You are on page 1of 148

GAGAUZ

KORAFLARI

KOMRAT 2015

.. .......................
.................................
....................
.......................
.................................................
......................................................
........................
.. ........................................................
.. ...........................................................
. - ........................................................
- ....................
.. .......................................................
Gaydar Koraflar ..............................
Gaydar Koraflar .................................................
.......................................................


.., ,

( ) ......
..,
. .............................................
Olga Radova-Karanastas istoriya bilgilerind doktor, Gagauziya
M.V. Maruneviin adna Bilim-aratrma merkezin bilim uzman
Gagauz kilimnerin hem ev dokumalarin klasifikaiyasi,
onnarin ornamentlerind istoriy aspektlari hem gagauz ruh
yaratmalarinnan paralelleri .................................................................
.., -
- .........................
..,
-
........................

4
6
12
20
28
28
32
40
46
50
54
59
66
69
77

81
83

87
101

103

.., ,

-
.........................................................................................
.., ,
- ....................................
..,

. ..............................................................................................
..,
()

(
. ) ..................
.., -
.-
-
- .......................................................
.., -, .

......................................................................................
.., ,
,
(
) .........
.., .
Gagauz kilimneri .............................................
.., . ,
.

........................................................................................
Mutaf G.N., Komrat Devlet Universiteti,gagauz filologiya
kafedrasndan retmen
Lingvistika terminneri gagauz kilimcilik zanaatnda ........................
Gagauz Koraflar
, ,
.. ..........................................................

109
113

116

118

121

130

133
135

137

141

143
145



,

-
.



XX .


.
, ,
.

.
.

, .

, , . ,
-

. ,
.


- XX .
.

-
XX-XXI
, .

;
.
,

.

.
,
,
.

. .
: - -

.
,
, , ,
.
,
,
1949
.
,
, - , . ,
, .

, , -


, .
, ,
,
, , , , .
, , . ,
, ,
,
.
, -


,

,
20 ,
.
,

.

.
, ,

. ,
,

, , : , ,
, , .
. ,
.
(XVIII
XIX .) .

.
.
XIX .
,
.

1899 .


10


11


12


. .

, .
, 4 :
- : , , , ,
, , .,
- : , , , , , . ,
- : (, , , , )
(, , , , ),
- ( ).
.
,
. , , , , , .
, .
.
. . . ,

. .


13

. , , : , , , . .
,
. ,
.
. ,
, , . ,
.
. . , , .


14

XIX , -


15

, - .


16

. , ,
. , ,

.
,
.
( ).
. .
, .
. .
().


17


18


19


20


, , .
Krmaa Kilim .
,
,
, ,

. ,
,
.
, . , (),
.

, (,
, , ,
), (, , ,
, , ), . .
,
.

,
, ,
.

-


21

- .

.
XIX .
,
.

,
.

:
- , ,
; , .
,
, :
, ,
,
, ,
.

:
,
.
:
(),
(), (

), (,
), ( ), (),
( ), (
).


22


23


24


25


26


27


28

1959 ,
. .. ,
,
. 1965

.
3
. 1) , 2) , 3) .

. , : Asco, Upo -


29

, ister edi LTD Koschari . Asco, Upo


.
, . 1980 . .
(, , .).


.


1957.. , , ,
.
.
,
. ,
. : , -


30

, ,
.

. . ,
, .
, , , -
, .
, , . .. ( ),
.. ( ).

.
4- . , , , . 10 3 .., .., ..
, 2200 .
.


31


32

, : .., ..


33

, : .., ..


34

40 , : .., ..


35

, , : ..


36

, : ..


37

40 , : .., ...


38

, ..


39

, 40 , ..


40



1943 ..
1969
, . 1971 1974. -
. .
-
- ,
1985 . 1976 1978.
..
1985 1986.
. 1986 1987 - . 200

80 .
40 , 10 .
:
- 1972 - .
;
- 1974 ,1980 - . - ;
- 1975 . 50-
-1978 - . - 1978 - . 60- ;
- 1979 - . ;
- 1980 - .
- 1985 - . 40 ;
- 1995 - . ;
- 2001 - . - 2002 - . ;
- 2002, 2003, 2004, 2006, 2007, 2008, 2009 - . , , 2009 - . , 2009 - . , 2011
- . .


41

:
- (1977) ;
- (10 ) (2000);
- Gagauz Yeri-15 yl (2009.);
- Gagauz Respublikasnn 20-c yldnm;

(2008 ).


42


43


44


45


46



, . - , , .
. 1963
- . ,

.
,
, .

, .

. , ,
, ,
, ,
.
, .
, -. , , , .
. .
,

1. (.
1965.). : , ;
2. ( . 1972., 1973 .) :
, , ;
3. : (.
1972.). : , ;
4. . ( - 1972.). : , , ;


47

5. - . ( - 1974.) : , . ;
6. -
(. 1976.). : , , , ,
, , , , ;
7. (. 1978 .). : ,
;
8. (. 1978.). : , ,
, : , ,
;
9.
- (. 1978.).
, ;
10. 60 (.
1978 .). ;
11. -. .


48


49


50

. -

,
,

, .
-
, ,
,
.
-

, , ,
.
, , , ,
. - : - (1980), - (1985).
1948 , -, .
. , ,
. , .
20 . 1963
, , 1969 -


51

. - . - ,
, . -
, , , ,
, , , . 1980 , , .



1980 .



1980 .


. ,


52


53


54

ki Gll. - , . -


55

Gll. - , . -


56

Gll. - . -


57

Pala. - , . -


58

-
. -


59




23 1942
, . 1959
. 1959
1961
-, . 1971-1974
. 1974
, 1979 .

- ,

.
.
.

-. 1980

, 1980 . , .
, . .
. .


60


61


62


63


64


65


66


G AY D A R K O R A F L A R I

.

,
, ,

,
.

. , ,
,
, , , !
,
.
, 80 , , , .
2012 .

Gaidar
koraflari. ,
,


.
Gaydar koraflar
.


67

.. ..
. !
,
,
.. , , ..,
. . .. ,
.., , , , .. . ,
.

,
.


68

GAYDAR
KORAFLARI


69

ki Gll, .


70

ki Gll, .


71

ki Gll, .


72

-, .


73

Drt Gll, .


74


75

Gaydar koraflar


76


77

,
-


78

1965 .,
-


79

.
- .

80


81

..
,



( )
:
: . , ,
. ,
, ,
.
- , .
- . ? .
. : , ,
,
, , .
,

.
2400-2500 .

. 1949
. .
: .
,
. :
, ,
. , , , .


82


:
, ,
. , , , , .
, . 1960- , 1997-1998 . ,
, .
. 2 3 2 5

.
, -
, , , , .
, .
2013
.

. - , .


. 103
, . ,
200 , - - .
, , -


83

Gagauz Koraflar .

,
.
, .
:
. . . 2012 . . 200 .
.. . . . -
, 2008
.. . . . 2010
.. . .
. .: , 2003
. . .: . 2014
..




.
. .
, .
(III IV ).
,
,
- .


84

. , ,
.
. - ;
, , , .
,
, , , .

, .
. ?

. ,
, ,
,
.
, .
,
. : Kz kundakta iiz
sandkta. ,
.

, , , , .
: , , , . , , .
. 40-50 , ,
, , I .
. ,
, , ,
. . . : , , ,


85

.. 30
.

.
, 90-97 ,

. : ,
, , .
, .
, 5 , 2 ,
. ,
, . , , 50-60 ,
.
.
60-80 .

Para pala, . Pamuktan
pala.
, , -, - .
,
.

