Вы находитесь на странице: 1из 434

c

18

. .
.
. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
.
. .
.
. .
. .
. .
. .
. .

2015

2015

398
81
29


( 15-04-16072, 12-04-00267)
:
.. (. ),
.. , ..
:
.. , ..
/
. .. . .: , 2015. 432 .
( ; 18).
ISBN 978-5-91674-343-2
, : .
(1996), .
(1999),
(2002), (2009), (2011). , (19952012).


. ( ,
, , , ..),
( ), (, .),
, , (, . .). ,
, .

ISBN 978-5-91674-343-2

, , 2015
, , 2015

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
. -.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33

.. .

(

) . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53
.. . :

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81
.. . . . . . . . . . . 93
.. . . . . . . . . . . . . . 109
.. .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 167
.. .



( ). . . . . . . . 187
.. .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 203
.. .

( ) . . . . . . . . . . . . 237
.. .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 259

.. . . . . . . . 275
.. . :



. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 285
.. .

(

) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 303
.. .


( ). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 325
. . . . . . . . . . . . . . . . . 344
.. . - . . . . 353
. . : ?. . . . . . . . . 363
.. .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 380
.. .

( ). . . . . . . 387
.. . . . . . . . . . . . . . 403
.. .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 410
...

( ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 418

:
,
( , 12-04-00267).
: , , , , 1.
( ), ,
( ,
), ,
( , , , . .); , (, ,
, , ,
, , ..); (.. , , , , , ,
, , , ..), , ; ;
(, , , ..); , ;
(, , , , , ,
..); , , . ,

.: / .: .. (. .),
.. , .. . .: , 1996. 384 .; : / . .
... .: , 1999. 336.; /
. . .. . .: , 2002. 432.;
/ . . .. . .: , 2009. 312 .;
/ . . .. . .: , 2011. 368 .

, , ,
, , () ,
..
,
, ,
, , , , ; ;
; ,
( ), .

2
,
.

,
.

, : 2010.
: (XIV ), 2011 .

. , +slav- , , ,
( ) ..
,
(XVI ), 2012 .
, ,
, ,
, .
(, , ),
2

. / . . .. . .: , 19952012. . 15.


. ( ), (,
, ..) , ,
.
, , ,
, .

.. ()

1 ,
, , ,
, ,
, , , ,
.., () .

2. , ,

.

, , , ( 2004; 2010).
- ( ) , ,
, , , . (
)
, , ,
. . , .
, , ,
- (. : 1988: 21).

1
2

. : 1988: 960.

: Wartociowanie 1992; Puzynina 1992; Nazwy wartoci 1993; Jzyk w
krgu wartoci 2003; 2005; Wartoci 2012.

12

..

.
.
. , , , ( )
; ,
, (): , .., ,
, ..
, .
, ,
(,
, , , , ;
, ..). , , , ( , ). ,

, .. , (, , , ,
).
(. . , , , , , ; , ; , , ), (
, ,
, ; , , ,
..), ( , , , , ..), ,
( , , ..).
( , ) ( , , ).
( ):
, , , .
.
(, ,
; , ;
, ; , ,
, , ..).

13

( , ,
), dobry, zy ,
( );
, : , , . ,
,
. ,
, . , *doba , ; (. ,
..), *zl
(. 1981; 2005; - 2013).
( ), ,
,
, , .. , , . , , ,
, ,
, ; ,
, . , , ,
, , , ( 2008: 5398), . ,
, , ..
: >
> > ,
, .. .

() ();

.
, , ,

, . () , - (
; ..).

14

..

: () ( , , , , ,
, ), ( ,
), (, , ), , , () Y Y; ,
(, ..)
( ,
.).
, , ,
( 1985: 7). ,
, ;
.
- , .
, . .
, , ( ,
).
, , , .
( ,
), , , .
; . , :
, (, , , , , ; ,
), , (, , , ,
, , , /, /, , , ),
(, , , , , , , ), (, , , ),
(, , , , , , ) (,
, ). ,
, ,
, . .
, .

15

,
, , : , , , .
, , ,
. ,
() . ( )
( ). , (, , )
,
( , ..;
..),
.
, , :
, , ..;
,
, .
,
. , , :
, , , .
( ) ();
. ().
,
, ;
(. ), (. ), (.
).
(. , , ), (.
, , . .).
, (. , ..)3.
3

. , , , ,
().

16

..

, () ,
.
, ( , )
.
,
,
(,
, ). , (, , ).
, , , : , , ,
, .. , ,
, .
( ),
, .. , (, , )
. , (. 1986)4;
4

,
.
, -, .. ,
, : ; ;
; ; ;
; ; ; , ; ; ; ; , ,
; ; ; ; ; ; ; , ; ; ; , ; ; ;
; ; , , , , , ,
, ( 1993).
() ( ), ( ) , (, , , ), ( ); , ,
, .. (, , ). ,
(, , , -

17

.. ( 1985: 163202).

, ;
, , , , , , , , . (., : 1993; 1995).
( 2013). ,
, , , , ;
( )
, , , , , .
, ,
( ) ()
, . ,
. . , ,
( , , , )
-
. ,
5, , .
(Ajdai 1991, 1992)
(Engelking 1991; 1994)6.
, ,
- .

), (, , ). , , , , ,
: ( ?),
( ) .. ,
( ),
( , , ..).
,
.
.. , , , ,
() , (, , ) ( 1986: 252253).

18

..


:
, , , . ,
,
. , () .

: 1. , 2. , , 3. , .. , 4. . ,
; ,
( , , , , , ),
, , (, ,
, ), (,
, ); , , (, ).
,
( ). ,
: , !,
,
, , ,
: , (. ! . !) (. Niech bdzie pochwalony Jezus Chrystus!), ( ! .
, . ) ..
, ,
7, , . . ,
. , 7

. , , , , ,
, , , , , ,
, , , , ().

19

. ,
() (
): ( , ,
, ! !), ( ,
! , , ), ( , , !), - (-, ! , , , ! , ,
, !), ( , ,
! , , !), -
(. i, i), (.
, ), (, !), ( , !) . ( 2006).

, ( ) ( 1999). : ( ,
? , ,
? 711), ( , ,
, ? 393; i, i !
? , i, i i?
606; ! , i i.
563), ( ! ,
! i, i! 548; ,
ii, i i. 487), (
i! , , i ,
. ! 462), (,
! ,
i! 553), ( , !
i , , . 606; , , i
! 746), ( i, ,
, , . 544),
(, , i-i. 555),
(, , ! i ,
i. 558; , ! i ,
i . 557; , i i ,
. 744) . (i 2012). .
, . ,

20

..

, , , .., .
: <> , ,
, , (), ()
. . ,
, , , , .
, (: 366), , (), -, . , , , , ,
( ),
, , ,
(. , -
, ,
. .) (,
, ;
..); , .
, . . , :
, ;
, , , 8.
: 1) ,
(, ,
, , ), 2) (, , , ) 3) , (,
, ). ( ) , ,
: ( )
, ( ); , (
8


, ; , , , ,

. , : , , ()
, ( . 2009).

21

) , ( );
( ) ( ).
, , , , , ,
..
. , ,

, ,
, ,
. , ( ). - , . . , ,
.

, ,
(Engelking 1989; 2000; 1992;
Nikoli 2010; 2012),
(, ,
, , ..) ( 2012).
,
( 1986).
, .
, , ( ) () ,

. , , , ,
,
, , .
(. , , ! ,
!) (,
1993; 1995).

22

..

(, 1995),
,
, ,
.
- (. j : j, , , ,
! [ : , , , , , - !] 1866: 36),
(. A na nowe lato urd, Boe, yto, / yto, pszenica i groch, sacowica
[ , , , , , , ]
PKL: 239), (. , j, ,
! [ , , , !] 1909: 77), (.
Ten rok velmi astny bude, / obrod se vm cibule, / ken, mrkev i sladk zel, /
epa, edkev s petruel. / Obrod se vm penice, / jemen, ito i jaice, / napln
se vm stodola [ , , ,
, , ] 1982:
127) ., .. , , , , .

. -, , -, ,
, . .
: Chodzi Pan Jezus po waszym pleniu, stawia wam, / stawia
wam ytejko czterema rzdami, stawia wam. / Chodzi Pan Jezus po waszym
gumieniu, stawia wam, / stawia wam pszeniczke czterema rzdami, stawia
wam, / <> / Chodzi Pan Jezus po waszym gumieniu, stawia wam, stawia wam
jczmionek czterema rzdami, stawia wam. / Chodzi Pan Jezus po waszym poleniu, stawia wam, / stawia wam owies czterema rzdami, stawia wam [
, ,
, . , ,
, .
, , , . , ,
, ] (PKL: 237238), ,
, .
(krowy
szkapy winie owce) (domowstwo zonecke crecke)
.. , / , / , / , / , / , /
, / , / ! (

23

1970: 54); , / , , /
, / , , , /
, , , / , , /
, ! ( 1982: 118).
, , , .
(); , , , .
(),
(, )9,
, , , ( 2012).
(,
, ) (), (, , , .) (, , ) (, , ,
..). , ( ) ,
, . ,
() , .. ( )
,
. .
: - , / - , /
, / , / , /
, / , / . / - , / - ( 1973: 157).
, , . (
, , , , , . .) ,
, , ;
, , ()
, ,
, ,

.

. ( 1990: 274280; 2002: 158).

24

..

.,
. . , : , , , , , ,
: , , ..
: , ,
, , , , , , ,
, , , , , , , , , , , , , , , . ,
, ,
( 2/1: 577).
, ,
(. ,
; , ..). ,

, , ( 5/1: 583; 2/2: 194).
,
, ; ,
, (,

1: 476)
(, ).
.
;
, ( 19831987; 1985;
2001). , .. ,
, ,
, . . drzewo
by uscho, gdy pocznie przeklina [ , ];
klnie, a trawa schnie [, ] (Engelking 1989: 84).

, (.
, !)10,
(. : j, j,

10

. j 1986.

25

j! j, j, [, , !
!] ( 2006: 322), (. : ,
!) -
( : , ; , ). , , ,
( 2005).

, ,
( , , ,
)
, ,
, (,
, .
).

11.
,
, ,
, ,
.
,
.
, ,
, ;
, ,
, , ; ,
. , ,
, .
, () Y ( ; ,
) , ( ,
; , ..) ( 1985).
11

. : 1988; 1978; 1984; 2009.

26

..

, , , , .
, , ( ,
, , ),

, . , , ,
. ,
,
, ( 1949: 188).
***
, . . , ; /
.
( ).
, ,
.
(, , ) (, , ), (. . ,
, ..
, - , ,
.. - ).
20 .
, 1) , ,
, , (,
, ..); ; 2) ()
: ( )
; 3) ( ) (Engelking 1991). , , ,
: ,
, , .
,
, , ,
, , , , , ,

27

. , ,
. , ,
(, )
(.. , ). ,
, ,
, . ,
( ,
, ..) (, ). , ,
(), ,
.
, , .
.., : , , ,
.
, .. , , .., , , . . ( 1987).
? ,

,
- - .
,
. (, ) , ..
, . , ,
() , ,
, ,
, , .. (.
: ,
!; , ; , ..), , ,
.
,

28

..

, , , (. ,
: -, , <> , <> , , ..), .
, ! [ , !], , ;
,
(.. ).
,
(. , . ,
, , !), (., , , ; /
, , ,
. ., ). ()
: ,
( ), , , ,
, .
, , , : ,
, .

, 1995 .., .. // . /
. .. . ., 1995. . 1. . 188191.
1992 . j //
. 1992. . 24. . 18.
1985 .. ? (
) // . . . . 85- . .. . ., 1985. . 164182.
1988 .. . .
. . ., 1988.

29

2005 . // . : . ., 2005. . 115130.


1986 .. // ..
. ., 1986. . 2. . 250296.
1981 . good // . . X. . ., 1981. . 531554.
1982 .. . . ., 1982.
2005 ..
// . / . .
... ., 2005. . 425440.
2012 .. : //
. 2012. 6. . 3742.
2013 .. :
// . 2013. 4. . 25.
, 1993 .., .. :
// 1993. . 6082.
, 1995 .., .. : // . . .. .
., 1995. . 166197.
1985 .. . ., 1985
[4- . ., 2009].
1993 ..
// . / . . .. , .. . ., 1993. . 158218.
i 2012 i / . I. -. , 2012.
1909 . j .
, 1909.
- 2013 - J.
// - J. j . - j. , 2013. . 350364.
2009 . :
// . 2009. 4. . 5154.
1985 .. : // / .
... ., 1985. . 296312.
2001 .. .
. . 2-. ., 2001.

30

..

2005 . (-, -) // J . 2005. LXI. . 110.


1973 / . .. / . . ... ., 1973 [ ].
2002 . .
. , 2005.
1995 . . ..
/ . .. . . . .. . ., 1995 [
].
j 1986 j .
// j .
, 1986. XXIX/1. . 137140.
1986 . . XVII. / . .. . ., 1986.
1984 . . / . . .. . ., 1984.
1978 . . (, , ) / . . .. . ., 1978.
1988 .. /
. .. . ., 1988.
2012 .
// Poznaskie studia slawistyczne. 3. Pozna, 2012. S. 129143.
( 19701990- .) / . .. , .. , .. . ., 2003.
2006 ..
( ) //
. . ., 2006. . 319372.
1970 / . .. .
., 1970.
. . . . .. . ., 2004. .1. ; ., 2006. .2. . .1. . .2. , , -, ;
., 2007. . 5. . . 1. .
1993 .
/ . . .. , .. . ., 1993.
. / .
. .. . ., 19952012. . 15.
1986 . . // 1986. . 195222.
1994 .. // . / . .
.. , ... ., 1994. . 172177.

31

1999 .. //
- . , 1999. . 5. . 155160.
2004 .. //
. 2004. 1. . 47.
2008 .. . . ., 2008.
2009 .. (- ) // /
. . .. . ., 2009. . 148158.
2010 .. .
. ., 2010.
1987 .. , // / . . .. . ., 1987. . 169183 (
.: .. . . ., 1995. . 151166).
2012 .. // . / . .. . ., 2012. . 5. . 407409.
1990 .
j. , 1990. . 2.
2006 .. // . /
. . ... ., 2006. . 280318.
19831987 ..
// Studia Slavica Academiae Scientiarum Hungaricae.
Budapest, 1983/29. P. 3369; 1987/33. P. 3776.
1949 . j j
j. , 1949 ( . . 61).
1866 .. . ., 1866.
Ajdai 1991 Ajdai D. Apelativni anrovi usmene lirike // Narodna umjetnost. 28. Zagreb, 1991. S. 207212.
Ajdai 1992 Ajdai D. anrovska dimenzija blagoslova u usmenoj knjiev
nosti// Knjievni rodovi i vrste. Teorija i istorija. 4. Beograd, 1992. S. 151153.
Engelking 1989 Engelking A. Kl si na czym wiat stoi Wedug Ksigi
przysw i sownikw jzyka polskiego // Przegld humanistyczny. 7. 1989. S. 8393.
Engelking 1991 Engelking A. Rytuay sowne w kulturze ludowej. Prba
klasyfikacji // Jzyk a kultura / Pod red. J. Bartmiskiego, R. Grzegorczykowej.
Wrocaw, 1991. T. 4. S. 7585.
Engelking 2000 Engelking A. Kltwa. Rzecz o ludowej magii sowa.
Wrocaw, 2000.
Jzyk w krgu wartoci 2003 Jzyk w krgu wartoci / Pod red. J.Bartmi
skiego. Lublin, 2003.

32

..

Nazwy wartoci 1993 Nazwy wartoci / Red. J. Bartmiski, M. Mazurkiewicz-Brzozowska. Lublin, 1993. T. 1, 2.
Nikoli 2010 Nikoli D. Struktura i funkcija kletvi u usmenoj i pisanoj epici //
Narodna umjetnost. 47/2. Zagreb, 2010. S. 147162.
PKL Polskie koldy ludowe. Antologia / Zebra, wstpem, komentarzami i
przypisami opatrzy J. Bartmiski. Krakw, 2002.
Puzynina 1992 Puzynina J. Jzyk wartoci. Warszawa, 1992.
Wartociowanie 1992 Wartociowanie w jzyku i tekcie na materiale polskim
i niemieckim / Pod red. G. Falkenberga, N. Friesa i Ja. Puzyniny. Warszawa, 1992.
Wartoci 2012 Wartoci w jzykowo-kulturowym obrazie wiata Sowian i ich
ssiadw / Red. M. Abramowicz, J. Bartmiski, I. Bieliska-Gardziel. Lublin, 2012.

C. - ( )

, -

(1990a), .

(, -, , -)
, .
.
, ()
, , , ,
(. 1990a).
,
,
.
.. , : (
1990), ( 1973),
( 1990),
( 1994), ( 1988), (, 1993), ( 1994),
( 1996), , (SSiSL),
, .. -
,
(Bartmiski 1990: 110; cp. NiebrzegowskaBartmiska 2013).

34

C. -

, , .
1996 . . , , ,
(
2005: 6869). SSiSL
()
. , ,
, ,
, , , .., ,
(, ) , ,
, ,

(Bartmiski 1996: 9).
, , , , , , , , (przeycia), , , .
,
, , .
(. SSiSL: . 1. , ,
, ; . 2. , , ; . 3. ; . 4. ,
, ). :
. . . . .
. . . , . . . .
.
. . . (SSiSL I/1: 85118).
. . . . . . . .
. . (SSiSL I/2: 254265).
. . . . . . . .
. , . . . . .
. . . (SSiSL I/2:
427436).
. . . . . . . . . . . . .

35

. . . . . , . , . . , . . .
(SSiSL I/3: 129166).
. . . . . . . .
. . . . . , ,
. . . . . .
. . (SSiSL I/4: 163206).

,
. , , ,
1 . ,
. , , 10 : , , , , , ,
, , .
, . . (SSiSL
I/1: 85118) ,
, .
: Jak bd cie czepi, to spjrz do nieba, Aeby twoje dzieci nie pragny
chleba. Oles Lub 130 [ , ,
]. , ,
: Syszelicie kiedy, co Ewa zrobia, wszake
to ona nas nieba pozbawia, gdy jabko zerwaa, potem skosztowaa wraz i z
Adamem. Bart Lub 161 [ , , , ];
Dzieciutko si narodzio niebo ludziom otworzyo. Kul Wiel 3/27 [ , ]; Rozwaz to, czowiecze, sobie, zyj tak, jeli chcesz
by w niebie. Da Pan Bg po tem zywocie, po krzyu i po kopocie pjdziesz na
niebieskie gody, gdzie Jezusz, w niebieskie ogrody. K 40 MazP 389 [,
1

- : (Kaczan 2009), (Pacawska 2011),


(Gbala 2014), (Kielak 2013), (Miosz 2014) .

36

C. -

, , .
, , ,
]. : Kliuczu do nieba rzdzony, wizie w czycu utrapiony, Maryjo! Pragnie przez Ci by puszczony
z wizienie w niebieskie strony. TN ubcze 1978 [, ,
, , , , ].

: Teraz si uod was wybieram, krtki mj ywot zabieram, ciao
w ziemi odpoczywa, dusza wiernie w niebie piewa. TN Aleksandrw 1978
[ , , ,
]; Pacz na ziemie, bo tam w niebie, nie ma blu, nie ma ez,
tam Pan Jezus wenie ciebie, tam gdzie wieczna chwaa brzmi. TN Nedew
1977 [ , , , , ,
, , ]. -

: Id, id duse patajce, Swemi rkami majace. Niebo, niebo, przyjmie ns, Bo si Jezus zapar si ns. A kiedy ws nie przyjmiemy, Bo od Boga
przykaz mmy. ZWAK 1880/88 [, ,
. , , . . , ].
(SSiSL I/4: 86128, . -),
()
(. wid ), , . rzuca wiato na co
-., rzuci wiato na co -., w wietle czego
, : owiecenie , owieci
kogo -. wiaty czowiek , ,
ciemny, gupi, niedouczony , , .
, : ( , , ) SSiSL I/1/208, (wietlana przyszo) , . ujrze . w tunelu .
, . : Niech
ci [Bg] aski swej wiatoci napenia, by wsym wonnoci by i drzewem
poytecznym, Bogu twemu ukochanym. Krzy WiM 5/79 [
[] ;
, ].
: Ja ide spa. Sama? Nie sama Ze

37

trzoma aniokami. Jedyn mi wici, Drugi mi ciele, Trzeci mi strzee duszyczke w


ciele. Kot Zn 467468 [ . ? .
, ,
]. , wiatem prawdziwej wiary Bart Lub 175 [ ], Panem
wiatoci Krzy WiM 5/104 [ ], wiatoci ze wiatoci K
23 Kal 253 [ ] wiatem wiata Mik Pas 599
[ ]. : Jakie jest wiato, co od soca
wieci janij, a jak si zatli, to nigdy nie zganie. <Wiara> K 8 Krak 242 [
, , , ?
], wiato wiekuista [ ], .
(SSiSL I/2: 256257) . . ,
, . : Chodzia Mania krajem dunajem niby ry kwiat, dziwili jej si kawalerowie, cay
wiat. Ad Zam 54 [ , ].
,
: Kole dunajam chodzia, tam
zem se wionek zgubia. Stoin yw 108 [ ,
]; Gdziez ty by, Janiczku, od samego rana? Wodzi sy koniczki poi do
dunaja. K 44 Gr 375 [ , , ?
].
, : Ju odjedasz w cudze kraje, przez te wisy i dunaje,
ju insz masz. K 27 Maz 275 [ ,
, ]; I przywdrowali nad dunaj wysoki, nad
dunaj szeroki, nad dunaj gboki I wzi ci j Jasio pod obydwa boki, rzuci-ci
j rzuci w ten dunaj gboki. K 1 Pie 32 [ ,
, ,
, ].

, , .
Zajechawszy za Dunaj, ju o domu nie dumaj. NKPP Dunaj 5 [ ,
]; Komu si morze udao przepyn, moe na Dunaju zgin.
NKPP pyn 4 [ , ].

:
Poszed si sam [pan] umywa do dunaju bystrego. Umywa si umywa, dunaj si
z nim obrywa. Suka, dodaj cznuszka, co dojad do brzezka. Suka czona
dodaje, pan si do dna dostaje. K 1 Pie 207 [

38

C. -

. , , . , . ,
]; Graj piszczako, graj, caem sercem al! Starsza siostra modsz
zabia i w dunaik j wrzucia, za kubek jagd! Cisz Krak 79 [, ,
, !
].

; , , : Oj, nie dumaj,
grzeczna damo, nie dumaj, przepyniesz ty bez wdeczk, bez dunaj. Kiedy bdziesz, grzeczna damo, dumaa, nie bdziesz ty po dunaju bujaa. K 40 MazP
133 [, , , , , . , , ,
]; Z ry kwiat urwaa, na dunaj rzucaa: Py-e py-e z rzy
kwiecie, do mojej rodziny. Wysza stara maci z wiadrem wod braci, i tak staa
zadumaa, kwiatek poznawaa. K 28 Maz 128 [ ,
: , , , .
, ].
: Kasia do Jasia tuya, par wianeczkw
uwia, na bystry Dunaj rzucia. Py-e wianeczku do myna, Ja biae rczki umywa. Py-e wianeczku tam nazad, bdziesz u Kasi na obiad. K 12 Poz
57 [ , , .
, , , . , ,
, ].
(SSiSL I/2: 270, . -)
, .
: A stoi nm lipka, lipecka zielon A pod
t lipk, lipeck studzienka cembrow A w ty studzience cembrowy wodzisia
rdowa A w ty to wodzisi rdowy Maryj si mya A umywszy si Maryj
na brzg wystpia A wystpiwszy Maryj, Syna porodzia A porodziwszy
Syna Maryj, w kpiok woya A i w kpiok woya, piknie okpaa
A i z kpioki wyjna, w pieluski zawia. wit Nadr 74 [ , , ,
, ,
, , , ]; Tam, gdzie rzeka Gaw pynie, w witej boskiej krajinie, objawia si Maryja Bernadecie dziewczynie. W Ludr Lekarka stanea Twoja woda na bl,
rany jako balsam spyna Krynice otworzya, w tym robot wznowia, ludzi
ji aniow razem w tej pracy zatrudnia Pireneje obraa, lazaret zbudowaa,

39

rdo wody dla ochody dla cierpicych wylaa. Etnl 1996 Maz 247248 [,
, ,
.
, ,
, , ].

: A jak czysta woda i takie rdeko pynie, to niby zdrowie mwio. Nieb Pol 219 [ ( ) , ,
, ].
: Moja
cka przy niskiej dolinie, mona j siec i w lecie, i w zimie Z mojej cki
rdeecko ciece, mojej cki lada kiep nie siece. LL 1962/12/58 [
, ,
, ]
: A w niedziel z zarania sa dusycka z kazania, I wlaza do ogroda,
gdzie ta rdelna woda. Przysed do nij w cerni pan, ni mia suzki, jno sam.
Co tu robis w ogrodzie przy tej rdelnej wodzie? A mj panie, kwiatki rw,
wianki wij na gwk. Nie bdzies ich wicy wi, bo ju ze mn musis ic [do
pieka]. K 46 Ka-S 330331 [
, , . ,
, . ? , , , . ,
[ ]].
: Gdzie ta
chatka mchem porosa, co nie wychowaa, gdzie jabonka ta wyniosa, co w
ogrdku staa. Gdzie to rdo ywej wody z podziemi bijce, gdzie te moje lata
mode jak kwiatki na ce. Chatka w gruzy rozwalona, rdo bi przestao, jabo w prchno zamieniona, same zy zostay. Pat Krak 670 [ ,
, , , . , , ,
. , , , ]; : kole
ogrdecka bij rdeecka, Trzeba by je ogrodzi. Pamitj, Jasiku, pamitj
jedyny, Do innj nie chodzi. ZWAK 1880/132 [ ,
. , , , ,
].
: Przysa burza z okrutn cyrniaw,
pieronami pisaa swe prawo grod mi kwiotki poama i sfutlo, kliste rde zmcio si okno. Szcz Ant 563 [ ,
,
].

