ark vastasyla
suya kazandrlan birim zamandaki enerji ML GC adn alr ve,
Pm g Hm Q 1
(1.4)
eitliinden hesaplanr. Bu eitlikte sadece pompann genel verimi
bilinmemektedir. lk hesaplarda pompa genel verimi tahmin edilir. Veya eitli
aratrmaclarn deneysel almalarna dayanlarak verilen verim erilerinden
seilir. Yahut genel verimi meydana getiren volimetrik verim, hidrolik verim ve
mekanik verimler tahmin edilerek,
v .h.m
(1.5)
eitlii yardm ile pompa verimi tespit edilir. zgl hzn 12 ile 50 deerleri
arasnda volimetrik, hidrolik ve mekanik verim iin aadaki deerlerin alnmas
nerilmektedir. Snrlar arasnda kalan deerlerin seimi tamamen imalatnn
tecrbesine kalm bir husustur.
0,88 v 0,99,
0,70 h 0,95 ,
0,85 m 0,98
Daha duyarl hesaplarda aratrmaclarn yaptklar deneysel almalar sonucu
izilen erilerden istifade edilerek pompa verimi tespit edilir. ekil (1.5).
ekil (1.7)de belli bal aratrmaclarn zgl hza bal olarak deien pompa
verim erileri verilmitir.
1,0
0,9

0,8
0,7
0,6
0,5
0,4
0,3
0,2
0,1
0,0
0

10

20

30

40

nq

50

ekil (1.5) zgl hza olarak pompa veriminin deiimi (KSB pompa fabrikasndan
Krisamn aratrmas.)
1 nolu eri salyangoz gvdeli pompaya ait,
2 nolu eri ise salyangoz, gvde ve yneltici arkla tehiz edilmi
pompaya aittir.
MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

Daha sonra temas edilecei gibi dnel ark kndaki suyun k mutlak as
2 , 10 o dan kk olursa, k mutlak hz c 2 deeri olduka byk olur ve bu
hzdan dolay meydana gelen dinamik basn enerjisi salyangoz gvdeden nce bir
yneltici arktan geirilerek basn enerjisine dnm salanr. ekil (1.5)de
verilen iki eri ile hem sadece salyangoz gvdeli, hem de yneltici arkla beraber
salyangoz gvdeli pompalarda zgl hza bal olarak pompa veriminin gidii
gsterilmitir. zgl hz bydke her iki durumunda da verimde iyileme olduu
grlmektedir. Bunun en byk sebebi ark biimidir. nk zgl hz bydke
dnel arkn radyal boyu ksalmakta ve srtnme yolu ile meydana gelen kayplar
azalmaktadr.
1,0

Maksimum Pompa Verimi %

Debi
0,9

0,8

0,7

0,6

0,5

10

15

20

30

40

50

60

80

100

zgl Hz nq

ekil (1.6) eitli debilerde tek girili, tek kademeli radyal pompadan yar
eksenel pompa tipine kadar deien zgl hzlarda alma noktasnn
en iyi verimde olduu durumda elde edilen pompa verim erileri (Nach
E. Makay und M.L.Adams, Franklin Institute Research
Laborattories. Power, July 1971, S.60/61).

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

ekil (1.6) da elde edilen verim erileri pompalar iin gayet geni bir alan
kapsamaktadr. Buradan seilecek verim deerinin pompadan elde edilen
maksimum verim olduu unutulmamaldr. Bu eriler vastasyla seilecek pompa
verimlerini hesaplarda kullanrken yaklak 5 puan daha dk alnmas nerilir.
Zira bu erilerin elde edilmi olduu ortamlarn gayet elverili olduu, ayn
artlarn pratikte uygulayacak bir pompa iin sz konusu olmayaca gayet aktr.

Kaak Kayplar
ark Srtnme Kayb
Hidrolik Kayplar

Pompa Yararl Gc

Mil Gcnn % si Olarak Kayp G

Mil Gcnn % si Olarak G

Mekanik Kayplar

zgl Hz nq

ekil (1.7) Q 0,1m 3 / s, n 25 d / s olan deiik zgl hzlardaki tek girili ve


tek kademeli radyal ve yar eksenel pompalarn en iyi verim noktasnda
altrlmas ile elde edilen g ve kayp alanlar (Yaynlanmam
diploma almas, Meining, TU Braunschweig, 1969).
ekil (1.7) incelendiinde kaak kayplarn kk zgl hzlarda nemli miktarda
artt grlmektedir. Bunun sebebi aada olduu gibi aklanabilir.
Bu deneylerde kullanlan dnel pompa arklarnn hepsi ayn dnme says ve ayn
debi iin imal edildiinden emme az lleri de ayndr. Bylece st yanakl
arklarn szdrmazlk aralklar lleri de yaklak ayndr. zgl hz kk olan
arklarn zgl kanat enerjisi ve dolaysyla aralk basnc zgl enerjisi daha
byk olmaktadr. Yani pompa ark k ile girii arasndaki statik basn
farknn artmasna sebep olmaktadr. Bu durumda zgl hz azaldka kaak
kayplar hzla artmaktadr.

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

Pompa Verimi

Ayn ekil incelendiinde kanat kayplarnn da toplam kayplarn nemli bir ksmn
meydana getirdii grlmektedir. Kk zgl hzlarda kanat kanallarnn dar ve
uzun olmas bu kayplarn bymesine sebep olur. zgl hzn ykselmesi ile
azalmaya balayan kanat kayplar takriben nq =30 iin en kk deerini alr.
zgl hz bu deerin stne knca kanat kayplar artmaya balar. Bunun en
byk sebebi yksek zgl hzlarda kanat kanallarndaki akn dk zgl
hzlardaki kadar iyi ynetilmemesidir.
Btn kayplar dikkate alnd zaman en iyi pompa verimi zgl hzn yaklak
nq =50 deerinde elde edildii grlmektedir.
Ayn debi deerleri iin ekil (1.6) ile ekil (1.7) karlatrldnda tam manas
ile bir uyumun saland sylenemez. Bunun en byk sebebi deneylerin farkl
ortamlarda ve deiik aratrmaclar tarafndan yaplm olmasdr.

zgl Hz nq

Yava ark (Radyal)

Orta Hzl ark

Hzl ark Eksenel ark

ekil (1.8) eitli debilerde zgl hza bal olarak elde edilen pompa verim
erileri (Worthington firmas laboratuar aratrmas).
ekil (1.8) de grld gibi, kk debi ve kk zgl hzlarda pompa verimi
genel olarak dk, byk debi ve yksek zgl hzlarda ise verimin artt
aikardr.

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

ekil (1.6), ekil (1.7) ve ekil (1.8) karlatrld taktirde, hesab ve izimi
yaplacak pompa tipi santrifj seilecek ise zgl hzn takriben 50 civarnda
olmas gerektiini ortaya koymaktadr. Zira bu alan civarnda pompa verimi en iyi
durumdadr.
Bylece (1.4) eitliinde bilinmeyen pompa verimi ya tahmin edilir veya verilen
erilerden seilerek pompa mil gc hesaplanr.
Son yllarda bilgisayarn en kk birimlere girmesi sebebiyle, pompa hesaplarn
bilgisayar tasarm ile vermek mmkn hale gelmitir. Fakat hesaplarn
yaplabilmesi iin grgsel sonulara dayanan eitlik veya erilerden yararlanmak
gerei gayet aktr. Bu yzden aada verilecek olan eitlik veya eriler yardm
ile pompa hesaplarn ilk yaklaklkla bilgisayar tasarm vastasyla yapmak
mmkndr.
Pompa verimi (1.5) eitliinde verildii gibi verimin arpmndan meydana gelir.
Bunlardan hidrolik ve volimetrik verim pompann i verimini verir.
VERM
Pompa iinde btn i kayplar kapsamna alan VERM,

mY
Pi

m Y
'

m Yi

'

m Q,

Y gH

Y
Yi

(1.6)

eitlii yardm ile bulunur. verim tanmlanmasndan sonra, i gcnde tarifi


gerekir.
G
Pompalarda milin makine iine aktard g olarak tanmlanan G,
Pi ( Q Qa ) Yk ( P Pa )

(1.7)

eitliinden hesaplanr. Eitlikteki Q yararl debiyi, Qa ise aralk veya kaak


debiyi temsil eder. Pc , arkn d yzeylerindeki srtnmeler sebebiyle
kaybedilen ve Watt olarak llen ARK SRTNME GCn temsil eder. Bu
gc grgsel sonulara dayanarak santrifj pompalar iin,

P 8.104 (106 / Re )1 / 6

D22

(1.8)

eitliinden hesaplamak mmkndr. Bu eitlikteki Reynolds says,


Re ( u2 D2 ) /(2 V)
yardm ile bulunur. Pa g kayb ise, pompa ark kanat kanallar arasndaki
aktaki bir yavalama sz konusu olduundan, ark k ortam ile kanat
kanallar arasnda bir akkan alverii yer alr. Bunun en byk sebebi k
ortamndaki snr tabakann gittike artan bir basnca kar akma durumunda
kalmasdr. Bu alveri kayb pompalara ait bir zellik olup imdiye kadar hesapla
tespit edilmesi mmkn olmamtr. Genellikle bu kayp normal yklerde hesaba
katlmaz.

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

ZGL KANAT ENERJS Yk VE KANAT VERM h (HDROLK VERM)


Pompa iindeki eper srtnmeleri ile kesit ve yn deiimlerinin meydana
getirdii basn drc kayplar ou zaman hidrolik kayplar olarak ta
adlandrld gibi yneltici ve dnel ark kayplar denilmesi daha uygun
olmaktadr.
Pompalarda, ark kanatlarnn akkana aktard zgl veya yararl enerji Y den
baka kayplar karlayacak bir ek enerjinin de kanatlar tarafndan aktarlan
toplam zgl enerji veya ZGL KANAT ENERJS Yk ile gsterilirse,
Yk Y Z h

yazlabilir. Burada Zh kanat kayp enerjisini temsil eder.


Kanat veya hidrolik verim iin,
h

Y
Y

Yk
Y Zh

(1.9)

eitlii verilir.
Hidrolik verim iin grgsel sonulara dayanarak eitlik veya erilerin verilmesi
de mmkndr. (3)te A. A. Lomakin tarafndan ilk hesaplarda kullanlmak zere
nerilen amprik eitlik zgl hz 10 ile 50 arasnda deien santrifj pompalar
iin geerlidir.
h 1 0,42 (1gdred 0,172 ) 2
(1.10)
Eitlikte dredmm olarak alnacaktr. (3)te ayrca D. J. Suchanoff tarafndan,

dred ( 4,0 4,5) 103 3 Q / n

(mm)

(1.11)

eitlii verilerek (1.10) daki hidrolik verimi kolayca hesaplamak mmkn


olmaktadr. (1.11) eitliinde Q debisi (m 3 / s) ve n dnme says (d/dak)
alnmaldr.
VOLMETRK VERM
Pompay meydana getiren elemanlardan dnel ark ile gvde arasnda biri dnen,
dieri sabit olduundan mutlaka bir boluun olmas gerektii aikardr. Bunun
yannda ark k ile girii arasnda bir basn fark olduundan, akkann
ounluu basma borusu vastasyla istenilen yere iletilirken, az bir ksm emme
azna doru kaacaktr ekil (1.9). Bu kaak debi miktar volimetrik verimi
tanmlamaktadr. ark hesabnda kullanlacak Q debisi yannda bu kaak debiden
dolay arkn iinden,
Q Q Qa
debisinin geecei aikardr. Bu yzden ark hesabnda Q,
kullanlmasnn gerei ortaya kmaktadr. Genel olarak Q debisi,
Q (1,01 1,05) Q

debisinin
(1.12)

eitlii vastasyla bulunur.


MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

ekil (1.9)da grld gibi santrifj pompa ark emme kenar ile srtndaki
anma bilezikleri boluklar 0,15 ila 0,35 mm arasnda tutulmas tavsiye
edilmektedir. Byk boluklarda kaak debinin artaca ve pompa i verimine
olumsuz ynde etkileyeceinden genel verimin dmesine sebep olacaktr.
Hidrolik verimde olduu gibi volimetrik verim iin de (3)te A. A. Lomakin
tarafndan verilen,
1
0,287
(1.13)
1 2/3
v
nq
amprik eitlik kullanlarak volimetrik verimi hesaplamak mmkndr. Veya direkt
olarak ekil (1.10)da (1.13) eitlii yardm ile elde edilen diyagramdan okunur.

Volimetrik Verim v

ekil (1.9) Dnel ark ile gvde arasnda kaak debinin meydana gelmesi.

v f(nq )

0,98
0,96
0,94
0,92
0,90

15

20

25

30

35 40 45 50 66,6
zgl Hz nq

ekil (1.10) zgl hza bal olarak deien volimetrik verim.


MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

10

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

MEKANK VERM
Bu kayplarn dnda, esas bakmndan birbiri zerinde kayan yzeylerin
oluturduu mekanik kayplar (d kayplar) nemlidir. Bu kayplarn salmastra ve
yatak srtnmeleri ile kavramadaki hava srtnmeleri sebep olur. Mekanik kaybn
sebep olduu MEKANK KAYIP G gz nnde bulundurularak kavrama veya mil
gc iin,
P Pi Pm
(1.14)
P ( Q Qa ) Yk ( P Pa Pm )
yazlabilir. Mekanik verim iin ise,
P
Pi
m i
P Pi Pm
yazlarak, pompa genel verimi,
m Y Pi
mY

i m
P
P Pi

(1.15)

eitliinden belirlenir.
Pompa genel verimi veya i verimi dorudan doruya deneysel yoldan elde etme
imkan olduu halde, kanat veya hidrolik verimin deneysel yoldan elde edilmesi
mmkn deildir. imdiye kadar elde edilen verim eitlikleri gz nne alnr ve
Pa 0 denilirse, hidrolik verim iin,
Q
1 a
Q
h

(1.16)
P Pm
1
P
eitlii elde edilir.
MOTOR GC HESABI
Pompa arkn dndrmek iin ya elektrik motoruna veya iten yanmal bir motora
ihtiya vardr. Yahut bir buhar trbini vastas ile de pompa arkn dndrmek
mmkndr.
Bilhassa elektrik motoru seilecek ise; mil gc ile motor gc arasnda uyum
salanmaldr. Mil gcnn motor gcnden byk olmas, tesise balanan motorun
yanmasna sebep olacaktr. Pompa imalats ile uygulaycs arasnda pompann
alma noktas olarak ksma erisinde bir noktada, daha dorusu bir tanm
alannda uzlama salanmaldr. Pompann ksma erisi yardm ile srekli iletme
blgesinde gerekli mil gc bulunabilir. zin verilen blgelerde ksma erisinin
deiimi ile pompa karakteristiklerinin deiimleri, dolaysyla dnme saysnda da
meydana gelebilecek deiimleri gz nnde bulundurularak motor glerine;
4 kw gce kadar %20
15 kw gce kadar %15
15 kw gten sonra %10
kadar fazlalk eklenerek motor gc bulunur.
MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

11

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

1.1.3. DNEL ARK ML APININ HESABI:


Genel olarak pompa dnel ark hesaplarna mil apnn bulunmas ile balanr. ark
mil ap d; milin aktard dnme momenti Md ve mil malzemesinin emniyet
gerilmesi em yardm ile hesaplanr. Makine elemanlar dersinden bilindii gibi mil
ap eitlii,

16 Md

em

(1.17)

eklindedir. Bu eitlikte Md~(P/n) olduundan ve sabit deerlerde kk dna


karld takdirde,

P
(1.18)
n
eitlii elde edilir. Bu eitlikteki mil ap d (cm) olarak istenirse elektrik motoru
gc kw ve dnme says n, d/dak alnmaldr. Emniyet gerilmesine bal olarak
deien c katsays iin (1)de,
d c

em

Bar

100

150

200

300

400

17.1 14.9 13.6 11.8 10.8

Deerlerinin kullanlmas ngrlmtr.