, , , , ,
, ,
, , (). Para pala, Krma kilim, Buket, Sepetik, Rombik,
Korafl pala, Krmagll kilim, Nirka, Kilim, Koraf ar
krma kilim, Korafl kilim, Pitackl kilim, Tl pala, Palas. .
, .
.


86

, : , , , .
.

, ,
. .

. , .
: mekih,
embr, tarak, tev, masur, ii, arn, krk, krosnu, zg.
.
.
, , , , , ,
, .
, . .
: . , . , , , .
2014
3 .
, ,
.
.
, .


87

Olga RADOVA-KARANASTAS,
istoriya bilgilerind doktor,
Moldova N.Milesku Spataru adna
Bilim Adamnar Asoiaiyann bilim sekretar,
Gagauziya M.V.Maruneviin adna
Bilim-aratrma merkezin bilim uzman
E-mail: rolgaks@yahoo.com
radova.58@mail.ru
GAGAUZ KLMNERN HEM EV DOKUMALARIN
KLASFKAYASI, ONNARIN ORNAMENTLERND
STORY ASPEKTLARI HEM GAGAUZ RUH
YARATMALARINNAN PARALELLER

Gagauzlarn material kulturasnda dokumak, dikmk, rmk


pek evelki zamannardan kalma zanaatlar, bu gibi material kulturasna, ayni
zamanda,1 var nasl deybilelim ruh kulturas da,2 nk bu material el
ilerind, yaradclar gagauz ruh kulturasnn elementlerini d gstererlr,
anglar temellenerlr adetler, dinimiz - ortodoks hristiyan dinin, istoriy
yolumuzun gerek olaylarna; dedelerimizin, evelki zamannardan beeri,
yerleim yerlerinin dolayda tabiyata, o geografiyada, onnarlan komulukta
yaayan kulara, hayvannara. Hepsi bu elementleri gagauz milletin ruh hem
material kulturalarnda bulabileriz. Bunnar gibi zanaatlarda (dokumak,
dikmk, rmk) gagauzlarn hem material kulturasn, hem onnarda
ruh kurturasnn lementlerini d gstererlr. Dokumak, dikmk,
kilim krmak, rmk zanaatlarda taa ok karlar alardlar, onnar
karlarn ileriydi.
Gagauzlarn adetleri, folkloru, literatura yaratmalar, istoriya olaylar,
dedelerinin yerlemi yerleri/topraklar, o arhitektura yaplar binalar, su
arklar, kliselr, evlr hem taa baka yapntlar, ani dzlm gagauzlarn
hem onnarn dedelerinin yaad yerlerd/topraklarda hepsicii bunnar
gagauzlarn kultura miraslar - gagauzlarn zenginnii, kultura varl,
anglarn biz gzmz kadar lzm koruyalm da nasl bizim dedelerimiz
bizlerdn korutmular, etitir bilmilr bizim gagauzlarn kultura
1

Ayni zamanda. .
Taa dorusu: bu gibi zanaatlar birdn, hem material, hem da ruh kurturasnn
lementlerini gstererlr.
2


88

varlklarn, biz d hep lec lzm devam edelim kultura mirasmz


korumaa.
Bilim aratrmalar gstererlr, ani kimi tarihsel zamannarda
gagauzlarn okadar kolayl olamam kendi kultura varlklarn kultura
miraslarn korumaa, da zaman getik, onnarn kultura miraslarn,
varlklarn, yazlarda baka milletler balayp, vermilr. Gagauzlarn
kultura varlklarn, baka halklarn olduklar gibi yazmlar, l kiyatlarda
yazlara geirmilr. indi biz, gagauzlar, ne yapabiliriz, ani ileri dooru
koruyabilelim makar oncaazlar, necezlr korunabilmilr bnk gndn
bizim evremizd?
Dneriz, ani biz hepsimiz, kim biler gagauza, akl erer yazmaa da ana
dilimizd gagauz dilind, hen ilkin bizim adetlerimizi, portular, heps
kultura miraslarmz gagauza yazalm, sora da baka dillerd - rusa,
bulgarca, molduvanca, Turkiy trkesind, ingiliz hem t.b. dillerd,
olelikln, biz koruyabiliriz bizim kultura varlmz. Elbetki, bu gn kadar
bizim kultura varlmzdan ok alnd da baka millerin olduklar gibi
yazlara geirildi, ama burada bir nemni i var, gagauzlarn adetlerini,
mentalitetini biz gibi, gagauzlar gibi, bnk gnd hi biricii bilmerlr,
onun iin bizim genetik hem tnogenez kodumuzu kramadlar, gagauzlar
onu korudular. Sadec gagauzlar pek inc annrlar hem duyrlar gagauz
dilini, bizim mentalitetimizi. Burada taa bir i sleybiliriz, gagauz dili
pek evelki, eski zamannardan kalma olduu iin, Turkiyd yaayan trklr
d, Azerbaycanda da, baka yerlerd d, okadar annayamrlar bizim
gagauz dilimizim zelliini.3 Sz gelii, Turkiyd alan trkologlar var,
anglar annayamrlar4 gagauz dilinin ok yerlerini, szlerin maanalarn,
kullanma yerlerini da o zer yazamrlar o bilim yazlarn, nelerini
istrmilr yazmaa. Gagauzlar sa gagauz trkenin hem Turkiy trkenin
l zel yerlerini o farklln5/ayrlkln grerlr.
Gagauz dili ayr bir trk dili, angsnn kkleri gelerlr oguz grubunun,
oguz-bulgar kolu altnda bulunan trk dillerindn oguz, ogur, trkbulgar kollarndan yeki soylarndan evelki vaktlarda bu soylarn
kulland dil(ler)dn. Bu konuylan ilgili yeni bilim alkamalarn taa
derindn bakabilirsiniz kaynaklarda bu statyay yazan avtorun Dr. Olga
3

zellik (tur.). , .
Ne ulavlivayut tonkosti gagauzskogo yazka, iz-za togo to ne znayut v soverenstve
drevnetyurkskiy gagauzskiy yazk, kak ego znayut sami nositeli yazka gagauz. V
gagauzskom yazke esti mnogo terminov, kotorh net v turekom yazke.
5
Farkllk (tur.) .
4


89

Radova-Karanastasn bilim yazlarnda - (


),6
- :
.7
Adamnarn zanaatlar taa ok ustalk, kaluplan kerpi dkmk, evin
stn yrtm deyni keremit hem lmek dkmk,8 tafta ilerind
tafta kesmk taftalar kertiklemk9; sepi yapp/hazrlayp, deeri
sepilemk; turu kurmaa deyni hem ralar/arablar dkm/tutmaa
deyni (hem ralar dkm deyni f) hem kada yapmak; taftadan
vedr, suvaci, sofra, tafta kak, taliga, atlar/beygirleri
komaa deni boyundruk yapmak; krk, keptar, mintani dikmk;
maasullara deyni toprak lmek yapmak/dkmk hem t.b.
Burada lzm sleylim, ani gagauzlar kaluplarlan kerpi dkrdilr,
meciyln. Bu mecilerd, amurda, adamnarlan bil karlar da kerp
dkrdi. Elbetki, bl amurlar adamnara deyni zoor iti, ama karlara
deyni taa da zoordu. Kck topalak uaklar da tayardlar, hepsi, btn
sensel, komular da, yardmdaydlar mecidydilr.
Gagauzlar ortaklapta, kerpi dkrdilr, evlerini dzrdilr duvarlar
kaldrardlar, evi rtrdilr, tavan bastrardlar, evin stn rtrdilr,
herbir adam evi rtm bilrdi/becerrdi. Adetler gr herbir adam kendi
evini kendisi lzmd rtsn, kalan da ona yardm edrdi. Evi rttktn
sora, tavannar bastrmaa balardlar. Tavannar bastrarkan, topalaklar
6

- .., .. - (
) //
-
, -, 2013 .
7
- .. - :
// :
. VII . 28-29
2012 . . . - -, - . , 2013, .210-231. [ISBN 978-5-7567-0700-7].
8
O lmekleri, yevi rttynn, evin stn - yrtnn tepesin - evin yrtsnn
tepesind keyi rtm deyni hem evin ytsnn kelerin hem lmekleri koyrz
(rteriz). Evin rtsnn tepesini hem da rtnn kelerini, aaa dooru lmekln
rtler. Evin tepesi saylr nered yrtd makazlar biri-birin gelerlr, hem da
yannarna, aaa dooru kesin (lmekln rtler) hem da yannarna (rtnn yannar
keremitln rtler).
9
Taftalar kertiklemk. .