40

C. -

( . . SSiSL
I/3: 149) : Ojciec strzela, nie zabija, matka zjada, geby nie ma <Deszcz i ziemia> Folf Zag nr 581 ( , , , .
); Daje Boze deszczu, eby la, eby la. eby mi si wianek na
gowie rozwija. ZWAK 1886/287 [, , , , .
]. o bogosawiestwo Boe
dla urodzajw polnych [, , ]
, : Boe, z ktrego rozkazem grzejce soce
wschodzi i zachodzi, ktry pragnc ziemi ros i deszczem posilasz, ktry ki
traw przyodziewasz, ktry zbou na polu r dajesz Udziel nam deszczu i
pogody, bogosaw wysiane nasiona, daj akom i polom urodzajno... Siw Bog
18 [, , , ,
, , ]. : W niedziel rano drobny deszcz pada, nadobna
dziewczyna nadobna jedyna, do mnie nie gada. ZWAK 1886/292 [ , , ,
]; Pada deszczyk po gstej krzewinie, koachaj szczerze, kawalerze, ale nie zdradliwie. Bart PANLub 4/415 [ , , , ];
: Deszcz, jesienny deszcz, smutne
pieni gra, mokn na nim karabiny, hemy kryje rdza. Deszcz, jesienny deszcz,
bbni w hemu stal, idziesz, mody onierzyku, gdzie, w nieznan dal. wir Pie
372 [, , , , . ,
, , , - ].
(Mga, .
., SSiSL I/3: 8081)
;
, : Na Kujawach, na
szerokich, yznych polach szara ley mga, cika, bezlitosna, bezsoneczna dola
ludzi w obc stron jak wiatr licie gna. Szew Niech 332 [ , , , ,
, ]; A gdy kula trafi ciebie
za i zakryje oczy ciemna mga, na kolanach gow zoysz mi. wir Pie 368
[ ,
]; : Komu sonko piyknie wieci, dla mnie tylko mga i mrz, ja ju tyle
w yciu przesza, nie ma szczycia dla mnie ju. Stoin yw 365 [

41

, , , ]; :
Zeszo mu [tj. chopu] do pnej godziny wieczornej. Gdy wraca do chaupym
spada bardzo gsta mga. Nagle zjawi si przed nim wiecznik ze wiec w rku
i zaprowadzi go w milczeniu do domu. [By to duch, ktry w ten sposb wykupi
si od czyca.] Dek Sier 142 [ <>
. , .
. < ,
>].
: O smutku mj
wgryze si w moje serce przesonie mnie mg szar jesienn Niew Prow
178 [ ],
(. mga smutku, alu, melancholii). , , , (tumani , tuman
), , (mga wspomnie, zapomnienia, niepamici), (mga marze, roje, zudze).
(Wyspa) , (
. . -, SSiSL I/2: 65) ;
: I wzina go na
grzbiet [Owczarczyka dua ryba] i pyna nim bardzo dugo ku brzegowi
zejd ze mnie i nie bj si nicego, bo tu wyspa scliwoci. K 8 Krak 62 [ < >
, ];
: Zakadajcie rybacy sieci na wod na Kasik na moj czy sieci,
czy wdk zapi ja cie prdko, nie ujdziesz mi, nie ujdziesz. Wypynea Kasia na
kp i tak sobie rzecze: chwaa Tobie Bogu, zem powstaa z grobu, z tej bystrej
wody. K 1 Pie 260 [, , ,
, , .
: , ,
, ];
: Po dugiej niewoli dwaj starsi onierze wracali do ojcw swej
ziemi. W niemieckiej miecinie, na nocnej kwaterze zalali si zami rzewnymi.
Tam bowiem tum ludu rozmawia co dugo, e Polska zgina na wieki, e laur
obdarta, okuta w kajdany, a cesarz [Napoleon] na wyspie dalekiej. TN Kolonia
Gazw 1979 [
. . ,
, , <> ].

42

C. -

(Bagno) . (SSiSL I/2: 432)


, , . Nie buduj na bagnie, nim je osuszysz. NKPP budowa 11 [
, ], (.
bagno , bagno moralne . , ).
, , , , ,
, , ;
(Nieb Pol 145).
, (Boto), . . (SSiSL I/2: 449), ,
, . tarza/nurza si
w bocie [ , ], wycign kogo z bota
[ -. ], wybrn z bota [ ]; Grzech jest
boto, cnota zoto. NKPP grzech 13 [ , ];
Kto sam wlaz w boto, drugiego za sob cignie. NKPP boto 9 [ , ]; Czart pokae zoto, a wcignie w boto.
NKPP czart 9 [ , ].
, , , , .
zmiesza kogo z botem NKPP boto 25 [ -. ]; obrzuci
[kogo) botem NKPP boto 16 [ -. ], Honor nie
kapota, nie zmyjesz ze bota NKPP honor 9 [ ,
]. , . Z
bota nie zrobisz zota. NKPP boto 22 [ ]; : eby on [wianek] by obsypany dokoluka talarami. Ani
pijaskiem ani botem, ale rybem albo zotem. K 10 Poz 245 [ <>
. , , ].
(Zoto, SSiSL I/4: 180181, .
K.) ,
, ,
: Bya to Dorota, pobonego ywota. Przysza pod krlewskie wrota, nada jj krl sriba i zota. K 17 Lub 14 [ , , ], : Jasio konie poi, Kasia wod braa, on sobie zapiewa, ona zapakaa. Nie
pacz, Kasiu, nie pacz, nabierz zota dosy, eby mia co wrony ko pod nami
nosi. K 1 Pie 2728 [ , , ,
. , , , ,
]; : [Grnik zaprzedaje diabu dusz za
to, e go wybawi z biedy.] Wykopa [grnik] cay garniec zota, kosztownoci i
brylantw. Sprzeda to wszystko, kupi dom, ojcw wzi do siebie, a dzieci na

43

szkoy posaa. Sim lOpol 77 [< ,


>. , . , , ,
].
, : Na Gromnice po bocie, bydzie lato
w zocie. NKPP Matka Boska Gromniczna 22 [ ,
]; Kto sieje w boto, ten zbiera zoto. NKPP sia 39b [
, ]; Otwierajcie nam te wierzeje, bo w polu zytko si nie
chwieje idziemy z wiejsk robot, niesiemy tu szczere zoto. Ad Pie 102 [ ,
, ].
( , , ..). : temu krlowi Zbawicielowi trzj krlowie zoto, mirr, kadzido ochfiarowali. Zoto krla, kadzido
kapana, a mirra znaczya mk Pana. K 5 Krak 199 [ -
, , . , ,
]. ,
-
, : Stoi sosna, gdzie wyrosa, na tyj sonie zoto ronie.
Zoto ronie, zoto byndzie u naszej Kasieki po koldzie. Kot Rzesz 296 [
, , . ,
]; Stoi jaboneczka w dolinie, srebra zota na
nij do dla mnie [dziewczyny]. Wee ty, Jasinku, ostry miecz, utnij srebra
zota na wieniec. Pie l 2/311 [ , -
<>. , , ,
].
:
Roztwrzcie nam si wrota, wieziem wam modych ze zota. Bart PANLub 2/336
[ , ]; Na tym cisowym
stole przeogromny dar stoi, cay masem obliwany, szczerem zotem obsypany.
Ho Wes 81 [ , , - ].
: Zota nigdy rdza nie chwyci. NKPP zoto 33
[ ].
, SSiSL
I/4/180. TN Krasiczyn 1985,
: o ksikach lub zocie mier kogo znajomego lub z rodziny Nieb
Pol 179 [ -. ]; , : Jak zoto to ju zysk [ -

44

C. -

]; , : Zoto lub pienidze plotki; Zoto te


niedobrze. Na chorobe, na takie. Nieb Pol 228 [ .
. - ].
,
, , : Zotem kupuje si mio.
NKPP mio 124 [ ]; Osio zotem obadowany
ujdzie midzy pany. NKPP zoto 25 [ ]; Teraz i cnota nie popaca bez zota. NKPP zoto cnota 113 [ ]. ,
, . Czart pokae
zoto, a wcignie w boto. NKPP czart 9 [ ,
].
, [SSiSL),
(. ), ,
, , , ,
, , , , ,
, , , . .
, -, , , , .
:
.

(Krzeszowski 1994), (Bartmiski 2003), ,
, 1) , 2)
3) ,
(Bartmiski 1996).
, ,
: ()
(, , , ), () (, , , , , , , ,
, , , , , , , () - (, , ), ()
(), () (, , , , ), () ( , , ,

45

, , () (, , , , , , , ,
, () (, , , ).
, (
) . ,
8 , 10, 9, 6,
16, 5, 8, , 12, 22.
.
,
SSiSL, ,
( ,
): , , ;
; ;
; ; .
.
(Niebrzegowska-Bartmiska 2012).
, , ,
; ,
,
, , , (), , , ,
, , , ..
,
, ,
2 ,
:
-, .

,
, , ,
. , 2

-
(Wowicz-Zikowska 1983), (Niebrzegowska 1996).

46

C. -

.. , . , SSiSL,
:
1. , .
2. , -, .
3. ,
(
).
, ,
.. 3
.


2005 . :
. ., 2005.
, 1993 .., .. : () //
. -2. ., 1993.
.336.
2009 . . ., 2009.
1994 .. // . . .
. ., 1994. . 11119.
1996 .. // . ., 1996.
. 192206.
1973 .. - // (2426
1973 .). . ., 1973. . 5055.
1988 ..
- . () //
. ., 1988. . 122129.

. : 2009: 573574.

47

1990 ..
//
.
. ., 1990. . 4767.
1990 ..
// -
. . ., 1990. . 119128.
1994 .., .. ( ) // . .. .
., 1994. . 238255.
Bartmiski 1990 Bartmiski J. Punkt widzenia, perspektywa interpretacyjna, jzykowy obraz wiata // Jzykowy obraz wiata / Red. J. Bartmiski. Lublin,
1990. S. 109127.
Bartmiski 1996 Bartmiski J. Jzyk nonikiem tosamoci narodowej i
przejawem otwartoci // Tosamo polska i otwarto na inne spoeczestwa / Red.
L. Dyczewski. Lublin, 1996. S. 3959.
Bartmiski 2003 Bartmiski J. Miejsce wartoci w jzykowym obrazie
wiata // Jzyk w krgu wartoci. Studia semantyczne / Red. J. Bartmiski. Lublin,
2003. S. 5986.
Gbaa 2014 Gbaa A. Jzykowo-kulturowy obraz JABONI i JABKA
w jzyku potocznym i polskiej kulturze ludowej. Analiza etnolingwistyczna.
Praca magisterska napisana w IFP UMCS pod kierunkiem dr hab. Stanisawy
Niebrzegowskiej-Bartmiskiej. Lublin, 2014.
Kaczan 2009 Kaczan A. Zboa w ludowym i potocznym jzykowym obrazie
wiata. Praca doktorska napisana w IFP UMCS pod kierunkiem prof. dra hab. Jerzego
Bartmiskiego. Lublin, 2009.
Kielak 2013 Kielak O. Jzykowo-kulturowy obraz krzeww w polszczynie
potocznej i ludowej. Praca magisterska napisana w IFP UMCS pod kierunkiem dr hab.
Stanisawy Niebrzegowskiej-Bartmiskiej. Lublin, 2013.
Krzeszowski 1994 Krzeszowski T. Parametr aksjologiczny w przedpojciowych schematach wyobraeniowych // Etnolingwistyka. 1994. T. 6. S. 2951.
Miosz 2014 Miosz A. Jzykowo-kulturowy obraz zwierzt dzikich w polszczynie ludowej: eksplikacje niedwiedzia i wilka. Praca magisterska napisana w IFP
UMCS pod kierunkiem dr hab. Stanisawy Niebrzegowskiej-Bartmiskiej. Lublin, 2014.
Niebrzegowska 1996 Niebrzegowska S. Polski sennik ludowy. Lublin, 1996.
Niebrzegowska-Bartmiska 2012 Niebrzegowska-Bartmiska S. Miejsce wartoci w opisie gatunkw mowy // Jzyk a Kultura. T. 23. Akty i gatunki mowy w perspektywie kulturowej / Red. A. Burzyska-Kamieniecka. Wrocaw, 2012. S. 3341.
Niebrzegowska-Bartmiska 2013 Niebrzegowska-Bartmiska S. Ustalanie znacze symbolicznych w sowniku etnolingwistycznym // LingVaria. R. VIII
(2013). Nr 1 (15). S. 127144.

48

C. -

Pacawska 2011 Pacawska E. Jzykowo-kulturowy obraz zi w polskiej


tradycji ludowej. Praca doktorska napisana w IFP UMCS pod kierunkiem prof. dra
hab. Jerzego Bartmiskiego. Lublin, 2011.
SSiSL Sownik stereotypw i symboli ludowych. T. I. Kosmos / Koncepcja caoci i redakcja J. Bartmiski, zastpca red. S. Niebrzegowska-Bartmiska.
Cz. 1. Niebo, wiata niebieskie, ogie, kamienie. Lublin, 1996; Cz. 2. Ziemia,
woda, podziemie. Lublin 1999; Cz. 3. Meteorologia; Cz. 4. wiat, wiato, metale.
Lublin,2012.
Wowicz-Zikowska 1983 Wowicz-Zikowska D. wiat wartoci
koldy yczcej // Literatura Ludowa. 1983. N. 6. S. 3141.


(SSiSL)
Ad Pie Adamowski J. Z polskich pieni ludowych // Akcent. 1986. N 4 (26).
S. 97107.
Ad Zam Adamowski J. W polu lipejka... Z repertuaru zamojskich laureatw
festiwalu Kapel i piewakw Ludowych w Kazimierzu n. Wis. Zamo, 1988.
Bart Lub Koldowanie na Lubelszczynie / Red. J. Bartmiski, Cz. Hernas //
Literatura Ludowa. Oglnego zbioru rocznik 25 za rok 1981. Wrocaw, 1986.
Bart PANLub Lubelskie. Polska pie i muzyka ludowa. rda i materiay /
Red. J. Bartmiski. Cz. 1. Pieni i obrzdy doroczne; Cz. 2. Pieni i obrzdy rodzinne;
Cz. 3. Pieni i teksty sytuacyjne; Cz. 4. Pieni powszechne; Cz. 5. Pieni stanowe i
zawodowe. Lublin, 2011.
Cisz Krak Ciszewski S. Krakowiacy. Monografja etnograficzna. T. 1. Podania. Powieci fantastyczne. Powieci anegdotyczno-obyczajowo-moralne. Bajki o
zwierztach. Zagadki i amigwki. Krakw, 1894.
Dek Sier Dekowski J. P. Strzygi i topieluchy. Opowieci sieradzkie. Warszawa, 1987.
Etnl 1996 Maz Adamowski J. Wspczesne opowieci i pieni Maryjne z
Mazowsza i Podlasia // Etnolingwistyka. 8. 1996. S. 235262.
Folf Zag Polskie zagadki ludowe / Wybra i oprac. S. Folfasiski. Warszawa, 1975.
Ho Wes Hoyszowa P. Nasze wesele. Lublin, 1966.
K Kolberg O. Dziea wszystkie. Wrocaw; Pozna, 19611985. T. 160.
K 1 Pie T. 1. Pieni ludu polskiego. 1961.
K 5 Krak T. 5. Krakowskie. Cz. 1. 1962.
K 8 Krak T. 8. Krakowskie. Cz. 4. 1962.
K 10 Poz T. 10. Poznaskie. Cz. 2. 1963.
K 12 Poz T. 12. Poznaskie. Cz. 4. 1963.
K 17 Lub T. 17. Lubelskie. Cz. 2. 1962.
K 22 cz T. 22. czyckie. 1964.

49

K 23 Kal T. 23. Kaliskie. 1964.


K 27 Maz T. 27. Mazowsze. Cz. 4. 1964.
K 28 Maz T. 28. Mazowsze. Cz. 5. 1964.
K 40 MazP T. 40. Mazury Pruskie / Z rkopisw oprac. W. Ogrodziski,
D.Pawlak, red. D. Pawlak. 1966.
K 44 Gr T. 44. Gry i Podgrze. Cz. 1. / Z rkopisw oprac. Z. Jasiewicz,
D. Pawlak, red. E. Miller. 1968.
K 46 Ka-S T. 46. Kaliskie i Sieradzkie / Z rkopisw oprac. J. Lisakowski,
W. Sobisiak, red. D. Pawlak, A. Skrukwa. 1967.
Kot Rzesz Kotula F. Hej, leluja, czyli o wygasajcych starodawnych pieniach koldniczych w Rzeszowskiem. Warszawa, 1970.
Kot Zn Kotula F. Znaki przeszoci. Odchodzce lady zatrzyma w pamici. Warszawa, 1976.
Krzy WiM Krzyaniak B., Pawlak A. Warmia i Mazury. Polska pie i
muzyka ludowa. rda i materiay. Cz. 1. Pieni doroczne i weselne; cz. 2. Pieni
balladowe i spoeczne; cz. 3. Pieni zalotne i miosne; cz. 4. Pieni rodzinne i taneczne; cz. 5. Pieni religijne i popularne. Warszawa, 2002.
Kul MiW Kultura ludowa Mazurw i Warmiakw / Red. J. Burszta. Wrocaw, 1976.
LL Literatura Ludowa. Wydawnictwo Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego.
MSGP May sownik gwar polskich / Pod red. J. Wronicz. Krakw, 2010.
Nieb Pol Niebrzegowska S. Polski sennik ludowy. Lublin, 1996.
Niew Prow Niewiadomski D. Prowad nas w jasno. Antologia ludowej
liryki religijnej. Lublin, 1994.
NKPP Nowa ksiga przysw i wyrae przysowiowych polskich, w oparciu o dzieo Samuela Adalberga / Opracowa Zespl Redakcyjny pod kierunkiem
J.Krzyanowskiego. Warszawa, 1969. T. 1; 1970. T. 2; 1972. T. 3; 1978. T. 4.
Oles Lub Olesiejuk F. Obrzdy weselne w Lubelskiem. Materiay etnograficzne do bada nad obrzdowoci weseln. Wrocaw, 1971.
Pie l 2 Pieni ludowe z polskiego lska / Wydali i komentarzem zaopatrzyli J. Ligza i S. M. Stoiski. Krakw, 1938. T. 2.
Pat Krak Albomy to jacy tacy. Zbir pieni Krakowiakw wschodnich i
zachodnich / Zebra i oprac. P. Patek. Krakw, 1976.
Sim lOpol Kumotry dioba. Opowieci ludowe lska Opolskiego / Zebraa,
opracowaa, wstpem opatrzya D. Simonides. Warszawa, 1977.
Siw Bog Siwik W. Bogosaw wysiane nasiona, daj kom i polom
urodzajno // Go Niedzielny. 1994. N 14. S. 18.
Stoin yw Pieni ywieckie / Zebra S. M. Stoiski. Krakw, 1964.
Szcz Ant Szczawiej J. Antologia wspczesnej poezji ludowej. Warszawa,
1972. Wyd. 2.
Szew Niech Szewera T. Niech wiatr j poniesie. Antologia pieni z lat 1939
1945. Wyd. 2. d, 1975.

50

C. -

wit Nadr witek J. Lud nadrabski (od Gdowa po Bochni). Obraz etnograficzny. Krakw, 1893.
wir Pie Z pieni i karabinem. Pieni partyzanckie i okupacyjne z lat
19391945 / Wyboru dokona S. wirko. Warszawa, 1971.
TN ( ).
ZWAK Zbir Wiadomoci do Antropologii Krajowej. Krakw, 18771896.
T. 118.

51

, ;

; ;

,
,
,
,

, ,

; ;
,

,
,
, ,


,
; ,

; ;
, ,


;
,

,
,
;
, -


;
;

, ,

,
,
-;
;


, ,

52

C. -

, ;

,

, ;

-
,
;
,

(.
, ,

, , )

;
,



,
,

;

, , ,

,
,
,

..


, ,

, ,

,
,

.. ()

, (
), ,
.
,
( , , , , ..)
, .

(, , , . .),

. ,
;
. , , ,
, , . : , .
-
- (),
, .
,
, , , . , ,
, : ( ) !, ()
!, ( ) !,
( ) !, (-

54

..

) .. , .. , , , .
, ,
( )
. , : eby
tobie byo soce nie wiecio! [ ] : A bodaj
ju soca nie oglda! [ ] (SSSL 1996:
124), : !
(i 1979: 208), i! ( : 236); :
[ ] (-
2010: 420), : j ! [ , ] ( 2000: 84)
, ,
.
,
. , (..
, ).
, -,

, , , , .. , . , -,
,
( ,
, ,
, , , ..),


.
, ,
. - , , , , , , , , , ,
. ,
: -

55

, - ,
, -, - .. (- 2013: 221231).
, , . , ,
, , ,
,
( ) .
,
, , ; ,
,
: , , ,
, ..
, , , ;

. ,
(, , , ).

: , , - (,
, ) . , ; - -
.
,
.
,
. , , .
, ..
, ,
,
:
, . , ,
( 1993: 147).

56

..

, ( ) ,
, .
. , , , , ,
..
,
, . (
)
;
,

(, 1965: 75). ,
,
. ,
,
( : 75).
, . . .
! (i 1979: 185); . My wam dzisiaj winszujemy, setnych latek wam yczymy [ ,
] (Kotula 1970: 322); . ,
( 1970: 65), ! ( : 58).
, : . , ,
! [ , , -] (- 2010: 227).
;

, . . , ,
! [ , , , ,
] (- 2010: 229); ,
, , ! [ ,
, , ] ( : 234).
,
( -!), . . Bycie dugo yli, zdrowiem si

57

cieszyli [ ] (Kotula 1970:


291); . , ! [
, ] ( 1930/5: 102).
, , , .. ,
( ) : . , <> i i
i , ( 1965: 481); . Tak
vm tu vinujem na to Boie Narodenie, eby ste sa dokali aj druhho Boieho
Narodenia [ , ] (Horvthov 1986: 88).
, (. )
.

.
(, , ,
. .) , .
,
.
,

. ,
: .
! (i 1979: 219),
! (, .); Aeby jutra nie doczeka! [
] (Engelking 2000: 255); . , [
, ] ( 2000: 63),
j [ ] (
); . [ ] ( 1934: 7), [ ] ( ).

-
, (, , ): . j [
, ] ( 1989: 198), , , [ ]

58

..

( 2000: 42).
: ( 1934: 6).

, ,
. :
[
] ( : 4),
( ).
( , ,
), /, .. ,
,
. , , . .
i (i 1979: 207), i
, i , i ( : 210), ,
ii, i (Federowski 1935: 409); . [ ] ( 2000:
63); . [
] ( 1934: 7).
( ) , , , , :
, , , , , , , , , , , , ,
, .., . , : . !,
!; : . !,
. ! (i 1979: 223);
: . i i, i i,
( : 208), ! ( : 220).
. : (.-.)
, , ,

59

, , , , , ; (.-.)
, , , ,
,
, , , ,
() ,
.
, ,
, . . , , , , .
, , ,
. . ; ;
, . ,
(
), , , , , ..
, , (. : 2008: 4856). , . ,
: . ! (i 1979: 207), ,
ii, !, , ii,
i i ! ( : 215), ! (
: 216); . A bodaj ci naga mier spotkaa! [
] (Engelking 2000: 253), Bogdaje szczliwego nie doczeka
skonu [ ] ( : 255); .
! [ ] (- 2010: 343), ! [
] ( : 359), ! [
] ( : 402).
( ) , - ,
; ., , : A szczob nad toboju stelu rway, jak budesz konaty! [
, ] (Engelking 2000: 256). ,
. . : eby tebe na prostu
somu pooyy (Kolberg 1964/33: 31), ( ) ,

60

..