Pompa mili sevk edilecek akkann zelliine gre seilmelidir. Genel olarak mil
elii kullanlr. Baz durumlarda paslanmaz elik elektroliz yolu kaplanm elik,
karbonlu elik vb. malzeme kullanlr. Mil apnn ilk hesabnda em =200400 bar
snrlar arasnda alnmas tavsiye edilmektedir. (1), (2), (3). Fakat kademeli
pompalarda bu deer 120 bar civarnda alnmas nerilmektedir.
Hesap sonucu bulunan mil apnn norm yani standart apa uymas ekonomiklik
ynnden tavsiye edilir. Standart mil aplar ise mm olarak 15, 20, 25, 30, 35,
40, 50, 60, 70, 80, 90, 100,... eklindedir.
2. POMPAYI MEYDANA GETREN ELEMANLARIN HESABI
Tek kademeli bir santrifj pompa; dnel ark, salyangoz gvde, szdrmazlk
elemanlar ve ypranma halkalar gibi paralardan meydana gelir. Bunlarn hesab
ve seimi aadaki gibi yaplr.
2.1. DNEL ARKIN BOYUTLANDIRILMASI
Pompann ana organ olan dnel ark; emme az, kanatlar ve basma azndan
meydana gelir. Hesaplara emme azndan balanr.
2.1.1. DNEL ARK EMME TARAFI
ekil (2.1)de bir dnel arkn kesit resmi zerinde gerekli byklkler
gsterilmitir.
MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

12

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

ekil (2.1) Pompa dnel arknn kesit resmi ve gerekli byklkleri.


Pompann daha nceden verildii iin sreklilik denklemi yardmyla,

Q
(DE2 dg2 ) cE
(2.1)
4
ya emme hz seilerek, emme kenar ap bulunur veya emme kenar ap
seilerek emme kenar hz hesaplanr.
Emme kenar hzn seerken, pompa arkn etkileyecek kavitasyon olayn
unutmamak gerekir. Hz byk seilirse, boru ap kk olur ve maliyet azalr.
Fakat byk emme hzlarnda, basn dmeleri sz konusu olacandan kavitasyon
olay balayabilecektir.
Emme borusu boyu basma borusuna gre ok kk olduundan boru apnn makul
snrlar da seilmesi ile maliyete etkisi nemli olmayacaktr. Pompann emme
kenar hz genel olarak,
2 m / s cE 4 m / s
snrlar arasnda deiir. Eksenel ve biriktiricili pompalarda, yani byk debi
ihtiyalarnda bu hz 5 m/s ve daha byk seilebilir.
Emme borusundaki veya arka giriteki cE emme hz iin iki ayr metot ele
alnarak sonuca gidilecektir.
1. YOL
(1)de detaylar verilen yoldur.
Hidrolik makinalar dersinden bilindii gibi bir pompada emme flandaki zgl
enerjiden buharlama basnc enerjisinin karlmas ile elde edilen enerjisine
EMMEDEK NET POZTF ENERJ (ENPE) deniliyordu ekil (2.2).
MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

13

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

hE

Emme Flan

hE

hE

ekil (2.2) Dnel pompa, emme borusu ve geometrik emme yksekliinin


llmesi,
a) Dey eksenli pompalarda,
b) Yatay eksenli byk pompalarda.
Buharlama basnc pb ile gsterilirse ENPE iin,

c2
Pb
p pb
p pb
(2.2)
e
E A
g he ZE

yazlr. Eitlikten ENPEnin pompann kendisine deil fakat pompann emme


tarafndaki tesisata ait byklklere bal olduu grlmektedir. Kavitasyonun
nlenebilmesi iin ENPEnin (ENPE pompa tesisatnn (ENPE)/g=HHA emmede net
pozitif yk (ENPY) olarak ta tanmlanmaktadr.) en azndan pompa emme
azndaki dinamik dm y ye eit olmas gerekir. Buradaki dinamik dm ise
(bu y dinamik dm y/g= HH pompann dinamik dm yk olarak ta
tanmlanr.) emme azndaki srtnme kayplarnn karlanmas ve akkann
kanatlar aras kanallarda mevcut en byk hz kazanabilmesi iin gerekli olan
enerjidir. y dinamik dm sadece pompann kendisine bal olup pompa ile
belirlidir. y enerjisi; dnme saysna, debiye ve yapmn iyiliine baldr. wo ve co
kanat emme kenar nndeki bal ve mutlak hzlar, w ve c iki deneysel sayy
gstermek zere,
ENPE EE

Wo2
c2
c o
(2.3)
2
2
eitlii yazlabilir. Eitlikten y enerjisi kk olan bir pompann emme
yeteneinin iyi olaca aikardr. Baka bir deyile kayplarn yok sayld, kanat
kalnlklarnn sonsuz kk ve hz dalmlarnn elenik olduu ideal bir pompada
c=1 ve w=0 olur. Bylece y enerjisi en kk deerini alarak co hznn hz
enerjisine eit olur. Gerekte byle bir durumun meydana gelmesi sz konusu
olamaz. y eitliindeki co mutlak hz ortalama bir deer olup, ilgili kesitte
y w

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

14

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

elenik bir hz dalm yoktur. Dolaysyla c says her zaman 1 den byk
deerler alr. Allagelmi pompa hesaplarnda c says,
1,05 c 1,2

deerleri arasnda seilmektedir. Dier taraftan emme kenarnda kanatlarn


varlndan dolay elenik olmayan bal hzlarn etkisi kendisini gstererek w
says tanmlanmasnn zorunlu olduunu gstermitir. Bu say genel olarak,
0,05 w 0,03

deerleri arasnda deimektedir. Radyal pompa hesaplarnda w=0,3 ve c=1,2


alnmas tavsiye edilmektedir.
Dinamik dm y nin bal giri ak oa ya bal olduu gsterilebilir. Bu
ball gstermek suretiyle oa bal giri ak asnn daha kk y
deerlerini salayacak optimum deerini bulmak mmkndr. Kavitasyon olay
ekil (2.1)de grld gibi a noktasndan balayacandan buradaki oa
asnn optimum deerini bulmak gerekir. ark giri ap D1 mil eksenine paralel
alnrsa giri az boyunca bu a sabit kalacaktr (ekil (2.1) deki ab durumu).
Fakat ayn ekilde kanat balangc emme kenarna doru ekilirse a ile d
arasnda deien bir oa as meydana gelecektir.
Emme aznda dnmesiz ak kabul yaplarak, yani 0 ao 90 0 olduu
varsaylarak,

woa

u a
Cos oa

DE n
Cos oa

co u a tan oa DE n tan oa

(2.4)
(2.5)

yazlabilir. Sreklilik denkleminden yararlanlarak,


Q AE co

D2 k DE n tan oa
4 E

elde edilir. Bu eitlikte k emme az ile gbek ap arasnda


dg2
k 1 2
DE

(2.6)

(2.7)

olarak tanmlanan DARALMA SAYISI adn alr. imdiye kadar karlan


eitliklerden yararlanarak DE ap iin,
4 Q
(2.8)
DE 3 2
k n tan oa

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

15

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

elde edilir. Bu eitlik (2.4) ve (2.5) eitliklerine konulup, elde edilen sonular
(2.3) eitliine gtrlrse,
4 n 2 Q

2 y
k

2/3

w

c tan4oa/ 3
2
2/3
( Cos oa )

(2.9)

bants bulunur. Eitlikteki w , c , Q ve k deerleri verildii takdirde y


sadece oa nn fonksiyonu olur. Eitliin sa tarafnda parantez iindeki ifadenin
oa ya gre trevi alnp sfra eitlenerek, y yi en kk yapan optimum oa

deeri bulunur.

tan ( oa )opt

w
1

2 w c

1
1

2 1 c
w

(2.10)

Eitlikte grld gibi ( oa ) as c / w oranna baldr. Alla geldii ekilde


w 0,3 ve c 1,2 alnp oa as iin,

oa 17o 32
deeri bulunur. c / w 7 oran iin,
oa 14 o

bulunur. Bu sonulardan, kavitasyon olay bakmndan bal giri ak asnn


kk olmasnn uygun olduu grlmektedir. Halbuki yaplan deneysel
aratrmalarda, verim bakmndan kanat giri asnn 15o den kk olmamas,
hatta kk pompalarda 18o den biraz byk seilmesi tavsiye edilmektedir.
(1) de Petermann oa asnn optimum deerinin hesab iin k ve dolaysyla
(dg/DE) orannn sabit kabul edilmesinin, hesaplarn basitletirilmesini saladn
ifade etmitir. Uygulamada genellikle dg verildii halde DE ve haliyle (dg/DE), cme
ve dolaysyla oa bal olarak deiecei aikardr. Bu durumda DE apnn
optimum deerini hesaplayabilmek iin o 90 0 kabul ile,

(DE ) opt

w c 4 2 Q 2
4 2 dg2
w

(2.11)

eitliinin kullanlmasn tavsiye etmitir. w 0,3 ve c 1,2 alnarak yaplacak


basit bir hesaplama ile,

(DE )opt

18,1 (

Q 2 / 3
)
dg2
n

(2.12)

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

16

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

elde edilir. Bu eitlikte Q debisi m 3 / s, n dnme says d/dak ve dg m


alnacaktr. (5)te E. De KOVATS ise emme kenar nnde o 90 0 kabl
yaplsa bile azda olsa kanlmaz bir n dnmenin mevcudiyetinin gsterilmesinin
mmkn olduunu syleyerek DE emme kenar ap iin,

Q 2 / 3
(2.13)
)
dg2
n
eitliinin kullanlmasn nermitir. Bu eitlikte de debi m 3 / s, dnme says
(D )opt

24,3 (

d/dak ve dg m olarak alnacaktr.


(2.12) ve (2.13) eitliklerinde sadece seilerek k daralma says sz konusu
olmaktadr. Bu seildii takdirde optimum emme kenar ap bulunur ve sreklilik
denklemi yardm ile de cE hz hesap edilir. k daralma says genel olarak,
0,75 k 0,85
deerleri arasnda seilir. Alt deerlerin ok kademeli pompalar iin seilmesi
tavsiye edilmektedir.
Tek kademeli santrifj pompalarda k daralma says iin bu deiim snrlar
yannda, gbek apnn mil apndan takriben 12 ila 20 mm daha byk alnmas
suretiyle belirlenmesi de yaplmaktadr. lk hesaplamalarda dg=1,5.d alnmas da
nerilmektedir.
nceden k daralma saysnn seilmesi suretiyle yaplan hesaplarn izimi
gerekletirildikten sonra tekrar gzden geirilmesi gerekir.

2. YOL
(4)te detaylar verilen yoldur.
ekil (2.3)de grlen hz geni dnel ark kanat balangc nnde ve kanat
giriinden bamsz olarak izilmitir. o ak as radyal arpmasz bir giri
kabul edildii iin 90o alnm olup, oa as ise kanat giriine ok yakn fakat
giriten bamsz bir a olarak dnlmtr.

w0

c0
0

0
u1

ekil (2.3) Dnel ark kanatlar nnde, kanat giriinden bamsz giri hz
geni.
MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

17

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

Kanat balangc ekil (2.1)de olduu gibi ister (ab) durumunda, isterse (ac)
durumunda olsun o asnn giri boyunca deiimim ok azdr. Bu yzden
silindirik kanatlarda olay (ef) orta akm yzeyine indirgenerek zlr.
Radyal kanadn daha kararl bir ksma erisi vermesi ve emme yeteneinin artmas
iin giri kenar emme azna doru ekilir. (ekil (2.1)de (a d) durumu). Bu
durumda o asnn giri boyunca deiimi olduka fazla olduundan kanat girii
dnk kanat biiminde gerekletirilir. (Francis tipi kanat) ekil (2.4).

dg

DE

D2

b2

ekil (2.4) Dnk kanadn (Francis tipi kanat) nokta nokta metoduna gre izimi,
Hesaplamann kolay olmas ynnden pompa ark kanat balangc ekil (2.1)de
grld gibi (ab) hatt olsun.
ekil (2.3)deki hz geninden yararlanlarak,
c
tan o o ,
u D1.n
u
(2.14)
co
tan o
D1 n
elde edilir. Bu eitlikteki co hz kanadn hemen nnde fakat kanat giriinden
bamsz suyun mutlak hzdr. co hz genel olarak emme kenar hz . cEden
byktr. cE ile co hz ve DE ile D1 aplar arasnda,
co C

D1 D
bantlar yazlarak o as iin,
tan o

veya cE hz iin,
c

c
D n

D n tan o

(2.15)

elde edilir.

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

18

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

DE emme kenar ap sreklilik denkleminden,

Q
(DE2 dg2 ) cE ,
4
dg2

2
Q
DE (1 2 ) cE ,
4
D

DE

( Q Q Qa )
(1

dg2
DE2

) k

4 Q
k c

(2.16)

eklinde elde edilir. (2.15) ve (2.16) eitlikleri yardm ile,

4 tan o 2
(2.17)
c
Q n 2
cE c 3 Q n2
2
k
cE hzn veren eitlik bulunur. Bylece cE emme kenar hznn Q debisi ile
dnme saysna bal olarak deitii grlr. (2.17) eitliindeki C sabiti ise,
3

cE

4 tan o 2
dir. o as genel olarak,
k 2
12 o o 22 0

arasnda deiir. Kavitasyondan korkulmad zaman kanat kayplarnn kk


tutmak iin o asnn byk olmas istenir. Bunun yannda silindirik kanatlarda
byk o alar, dnk kanatlarda kk o alar seilir.
Burada belirtilmesi gereken bir husus o asnn kanat giri as 1 ile
kartrlmamasdr. nk dnel kanatlarn sonlu kalnlklarndan dolay kesit
klmesi yznden 1 as srekli o asndan byk olur.
ve saylar, dnk kanatlarda 1e eit alnr. Silindirik kanatlarda genellikle
1,05 ila 1,1 arasnda seilmesine karlk; , 0,9 ila 1,1 arasnda seilir.
(2.17) eitlii ele alnarak eitli dnme hzlar ile debiye bal olarak deien
emme kenar su hz erileri elde etmek mmkndr. ekil (2.5)

m3/saat

ekil (2.5) (2.17) eitliine gre izilen cE hz erileri. Erilerin eldesi iin
o 16 o ,
0,95,
1,05
ve
k 0,08 kabul edilmitir.
MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

19

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

EMME BORUSU API HESABI


Dnel ark emme kenarndaki cE emme hz tespit edildikten sonra, emme borusu
ap hesaplanr. Emme borusu apna etkileyen en nemli husus kavitasyon
olaydr. Bu yzden genellikle emme borusu ap, basma borusu apndan byk
tutulur. Emme borusu ile dnel ark emme kenar ap arasnda eitlik yoksa
balantnn ekil (2.6)da grld gibi yaplmas gerekir.
Baz durumlarda 90olik dirseklerle emme borusunu balamak gerekir. Bu durumda
byk erilik yarapna haiz dirsek tercih edilmelidir.

ekil (2.6) Emme borusunun pompa emme azna balanmas.


Dier taraftan boru aplar da mil aplar gibi standart imal edildiinden, emme
borusu ap iin standart ap seilmesi gerekir. Emme borusu ap standart apa
gre dzeltildikten sonra, emme borusu iindeki emme hz tekrar
hesaplanmaldr. Baz boru standart aplar unlardr. 32, 40, 50, 65, 80, 100,
125, 150, 200, 250 mm vb....
DNEL ARK GR API DI, GR GENL bI VE GR KANAT
AISI
ark giri ap DI genel olarak emme kenar ap DEden biraz byk alnr ekil
(2.6). Pompann emme yeteneini arttrmak ve ksma erisinin gidiini kararl
klmak iin kanat balangc emme azna ekilir. Bu durumda kanatlarn silindirik
kanat biiminde yaplmasn salamak iin ekil (2.1)de grld gibi a as ile
d as arasndaki farkn 6oyi gememesi gerekir.
Sreklilik denklemi yardm ile,
Q
Q
b1

(2.18)
t1 1
D1 Com
D1 Cm
t1
ark giri genilii bulunur. Giri hz geni ekil (2.3)de gz nnde
bulundurularak,
u D1 n ,

c1 Sin 1 cm , cm com

t1
t1 1

byklkleri ve 1 giri ak as yardm ile izilir


ekil (2.7).

ekil (2.6) Tam santrifj pompa ark


kesit grn ve ana byklkleri.