90

tavann aazndan adamnar tavan stn atardlar, oradan da o topalaklar


hep adamnar tayardlar da tavanda kaklm plankalarn10 stlerin (yeki
parmaklk aralarna) atardlar/koyardlar, karlar da artlarndan o amurlar
plankalarn stnd11 parmaklk aralarna bastrardlar/bastrdardlar - buna
deniler tavan(nar) bastrmaa yeki tavan(nar) bastrmak, amurun
stn da parmaklarnnan doorudup, suva taftasnnan dzeldrdilr.
Tavannar samann, sar amururdan yapl (samannan sar topraktan
amur) topalaklan bastrardlar. Kimi sra, amuru doorutturup, stn
sadec parmaklardlar da brakardlar tavan l kurusun, ozaman tavan
bastrarkan amuru taa incerk koyardlar, da sora, ikincil, baka bir gn,
gen samann amurlan o tavan suvadlar, suva taftasnnan da dzeldrdilr,
da tavann suvas biraz taa kalnnard.12 Tavan bastrarkan, evin iind,
plankalarn/parmaklklarn arasndan,13 samann amr frlard, o amurlar
kurumasnnar deyn, insannar birdn (ierd tavannar bastrarkan),
masalara hem (i)skeleler pinip, tavanda o amurlar parmaklradlar, bir
inc parmakl suva olard, hep bu zaman duvarlar da parmaklardlar bu
parlaklamak ilerini taa ok karlar yapardlar.
Duvarlarn iki tarafn da, hem evin iindn/iyandan, hem evin
dandan/dyandan, ilkin samann parmaklardlar da lelikln duvarlar
doorudardlar hem suvay dzeldrdilr. Parmakl suva kuruduktan
sora, gen duvarlar samann amurlan suvardlar da suva taftasnnan
duvarlar dzeldrdilr, keleri d uzucuk yapardlar, onnar db-dz14
(duvarlar) hem upa-uz15 (kelr) olardlar. Bu samann suva da kuruduktan
sora, hen stn, bir ker d mayzl amurdan suva urardlar/suvardlar da
suva taftasnnan duvarlar doorudardlar, duvarlar taa da dzck olardlar.
Aan mayzl suva da kuruyard, sora duvarlar kirelrdilr, duvarlara iki-

10

Plankalar kiriler ierdn kaklrlar.


O plankalara parmaklk denilrmi, bu terminnn ilgili informatorlar: Nina Staev
hem Lena Kuli (Gagauziya avtonom blgesinin Kongaz kynd yarlar, sokak
Oktyabirskiy, 32).
11

: , , 9
1936 ,
; , , /
.
13
Parmaklk aralklarna samann amurdan topalaklar bastrardlar.
14
Duvar olard.
15
Koelr olard.
12


91

ker kire urardlar/ekrdilr, kireci da sinkalardlar, da duvarlar,


tavannar ierd btn dolaylar, gk-maavi gkta benizd olardlar.
Adamnar toplanp, sokaka pnar kazardlar, pnar kazarkan karlar
ory yaklatrmardlar, brakmazdlar kazlan pnarn iin karlar, kzlaar
hem kk kzaazlar baksnnar, neim ki karlar varm nic nazarlasnnar
pnar da duvarlar yklsn. Pnar kazarkan karlar, gen gelinnr, delikann
kzlar, taa kk yata ocucaklar hem kzaazlar da yrdm edrdilar, ama
onnar bir atya baal olan, kazannan topraklar pnar iindn danna
ekrdilr. Git-gid dianda, kazlan pnarn yannda topraklan tep hep
blrdi, tep bldk, tep stndeki topraklar taa da saarlaardlar,
kazlan pnarn ii da deerinnerdi.
Maalenin, meciyln yaplan pnarndan, geln-gen(i) su irdi hem
indi da ierlr. Gagauzlar slerlr, ani pek bk gnaam birkimseyi
pnardan koolamaa, birkimseyi brakmamaa su isin yada pnardan su alsn,
ozaman o pnarn suyu ac olarm yeki da pnarn suyu kaarm. Kongaz
kynd yaarkan vardr iittiim nic karlar biri-birinnn lafedrdilr
(fsrdanardlar) ...marii, filan-piman (avtorun sz), koolam,
brakmam bu insan (avt. - adn slrdilr) su alsn pnardan da sora o
pnarn suyu ac szmaa (kmaa) balam, indi t bn gittim oray suya
da o pnardan ac su kr, ileri sa onun suyu pek tatlyd....
Bu olaylar gstererlr gagauzlarn bk kulturalarn, ani onnarn
evrelerind suyun pek bk rol hem yeri var. Onnar (gagauzlar) diil
sadec kendilerini, ama btn evrenin insannarn, btn dolarlarda
komularn da dnrdilr. Bl inanlar (suylan ilgili) gstererlr,
ani gagauzlarn dedeleri kendi istoriya yollarnda pek ok zoorluk,
susuzluk ekmilr, bu suzuzluk olaylar onnarn folklorunda da iz
brakmlar, deycez t nasl gagauzlarn altn alma masalnda. Bu
masalda annadlan olaylar, gerek tarihsel olaylardr onnarda gsteriler
gagauzlarn dedelerinin istoriya yollarnda halizdn olmu, gerek ilerin
izleri. O olaylarn gerek izlerini istoriya bobann Gerodotun yazlarnda
da grdk. Bulduk (bulrz) paralel izleri Gerodotun yazlarnda hem
gagauzlarn kultura miraslarnda masallarnda, dokumalarnda, ruh
yaratmalarnda. Bu paralel olaylarlan ilgili, Gerodotun yazlarnda hem
gagauzlarn altn alma masalnda paralel ilr (olaylar) grdk da
bilim yazlarmzda (bu statyann avtoru/yazcs Dr. Olga RadovaKaranastas) yeni bilim aklamalarmz dnny akladk, anglarndan
belli olr, ani gagauzlarn dedeleri Hristosun duumasndan taa ileri,
2500-3000 yldan evel, len-Gnduusu Evropada varmlar, yerleik


92

bu blgenin topraklarnda yaarmlar. Bu konuylan ilgili, taa derindn,


bilim yazlarmz hem aklamalarmz (Dr. Olga Radova-Karanastasn)
bilim yazlarnda ,
,16
- ,
17, - :
bakabilirziniz.18
Evelki zamannarda adamnar (krlar da) bayrlarda, daalarda
avlanardlar, uaklarna, aylelerin imeelik bulardlar da ev tayardlar.
Bundan baka, adamnarn biraz hayvannar gdrdi, biraz topraa kazp
hem srp, ilrdi, karlar da ev ilerini yapardlar ateliin banda,
atelikt, ocaklarda, evin dolayannda izmet edrdilr, uaklarn
16

Radova-Karanastas O.K. ,
// : ,
, , , .
..-. . (Recenzii la lucru: ..
; ..,
; , , , (Prof.Dr. Tuncer Glensoy, Altaist-trkolog (Ankara, Trkiye));
, , .
(Dr. Ahmed Cebeci, Gazi niversitesi, Etim fakltesi, tarih blm). ,
2008. .209-211 . . Elena-VI SRL, . - 2008. . 209-211.
17
- .. - ,
//
: .
, . , 20-21
2011 // . . .. [ .]. . . ,
.- : , 2012, 86-97. [ISBN 978-985-552-088-8];
. : R- .. -
, //
II: :
. . , 11 2011
. : . -2012. - . 273-281. [ISBN 978-985-552-076-5];
- .. - :
// :
. VII . 28-29
2012 . . . - -, - . . - 2013. C. 210-231. [ISBN 978-5-7567-0700-7].
18
- .. - :
// :
. VII . 28-29
2012 . . . - -, - . . - 2013. - C. 210-231. [ISBN 978-5-7567-0700-7].