.
, :
! [ ] ! [
] ( 1992/6768: 28).
, .
: !
(Federowski 1935: 155), , ii, , ,
ii! ( : 414); , !
(i 1979: 217), i! ( : 223).
, ,
,
, , , .. ,
, .
. . .
, ! [
, ] ( 2000:
65); . ii , [ ] (Pietkiewicz 1938: 434); , , i! (i 1979:
227); . Bodaj zdech jak pies! [ , ] (Engelking 2000:
256). , .
,
. (
) .
,
. ,
: ;
, , ,
; , : .
, , ; ., : .
, ! (, .); .
ii ! (i 1979: 218); .-. Bodajby konav, a nihdy ne skonav [ ] (Kolberg 1964/29: 21); . Bodaje skona nie mg! [ ] (Engelking 2000: 255); .
j j! [ , ]

61

( 1987/49: 46); , ,
j ! [ , , ,
] ( 1989: 193).
, , .
! [ ] (-J
2005: 71). ,
. . , ;
, ( 1993:
110). , , , , .
(
), , ,
, , . ,
: Ile lici na kapucie, ile dziadw na odpucie, ile kropel wpada w morze, tyle szczcia daj wam Boe! Zaczem z
Bogiem, kocz z Matk Jego, aby uprosia u Syna swojego dobr mier i lekkie
skonanie; a po mierci w niebie krlowanie [ ,
, ,
! , ,
,
] (Kotula 1969: 140).
.
: Da bi tako dolgo iveli, da bi si nebesa zasluili! [
, ] (Kuret 1970/4: 218); : da bi bili vedno zdravi in veseli. Ko vam pride
grenka smrt, naj vam bo nebeki raj odprt! [
, ,
] ( : 253).
() , .
. Bog vam daj sreo, zdravje, veselje, obilje na etom sveti! Na drugom
sveti pa dunego zvelianja kak najve zadobiti [ , , , .
] ( : 252).

62

..

, ,
:
1. : . ! [ ] ( 2000: 38);
. , [ , ] ( 1934: 26), [
] ( : 26), ,
[ ] ( : 30); .
!, !, !, ,
, ! (Federowski
1935: 407); i ! (i 1979: 214),
i ii-ii! ( : 227); . Bodaje z pieka nie wyjrza! [ ] (Engelking 2000: 241), eby on na
tamtym wiecie po jasnym elazie boso chodzi! [
], A eby ciebie diabli na tamtym wiecie
bez ustanku cigali! [ ]
( : 258).
2. ( ); :
, (.-.); .
[ ],
[ ], [ ]
( 1934: 27); . ! (Federowski 1935:
410), ! (i 1979: 231); . Bogdaj ci po
mierci rozszarpay mije! [ , ],
eby kruky kosty twoje poroznosyy! [ ],
eby wilki jego odkopali i po polu koci rozcigneli! [ ] (Engelking 2000: 257).
3. () : .
i ! (i 1979: 216); . [ ] ( 1934: 27); .
! [ ] ( 2000: 32),
! [ ] ( 1989: 23).
. , , , , , ..
, ,
, . ,
, (

63

) .
, ; : , , ,
..

: , (, , , ..),
, (, )
(, , ..). ,
., : . , ;
, [ , ; ,
] ( 1937: 42).
,
.
, ,
, -, -,
, , , ..
, , ()
. , ,
,
, , .

(, , ), , . , ( 500 ) 60 . -
, , , , ,
, , , .; : , , , .. . . !, !, !,
, ( 2006: 3132).

. ( , , , ):
, , , , , ,
, , , , , ,

64

..

, , . (-J 2005: 68). , ..


, , , , , , , , ,
, , , , , , , , , , . . ,
, , , , , ,
( ) ..
;
, ,
, , . .
- ,
. , , , , , , , , , , ,
, . , , , , ,
, , , , , , , , (), , , , , , , , , , , . . : , ,
, , , ! (i 1979: 202) : ! [
], , ! [ ,
] (- 2010: 342). , ,
,
.
( ).
. (
, )

.
-, . . Niechaj Juzef i Maryja w tym domu przebywa [ ],
Niechaj Boskie miosierdzie w tym domu zostanie [ ] (Kotula 1969: 125); . Aby vs ten novoroden Pan Jei Kristus od velkijakej zlej prhody zachrnit rail [

65

] (Horvthov 1986: 6364).


: -, .
! (Federowski 1935: 405), i
( : 406); . , ! [
, ] ( 1987/49: 44); .
! [ ] (- 2010: 306), ! [
] ( : 317); -,
.

( ),
- ( !), ,
(, , ..): . !,
!, !, !.
( ),
. /
, . : ,
, , ; , , i, , , i, i; diabe, bies, zmora, boruta. ,
(, ); . .
, , , , , , , , , , , , ; . i, , ,
, , ; . licho, kaduk, diasek, cud, smutek . . ,
: . ! ( , , ,
, , , , ); .
!; . i!, i !
[i , ].
, , ;
: , , , , ,
; , , , j, ; :
! [ ], ! [ ],
! [ ].

/ (, , , ). -

66

..

,
,
.
(-J 2005).
, , , : , , , (
); , , . . , , , ,
, , . .
/
.
. ,
XVIXVII .
, : Diabe w tobie! [ ],
Zy diabe w tobie! [ ], Piorun w tobie! [
], wity Walenty w tobie! [ ],
Bodaj wszyci w ci wstpili! [ ], Bodaj jednego
zjad albo wypi! [ ] (Brckner 1985: 297). ( )
;
().
. ,
, , ,
.

, .: Bodaj wypi diaba! [ ], Bodaj diaba zjado! [ ], Bogdaje trzysta diabw zjad!
[ , ] (Engelking 2000: 240).
( /) : i i!, () ! (i 1979: 235).
- ( ) /,
, . , , (. A
bodaj go diabli porwali do pieka!);
(.); ; i i (.);
(.);
(.); , .

67


, . , ,
: , , ,
; ; ; ; ; ; ;
; ; ; ; ; , ;
. , ,
, , . , , , :
; ; ;
; ; ;
.
:
(. . , !),
. :
, , , ; ;
; ;
; ; ;
,
, ; ;
.
,

(. : j!, ..
). ,
, , //,

.
, : , , , .
,
, .

68

..

.
() , -,
(, , ,
), , . , ,
, ,
, , -,
, . .
, , , .
, ,
, - ; . : / , / , /
, / ( 1970: 54);
: [ ] , ,
, ! ( 1902: 334);
: , , , , (
1981: 144); : , , , j, , , , ,
, [ , , , , ,
, , , , ]
( 1909: 78). ,
/
, .
, ,
, .
. : i . / , / i . / ii i
ii (i i 1975: 222); i , /
, , / , , ( :
194); : , <>, /
i , , / i,/
i, , / I , . / i
i , / , , , ! ( 1965:
482). , ,
- , , , , ..

69


( ) ,
, ,
. ,

. . .
, !, , ,
, ! (Federowski
1935: 418); . . !,
!, , ! ().
, , : . j !
[ ] ( 1989: 201),
j (j ; j j) [ ( ; , )] ( 1989: 204);
, ! [ , ]
(-J 2005, 2856); . -!
[ , ] ( 1934: 50),
- ! [ ,
] ( : 65).
( , , , ). ..
i i! (i 1979: 218);
! (, .); . i i ii , i i !
(i 1991: 328).
. , :
;
( 1992/6768: 26); (J 2005, 1256).
: ( ,
588); (.. ) ( ,
955); ( 1989: 191).
-
( , , );
, ( , , , , );
( ).
:
! [ ], !
[ ] ( 1934: 57).

70

..

:
, ! ( : 56).
; ,
, . . j ! [
] (-J 2005, 825),
, j ! [ , ] ( , 1794); j
! [ ] (j 2000:
205); ! [
] ( 2000: 35).
-,
, . ,
, , , . . . i ,
i ! (i 1979: 210), -! ( : 230);
[ ] !
(Federowski 1935: 405), ! ( : 413); .
i i!, !
(i 1991: 328).

, , , , , , (j), .: j
! [ ], ! [
] (j 2000: 205), ! [
] ( 1992/6768: 26), ! [
] ( 2000: 69), j
j! [ ] ( : 80),
j ! [ , ] ( :
98), , ! [ , ], , ! [ , ] ( 1989: 222).
,
( 1934: 1420).
,

.
;
. -
: ii!
(i 1979: 212), ii! ( : 224); -

71

: i !, i,
i ! (i 1991: 330).

, ,
, . . . ! (); . - i ! (i 1991: 328);
, : eby ci
dziwka posiwiaa [ ], eby crki nie wdali [
] (KL 1986: 75); . ,
! [ ,
] ( 2000: 65); ,
, j ! [ ,
- ] ( 1989: 196). ,
(i 1991: 328); ,
( : 334) .
,
, , .
, , , : .
! [ ] ( 1992/6768:
28); ! [ ] (j 2000: 205);
! [ ] (
2000: 35), ! [ ] ( : 68),
! [ ] ( : 76), .
! [ ] ( 1934: 50),
! [ -] ( : 58).
,
,
. . . j ! [ ,
] (-J 2005, 365), j ! [ , ,
] ( , 420). , ,
, , ,
, , , .
. j, ! [ ,
] ( 2000: 41),
, ! [
, ] ( : 55),

72

..

! [
] ( : 64), ! [
, ] ( : 115); ! [
] (j 2000: 205); .
! [ ] ( 1934: 26).

, ,
, ,
..
, ,
: , , , (
),
.
( ) , .. (
). , - ,
- ,
. , ,
:
. ( ), .

, :
, .
, .
/
,
- .
: ) , ,
, , , , , , , , , ; ) -

73

,
, : , , , , ..; )
: , ,
, , , ,
, ; )
: , , , , , ..

, : ) , , / , , , , ..; )
: (, , ) , -,
. : , ,
, , ;
: , , , ,
, . ; ,
, , ,
, , . (
. : , 1994: 194198.)

, ,
,
, () .
, : . . , , ! (, .); . , j, , j , ! [
, , , , ] ( 1989: 228); ! [
] ( 1992/6768: 26).
. ,
:
, . / , , /
, ; -

74

..

:
, / . / , / !
: , / , /
! (, 2004: 264267). ,
,
: . ! (, .);
! (i 1979: 219); . !
[ ] ( 1992/6768: 25).
,
(- 2010: 327). ,
, , ,
. . , ! (i 1979: 213),
! ( : 214); . [
, ] ( 1992/6768: 24),
! [ ] ( : 28),
j, ! [
] ( 1989: 203).

; : . ! [ ]; .
! [ ]; .
! [ ]; . ! [ ,
]; - .
! [ ].
, ,
, , , . .:
! [
] ( 1989: 115), ! [ ] ( : 234).
,
: !,
.. (- 2010: 362).
. (.
)
, ..

75

(
, , , ) .
, , , . : i, i, i i i, i,
i i i! (i 1970/2: 290).

, , , , . (-,
), , ,
, , , , . Gospodari naemu puno
gumlo silja, parne pune pa slam, pune kleti, pune lade zrna na vrh [ , ,
, ] (Kuret 1967/2: 166). , ,
.
,
( , , ); , , . . ,
. ,
! [ ,
. ,
] (- 2010: 254).
-, ( : 225).
, , , . .
i, i i i (i 1979: 184), .
aby ve stodoly, spky plne boli, a s chudobnm ludom o kus chleba sa delili
[ , ,
] (Horvthov 1986: 235).
, , , . . , , , .
. i! (i 1979: 206), i
! ( : 217); .
[ ] ( 1934: 55),
! [ ] (- 2010: 407); .
! [ -

76

..

] ( 2000: 62),
[ , ] ( : 101).

, , . ,

.. .. ,
*vesel-, ,
, ( 1993: 166).
, , , , .
, , , ,
. . ! [
] ( 1930/5: 99); . Sreni ostanite, zdravi in
veseli do druge jeseni! [,
] (Kuret 1970/4: 217), da bi bili vedno zdravi in veseli
[ ] ( : 253); . , , <> ! [ , - <>
] ( 1937: 71); . ,
! [, , , ] (- 2010: 293); . , i i,
i! ( 1965: 480); . , , ,
, i (i 1979: 160). ,
,
. . yczymy wam tego wszystkiego wesoego! [
] (Kotula 1969: 154).
: . i-i,
ii ( 1980: 68).
( . : 1993: 171), : . i , ,
, ( 1980: 122), . Na szczcie, na zdrowie,
z Nowym Rokiem! Zebycie byli weseli, jak w niebie anieli (KL 1986: 53). ,
, .. , ,
, , ..
(
): , , / , /

77

, / , / , /
, / ! [, , , ,
, ,
, ] (-
2010: 214). , , , , ( 1993: 173).
*vesel-

, , ,
.
( )
, ( ,
, ) .
, ,
, (
, , ,
..) ( , ),
.
, (- -), , , -, , : ,
, , , ; , -,
- (, ,
) ( )
. , -
, ( )
. , , -

78

..

.
, , (..
) , . ,
, ,
. . -
(.. )
,
( )
.
, ,
, . , -
, - , ,
(, ,
) -
-. , ,
,
, ,
.


, 1994 .., .. : // . .
. . ., 1994. . 168208.
-J 2005 -J . .
. , 2005 ( ).
i 1970 i. , 1970. . 1, 2 ( ).
2008 .. // . ., 2008. . 4856.
1980 i. i, 1980 ( ).

79

i 1979 i. i, 1979 ( ).
1981 ..
. . , 1981.
1930/5 j . . 5. , 1930.
1909 . j //
. . 14. , 1909.
1934 . . , 1934.
1937 . .
, 1937.
i i 1975 i i. i i . i, 1975
( ).
1989 . ja
. , 1989.
, 1965 .., ..
. . ., 1965.
1965 i. i
. , 1965 ( ).
- 2010 - . ,
. , 2010.
1993 .. . , 1993.
2000 . . , 2000.
, 2004 .., .. .
(XIXXX.). ., 2004.
1906/8 i - .
ii i. . . 8. i, 1906.
- 2013 - . ? //
Slavica Svetlanica. . .. / . .
.. . ., 2013. . 221222.
1993 ..
. ., 1993.
().
1970 . ., 1970.
i 1991 i : i . , 1991.
1987/49 . . . . 49. , 1987.
1992/6768 . .
. . 6768. , 1992.

80

..

1993 .., .. ( . *vesel-) // . XI


. , 1993. . . ., 1993.
.162186.
j 2000 j. j . , 2000.
2006 .. . , 2006 ( ,
. ..
).
1902 . . - . ., 1902. .3: ,
, , ; , , ,
; , , , , , , , ..
Brkner 1985 BrcknerA. Mitologia sowiaska i polska. Warszawa, 1985.
Engelking 2000 Engelking A. Kltwa: Rzecz o ludowej magii sowa.
Wrocaw, 2000.
Federowski 1935 Federowski M. Lud Biaoruski na Rusi Litewskiej.
Materiay do etnografii sowiaskiej. Krakw, 1935. T. 4. Przysowia.
Horvthov 1986 HorvthovE. Rok vo zvykoch nho udu. Bratislava, 1986.
KL 1986 Koldowanie na Lubelszczynie. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.
Wrocaw, 1986.
Kolberg 1964/29 Kolberg O. Dziea wszystkie. Wrocaw; Pozna, 1964.
T.29: Pokucie. Cz.1.
Kolberg 1964/33 Kolberg O. Dziea wszystkie. Wrocaw; Pozna, 1964.
T.33: Chemskie. Cz.1.
Kotula 1969 Kotula F. Folklor sowny osobliwy Lasowiakw, Rzeszowiakw
i Podgrzan. Lublin, 1969.
Kotula 1970 Kotula F. Hej, leluja czyli o wygasajcych starodawnych pieniach koldniczych w Rzeszowskiem. Toru, 1970.
Kuret 1967/2 KuretN. Praznino leto Slovencev. Starosvetne ege in navade
od pomladi do zime. Celje, 1967. D.2: Poletje.
Kuret 1970/4 KuretN. Praznino leto Slovencev. Starosvetne ege in navade
od pomladi do zime. Celje, 1970. D.4: Zima.
Pietkiewicz 1938 PietkiewiczCz. Kultura duchowa Polesia Rzeczyckiego.
Materiay etnograficzne. Warszawa, 1938.
SSSL Sownik stereotypw i symboli ludowych/ Red. J.Bartmiski. Lublin, 1996. T.1. Kosmos. [Cz.1] Niebo. wiata niebieskie. Ogie. Kamienie.

.. ()

, , ,

,
. , ,
..:
, , ; - , , , .
/ , - (, , ) (= )
,
.

.
, , ,
..,
. ..
: (,
.) (, ) ,
( 2010: 14).
, .
, . . , /
() : (, ),
(), ( / ); (. .. [ 1982]). ,

82

..

,
. .

XX . .., .., .., . .,
, ,
. ..: , ,
,
, , . ,
,
, ,
,
, , ( ). ,
,
, : (i)
- .
. .
, (<> , ) ( 1971:
215). , ,
( ) / ( ): ,
, , . , , , , , ,
, ( : 215).
( ).

.. , , . ,
( , . .) XIXXX .,
, .., . ,
,

83

, ,
( 1991: 332333).
,
-
.
,

, .
. :
, , , , ,
,
(. 1972: 19, 26, 31, 54).
..
()1.
.

.
,
, (,
..) , ( 2010: 10). ,
()
. ,
, , , ,
( ) , ..
1

,
, . 2011: 252260.

84

..

, .., ,
. , , , , , ,
( 2012).
( ) , , ( 2011). , ,
( ),
( ), , ,
(), . .

:
, , (: ) (, .).
. , - : ,
,
, , (,
), (),
, ,
.
, .

(
:
, . .)
.
,
- :
. ,
,
.
,
, .

( ),

85

, ,
, , , : , , . ,
(, .) , .
(), ( ) , .
. ,
. ,
.
.
, , , , ( , , ..).
,
- - , ,
.
.
. ,
( , ), , , ,
2.
, .. ,
.
, ,
. -
, ..,
.
2

.. .
,

( 2012: 540); ,
, , -
.

86

..

- , . (, ..) (. 2012).
. , ,
,
, , .
: ,
, (, ,
), , ,
, ().
, ,
(, , , ), - .
( ) :
,
, [ ], . [ ]
, .
, (, . -
., . .. ).
, , , . ,
, , :
, , , ,
.
. , , : , , , . , (, )
,
.
(, . - .),
(, . -

87

.) (, . -
.).
, , ,
. ,
,
( ) ,
, (. 1995:
127130)3. ( , , , ..)
: .
[?] , , . ,
, . ,
(, . - ., . .. , .. );
[ , , ] ,
. ,
(, . - ., . ..);
[] , (, . - ., . .).

.


. , . ,

, ... , (
) ( 1986: 30);
(
). ,
, : ( ); -3

, ,
, , -, - (EAS 81,
25; 1981: 5354).

88

..

, ( ),
. ( . 1986: 3032). .. (
, - , ),
.
, : (.
- .) ( 1986: 31).

.. . ( 2007: 377) , , , , (-
, ) ,
(-, ,
), , , ,
. , , :
. , ,
, , ,
, ,
( 2007: 278279, 283). , , ,
..
. ,
, , , :

- ,
, ,
, - (. ) ,
. , , .. ,
: , ,
, , ,
, ., ,
, , ( 2007: 277278).

89



, . (.-. kouljica), ..
, ,
, , , ,
, , 4. , : ,
( )
, ( ), ( ), .. , ,
(, ); , , . ( , ) ,
,
krsnik, ;
,
(Mikac 1934: 195). , , , ,
, , . ( ) , , ,
. ,
( ) : Rodila se
diviica u odilu bilon; nit je vila, nit viica, nego prava diviica [
; , , ] (ZNO 1905/10/1:
60). , , ( , ). ,

,
, .
, : , ,
4

, , ,
. , , ? (: 41).

90

..

(. 2002: 8990). ,
, , : ,
, , [, -] ( 1909: 108);
( ) ,
j (.. -;
) (;
, ) ( 2002: 89). ,
j, :
, , . , j j (
) ,
-,
, . .
, .
,
, ,
, . , 5 (. .-.,
.-. , ), .
, , (, 2003: 430).
, (. cu tichie pe cap),
: ,
(strigoi) (Gorovei 1915: 309),
, , ( 2008: 297298). ( ) , , (.
.., .., 2009.).
5

(.
2004: 547549), : , (), (),
(. 2002: 90).

91

, , ,
, , (, ),
, , .
:
,
(. 2004: 542549). , , ,
, - ( ), - . ,

, .
,
,
, , , , ,
.
( ),
, .


1972 . .
, 1972. . II.
1971 .. . ., 1971.
1986 ..
. . //
. .
., 1986. . 3033.
2008 ..
, ( , ) // - . . .
., 2008. . 271323.

92

..

1909 . j //
. , 1909. . 14. . 1382.
2002 .. . ,
j . , 2002.
1991 .. . ., 1991.
1981 . . , 1981.
().
1995 .. //
. .
., 1995. . 108141.
2004 ..
. ., 2004.
2011 .. ( ) //
2010. ., 2011. . 252260.
2012 .. // . ., 2012. . 5. . 485487.
2012 .. // . ., 2012. . 5. . 438442.
. / . . .. . ., 1983.
. / .
. .. . ., 19952012. . 15.
2007 ..
. . ., 2007.
2010 .. .
. ., 2010.
2012 .. // . ., 2012. . 5. . 537541.
1982 .. //
. , 1982. [.] 15: .
. . 5771.
, 2003 ., .. ( ): . . . . Mnchen, 2003.
EAS Etnografick Atlas Slovenska. Bratislava, 1990.
Gorovei 1915 Gorovei A. Credini i superstiii ale poporului Romn.
Bucureti, 1915.
Mikac 1934 Mikac J. Vjerovanja (Brest u Istri) // ZNO. 1934. Knj. 29. Sv.2.
. 195200.
ZNO Zbornik za narodni ivot i obiaje Junih Slavena. Zagreb, 1896. Knj. 1.

.. ()

1.

. ,
, ( 24:
113).
. . , , , , , ,
( 4: 176).

, , , .
.
( 1998: 267268; 1997: 13). , , , ,
(
2010: 53, 54, 5758; 1900: 690691; 1988: 109, 243). XIX .
, ( ) ( 1988: 51, 109; 2010: 5758). XVI
XVII . (
1997: 12). ,
, ,
, . :
, , , , , ( 1998: 268).
, -,
( 1997: 13). -

94

..

,
. , ,
. ,
, .
2. , (. . ,
, .-. , , .-. .
, , .-.-. . , .-. .
( , , ), jj
, . ), ( 1894: 214; . 1982: 111112; 1: 184, 391; ; 1939: 95; EAJ).
, . .-. , ., ., ., .-., ., .
, , ., . , , . . ,
i, . ., ., .-. ., .-.-. ., .
, .-.-. . (. , ), . ., .-., . , . ,
., . , . , . , . , , (. . . ,
2005: 436), .-.-. . (. ), . niegodna
( 2012: 618; : 42, 64; 1999: 35; .
1997: 336338; . 2004: 94, 102103, 305; 3;
2003; ; 1945: 142; EAJ; Drabik 1969: 32).
: . . (.) , .-. . ,
. (. ), . (. ), .
(. . .-. , 2: 430)
(; 1988: 155, 270; 1989: 120; : 183).
,
- ,
: . . , . ., . /,
. . , . /, .-. . , .-.-.
. /, . st, . ista/njeista cysta/
ecysta ( . 2001: 122; 1978: 347; 2003;
EAJ; Sychta 1: 17; Schulenburg 1882: 119, 120).
, : . . /, /,
, . , .-., . ,
. (. . , ), .
, .-. ., . , . ,
. , / , . -

95

. /, . (. . .
, , , , , ) ( 20: 318; 21: 98; . 2004: 94; .
1997: 338; 3; 1998; 2003).
: . . /
(. . ,
3), .-. , . ( , ), . /, . . , . , . , . ( .) , .-.-.
. , : . . , . , . , . , . , , ., . , .-. , . ,
, , . . i, , ,
/, , , , .-.-. . , . . padla ( 2012: 618; 7: 214, 221; 22: 84; 30: 84;
3: 250; 1894: 214; 1999: 35; . 2004: 103;
3; 2002: 245; 2003; EAJ).
, , - ( ,
) (, ,
), : .
., ., . (.), .-., . ,
. , . , . , . ., . , . ., ., ., ., ., .. ., ., ., .-.- .-. ., .-.-. ., ., .-. ., ., ., .-. .,
., ., . (.), ., .-.-. ., .,
. ., ., ., . , , .-. .
, . , .-. . , .-. . (.), .-. ., ., .-. ., .-.-.
., . . , . poczciwa, . . poctiv, .-.
pciwa (. , )
. ., .-. , . , ., ., .-., . , . . , ., . , , . ., .-.-., .-.-. ., ., .-. ., ., .-.-. ., .,
.-.-. ., ., . , , . (
6: 783; 1999: 35; . 1997: 336338; 1988;
. 2004: 103, 159, 305; 3; 1: 131;
2002: 245; 2003; 1918: 115, 116; 1988: 155; 1980: 19; : 183; ; 1940: 65;
1940: 189; 1946: 124125; 1939: 95; . 1939: 38;

96

..