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

20

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

w
c1

e1

ekil (2.7) Dnel ark giri hz geni ve giriteki daralma.


( t1 ) / ( t1 1 ) daralma says ileride kontrol edilmek zere tahmin edilir. lk

hesaplamalarda bu say yaklak 1,25 civarnda alnr. Bylece 1 giri kanat as,

tan 1

c1 Sin 1
Com
t1

u c1 Cos 1
u1 Co Cos o t1 1

eitlii yardm ile bulunur. 1 90 o olduundan bu eitlik,


c
t1
c
tan 1 1 o
u1
u1 t1 1
ekli ile ortaya kar. Bylece o as ile 1 as arasnda,
t1
tan 1
tan o
t1 1

(2.19)

(2.20)

(2.21)

bants yazlabilir.
Genel olarak 1 kanat giri as 15o ile 30o arasnda deiir. Baz zel durumlarda
40o ye kadar yaplabilir.
Daha nce de akland gibi dnel arkta dkm kolayl ynnden DI ap mil
eksenine paralel bir ekilde dnlr. ekil (2.8)de grld gibi tek erilikli
yaplacak bir kanat hesab iin nceden i ile d arasndaki as farknn 6oden
kk olmas gerektii ifade edilmiti. Bu durum salandktan sonra d1 d 2 orta
ak izgisinin emme kenar ile kesitii A noktasnda c 1 hz radyal dorultudan
1 as kadar saptndan (2.20) eitliinde c 1 yerine,
cr c1 Cos 1

deerini koymay unutmamak gerekir.


1 as deeri ark izimi yaplarak bulunur.
ekil (2.8) Kanat balangcnn emme azna
ekilmesinde c 1 hznn durumu,

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

21

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

2.1.2. DNEL ARKIN BASMA TARAFI


Hidrolik makinalar dersinden bilindii kanat kuvvetlerinin momenti veya dnel
ark girii ve kna bal harekette Bernoulli Denklemi uygulamak suretiyle
AKIM MAKNALARI TEMEL DENKLEMnde elde etmek mmkndr.
Yk u2 c3u u1 cou
(2.22)
1754 ylnda L. Euler tarafndan verilen bu eitlik EULER DENKLEM olarak
anlr.
ekil (2.9)da izilmi hz genlerinden A 2 B 2 C 2 kanat uyumlu ak iin elde
edilmi olan k hz genidir. Kanat aklnn bir sonucu olarak ark iinde
meydana gelen G DMnden dolay A 2 B 2 C 2 k hz geni yerine
A '2 B 2 C 2 k hz genine brakr.

Sreklilik denklemi sebebiyle debi ve ona bal olarak c 2m meridyen hz ayn


kalacandan k hz geni tepesi A, u2 hzna paralel kalarak yer
deitirmitir. k mutlak hznn evresel bileenin A 2 A '2 c 2u c '2 kadar
azalmas veya 2 asnn 2 '2 kadar daha byk alnmas, pompalarda g
azln gsteren bir durumdur.

ekil (2.9) Sonlu ve sonsuz kanat durumlarnda bir pompann basma kenarndaki
hz genleri ile basma kenarndaki kanat ekli.
Dier taraftan kanatlarn sonlu kalnlkta olmasndan dolay kesit daralmas gz
nnde bulundurulmaldr. ekil (2.9)da grld gibi komu iki kanadn ular
arasndaki yayn uzunluu,
D2
t2
z
eitliinden bulunur. te yandan evresel ynde llen kanat kalnl 2 ise,
e2
2
(2.23)
sin 2
eklinde yazlabilir. Bylece c 2m meridyen hz ark dnda azalarak,
t 2
c3m c2m 2
t2

(2.24)

deerine der. (t 2 2 ) /(t 2 ) k daralma says adn alr. Bu deer pratikte,

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

22

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

0,9

SMAL ALLI

t2 2
1,0
t2

snrlar arasnda seilir. Kanat kalnlnn basma kenarndaki etkisi az olduundan


bu deer basit radyal arklarda genellikle 1,0 civarnda alnmas tavsiye
edilmektedir.
Pompa arklarnda genellikle giriten nce bir yneltici bulunmadndan akkan
arka dnmesiz girer. Bu giri esnasnda o 90 o dir.
Bu ise (2.22) denkleminin sa tarafndaki ikinci terimde c ou 0 demektir.
Bylece pompalar iin ZGL KANAT ENERJS,
Yk u2.c3 u

(2.25)

eitliinden hesaplanr.
Sonsuz sayda kanat kabul halinde ekil (2.9)daki A 2 B 2 C 2 hz geni geerli
olur ve Yk ZGL KANAT ENERJS,
Yk u2.c2 u

(2.26)

eitliinden belirlenir.
KANAT IKI AISI
ark basma tarafndaki 2 kanat as genel olarak;
15 o 2 40 o
arasnda seilir. lk hesaplarda kanat as 30 o civarnda seilir. Hesaplarn
kontrol srasnda uygun deer kmazsa 2 as uygun ekilde tekrar seilerek
hesaplara devam edilir. Byk 2 alarnda dz ksma erileri, kk kanat k
alarnda ise kararl ksma erileri elde etmek mmkndr.
KANAT SAYISI
Radyal arklarda kanat says seimi nemlidir. Gereinden fazla kanat says
seilirse srtnme yzeyi artacak, enerjinin bir ksm srtnme dolaysyla
kaybolacaktr. Dier taraftan kanat says gereinden az seilirse kanat yzeyleri
gerekli kanat basncn tayamayacaktr. Kanat kanallarnda cidarlardan
ayrlmalar meydana gelecektir. Bu sebeplerden dolay optimum kanat seimine
allmaldr. Aratrmaclar uygun kanat yzeyi iin,

sin m
(2.27)
c
tm
eitliinin salanmasn istemektedirler. Bu eitlikte,
2 rm
2
tm
,
m 1
,
1,6 c 2,2 ,
z
2
alnacaktr. ekil (2.10)

r2 r1

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

23

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

ekil (2.10) Kanat saysnn belirlenmesi.


(2.7) eitliinde t m deerinin karl koyulup z kanat says tek braklrsa,
2 rm
2 rm
2
z c
Sin m ,
z k
Sin 1
,
c k

2
elde edilir. Basit radyal arklarda r2 r1 olduundan tam santrifj pompalar
iin KANAT SAYISI,

z k

D2 D1
1
Sin 2
D2 D1
2

(2.28)

eitlii yardm ile bulunur. Eitlikteki k deeri (5 k 7 ) arasnda seilir.


Genellikle bu deer 6,5 civarnda alnr.
ARK EVRESEL HIZI u2NN SEM
evresel hz u2 akm makinalar temel denklemini meydana getiren terimlerden
biri olduundan seimi nem kazanmaktadr.Yksek evresel hza karlk b2 kanat
k geniliinin klmesi kanat kanallarnn daralmasndan dolay srtnmeyi
arttrp hidrolik verimin dmesine sebebiyet verecektir. Ayrca (1.8) eitliinde
grld gibi ark srtnme kayb basit bir dzenleme yaplarak,
u5
P n 2 D25 22
(2.29)
n
evresel hzn 5. kuvveti ile doru orantl artt ifade edilebilir. Bunun yannda
evresel hzn byk olmas dnme saysnn byk olmasna, dolaysyla pompa
boyutunun klmesine ve maliyetin dmesine sebep olacaktr. Btn bu
sebeplerden dolay uygun bir evresel hzn seilmesinin gerei ortaya
kmaktadr.
(1), (3), (4) ve (5)te basn says tanmlamas yaplarak,
2Y

(2.30)
u22
eitliinden evresel hzn hesaplanmas nerilmektedir. (1)de Petermann tepki
derecesinin 0,6 ile 0,75 aralnda deitii radyal tip pompalarda basn
saysnn 0,9 ila 1,3 arasnda deitiini ifade ederek,basn says ile tepki
derecesi arasnda,
4 (1 r ) h
(2.31)
MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

24

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

bantsnn kullanlmasn tavsiye etmitir. Dier taraftan yine (1)de evresel


hzn seildikten sonra, ekil (2,9)daki k geninde grld gibi c2u hz
iin,
c2u B2C2 D2C2 u2 c2m cot 2
yazlarak, u2 hz ikinci dereceden bir denklem eklinde,
c2m
c2m
u2
(
) 2 Yk
2 tan 2
2 tan 2

(2.32)

eitliinden kontrol edilmesinin gerektii ifade edilmitir. Seilen u2 hz ile


hesaplanan u2 hz arasnda uygunluun mutlaka salanmasnn icap ettii
belirtilmitir.
(4)te ise 2 30 o ve D 2 / D 1 2 ve zgl hzn n q 30 olduu ve pompann en iyi
verim noktasnda alt durumda basn says iin aadaki deerlerin alnmas
nerilmitir.
1,0 ... 1,1
k yneltici arkl pompalarda
Sadece salyangoz gvdeli pompalarda
Yneltici halkal pompalarda

0,9 ... 1,0


0,85 ... 0,95

(3)te tam santrifj pompalarn tepki derecesinin 0,70 ila 0,75 arasnda deitii
ifade edilmitir.
(6)da eitli zgl hzlarda deiim gsteren basn says, d 2 / D oran, b 2 / D 2
oran, debi says ve kanat says hakknda bilgi veren bir diyagram verilmitir.
ekil (2.11), Bu diyagram, dier otoritelerin verdikleri deerlere uyum
salamaktadr.
z

1,2

10

1,0

0,8

0,6

D2
DE 4
2
0

0,4
0,2
0

0,2

0,1

b2
D2
0

20

40 60

80 100 120 140 160 180 200 220

nq

ekil (2.11) Dnel pompalarda zgl hza bal olarak deiim gsteren baz
karakteristik byklkler,

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

25

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

TAM SANTRFJ POMPALARDA TEPK DERECES


Herhangi bir hidrolik makinede TEPK DERECES,
r=(Aralk Basnc zgl Enerjisi)/(zgl Enerji)=Ya/Y
(2.33)
olarak tanmlanr. Temel denklemden yararlanarak tam santrifj pompalar iin
tepki derecesi,
c
Yk
(2.34)
r 1 3u 1
2 u2
2 u22
yaklak eitlii ile verilmektedir. (1), (4)

ARKIN BASMA KENARINDAK c2m MERDYEN HIZI


arkn basma kenarndaki mutlak hzn meridyen bileeni c 2m hz genellikle,
(2.35)

c2m ( 0,5 1,0 ) com

com hzna bal olarak bulunur. Radyal pompalarda c2m hz come yakn olarak
seilir. arkn emme kenarnda belirtildii gibi co veya com hz ce hzndan
genellikle byktr. com hz,
com (1,05 1,1) c
(2.36)
eitliinden bulunur. Tam santrifj pompalarn
c2m 0,9 com eklinde alnmas nerilir.

ilk

hesaplarnda

bu

hz

DNEL ARK IKI GENL b2


c 2m hz belirlendikten sonra sreklilik denklemi yardm ile b 2 ark k
genilii hesaplanabilir.
b2

t2
Q

D2 c2m t2 2

(2.37)

POMPALARDA G AZLIININ HESABI


Akkann kanat kanallar iindeki dolanm bir g azlna sebebiyet vermekte ve
k hz geninde grld gibi A 2 A '2 c 2u c 3u sapmas meydana gelmektedir
ekil (2.9).Bu sapmann hesaplanmas gerekir.
imdiye kadar g azl iin srtnmesiz ak kabulne dayanan metotlar
gelitirilmesine ramen kullansz sonular verdikleri tespit edilmitir. (1), (2).
Bunun iin uygulamada yaklak metotlarn kullanlmas nem kazanmtr. Burada
ok sk kullanlan Pfleiderer Metodu verilecektir. Bu metodun en iyi taraf btn
kanat ekilleri iin geerli olmasdr. Kanat zerindeki kanat basnc dalmnn
elenik olduu esasna dayanan bu metotta sonsuz kanat kabul altndaki zgl
kanat enerjisi Yk ile zgl kanat enerjisi arasnda,

Yk Yk (1 p)

(2.38)

tanmlamas yaplarak p iin,


r22
p
zS
'

(2.39)

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

26

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

eitlii verilmitir. Bu eitlikteki byklkler


ekil (2.12)de gsterilerek anlamlar aadaki
gibidir.
ekil (2.12) Bir radyal pompa dnel arknn
meridyen kesiti zerinde g
azlnn belirlenmesi iin gerekli
byklklerin gsterilii.
r2 : ark basma kenarnn yar ap
z : Kanat says
S : Giri ve k kenarlar arasndaki AB orta
ak izgisinin deme eksenine gre statik momenti.
Bu moment,

r2

r1

r dx

(2.40)

eitlii ile ifade edilir.


: ark biimine ve arktan sonra konulmu yneltici dzenine bal bir katsay.
Deneysel almalara dayanarak katsays iin arkn durumuna gre aadaki
deerler verilmektedir.(1), (2).
Tam santrifj arklar iin arktan sonra kanatl yneltici olma hali:
Bo

0,6 (1
)
60o
Sadece yneltici olarak salyangozun kullanlmas durumu:
o

( 0,65 0,85) (1
)
60o
Yar eksenel ve eksenel arklar iin:
o
(1,0 1,2) (1
)
60o
eitlii yardm ile g dm katsays belirlenir.

(2.41)

(2.42)

(2.43)

Btn eitliklerde 2 as derece olarak alnmaldr. Basit radyal ark iin (2.40)
eitliinde dx=dr yazlarak,

r2

r dr

r1

S (1 / 2) (r22 r12 )

bulunur. Son elde edilen eitlik (2.39) eitliine gtrlerek,

1
p 2

z 1 (r1 / r2 ) 2

(2.44)

bants elde edilir.


MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

27

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

ark giri ve k aplar oran yaklak D1 / D2 1 / 2 olduu takdirde (2.44)


eitlii,

3 z
ekline dnerek basit hale gelir.

(2.45)

2.1.3. DNEL ARKIN ZM


arkn emme ve basma taraflar ile ilgili byklkler hesaplandktan sonra imalat
resminin izimine geilir. Genel olarak ark iin bir kesit bir de kardan
grnn izmek yeterli olmaktadr. Kesit resminde arkn n ve arka
kapaklarn durumu, kar grnnde de kanatlarn gidii gsterilmektedir. Kanat
izimi eitli metotlara gre gerekletirilir. Bunlar tek daire metodu, ift daire
metodu, nokta kanat izim metodu vb. metotlardr.
Son yllarda yaplan deneysel almalarla tek daire metodu ile gerekletirilen
kanatlarn iyi bir kanat ekli olduu ifade edilmektedir (1),(6).
ARKIN RADYAL KEST RESMNN ZM
ekil (2.13)de arkn radyal kesit resmi izilmitir.
izime nce mil ekseni ile balanr. Sra ile d, dg, DE, D1 ve D2 ap izgileri mil
eksenine paralel olarak izilir. Dkm kolayl ynnden D1 giri ap mil eksenine
paralel dnlmtr. D1 ap DE den biraz byk alnmtr.
Daha sonra D1 ap izgisi zerinde bir A noktas iaretlenerek b1 ark giri
genilii belirtilir. st yanan veya n kapan balang noktas d1, arka veya
srt tarafn balang noktas i1 olsun. i1 den itibaren bir dey izgi izilip D2 ap
izgisi ile kesitii i2 noktas bulunur. i2 noktasndan itibaren b2 ark k
genilii iaretlenerek d2 noktas elde edilir.

N KAPAK

ARKA
KAPAK

ekil (2.13) Tam santrifj pompa


arknn radyal kesit
resmi.