93

bakardlar, kocalarn evd beklrdilr. Aylelerd, adamnarn hem karlarn


arasnda, bl i paylamasn indiki zamanda da greriz, ama git-gid
karlarn hem adamnarn bu i paylamalarnn snrlar belgiliksizlener
(belliliksizlener/belgisizlener/belgiliksiz olr),19 nk modern yaamak
artlar (standartlar) insannar zoorladp, bu duruma getirttilr. Git-gid
karlarn omuzlarna pek bk k klen(il)di: hem uaklar bakmaa, hem
ev ileri (kar ileri), hem adam ileri ekmek ayley kazanmaa, hem
renm, hem almaa hem t.b. Bu duruma gagauz topluluklarn getirtti
o dar()dan karan olaylar, nk gagauzlar kendi istoriya yollarnda,
zamanca, ba bir devletin snrlar iind kaldlar, ba baka devletin, kim o
zaman kuvettysa, kim taa glsayd.
Gagauzlarn dedeleri Vizantiya snrlar ierisind bulundular, Osmann
Devletin (Osmann Devletinin genilendik topraklar, artk Osmann
mperatorluu oldu, 1453 ylda, aan Vizantiya mperatorluunu onnar
el geirdilr/aldlar), Russiya mperatorluun, Sovetlr Birliin, Romun
devletinin, sora gen Sovetlr Birliin evresi iind bulundular.
Sovetlr birlii daaldktan sora da, gagauzlarn bir ksm, serbest
devletin20 Moldova Respublikann iind, kalan da, yakn hem uzak,
snr ar devletlerd (yaamaa kaldlar) bn d yaamaya devam ederlr.
Gagauzlar istr-istemz, zoorunda kaldlar ayr-ayr devletlerin snrlar
iind yaamaa, nk Osmann mperatoluu ktktn sora ayr-ayr
devletlr len-Gnduusu Evropa blgesind peydalandlar. Osmann
mperatorluuna girn topraklar blndk, Balkan Yarm Adada yeni
devletlr temellendi, onnarn arasnda snrlar getilr.
Hep bl, paralel, toprak blnm proeslarn, grbileriz Sovetlr
Birlii daaldktan sora da, gen yeni serbest devletlr dnnda olutular
eskidn Sovetlr Birliin girn respublikalar, onbe taan vardlar, onnar
ayr-ayr serbest devlet oldular. Topraklar blndk, yeni devletlr
olutuka, gagauzlar da gen blndlr, devlet snrlar onnar ayr-ayr
devletlerin snrlar iind braktlar, lelikln, blgelel, gagauzlarn okluu
(ounluu) aazlaa dndlr (birazn da gagauzlar kendi topraklarndan
kaldrp, zoorladlar baka devletlerd yaamaa gesinnr, yeki da hep
bir devletin iind d bulunsalar, zoorladlar gagauzlar, ki onnar baka
yerler yaamaa gesinnr. Deycez Sovetlr Birliind gagauzlar lzm
oldular Sibir yaamaa gesinnr/g etsinnr, Kazakstana; onnar ozaman
19

Snrlar belgiliksizlener (belliliksizlener, belgisizlener / belgiliksiz olr).


.
20
Serbest devlet (gag.). Bamsz devlet (tur.). .


94

kaldrdlar Sibir/Sibiriye()y hem Orta Aziyaya; romunnarn vakdnda


(XX asirin 40-c yllarnda) zorunda kaldlar taa Latin Amerika ktasnda21
bulunan devletler Braziliyaya, Amerikaya, Argentiyaya gitsinnr/g
etsinnr, heptn orada yaamaa kalsnnar. Zamanca, Balkan Yarm Ada
ktasnda bulunan devletlerdn, gagauzlarn bir ksm kp (XVIII yyln
sonlarnda XIX yzyln ikl ereend) indiki Bolgariya, Greiya,
Makedoniya, Rumnya snrlar iind bulunan topraklardan/yerlerdn
hem daa baka yerlerdn, Besarabyaya yaamaa getilr da yerletilr
yerli/avtohton Bucakl22 gagauzlarn iind.
Aratrmalar gstererlr, ani evelki zamannardan beeri, gagauzlarn hem
onnarn dedelerinini yaad u tarihsel blgelrdi Altay, Orta Aziya, Orhon
derenin dolayannar, Orta Volga, Bucak, Dobruca, Frakiya, Makedoniya,
Anadolu.23 Ama gagauzlar, bir halk, sora da bir millet gibi len-Gnduusu
Evropada olutular, gagauz tnosun oluma prueslar da 1400-1800 yldan
ok srtt. Hem da aratrmalar gstererlr, ani gagauzlarn dedeleri, nasl
da hepsi insannar, evelki zamannarda ilkin yaznikmilr, onnar sadec
Gk-Gn-Gne dua edrmilr; gagauzlarn dedeleri Tanrya bir
Allaaya() inanarmlar/tanyarmlar, Gn hem Gk bakarmlar da dua
edrmilr, sora I-II asirlerd, Apostollarn zamannarndan beeri, Hristian
dinini kabletm balamlar.24
Aratrmalar gstererlr, ani gagauzlarn dedelerinin oyu hristian dinini
Apostol zamannarndan I-II-III yzyllardan beeri kabletm balamlar,
taa oyu da IV, VII, IX, XI-XII asirlerd kablettilr, demek XII asirdn
gagauzlarn dedeleri artk hepsicii hristian dinini kabletmilr. Gagauzlar
hem gagauzlarn dedeleri binnrc yl, 2500-3000 ylda ok, hepbir, kendi
trk dilini indiki gagauz dilini koorudular, onutan, gagauz dili bnk
gnd saylr gagauzlarn kultura miras, kultura varl, onun iin biz
lzm devam edelim bizim dilimizi koorumaa, gagauz dilinin yazlarnda,
ileri dooru onu rtm. Gagauzlar hem onnarn dedeleri pek kskan
21

Kta (tur.). .
Bucak deniler tarihsel topraklara Besarabiyann len tarafnda bulunan topraklara,
bu topraklarda gagauzlar hem gagauzlarn dedeler taa evelki zamannardan beeri
2500-3000 yldan evelel yarlar, onnar artk avtohton, yerli insannar bu topraklarda,
bu topraklar Gagauzlarn kultura mraslarnn bir ksm, nk o kuru, susuz topraklar
gagauzlar iledilr, cennet gibi gzelletti(rdi)lr.
23
Anadolu .
24
Dan, Dan yerleri ondan Tanr, gagauzlar Tanrya taparmlar (
). Tapmak (gagauz.) . Dan/ Tan, Dan eri/Tan eri = Tanr.
Allaa (gagauz.) Tanr (gagauz.).
22