1937: 89; 1942: 136; 1932: 175; EAJ; Karowicz


4: 159; Vyhldal 1894: 45; 2009: 112).
, , ,
, ,
: . .-. , , , ., ., . , . (.
.-. , . 2004: 104),
. , ., . . , . , . , , , i, .-.-. .
(. , ), - : .
, . , . , .-. , . , .-. , , ,
. , . , . (
, , ), ., . , . , (. ., . , , 32:
245), ., .-. , . (.) , .-.
, . , . , . , . (.) , . ,
. , . , , , i, .. . (. ), . j ( 21: 123, 134,
199, 205; 30: 247, 375; 32: 90, 221; 6: 783; 30: 115; 44: 187, 219;
1999: 35; . 2004: 94, 135, 142, 159, 183, 204, 219, 231;
1898: 406; . 1997: 338; 1998; 3; 2003; 1918: 115; 1932: 175).
3. , , , (
- ,
11: 309). , ,
- ,
, , , , , , , , ( 2012:
86; 31: 9; 38: 214, 216219; 8: 78; 9: 4344; 1: 25; 3: 35;
1991: 236, 261; 1: 366; 7: 579; . ..
).
. ,
,
( -, 3: 342, 350). , , , , (

97

, 1893: 232). ,
: [ ] ,
- (, 3: 125).
4. , ,
: . , . , ., . ( 31: 5, 7; 6: 783). ,
. ,
( 8: 78; 31: 7).
. , :
, , ,
(: 783).
5. . , ( -,
). , ( .; . i 6: 204),
. : ,
, , ( ;
, . 2004: 69, 103). , , , , : I
spadnie z ciebie krasa, / jak z kalineki rosa [ , ] (Gloger 1877: 85). , ,
. C. .
( 2: 210), . .
, ( 2012: 618;
1998), . ,
( 2004: 529;
12: 356; . 2004: 234), .
( 3)
..
:
krasu bym stracela, / chlepci by me nechceli [
] (- ; Lek 1996: 217, 218). (, 2007: 327), ( ; . 2004:
238). , ,
, ( .; 3).

98

..

, - ( . 2004: 102),
, , . .
( .; 31: 10, 67),
.
, .
i ( 1: 239). ,
. , . : , / ,
, ? ( 4: 117); .: /
: / , .. , / ? / , , /
( 1903: 116); , , / ? / <> / / , / / ( 1914: 844845). ,
, .
, ( ., 2005: 99),
, .
, , . ,
, ( . .;
2009: 146; . 2005: 142; , 2003: 20).

, .. ,
, , ,
( ; i 1978: 256257).
6. , ,
. , , , ;
( 1877: 72; 1991: 256; 1995: 229). .
, ,
( 1999: 617618).
7. , , ,

99

,
, ,
, ,
( 1988: 243244). , , , ,
,
,
,
,
(. 1999: 35; 1993: 70).
, ,
vsluka . , - , .


(Veerkov 2006: 158; 2012: 599). vsluka .
,
,
.
,
(. .
,
3),
, ,
( 2: 78) .. ,
.
, , , , , 35 (16 ). , , ( 1890: 107),
,
.

100

..

,
. ,
, ,
, , , ( 2012: 603604).
8. , .
,
.
, , . ,
,
. ,
, , . ,
, , , , ( - ., 1929: 31).
,
.
, , , ( . 1984:
130; : 183; 1942: 136),
(, 2006: 202).
, , , : , (
), ( ), , ( ), ( , , ), , (
) ( 2012: 622623). , ,
,
, (-
.; Kopernicki 1887: 142). . ,
, - - ,
( 1877: 695). ,
,
(Navrtilova 2012: 362).
9. , , ,

101

.
, ( 2012: 618).
, , . : , , , ,
.. (. 2012: 114, 160, 194196, 539542, 621).
, .
,
, .
( 1998: 268).
10. , . ,

. ,
: , .

( ), , , ( ).
, , , . , .

, (i 1978: 148).
; , ,
, ,
; , ,
(i i: 191, 390; 1978: 347). , , , , , (
) ,
(Schulenburg 1882: 119).

,
, , .

102

..

,
, ,
, , . .
, ,
, , ,
.
, ,
.
, , ,
, (. 1988: 243),
, , , ,
. , ,
. ,
,
, (-) ,
, .
, , , , ,
, ; , , , ,
, ,
;
, ,
( 1900: 277278).
: ,
, ,
. ,
, ,
. , , ,
, ,

103

,
, .

, , , , :
- . , , , , , , .


1980 , ,
(9, 11, 12, 15 16 1980 .). : (
(), 215 I).
1940 .. , . 1940 ( .
, . . 35).
1993 .. . - . ., 1993.
. 2005 . . / : .. , .. , .. , .. , .. , .. ,
.. , .. , .. , .. , .. , .. . ., 2005.
2005 : / . .. . ., 2005.
1988 ..
XIX XX . .
., 1988.
1946 .. . .
. 1946 ( . , . . 75).
, 2006 .., .. . ., 2006.
3 .. : . , 2000. . 3: . . .
. i 6 . . i, 1988. . 6.
, 2003 .., .. . [.], 2003.

104

..

.. ,
( . i
i ). , 19071909. . 14 [ : , 19581959].
1991 .. . ., 1991.
2005 i / . . .. . ii, 2005.
2012 .. :
. ., 2012.
. . . 2.
.; ., 18801882. . 14 [ : ., 19781980].
1998 .. (IXXII .). . ., 1998.
1940 .. ,
. 1940 ( .
, . . 66).
1894 .. . ., 1894. . 2.
1903 .. . ., 1903. . 4.
1914 .. .
, 1914.
-i 1978 -i .. i i. (i ) // . . i, 1978. . 247260.
1877 .. . ., 1877. . 1: .
1929 . . i
i . i. , 1929.
1918 . . , 1918 ( . . 32).
1991 .. / . .
. . . ., 1991.
1890 .. // . . 2 / . . . ., 1890. . 1234 ( .
, . . . 69. , . 11, . 1). http://www.booksite.ru/fulltext/etn/ogr/afia/
iva/nit/sky/Ivanickiy_150.pdf
. 1939 . . . ,
. 1939 ( . , . . 170).

105

. 1982 / . .. .
, 1982. . 3.
. 1984 . . , 1984.
1999 .. // . / . . .. . ., 1999. . 2. .3536.

. . ,
.
1898 . . 2. // . 1898 (., 1899). 34.
. 400408.
2010 .. : . ., 2010. 3- .
1998 ..
. , 1998.
2009 .. : // . . . . , 812
2009 . , 2009. . 146147.
2003 I. i
i i ( ). , 2003 (http://vesna.
org.ua/txt/magrytskai/slovnyk.html // i . ii Vesna.org.ua
http://vesna.org.ua/cgi-bin/r.pl?c_=txt).
1 .. () .
, 2002. . 1.
1942 .. . ,
. 1942 ( . , . . 263).
1989 [ ] . [ , ], 1989 . [] [] [] ( (), I 91 II).
1937 .. , . [1937] ( .
, . . 246).
, 2007 .., .. . ., 2007.
. 1997 .., .., ..,
.., .. . . ., 1997.
2009 .. ii
i . i ii . i, 2009.

106

..

1893 . , , // . 1893.
.2. .2. .219248.
. 2002 .., .., .. ( ). , 2002.
. 2004 .., .., .. . ; ; ; , 2004.
, . 2004 .., ..,
.., .., .. . XIX
XX . , 2004.
2002 ..
. , 2002.
1997 .. : , , . ., 1997.
1939 .. -
(-), . 1939 (
. , . . 142).
1978 .. [ . i ] //
. . i, 1978. . 341352.
1988 [ . , . , .
, . , . , :] . , 2527.XI.1988. : [] [] ( (),
I 51 II).
.
. , 1994.
. 2- . / : .. ,
.. . ., 2000. . 1.
. . . .
.. . ., 2004. . 1:
; 2009. . 7: . . 2:
.
/ . .-.
... , 2001. . 1.
1900 ..
/ . ., 1900.
.2. . 275300.
/ .
. .. . ., 19942005. . 16.
/ . . .. . .,
1965. . 1.

107

1945 ..
. [1945] ( . , . . 191).
1995 .. // .
/ . . . . . ., 1995. . 1.
.229230.
1932 . []. [1932] ( .
, . . 270).
2004 .. // . / . . .. . ., 2004. . 3. . 523533.
1999 .. // . / . . .. . ., 1999. . 2. . 615618.
i 1978 i . - i
// . . i, 1978. . 119189.
. (, ). []
( j ; , ).
1877 -
- , . - . , . . .. . ., 1877. . 4: : , , , .
1900 . . , , , , .. ., 1900. . 1. . 2.
.
/ . .. . ., 1974. . 1.
i i i i. . i, 1989.
/ . . .. .
, 19811991. . 110.
Drabik 1969 Zdobnictwo w obrzdach. Wie Skrzydowa, pow. Kocierzyna, inf. z ssiedniej wsi Szatarpy, V.1969. [] W. Drabik (Archiwum Pracowni Dokumentacji Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki PAN w Krakowie, teka 524;
, ).
EAJ Etnoloki atlas Jugoslavije. [ ]. Etnoloko Drutvo Jugoslavije. Komisija za Etnoloki Atlas, Centar za pripremu Atlasa. Filozofski Fakultet, Etnoloki zavod. Sveuilite u Zagrebu. [ :]
j . EAJ. , .
Gloger 1877 Gloger Z. Nazwy weselne, wyraenia i przedmioty uywane
przy godowych obrzdach ludu na przestrzeni byj Rzeczypospolitej // Zbir wiadomoci do antropologii krajowej. Krakw, 1877. T. 1. S. 8096.
Karowicz 4 Karowicz J. Sownik gwar polskich. Krakw, 1906. T. 4: P.

108

..

Kopernicki 1887 Kopernicki I. Przyczynek do etnografii ludu ruskiego na


Woyniu z materyjaw zebranych przez P. Zofij Rokossowsk we wsi Jurkowszczynie w pow. Zwiahelskim // Zbir wiadomoci do antropologii krajowej. Krakw, 1887. T. 11. S. 130228.
Lek 1996 Slovensk svadby. Z dolaznkovej akcije Matice Slovenskej
1942 / Zostavil: M. Lek. Bratislava, 1996.
Navrtilov 2012 Navrtilov A. Namlouvn, lska a svatba v esk lidov
kultue. [Praha, 2012].
Schulenburg 1882 Schulenburg W. von. Wendisches Volksthum in Sage,
Brauch und Sitte. Berlin, 1882.
Sychta Sychta B. Sownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej. Wrocaw; Warszawa; Krakw; Gdask, 19671976. T. 17.
Veerkov 2006 Veerkov E. Nkolik poznmek k svatebnmu koli na
Morav. (Pspevek ke studiu obadnch artefakt III) // Folia ethnographica. Supplementa ad Acta Musei Moraviae, Scientiae sociales. Brno, 2006. [Sv.] 40. S.143149.
Vyhldal 1894 Vyhldal J. Slezsk svatba. [Opava, 1894].

.. ()


. , , ,

1, , ,
,
, /
.
, , , , ,
, , .
. , .
, , ..
(2002),
2, .. (2013: 91102) - , .
3. , , (.. , .. , .. .
1

. 1. , , ., 2. -, -; , 3.
(.) , , ( 13, s.v. ); . 1. - , , . .; 2.
-., ; , ; ,
( 9, s.v. ) ..
. 2007 (
);
(., , 2004 .).
. .

110

..

.), ,
,
, ( . 5:
248251; : 2005).
,
. , , ,
(, .) . ,
, , -, ( ) , -, . , ; ,

, ; ; .
, .
.
, , , , , , , (, , ), , , , ,
, .
(, , ), (, ), , , , . (, ).
, , ,
, , .
I. , .. (1952) , , ,
, ,
(..
, . ).

111

,
, . , , .
1. (, , )
, ,
,
, , , , ..,
4.
, :
, ,
, . . () 5, , :
, 6 , , ; -, 7 ,
4

6
7

. :
,
, .
, , .
, .
, . .

.
.
( 1996: 284).
, ( ) (,
),
, : ;
, - ;
( ; ;
: 67).
, , .
. ..

112

..
, , ( ,
273, ).

, ,
, (
).
():
, , , ( :
151, );
- : , , , ( . 141, ).

,
. , ,
, , ; ,
, ; ,
; , ( ),
, .. ( ,
, . ).
, , ,
, , :
- : - -, - ( 3,
27, );
( XVIIXVIII .: 265).

,
.
, , , ,
, , ,
:

113

(
) , ( XVIIXVIII .: 96, ,
);
: , ! , ! ( 3, 2, );
, , ,
, ( 1: 10, );
, ,
( 1: 130, ).

, :

( 4, 107, -),

( )
:
,
, ( 2, 192,
).

:
[ ]
[ ] ,
( 38: 220, 4).

, :
[ , ]
, , , ,
( 3, 19, );
- ,
- , - - -
, ,
-, (
;
, 99).

114

..

, , ,
:
( ; ; XVIIXVIII ., 31);
, , , - ,
(, 2: 29).

, :
, - ! ! , : ,
( XVIIXVIII .: 239);
, ; . : !
, , , , ( 2, 2402, ).

2.
, , .
,
, .
.
.. , , , , ( 2009: 26):
,
. , : ,
( , 328, ).

, , :
, .
. , ,
( , 329,
), . ,

115

: , , ,
; ( 48).

, :
, ,
, - ,
( , 299, ).

, ,
,
, , .. ,
, , ,
-, , ( 2009: 65, 69).
, , ,
, ,
, :
. ,
[ : ]
: , ! ,
, , , ( , 301, );
!.. ( 1991: 237, );
, :
( 2009: 235).

,
( ),
, . ,
,
, , . , ( , ), , , ,
:

116

..
, , : ,
: , .
,
( , 295).

. ,
- . ,
-, :
- ,
( 1, 5, .);
( 1, 114, );
, ! (- ; ; 1991: 159),

:
, , !
: , , . ( 1, 441, .,
, , ?);
; -
.
( 3, 390, ).

.. , ,
- , , ( 1904: 350353). . ,
, ,
,
( 2013: 41; . : 1982:
241246).
: , :
!
, - ( 3: 134,
8, );

117

,
- ( 3, 28, ).

, , :
, , ,
, .:
, !
! ! ( 1991: 60,
);
. (
XVIIXVIII ., 32, );

( XVIIXVIII ., 33,
);
, , ,
! ( 1991: 285, ).

3.
( ,
, .)
, ,
( - ),
,
- ( ).

( ), , , ,
( ) , ,
.

, ( , ), :

118

..

: ,
? ( 5, 82).

( , , ) (
. 2013: 95):
, .
, , :
, ( 5, 200).


:
, !
, , , , ! ( 6,
449), . : , ,
, ( 4, s.v. ).


( i, ) (.), (.):
, i , , ( 1, 287, .),
;
, i - i, i i.
, , , (ii i:
350, .).

( ) , ,
, , , .:
, , , !..
, , .. ,
, - ! ( 2, 64);

119

, , , : , , , , , !
( 3, 227).

, ,
, , :
, , , , ! -
-, (
3, 66);
, ; - ( 3, 210);

, , , :
- , , , ,
! - , , , ,
( 1: 39).

,
, , :
, ( 5, 266);
, ,
, , , , -,
( 3, 210).

:
, , , !
- ;
. , , , !
, ?.. ( 2, 108).

, . :

120

..
, , ,
(: 221).

, / 8,
, , . ,

. , / , ,
:
, , ! ( 2: 482483, - );
: , , , , , , , ,
( 2: 157158, ; ).

, (
) ,
. , ,
:
, i,
. , ,
. , . , i ,
(ii i: 316),

: , .. , ,
, , , .
( 8

,
, ., :
, ,
; : , ,
,
( 2, 439, 1812 .).

121

) ,
, , .
4. ()
(, ) ,
,
,
.
( , ) , , .
, , (.-. lemmeks,
. lembekz) , . ,
, , ,
, , ,
, , . . (, , ),
, , , , , , ,
, . ,

, (, , ), , , ,
, , , .. (
, , . , 9).
9

.. ,
. ., .: .. .
// . 1892.
95; . // . 1895. 3/4. . 279297; .. . ., 1977; ..
. ., 1969; ..
// 2011.
VI
. , 2011. . 100102, . .

122

..

, , , , ,
(: 108, .;
. 1988); c. . .
, , , :
, . - (, s.v. ), , ,
; , ( 38: 219, .-., ., .).

:
,
.. , , ,
( 5/2: 436);
,
, , , , ,
( 2/2: 432);
, , , , ; , , , , ,
- (., ., ., ., .) ( 38: 214219);
, . , . , , , ( 6/1: 142)10.

,
. , , ( 5/2:
445); ,
, , :
, , < >.
,
. , (, 1).

10

. .. , XIX .
( 1988: 65). . , .. ,
- . : , . , (. 2014 .).

123

(
, ) ,
. , ,
,
, ,
, , ,
- ..:
, . , , (, 732);
, , , , , , (), , , ,
,
(, 7, , ).
, , , , , ,
( 1928: 48; , ,
).

, ,
, , , , ,
, . -, ,
, ( , , ,
/), , , ..
. -, , , ,
, , , ..
, , . , , . . .
: , , ,
( 6/1: 142; . . ).
, ,
. , ,
, ,

124

..

.
; , .
,
(: 85). . , . , , , :
, , .., .
, , ( : 673).

( , ..):
,
, , ,
(:166).

, , ,
. :
. , . ,
.
: , ,
, , , , ,

, , . , , ,
(, 53: 9);
, , , , , , , , ,
, ,

125

: , ,
, , .
. ( , . 678 (.. ), . . 42, . 100100 ., 64 .; . ).

5.
() , ,
( ), , .
, , .
, ,
/
, .
, ( )
, , ,
:
:
- ( 2: 324, ;
, );
, , , :
, , (, 2000: 78);
, , , , : , , , i,
-, , ( 2, 38, .), ..


:
, , (.. , , ): , , , , , , , ( 2: 126, .-.).

126

..

, ( , 2000: 147, ., ).
,
.. , , .. :
i , () , i i, (ii ii,
1280, .)11.

// /
, , . , ,
:
, ,
-, (, 2000: 33),

, ..
,
, :
,
(, 2000: 104), ..


( ):

( 2: 473);
, - ,
, ! ( 2: 369).

11


. 1743 . , .
, , ,
.
, ( ) ,
: ,
( 2008: 223).

127


, :
, , !..
, , , , , , .
, , . ,
, , ,
, , , (, 315).

, :
, ;
, , ;
, , :
, ,
( 1, 766, ),

, ,
:
[] , , , ,
, , (, 52),

:
ii , ii, i.
i , i (: 60, .).

(, ), ,
:
, i ! i
. i i ,
i (: 90); , i ! i
i ( : 100); : ,
( 2, 696).

128

..

, , , , .. (
,
). , , ():
, , , , , ( : 81, .);
i i , i i,
, i i i
(ii ii, 352, .);

:
, , I (ii ii,
352, .);

:
, , , i !
(ii ii, 312, .).

, , , .. , , ..:
- ()
! ( 2: 442443);
, :
- () . i , , - i () , ,
(: 136, .-.).

, , , , :
, ,
- , ,
: ,
( 2: 484, ; ).

129

, .
,
, , , , , , , , , .. (
). , , ,
, ,
.
, ( ), :
,
: , , , ? ,
, i (ii ii, 1272, .);
,
, : i, , i
, i . i , ,
( , 627, .)12;
,
: , ,
, i, , , ( )
i i, i i, ,
(ii ii, 686, .);
(?): ,
, , , ,
(ii ii, 841, .);
: i i, i i.
, , , , ,
( 2, 967, .);
:
, i ? i, i, i i, i
i , i i (ii ii, 1321).
12

, , .: ,
. I, , , i ! (ii : 137, .).

130

..

6.
(, , , .)
. - , , ..
, , :
, .: ( 5/2:
30), ( 5/2: 137,437 ., .;
38); ( ,
, ), .. 1) /
, ( , , , ,
.), 2)

( , , );
: , , ,
, , , , , ( 38: 215216,
220, .- .-., ., .);
, , .
: , , . , (: 38);
, .: , ,
( 38: 215, ., .);
: . ,
, , , ( 38: 215,
/); ,
(: 93, .-.)13.


, , , , :
13

, ,
.. , (: 330).

131

, , ,
(: 24);
[] , , ! (, 58).

, . ,
( i: 24, .), , , , , .. ,
/ :
, i (ii i
. 2012/1: 26, , .-.), . : , ,
! [ , , ] (: 332).

, ( )
. ( )
, , : ,
, , , (i 2: 108);
! i! ( i: 106, .) ..
, , :
( , ) . , : !, , , :
i ! (: 50).

! , ..
:
! : !
. ! ( 1, 1057; . : : 131227).

,
. ,

132

..

,
,
-:
, , i i
(i i: 280, .; );
i i i, ( i: 75, .; );
, , , i, ,
i? (i i: 227, .; );
, , i,
i (i i: 302, .;
).

, ,
.-. , , .
,
, , :
, , :
<> , . , : . : :
, :
, , : :
, . , : ,
, ( 2: 614).

,
14:
: , , :
, , ,
, : !;

14

. , 2012.

133

: ,
: ,
:
, ..,

.
, :
, ! , ,
. , , , , .
, ,
, ,
(. ).
. ,
, , , , :
, , (i : 6);
. i ! (i : 5);
,
! (i : 7);
i i i, - : ,
i ! ( i: 107);
, , , , , , , (i : 17);
, , , .
:
(i : 21), ..

,
, , .
- -

134

..

- ,
, , , ,
, .
,
.
,
. ,
,
, ,
,
, , ,
. , .-. , -
. ,
, , , 15.
***

. , , ( , , ,
) , ,
, , .
,
, ,
(, ,
,
, , , ).
,
(
15

,
, .

135

),
, ,
, , , .
, , .
,
, .
II. , ?
1.
, , , . . ( , , ).
, /
( - , , ,
, ..), . .
, . i
, (: 330), .
( 9: 345); . i ( 1: 531), . . /
/ ( 38: 213), . . .:
, .
, - .
( 6, 38);
: , ,
( 1: 284, .-.);
i i , , , . , i, ,
i, (ici i: 333, .);
, , ! ,
, ! ( 1, 281,
).

, , ,
, , , .., ,
, :

136

..
. , ( 9: 345), .
: , ( 5: 53);
, i ,
, i i (ii i: 355), . . -., ( 5: 174);
, , ,
, ,
( 1: 77, ); , , ! , ,
! ( 3, 269, ).


, : , , , , , , , ,
.., (
, , ) :
? (, 2436, );
I
: ;
,
[.. . ..] ( :150, )16;
, ,
i , i ,
(: 199, .; );
, ,
, (-.:2,
);
, , ! , . ,
( 3, 327);
16

, . . . .
().
, . : .
, .:
, ,
. .., ,
, .
1977:9899.

137

,
, - ( 7, 447);
i , i
, : , , ,
(ii i: 391, .).

,
, , (. 2013: 92). . , ,
. *slovo , , , . . ( 3: 673),
.
,
, , . . , , ,
. . (, , ) :
, , ! ,
, , , ( 5, 423);
( 38: 219).

, , ,
..; :
, ,
( 2: 13); , , ,
! ( : 42);

:
, , , , , ( 2: 157158);

, :
, ( : 337), .
; .. , , ..

138

..

2.
, , . ( ), ( ), , ,
(, )
,
, . -
, , :
, : ,
, , ? ,
: , ;
, , ,
( 3, 241).


, ,
. ,
, , .. (.
, ..). ,
, , ..
, , , (; ; ). , , .
,
, , . ,
, , :
, , ,
(, 3);

, , ( ,
326, , );
,
, ,
, (: 438);
( -

139

XVIIXVIII ., 35); ,
! ( 1: 234, );
, ( 1: 9, , .-.);
, -
( : 68, ); ,
, , -
, (: 98, );
, ,
( 2: 377, ); , , , ( 1: 96, );
( 1: 110, );
, ,
! (: 400, ).

, , -,
, (
), -,
,
, . , , .
,
, , ; . ,
:
, , , (
: 151).


, , , :
, : -
, ( 38: 217, , . . ), : ,
( 1: 205, ); : () , ,
( 1: 97, );

140

..
, ,
, ( 3: 411, ) .;
, : ,
- -
-
( 2: 470, : , ).

,
( ), ,
, .

, , ,
.
, ,
, , :
, :
, ( 2, 848, .; ), , : i , i,
i. , i, , , .
, , (
, 667, .; );
,
: ,
, , : ,
(: 130, .);
, , ,
:
( i: 49, .).

, :
, ,
: , . , ,

141

, : ,
, i, i ,
(ii : 115, .; ).

( ),
, :
; (
: 69).

, .. :
: , , ,
(.. ,
) ( 1: 242, .-.).

, ,
, : ,
, , , ,
, .. .
(.), (, ) (.)17.
. ,
: ,
, , , ,
. . , , ( ),
. .
, , , .
, .
. .
. , , . , ,
, . .
(.) (. . 2008 . . . - .) ( 2015: 129130).
17

. . ,
( .. ).

142

..

, , , , (
., . ; ):
. ,
i (ii ii, 445, .); . . -. . ( 5: 174);
, , . ,
, i,
i (: 330, .; );
, i ,
, ,
, i, i (ici i: 274,
);
, , i
: , (ii ii, 863, .);

. :
. ,
, . , ,
, ! , . . ( 38: 219), . ,
.

-
( ) , , ,
, , :
, ,
, . , , , ; , , ,
, , ; ,
, , ;
; , ,
(, 318, ).

( ) , , , . , ,
, - :

143

i, , , , ,
. , , ,
, (ici i: 344, .),

:
, :
i : ? , ,
i (ii i: 345, ., );
, , ,
: , , ! ( 1: 39, );
, : , .
, ( 38: 214, );
, ( 5,
82, );
: , / ; / , / , , ( 3, 211, ), ..

, . :
, ,
(: 11, , );

, :
( ) i i, i, ,
. i , i (ii ii, 1251,
.); , , i , , i,
, i , i (: 274, .);

:
-
: , -
-. - , -
, ,

144

..
. , , , (: 349, ., );
: ! (, 66, .; ), ..