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

28

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

st ve arka kapak kalnlklar genellikle kanat kalnlklar kadar veya biraz daha
byk seilir. Bu durum tamamen imalaty ilgilendiren bir husustur. Genellikle
arklar dkmden elde edildii iin kalnlklarn fazla dk olmamasna dikkat
etmelidir. Zira dkm ilemleri srasnda maann yerletirilmesi veya baka bir
durumdan dolay st ve arka kapakta eit olmayan bir kalnln meydana gelmesi
basn altnda bulunan arkn delinmesine sebebiyet verir.
n veya st kapan izimi yaplrken rd yar apnn rd (1 / 2) b alnmas
nerilmektedir (3). Bylece suyun arka uygun bir ekilde arpmasz girii
salanm olur. arkn n ve arka tarafnda ypranma halkalarnn yerletirilecei
konumlarn uzunluklar ileride verilecek labirent hesab ksmnda anlatlacaktr.
ri yar ap seilirken arkn giriinden i1 konumuna doru tedrici bir azalmann
olduuna dikkat etmelidir.
arkn radyal kesitinde b1 geniliinden b2 geniliine gidilirken cm hznn
dorusal olarak deiiminin salanmas gerekir. Bylece suyun arkn giriinden
kna kadar uygun bir ekilde hareketi elde edilir.
TEK DARE METODU LE KANAT ZM

ekil (2.14) Tek daire metodu ile kanat izimi

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

29

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

nce 0 merkezli D1 ve D2 apl daireler izilir. D1 apl dairenin zerinde bir A


noktas iaretlenir. 0A dorusu ile ( 1 2 ) as yapan 0C dorusunun D2 apl
daireyi kestii C noktas bulunur. CA dorusu uzantsnn D1 apl daireyi kestii B
noktas kanat balang noktas olur. 0C dorusu ile 2 as yapan CD dorusu
izilir. 0B ile de 1 as yapan BE dorusu izilir. 0B ile de 1 as yapan BE
dorusu izilerek iki dorunun kesim noktas F kanat daire yaynn merkezi olarak
bulunmu olur. F merkezli B ve Cden geen daire yay izilerek kanadn bir
blm izilir. Gerekli kanat kalnl verilerek dier ksm izilir. Bylece kanadn
izimi tamamlanm olur.
ark imalatnda malzeme olarak oklukla normal dkm veya elik dkm malzeme
kullanlr. Kanat kalnlklar arkn byklne gre deiim gsterir. Normal
dkme demir malzeme kullanld takdirde kanat kalnlklar 3 ila 10 mm
arasnda deiir.
Malzeme elik dkm ise kanat kalnl 4 ila 10 mm arasnda yaplr.
Bir kanat izimi yapldktan sonra dier kanatlarn merkezleri de 0 merkezli F
noktasndan geen daire zerinde olaca aikardr.Bu daire zerinde kanat says
iaretlenerek dier kanat izimleri de yaplabilir.
Tek daire metodu ile izilecek kanat iin pratik olarak,
r22 r12
1
(2.46)
R FB FC .
2 r2 Cos 2 r1 Cos 1
eitliinden yararlanlarak ta izim gerekletirilebilir. Bu tarz kanat iziminde c
ile w hznn veya as deiiminin srekli olmasna dikkat etmek gerekir.
FT DARE METODU LE KANAT ZM
Kanatlar arasndaki koniklik asnn genel olarak 14o yi amamas istenir. Bu
yzden tek daire metodu ile izilen kanat boyu kafi gelmedii durumlarda kanat
izimi bu metotla yaplr.
Bu metotta bir daire yayndan, dier yayna geite sreksiz bir atlamadan
kanmak gerekir. nk kanat eimindeki sreksizlikler hzlanan akl kanallarda
bile snr tabakann ayrlmasna sebep olur.
ift daire metodu ile kanat izimine de D1 ve D2 apl daireler ile balanr ekil
(2.15). 0 merkezli d1=D1 Sin 1 apl daire izilir. Kanat says z bilindiinden D1
apl daire zerinde t 1 (.D 1 ) /(z) adm yardm ile birbirini takip eden
kanatlarn balang noktalar A1, A2 ... belirlenir. A1 ve A2 noktalarndan d1
dairesine sras ile A1 T1 ve A2 T2 teet dorular izilir. Bylece OA1 T1 veya
OA2 T2 as 1 asna eit olduu ortaya kar. A1T1, A2T2,... teet dorularnn
d1 apl daire zerindeki deme noktalar E1, E2,... harfleri ile ifade edilsin.
ekil (2.15) de grld gibi kanat kanallarnda srtnme olmasayd E1, E2,...
noktalar ilk daire yaynn merkezleri olacakt.

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

30

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

Pratikte bu merkez A1T1, A2T2,... teetleri zerinde E deme noktasnn biraz


dnda alnarak kanadn ilk blm izilir. M1 noktas ya takdir edilir veya
aadaki yol takip edilerek bulunur.
A2 noktasndan itibaren e kanat kalnl ve a (.d1 ) /(z) kadar alnarak C1
noktas bulunur. C1 A1 dorusunun orta dikmesi ile A1T1 teet dorusunun kesim
noktas M1 kanat i yzeyine ait ilk dairenin merkezidir.Pergelin ineli ucunu M1
merkezine koyar ve pergeli A1 kadar aarak ilk daire yayn C1 noktasna kadar
izeriz.

a1b1

ab

a2b2

m
al Dal
Dorus

E1

E2

E1

a2

140

E2

ekil (2.15) ift daire metodu ile kanat izimi

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

31

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

Kanat yaynn ikinci ksmnn merkezi ise aada anlatlacak yollardan birisi ile
bulunur.
1. YOL
C1M1 dorusu ile 2 as yapan C1G1 dorusu izilir. Bu doru zerinde D2/2
kadar bir uzaklk iaretlenerek G1 noktas bulunur. G1O dorusunun orta dikmesi
ile C1M1 dorusunun kesim noktas M2 kanat i yzeyinin ikinci ksmna ait daire
yaynn merkezi olur. Bylece M2 merkezli ve C1 den balayan yay B1 de biterek
kanadn i yzeyine ait ksm tamamlanm olur. e kanat kalnl da doru
verilmek suretiyle kanadn d ksm da izilir.
2. YOL
C1M1 dorusu zerinde, OC1M1 ve OB1M2 genlerine Cosins teoreminin
uygulanmas ile kolayca bulunan R2 yar ap,
r22 rc2
1
(2.47)
R2
2 r2 Cos 2 rc Cos c
iaretlenerek M2 merkezi bulunur.
Her iki daire yaylarnn merkezleri bilindiinden dier kanatlarn izimi kolayca
tamamlanr.

NOKTA NOKTA KANAT ZM


Hidrolik Makineleri dersinden bilindii gibi pompalardaki yavalayan akn
ynetilmesi, trbinlerdeki hzlanan aktan daha ok dikkat istedii iin nokta,
nokta hesaplanan kanatlar pompalarda kullanlr.
Nokta, nokta kanat iziminde kanat asnn ve 2 snrlar arasnda r yar
apnn fonksiyonu olarak belirlenmesi yannda, genellikle pompalarda bal hz w
nin nceden tespit edilen w1 ve w2 snr deerleri arasnda r yarapna bal
olarak deiiminin kabul iyi sonu verdii eitli deneylerle gsterilmitir
(1),(2). ekil (2.16 ) da grlen PQR geninden,
c
sin m
(2.48)
w
bants kolayca yazlabilir. Bu eitlikteki cm hz, ele alnan konumdaki kanat
genilii b olmak zere yazlabilen,
Q
t
cm

(2.49)
2rb t
eitliinden hesaplanr. (t)/(t-) daralma saysnn yar apa bal olarak
deiimini, ark balang ve biti konumlarndaki daralma saylarn birletiren
bir doru eklinde dnerek tespit etmek mmkndr.
Byle bir durunda kanat k ucunun sivriltilmi olmasnn etkisini ihmal etmemek
gerekir. Nokta nokta kanat izimini byle bir daralma etkisi tahmini yapmadan
yrtme imkan vardr. Bunun iin,

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

32

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

Q 2 r b cm

SMAL ALLI

t
2..r
e
b
(t
) w Sin
t
t
Sin

yazlr ve

r2

ekil (2.16) Nokta nokta kanat izimi


z (2 r ) /( t ) olduu gz nnde bulundurularak,
e
Q b.z.( t
) w. Sin z.b.w.( t.Sin e )
Sin
e
Q
Sin

(2.50)
t
zbtw
eitlii elde edilir.Bu eitlikteki kanat kalnl e sfr alnarak bulunacak meridyen
hz (c m ) net ile gsterilerek bu hz iin,
Q
Q
( cm )net

(2.51)
zbt
2rb
tanm yazlabilir. (c m ) net hz kanat kalnl e den bamszdr. Bylece (2.48)

bants yerine,
e (c m ) net

(2.52)
t
w
eitlii kullanlabilir. (2.52) bants yardm ile as, daralma says kabul
yapmakszn hesaplanabilecei ortaya km olur. Bylece bu eitlik kalnl
deien kanatlar iin kullanl olduu gibi sabit kalnlkl kanatlar iin de kolaylk
salanmaktadr.
Geriye eimli su pompalar ark kanatlar iin bal hz wnin deiimi dorusal
veya aa doru ukurluk yapan bir w erisi seiminin yaplmasnn uygun olduu
sylenebilir. Kanat uzunluu bal hz wnin deiimi ile ters orantl olduundan w
Sin

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

33

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

erisi aa veya yukar doru ukurluk yapnca, kanat ksalr veya uzar. Aa
doru ukurluk yapan w deiimi dorusal w deiiminden daha ksa bir kanat
boyu salar.
Bu tespitler yapldktan sonra bir tablo dzenlemek sureti ile nokta nokta kanat
izimi iin gerekli deerler hesaplanp bu tabloya aktarlr. Daha sonra verilecek
pompa hesap rneinde bu tablonun nasl dzenlenecei aklanacaktr.
Nokta nokta hesaplanm kanatlar ya ablona gre yaplr veya btn ller izim
zerinde verilir. ark dklecek ise ablona gre yaplacak kanatlarda ekme pay
brakmak gerekir. Dier zmde ise kanadn merkez asn eit paralara
blerek r yar aplarn , r erisinden almak gerekir.
Dier taraftan nokta nokta hesaplanm kanatlar da daire yaylarndan meydana
getirilebilirler. Yalnz bu durumda daire kanattakinin aksine ok sayda daire
yayna ihtiya vardr. ayet balangtan bitime kadar r aralklar ile gidiliyorsa
daire yaylarnn yar aplar,
rc (1 / 2) r
(2.53)
Q r.
rc (Cos 2 Cos c ) r Cos 2

eitliinden hesaplanr. Eitlie konulacak ve r deerleri ekil (2.16)deki (r)


erisinden elde edilir. Bir yaydan dierine gei noktalarnda erilik yar ap
atlamal bir deiim gsterir. En iyisi elde edilen noktalara sadk kalarak bir
pistole yardm ile kanat izimini yapmaktadr.
Genel olarak her metottan birisi ile gerekletirilecek kanat izimlerinde
aadaki hususlara dikkat etmek gerekir.
1) Kanat says 5 ila 9 arasnda deien radyal arklarda ard arda gelen
kanatlarn birinin dierini rtme as 30o ila 45o arasnda olmaldr ekil
(2.17).

300 450

ekil (2.17) Dnel ark kanatlarnn rtme as.


2) Kanat boyunun seiminde giri ve k bal hzlar oran
w1
1,20 1,25
w2

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

34

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

civarnda alnrsa optimum kanat boyunun salanaca eitli deneylerle


gsterilmitir. Bu arada kanat kanallar arasndaki raksaklk asnn 14o yi
amamas istenir. Bu raksaklk as kontrol ekil(2.15) de grld gibi iki
kanat orta ekseni zerinde kanat balangc ile bitimi arasnda izilecek a apl
daireler yardm ile yaplr. E1 E2 eksen uzunluu tespit edilir. E1 ile E2 noktalar
merkez olarak izilen a1 ve a2 apl dairelere ortak teet dorularnn E1 E2
eksen stnde kesim noktas kanat kanallar arasndaki raksaklk asnn
mertebesi hakknda bilgi verecektir. A 14o den kk kmsa kanat says
uygun seilmi demektir. A byk karsa ya kanat says arttrlr veya 1 ve 2
alar yahut D1/D2 ap oran ile oynayarak uygun raksaklk as eldesine allr.
Yahut ta ekil (2.18) de grld gibi ark yarm kanatlar ile donatlarak
zme eriilir. ark evresine yerletirilecek yarm kanatlarn iki tam kanadn
orta ekseni zerine gelmesine dikkat etmek gerekir.

ekil (2.18) Yarm kanatlar ile


donatlm bir
radyal pompa
ark.

3) Tek kademeli tam santrifj pompalarda genel olarak arktan sonra sabit
kanatl bir k ynelticisi yoktur. Fakat baz zel durumlarda k hz
genindeki 2 asnn 10o den kk deerlerinde hz enerjisini basn
enerjisine dntrme zorunluluu vardr. Bu durumda ark knda sabit
kanatl yneltici ark kullanlr. Bu arkn izimi dnel ark izimine benzer
olarak gerekletirilir. Baz hallerde yneltici ark yerine sadece kanatsz bir
yayc veya salyangoza boaz eklemek suretiyle problemin zmne gidilir.
4) Kanat izimine D1 ve D2 aplarn belirleyerek baland ifade edilmiti.
Bilindii gibi D2 ap pompann basma ykseklii ile dorudan ilgilidir. Bu
yzden izim ve hesaplarda, dkmde veya imalatta olabilecek baz hata
eksiklikler yznden pompadan istenilen basma ykseklii elde edilemez. Bu
durumu nlemek iin ark ap bulunan deerden yaklak %10 fazla olacak bir
ekilde gerekletirilir. malattan sonra yaplacak deneylerde daha byk
basma ykseklii elde edilirse, bilinen benzerlik kaidelerinden gidilerek, arzu
edilen ark ap kolayca hesaplanr ve gerekli tornalama ilemi yaplarak
sonuca ulalr.
MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

35

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

2.2. YNELTC DZENLERN BOYUTLANDIRILMASI


Hesab yaplan pompa tek kademeli ise, dnel arktan sonra 2 asnn deerine
gre yneltici dzen olarak, sadece salyangoz gvde olabilecei gibi, sabit kanatl
bir yneltici de gerekebilir.
Bunun yannda pompa ok kademeli ise, dnel arklarn yannda yneltici dzenler
olarak, ark k ynelticisi ve ark girii ynelticisi gibi elemanlarnn da hesab
ve izimi yaplmas gerekir.
Bu elemanlarn hesab ve izimi aadaki gibi yaplmaldr.
2.2.1. KANATLI YNELTC SABT ARK
Bir pompa dnel arkndan sonra kanatl yneltici sabit arka ihtiya varsa bunun
ematik grnts ekil (2.19)deki gibi olacaktr.

ekil (2.18) Dnel ark ile kanatl yneltici arkn ematik grn.
Yneltici arkn boyutlar genellikle yapma gre gerekletirilir. Yneltici arkn
k ap ile giri ap arasndaki orann,
D5
1,2 1,4
D4

snrlar arasnda kalmas nerilmektedir (1), (2), (3), (5), (6). Gvenlik ve
grlty azaltma ynnden dnel ark ile yneltici sabit ark arasnda bir ka
mm boluk braklr. Boluun byk olmasndan kanmak gerekir. Bu durum
bilhassa ksmi yklerde pompann basn ykseklii ile verimine olumsuz ynde
etkiler.

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

36

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

Esasnda bu araln miktar srtnme kayplarnn kk tutulmas esasna gre


tespit edilir. Bu kayplar y/sin 3 srtnme yolu ve c3 hznn karesinin arpm ile
orantldr ekil (2.19). Dolays ile akm izgisinin ark evresi ile yapt 3
as ne kadar kkse y aralnn da o kadar kk yaplmas gerekir. Esasnda
burada verilmee allan bilgi daha ok pratie dnktr.

ekil (2.19) 3 asnn kk olmas halinde byk olan AB srtnme yolu.