95

kend hristian dinini korudular hem koruyrlar da. Herbir yotuda, srada,
masada, gagauzlar Allaalan25 bil.
Deyceyz, ki XX asirin 60-70-ci yllarnda, bu trl ayled i paylamas
iftin (karnn hem adamn) arasnda hep korunulurdu, en zoor k damnarn
arkasndayd. Ozamannar gagauz aylerind ok ak vard, betn yukar
5-6-7-12 uaadan bir ayled vard, pek siirek ayled 4 yada 3 uak vard.
Evelki vaktlarda da hep l, sadec ok uakl aylenin (soyun) mr
vard nasl uzun vaktlara srtsn. ok uakl aylenin mr uzundu, onun
iin, aan gelin alardlar ayley, o gelini btn sensel serdi, ani gelin
ii soylardan olsun; emrek, becerikli, eremet olsun, herbir i elindn
gelsin. Hem pek nemliydi gelinin (gvenin d) soylar, kendileri d
saalkl olsunnar. Gelinin da simas/d grnts26 l lzmd olsun, ani
gstersin, ki bu insan (gelin olacaa) duudurabilecek saalkl uak.
Gagauz aylelerind kzaazlar taa kktn beeri redrdilr ev
ilerin im yapmaa, dikm, rm, uak bakmaa, ierleri tertiplem,
evin iini sslem; ierleri, evin dolayann, sokaa tertipli, krnak tutmaa.
Hepsi bu ilr karlarn, gen gelinnerin, kzlarn hem kk kizaazlarn
ellerinnn olardlar, onun iin git-gid, aan artk dnnd bilim zanaatlar
peydaland, bu trl el iler (anglarn elln yaprlar), bilimd, geneldn
bir terminnn - el ileri denildi.
Trl-trl el ileri adamnarn da uurlarnda vard, ama bn, bizim
konumuza gr, bakaceyz, aklayaceyz gagauz karlarnn el ilerinin bir
ksmn dokumalar, kilimneri hem kimi rmeleri.
Geneldn alarsak dokuma hem kilim (yeki krma) terminnerini,
bakarsak onnarn maanalarna, ney onnar geler i tarafndan, hem
bakrsaydk i hem alma proeslarn gelimesin, greriz, ani dokuma
sz yeki termini taa evelki zamannardan geler kilim (yeki krma)
terminindn. Kilim (yeki krma) terminneri sa taa sora paydalanm
olduunu greriz, neinki var nic dem, ani kilimnr dokumalarn bir
dal(dr). Onun iin dokumalara hem kilimner (yeki krmalara)
bl klasifikaiya27 olabilir olsun:

25

Allaa(y)lan (gagauz.) - Tanrylan (gagauz.).


Sima(s) (gagauz.) ().
27
Bu klassifikaiya original, onu ilk sefer bu statyann avtoru Dr. Olga Radova
(Karanastas) yapt.
26


96

Tablo 128
Gagauzlarn dokuma hem krma el ilerin klasifikaiyas/eitlii
2930

Dokumalarn hem
kilimnerin (yeki
krmalarn) adlar
Pala(lar)

Dokumalarn hem krmalarn etlii29


a) Para pala. Bu trl para palalarn koraflar yok, para
ipliindn dokuyrlar; btn pala, herersi birtrl sadec tekir
olr, koraflar yok;
b) Korafl para pala. Para ipliindn dokunulr(lar), bu trl
palalarn koraflar var, onnar hertrl benizd olabilir, ilplikler
gr, hen geni koraflar taa ok tekir ipliktk olardlar (hertrl
benizli paralardan, makazlan iplik kesersin, sora o iplikleri
biri-birin eklersin iinylan tutturrsn, sora da iiln o iplikleri
kvrdrsn; ondan sora, o kvrdlm iplikleri, masura saarrsn,
masuru da mek geirersin da sora dzend dokuyrsn, bl
ipliktn palann plat tekir olr);
v) Korafl yapaa pala. Bl pala yapaa ipliindn dokunulr.
Hen geni koraf taa ok kara benizli ipliklerdn dokunulr/
dokunr.
g) Parmakl pala.30
d) Bir tl d haylaz palas var, ona gegal kukaylan rm
para pala deelr, bu trl palalar kapunun nnd eikler
derlr yada evin iyanndan/ianda, hep kapunun yannda, eiin
uurunda derlr. Onu dolaya rersin da olr tombarlak pala.

28

Gagauza okunulr Birinci numaral tablo.


nformatorlar: Sakal Pelagey Marinovna, hepsini gagauza annatt, ondan yeni
gagauz dilind terminnr rendik hem bu statyann yazar (Olga Radova-Karanastas).
29
30

Tutrn aklmda, bn kkkn, Vasi yuularda, Mani bulylan vard parmakl yapaa pala,
onnarn kk evlerind (kuhnelerind), benim Kati babumun hem Marini ddunun evind,
patn uurunda duvarda aslyd. Bn hepbir siiredrdim o palann parmaklarn da Mani buly
sorardm nnda palann elleri? nk palann parmakl krmalarn bana gsterrdilr, ama
ellerini gstermzdilr, nk krmalarda onnar yoktular.


97
3132333435

Niurka(lar)

Niurka. Niurkalar hertrl var, niturkalarn krmalarna


gr onnar trl-trl adlar var.31

Kilimnr
Koraf aras
dokumalar hem
krmalar

Kilimnerin krmalarna gr adlar var:


Koraf aras yapaa pala yeki koraf aras. Onnar yapaa,
trl-trl boyal ipliktn dokuyrlar, koraflarn aralarn da
krrlar, nic kilimneri.32 Kimi gagauz kylerind bu trl koraf
aras el dokuma ilerin hem almalarna hep kilim deelr.33
Koraf arasnda mekikln dokuyrsn korafn, krmasn da
elln krrsn.
a) ukman. Yapaa ipliindn dokuyardlar da ukman fistan
dikrdilr;
b) Haba. Habay da hep l dokuyrlar, nic d ukman,
yapaa iplindn da sora onu vererlr dolaplatrmaa. Demk,
o yapaa plat dolaplatrdktan sora, plat pikin olr.34 Onu
dolapladrsn da o plat pikin olr.35
b) Keten. Kenevir ekrdilr, o bver sek, sora onnar
saplarnnan bil kesrdilr da koyardlar su iin, daje onu
gtrrdilr derey da orada, dered, suyun iind durardlar, ka
gn durarsalar, bir afta m, da onnar orada ymardlar. Sora onnar
(kenevirlerin saplarn) alardlar ev, da bir sopaylan duvrdilr
aaa-yukar, da onnar ezilrdilr, olardlar imak, onnar

Platlar

31

Niurkalar hertrl var, niturkalarn krmalarna gr onnar trl-trl adlar var.- : ( () ), 09 1936 . , () (
) , .
, , krma,
, , ,
krma kilim krmaa -
. , kilim krmaa,
. -- , 1973 , , , krma,
. . :
-- . : .., .., .., .., . , , 1973, 664 .; -- - Gagauza-Rusa-Romnca szlk. Hazrlayannar: Petri ebotar, on Dron.
Chiinu Pontos, 2002, 739 s.
32

Bu statyann avtoru niurkalarn krmalarn aratrmaa devam eder, nk unudulmu adlar,


informatorlarlan, kiminnn d lafettim, hi biricii akllarna getirmedilr niurka krmalarn
(uzorlarn) akllarna.
33

Ukrainada

34

Demk, o yapaa plat dolaplatrdktan sora, plat pikin olr. () , (pikin olr).
35

Olga Radova-Karanastas: Ney geler dolaplatrmak, mo?. Plat dolaptan geirersin,


ama nesoy geirerlr, onu artk o zanaatlar bilerlr. Olga: iteezleri nedn, nesoy ipliktn
dokuyardlar?,- Mamu: it insan dokumazd evd, iteezleri fabrika yapard.