, .-. .
,
,
, , , , ..;
.
, , ,
. , , ,
, .
3.

18.
~ . ( , , ) , .
19:
, . , ( 2009: 234,
);
18

19


c , , , ,
;
.
, (), .
, ,
, ( ; http://krotov.info/spravki/
essays_bible/terms_teologic/slava.htm).

145

, :
:
: , :
, ( 2: 484, ; );
-,
, [ ]
, , (
1991: 118, ),

:
: i
i i, i i i,
i ( , 639, .; );
, , ,
: , , (ii : 162, ,
).

, : ( : 25): , , ,
.
, :
, , -!
( 1912: 50, );
, N ( ) , , (, 57:8,
).

,
, , . . ,
, (
):
, - , , , ( 1991: 119, ).

146

..

, ,
:

( 2: 162, -);
, ! ( : 437, ).

~ . ( ,
) (,
), , . , :
- , , :
: , ! , , .
, -,
, , , ! ( 4, 210);
, (, ):
-, -, ! ( 1, 223, .).

, ,
,
. ,
, , , , ..:
, ,
? ( ) (:
485, );

-, ( 1991: 287, );
,
( 1991: 293, );
() . ,
(: 260, ), ..

147

, , .
, , , (, , ..), , , ,
( , ) :
I ! , ,
i (i i: 156, .; );
- ,
(: 45, .; ).

,
, 20:
- , , ,
. ? , (: 80, .);
, , ! , ?
, , , ?
, ! (: 235, .; ).

- , , :
i, i
, (i
i. i, 1938/10: 50, .; ); ,
(: 86, .; ),

:
i , i, i,
i. i . i i (i i: 172; .; ).

20

.. ,
:
.
, , ,
( 2012: 470).

148

..

~ . , ,
, .
:
-, -
- , , ,
-, (
, 67, );

, (
: 368, ,
).

,
, :
,
, ( : 385, ,
).

:
,
( 2: 330)

:
, ,
i i i ( 1/1: 70, .).

4.

, .. , ( 2009: 31). , , , , ,
.

149

,
, /
:
, , () ,
, , , , , ,
, (: 335, 7, . XVII .),

, , , , :
- . - -
, - .
, ( 4, 107, );
, ,
! ( 2: 429, ).

, (.. ), , :
i : i
, . :
(ii ii, 1097);
(ii : 169, ., );
, , : ,
, i! (ii :
118, ; ).

( ) , , :
, , ,
, ( 1/1:
70, .; );
, , i i ,
, (ii : 171, .-.; ).


, ( ) (),

150

..

(), ,
( 1: 321 ):
, , ,
, , ( 1/1: 93, );
i , , , i
(ii : 176, .-.; );
, i, ! i ,
. , (ii ii, 565,
).

,
:
,
, ,
(: 263,
).

,
, ( , ..)
:
i. i
(i i: 178, .).

,
:
, , i .
, I ( i: 35, .);
, , , ,
( 1991: 112, ),

:
- -, , ( 1991: 267, ).

, , /. , ( ).

151

,
, , , ( ,
, ..) ( . 2013).
, - ( , -)
, ,
:
, , ,
( ?) (: 259; ).

, , , . , / ,
:

( 1991: 121, ).

, /
-, -, -,
- - ..:
, , ,
-: , ,
. , ,
( XVIIXVIII., 28,
);
, :
, , ;
-- ( 2: 282, );
,
: , ,
, : , , ,
, , ,
: - , ,
-, ( 2, 574);

152

..
: i i , I i i (ii : 225,
.; );
, , :
( 6: 292).

, -
, , :
, , , , , ,
, (1, 406, ).

, (,
) , : ,
.
, , , . , (
), , ,
:
: , , , ,
- , - (ii ii, 868, .);
: , , , ,
(: 130, .; );
: , ( 1: 68, .) ..,

, :
: i (),
i, ii, , ii
i i (, 1, .;
).

,
, // :

153

- ,
( 2: 346, );
, .
, , , , ( .:
178, );
, , ,
( 1991: 109, ).

5. 1?
( , , ,
.. ),
, .
, , ,

.
,
(,
. ), .. - - ,
.. , ,
, ( ).
, , . :

(, -);
(, )
(, , , );
();
, , , ,
( , , , );
( );
();
();
( );
( .),
(, , , );
(.:
1/1: 141, .; ), . .
, :
, ( );

154

..

, ,
, ( );
(
, . . ,
, , 1: 118);
( );
(, ..), ,
, ..
, (, , ,
..), , . ,

,
.
6. 2?
,
,
, .
( , ),
:
, , , , , , , ,
, (: 477,
; XVIII .);
. , ,
12 , 12 (: 710,
);
, , -
( 2: 385, )21.

21


,
.. , XIX .

155

( , , .),
,
, ( -):
,
( : 261);
- ( : 142, );
: , : , , , , ,
( 1: 304, );
, ,
( 6, 110, );
, ,
() , ,
, , ,
, ,
() , (: 335, XVII .);
, ,
(: 176, 6, .; );
, ,
.

:
! (: 143, 20, .; ; : 14, 36 .).

, , , , , , , ..:
, -, - ! , , ( 1, 236);
, - ( 2: 365, );
,
( 2: 125, );
( 1: 234,
).

156

..

, : , - ,
..:
, , ,
! -, , , ,
! ( 6, 2);
, , , , , ! ,
, , ( 6, 5);
, , ! , , ,
( 1, 319);
, -, ,
(: 107, 277,
).

, ,
:
, : ,
, , ( : 24).

. -,
, . . , -,
, . , ,
,
:
,
, , , ( 4:
256257, 23, ).

(, ,
),

157

. .-.
, , ,
22. , , , ,
, , , , . . (
: , , ,
, , 2: 157158). ,
, , ,
, , ,
.
7.
, . ,
, .
,
, , , :
, ,
( 3, 33, );
22

.: ,
,
- , . , . rheos , . rhe ,
( . *rekti ) , ..
, , , .
. . ,
-: , , ,
, , , ( ) :
, , ! .
( 1998: 5456).

158

..
, , () .
, , , , . ,
: , (, 1322,
.; , ).

, , (. ):
,
, -, , , ( 1, 157);
, , ,
( 5, 274).

, , ,
, (,
, , , ), (, ).
, , .
-, , , .
, , .. / .
,
, :
, ,
, ,
( 1: 185, .-.).

, , ,
, , , , , .
. , , . .
. , , 23.
23

, ( ) , , ,
.. ( 2010: 596598).

159

. ,
, , .. 24:
, (i , 2000/3:
538, );
.-. (, s.v.
).

, , , :
Veselme se, veselme v tyto slavn hody (Frolcov: 135).

, , . ,
, , .
, , .
,
, ,
( ) . ,
.
, . ( ),
( ),
, .. ,
( ). , , .
. , :
, N, (:
196, .; ).

24

. : , , ( 24: 26) ;
(1 1: 21). ( 3: 13).
.
( 22: 11). . ,
: , , ,
(2 4: 6) .. ( ; http://krotov.info/
spravki/essays_bible/terms_teologic/slava.htm).

160

..

, ( 2: 328),
, :
i (i i: 305,
.; ),

, :
, , ( 1: 9, ).

, ( 1: 203), ,
, :
, , ! ( 1: 146).

, . . ,
(,
) ,
, , , , ,
( ) , ,
, ( , , ..). , , :
: , ( 3: 416, );
, . ,
, , ,
, , ( 1920: 114, ., ).

***
, , , , ,

161

,
.
,
, , .
,
.


-. -. // . 1905. 63. 18
. .2.
2010 ..
: . ., 2010.
1982 .. . ., 1982.
2007 / . .. , .. . ., 2007.
, 12 .., .. . , 1874. . 12.
1928 .. .// . ., 1928. .2. . . 3376.
.. : . 1. ( ).
. : - . . 11.
-. - XIX .
, 2012.
1 2 . / . .. i, .I. . . 1. i, 1977.
12 .. / . .
.., .. . ., 1997. .12.
. .. . ., 2002.
.. ,
.// . 1875. . 5. .259276.
/ . . ... ., 1998.
/ . .. . ., 1988.
XVIIXVIII .
XVIIXVIII / . . .. , .. , .. . .; ., 1960.

162

..

( ) / . . .. , .. -,
.., .. , .. . .; ., 1961.
ii ii ii ii / . .. . , 1988.
16 - / .
.. . .; ., 19651984. . 16.
2 . i. 6 . / . .. . i, 1981. . 2.
. i- i // ii i . 2011. 34. . 92110.
. // . 1888. 18. .162166.
, .. 1871. ., 1873.
14 ,
... ., 1878. .14.
1991 .
XI-XIX / . .. , .. . ., 1991.
13 ,
.. 18991901 . , :
3 . / . .. . ., 20022003. ( ).
14 .. :
4 . ., 19811982.
.. . . , , // . , 1923. . 34. .215262.
, 2012 .., .. - // -: ,
, . /, 2012. . 397403.
2008 . Ii i.
i i XVIIXVIII i. , 2008.
..
. ., 1891. .1.
/ . .. . ., 1914.
. . ., 1874.
1904 .. //
.. . ., 1904. . 1. . 333360.
/ ., i. , . .. i.
i, 1992.
. i i
ii // i . 2008. 12. . 4958.
/ . ., ., . ... ., 1970.

163

i i i i. i i i / . ..i.
i, 1975.
( i i) / . .I. ,
... i, 1990.
, .. ,
// .., .. Kuldazet kukkizet da kaunehet kanazet: .
. , .
/ . .. . .; ., 1958.
/ . ., .
. .. . .; ., 1962.
2015 .. , . ., 2015.
/ . .. . ., 2001.
12 , .. . . .,
19111929. . 12.
2004 .. .. // . , 2004. 1. . 716.
.. // . . . .
., 1978. .190218.
- / . .. ,
... , 1981.
..
. ., 1898.
/ . .. . , 2000.
i 2 i. ii .
-; ; ; , 1988. . 2.
2013 ..
/ . . .. . , 2013.
1996 .. (- ) // . ., 1996. . 271358.
1988 . // . , 1988. . 6476.
1977 .. // . . , 1977. . 414. . 98101.
/ . .. . ., 1973.
1912 . . ., 1912.
: .. / .,
. . .. . .; , 1992.
1998 .. : . . . ., 1998.

164

..

2013 . . . ., 2013.
2002 .. : . . . . . , 2002.
/ ., . .,
. .. . ., 1992.
2009 .. ( ). ., 2009.
, 2000 .., .. . . ., 2000.
/ . . .., ... ., 1978.
, .. //
. ., 1873. . 5. C. 45280.
. i // i
i. i, 1912. .15. . 90158.
1952 .. // . 1952. 3. . 93112.
/ . .. . i, 1984.
. , , // . 1894. 53, 57.
ii ii i / . .I. I.
i, 2013.
ii i ii i: i i .
19201970 . / . .. . , 1976.
.. 1734 //
, . , 1987. . 239266.
. .
., 1997.
: / . .. . ., 1986.
. 19531993./ . ... ., 1998.
2/2 . . . . .. . ., 2006. . 2. . .2. , , -,
.
5/2 . . . . .. . ., 2007. . 5. . . 2. .
6 . . . . ... ., 2008. .6.
1891 .. . , 1891. .5.

165

: / .
., . . .. . ., 1938.
3, 4 , .. . ., 1864. . 3;
1867. . 4.
. , . , 2002.
.. . ., 1976.
14 : 25 . .; . . 1: : . 2001; . 2: : . 2001;
. 3: : . 2003; . 4: :
. 2004. ( . .)
, . 2- . . / . .. .. . ., 1977.
1920 . // .
. . 15. , 1920. .21126.
.. //
. . . . ., 1978. . 219269.
.. // . , 1914. . 16. . . 148.
.. . .,
18951902. . 17.
. . . ., 1915.
/ .
. .. . ., 19942005. . 16.
.
., 2008. . 1.
38 . ., 2004. . 38.
. .,
19481965. .117.
2005 ..
: // . 70- .. . ., 2005. . 91116.
2012 .. , , : XXI . ., 2012.
//
. 1885. 76. .673674.
. , 19701980. . 111.
. ci i i / . ... , 1998.
2013 .. honor // Etnolingwistyka. 25. Lublin, 2013. S. 921.

166

..

VII
I . / ., , . .. .
., 2010.
i i / . ..ii, .., I..i.
i, 19821987. .15.
i i . i, 1916.
. . ., 1964
1973. .14.
.. . / . .. . , 1981.
1/1 ..
. . ., 1872.
.1. . 1.
.. , ,
. ., 1874.
1/1 .. , , ,
, , .. ., 1898. .1. .1.
i i. , , .
i-ii i / . ... , 2013.
.. i . i, 1982.
Frolcov Frolcov V. Pspvky ke studiu esko-slovensko-polskch vztan
v koledch a monosti tektonick komparan metody// j
. , 2012. . 129140.

.. ( )


, .
(Douglas 1966), , () . .. ( 2005).
,

(, 2011), ( 2009).
, , .
, ,
, , .
. , , ,
, , , . ,
.
-, , -,
, -, , , .

, , ,
, . , , (, , 1: 147), ,
( 6: 659); . ,

168

..

(., ). ,
: ,
, (., 1: 199)1.
,
, . .. ,
( 2000/1: 109).
,
.-., ., ., .
, : .
( 1: 125). .. , (
) ( 2008:
60).
,
. (. , (), 4: 90), : . ,
. , .-. ( 2008: 81; 18: 238).
: .
, . .
. , .-.,
. , , . , , .-, .-., .
- , .-. , . , . 2 , .-., . , , ( 2005: 237; 22:
133; 2008: 81).
, ,
, (, , . , 44: 215) ( , , ,
). . (
.. .. ), .. , ;
1
2

., ., . ( 2: 186; 1: 86).
.: , ,
( 1: 352).

169

, , , ,
, , , , , , .-.,
., . , .-. , . . , .
i ( 2008: 6061; 43: 1314; , : 319;
10: 151152; 2013: 54).
: , . ,
, ( 2013: 54;
: 28).



, ,
( 2005: 543562). ,
. ,
, (, .,
2008: 240)3. , ,
(., 2005: 98).
,
, ,
(. .), (.), (. .), .: ,
( 3: 286; 29: 256)4.
, , ,
(., 2008: 246). , , (., 2: 165). , , :
, , . ,
, ; , , ,
(., 1992: 222). ,
(: 366).
3
4

( 33: 232).
: (, 3: 47).

170

..

,
,
, 5. , ,
, (
1901: 129). , ,
, (., 2013: 54).
,
, : , , ;
e ;
(., 2005: 63). , . , , ,
, - /
, , , ( 1999: 137),
(., 1911: 65).
, ,
, . ,
(., 2008: 66; : 186),
(.) , , (., 2013:
54). . ,
(., 1999: 37). :
, (., ); (., )
(., 1911: 69).
( ) , (.,
1999: 37); , ,
(., : 37);
(., 1854: 59);

(., 1931: 184) ..
. (.,
5

.
, ( 1883: 15).

171

., 1897: 7),
(., . ,
: ,
, ., ). . , , , ,
, , ,
,
, : , , ,
, , ,
.. (., 1895: 67; i
1930: 139142; 2001: 211).
, , , (.
), (., ., ), .
: , . <...> , , ,
,
(., 7/2: 501).
, , .
, , (.)
(., .) ,
(., , 2004: 262)
(., 2010: 378). , .
, (., 1897: 37).
: ,
(.-., 2001: 13).


( 11), , , , .
.
, . , , , , -

172

..

( 2/1: 381). , ,

(., 1916: 67)6. . ,
- ,
( 2001: 92).
.
. -
. (2007 .): , , ,
, , .
, , ( 2010: 111). ,
,
(. ).
, , , .
. . . ?
? , , , . ,
. , , , , ,
, - , , , 8 . , ,
( 1: 134). ,
(, ., 3: 303).
,
, , . , , .: ,
! (., K).
, ,
(., ., 1914: 478; 1916: 1180)7. 6

, , ,
(., 2005: 114).
(., ., 1890: 28; 1916: 68).

173

. ,
, , (.,
3: 303). , , ,
, , ,
( 2014: 183).
(., 1916: 1149),
(., 1931: 154). . ,
, . ,
, . (., K).

, , , ,
( 15: 29), <...> , , (17:13).
91-
67-
, . ,

.
- , , - , . ,
( 2001: 92).
, . . ,
( 2014: 184).
, , . ,
, ( 1994: 298).
.

. , , ,
; , (., 1: 459)8. :
,
8

; , : -, ; - ,
, 23 ( 1996: 91).

174

..

9.
: , ,
.. (., 1890: 27). , .
, , ,
, ( 1853: 214). 10.
, ,
; (.),
(.) (., .,
5/1: 58). :
(., 1: 459; 2/1: 381;
5/3: 25) , , (., 6: 401).
, , . : - , ,
, , (., 2). , ( ), , ,
. , ,
(), ,
, , (., 2003: 40).

:
, , (., 1889: 44)11.
;
, . ,
12 9

10

11
12

, .:
. . ,
, (., : 59).
. ,
. . . ,
( 1877: 71).
. ( 1890: 28).
[ , ]: ,
, , ,
, , , , , ,
, , , ( 11: 1319).

175

, , (., 1889: 48), ,


(. ., 1914: 117), , ,
: 13, (., 1914:
444; 1912: 37), (., 1912: 37), , , (., 1914: 29; 1916: 1149), (.,
., .), (., 5/1: 58), ,
(., 1915: 721), , , ,
(., 1899: 212).
, ,
, , , (, .,
6: 401).
: ( ., 1864: 124)
, (., 1916: 1149), / , .: , ( 4: 228).
, , ,
(.), , ,
. ,
, , (.,
1872: 443; 1899: 290; 1916: 1118).
(., ., 6: 401;
1914: 117), (.,
1997: 588). (.); , ,
, (., 1915: 721; 1916: 1193).
, , .
, .. , . , ,
, ( 1996: 91)14.
, ,
( 1997: 370). (),
, , (., 1890: 28)15. 13
14
15

, - , , (., 2).
: ,
(., 1899: 290).
- , (., : 316).

176

..

,
: , ,
(., 1905: 32).
, : , -
,
( 2001: 9293). : , . . (.,
2: 385; . ., 1931: 154), ( , 2014: 184),
, (. ., 1867:130).
: , , (, ., .,
1916: 1071; 1912: 37).
:
, ;
(., 2: 145). ,
, (., 1992: 375),
(., 1912: 37), : , (., 1899: 290).
, (., 1915: 721; 1996: 91). ,
, , ;
,
(: 398, 415).
/ ,
. , 16 :
. , (
2001: 93)17, : , , (., 16: 139140)18.
16

17

18

, , , (.,
1890: 28).
. ( 1883: 9). A
( 2001: 9293).
, ,
(., ., 2005: 119; ).
, , .. ,
(., 1883: 9).

177

: ,
(., KAOC). ,
: , ,
, ; (., 1890: 119).

,
. , .
: ,
(-), (., -, 2001: 96)19,
(-, 2002: 50)20; ,
(., 1914: 116). , (., 1916: 1213).
, .
:
, , , , ( 1996: 98)21.
. ,
. , ,
, ( 1914: 116). ,
(., 1905: 31).

.
, , , ,
(., ., 1997: 163).
, . ,
, , , 19
20
21

C.: , (., 1914: 116).


( ).
: , (., 1905: 31). .
: , (.,
1915: 749).

178

..

(., ., 1889: 4647; 1864: 124)22.


, -,
, , , (., : 121).
, , , ( )
(., 1916: 1071).

. , , . . ,
, ,
. , , , (., , 2014: 150151).

, (., .) : ,
, ,
(., , 2014: 141; 2004: 177).
: , , (: 583); , ,
(, 2014: 213). , (, 2014: 204), .: ,
,
, , , (., 1915: 742).
, / , . . , ,
, ( , ) (., ).
( , .) , (., ., .
., ., , 2014: 139; 2010: 109). : ,
, , . (.,
1915: 828) ee (),
22

,
, , ., (.), ( 1889: 50).

179

(., ). , :
, (., ).
o , (., ).

: ,
, , ;
, ,
. , ,
(. ., ., ., 1977: 77; 1914:
321; 2005: 115116), : ,
(., 2004: 348).
, , (.), .
: (.: ),
. , ,
(., 1898: 304305). : , (., 1898: 305306; 1992: 328329). . ,
, . , ,
, :
(., 2003: 40).

: ! !, .. . , (.,
2014: 2425; . ., ., 1997: 587; , 2014: 155)23.
, , (, ),
(, 2014: 202, 204, 407)24.
, (., 2010: 117)25.
23
24
25

, ,
, (., 1864: 124).
., : ,
(., 2).
. , ( 2010: 125).

180

..

. , ( ) , (.,
1997: 138), ,
(.)26, (., 1899: 224). ,
(, 2014: 211212, 411412).
,
(., 1877: 73).
,
. , , , (.,
1997: 371)27. , ,
. (., 2006: 364)28.
, , :
(., 2009: 53).
. ,
, , ,
(., .) (., , 2014: 411)29. ,
, , ,
( 1899: 224).
.
,
. ,
26

27

28

29

. , - :
, ( 2002:
49). -:
, ( 2002: 516).
.,
( 2010: 120), , ,
( 2005: 117).
,
, . ,
, o, ,
, ,
( - - ., 2012: 46).
(.,
, 2014: 126127).

181

3 3 (. : 1997: 588).
(: 121). , V . . , .. ,
, , , ,
( 2011: 118122).

, , , ,
. , ,
, , ,
, (., 2004: 185).

(., : 301). , .



(http://folk.polarstarspb.ru).
/ . .. . .,
1980. . 1.
2000 .. . ,
2000. . 12.
1977 .. : . , 1977.
1994 .. // . . , 1994. . 288313.
1999 .. , , //
: - . , 1999.
.2. . 121138.
2011 .. .
// . 2011. 34. . 116127.
1854 .
// . ., 1854. . 2.
.180.
1899 . // . 1899. 12. . 193224.
1901 . // . 1901. 4. . 81134.
1999 ..
( ,
): . . . . ., 1999.

182

..

2004 :
/ . . .. . ., 2004.
2005 .
//
/ . . .. . ., 2005. . 106124.
, 2014 .., .. . . ., 2014.
2005 .. :
. ., 2005.
2001 .. () // / . .. , .. . ., 2001. . 8798.
2006 .. // . . 3. . 2. . , 2006.
.348400.
2010 /
. , . . .. . , 2010.
1916 ..
// . 1916. . 25, . 6. . 7176.
1890 . // . 1890. . 1. . 115121.
2012 .
//
. 2013. 6. . 3748.
1992 . ,
. , 1992.
2013 .
- //
. 2013. 6. . 4956.
2002 .. // : , , . . ., 2002. . 515521.
1997 .. // . , 1997. . 2. . 132164.
2008 .. .
// / . .. ,
... ., 2008. . 238248.
.. ( ).
, 2003.
1997 .. . ., 1997.

183

: / .
. . . , 1997.
.. . .2.
.; ., 18801882. . 14. [ : M., 19781980].
1996 .. ,
. ., 1996.
,
.. . ., 2006.
2002 .. - : (
.). , 2002.
1877 ..
// ,
. ., 1877. . 5.
. ., 18901917; ., 1994.
1914 . ,
.// . 1914. 34. . 81178.
1931 . . //
. , 1931. . 3. C. 83196.
2003 / .. // . 2003. 2. . 3940.
2014 / .. // . 2014. 1. . 24.
1905 .. - .
, 1905.
1914 .. . ., 1914. . 1.
1915 .. . ., 1915. . 2.
1916 .. . ., 1916. . 3.
1890 .. . ., 1890 ( , . . 69. . . 11. . 1).
1897 . ,
// . 1897. 1. . 2281.
1898 ..
. . , 1898.
2014 . //
4 (33). : ,
. , 2014. . 182197.

184

..

2001 .. . ., 2001.
, 2004 .., .. // . . ., 2004. . 3. . 257264.
(, ).
1853 .. .
.,1853. . 1112.
2009 .
. , 2009. . 2.
1883 . () . , 1883.
.. () .
, 20022003. . 14.
/ . . , . ; . .
. , . . , 2011.
:
XVIIXX . / . .. ,
.. , .. . ., 1989.
, .., .., .. / .
.. . , 1963 (. . . . . . 51).
1895 ..
- . . , 1895.
1897 . .
, , .
, 1897.
2010 / ,
, .. . i, 2010.
().
2004 .. :
, . , 2004.
/
. .. , .. , .. . ., 1967. . 1.
1864 .. -
// . ., 1864. . 6.
.1154.
2008 .. ,
, : :
. . . . , 2008.
2009 ..
//

185

. ., 2009. . 12.
. C. 104116.
.., .., .. . . ., 2015.
1911 .. . , 1911. . 1.
1912 .. . . 8: .
o, 1912.
. . . .
... ., 2004. .1.
; 2006. .2. . .1.
; .2. , , -,
; . 3. ; . 4.
; 2007. . 5. . . 1.
; . 2. ; . 3.
; 2008. .4. , ,
; . 6. , , , , ; 2009. . 7. . . 2.
.
/ . . .. . ,
19832007. . 112.
C / . .. . , 2001. . 1.
: / .
... ., 2003. . 1.
i 1930 i . i i . , 1930.
/ . .. . ,
2002. . 12.
/ . .. .
, 19972005. . 14.
/
. .. . ., 19942005. . 16.
/ . .. ,
... .; ., 1965. . 1.
/ . ... ,
1974. . 1.
2005 .. . ., 2005.
2008 .. . . ., 2008.
/
. .. . , 2008. T. 12.