Bu konuda daha fazla bilgi sahibi olmak isteyenler notlarn kaynak ksmnda
verilen ve pompalar iin temel eser olan bu yaynlardan yararlanabilirler.
Radyal tip pompalarda yaplan deneysel almalara dayanarak pratikte ark ap
ile yneltici ark ap ile yneltici ark ap arasndaki boluk 2 ila 4 mm arasnda
seilir. Yani,
D 4 D 2 2....4 mm
olmaldr.
Yneltici ark genilii genel olarak dnel ark geniliinden biraz byk alnr. Bu
deer pratikte,
b 4 b 2 1...2 m
olarak alnmaktadr.
Dier taraftan ekil (2.20)de grld gibi a4=b4 alnmas halinde yneltici
arka giriteki akn davrannn iyiletii belirlenmitir (7).
malat kolayl bakmndan ark giri ve k genilikleri birbirine eit alnr.
Yani b4=b5 alnr. Bunun yannda D5 yneltici ark apn kk semek
gerektiinde b5b4 olarak gerekletirilmelidir.
Yneltici kanat kalnl arkn byklne ve malzemenin zelliine gre 3 ila 6
mm arasnda seilir. Kanat says (2)te verilen,
D4
(2.54)
zyk
Sin 4
b4 e4
eitliinden bulunur. Yneltici arkn kanat says ile dnel arkn kanat says
arasnda ortak blen bulunmazsa, akn periyodik olarak blnmesinden doan
titreimlerin genlii ar derecede bymeyeceine dikkat edilerek kanat
saysnn buna gre seilmesi yararl olacaktr.
MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

37

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

ekil (2.20) Yneltici arkn ana boyutlar.


YNELTC ARKIN ZM
Yneltici kanat ekilleri, dnel ark kanatlar iin yapld gibi kanat u alarnn
yardm ile belirlenir. Pratikte kanatlar genellikle tek daire metodu ile izilir.
ekil (2.20)de grld gibi yneltici ark giri ap D4, k ap D5 ve ark
genilii sabit tutulduu takdirde b4=b5 olacandan yneltici sabit ark kanat
giri as 4 sreklilik denklemi yardm ile bulunabilir. Ayrca sabit kanatlar
arasnda bir momentum alverii sz konusu olmayacandan serbest dnme ilkesi
geerli olaca dnlerek kanatlar arasndaki yrngenin logaritmik spiral
biiminde olduu sylenebilir.
Bunlarn yannda basncn ak ynnde ykselmesi snr tabakann kalnlnn
artmasna sebep olaca bilinmektedir (1). Bu sebeple tekrar dnel arka doru
ynelmi ksmi aklarn doabilecei sylenebilir.Yneltici ark kanallar gittike
artan bir kesite sahip olduklarndan bir yaycya benzetilebilir ve ynelticiye
giren akn hz dalm da elenik deildir.
Btn bu sebeplerden dolay yneltici giri kesiti, kanat kalnl dikkate alnarak
bulunan giri hzna gre hesaplanan kesitten daha byk tutulmaldr. Kanat giri
ksmnn logaritmik spiral olmas durumunda yneltici kanad giri as 4,
t4
tan 4
tan 3
(2.55)
t4 4
eitliine uygun ekilde bytlmelidir (9). Eitlikteki deeri,
1,25 1,80
aralnda seilmelidir. Byk deerler yksek zgl hzlar iin alnmaldr.
ekil (2.21)de grlen t4 D4 / zyk , 4 e 4 / sin 4 tr. Daralma katsays
t 4 /(t 4 4 ) dnel ark hesabnda yapld gibi nceden tahmin edilir ve sonra

denetlenir. Daralma katsays ilk hesaplarda,


t4
1.70
1.15
t 4 4
MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

38

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

aralnda alnmas nerilmektedir (7). 4 as 3 asndan yukarda aklanan


sebepler yznden biraz byk seilir. Esasnda yaplan teorik ve deneysel
almalar sonucu a4 geniliinin gerekletirilmesi 4 asnn korunmasndan
daha nemli olduu anlalmtr (1), (2), (3), (9).
Yneltici kanat izimine D4, D5 ve dy=D4 Sin 4 dairelerin izimi ile balanr.
(2.54) eitliinden elde edilen kanat says D4 apl daire zerinde iaretlenir.
Deneysel almalar sonucu pompa yneltici arklarnda basn artnn en byk
ksmnn kanat giriindeki AC boyunca gerekletirildii bilinmektedir (1). Bu
yzden bu ksmn izimi nem kazanmaktadr.
Kanatlarn girite logaritmik spiral olmas durumunda K ( / z yk ).Sin 2 4 olmak
zere a4 giri genilii, kanat genilii de iin iine sokularak,
r4
a 4 e4
( e x 1)
Cos 4

(2.56)

eitlii ile hesaplanr. X deeri daima birden kk olduundan yeterli bir


dorulukta,
K K
K
e 1 2 1 (1 )
1! 2 !
2
(2.56) eitliinde yerine konularak,
D Sin 4
Sin 2 4
a4 e4 4
(1
)
zyk
2. zyk

(2.57)

bulunur (1). D4 apl daire zerinde A ve B noktalar iaretlenir. B noktasndan,


daha nce izilmi olan dy apl daireye teet doru izilerek, bu doru zerinde
Bden balayarak (2.57) eitliinde elde edilen (a4+e4) uzunluu iaretlenerek C
noktas elde edilir.
CA dorusunun orta dikmesi ile BT teet dorusunun kesim noktas K merkez
olmak zere Adan geen daire yay izilir. Kanat kalnl gz nnde
bulundurularak kanadn d ksm da izilir. C noktasndan itibaren kanatlar
arasndaki koniklik asnn 12oden kk olmas salanarak kanat erisi devam
ettirilir. (3)te ekil (2.21)de grld gibi 1 kanat boyu iin 1 ( 3 4 ) a4
alnmas nerilmektedir. Ayrca yneltici ark k as 5nin 30oden kk
seilmesi tavsiye edilmektedir (3), (4), (7).

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

39

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

a1

SMAL ALLI

a9

1 2 3

6 7 8 9

ekil (2.21) Yneltici sabit arkn izimi.


Aynen dnel ark kanat kanallarnn dorusal deiiminin salanmas iin yaplan
ilemler, yneltici ark iinde uygulanr.
Baz durumlarda kesitlerin dzgn deiiminin salanmas iin kanat kalnlklar
kanat boyunca deitirilerek kanatlara kanat profili biimi verilir ekil (2.22).

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

40

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

Yneltici Sabit Kanatsz Halka


ark
Hacm

SMAL ALLI

Geri Dn
Sabit ark

80

Dnel ark

ekil (2.22) Bir ok kademeli pompada dnel ark,yneltici ark kanatsz halka
hacm ve geri dn yneltici arkn grn
2.2.2. GER DN KANATLI YNELTC SABT ARKI
ok kademeli pompalarda yneltici sabit arktan kan suyun geri dnerek bir
sonraki dnel arka ilk artlara uygun olarak ynlendirilmesi gerekir. Bu geri
dn esnasnda ak kayplarn kk tutmak ve suya istenilen yn vermek iin
kanatl geri dn sabit ark kullanlr.
Kural olarak yneltici ark ile geri dn ark arasnda bir kanatsz halka hacim
bulunur ekil (2.22). Bu durumda kanat ular ince olmaldr. Su D5 apl yneltici
sabit ark 5 as altnda terk eder.
Srtnmesiz bir ak sz konusu olsa idi, su ayn a altnda geri dn arkna
girmesi gerekirdi. Pratikte 7 as 5 asndan birka derece byk seilir.
Bunun sebebi ideal durumun sz konusu olmamas, cidar srtnmelerinden dolay
c5u hznn azalmas ve geri dn kanatlarnn sonlu kalnlklarndan dolay c5m
meridyen hznn bymesidir ekil (2.23).
c
c 5m

c5

ekil (2.23) Yneltici ark kndaki


hz genleri.

c6u

r5 c5u

r6 k

k Serbest Dnme
Sabiti
r5

r6 k 1

2 r52
zyk (r52 r42 )

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

41

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

Bu sebepler yznden 7 as 5 asndan byk seilir. Genellikle geri dn


kanal (kanatsz halka hacim) girii n b6 bytlerek hzn meridyen bileeni
kltlr. Aynen yneltici sabit arkta yapld gibi gerek 7 as iin D5=D6
kabul edilerek,
b
t7
(2.58)
tan 7
4 tan 5
t7 7 b6
yazlabilir. Eitlikteki deeri 1,2 ila 1,3 arasnda seilir.

(t7)/(t7-7) deeri ise nceden tahmin edilir. Daha sonra denetlenerek gerek
deer bulunur. Bu deerin hesaplamada 1,05 ila 1,1 arasnda seilmesi
nerilmektedir.
Kural olarak akkann dnel arka dik giriini salamak iin 8 as 900 olmaldr.
Fakat sonlu kanat says ve srtnmelerden dolay bu a pratikte 950 ila 1000
arasnda seilir.
Pratikte geri dn ark kanatlar k inceltilir ekil (2.22). Kanat says,
dnel ark kanat says ile yneltici sabit ark kanat says aras bir deerde
seilir. Esasnda kanat says tespiti tamamen imalata dnk bir durumdur. Baz
kaynaklar kanat saysnn dnel ark kanat saysna eit veya daha az, baz
kaynaklar ise yneltici kanat says kadar alnmasn nermektedirler (2), (3),
(4), (7), (10).
GER DN ARKININ ZM
Kanat izimini salkl bir sonu almak iin nokta nokta kanat izimi metoduna
gre gerekletirmek gerekir (2). Fakat bu yol uzun zaman alacandan pratikte
iyi sonular veren tek daire metodu kullanlr. izim esnasnda kanat kanallar
arasndaki hzn srekli deiimini salamak iin kanat genilii b ile kanat aral
a nn yar ap boyunca arpmnn dorusal bir deiim gstermesine allmaldr.
Bu durumun salanmas iin b genilii ile oynamak daha kolay olmaktadr
ekil (2.24).
izime D7 ve D8 apl daireler ile balanr. Kanat says belli olduundan D7 apl
daire zerinde bu say iaretlenir.
D7 apl daire zerinde iaretlenen bu noktalardan biri A harfi ile gsterilir ve 0
merkezi ile birletirilerek OA dorusu elde edilir. OA dorusu ile (7+8 ) as
yapan dorunun D8 apl daireyi kestii nokta C olsun. C noktasn A noktasna
birletiren dorunun D8 dairesini kestii B noktas kanadn biti noktas olur.
AB dorusunun orta dikmesi ile B noktasndan OB dorusu ile 8 as yapan
dorunun kesim noktas M0 kanat iskelet yaynn merkezidir. Orta dikme zerinde
uygun kanat kalnl verilerek M1 ve M2 merkezleri iaretlenerek kanat izimi
tamamlanm olur.

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

42

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

Bu arklarda kanat kalnl malzemenin cinsine gre deiir. Pratik uygulamalarda


kanat kalnl 4 ila 6 mm arasnda deiir (4), (10). Kolaylk ynnden D8 D1
alnmaktadr.
ekil (2.25) de bir ok kademeli pompa rnei grlmektedir. Kesit resmine
bakldnda geri dn arknn kanatlarnn yn dnel ark kanatlarnn ynnde
olduu anlalr.

ekil (2.24) Geri dn ark kanatlarnn izimi.


Kanatsz Halka
Hacm
Yneltici Sabit
ark
A-B Kesiti

C-D Kesiti

Dnel
ark
Geri Dn
Yneltici ark

ekil (2.25) Kademeli bir santrifj pompada; dnel arkn, yneltici sabit arkn,
kanatsz halka hacmin ve geri dn yneltici sabit arkn ana
byklkleri ve yerletirilme biimleri,

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

43

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

2.2.3. SALYANGOZ GVDE HESABI VE ZM


Tek kademeli pompada arktan sonra, ok kademeli pompada son ark evresi
boyunca kan suyun veya akkann dzgn bir ekilde basma borusuna girmesi
istenir. Bunun iin arkn btn evresini saran salyangoz gvde uygun bir zm
olmaktadr.
Salyangoz gvde kesitleri eitli biimlerde yaplabilirler.
ekil (2.26)ta a, b ve c biimleri genellikle tek kademeli pompalarda uygulanr. d
biimi ise eksenel ynde yer tasarrufu bakmndan ok kademeli pompalarda
kullanlr.

ekil (2.26) Kullanlan salyangoz kesit biimleri.


Genel olarak salyangoz gvde hesab ve izimi ya C. Pfleiderer veya A. J.
Stepanoff metoduna gre yaplr.
C. PFLEIDERER METODU
Pratik ve kullanl olmas itibariyle bu metot olduka ok kullanlmaktadr (1),
(2), (4), (6), (7), (9), (10), (12).
Bu metodun esas dnel ark terk eden akkann salyangoz gvde iin de serbest
dnme ilkesine gre hareket etmesidir.
Salyangoz gvde iinde herhangi bir noktadaki hzn evresel bileeni cu ve bu
noktann merkeze uzakl r ise serbest dnme ilkesi,
K c u .r
(2.59)
eklinde yazlr. ekil (2.27) gz nnde bulundurularak her sarm asna
karlk gelen salyangoz kesitleri hesaplanr. Balang noktasna gre alnan
as altndaki kesit ve orada serbest dnme ilkesi eitlii de dnlerek ksmi
debi iin,
df b dr ,
cu K / r

Q K

(b / r ) dr

(2.60)

eitlii elde edilir ekil (2.27). Dier taraftan ayn ksmi debiyi,
o
Q (
) Q
360o

(2.61)

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

44

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

3600 K
eklinde yazmak ta mmkndr. Her iki debi eitliinden,

Q
sonucu elde edilir.

ekil (2.27)

r dr
r

(2.62)

Salyangoz gvde,
sarm as ve cu
hz.

ekil (2.28) Salyangozgvde


kesit hesab.

ekil (2.29) Dairesel kesitli salyangoz gvde ana boyutlar.


Tam santrifj pompalarda genel olarak dairesel kesitli salyangozlar kullanlr
ekil (2.26)da a durumu.
ekil (2.29)den istifade ederek (2.62) eitliindeki alt limit iin kesit dairesinin
eksene en yakn noktas ri alnarak,
b
( ) 2 (r a) a Q 2
(2.63)
2
R b.dr
dr
2. Q 2 (r a) 2 .
2..(a a 2 Q 2
(2.64)

r
r

eitlii bulunur. Bulunan bu eitlik (2.62) denklemine gtrlrse,


720 0 .K

..(a a 2 2
(2.65)

Q
sonucu bulunur. Eitlikteki K serbest dnme sabiti K=r2c3u eitliinden bulunur.
0=900 iin bu sabit,
K=Yk/
(2.66)
MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

45

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

ekliyle hesaplanabilir. Salyangoz dilinin konumuna gre verilen ri=a- deeri


btn kesitler iin eksene en yakn uzaklk olduundan (2.65) denkleminde a=ri+
konularak,
720 0 .K

..(ri ri .(ri 2.) )


(2.67)
Q
elde edilir. Genellikle salyangoz gvde iziminde sarm asnn kabul edilerek
yar apnn hesaplanmas alla gelmi bir yoldur.
Bu yzden (2.67) eitlii pratikte,

2.ri .
C
C
biimine sokularak kullanlr. Eitlikte C ise,
720 o ..K
C
Q
dr. Dier taraftan Q 2..r2 .b 2 .c 3m ve

(2.68)

(2.69)
K r2 .c 3u

olduundan

(2.69)

eitliindeki C iin,

360o .c 3u
3600
C

b 2 .c 3m
b 2 . tan 3

(2.70)

bulunur. Bylece salyangoz gvde iin gerekli byklkler belirlenmi olur. =3600
konularak (2.68) eitliinden en byk salyangoz kesitinin yar ap olarak.
Q
Q
(2.71)
mak .
ri .
2..K
.K
veya
(2.72)
mak . b 2 . tan 3 2.ri .b 2 . tan 3
elde edilir.
C. Pfleiderer metodunda salyangoz gvde izimine dilden itibaren balanr. Dil
balangc ile D2 ap arasndaki uzakln oran olarak,
1
r
1

(2.73)
60 D 2 20
snrlar arasnda kalmas istenmektedir (1), (12). Dile verilecek uygun bir
yuvarlaklktan sonra dilin dey uzunluu (2r4) olmak zere ark yar ap ile
arasnda,
2.r4
1
(2.74)

r2
10
oran olmas gerektii belirtilmitir (12), ekil (2.30).