98
36

daalardilar, ip-ip olardlar da sora iplerdn plat dokunard.


O iplikleri da dokuma halna getirm deyni, taa hazrlardlar
onnar;
v) Pamuk. Pamuk ipliindn plat dokunulard;
g) Brnck. Brnck ipliindn dokuyardlar platlar.
Brncktn dokumalar hen paalydlar. Onnarn hem dokumalar
zoordu, hen da pek ok vakt alardlar. Brnck dokuyarkan,
burada bk beceriklik lzimd insannarga olsun. Brnck iplii
olsun deyni, gagauzlar ilkin koza/brnck kozas bdrdilr.36
a) otra/ otra pekiri.Brnck ipliktn dokunulr.
Hazr dokuma el
v) Sarg(lar). Yapaa ipliktn dokunulr. Sarglarn platlarn
mallar
drt ayaklkl dznd dokuyrlar.
g) Kuak. Yapaa ipliktn dokunulr. Sarglarn platlarn drt
ayaklkl dznd dokuyrlar.
d) Yorgan z/ulama. Evd dokuma yorgan zlerin gagauzlar
ulama derlr. Ulamaya gr var: mekiekli yorgan z,
damal yorgan z yada mekicekli ulama, srackl ulama,
sekercikli ulama, yolcaazl ulama, makazkl ulama,
bk hem kk damal ulamalar. Ulamay dokuyarkan, onun
bk hem kk damas platta birdn olrlar.
e) Yorgani z/ ulama
j) Dek. Dek dokumalarna dimi deniler. Diminin plat
olr srackl yeki yolcazl.
z) Yastk z/ Ulama yastk z
Bl dokuma hem krma kk, modern suvenirlr, son
Krma suvenirlr
zamannarda, XX asirin 80-90 yllarnda XXI asirin balantsnda
-kk kilimciklr
ktlar. Bilim ararmalar gstererlr, ani kk boyda krma
(yeki kk krmalar) kilimciklr, anglarna indiki zamanda suvenir-kilimnr deniler,
taa evelki zamannarda da varmlar, onnarn izleri taa 2500-3000
yldan ok evelki zamannara giderlr.

Zaman getik artk kilimnr dokumalardan ayr bir bk zanaat


dal oldular, kilimnr kendi serbest zanaat yolunu kazandlar yeki aldlar
onnara var nasl deybilelim krmalar yeki/yada krma el ileri.
Bundan sora, artk yoktu nasl dem kilim dokudum, nein ki kilimi
krrlar, sadec elln, mekik bu almalarda kullanlmr. Gagauzlar
deerlr ...biz evd, stanokta, kilim krrz..., ...bk bul hem bn, iki
36

Mamuylan bil, bnd vardr koza bttm. Maasuz skel onnar iin yapardlar, bcekleri o
skelelerin stlerin daadardlar, sora bceklerin stlerin dut yapraa yenikunuca sepelrdik, nk
bceklr pek kckt da pek bastrdarsan yapraklar vard nasl onnara zarar yapmaa. Aan
ikincil yada ncl, drdncl hem taa nekadar lzmd bcekleri doyurmaa, lzmd
ilkin onnar paklardn (yaprak krntlarn, bceklerin temizlenmelerini), sora da gen yaprak
stlerin sepelrdin.


99

gll bir kilim krdk.... Palalar sa dzend dokuyrlar, dokuyarkan


mekik kullanrlar, mekik dokuma iini abuklatrr; dokuyan insan,
dokumay taa hzl baarr.
Bilim aratrmalar gstererlr, ani dzen hem dokuma terminneri,
stanok nem krma terminnerindn taa ileri paydalandlar, bu gsterer,
ani krma, kilim, kilim krmaa - dokumann bir inczanaat dal
olarak, taa sora peydalandlar, dnn zn ktlar. Palalar dzend
dokuyrlar hem dokuyarkan iplii atmaa deyni mekik kullanrlar,37
mekik buraz mehanikletirer hem abuklatrr evd el dokumalarn.
Kilimneri sa stanokta elln krrlar, evdeki kilim krmalarnda
mehanikletirilmi i yok.
Aan sz gider niurkalar iin, burada informatorlar insannar
kimi sra niurkalara deerlr krma, kimi sra dokuma. Baktynana
yeki alrsaydk esaba, nasl niurkay yaprlar,38 grbiliriz niurkann
dokumasn, ozaman biz niurkay da dokumalara sralarz, nk
niurka dzend dokunulr, ama hep o (ayni) zamanda, niurkada
krma(uzor) da peydalanr. Niurkay dokuyarkan bir uzun spiaya,
krma (uzor) rneyin bakarak, g ipliklerini sayarak, yapaa
iplii lzmn yerlerd (spiaya) geireriz(sin), sora da mekii atp39,
biyaz iplii gclerin arasndan geirersin, gcleri iki ayaklklan
diytirersin (yeki aazlklar arsn), da lelikln, baardmz zaman
niurkay dokumaa, greriz onun krmalarn (yeki uzorlarn).
Aaadak rneklerd grersiniz niurkalarn krmalarn, krmalara gr
nuurkalarn adlar var...
Bu statyann devam var, btnn benim, Dr. Olga Radova-Karansatasn,
ayr bir kyadmda (hem statyalarmn toplumunda) tiparlanack. Sadec,
sonuta rus dilind bu styaylan ilgili ksadan bir rezme verbiliriz.

(Dokumalar) .
(dokuma)
,
(dzen), (krma) ,
, (rm) - , ,
,
37

Burada el ilemelerind yar mehanika kullanmalar grner , bu yar mehanik ilerini


mekik yapr. ,
.
38
39

Nasl niurkay yaprlar. .


Mekiin da ortasnda, bir teld, masur geirili, masurda da biyaz iplik saarl.


100
, . (dokuma)
, krma , .
, krma ,
, krma,
, krma
.
krma :
(krma), krma
, , ,
, . , krma

(uzor), . (uzor)
, ,
krma ,
.
, -
krma ,
,
, ,
krma, - . ,
-- , 1973 krma
, .
(..-)
krma, ,
, .
krma
. ,
,
,
,
.
,
,
.
. ,
,
,
, .
, ,

, .


101

..


-
, ,
, .
- ,
,
, . , , ,
.
, , ,
.
: - (1980), - (1985).
- . ,
.
- .

.
. -
,
.
, . :
. .
, -


102

,
, .
.
, ,
.
.
,
, ,
. , , .
.
,
. , , ,
.

.
, ,
.
, ,
, ,
. , . .
, , , .
.


103

..

-

, ,
.
. , ..

. .

, , .
. 17 - .
,
.
, ,
, . , ,
, ,
.

, , ,
. ,
, ..
, .
. -


104

, -
.
-
. , ,

.
.
.
( ) ( , .)
( ), (). , ,
.
.. .
, -
.. ..
, , ,
.
.
. .
,
, ,
,
.
, .

.


105

,
, .
, .


.
.
, .

.
,
, .
, .


.
.
, .

.
,
,
.
- ( ) .
1940
, ,
.
, , .


106

1944 , .
. , . , ,

.
, ,
- , . , , .
XVIII XIX ., ,
. ,
,
.
. ,
.
, ,
.
, (, ,
, .) (),
.
.
, ,
.
.
1867
, , , . 80- XIX -


107

( (1896), (1902, 1913)) (1887).