186

..

1889 . ,
, . ., 1889.
2008 .. - // / .
.., .. . ., 2008. . 6068.
1872 -
- , . - . , .. . ., 1872. . 7: . .
. (, , ).
1899 [] . -, , //
. 1899. 12. C. 266322.
2001 .. //
. ., 2001. . 1. . 927.
. ., 18891916. . 1112.
1867 . . o, 1867.
Douglas 1966 Douglas M. Purity and Danger: An Analysis of Concepts of
Pollution and Taboo. Baltimore, 1966.

.. ()

(, ) (). ,
, , , . . , ,
, , , . ,
:
, , , ( , .) . . .
,
.

, , , , 1. .. , ,
. : ,
, : , , , , , . ., . - -,
. ,
, ,
. ,
,
1

, , , ., , . . :
! , , , ,
(), . . ( 8: 25).

188

..

, (
) , , . .
., .,
.,
( 1928: 131).
, , ,
.
, ,
- ( , , , , ) XX . , ,
, ,
,
.
, : . . ,
; -
, (). . .
().
, :
(, , ), , ,
(
, , .). ,

(), , , , .
,
, , , .
, (),
, (, ,

189

, .), , .
, .
,
7 (
, 7 / 25 ), :
. . , ,
, ;
, , ( 1: 180).
( , 1/14 ) , - : . .
, , , ( 1: 180); . . , , , ,
( 6: 113). , ,
-
: . . , , ,
,
. , , , , ().
, ,
. . . .
(). , ,
, , 2.
, -
: . . , , , , ; , ,
. . ;
2

.: ,
, , <>
: , ,
( 2013: 109).

190

..

().
, .

, . . . , , , , .
, , , , , - - ().
, , .
. . (), . . ,
. . , . ., . , . .-., ., .. ( 10: 21, 22)
, , . ( , ), : . .
, , - , ().
.
: .
. .
. ,
, ( 2: 106). () (. )
( ): ,
, . , , , . , , <>

, <>
, ().
: ,
, ,
( 2008: 23).
, ,
: . . , , , -
- ,
(). , ,

191

, , . . .
, ( 10:
22), () : . . , , , ,
; . . ,
( 6: 113). ,
. :
, , ,
(. . / ).
,
3.
, , , , , .

, , , : . . : , , , .
, , , ; , . : ,
(), . .-. ( )
, , , ..:
, ( 4: 42).
. ,
: . . ,
( 5: 309). , ,
.

() ( ) , (, . .) . . , .. ( 4: 166167) . (Orel 1: 141),
.. ,
3

.:
, , , , ( 2008: 42).

192

..

. ( 1986: 37). , ,
, , , . . . , ,
, ( 1: 181). ,
,
, : . . , ,
; . .-. , ( 1: 181).
-, , . . .
( 1: 107, 108). , ,
.
, , ,

: . .-. ,
( 7: 57), . .
(), : ,
(: 8).
:
, . . -
, . -
, , ; , ( 8: 34); .
. , . , ( 7: 60).
,
(, 1995: 256).

, :

, . . ., ., ., . .
. . , , , ; . . , ( 5: 110), .
., ., ., . () , - . . , , ,

193

, , ; . .
, ( 9: 8687), . .
, <>
().
: , , , ,
, , , ( 1877: 133134)4.
,
.
, ( -) :
, ( ), , . (, , , ,
, .) ,
(, ( ) ) ( 2008: 208). ,
. . , , (), . .
, ( 1: 473) . .
, ( 1: 159).
,
: . .-., ., ., ., .
.-. , , , , . . ,
; . .-. , , ( 3: 295), . .-., .
(, )
: , ,
, [!] ( 4: 82), . ., .
, ( 2: 121), . .-. , 4

. ( 2008: 435).
.. ,
, , ( 2011: 87).

194

..

, , ( 5: 310), . . - , : -
, . : -
( 4: 75). , , -
(
) .

, .
.
.
, , , , .

,
, . , ;
3 25 () ( 2011: 19). XX , 60- ,
.
,
, .
. ( ) .
, / :
, : ., . ., ., .-., .
() ( 1: 7475; 1: 16);
: . .-. ()
, ? -
( 1: 279);
; : . . , ; .
., ., . ., ., . () ,
. . , ( 1: 23); . , , :
-,
( 2011: 19);
( ): . ., ., . ., ., ., .,
. () . . -,
; . . , -
( 1: 16; 1: 2223); . :
, ( 1: 279);
, : . .-. ( 1: 279);

195

, : . . , ( 1: 7475); . .-. - ,
( 1: 16); . . , , (); . ., . .
( 1: 279); . .
, , ();
, : () . ., . .-.,
., ., . ( 1: 279), . . , -
! ( 1: 23); . . ,
, . ,
, ; , . . , ();
: . . () ,
, ( 1: 23);
: . .
, ( 1: 23);
, : : . . -
, , , , ,
, ( 1: 7475), . .
( 1: 279);
; : . .-., ., .
() .-. !; .
- , ( 1: 279);
: . . , , ( 1: 279);

, ,
: . . ( 1: 279).
, > ,
, /
, . ,
: . . :
, . -, ,
, ;
, , ; , , ,
-, (). , , . , .

196

..

. . (. . ortaklik
, ) (. . artiere ) ( 1: 5354). , ,
XVI XVII .
,
. ,
. ,
,
--, -- , . : . . , ,
(). . . ,
(), , ,
,
() ,
() . , ,

, .
, , , , , ,
.
, .
-, .
, . ,
,
> . -, :
,
, , . .
. , :

197

, ( 1: 23), .
, : , , ,
(: 15); . .-. , , , . . ( 1: 279),
. ( 2011: 19)5.

.
, . (. .
. , ,
()), (. . .
[] , ,
()) , . , . .. : (),
. , ,
, , .
,
( 2008: 38).
: , , , , . ,
, .

, ,
.
, .
, : . .
(), . ., . ., ., .-., ., . .
, . . , , ; . . ,
, , ( 2: 269; ).
5

, , ( ), ,
, - - (
.. ), , . .
( 35: 212), . . , ( 23: 346).

198

..


: . . :
, : , :
; (), . ., . . ( 2: 266; ), . .,
. ( 2: 266), . . , . .
: , ( 16:
157, 158), . . ():
, , ; ,
, , , (), . ., . .-, .-.
( ) : , , , . .

, . . ( 2: 266).
. , , , . .
, , .
; , ; , ,
(). , ,
, , .
-, . ,
, (. . , , ,
, , ()),
,
. .. ,
,
, , , . .
, .
().
,
( 2013: 99, 101). , 6, ., 6

.. , ;
( -

199

, . . (): , , : , ,
, : - ?! , ().
, ,
.
.
,
: . .
- , ; . .
- , ( 2: 266).
.., ,
<> ,
( 2008: 183).
, ,
, . ,
, , - .
, .


.. . ., 2007. . 1.
. .,1980. .1.
2013 .. (
. ) // Etnolingwistyka: Problemy jzyka i kultury / Red.
E. Bartmiski. Lublin, 2013. T. 25. S. 181201.
2007 .. : . ., 2007.
2008 .. // : . ., 2008. . 202215.

) , ( 2007: 33).

200

..

1986 .. // 1984. ., 1986. . 3340.


2011 .. . , 2011.
1877 .. . ., 1877. . 1: .
1928 .. ,
// : ... 1928. . 130136.
2008 .. , // j:
j. , 2008. . 3. .177186.
2013 .. .
2 // Slavica Svetlanica. :
. ., 2013. . 103109.
2011 .. : // . . . . 2011. . 2.
3. . 8288.
( , ).
2008 .. //
: . ., 2008. . 3643.
2008 .. , , ,
// :
. ., 2008. . 1635.
..
. ., 1885.
. . : .
., 2010.
. , 19832007. .112.
. , 2001.
.
., 19942005. . 16.
. .; ., 1965. . 1.
, 1995 .., .. //
: / . .. . ., 1995. . 1. . 256257.
.. - : 2 . ., 2002.

201

2008 .
//
j: j. , 2008. . 3. .433439.
Orel Orel V. Russian Etymological dictionary. Calgary, 20072008. V. 13.


.
.
.
.
.
.-.
.-.
.
.
.
.
.-.
.
.
.
.-.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.

202

..
.
.
.-.
.
.
.
.
.
.
.

.. ()

:
, , , , , , 1. ,
, , ..
,
, , , , ,
, 2. ..
, ,
, , ,
. (. : 1988: 10).
: - ,
homo loquens, , ( 2011: 57). , , ,
... ( 1988: 190).
, , .
,
, 3, 1

2
3

. .. ;
( 2008), (Niebrzegowska-Bartmiska 1996,
- 2011);
( 2009; 2009); 2009.
, , . , ( 1988: 191).
. : , ,
, ,
. , ().

204

..

; , ; ,
, , ,
( ), , ,
.
, ( )
. ,
, ,
,
( 1993: 190). ,
, , : ( : 188).
,
( ) (, ) .

, , , , (, , , ),
,
(, , , ) ( 1988: 80). , , ( , , )
, , .
, (
), , : ,
;
, , .. ( 1988: 85).
,
. -
.
. . , , -

205
4,
, , ,
(- 2013: 221,
224).
, , , , , , ,
(- 2013: 228229).
,
, (
, ), ( ,
).

,
. -, ,
( ,
.. , .. , . )

. -, , . . (FS), , , .
: , (..
). ,
, , , , , 5 .
. ,
(Mlacek, uro 1995, ).
, , ,
( ,
4

, .
, ,
, , () ( 2011: 5657).
,
, ,
, .
: ! .

206

..

)
,
, .
,
. , ,
. Ohe olejem nehas [ ], Ztra tak de bude [ ], Po neasu bva as [
] . , ,
, .
,
. : (
), (., ,
, ), (
:
) .
.
: , , , . ,
,
, ( 1988: 10, 12). , , .. , ,
, , 6.

, .
, , , ( ) ( ,
6

- . , <...>
, , , <...> -
, . .
, . , , , , , , .. .
<...>
. ,
,
, ( 1988: 26, 30).

207
, ), (
, ).
, ,
, . :
, ( ) .
,
, ,
,
,
, 7.
, , : 1. () ; 2. (); 3. (). 2
3 ( )
: , , , , , , .
() () (). ,
(?) (?) .
(), ( 1988: 190). , , .
.
, /, /, /, /. (, ,
, (, ) ,
, ..).
7

, . ,
, ,
( 1988: 2021).

208

..

, , (, , ) , ,

. , .
, , , , : . je
krsna ako vla (ako bohya) [ ()]; je pekn ako jabko
(ako jahoda, ako malina) [ , , ], je
krsna ako zora rann [, ]; mlados a krsa vlasy
do psa [ ]; ak si pekn, dieva, straky
a uchytia [ , , ] (FS: 28).
: . Krsa netrv dlho [ ],
Krsa do asu, cnos na veky [ , ], Krsa ako trva
vdne [ ], Krsa ako zora, dlho netrv, le statonos,
pekn cnos, t trv venos [ , ,
], Krsy sa nenaje [ ], Krsa
na tanieri nekrja sa [ ] ( ).
,
(, ), , ; , : . je kared ako ert [
], je kared ako noc (ako ropucha) [ ( )], svt
meno na kared stredu [ ] (
( ). ..), Mala
som frajera sedmorakej krsy: pehav, rapav, s ervenmi vlasy [
, : , , ] (Ztureck).
: . Aj v karedom sude me by dobr vno [
] ( ).
( ) /
. (. Chlap ako hora (ako jeda, ako topo)
[ ( , )], M dlh hnty [
], Rastie ako z vody [ ], Rastie ako cesto [
] ( ), - , ,
, , : Je mal ako sme [,
], Je abe po oi (po brucho) [ ( )], Rastie
ako chlieb v hrsti [ ] ( ),

209
: . Nie je v od zeme [ ], Sotva ho vidno
od zeme [ ] ( ) (Mal, ale zral [, ], Mal hrudka, ale sam syr
[ , ], I s krtkeho anu bude dlh ni [
] ( ).
/
( , , , ) , , () ( , , , );
( , )8.
( : : ,
): . Je chud ako trieska (ako palica, ako odrat zajac, ako konopa) [ ( , , )], Je
tlst ako komr pod kolenom [ ], M komrovho
sadla [ ], Je ako kostra (ako Admovo rebro) [
( )], Brucho mu k chrbtovej kosti prirast [
], Maky by ho cez noc objedli [
], Vytriasol by ho z nohavc [ ], M
svinsk suchoty [ ] .. : Chud m chytr dy [ ], Chud k vdy lepie
ah [ ] ( : 29).
; , , , ( , ,
),
,
: . Je tun (tlst) ako basa, ako skria, ako
baran v jeseni, ako prasa, ako medve) [ , ,
, , ], Je hrub ako pec [
], Je ir ako dlh [ ], Je vypasen ako
bujak (ako kmnik) [ ( )], Svinsk nemoc sa ho
chyt [ ], Sadlo ho dus [ ], Priber
(kladie) na seba [ () ], Dobr, e mu tie lca netresn od
tunoty [ ] ( ), . V tunm
tle huben mozek [ ], Tlust (hrub) tlo, hrub mysl
[ ] (elakovsk 1949: 174).

. .. .

210

..

.
,
. :
. M hlavu ako k (ako tekvica, ako korec) [
( , )], : M tvr ani mesiac
na splne [ ]9,
: Je pehav ako moracie vajce [ ]10, erti mu na tvri hrach mltili [
]. , : M lka ako dve ruiky [ ]: Chlebov
krky kto jedva, erven lka dostva [ ,
]. ,
, : . Tvr due obraz
[ ], Z tvri myse iari [ ] (FS:
31, 32), Tvrka nie je lhrka [ ], Na tvri mu to vidie [
] (Ztureck). , : Tvrka lhrka [ ] ( ),
, , .
, ,
, : . M nos ako mrkva (ako uhorka, ako zemiak) [ (, )], Nos ako akan, mohol by nm skaly
lma [ ( . ..),
], Ma meden nos, od vody to nie je [
(.. . ..) , ] (FS: 31), To mu na konci nosa
mono ta [ ] (Ztureck).

, ,
Oko do srdca okno [ ]. ,
,
. . M oi ako dve hviezdiky (dve iskry) [ ], M oi jasn ako zora [ , ] M oi [hlbok]
ako studa [ , ]
, , , , M oi vek ako plnky

10

. (, / ),
.
, ( 1: 352), .

211
(ako taniere) [ , ( )], M oi [mal] ako
my [ () ], M oi [tesn] ako krt [ ( ) ], M oi [bystr] ako jazvec [ ()
] , , , , .
: M miesto o jamky [ ] (FS: 3132).
: . pichav oi [ () ], hamine oi
[ ], Beov oko [ ] (SSN 2:
589, 590), Beov oko enarat [ ] ( ) (Dvornick 1998: 171).
, , ,
(. M vlasy ako hodvb [ ], M
vlasy, akoby ich pozltil [ ], M vlasov ako aba
[ ] (FS: 32),
: . M erven
vlasy, je srdit [ ], lovek ryav a barnav
mlokedy dobr [ - ], M kuerav vlasy, je vrtkavej mysle [
()],
Sprost hlava nepleivie, needivie [ ], Dobr lovek edivie a elma pleivie [ ,
] ( ), . Kadeav vrch (vlasy), vrtkav mysl [
() ], Ryav barva nevrna [
] (elakovsk 1949: 329).
, ,

(, , ) 11.
, , : . Kde fzy,
tam rozum [ , ], Ak kore, tak fz [ ,
], o vl bez rohov, to chlap bez fzov [ ,
] (FS: 33).
.
, ,
, , :
M krk ako bocian (ako labu, ako msiar, ako kat) [
11

, .,
, : http://finugor.ru/node/4265.

212

..

( , , )]; M brucho ako bubon (ako sud)


[ ( )], M brucho ako kotn vrabec [
]; M nohy ako paly (ako palice) [
( )], M nohy ako bocian [ ], M nohy, akoby plval
na sude z Ameriky [ , ];
M medvediu labu [ ], M ruky ako aba studen [
] (FS: 33). , , , ,
. , Studen ruce horce srdce [
] ( )
.

: , ,
. ,
, ( , ), . .., ,
( 2011: 15).
, ,
, , ,
, : , , , .. ,
, , . : . loveka pozn poda iat,
vtka poda peria [ , ], Ak
odev, tak es [ ], loveka vtaj poda aty a
vypreva poda jeho rozumu [ ,
] (FS: 29, 30), . erti ho tam driapali [ ] (Ztureck:
590), . chod jak mora [ ] , (ALJ
J). : . aty robia loveka [
], Oble pekne star vbu, a pekn bude [
, ], V peknch hbach aj upka pekn [
], Aj omelo je pekn, ke ho pristroja [ ,
], Ke sa na stp aty poveaj, aj ten je pekn [
, ] (FS: 29).
: . aty na sviatok i na piatok [
( . ..)], o sa nos, dra sa mos [ ,
], Je otrhan (hol) ako lipa [ () ],
Zadok sa mu blska [C ]; Je zamasten ako baa [-

213
( . ..)], Je ierny ako kominr [
], Je zamazan ako svia [ ], Vetko sa mi v
aldku zodvihne, ke pozriem naho [ , ], Repa mu narstla na nohch [
], Nekpal sa od tch ias, ako ho baba okpala [ ,
- ] ( : 30).
,
, ( )
, , .
, , .
, ( ) , , , , , .
: . Ani sa mu ucho nezohne [ ], Hrubch u lovek [
], Zabit ui [ ], Tnm zarasten ui [, ] , , ;
Prestupuje z nohy na nohu [ ]
; Hrubej koe lovek [ ] , (Ztureck), Je bos [ ]
(Komjatice: 670), . M tenk ui (tenk, in nos) [
(, )] , (elakovsk 1949: 624).
, ,
. : Ni dobrho mu z o nehad [
], Z o mu sr (ibe) hnev [ ()
] (FS: 3132), Ni sa mu na oi nechyt [ ], Tomu sa ani v oiach nemrkne [ ] (Ztureck),
Oi e mu vica jako psoj [ (.. )] (SSN 2: 590), . Bol ho o [ ] (Komensk 1901: 33), Ps oko [ ], Psu oi prodal [ ]
(elakovsk 1949: 669).
: .
Ukza mu trochu oko , , Spravi si
uho dobr oko , Ma oko na dakoho -, Madz dobre oko u dakeho -, Mali na ma kared oko , igda za im
oka eohrala , , Prilo mu z o
, (SSN 2: 590).
: . Mal oi na tom necha [- ], Oi pasie na tom

214

..

[ -] , , M na to oko [ ] -, Oami by vetko pobral [


] ; Ani okom nemihol [ ],
Ani sa mu tie okle nezohn [ ], Bezo lovek [, .. , ], Kde si len podel oi? [
?], M miesto o jamky [ ], Nem oi,
ale jamy [ , ], Nem toko o, aby sa nepchal,
kde ho nechc [ (= ), ,
], Oi stratil [ (.. ) ] (Ztureck).
bezoiv , (. )
bezoivos , ,
.
.

, , , (
), .
.
, , (.. , ) 12. .. ,
, :
, , ,
, .
. . .


( 1988: 200).
12

,
.
, . , , , , , .

, - , , , ( 2003: 82).

215
, , .
, , (, , , , , ).
( ,
, , , ).
, .

(, , , , ; , , ..). ,
,
: . Pcha peklom dcha (a chod pred
pdom) [ ( )] (FS: 50).
( , )
, .
, , . Pravda jest
dt bo [ ], Pravda pkr, ale zdrav [ , ], Co jest pravda, nen hch [, , ]
(elakovsk 1949: 80),
: Lep le ke spse, neli pravda k zhub [ , ] ( : 85). ( ) : . Pro
dobrotu na psotu [- ] , Plin
tdrota, hotov ebrota [ ], i
ertu dobe, peklem se ti odmn [ , ] ( : 66), Povec prvdu, prebij i hlavu [
] (Komjatice: 673), -: . Kad
zlo je na nieo dobr [ - ]13 (FS: 37).
, ,
, , .
,
. , , . ,
, , ,

13

. . .

216

..

: , , , ( 2003: 78).
, ,
, ,
( : 80).
, ,
(/, /, /, /, /, /, /), , , , (/, /, /,
/ ..).


, ( ): , ,
; . ? ? , , ,
?
:
, , : . tst bez rozumu
nic nen [ ] (elakovsk 1949: 186), Rozumem kad
se spravuj, neslunho se varuj [ , ],
Dr sa rozumu, a projde cel svet [ , ]
( : 249), . To je mdra (otvoren, osvieten, chytr) hlava [
(, , ) ], Je mdry ako alamn [
], M filipa [ ], Mlad na roky, star na rozum
[ , ], Mdremu napovedz, hlpemu do
povedz [ , ], Na mudrho mihni, hlpeho
drgni [ , ] (FS: 39), Mdreho netreba ui [
], Mdremu nera, mocnmu sa neponkaj [ , ], Nie je ten mdry, o vie vea, ale kto vie, o mu
treba [ , , , , ], Rozumnho loveka kad m v cte [ ] ( :
40), . V jmeno houbm [ ] (elakovsk 1949: 639).

(c. . Komu Pn Boh nedaruje, tomu kov neukuje
(FS: 41), . Komu Pn Bh nedal, kov neukuje (elakovsk 1949: 248) [
, ]) / : Bieda hlposti suseda [
] (FS: 41). , -

217
, , ,
,
(. Mdry sa nik nenarod [ ], . Brzomoudr (mnohomoudr) nedobe mudruje [ () () ] (elakovsk 1949: 253).
( ): .
lovek ako kus chleba (ako kus cukru) [ ( )], M zlat srdce [ ], Ten by srdce na dla
vyloil [ ], Duu by dal zo seba [
] (FS: 35), . lovk jako dobra hodina [
], Dobr due jak hodina [ , () ] (elakovsk
1949: 626), . Dobrho vade radi vidia [
], Tak sa pekne s lovekom pozhovra, akoby mkk chlieb krjal [
, ], Dobr sa vo svete
nestrat [ ], Dobr sa znaj a zl sa
kol medzi sebou [ , ]
(FS: 36), Dobrk, me na om drevo pli (me na om aj orat) [,
( )] (Komjatice:
669), . Pri kom nen dobroty, pi tom ani spravedlnosti [ , ] (elakovsk 1949: 83); . Dobr strom dobr ovocie nesie [ () ], Dobr
krava dobr mlieko dva [ ] (FS: 36), .
Dobr lovk brzo se slituje [ ] (elakovsk
1949: 42), Lep dobr o ns hlas, neli zlat ps [ ,
] ( : 132).
. ,
/ . ,
,
: . Dobrota bez rozumu pusta [
] (elakovsk 1949: 61), . Dobr hruku najviac tras [
() ], Dobrho za ni nemaj [
] (FS: 36), Osy na zl ovocie nejd [
]. , , , . . Hloupost a
pcha na jednom dev rostou [ ]
(elakovsk 1949: 122).
, : . Chce-li neptele mti, ui nkomu dobe [
, - ], i ertu dobe, peklem se ti
odmn [ ], Vypstuj sirotka, vytrhne ti oi [ ] ( : 66), . Za
dobr dobr neakaj [ ] (Komjatice: 675).

218

..

, .
, , .
, (, /, /).
,
. , , : . Jez do polosyta, pij do polopita [ ,
], Veho moc kod [ ], .
Dlouho bti dobrmu pracn jest [ ] (elakovsk
1949: 39), Plin tdrota, hotov ebrota [
], Pro dobrotu na psotu [ ], Kdo bez mry dv,
brzo se dobere [ , ], Mn je nkdy
vice [ ] ( : 61), asem zablzniti nekod
[ ], Blzniti i moudrm se tref [
], Co pli, nen hezk [, , ],
Co pli, ani s chlebem nechutn [ ], Co
pli, ani svin nechtj [ ], Pli ani
vz nesnese (ani kon neuthnou) [, , (
)] ( : 105), Nebvej ani sladk ani hok; sice smlsaj t sladkho, a proklej hokho [ , ,
, ] ( : 108).
, , .
, , , , ,
. , ,
, ,
, , ; ,
, ;
, ;
,
; , (=) (, ,

, , , . , . , . ..
).
, ,
(. - ).
: . S poctivost nejdl dojde [ ], Poctivost trv na vnost [ ], Milej ctnost s chudobou,
neli hch s ozdobou [ , ],

219
Nemoc ctnosti nevad [ ] (elakovsk 1949: 34), Kdo dobr in, tomu zl nekod [ , ], Dobe-li in,
sebe obvesel [ , ] ( : 35), Kto poctivo
chod, bezpene chod [ , ] (FS: 38).
: .
Pi kom jest stud, pi tom i svdom [ , ]
(elakovsk 1949: 151), . Kto s dobrm svedomm chod, ani hrom mu
neukod [ , ] (FS: 38).
, , ( , ): .
emeslo m zlat dno [ ] (elakovsk 1949: 267), Bez prce
ani kole [ ] ( : 155), Komu se nelen, tomu se zelen
[ , ] ( : 157), . Kto vas rno
vstva, pln truhly mva [ , ] (FS: 62).
: . Kdo rd z svho udl, toho Pn Bh nadl [ , ] ( : 58), Ne ten d, kdo m, ale kdo
chce [ , , , ], Vydatnj jest slovo na! neli
nadl Pn Bh! [ !, ] ( : 59).
, : Hloup kdo dv, hloupj kdo nebere [,
, , ], Dvej s rozumem a be s pamt [
, ] ( : 61).
:
: . Spravodliv sa vdy chleba naje [ ] (FS: 38);
: . Pokorn (tich) srdce nejvt poklad [ () ], Pokora mocnjho pemh [ ], Pokora vude projde [
] (elakovsk 1949: 120);
/ : . Trplivost re pin [ ], Trplivost elezn vrata probj [ ] ( : 138);
: . Kostel krs olt a lovka milosrdenstv [
, ] (elakovsk 1949: 58);
: . I pes pomn, kdo ho krm [ ,
] ( : 65);
: . Dobr lovk, jako lto [,
] , (Kott 1: 904);
: . Due najdra zbo
[ ], Klne-li blinho, dui svou v zklad dv [
] (elakovsk 1949: 25);

220

..