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

46

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

ekil (2.30) Salyangoz gvdede


r dil aral ve (2r4)
dilin dey uzunluu.

Bunlar belirlendikten sonra sarm asna belli deerler vererek (2.68)


denklemi yardm ile dairesel kesitlerin yar aplar bulunur. ekil (2.31) da
grlen t boaz ykseklii iin tam santrifj pompalarda 6 ila 10 mm civarnda
alnmas tavsiye edilmektedir. tek kademeli santrifj pompalarda basn
flandaki CB hz iin,
C B (0,10 0,20 ). 2.Y
(2.75)
yaklak denkleminin kullanlmas nerilmektedir (1).
Salyangoz gvde kesiti dairesel ise ekil (2.31)de grlen k raksaklk
asnn 100 yi amamas istenir.
Bunun yannda salyangoz k norm apa uymaldr. Baz k flanlar norm
aplar mm olarak 32, 40, 50, 65, 80, 100, 125, 150, 200, 250 dir.
A.J.STEPANOFF METODU
Stepanoff kendi metodunu yapt deneysel almalara dayandrmaktadr.
Kendisi salyangoz gvde iinde serbest dnme ilkesine gre hareket eden
akkana srtnmelerin ve ikincil akkanlarn etkilerini ihmal ederek sonuca
gitmitir. Ayrca salyangoz gvde iinde ortalama bir hz kabul ederek bunu zgl
hza bal bir hz says ile tanmlamtr ekil (2.33).
Salyangoz gvde iindeki ortalama hz,
(2.76)
c 3 K 3 . 2.g.H K 3 . 2.Y
belli olduktan sonra kesitler kolaylkla bulunur. rnek olarak x. kesitteki debi Qx
ise buradaki kesit,
Q
Qx x
c3
eitliinden bulunur. Buradan da her kesite ait aplar kolayca hesaplanr.
Salyangoz gvde izimi iin balangtan itibaren sarm asn ele alnarak
yaplacaksa, asna karlk gelen kesit A olmak zere,
o .Q
(2.77)
A
360o .c 3
yazlabilir.
MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

47

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

ekil (2.32) A. J. Stepanoff metoduna gre izilen orijinal salyangoz gvde ile
saysal deerlere gre izilen salyangoz gvdenin imalat resmi.

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

48

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

ekil (2.33) Salyangoz gvde iindeki ortalama hza ait K3 hz says (D3-D2)/(D2)
ap oran ve s asnn zgl hza bal olarak deiimi (8).
ekil (2.32)de grld gibi salyangoz gvde 8 kesite ayrlm ve en son 8.
kesit basma kademesine dik gelecek ekilde 8 kesitine kadar ekilmitir. Bylece
salyangoz dili de A noktasndan C noktasna kaydrlarak, sivri durumdaki dilden
yuvarlatlm bir dil elde edilmitir.
Salyangoz gvdeye ait dier bykler iin Pfleiderer metoduna gre izilen
salyangoz gvde de alnan byklkler kullanlr.
Her iki metoda gre izilen salyangoz cidar kalnl iin klasik kazan kalnl
forml,
e (p.D) /(2. em )
kullanlr. Dkm teknii asndan bu eitlik ile elde edilen deerden biraz daha
byk deerlerin alnmas tavsiye edilmektedir.
2.2.3.1. SALYANGOZ GVDE HAKKINDA DER BLGLER
Salyangoz gvdeler genellikle GG18 veya GG22 pik malzemeden dklerek imal
edilir. Baz zel durumlarda kalitesi yksek pik dkm kullanlr. rnek olarak
GG25 veya GG28 gibi.
Yksek basnl ve yksek scaklkta alan pompalarn salyangoz gvdeleri
genellikle krom katkl elik dkmden imal edilir.

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

49

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

Gvde et kalnlklar pompann byklne gre deiir. Genellikle et kalnl 8


ila 15 mm arasnda olur.
Salyangoz gvdeler zorunlu bir durum sz konusu olmadka pompa emme az ile
birlikte yekpare imal edilir. Bylece pompann emme esnasnda kaaklar asgariye
indirilir. Gvdeye ark arka taraftan monte edilir ekil (2.34).

ekil (2.34) Emme az ile yekpare olan radyal kl salyangoz gvde ve


pompann dier elemanlar.
Salyangoz gvdenin dkm esnasnda maann yerletirilmesi itina ister. Maann
gvdeye kak olarak yerletirilmesi sonucu, gvde cidar eit kalnlkta
olmayacaktr. Bu durumda pompann statik denenmesinde veya iletmeye
alnmasnda gvde cidarnn ince olduu konumunda basntan dolay sznt ve
delinmelerin olumas kanlmazdr.
(8)de Stepanoff salyangoz gvde imalatna ok dikkat edilmesi gereini
vurgulamtr. Salyangoz gvde dkmden ktktan sonra i cidarlar mutlaka
temizlenmelidir. Temizleme ilemi yaplmadan pompann iletmeye alnmasnda
arzu edilen verimden %5 daha kk verimle karlald tespit edilmitir (8).
ekil (2.35) ada grld gibi ark orta ekseni ile salyangoz gvdenin simetri
ekseni st ste gelmelidir. Ayrca eksenler arasnda bir a fark olmamaldr.
ekil (2.35) b.10lik bir a farknda pompa veriminde %1,5 kadar bir dme,
dier durumda ise verimde %2,7 azalma olduu deney ile tespit edilmitir (8).

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

50

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

ekil (2.35) Salyangoz gvde imalatnda


meydana gelen hatalar.

ekil (2.36) a ve bde grld gibi salyangoz gvde ya radyal kl veya


yapm kolay ve ucuz olan teetsel kl biimde imal edilir.
ekil (2.36) adaki durum norm salyangoz gvde biimidir. Bu hal uygulamada ok
kullanl olmaktadr. ekil (2.37) de grld gibi balant saplama veya cvata
saylar o ekilde seilir ki salyangoz gvde k az, yerletirme yerinin
zelliine gre belirli alarda eksen evresinde dndrlerek pompann
yerletirilmesinde byk kolaylk salanm olur.

ekil (2.36) Radyal ve teetsel kl salyangoz gvdeler.

ekil (2.37) Radyal kl salyangoz gvdeli pompann eitli biimlerde monte


edilmesi.

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

51

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

Radyal kl salyangoz gvde hesab aynen teetsel kl salyangoz gvde de


olduu gibi yaplr.
ekil (2.39) da radyal kl salyangoz gvdenin izimi verilmitir.
K.H.Flrkemeier yapt deneysel almasnda bu tip salyangoz gvde de D dil
asnn pompann verimine etkisi olduunu gstermitir ekil (2.38). Salyangoz
dili ile ark arasndaki r aral ve dey dil uzunluu iin (2.73) ve (2.74)
eitliklerinde verilen deerlerin alnmas gerekmektedir.

Pompa zgl enerjisinin,


Veriminin ve radyal
kuvvetin Debiye bal
olarak deiimi

ekil (2.38) K.H.Flrkemeierin


Experimentelle
Untersuchungen
zur
Optimierung von Spiralgehausen fr Kreiselpumpenmit Tangentialen
und
Radialen
Druckstutzen
adl
doktora
almasndan
alnmtr.(TU Braunschweig, 1977).

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

52

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

ekil (2.39) Radyal kl bir salyangoz gvde izim rnei. izim teetsel kl
bir
salyangoz
iin
uygulanan
herhangi
bir
metot
ile
gerekletirilmitir. D as deeri ekil (2.38)de verilen
diyagramdan yararlanlarak 200 kabul edilmitir.
2.3. SIZDIRMAZLIK ELEMANLARININ SEM VE HESABI
Santrifj pompann yaps gerei mil ve ark dnme hareketi yaparken gvde ve
buna bal ksmlar sabit durmaktadr. ekil (2.40)da grld gibi pompa ister
tek, ister ok kademeli olsun dnel ark ile,

ekil (2.40) Tek ve ok kademeli pompada geri aklarnn olumas ve anma


halkalarnn durumu.
gvde arasnda konstrksiyon gerei mutlaka belli bir miktarda boluun olmas
gerekir. Pompa emme azndaki basn, basma tarafndaki basntan kk
olduundan ekil (2.40)ta iaret edildii gibi ana debinin bir ksm geri dn
MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

53

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

yaparak emme azna oradan da arkn iine ulaacaktr. Zaman iinde dnel ark
ile gvde arasndaki boluk anmadan dolay artacak ve kaan debi miktar
fazlalaarak pompa volimetrik veriminin dmesine sebebiyet verecektir.
Bunun yannda gvde veya dnel arkn ilgili konumlarndaki anmada bunlarn
zaman iinde deitirilmesi sonucunu douracaktr. Bu deiiklik ekonomik
olmayacandan zellikle gvdeye veya dnel arka geirilen AINMA BLEZ
veya HDROLK CONTA adn alan ve genellikle bronz malzemeden imal edilen
szdrmazlk elemanlar kullanlr. ekil (2.41)de eitli kullanma yerlerine gre
uygulanan anma bilezii biimleri grlmektedir.
Genel olarak tam santrifj pompalarda dnel ark ile anma bilezii arasndaki
boluk 0,15 ile 0,35 mm aralnda deiir.
(4)de bu boluun Da(m) apna bal olarak,
D
e 0,6. a 0,15 mm
1000
eitliinden bulunmas nerilmektedir. ekil (2.41).
(3)te ise anma bilezii i ap Di150 mm ise boluun 0,2 mm, Di150 mm
ise,
e 0,2 0,001 .Di 150 ) mm
eitliinin kullanlmas tavsiye edilmektedir.
Anma bilezii boyu L iin ise yine (3)te,
L (0,12 0,16 ).Di
eitliinin kullanlmas nerilmitir.

ekil (2.41) Anma bileziinin eitli montaj biimleri.

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

54

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

Anma bilezii boyu L hesap yolu ile bulmak ta mmkndr. Genellikle dnel ark
n ve srtndaki L boyu eit kabul edilir ekil (2.40) a. Ayrca ark emme taraf
ile srt tarafnda meydana gelen kaak debiler eit kabul edildii takdirde,
sadece bir taraf iin meydana gelen kaak debi,

2 p

Qk Aa

(2.78)

eitliinden bulunur (1). ekil (2.42). Bu eitlikte;


Aa
(m2) Araln gei alan (.Da.e)
P
(N/m2) Araln iki yanndaki basn fark

(kg/m3) Akkann younluu


(-)
Aralk direncini hesaba katan debi
katsays olmaktadr.
p aralk basnc iin ra=Da/2 yazlarak,

r22 ra2
p p3 po
2
Ya p3 po
( p) /() Ya 2a (r22 ra2 ) /(2)
2
a

(2.79)
(2.80)
(2.81)

eitlikleri elde edilir.(2.81) eitliinde;


Aralk zgl enerjisi,
Ya
(m 2 / s 2 )
a

(1 / s)

arkn n taraf ile gvde arasndaki akkann asal hzdr.

ekil (2.42) Dnel ark ile gvde arasndaki geometrik oranlar,


a) Silindirik halka aralk
b) z=3 halka aralkl szdrmazlk dzeni
Tam santrifj pompalarda genel olarak ekil (2.42) ada grlen silindirik halka
aralk kullanlr. Bu aralk iin debi katsays,

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

55

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

(2.82)

z
L

2.e

eitliinden bulunur (1).Bu eitlikte;


z (-) Szdrmazlk aralk says
e (mm) Aralk genilii
(-) Enerji dnm katsaysdr.
(2.82) eitliindeki katsays ekil (2.43)de verilen ve Reu ya bal olarak
deiim gsteren erilerden seilir.
u evresel hzna gre elde edilecek Reynolds says,

Reu

2 e ua
,
V

ua ra

(2.83

eitliinden bulunur. c hzna gre elde edilecek Reynolds says ise,

Rec
eitliinden hesap edilir.

e c1
,
V

c1 ( Qk ) /(2 Aa )

(2.84)

ekil (2.43) Sadece bir


szdrmazlk
aralkl silindirik
halka aralk iin
katsaysnn Reu ile
temsil edilen u
evresel hzna
bal olarak
deiimi (9).

(2.82) eitliindeki katsays ise ya,


(x)
0,3322

.(1 (Re u / Re c ) 2 ) 3 / 8
1/ 4
Re c

(2.85)

eitliinden hesaplanr. Veya Rec ve Reu hesaplandktan sonra ekil (2.44) deki
diyagramdan yararlanarak katsays belirlenebilir. ekil (2.44)deki diyagramda
aratrmac aralk ak hz cyi c ( 2..p / ), Recyi de Rec= (2.e.c./p)
eklinde ifade ederek Recnin parametre olarak kullanlmasn salamtr.

(x) G.Kosyna, Untersuchungen an radial durchstrmten dichtspalten mit ebenen spaltwandungen unter
berkcksichtgung von parallelitatsfehler. Diss. TU Braunschweig, 1976.

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

56

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

Bylece,

B (2 e / u) ( (2 e ) /( L ) (2 p ) /( ) )
deerinin hesaplanmasn ve ekil (2.44)de B deeri ile Reu saysnn kesime
noktasnn bulunmasn nermitir. (1). Bu kesime noktasndan diren katsays
ile Rec saysn okumak mmkn olmaktadr.
Szdrmazlk eleman hesabnda nceden kabul edilen volimetrik verim vastasyla
kaak debi belirlenir. Bunun yannda L boyu da kabul edilir. Sonra (2.82), (2.81)
ve (2.78) eitliklerinden kaak debi hesaplanr.
Son olarak hesaplanan debi, ilk bulunan veya kabul edilen kaak debiden kke
L boyu doru seilmi demektir.
Deerinin hesaplanmasn ve ekil (2.44) de B deeri ile Reu saysnn kesime
noktasnn bulunmasn nermitir (1). Bu kesime noktasndan diren katsays
ile Rec saysn okumak mmkn olmaktadr.

ekil (2.44) Rec ve Reu saylarna bal olarak diren katsays.


Taral blgede Taylor evrileri zerinde etkili olabilecei iin bu
blgede nceden belirlenen deerleri gvenilir olmayacaktr (9).
Anma bilezikleri dnda pompann emme ve arka tarafnda mil ile sabit duran
ksmlar arasnda da szdrmazln salanmas gerekir. ekil (1.3)de grld
gibi kademeli bir pompada pompa milinin her iki taraf salmastra kutusu ile
donatlmtr. rnek olarak pompa atmosfer basncndan suyu emiyorsa, pompa

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

57

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

emme tarafnda atmosfer basncndan daha kk bir basn hkm srecek ve


dzenlenen salmastra kutusu ile ieriye havann girmesi nlenecektir.
Dier taraftan pompann arka ksmnda atmosfer basncndan daha byk bir
basn meydana gelecek ve buradaki salmastra dzeni ile de suyun dar
kmasna mani olunacaktr. Bunlarn yannda salmastralar ksmen de olsa mili
yataklamak ve soutma grevini de yerine getirirler.
Salmastra malzemesi yerletirildii konumda mile temas ettiinden zaman iinde
srtnmeden dolay snma meydana gelecektir. Bu snma hem mile hem de
salmastra malzemesine etkili olacaktr. Bu etkiyi azaltmak iin ekil (2.45)de
grld gibi bir kanal vastas ile salmastra malzemesi ile mil su ile temas
ettirilir. Bylece hem souma hem de bir nevi yalanma salanm olur.
Baz durumlarda kutunun yerletirildii konumda basn dkl sz konusudur.
Bu durumda salmastra kutusunu su ile beslemek ve suyun salmastra kutusuna
rahat giriini salamak iin FENER HALKASI ad verilen ve bronz malzemeden
ift paral imal edilen halkalar kullanlr ekil (2.45) b.

ekil (2.45) Salmastra kutusu


a) Basit tip (k salmastra malzemesini sulamak iin gerekli halka
kanal)
b) Fener halkal salmastra kutusu (f fener halkas, mb mili koruyan
bur)
(4)de fener halkas et kalnl e iin, d pompa mili ap olmak zere,

e ( 0,7...0,8) d

alnmas nerilmektedir. Bu deerin DIN 3780den alnd ifade edilmitir (4).