,
, , , ,
, .
.
, , ,
, , , , .
, , ,
.

.
, ,
,
, ,
, , .
, ,
,
, .
,
,
.
,

.
,
, , , . , , , ,
, , . . . ,
, , , , , ,
, , . (,
, , ) . -


108


.
, , .

(, , , ), (, ), ( , , , , ),
, , - .
- , , ,
,
, ,
, .

, .
,
. XVIII XIX . , . XIX , ,
.


109

..
,
,


-
, , ,
. , , - ,
.
-IV . .. -
, , , -, ,
.
,
-.
, .
, , .
-IV-III .
.. . ,
.
- (), -, , , . ,
( , ),
- ,
-, .


110

, ,
.
(- III . .) ,
, .

, . ( , , )

-
-, (,
. 17, 21). -
.
, -17-14 .
.. (14-12 ...)
, ,
.
, , (12-10 . ..). , ,
- , , ,
- -,
, ,
,
.
(IX-VIII . ..) ( ),
, ,
- -,
-, , ,
, , , . ,
, , , .


111

- IV-III . .., , ,
-

- . - .

.
- , , (, , , ),
, .
-
- () , , . () - ,
, . .
.
. , , ,
,
, .
. , II-III ...
- ,
, , .
-, -.
, -


112

,
.
,
.
, ,
.
- (I-II, III-IV . ..) ,
. .
.
- 1 10 . .
- , .
,
.
. -, . ,
.
( -).
,
.

,
. ,
,

, , .


113

..
,

-
. ,
, , , .
,
, - , . , , .
, .

, ,
,
,
, , , .
,
,
. , ,
, , .
,
,
, 20 , .
,
. . ,
, . , ,


114

, ,
, : , , , , .
. , .


(XVIII XIX .) .

.
.
, ,
, , .
, . XIX . , , ,
,
.
, , , ,
, , . . ,
, , .
.
, , -
. , . , .

. , , -


115

,
, .
,
, .

, , .
, , , .

. .
;
..
VIII - .;
.. . , 1987;
.. . , 1960;
.
;
www.moldovenii.md - ;
www.moldovenii.md -
.


116

..



.
.. , ,
. 1965

. .

.
, , , .
,
. . . 3
. 1) , 2) ,
3) - . . ..
.
,
,
.
.
1967 .. .
.

,
, . . 1979


117

80 . .
(,
, .).
. ... .
, , ,
.
.
, .
, . : , ,
, .

.
. ,
, . ,
, ,
- ,
.
,
, ,
, . .. ( ),
.. ( ).
.
,
.
..., 4-
. , ,
, . -


118

10 3 ..,
.., ..
.
, , ,
2200. .
.
,
, .
..



,
.

, XIV .
. .

, , ,
I . .


, .
, XII-XIII .,
, .
, , , -


119

. , ,
.
(,
, ) . ,
-
. -
, ,
. , , .
, .
- ,
, . . .
, .
. , , , ,
. , ,
,
, . , ,
.
- , .
.
,
,
, , , -, - . .
.
.
,
, , , .
.


120


: , .
,
.
:
.
, , , , , , .
,
. , , ,
,
.
, (-) , .

.
,
. .
.
.
, ,
.
.
, ,
, (
, ),
.
, , , , ,
- - .
, .


121

..
-
.-
-
-
..
. , , , . ,
.
, , .
. . , . ,
, V ...
. . ,
, ,
-II . .
, . , . ,
, , .
. , , .
. -
, , ,
. , . .
, ,
. ,


122

, , , , ,
. ,
. . , ,

. ,
, , ,
, .


.
, : , , , .,
. ,

.
. , , .
.
.
,
. , 20-, 30- 40-
, . , ,
. ,
50 .
,
, , , , , ,
, , , , .
, 60-70
. .
,


123

, , , , .
, .
-. 1946-1947.
, -
,
. . .
.
, . .
.
, , .
: (), (), (),
(), (, , ),
(), (-. ,
, (), ().
: , , ,
.
, - . , , , , ,
.
,
. .
-, . , , .
, .

.


124

, ,
. : , ,
- .
, .
: () . . :
, -
(), , . -
.

.
.
, ,
, .


.
, -, , .
.
, .
.

, . .
.
( ).
. .
, .
. .
.


125

, (). .
().
.
. .
.

. .
.

,
().
, , , , ,
, .
- .
.
,
, .
, , .
. ,
- .
. .
, .
.
, , . ,
.
.
. .
.


126

.
.
. ,
.
. . .
. , , .
.
,
. . 4
.
.
. ,
.
.
.
. . .
-
, ,
.
.

. .

. . .
.
.
. ,
. , . ,
. ,
.
, ,
.


127

.
, , , , .
.

. (), . , .
, , , , .

. , .
.
, - ,


, , .
3. .
,
. .
.
. .
, .
, . , , .
.
. .
, . , ,
. ,
, .

.
, .


128

4. .
. , , , . . , .
- .
, .
(, , ).
.
.
, ,
.
. . ,
.

: , .
. ,
,
. , .
.
. ,
,
, .
, .
.
- : , ,
.
. . , .
.
. , , . ,
, .
, .
1.. 3600,


129

150 .
- .
?
, , .
,
.
1948
- . .
. , ,
.
, . 1948 20 . 1963
. 1
1969 . 1971
. 9 ,
.


, .
- , ,
, ,
, : - .
(1980), - . (1985). ,
, , . , , -
, .
, .


130

. .
-,
.


- -
, ,
- .
-
,
, , , ,
.
, ,
, .
. , (para
pala), (kilim).
, , : ,
. , ,
.
. , ,
; (hiibe);
(uval);
(ul) .
.
: (krma pala) (tl pala). . -


131

- ,
.
.
, .
, , .
XIX . .

.
,
.
( -)
.
(kilim).
,
. ,
,
.
,
. ,
.. .
. XIX XX .
(, 1988 ) . . .
.
, ,, , .
, (dall), , (,


132

) (yldzl), . ,
,
, - .

. () -
(Didem zhekim), 2013
- . .
,
(yastk- ) . , ,
. , ,
, .
, .
- , 30-40 . .
.
(tl pala), , ,
, ,
.

, ,
.


133

..
,

,
!

!

(
)

- . ,
. ,
.
, , , .
. . , XX
. , , .
.
: ,
.

, :
) , ,
, , , .
) ( ,
)
, , , , , ,


134

, .
- . , , .

.
) : ( ) , , , , , ,
.
) , , , , .
-
.
-, - , ,

. , .

. - , - , ,
.

,
, , , .
, , -, , , .
.
-
, , ,
.


135

..,
.
GAGAUZ KLMNER
. , ,
, ,
. , ,

, , , , !
,
. , 80-
, ,
,
2012 . .
, ,
!
..
.. .
!
, ,
..,
, ..,

.. , ,
... ..., .., , , , ..


136

, ,
.
Gagauz kilimneri, , 80
, , 16 .

! , ,
19 ,
,
, : , ,
,
, ,
, , !
,
, ,
, , , .
, , , ,

, , , Gagauz kilimneri,
, 28 , : , , , ;
,
,
, , ,
.


137

..
.
. ., .


.
/
. , , .
.. XIX . 1903 ,

.()
1912 . ,

1935 .. .
.. , .. , .. , .. .

.
1948 , - ,
, 1969 . , .. 2 .
1963
,
, 11 : , , , . .


138


.
2013 , .
,
.

, .
,
. , : , .
,
, . , ,
, .
, ,
.

, , . .
,
, , , . , , .
, .
(), ),
(), .
,
(, , , , ), (,
, , , , ),
. . , . ,
, , .