: . Kde je lska, tam i Bh; kde zvist, tu zl duch [


, , ] (elakovsk 1949: 288);
: . Kdo opatruje (chrni, anuje), ten m [
, ], Babka k babce, bud kapce [
] (FS: 55);
: . Odvaha plat [ ] (elakovsk 1949:
147); . Bez smelosti chlapa nenie [ ] (Ztureck), Odvnemu astie praje [ ] (FS: 50);
: . Kdo do tebe kamenem, ty do nho chlebem [
, ] (elakovsk 1949: 25).
:
: . Sprost hlava nebolieva [ ]
(FS: 31), M vba v mozgu [ ], Vie to tom toko ako
hluch o hudbe [ , ], Blzniv
huby pojedol [ ], Nevie ani psovi cestu ukza [
], M vykradnut hlavu [ ],
Przdn mech [ ], Dun mu hlava przdnotou [
] ( : 40), Dieau nedvaj do ruky n, a hlpemu peniaze [ , ], Sprostkovi len cepy
do ruky [ ], Kto je od narodenia hlpy, ani v Pari
rozum nekpi [ , ], Kto nem
v hlave, v sklepe (v apatieke) nekpi [ , (
) ], Dierav mechr nenaduje, sprostka darmo ui bude
[ , ], Sprost ani vravie, ani
mla nevie [ , ], M moa na mozgu [
], M motolice v hlave [ ] ( : 41),
Bodaj mu rozum vyschol! [ !] (Ztureck 1975: 603),
o jeden hlupk skaz, to sto mdrych nenaprav [ ,
], Sprostk nikdy dobre nenarobil [
] (FS: 41), . Mt mru na mozku [
] o (ALJ J).
: . Pcha rada pich [ ], Pcha bva
matkou svrov [ ], Kto sa povyuje, bude ponen
[ , ], iadny strom nerastie do neba [ ], m vy schod, tm a pd [ ,
], Nerob sa koom, ke si somrom [
, ] (FS: 50), Nenadvaj se, aba, bo sa rozu [ , , ], aba chce by volom [
] (Ztureck 1975: 594), . Pcha pedchz pd [ ], Pcha peklem dch [ ], Hrd se pynmu
rovn [ ], Nen dudka bez chocholky, a
hlupce bez pchy [ , ] (elakovsk

221
1949: 122), Sr Bh pynm rohy [ ], Chud a
pyn, neptel bo [ ] ( : 123).
( ): . Tich, ale lich [, ]
(elakovsk 1949: 638), Kopivu mrz nespl [14 ],
Hrom do kopiv nebije [ ] ( : 46), Jedin Bh bez
hchu [ ] ( : 10), . Zl ako vred [,
], Zl vietor ho ovial [ ], Je to mrcha (ertova) zelina
[ () ], ihava hne od mladi phli [
], Na zl ho je dos, ale na dao dobr, nedajboe [ ,
], Dal sa na zl (bludn, kriv) chodnky [
(, ) ] (FS: 36), Mrcha zelina evyhye [ ] (Komjatice: 671), Ps nrod [ ], Psom smrd
[ ], Pes by od neho kus chleba nevzal [
], M toko statonosti ako pes hanby [ ,
], Nie je hoden po zemi chodi [ ],
ertu duu dlen [ ] (FS: 37), Nen hoden, e ho zem nos
[, ], Schne pod nm zem [ ] (elakovsk 1949: 636), Hlad, jak keby seem en potplila [,
] (Komjatice: 670).
( ): . Vari mu to sm
ert posvietil/poepol/poukal [, ()]
(Ztureck 1975: 590), Zl lovek zle rob [ ], Kdo
chce psa bt, hl si vdycky najde [ , ],
Zl strom zl ovocie nesie (rod) [ ()], Mrcha vtk, o do vlastnho hniezda pin [ ,
], Tak vtk sa hnus, o do vlastnho hniezda trsi [ , ] (FS: 36), . Hch blu smch
[ ] (elakovsk 1949: 35), Neboj se erta, ale zlho lovka
[ , ] ( : 44).
: . Krivm okom pozer [ ], Oi mu vyliezaj od zvisti [ ], Zvid
aj nos medzi oami [ ], lovek zvistliv sm sebe je
kriv [ ()], Mlo vid, a vea zvid
[ , ], obrk obrkovi najviac zvid [ ], Susedov krava sladie mlieko dva [
], Lepia roda na susedovom poli [
] (FS: 49), . Zvist nejhor nemoc [
], Kdo zvistiv, sm sob kiv [ , ], Zvist
jet nikdo nezbohatl [ ] (elakovsk 1949:

14

222

..

136), U souseda vecko lep [ ], Sousedova krva vce mlka


dv [ ], V cizch rukou vdy vt krajc [
] ( : 137).
, : . Je falon ako maka (ako lka)
[ ( )], Je lisn ako had [ ],
Je to vlk v ovom rchu [ ], Do o dobr, za chrbtom zl
[ , ], Do o ako med, za chrbtom ako jed [
, ], V stach med, v srdci jed [ ,
], Do o mu je ako lka, a za chrbtom ako vrana [ ,
], Lka srs men, ale mresy nikdy [ , ] (FS: 46).
: . Svt, len ui mu z pekla tria [,
], Nie je kad svt, o o kostol si otiera pty [
, ], Anjelsk hlsok, a ertova piese
[ , ], Vodu ke, vno pije [
, ] ( : 47).
: . Kdo le, do pekla kloue [ , ], Kdo
le, ten krade [ , ], Le m plytk dno [ ],
Le m krtk nohy, daleko neujde [ , ],
Kdo rd le, toho za ptele mti nelze [ ,
] (elakovsk 1949: 86), I pkne lhti jest hch [
] ( : 87).
: . Mlad leci, sta ebrci [ , ], Zapomnlivost znamen lenosti [ ], Lenoch i pod svou stechou zmokne [
], Leniv dvakrt dl (chod), a skoup dvakrt plat [
(), ] ( : 167), Mnoho
lenochv, mnoho hnkv [ ] ( :
166), . Od roboty aj koe dochn [ ] (Komjatice: 672).
: Lid se zlost, ale Bh s milost [ , ] (elakovsk 1949: 12), . Zl ako vetci erti [ ],
Zl udia zl [ ], Nieto v om ani za gro dobroty [
], Nieto na om ani vlasu dobrho [ ] (FS: 36), Nem srdca [ ], Ako pes z reaze
pusten [ , ] ( : 37).
: . Kad hrable k sebe hrabu [
] (Komjatice: 671), . Lakomstv hlubok more [
], m kdo vce m, tm vce d [ , ], m kdo vce pije, tm vce izn [ , ],
Dravho pytle nenapln, a lakomci se nedod [ , ] (elakovsk 1949: 67).

223
, : . Je to dobr vtk
[ ], Je to dobr kvietok [ ], Je to dobr fialka
[ ], To je kvietok z ertovej zhrady [
], M slab chrbtov kos [ ], Ani ryba, ani rak
[ , ] (FS: 38), Ani uvaren, ani upeen [ , ], Ani biely, ani ierny [ , ], Neslan, nemastn [
] ( : 42).
, : . ahko je z cudzej koe
remence krja [ ], Na cudzej koi ahko
bubnova [ ], ne tam, kde nesial [ ,
], Kto raz poctivos utrat, tomu sa viac nevrti [ , ], Je bez cti ako pes bez chvosta [ ,
], Kam vietor, tam pl [ , ], Nevie, je [
, ] ( : 38), . Nesnadno ped zlodjem krsti (a ped lhrem
lhti) [ ( )] (elakovsk 1949: 180).
: . Nepozn hanby ako pes (ako suka) [
( )] (FS: 48), . Nezn hanby jako pes [
], Jest beze cti co pes bez ocasu [ , ]
(elakovsk 1949: 669).
: . Rd sa kryje za cudz chrbt [
] (FS: 38), Kto sa uchotu boj, nech do hory nechod [
, ], Kto sa boj, nesmie do hory (do lesa)
[ , ], Kto sa boj mrazu, nech nesad vinohrad
[ , ] ( : 50).
: . Mysl si, e len jemu slnko svieti [,
] ( : 49), . Mn, e mu sammu slunce svt
[, ] (elakovsk 1949: 657), Sobmil
nikomu nemil [ ] (Komensk 1901: 56).
, : . Nos gro svj ertu na offru
[ ] (Kott 7: 75).
: . Nevdk svtem vldne [
], Vychovati psa na svou nohu [
] (elakovsk 1949: 638).
: . Povra jest hl, kdo j v, tent vl [
, , ], Kto v v ry, toho vezme bel star [
, ] ( : 24).
, , , . Ticha
voda bv hlubok [ ] (Komensk 1901: 9) .
, , , .

224

..

(,
, , ; , , , . ,
. , , ,
(, , ,
).
.. , (,
) , , ,
, /
15. , , . , (
, .. , ),
, ,
(, , , , ).
, . ,

, , ,
, ,
. .

, ,
, .
:
. Kdo rychle dv, dvakrt dv [ , ], , . Nechval den na vzchodu slunce (dive
veera) (elakovsk 1949: 320), Neikej huj a pesko [ !,
] (Komensk 1901: 42), . Najprv hojno, potom

15

. .. . .

225
hovno [ , ], Najprv huj, potom chuj [
!, ] (Komjatice: 672); . Mdry sa nik nenarodil [ ], iadna hanba od kohokovek sa ui [ ]
(FS: 107), . dn uen s nebe nespadl [ ],
Dobr knz vdy se u [elakovsk 1949: 264]; , . ime od Boha potek, a bude dobr podek
[ , ] (elakovsk 1949: 9),
Bez Boha co dobe initi nelze [ ],
Kdo s Bohem, tak Bh s nm [ , ], Pn Bh s nmi a zl
pry [ , ], Za Bohem-li pjde, dobrou cestu
najde [ , ], Pn Bh naped, a
j za nm a ty, erte, vzadu tla [ , , ,
, ], Mj lsku k Bohu, obdr milost mnohu [ , ], Na koho Bh, na toho i lid [ ,
] (elakovsk 1949: 22); , . Dobr
rada za Boha [ ], Komu nelze raditi, tomu nelze
pomoci [ , ], Star chrmy dobr zvony maj [ ] (elakovsk 1949: 344,
345), Vce svc, vice svtla [ , ] (Komensk 1901:
7); , . Mluviti stbro, mleti
zlato [ , ]; . Kdo
hled, najde [ , ]); ,
. Ve dvou se to lpe thne [ ], Kde svornost, tam Bh
pebv [ , ] (elakovsk 1949: 140), Svorn a
spolen pemem i erta konen [ ]
( : 141); . O mrtvch jen
dobe [ ], Mee na mrtvm nezkouej [ ] : 113); , . Vrna
k vrn sed, rovn rovnho si hled [ , ]); . Bli
koile ne kabt [ ( ), ] (elakovsk 1949: 478),
Co dobe um, toho se dr [ , ]
( : 268).
: . Kdo nead rob,
tomu vdycky hody [ , ], . Kdo nemiluje robotu, vdycky svt sobotu (elakovsk 1949: 167); . Nehas, kdy t nepl [
, ] (elakovsk 1949: 330);
. Nebylo by zlho Turka bez poturilce [
(
, . ..)], Jeden poturilec hor

226

..

sta Turkv [ ] (elakovsk 1949: 573),


. Poturenec [bva] hor od Turka (ako Turek) [
] (VSRS 3: 398); , . Psi a
vek pni nezatvraj dvere [ ]
(Ztureck 1975: 588); Pokaj, poviem/naalujem na teba, e si chlieb kolkami
drvil a metlikou zametal a do studni hdzal [, (
) , ,
] ( : 589); . Kad lka svoj chvost chvli
[ ], Pln sta hladn oi [ (.
..) ], Toko chvl do povl, a na povale ni [
, ] (FS: 50); . Kdo jinmu jmu kop, sm do n pad [ , ]
(elakovsk 1949: 28), . Zl pivo varie, ale si ho aj vypije [
, ] (Ztureck 1975: 601);
. dal ertu na oferu [ ] (Kott
9: 199); , .
chod ako dua po smrti [ ] (Ztureck 1975: 233);
. chod jag bloudn dua [ ]
(ALJ J); .-. chod (hled) jak smok [ ()
] , , leze jak smok [ ()]
(ALJ J).
, , , (.
, ,
).
, ,
: . Odkladky jsou odpadky [ ( )] Jitro jest bystej
(moudej) veera [ ] (elakovsk 1949: 163, 263). , , ,
,

,
, .

. , , . ,
, -, -: . Co neslu initi, neslu t mluviti [ ,
], Mluv mlo, a to dobe [ , -

227
] ( : 88), Kdo mluv, co se mu chce, mus slyeti,
co se mu nechce [ , , ,
] ( : 93), Pomlouvati neptomnho to jest, co bti mrtvho
[ , ], Zle o tch mlouviti, kdo nesly, hloupost [ , , ], Pes,
kter velmi tk, nerad koue [, c , ] (
: 328).
, ,
, , ,
: . Po pe ptka,
a po ei lovka [ , ()], Jak
rozum (lovk), takov e [ (), ], lovka po
ei, bylinu po vni (pozn) [ , ()],
Po chodu a po ei pozn lovka [ ],
Hrnec po zvuku se pozn [ ] ( : 88), Przd
n sud nejvc dun [ ], Voda vecko opere, krom
ern tvi a zlho jazyka [ , ] ( : 93), . Vola za rohy, loveka za rei chytaj [ ,
] (Komjatice: 675). : . mluvit andlsky [nebo] belsky [
- -] (Mokienko, Wurm 2002: 24).

, .
: ,
() , .
,
, , ,
.
.
, , , . , ,
, ,
, , : .
. Mnoho in lska, ale mnohem vce penze [ ,
] (elakovsk 1949: 189), . Hnoja a peaz nikdy
nieto dos [ ] (FS: 53), Brs je
hrbat, ke je len bohat [ , ()],
Bohat pyn; chudobn pokorn [ , -

228

..

] (Ztureck)16. .
, , . M peaz ako
[ert] pliev [ ( ) ], M zlata ako blata [
], Je studen od peaz [ ] (FS: 53),
Dobre bohatmu v teple sedie [ ], ije ako
ervk v syre (ako slimk v chrene) [ (
)] ( : 54); . Bohat nem
nikdy dos [ ], Bohat udia sa teia peniazmi a chudobn demi [ , ] (Ztureck)
. Z kadho dreva uhlie
pli [ ] (FS: 54); . Jednm peniaze slia a druh slia peniazom
[ , ] ( : 54), . Penze
jednm panuj, druhm slou [ , ]
(elakovsk 1949: 201); ,
. Kto m vo vrecku, m aj v hlave [
, ] (FS: 54), . Bohatmu netreba rozumu [ ] ( : 54), . Bohi neteba rozumu [ ]
(elakovsk 1949: 206); . Z tounosti pes se
kaz [ ] ( : 187),
. M kriatka, co mu peniaze vli [ ,
], Mus mu zmok [rarok] peniaze vl [ ,
(-. ..) ] (FS: 53),
. m vt elma (pes),
tm vt tst [() (),
] (elakovsk 1949: 189), . Peniaze sa mu kotia [
], Rast mu peniaze ako vlkovi peienka [
] (FS: 53).
: Kto m peniaze, m diabla, kto nem, m dvoch
[ , ] (
: 54), . Velik hch penz mnoho, a mlo penz vt hch toho
[ , ]
(elakovsk 1949: 201).
16

, : . m viac peaz, tm viac starost [ ,


], Peniaze s smr [ ] (FS: 53), Na peniazoch ert sed
[ ] ( : 54).

229
, , , ,
17.
: . On je z Chudobc a ona z Ndzovej [ , ], Pn z Nemanc
[ ], Bieda ho mor a psota trpi [
, ], Bieda s nm spva [ ] (FS: 51), Bohat
je kedy chce; chudobn, ke me [ , , ] ( : 53), Pokaj, bude ty ete psie dni (psoty) trie [,
() ] (Ztureck 1975: 600); , :
. Na chudobe svet stoj [ ], Chudobu nikto na
svete nepreme [ ], Bohatstvo len doasu a
chudoba naveky [ , ], I vo Viedni udia
biedni. I v Peti bieda vret [ , ] (FS: 51), Priiel z biedy do nevle [ ], Priiel
z przdneho do pustho [ ], Z koa na osla presadol [ ], Na psy vyiel [ ], Jedna ruka
przdna a druh hol [ , ], V jednej rude ni a v
druhej i [ , ], o na piatok, to i na sviatok
[ ( . ..), ] ( : 52); : Zo aby peria nenapra [ ], Z nahej husi nenaklbe peria [
], Z nzkej slamy krtke povriesla [
] ( : 53); : Chudobnho loveka si
nik nect [ ], O chudobnho kad sa otrie
[ ], Chudobn lovek sa nikdy pravdy nedoije
[ ] ( : 53);
: Chudobnmu loveku i jedno oko dos [ ], I astie chudobnho je chudobn [
], Teraz sa nm psota omnoila, a zase je kotn [
, ] ( : 51), Chudobnmu aj z
hrnca vykyp [ ] (Komjatice: 670);
: . Psota hotov peklo [ ],
Kde je psota, tam je hriech [ , ] (FS: 51), . Nouze i
moudrho nesmlm in [ ] (elakovsk
1949: 187), Nouze vle hamuje [ ] (Komensk 1901: 1);
- : .
17

.. : ,
-.

230

..

Kto nem, nestrat [ , ], Kto ni nem, nic ho netla


[ , ] (FS: 53). ,
, , , , .
, , (
, ),
, ,
, , (. :
2011: 59). , , .
,
, ,
( )
, , . , (, , ,
, , ,
18.
.
: , ; , , , ; , , ; ,
..).
:
(, : , , , :
, , , : , )
( , : , , ,
, , , , : (), , , : , ).
: , . Kradl zlodj, kradl,
a s ibeniky spadl [ , , ] (elakovsk
1949: 181), , . Zaschla v nem due [ ] (Komensk 1901: 38).
, ,
,

18

. .. . .

231
, , , ,
, , , .
:
: . chod ako dua po smrti, ako obesenec, ako otrven, ako telo bez dui, ako umuen ( , , : , , , ( ), ) (Ztureck); Grgolica ho zadvila (zadrhla)
[ ( . . .) ] (Ztureck 1975: 124),
. Dokud nesn hada had, nem se naroditi drak [ ,
, ] (elakovsk 1949: 205), ert ho na vrb strojil
(dlal) [ ()] ( :
637), .-.-. byl patnej, jako z mry duch [ , ]
, ALJ J); (vetci) erti nm ij [()
(.. . ..] ,
(FS: 44); .-. chod (hled) jak smok [ ()
] , , . ide zamrayni i ak smok [ ,
] (ALJ J); . je v nm sedum rark, je jako rarek, vrti se
jako rarek, z rarkova vejce [ ( -. ..), , , ] (ALJ J); . to by
to byl rarek vzal [, , ] (ALJ J);
: . aby sa neocitla na lipch [ ]
, (Zbrt 1950: 349); . ran jak o Bom Tele [
] , ; (Slavnost); . vyslila si (vechsvtsk) kol [ ]
odiiel so zlm kolom [ ]
(Mitek 1900: 82); . etm ho jako ervenho vejce
[ , ], hovm mu co svcen kosti [
] (elakovsk 1949: 629)
, ,
;
: , : . Uchytil to ako ert duu
[ -, ] (Ztureck 1975: 276); . Lakom jak
rt na hn duu [, ] (ALJ J) (-

232

..

,
); : Ty, ve s tebe pty na zadok
obrten [ ] (Ztureck 1975: 589); : . Opatruje ho jak boho hrobu [
] (elakovsk 1949: 629), Dr slovo jako pes pst [
, ] ( : 635).
: Ty, o m vo dva rady zuby ako pes [
, ] (Ztureck 1975: 589), Je bez cti ako pes bez chvosta [
, ] ( ), Hp jak baran roh, a be [
, ] (Barto 1905: 97); Chlipn jako bujk [
] (Dobinsk 1993: 130);
: . chod zamyslen ako dubov pe [
, ] (Ztureck 1975: 233), . Strmek se z mld
d ohbat, k starosti nic [ , ],
Strom o ovoci poznati [ ] (Komensk 1901: 11), Mjov kvtek z arilov zahrdky ikaj mu kopiva [ ] (elakovsk 1949: 637);
: Ani bych a za peen repu nedal [
] (Ztureck 1975: 589), . Um vice ne hrch
vaiti vc ne chlb (kai) jsti [ , ,
() ] (elakovsk 1949: 623), Ne z jedn peci chlb jedl [
] ( : 623);
: . rosa cignska [ ]
(Barto 1906: 359); . Ide ako Rusnk
s drabinou. Ide ako Poliak s rebrkom [, . ,
] (Ztureck 1975: 273), Smol ako Turek [
] ( : 276);
: . sprost jak Kuba [
] ( - . ..), Beov oko [ ] , m filipa ( );
. Nemti Filipa. Filipa doma nechati ( , ] (elakovsk 1949: 673), Lep Tom, neli Adam [ , ] ( : to m [ ] a dam [ ],
, ), Naped Sobkovi, potom Tobkovi [ ,
] , ( : 617).
, , (Doleal,
Dokulil, Pospil . .), : . Musil jest vt pn ne Nechtl [ , ], Pn Suchnek z Chudobic [ ] ( : 617), Darmodal umrel, a Koupil nastal [
, ] ( : 64);

233
: . Hrom do kopiv nebije [
] (elakovsk 1949: 46), Zl vietor ho ovial [ ] (Ztureck); . Dobr lovk, jako lto [, ] ,
, , Bti na to, jako na lto [ ] , (Kott 1: 904).
.. , , , , , : ( ,
), (
, . .),
( ), (, , ,
, , , , ), - ( 19, ,
.), ( ) ( )
( 1988: 8889, 105).
, , , (/ .) (. 1988: 107). , : . Nm dobe a nikomu zle, to dle zkona ivot [ , , ] (elakovsk
1949: 26), . Kto m zdravie, pokoj, chleba, ten m vetko, o mu treba [
, , , ] (FS: 49).
, ,
. , ,
,
, (
).
,
. , .
, ,
, -

19

, ( 1988: 89).

234

..

, .
.
, , .
, ( 2003: 8283).


1988 .. . .
. / . . . .. . ., 1988.
2011 . // / . . .. . ., 2011. . 5180.
1993 . , : (Anna Wierzbicka.
Introduction. In: A. Wierzbicka. Semantics, Culture, and Cognition: Universal
Human Concepts in Culture-Specific Configurations. Oxford, 1992, p. 327) / ... .. // Thesis. 1993. . 3. . 185206.
2003 ..
// .
2003/5. .6683 (http://www.ifp.uran.ru/files/publ/eshegodnik/2003/5.pdf).
- 2013 - . ? //
Slavica Svetlanica. .
/ . . .. . ., 2013. . 221231.
- 2011 - .
// / . . .. . ., 2011. . 8191.
1988 .. . ., 1988.
1 . / .
.. . ., 1995. . 1.
2009 ..
//
. ., 2009. . 225244.
2011 .. . // / .
. .. . ., 2011. . 718.
. ., 2000
(http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Tschechien/IX/ Slav_pis/frametext1.htm).