Salmastra malzemesi olarak pompa sanayiinde genellikle kare kesitli olan pamuk,
keten ve kenevir gibi lifleri sktrlarak veya bklerek kullanlan bitkisel
malzemeler veya amyant gibi mineral bazl malzemeler yahut ta naylon, PTFE
(Politetra Fleoroetilen) gibi sentetik malzemeler kullanlr. Bu malzemeler
hakknda daha fazla bilgi iin (13) ve (14) nolu kaynaklardan yararlanlabilir.
Salmastra malzemesinin mil zerine yerletirilmesi bilgi ve zen gerektirir. ekil
(2.46)da salmastra malzemesinin mil zerine yerletirilmesi grlmektedir. ekil
(2.47) ve ekil (2.48)de de dz ve eik kesitli salmastra malzemelerinin mil
zerine yerletirilmesi ve kesilmesi grlmektedir.
MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

58

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

ekil (2.46) Salmastra malzemesinin mil zerine yerletirilmesi


a)Doru yerletirme. nceden biimlendirilmi salmastra malzemesini
mile geirmeden nce ularnn aksi ynlerde hafife bklerek
almas gerekir.
b)Yanl yerletirme. Salmastra halkas mili kaplamyor. Ayrca
malzemede krlmalar meydana gelir.
Salmastra malzemeler fazla bir kuvvet uygulamadan mile yerletirilmelidir.
Gerekirse mil hafife yalanr. ekil (2.45)de grld gibi salmastra says 4
ila 6 arasnda deiir. Sonra salmastra kapa vastas ile belli miktarda sklarak
salmastra kutusu tamamlanm olur.

ekil (2.47) Dz kesitli salmastra malzemesi. rgl tiplerde dz kesim yapmak


gerekir.

ekil (2.48) Eik kesitli salmastra malzemesi. Katl tiplerde eik kesim yapmak
icabeder.

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

59

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

alma artlarna
zetlenebilir.

bal olarak salmastra

SMAL ALLI

malzemeleri

kullanlmas

syle

a) Grafit ve kaln (viskoz) yalama maddeleri ile doyurulmu pamuk salmastra


malzemesi su naklinde kullanlan dk basnl pompalarda uygulanr.
b) Grafit ve teflon ile doyurulmu amyant salmastra malzemesi 2000C scakla
ve 25 bar basnca kadar olan scak su sevk eden iletmelerde kullanlr. Ayrca
asit ve bazl ortamlarda alan kimyevi pompalarn szdrmazlk eleman olarak
ta uygulanr.
c) Amyant liflerinden, grafit, hafif metal ve balayc ya vb. elastik
malzemelerden meydana gelmi salmastra malzemesi petrol retimindeki ve
svlatrlm gaz naklinde ve buna benzer yerlerde alan pompalarda
kullanlr.
d) Srtnmesi ok dk metal folyelerden (yaprak veya varak) meydana gelmi
metalik salmastra malzemesi alma scakl 2000Cye kadar olar petrol
retimindeki pompalarda veya alminyum folyeden olumu salmastra
malzemesi 2000 den 4500C scakla kadar alan petrol retim tesislerindeki
pompalarda kullanlr (3).
Bu salmastra tipleri ile donatlm baz pompa ekilleri aada verilmitir.
Bylece ileride yaplacak projelendirme ilerinde bu ekillerin faydal olaca
phesizdir.
ekil (2.49) Tek kademeli,
salyangozdan ayakl ve rulman
yatakl pompada fener halkas
(sulama halkas) ile donatlm
salmastra kutusunun
grnts. Bu tipte maksimum
alma basncnda 1050C
scakla kadar almak
mmkndr.

Bu tip salmastra, pompann aadaki lleri iin geerlidir.


10 bar basnta; 32-125 ten 100-250ye kadar,
8 bar basnta; 100-315 ten 150-400e kadardr.

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

60

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

ekil (2.49)da verilen rakamlar yle aklanabilir.


32-125 pompa tipini belirlemektedir. Yani pompann salyangoz k flan ap 32
mm ve dnel ark ap 125 mm olmaktadr. Dier bir lde 150-400 olsun. Ayn
ekilde salyangoz k flan ap 150 mm dnel ark ap 400 mm demektir.
Genel olarak pompa emme az flan ap, salyangoz k flan apndan byk
yaplr. Standart pompalarda bu durum bataki rakamlar emme flan ap olmak
zere aadaki gibidir.
50/32-65/40-65/50-80/65-100/80-125/100-150/125-200/150.

ekil (2.50) Tek kademeli, salyangozdan ayakl, rulman yatakl ve fener halkal
salmastra dzeni. Ayrca gvdeyi soutmak iin souk su balantl tip.
Bu tip salmastra ile maksimum basnta 1400C scakla kadar
almaa msaade edilir. Pompa lleri:
8 bar basnta; 32-125 ten 100-250ye kadar.
6 bar basnta; 100-315 ten 150-400e kadardr.

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

61

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

ekil (2.51) Tek kademeli, gvdeden ayakl, rulman yatakl ve fener halkal
salmastra dzeni. ekil (2.49)dan tek fark salyangozdan deil de,
gvdeden ayakl olmasdr. Dier zelliklerin tamam bunun iin de
geerlidir.

ekil (2.52) Tek kademeli, gvdeden ayakl, rulman yatakl ve sulama halkal
salmastra dzenli santrifj pompa. ekil (2.50) deki zellikler aynen
bu tip iin de geerlidir.
MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

62

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

ekil (2.53) Bir pompann emme tarafndaki salmastra dzeni (KSB pompa
fabrikas).
Buraya kadar verilen rnekler genel anlamdadr. Endstriyel uygulamalarda o
kadar ok pompa tipi vardr ki bunlarn hepsinden bahsetmek bu kitabn konusu
dndadr. rnek olarak scak su basan pompalarda salmastra kutusu bir zarf
iine alnmaldr. Sonradan bu zarf dardan souk ve temiz bir su devresine
balanarak soutulmaldr. Bunun dnda kimya sanayiinde, gda sanayiinde, kat
sanayiinde, eker sanayiinde vb. sanayilerde uygulamalar tamamen deiiktir.
Bunlar iin kaynak ksmnda verilen eserler ve bu eserler iinde verilen
kaynaklardan istifade edilerek zme gitmek mmkndr.
imdiye kadar anlatlan salmastra malzemeleri ile tam bir szdrmazln
salanmas mmkn deildir. rnek olarak bir otomobilin sirklasyon pompasnda,
bir bulak veya amar makinesi pompasnda mutlaka tam szdrmazlk istenir.
Yine kaynar su sevk eden bir pompada bu tip bir salmastra kullanlmas milin ksa
zamanda snmasna, kimyevi madde basan bir pompada ise milin korozyona
uramasna sebep olacaktr.
Gelien teknolojiye paralel olarak bu alanda da eitli tipte salmastralar ortaya
kmtr. Bu tiplere MEKANK SALMASTRA ad verilmektedir.
Mekanik salmastralar ilgili imalat firmalarn verdikleri bilgi ve kataloglarndan
yararlanlarak seilmelidir.

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

63

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

ekil (2.54) Bir mekanik salmastra ve salmastraya etkileyen kuvvetler.


Mekanik salmastrann alma prensibi zetle aadaki gibi aklanabilir.
ekil (2.54)te grld gibi pompa milinin szdrmazlk konumunda gayet hassas
ilenmi aln yzeylerini haiz (1) nolu sabit duran kar disk ile (2) nolu dnel
diskin birbirlerine srtnerek szdrmazlk elde edilir. Burada (2) nolu dnel
diske Fy yay kuvveti ile Fh akkann basn kuvveti etkileyerek sabit diske temas
salanr.
Her iki diskin aln yzeyleri mmkn olduu kadar przsz ve temiz olmaldr.
Diskler pompa mil eksenine gre tam dik gelecek ekilde yerletirilmelidir.
Disklerin yzey przll 0,5...1myi amamas gerekir (3), (4), (13), (14).
Bu yzden diskler hassas makinelerde ilenmeli, talanmal ve leblenmelidir.
Bylece bu tip salmastrann kullanlmas sayesinde sznt ve kaaklar pratik
olarak ortadan kalkm olacaktr.
ekil (2.54)te gsterildii gibi Pb akkan basnc (2) nolu dnel diskin
Ah ( / 4) (dd2 d2 ) yzey alann etkilemektedir.

A ( / 4) (dd2 di2 ) yzey alan ise (1) nolu sabit kar diskin

etki alandr.
Her iki yzey birbirine eit olduu gibi farkl da olabilir.
Ah A
ise hidrolik yksz (dengeli) bir kayma yzeyi
Ah A

ise hidrolik ykl (dengeli olmayan) bir kayma yzeyi

meydana geliyor demektir. k A h / 4 eklinde tanmlanacak bir orana da Hidrolik


Yk Oran ad verilmektedir (4).
(1) nolu sabit duran kar diskin aln yzeyine,

Fb Fy Fh Far FS

Eksenel basn kuvveti etkiler. Eitlikteki byklkler sras ile,


MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

64

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

Fy

Yay kuvveti

Fh

Hidrolik kuvvet

Far

Aralktaki akkann basn kuvveti

Fs

Mil ile (2) nolu diskin arasnda bulunan radyal szdrmazlk


elemannn srtnme kuvvetidir. ekil (2.54)deki szdrmazlk
eleman (3) no ile gsterilen 0- ringidir.

Fs srtnme kuvveti 0-ringinin zorlanmasna, alma durumuna ve snmasna


gre bykl ve yn deiir. Uzun bir iletmeden sonra szdrmazlk eleman
basn dalgalanmalar ve makine titreimlerinden dolay pratik olarak yerine
alacak ve Fs kuvveti ihmal edilebilecek bir mertebeye inecektir.
ekil (2.54)te grld gibi szdrmazln salanmas iin birbirine srten
disklerin yannda 0ring v.b. szdrmazlk elemanlarnn da kullanld
unutulmamaldr.
MEKANK SALMASTRALARDA DENGE DURUMU
1) Dengeli olmayan mekanik salmastra (Hidrolik ykl)
Pompann akkan basnc kayma yzeyi bnin tamamn etkilemektedir ekil
(2.55). Bu szdrmazlk biimi, diskin hzla anma tehlikesi yznden sadece
dk basnl pompalarda kullanlr (3).

ekil (2.55) Dengeli olmayan mekanik salmastra (3)ten alnmtr.


BY Bask yay
SE Szdrmazlk eleman o-ring
Dd Dnel disk
Ds Sabit disk
B
Szdrmazlk diskinin genilii

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

65

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

2) Dengeli mekanik salmastra (Hidrolik yksz)


Yay basks ile birlikte szdrmazl nlemee alan akkan basnc burada b
geniliini haiz yzeye etkiler. b 1 b dir. Bu durumda itme basnc ksmen
dengelenmitir ekil (2.56). Akkan basnc dnen veya sabit duran disklerin
d veya i evresinden etkiler ekil (2.56) ve ekil (2.58). tme basnc
akkan basnc ile ykselir. Bu ykselme dengeli olmayan mekanik
salmastradan daha ar cereyan eder ve ykselme birinci derecede b
geniliine baldr.

ekil (2.56) Dengeli mekanik salmastra (3)ten alnmtr.


b1 Akkan basncnn etkiledii yzeyin genilii
Dier harflerin anlamlar ekil (2.55)de olduu gibidir.
Mekanik salmastrada kullanlan bask yaynn durumuna gre,
a) ten yayl, akkan yayn evresinde etken ekil (2.56).
b) ten yayl, bask yay akkandan ayrlm, kuru ekil (2.56).
c) Dtan yayl, akkann bulunduu hacmin dnda. Bu tip zellikle korrozif
akkanlarda kullanlr ekil (2.57) ve ekil (2.58).

ekil (2.57) Akkan diske iten ksmen etkili durum ve bask yay akkann
dnda (3)ten alnmtr.

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

66

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

Ayn ekilde bask yaynn pompa miline gre durumu nemlidir. Bu da,
1) Dnel bask yay. Yay hareketli diske tespit edilmitir. Yay santrifj kuvvetin
etkisine maruzdur ekil (2.55), ekil (2.56) ve ekil (2.57).
2) Sabit duran bask yay. ekil (2.58)de grld gibi bir taraf dnmeyen
fakat eksenel oynayabilen disk zerinde ve dier taraf da sabit duran taraf
da sabit duran salmastra burcu tarafndan desteklenir. Burada yay santrifj
kuvvet etkisinde deildir ve akkanla temas yoktur. Dtan ykl byle bir
mekanik salmastra akkan basncndan bamszdr ve hzl dnen pompalarda
uygulanr.

ekil(2.58) Kuru blgede bulunan dtan yayl mekanik salmastra (3).


1 Atk Akkan
2 Soutma akkan
MEKANK SALMASTRA MALZEMES
Mekanik salmastralar iin malzeme seiminde sevk edilen akkann zellikleri gz
nnde bulundurulmaldr.
Birbirine srten disklerin iyi kayma zelliklerine sahip olmalar gerekir.
Malzemelerden iyi bir termik geirgenlik yetenei arzu edilir. Uygulamada
aadaki malzemelerle karlalr.
Grafit, elik almlar, zel dkme demir, keramik malzemeler, bronz ve plastik
orijinli malzemeler.
Malzeme seiminin doru yaplmas iin belli artlarda szdrmazln mr
dnlerek kararn verilmesi gerekir. ekil (2.59)da eitli malzemelerden
meydana gelmi mekanik salmastra rnei grlmektedir.

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

67

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

ekil (2.59) Deiik malzemelerden meydana gelmi bir mekanik salmastra


rnei.

MEKANK SALMASTRALAR N MSAADE EDLEN BASINLAR


Mekanik salmastralarn alabilecei basnlar hakknda bilgilerin ilgili imalat
firmalar tarafndan verilmesi gerekir.
Hidrolik ykl yani dengede olmayan salmastra tipleri ile 5 bardan 7 bar basnca
kadar almak mmkndr.
Bir salmastrada msaade edilebilir en yksek basnca eitli faktrler
etkilemektedir. Bunlar temiz, iyi yalayan akkanlar, dk dnme says ve
yksek olmayan scaklklar gibi faktrlerdir.
Hidrolik yksz yani dengeli bir mekanik salmastra daha yksek basnlarda
kullanlr. Basn snr 15 ila 55 bar arasndadr (3).
Allagelmi uygulamalarda bu tip mekanik salmastralar iin basncn 30 bar
gememesi istenir (3).
Aadaki ekiller proje almalarnda kolaylk salayaca dnlerek
verilmitir.

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

68

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

ekil (2.60) Soutmal ve hidrolik dengeli bir mekanik salmastra. (Flexibox


firmas), (4)ten alnmtr.
1. Aralk (Buradan salmastra iine az miktarda pompann bast
akkan girer)
2. Salmastra ortam
3. Soutma suyunun girii
4. Sabit kar disk
5. Salmastra gvde kapa
6. Szdrmazlk eleman
7. Dnel disk
8. Kar diski sabitletiren pim
9. Mili koruyan bur
10. Bask yay

ekil (2.61) Yumuak salmastra takviyeli mekanik salmastra rnei (Garlock


firmas), (3)ten alnmtr.
MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

69

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

ekil (2.62) Tek kademeli, salyangozdan ayakl, rulman yatakl bir pompann
mekanik salmastra dzeni.
Maksimum alma scakl 140oC, Pompa lleri;
8 bar basnta: 32-125 ten 100-250 ye kadar,
6 bar basnta: 100-316 ten 150-400 e kadar.

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

70

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

3. KRTK HIZ HESABI


Kritik hz hesabnda ncelikle pompa milinin yatay veya dey durumu gz nnde
bulundurulmaktadr. Tek kademeli santrifj pompalarn milleri ya tek yatak veya
iki yatakl konsol kiri durumunda olur ekil (3.1). Pompa miline etki eden
kuvvetleri ekilde gstererek kritik hz iin milin izin verilen sehimi bulunabilir.