- --


139

.

. XIX . ,
.
: , .

, .

: (), (), ( ), (, ), ( ), (), ( ), (
), ( ),
(), ( ), (
), ( , ).
, 4 :
- : , , , ,
, , .,
- : , , , ,
, . ,
- : (, ,, , ) (,
, , , ),
- ( ).
.
, , .
, , .
, , ,
.
, ,
;


140

, (, , );
- - ,
, ,
;
, ; ,
; , , ,
; ,
( ) .
, . : - , , ;
, . , ,
: , , , ,
, ,
..
, , , , ,
, ,
,
.
-
, .

. ,
; . ; - ,

.
, , -
.


141

Mutaf G.N.
Komrat Devlet Universiteti,gagauz filologiya
kafedrasndan retmen Mutaf G.N.
LINGVISTIKA TERMINNERI GAGAUZ KILIMCILIK
ZANAATINDA
Taa 19-uncu asirin bitkisind rus etnogaf V.A.Mokov esap alm,
ani gagauz karlar severlr hem becererlr pala dokumaa, kilim kurmaa.
Bu zanaat o aklad kiyadnda (blmd
Kilimcilik zanaat).
M.V.Marunevi, anlm istoriya bilgilerind doktor, kiyadnda
19 20 . II-inci blmd
Kilimcilik aaratrr, ang materallardan hem nic plat, kilim hem pala
dokuyardlar. O ufaktan yazdrr dzenin herbir payn. Bizim neetimiz
-aklamaa lingvistika tarafndan kilimcilik terminneri.
El ileri terminner semantika uurunda klasifikaiya:

I. El ilerin soylar: plat dokumak, kilimcilik, dikmk, rmk,
ilem dikm.

II. El ilemelerind kullanlan ipliklr: yapaa iplik, pamuktan
iplik, kenevir ipi, il iplii brnck iplii, inc iplik, kaln iplik, makara
iplii, feltikos iplii, tura iplii, boyal ipliklr.

III. Dokumak terminneri:
- Dokumakta kullanlan tertiplr, instrumentlr hem onnarn paylar:
dzenin geermesi, krosnu, tarak, tef sopas, tef, gc, gc sopas,
makara, ayaklk, ard krosnu, germ, ndeki krosnu, gerecek, apu, ulamak,
kuka, aazlk, masur, gbek, mekik, imbar.
- Dokumak tipleri: iki gcy dokumak, gcy dokumak, drt gcy
dokumak, be gcy dokumak, bir zl mater, iki zl mater.
- Dokuma materiyalarn soylar: bez, ukman, flani, kundak, futa, sarg,
yorgan astar, dem, paradan pala, kadrel, ulama, krma, korafl mater.
- Kilimcilik: krma palalar, tl pala, para palalar.

IV. Terzilik terminneri: kolay biimd rubalar, zor biimd rubalar,
kaln dokumalardan giiyimnr, inc dokumalarndan dokumalarndan
giiyimnr, kar glm, ukman, ensiz ukman, it, fistan, kolsuz fistan,
kollu fistan, ensiz fistan, enni fistan, fusta, gergefli fusta, fta, hastarl upak,
etek, sekiz paral kofta, belli kofta, buruuk, buruuklu ukman, iikli en,
past, aborka, rtme rtmecik klinu glmek, bez, aar, flan; glmecik,
tak, plna, kundak, yorganu, poyu, patekal fusta, bez doncaaz, habadan
don, mintankack; makaz, iin, sk.

V. lem dikm terminnr: kasnak, sk, kanva, ilemeli
daroka, ilemeli perdelr, ilemeli pekirlr.


142


VI. rmk terminneri: i, kuka, iin, orap, tomak, terlik, tak
(uaklara), keptar, eldiven, berta, al, bir zn, bir tersin rmk, izili
rmk, pelikli rmk, apraz rmk, tantela, tantela kukas, tantelal pekir,
tantela basma.
El ileri terminnerin gramatika uurunda klasifikaiya
Terminner gramatika uurunda klasifikaiyada esaba alnr onnarn
strukturas hem trl sz paylarndan kurulmas.
Strukturaya gr el ileri terminnerin tipleri:

I. Termin laflar
a) sad terminnr: plat, ii, gc, kelep, mekik, rk, arn, masur, kalem,
tantela, tel, eri, guberka, apraz, orap, arsaf, krosnu, koraf h.b.;
b) kurulu terminnr:
- adlktan ilik kurulr gclem, astarlamaa, kafeslem h.b.;
- adlktan nannk astarl h.b.;
- adlktan adlk iplik, terzilik, endezelik, balk, dokumaclk h.b.;
- iliktn adlk tarak, buruuk, dokumak, dek, sarg, dzen h.b.

II. Termin lafbirlemeleri
a) sad termin lafbirlemeleri:
- adlk + adlk pamuktan iplik h.b.;
- adlk + adlk (izafet konstrukiyas) yastk z, ipek iplik, yapaa yorgan,
dzen geermesi, el basmas;
- adlk + ilik yapaa ditm, gcy tutmaa, iplik kvratmaa h.b.;
- nannk + adlk kaln iplik, inc iplik h.b.;
- kurulu nannk + adlk boyal iplik, krma pala, tamburlu diki, kadrelli
mater, astarl fusta, buruuklu fistan, gergefli fusta, ilemeli daroka,
ilemeli moda, kauklu fistan, kolsuz fstan h.b.
b) komponentli termin lafbirlemeleri:
- saylk + adlk + adlk iki katna iplik, be gcy dokumak, iki zl
mater, bir zl mater h.b.;
- nannk + adlk + adlk tamburlu diki tehnikas h.b.;
- nannk + kurulu nannk + adlk ksa enni fstan, geni etekli fistan
h.b.
Sonunda var nic yapmaa k, ani kilimcilik uurunda terminologiya
doludan kullanlr. Kimi terminneri unudulr, nk bu zanaat yl-yldan
taa az kullanlr. Umudumuz var, ani kilimcilik Gagauziyada ilerleyecek,
eski tradiiyalar dirilicek.


143

.
. ,

, ,
.
,
. , , ,
. - ,
. , ,
, . ,
,
,
, . , ,
- ,
.

: , ,
, , .. . . , , . . . . , -
, ,
150- .
.
- , ,
-
, .
. , , (
) .


144

, ().
, .
. . . . , , . .
,
. ,
,
, , , .
, , , ,
,
. , - (. . ) ,
. , ,
, ,
.
,
,
, ,
, .
.
, , , , , . ,
, , ,
.

. .. ,
,

..


145

:
. . . .: . 2014
.. . . 2010
.. . . -
, 2008
.
VIII - .;
. . ., 2006
. .. , .. , ., 2011
.. . , 1960;
.. . . .: , 2003
..
..
..
.
;
.
;
. .. , .. . ., 2010
. . 2012 . . 200 .
.. . ,
1987;
:
- . ,
- . ,
- . -,
- . .
- . .
www.moldovenii.md -


146

-

Kilim ()
Dzen ()
Tef () ( )
Tarak ()
()
Gc ()

Eri ()
Masur ()
Mekin ()
Tarack () ,

Arn ()
Kelep ()
Boyalinlik ()
Palatar ()

Niurka ()
y ()
Pala ()

Elmen ()


147

zg ()
krk ()
Arga ()-
Yumak ()


148

.., .., ..
: ..,
: .., ..
: ..

www.gbm.md

GAGAUZYA
M.V. MARUNEV ADINA
BLM-AARATIRMA
MERKEZ

, . ,
. 58
.: 0 298 2-29-89
0 298 2-29-30

E-mail: gagauzbilim@hotmail.com