Tek yatakl konsol kiri durumunda mil


Mil sehimi eitlii,
yo (L3 ) /(E I)(F1 / 3 F2 / 3)

ki yatakl konsol kiri mil


Mil sehimi eitlii,
( cm )

yo (F1 (L1 L2 ) L21 /( 3 E I) ( cm )

ekil (3.1) Tek ve iki yatakl konsol kiri durumu (5).

ift girili veya ok kademeli pompalarda yataklama aada olduu gibi yaplarak
ilgili mil sehim deeri eitlii ekillerin altlarna yazlmtr ekil (3.2).

ift girili pompada yataklama


Kademeli pompa durumunda
yataklama
Mil sehimi eitlii
Mil sehimi eitlii
F1
5 F2 L3
Fi F2
5 L13
L3
yo (

)
( cm )
yo
(

) ( cm )
48
384 E I
E.I
48
384
ekil(3.2) ift girili ve ok kademeli pompada yataklama durumu. (5)ten
alnmtr.
Eitliklerde kullanlan harflerin anlam aada olduu gibidir.
F1 Dnel arkn arl (daN)
F2 Pompa milinin arl (daN)
L
ark veya yatak konumunu belirleyen uzunluklar (cm)
E
ark milinin elastisite modl (daN)/cm2 )
I
ark milinin atalet momenti (cm4) .
MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

71

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

Pratikte kritik hz iin,

nk 300

SMAL ALLI

(d / dak )

(3.1)

eitlii kullanlr (4), (10). Burada,


(daN/cm) Milin elastisite katsays
G (daN)
arkn arldr.
Dnel ark arl G,mile etki eden kuvvet olarak dnlrse (3.1) eitliinde
sehim iin,
(3.2)
y G / (cm)
eitlii elde edilir. ki eitlik arasnda G .y eitlii gz nnde bulundurularak,

nk 300 / y

(d / dak)

(3.3)

sonucu bulunur.
Duyarl bir kritik hz hesab iin nceden izilen dnel ark rnek olarak drt
ksma ayrlarak her bir ksmn hacmi hesaplanr. Hacimler yardm ile arkn
arl bulunur. Kitabn sonunda verilecek saysal bir rnekte bu yntemin nasl
uyguland gsterilecektir.

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

72

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

4. EKSENEL TME VE DENGELENMES


Santrifj pompalarda dnel arkn n ve arkasndaki basnlarn farkl olmasndan
dolay meydana gelen EKSENEL KUVVET ark emme tarafna doru itecektir.
Bilhassa ok kademeli pompalarda eksenel itme kuvvetinin deeri olduka
byktr ve bunu dengelemek iin zel tedbirlerin alnmas gerekir.
4.1. EKSENEL TMEY OLUTURAN KUVVETLER
Tek bir dnel ark ele alnarak eksenel kuvvetin meydana gelii yle aklanabilir
ekil (4.1).

ekil (4.1) Eksenel itmeyi oluturan kuvvetler.


Dnel arka etkileyen kuvvetler;
FI arkn arka yzne etkileyen basn kuvveti,
FII arkn n yzne etkileyen basn kuvveti,
FIII arkn giriinde c akkan hznn yn ve iddeti deitiinden oluan
momentum kuvvetidir.
ekil (4.1)de kuvvetlerin etki ynleri gz nnde bulundurularak ve FI
kuvvetinin yn pozitif kabul edildikten sonra EKSENEL TME kuvveti iin,
Feks FI FII FIII
(4.1)
eitlii elde edilir.
Bu eitlikteki FI kuvveti, ekil (4.1)de grld gibi I yan hacminin dar ve
pompa mili ile gvde arasnda salmastara ile salanan szdrmazlk sayesinde bu
hacimde gei ak yok kabul edilerek, akkann zorunlu burga hareketi yapt
yani aynen bir kat cisim gibi dnd esasndan hareket edilerek belirlenir. I yan
hacmini igal eden akkann arkn asal hznn aI=O,4 kadar ile dnd
kabul edilir (1), (12). Zorunlu burga hareketinde basn dalm dzlemde
paraboliktir. Dnel arkn kndaki basn p3 ve ark giriindeki basn po

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

73

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

olduuna gre arkn r2 yarapnda emme taraf da gz nnde bulundurularak


basn fark olarak,

p p3 po

2
aI

r22 r 2

(4.2)

yazlabilir. Hidrolik Makinalar dersinden bilindii gibi Ya aralk basnc zgl


enerjisi,

Ya

p3 po

(4.3)

eitlii ile verilir (1), (9), (12). Bu eitlik (4.2) eitliinde yerine konursa,

p ( Ya 2aI

r22
)
2

(4.4)

sonucu elde edilir. Dier taraftan ekil (4.1)de grld gibi FI kuvveti iin,
r2

F1 2 p r dr
rs

yazlr ve (4.4) eitliinden elde edilen p deerinin karl yerine yazlr ve


integral ilemi tamamlanrsa,

FI (r r ) ( Ya
2
2

2
s

2
aI

r22 rs2

)
4

(4.5)

eitlii bulunur.
FII kuvveti yle belirlenir. II hacmindeki akkan ark ile emme az tarafnda
braklan zorunlu aralktan dolay serbest dnme yasasna gre (r.cu=Sabit)
hareket eder (1), (2), (9), (12). Hesab kolaylatrmak iin bu yan hacmindeki
akkann sabit bir asal hzla dnd ve bu hzn a=0.8. olduu kabul
edilerek FI kuvveti iin yaplan ilemler tekrarlanarak,

FII (r r ) ( Ya
2
2

2
a

2
aII

r22 ra2

)
4

(4.6)

sonucu elde edilir.


FII momentum kuvveti ise arka eksenel olarak giren akkann yn deitirerek
radyal konum almasndan dolay oluur ve,

FIII Q com

(4.7)

eitliinden bulunur.
4.2. EKSENEL TMENN DENGELENMES
Genel olarak kk eksenel itme kuvvetleri (100 ila 200 daNa kadar) sz
konusu olduu takdirde arkn arka yzne alacak delikler ile dengeleme
salanr. Veya seilecek uygun rulmanl yataklar ile zme gidilir.
arka alacak dengeleme deliklerinin kanat balangcna yakn bir konumda olmas
salanmaldr ekil (4.2). Kanat kanallar iinde alacak dengeleme delikleri
pompann manometrik yksekliine olumsuz etki yapaca gzden karlmamaldr.

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

74

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

ark apna uygun olarak dengeleme delikleri says kanat saysna eit veya 4 ila
8 arasnda deiirken, delik ap 5 mm den 30 mmye kadar seilebilir (3).
Dengeleme delikleri ile donatlan arklarda nemli derecede kaak kayplar
oluacandan mutlaka hidrolik contalarn (Ypranma halkalar) kullanlmasnn
gerektii unutulmamaldr ekil (4.2).
ekil (4.3)de grlen srt kanatlar yardm ile eksenel itmenin dengelenmesi
mmkndr. Oluturulan srt kanatlar akkan da doru itecektir. Bylece
kanat blgesinde iten da doru olan ak, kanatlar ile gvde arasnda kalan
ksmda dtan ie dorudur. Yaplan deneysel alma sonucu srt kanatl
uygulamada akkann asal hznn arkn asal hzna gre dta, (aI)d=0.5.,
ite (aI)i=1.3.ya kadar kt belirlenmitir(x). Srt kanat uygulamal
durumlarda aI=0,8. kabul edilerek hesaplar yaplr (1). Bylece (4.5)
eitliinde verilen FI kuvvetinin daha kk deer alaca ve sonu itibar ile
eksenel itmenin dengelenmesinin saland anlalr.
1
4

5
2
7
3
6

a Ypranma Halkas
b Dengeleme Delii
1
2
3
4
5
6
7

Salyangoz Gvde
Emme Flan
Dnel ark
Dnel ark Mili
Salmastra
Ypranma Halkas
Dengeleme Delii

ekil (4.2) Teetsel ve radyal kl salyangoz gvdeye haiz iki adet tek
kademeli santrifj pompa dnel arknda alan dengeleme delikleri.

(x) Kockarev, A.J.,Syromacho,L.L.: ber den Einfluss radialer Rckenschaufeln auf die
Verteilung der Drcke und der Winkel geschwindigkeit der Flssigkeit zwischen zwei
Kreisscheiben, Trudy LPJ 310 (1969) S.163166.
MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

75

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

ekil (4.3) Srt kanatlar uygulamas ile eksenel itmenin dengelenmesi.


ekil (4.4)de grlen ift girili bir pompada eksenel itmenin kendiliinden
dengelendii aikardr.
Aada verilen ekillerle eitli dengeleme biimleri gsterilmee allmtr.

ekil (4.4) ift girili pompada eksenel itmenin kendiliinden dengelenmesi


(KSBden).

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

76

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

ekil (4.5) ift kademeli pompada karlkl yerletirilmi arklarla eksenel


itmenin dengelenmesi.

ekil (4.6) Kademeli pompalarda dnel arklarn eitli biimlerde yerletirilmesi


ile salanan eksenel itme.

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

77

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

ekil (4.6)da grlen eksenel itmenin giderilmesi yntemleri olduka pahal ve


kark bir zmdr. Kademeli pompalarda eksenel itmeyi dengelemek iin bir
baka yolda DENGELEME DSKLER kullanmaktr. eitli biimlerde
gerekletirilen dengeleme diskleri ile ilgili rnekler aada verilen ekillerde
aklanmtr.
Esasnda kademeli pompalarda en iyi dengeleme ekli dengeleme diskleri ile
salanr. Bir dengeleme diski ile eksenel itme tamamen dengelenir. Dengeleme
diskleri hassas bir iilik gerektirdiinden pis su pompalarnda eksenel itmenin
dengelenmesi iin dengeleme diskinin kullanlmas sz konusu olamaz.

ekil (4.7) Dengeleme diski ile eksenel itmenin dengelenmesi (3)ten alnmtr.
ekil (4.7)de grlen dengeleme diski yle alr.
Kademeli pompann son arkndan sonra oluturulan 1, 2 ve 3 nolu hacimlerden 1
nolusu basnl akkan ile dolu, 3 nolu su pompa emme az ile veya atmosfer
basnc ile balantl olduundan meydana gelen eksenel itme dengeleme diskini
(DD) ters ynde itecektir. nk dengeleme diski ap ilgili konumun szdrmazlk
halkas apndan daima byk olduundan oluan kar kuvvet eksenel itmeden
daima daha byk olacaktr. b23 aral geniledike 2 hacminin basnc decek;
eksenel itme ar basacak ve eksenel itme ile kar kuvvet dengeye gelene kadar
aralk tekrar azalacaktr.
Bu dengelem dzeninde dengeleme diski mile sabitletirilmitir. Dengeleme diski
enesi ile gvdeye balanan kar enenin kaliteli malzemeden ve ok iyi ilenmesi
gerei aikard. Dengeleme diski malzemesi genellikle bronz, dkme demir veya

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

78

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

elik dkm olarak seilir. Byk besi pompalarnda sert krom alam dkme
demir malzemesi olarak seilmesinin gerektii belirtilmitir (3).
(3)te kaak kayplarnn %3 ila %6 arasnda deitii dengeleme dzenlerinde
dengeleme diski boyutlarnn aada olduu gibi seilmesi nerilmektedir.
D 2 / D1 2,0 2,3 arasnda dDD (0,7 0,8) D 2 ,
L 23 (0,08 0,10 ) d DD
b 12 0,1 0,3 mm olmaldr.

ekil (4.8) Tambur ve disk kombinezonu ile eksenel itmenin dengelenmesi.(3)ten


alnmtr.
Tambur ve disk kombinezonu dengeleme biimi genellikle ok yksek basnca haiz
kademeli pompalarda kullanlr (3). alma ekli ekil (4.7)deki zm
benzerdir.

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

79

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

5. ZMLERE KOLAYLIK SALAYACAK POMPA RESMLER

ekil (5.1) Pompa emme hattnn eitli biimlerde dzenlenmesi. c, e ve h


balantlar yanltr.

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

80

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

ekil (5.2) Tek kademeli, salyangozdan ayakl, rulman yatakl ve fener halkas
(sulama halkas) ile donatlm salmastra kutulu pompann kesit
grn.

ekil (5.3) Tek kademeli, gvdeden ayakl, rulman yatakl ve sulama halkal
salmastra dzeni ile donatlm pompann kesit grnts.

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

81

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

ekil (5.6) Tek kademeli ISO-NORM pompa 16 bar (Rtschi firmas)

ekil (5.7) Tek kademeli bir baka pompann deiik grnts.


MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

82

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

ekil (5.7) Gvdeden ve salyangozdan ayakl iki adet pompann kesit resimleri ile
bir pompa arknn karlmasnn ematik grnts.
MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

83

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

NO

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11

SMAL ALLI

PARA ADI

MALZEME
NORMAL
KOROZYONA
MALZEME
DAYANIKLI
DNEL ARK BALII
GG-26
JioCrNiMoTi
181o
ARKLA BALIK ARASINA SIZDIRMAZLIK
Jt 400
Jt 400
ALYEN CVATA
10 K
10 K
EMNYET RONDELASI
YAY
YAY EL
EL
KAPAK CVATASI
4 D
X5CrNiMo 181o
KAPAK CVATASINDAK CONTA
Jt 400 / Jt 400 / Jt S
Jt S
PM
6 S
6 S
ARKLA
ML
BURCU
ARASINDAK Jt 400 / Jt 400 / Jt S
SIZDIRMAZLIK
Jt S
ML BURCU
STEE BALI OLARAK
DNEL ARK
DEEBLR
POMPA DNEL ARK ML

ekil (5.8) Dnel arkn mile sabitletirilmesine rnek zm.

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

84

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

ekil (5.9) Salyangozu teetsel kl ve normal salmastra dzenli bir pompa


kesit grnts.

ekil (5.10) Bir baka tek kademeli santrifj pompa rnei.

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

85

SANTRFJ POMPA HESABI VE ZM

SMAL ALLI

6. KAYNAKLAR
(1) PFLEIDERER/PETERMANN, Strmungsmaschinen, Springer Verlag 4.
Auflage, 1972.
(2) PFLEIDERER, C., Die Kreiselpumpen fr Flssigkeiten und Gase, 5.
Auflage, Springer Verlag, 1961,
(3) TROSKOLANSK/LAZARKEWCZ,
Kreiselpumpen
Berechnung
und
Konstruktion, Birkhaeuser Verlag,1976.
(4) SCHULZ, H., Die Pumpen, 13. Auglafe, Springer Verlag, 1977.
(5) KOVATS/DESMUR, Pumpen, Ventilatoren und kompressoren, Verlag G.
Braun Karlsruhe, 1968.
(6) SPENGLER, H., Technische Handbuch Pumpen, Veb Verlag Technik 1980.
(7) DIETZEL, F., Trbinen, Pumpen und Verdichter, Vogel Verlag 1980.
(8) STEPANOFF, A.J., Radial-und Axialpumpen, 2 Auflage, Springer Verlag,
1959.
(9) EDS, K./TEKN, Y., Akm Makinalar, eviri. T Yayn, 1978.
(10) BAYSAL, K,. Tam Santrifj Pompalar, T Yayn, 1978.
(11) YAZICI, H. F., Hidrolik Makinalar Problemleri, T Yayn 2. Bask, 1983.
(12) ALLI, ., Santrifj Bir Pompa Salyangozu knda Yaplan lmeler ve
Salyangoz Dili Etkisinin Deneysel Olarak ncelenmesi, Doktora Tezi, Yldz
niversitesi, 1986.
(13) ALLI, ., Santrifj pompa hesab ve izimi SA Yayn No:15, 1996
(14) ALLI, ., Hidrolik Makinalar Ders Notlar, SA Mh. Fak. 2004.
(15) AKGL, H., SIZDIRMAZLIK Elemanlar, Makine Mhendisleri Odas Yayn
120, 1986.

MAKNE MHENDSL BLM HDROMEKANK VE HDROLK MAKNALARI ANA BLM DALI

86