235
2008 .. ( ) // J . , 2008. . LXIV (
.).
2009 .. (- ) // .
., 2009. . 148158.
ALJ J Archiv lidovho jazyka, uloen v dialektologickm oddelen J
AV R, Brno.
Barto 1905, 1906 Barto F. Dialektick slovnk moravsk. V Praze. 1905.
st I; 1906. st II.
elakovsk 1949 elakovsk F.L. Mudroslov nrodu slovanskho v
pslovch. Praha, 1949.
Dobinsk 1993 Dobinsk P. Slovensk obyaje, povery a ry. Edicia
Pramene. Bratislava, 1993.
Dvornick 1998 Dvornick . Na tom mose trva rose, buee to iefina
ze sivma oima... // Kultra slova. 1998. . 3. S. 168175.
FS Habovtiakov K., Krolkov E. Frazeologick slovnk. lovek a prroda vo frazeologii. [Bratislava, 1996].
Komensk 1901 J.A. Komenskho Maudrost starch ech, za zrcaldo vystaven potomkm, z rukopisu leenskho vydva J.V. Novk. Praha, 1901.
Komjatice Komjatice 12562006. Vedecko-popularizan monografia obc /
Zost. . Cifra, V. Vrabcov. Komjatice, 2008.
Kott Kott Fr. St. Cesko-nemecky slovnik zvlaste grammaticko-fraseologicky.
D. 17. Praha, 18781893 ( : http://kott.ujc.cas.cz).
Mitek 1900 Mitek L.A. Differencilny Slovensko-Rusk slovnk s troma prlohami a skrtena mluvnica slovenskho jazyka s krtkym vodom / Sost.
L.F.Mitek. Tur. Sv. Martin, 1900.
Mlacek, uro 1995 Mlacek J., uro P. a kol. Frazeologick terminolgia /
Red. P. uro. Bratislava, 1995 (http://www.juls.savba.sk/ediela/frazeologicka_terminologia/).
Mokienko, Wurm 2002 Mokienko V., Wurm A. esko-rusk frazeologick
slovnk. Olomouc, 2002.
Niebrzegowska-Bartmiska 1996 Niebrzegowska-Bartmiska S. wiat
wartoci sennika ludowego // Etnolingwistyka. Problemy jzyka i kultury. 1996.
S.99112.
Slavnost Slavnost Tla a Krve Pn (http://cs.wikipedia.org/wiki/
Slavnost_T%C4%9Bla_a_Krve_P%C3%A1n%C4%9B).
SSN 2 Slovnk slovenskch nre / Red. I.Ripka. Bratislava, 2006. D. II.
VSRS Vek slovensko-rusk slovnk. Bratislava, 1986. III. diel. PQ.
Zbrt 1956 Zbrt . Vesel chvle v ivot lidu eskho. Vyehrad; Praha, 1950.
Ztureck 1975 Ztureck A.P. Slovensk prslovia, poredadl, slovia a
hdanky. Bratislava, 1975.

236

..

Ztureck Ztureck A.P. Slovensk prslovia, porekadl a slovia. Zlat


fond dennka SME 2011: Veobecn pravidl mdrosti a opatrnosti (http://zlatyfond.
sme.sk/dielo/1440/Zaturecky_Slovenske-prislovia-porekadla-a-uslovia-mudrost);
Dobr a zl mravy. Pravda a viera (http://zlatyfond.sme.sk/dielo/1444/Zaturecky_
Slovenske-prislovia-porekadla-a-uslovia-Dobre-a-zle-mravy-Pravda-a-viera);
Rozlin pohovorky a slovia (http://zlatyfond.sme.sk/dielo/1449/Zaturecky_Slovenske-prislovia-porekadla-a-uslovia-Rozlicne-pohovorky-a-uslovia).

..


- ( , , , ) ( , ,
, , , ).
, , , .
,
,
. , , (, ,
; ,
, .).
: .
, 1. ( )2
.
;
,
.

: , , . [ ],
[ ], () [ ],
[ ] (: 288, 545), [ ] (
1972: 192) . . 2000: 306.
.
2004: 282283.

238

..

, - , , . , ,
, . ,
, ,
, .
,
. , , .
, , , ,
, , ,
3 .
, , , -
: .
, ( 4: 316); ; .
[ ] ( 5: 254), ,
[ , ] ( ), ,
[ , ] ( )
. . 4 , .
, , , ,
, , , , . , , , , ,
, . ( 2005:
159).
, ,
(. 2000: 306).
3
4

, ,
( 2013: 335).
[ ] ( 1972: 469),
[ ] ( 1965: 268), .
, , ; , ; , ( 1864: 882).

239


star-, bab-, *dd-,
. (/, /, ), .
, , , . ,
, , , .
, , .,
.

,
,
.
, ,
: . . ; ,
, . , ,
: . ( , . .,
-), ( 1: 163), ( 2: 140), , [ ] ( 1: 169). , , .
, ,
, - (
-) ,
, . - , , (: 191).

, : . () [ ] (: 628). -
: ( 8:
121), , , . (: 1045)5 . .
5

( ), ,
( 1: 10441045).

240

..


: . , ( 4: 317); .
(: 628), ( 2002: 5) .
,
: . . , . , ( 1: 485), , . , (
); ( 2: 535) . , , , : . 1. , , . , ,
- , ; -
. 2. . , 90 , ( 1: 36)
.6 , ,
,
, , .
( , , , ,
, , ; ; .
[ ], [ ] ( 1: 247).
. , ,
. - ( 2012; 2008, 2008; 2005; 2003; 1995)7.
,
. ,
:
, 6

, , , . . : . , ; . , , , ;
, - - ( 1: 37).

. (Turaj 2008),
. , , , ,
() ( ).
.

241

. ,
, : , .
, ( 2003: 85).

, . , .
, .
: [ , ] ( 1: 66), . . , . ,
, . ,
, ,
,
.
(. - ,
9: 23), , , , , ,

. , ,
8; , . (
, , -
( 2003: 86);
, , , ,
, (.: 131) .9). ,
, , 10 . , ,
8
9

10

. . . , ; :
, ( 1: 45).
, . , . : (1: 148);
, ; , , ( ).
, , ,
(.; 2012: 259, 714).

242

..

.
:
[ ]
(: 628). ( )

( 1956/47: 163), , ( 2008: 535).
, ,
( , , , , , )
, , .
, . . ,
: . , [ , .
, ] ( 75). , .
,
; . , , , ( 13);
, (.; 2012: 158). ; (, , )
(. 2012: 181, 235.
,
,
.
,
, . , , ,
,
.
:
, , -

243
; 11 , , ,
12.
(. . )
. , ,
. , ,
, ,
, , ( . 2009).
,
.
, . , , ,
(
2008: 534). . . , ,
, : , ...
,
,
, (: 248).
, . ,
, . ,
13 . :
. i i , i i (: 132)
: . . , ( 2009). , :
: , , ; , :
11
12
13

. : , : -
-, ! ( 1: 237).
, . . , . .
, (
1864: 886).

244

..

, ; : ,
( 2002: 22, 64, 76).
,
, , ( ), (Maxim, Bryan 1994).

, , . , ,
, , , ,
, . ,
.
, ( 2008: 431432),
, , ( 2013: 6872).
: j
j j [
, ] ( 1892: 19).
:
, , (
41). ,
, . , , ( 2008: 42).
, ,
, , , ( 2003; , 2014:
283289).

... ( ), , 14. ,
.
, : , ,
( 1990: 47). , .:
[ ], , ( 2012: 96).
14

. . : , [ ,
] ( 1891/4: 249).

245
,
, , , , .
: ,
[ ,
] ( 7: 284).
,
, 15.
( 16) ,
, , . .: //. , ; . ,
, ( 2: 549).
, .
:
, , [ , ,
] ( 5: 255).
,
.
, .

. : , .
, , ,
, [
. ,
, , , , , ] (. . . , , 1997).
, , ,
. -

15

16

. , , , ,
( , , ..) ( 2008: 592593).
. : , ! , ! ( 1: 160); , , ? ,
( 1: 135).

246

..

,
:
, [
, ] ( 2; .
39; - 1999: 90; 2013: 85)17. (
),
, , . . ( . 2012: 196).

. 2014 ,
,
.
,
, , .
, ,
, . ,
, , , .
(. ) , , :
. ,
, , [
- , .
, , ,
] ( : 177, . 103).
:
, ,
[ , , ] ( 70).

: , , ,
. , [ () ] ( :
156).
.
17

. , , ( 2012: 194).

247

:
,
18 [ , , ] (: 246); ,
, [ ,
, ] ( ); ...
. , , ... [
. , , , ,
] ( : 247).
,
: ,
[
,
] ( 76).
, , , 19.
, , , .

,
( 77). , , , , .
, , ,
: , - , [
, ,
, ] ( 2013: 96).
,
, .
.. ,
,
.
; , 18

19

.
,
.

. ( 2003: 8687).

248

..

; ;
.
, , ;
, : ; . . ( 2012: 22, 144145, 558,
769).
, ( )
. , ,
;
( : 5253; 474, 607).
(
: 526). -: ,
, , , , , ,
. ( . 2012: 618624)
. , , ,
, .
- . , ( ), . , ,
.
(: 114).
, ( 2013: 219), (: 101).
, . , , , .
,
(). , . , ( 2002: 44).
i (,
, ). . -
(: 100, .).

.

249

, , , , . ( ), . (. .)
,
(. ) ( :
296, . 12).
,
, , , (. , ,
, , ), ,
. , ,
<>,
(: 31).
, ,
: , 96
. ... [ , 96 .
, ] (- 2003: 56).
, ,
.

. -, . . ,
,
. , , , .
, ,
(. , 21.01)20.
,
. -
( )
(), , ( 13),
. (. 2005).
,
. - 20

. ,
, ( 11).
( 1984: 49).

250

..

.
, (: 220).
,
21 (
. 2011). , . , , ,
( 2008: 593).
( ,
. .), . . ,
( 2004: 232).
, . , ( 75).
()
( 2004: 248)
.. ,
: . , .
, ( 9: 72) . . , . (),
(.
, .) ( 1990: 60).
, : ,
, [,
, ] ( 13) ( . 2004: 121128; 2009).
, , .
, . ( ), ,
, , ,
, ,
, -,
[ , , ]
21

, ,
. , , .
.

( 2002: 140141).

251

( 11).
. , .
: [ ] ( 2012: 54). . , ,
, (. ., 1996). ,
, . : , .
;
: ( 1: 12).
: , . - , :
, ,
( , 1: 512).
, ,
, .
[ ] ( 75).
,
: , , (: 237238), , ( 1: 18);
, ( 1: 17) .

. ( ) : , ,
, , , . ( 1: 1045)22.
, , ,
, , , , .
,
.
. :
22

, .
, , (), .
, ,
, . . : . , , ( 1: 81).

252

..

. . ( . 2012: 618).

-, -, -, ( ). , ,
,
, , , . ( . 1984:
4749; 2004: 102104).
. , ,
, , , ( 73).
,
( 2001: 597). , - ,
, .., (19061907/2223: 6).

, , , , . ,
.
, , , . , ,
, , ,
( 1; : 309; 2004: 87).
(: 359).
() , . ,
( 76).
. ,
.
. , , : ( , ) :
- , , ( 1: 264).
, ( 2012),
23:

23

(. 2011).

253

, , ( 1: 81). , , ( 2013:
257). ,
, ( : 123; . .
, 1984).
, : , ,
[, , ] ( 2002: 48). , , , ,
, . . , .:
[ ],
, [ , ]
( . 2012: 99); [ , ] (-,
2000: 362, 109); , , . : : .
, , ( );
, ; (), : ; , ,
; , , ( : 137).
: , [ ,
, , ] (: 239);
[ ] (: 240) .

. , ( 2007;
2014).
,
24. ,
.
, : , , ! 24

C , . : , .

254

..

. . (
- )25,
.

26; ,
.
, , , , ( ).

[ ], . ,
, , ( ), .

, , .
, , , , ,
,
. , , , -, - - ( 2008), ,
.


2002 ..
. - . ., 2002.
2005 . :
. ., 2005.
. . , 1962.
.1.
25

26

, ., , ( 3,
2005).
55 60 .

255

2012 .. , // / . . .. . ., 2012. . 190210.


, 2014 : / . . .. .. . ., 2014.
2013 . . . ,
2013.
. / . ..
, 2006.
/ . ... , 1968.
. , 1983. . 7.
2014 . // Colta. http://www.colta.ru/
articles/specials/5548.
. , 1973.
2008 . // :
/ . . . . , 2008. .592595.
-, 2000 - ., . , . , 2000.
2005 . //
. , 2005. . 7. . 7393.
. . . ,
19751978. . 16.
2012 .. :
. ., 2012.
.. .
.,1882. . 14.
. , .
, 1974.
/ . ., . . , 2012. . 1.
2004 .. // . / . . .. . ., 2004.
.3. . 282284.
2011 . // j / . . , 2012. . 6375 (
. . . 117).
2012 .. , // .
/ . . .. . ., 2012. . 5.
.157161.

256

..

1965 . . . , 1965.
. 2012 ., ., .,
., ., ., . .
, 2012.
2003 . // .
, 2003. 23. . 8396.
2002 .. . . . 19602000.
, 2002.
- 1999 . . , 1999.
2007 .. // . . . , 2007. . 1. . 7181.
. . , 1999.
2008 . . , 2008.
2009 . Mrior. . VERORE ( 25 2008 ). ., 2009.
/
. . , 1951. . 1.
2000 ..
: , - // . / . . .. , .. . ., 2000. . 299308.
1990 . . , 1990.
1892 .. . , 1892.
2011 .. . // . [. 11.] .
/ . . .. . ., 2011. . 121131.
1864 i , i /
. . ., 1864.
2005 .. // . ., 2005. 3. http://www.strana-oz.
ru/2005/3/obraz-starosti-v-russkoy-krestyanskoy-kulture.
2004 ..
. ., 2004.
2002 . . . , 2002.
i. ii. i / . . .. i. i, 1986.
2003 .
// . , 2003.
.63. . 217236.
.
. . .

257

- . .; , 1980.
.
. , 1994.
2001 .
. XIIXX / . . .. . ., 2001.
. , . , 2002.
, . ,
1889. . 1.
1984 .
( -, - - - ) // .
, 1984. 1. . 4552.
1995 . // . / . .. . ., 1995. . 1. . 4143.
2008 .. // . / . . , . . , 2008.
.2. . 445457.
2009 ..
//
/ . . .. . ., 2009. . 225244.
2013 .
: . , 2013.
1972 ..
/ . .. . , 1972.
. .
, 1993.
. , 1999. . 12.
- 2003 - . . , 2003.
2008 .. .
. ., 2008.
. , 1974. . 12.
. 2012 ., ., .
- : . , 2012.
2008 . () // :
/ . . . . , 2008. .534535.
2008 . () // : / . . . . , 2008.
.535537.
2002 .. : . i, 2002.
/ . . .. .
, 19811991. . 110.

258

..

Maxim, Bryan 1994 Maxim J., Bryan K. Language and the Elderly. London, 1994.
Turaj 2008 Turaj T. Growing old, being old, conceptions (inner and outer
viewpoints) behind the notions of old, elderly // Actae Ethnografica Hungarica. An
International Journal of Ethnography. Szeged, 2008. Vol. 53. 2. P. 343359.

.. ()

, ,
,
. , , ,
. ( ) . ,
( ) , , , . ,
, ,
.
,
, ( 2009: 94).
,
, ,
. ,
. :
? .
, ;
, .
,
( 1964: 8283).
, ,
, ,
, , .

260

..

. ,
;
, , . ,
,
, .
,
,
.
, .
, , , , .
,
-, , - .

, ,
.

.
-
.
., .


..

, , ,
. , , , -

261


( 2004: 143), , . , , , .
, ,
, , , ,
, (modus deficiens),
, . ,

. ,
( 2004: 144145).
, .., , , ,

, , , .
, ()
, ,
, ,
( 2004).

( ) ,
, , . .
..
, , ,
(
2010: 98).
. ,
,

262

..

, , , , .. (, 1995: 225).
-
. . , , , ( ), , , ,
.
: , (Marczewska 2012: 112).
, ,
, .

, .
, , ,
. , ,
.
? ,
.

,
, , . , .
.
, (
) , : (.); (.); . . , ,
. - : . ;
, : . , ; . ( 2008: 325).
[ ?]
. , ,
( 2006: 167).

263

,
, (, ., .).
, ,
. XIX . Roa u kunaho czaawika je,
al u tah an wychodzi na wierch, chto jej razhniewi (Federowski 1897: 218);
,
, , ( 1897: 42). . :
, . .
<>
,
( 1915: 14).
,
. . ,
, ,
. . ,
. . . ,
, . , , ,
. . ,
, 1;
[ ?] . .
. . 2.

, , :
, , ,
. , 3.
1

2
3

. 2011 . . -
. . , 1946 .., . , 1927 .. (
). .
. 2009 . . - . .. , 1916 ..
. 2010 . . - . .. , 1932 ..

264

..
. , ,
, , , 4.

, :
? , . . , .
, , 5;
, , , . - .
. . [ ?]
, 6.

() ,
,
, / :
, , , ,
, , , , ,
, ( 1992: 244).

,
: , ,
, 7.
,
(., : , , ,
, , , 8), , :

4
5
6
7
8

. 2009 . . - . .., 1916 ..


. 2010 . . - . .. , 1939 ..
. 2011 . . - . .. ,
1933 ..
. 1999 . . - . .. , 1935 ..
. 1993 . . - . ..
, 1914 ..

265

. . : -,
, , , . ,
, ,
, 9.

.
, , ,
. :
, . ! ,
. , .
( ) . .
: --! .
! , , . , ! ( 2006: 165).

( , ), ,
.
- 10.

: : , ,
; ,
, ( 1992: 231, 236), : , , , ,
11, 12.
: , , -

9
10
11
12

. 2010 . . - . .. ,
1929 ..
. 2009: 174179.
. 1992 . . . - .
.., 1924 .., - . ().
- . 2010:
502509.

266

..

, .
, , ,
, , , , ( 1994: 468). ,
, /

.
, , .
//13, ,
, , , . . 14.
, :
, , ,
, , (
. ..), . : ,
, . [ ?] ,
. . , 15.

. ,
, ,
- . , ,
.
, , .
. , , .
. . , ,
16.
13

14
15
16

,
.
. ( 2007).
. 2006 . . - . .. ,
1930 ..
. 2009 . . - . .. , 1925 ..
. 2011 . . - . ..
, 1931 ..

267

(),
/,
,
.
, , . ,

, ,
, . ,
, . [ ,
?] , 17.

, , 18.
, , :
[ , ?] .
. .
, 19.


/ .
,
, (Grabner 1962: 240),

(Handwrterbuch 9: 846). ,
, :
.
40 , . , ,
17
18

19

. 2007 . . . . -
. .. , 1937 ..
,
(, (), ;
, , )
(, (), / ,
, , ).
. 2011 . . - . ..
, 1937 ..

268

..
. , ( ); , , ,
, , ,
( 1912: 232).

, - ,
,
(Biegeleisen 1929: 92). , , .
,
. , . : . Botjan pa je zdaj svoj tovor odloil in se dral, kot bi mu rvi
iz nosa lezli [ ,
]; . tirer les vers du nez quelguun [
-] (Keber 1998: 12); . wcgac kmus robaki
z nosa [ - ] (Treder 1997: 138); . einen
Wurm im Kopf haben [ , . . ]; .
imati crva u glavi [ ] (Keber 2: 13); . chrobak v
hlavy; nasadit hrobka do hlavy [ ; ]
(Opalkov 2002: 96).

.
,
20.
, , ,
,
- . / ,
-/-/
.
, , ,
. 20

, ,
(. Spittal 1938: 130); , . ,
. , ( 1992: 84).

269

/.
, ,
. ,
, , , <...>
, , ?
, , : .
?
.
, :
, , !
, , :
, !
, . <...>
( 1891:231).

-, ,
, . , ( ), , , .. ,
, , .


,
, .
,
.
.
, ,
, ,
( 2011: 14). , ( ),
, . -

270

..

, ,
, ,
( 2004: 220221, . 2004: 110111).

. , , ,

, ,
.
,
. - -: , , ,
, -
/ 21.
, , , . ,
,
/ ( ).
, ..
() . , ,
., , . <>
, (
2009: 409410).
, , / ,
, .
, , ,
( 2000: 81).
.

21

. 2007.

271



- ,
, /
. , , ,
.

.
, ,
.

. -, , .

, , .
, ,
, .
-
, , , , .

. , ,
. , ,
/ , ( , , ..). , ,
: ,
.., <...>
( 1993: 187). - : , .
, .
, ,
.

272

..

, . , . -
, .

, ,
. ,
,

,

. , , .



().
2010 ..
. . ., 2010.
, 1995 .., .. //
. / . .. . ., 1995. . 1. . 225227.
2000 ..
. ., 2000.
2004 .. : . ., 2004.
1993 .. . - . ., 1993.
2009 .. : , , .
, 2009.
1912 . . , 1912.
( . . 3132. . 131424.)
1891 ..
. ., 1891. . 1.
1992 / ., . , . . .
... , 1992.
1994 .. // / . . ... ., 1994. . 1. . 468470.

273

2009 / .
.. , .. , .. , .. . , 2009.
2009 .. : ( ) //
. . . . 2009. .
2. . 85111.
2011 .
// . 2011.
20 (235). . . . 56. . 112117.
2007 : -
/ ., . . ... , 2007.
1897 ..
, , .
., 1897.
2004 .. . 2-
., . . ., 2004.
().
2006 . . 1.
. 2 . / . .. , ... ,
2006. . 2.
2007 .
j // j
. . L. , 2007. . 698714.
1915 ..
. , 1915.
1992 / . ... , 1992.
2008 .. .
. ., 2008.
1964 .. .
.,1964. . 12.
Biegeleisen 1929 Biegeleisen H. Lecznictwo ludu polskiego. Krakw, 1929.
Federowski 1897 Federowski M. Lud Biaoruski na Rusi Litewskiej. Materiay
do etnografii sowiaskiej zgromadzone w latach 18771905. . 1: Wiara, wierzenia i
przesdy ludu z okolic Wokowyska, Sonima, Lidy i Sokki. Krakw, 1897.
Grabner 1962 Grabner E. Der Wurm als Krankheitsvorstellung. Sddeutsche und Sdosteuropische Beitrge zur allgemeinen Volksmedizin // Zeitschrift
fr deutsche Philologie. 1962. T. 81. S. 224240.
Handwrterbuch Handwrterbuch des deutschen Aberglaubens. Bd. 110 /
Hrsg. von E. Hoffmann-Krayer, H. Bchtold-Stubli. Berlin und Leipzig, 19271942.
Keber 1998 Keber J. ivali v prispodobach. Celje, 1998. T. 2.
Marczewska 2012 Marczewska M. Ja ci zamawiam, ja ci wypdzam...:
choroba: studium jzykowo-kulturowe. Kielce,2012.

274

..

Opalkov 2002 Opalkov J. Symbol vo frazmovom znaku z ruskoslovenskho komparatvneho hadiska. Preov, 2002.
Spittal 1938 Spittal S. Lecznictwo ludowe w Zaocach i okolicy // Rocznik
Podolski. Tarnopol, 1938. T. 1. S. 62225.
Treder 1997 Treder J. Frazeologia kaszubska a grnouycka // Obraz jzykowy sowiaskiego Pomorza i uyc. Warszawa, 1997. S. 132147.

15-017/2 4
2015 . - :

.. ()

1
: , (, )
, , ()
, , (), ; ( 1998: 170174)2.
,
, ( ),
. :

;
,
3.
( XV .): ()() i, ,
i. i , , ()() . .
(. 2010: 1718).
XVII . (
2010: 1921)
, :
1
2

. : 2000: 7588.
, 1699 .,
, , : ( 2000: 355, . . 421). ,
( ) .
.: 1994: 99170; 2000: 111112; 2003.

276

..

, i, : i i
, ei i ei
i epoi ( . ..; . 2005:
228229)4.
, ,
XV XVI 5. ,
(1487 .) , (), ,
(: 309312)6. ,
- 7.
.
( ) ,
(: 311)8.
, 7000
, 1492 . .
. , XV .
( ) ( 2010), 7000,
, 3761 ( . ,
1988). (
), ,
( ,
)
(. 2003: 188; , 1988).
1488 . . 4
5

6
7
8

. 1987; .
1994: 102.
. . , ( 2001: 434435).
. , 2008: 170174.

XVIII ., . 2000; 2003.
, , I
1699 ., ( 2004: 40).

277

, . , , ,
<> ,
! (: 312313)9. .
, ,
, , , .
(: 313). . , par exellence 10,
(.
1993: 6465; 2014); , , ,
( ) 20 ( 2006: 597; . Kivelson 1997).
,
XVIII . ( ), , (. 2003: 263264).
, ,
, ; XVIII . XI :
,
9

10

. ( 2001: 323). , , () ( ), : ,
( 2004: 35):
(. 2006: 97). : II , ,
- (
2003: 153; , ,
: 627, 655).
. XIV . : () .
( 2: 300).
:
XVIII . , , ( 1994: 247).

278

..

,
,
(?) , , ,
, ( 1913: 115).
, ,
, ,
, .. ( 1913: 114; . 2005: 203204). (1551)
: ,
, , , , i, , ,
, , 11 , () , ()
( 2000: 312313)12.
XV .
; ,
(
). ,
, -
(, 2008: 172 .); , (. : 113116,
152 .; 11

12

. (
) 1908: 4. ( .
: 427430; . 2006: 3638)
, ( 2006: 117).
, (
)
, (. 2001:
294 .; , ,
: 141, 147, 155, 240, 520).
,
, ;
XVI XVII . ( 2007), ,
(?) , (
2014: 169172).

279

.. . 588; . Thomas 1991: 521 ff.), . ,



1728 . ( 2000: 361). , 1715 ., ,
(. . .) . ..
( 2004: 50, . 19) XV . .. ,
, . ,
, , ( 2012: 270);
. , 13

( 2008).

. () :
,
(. 2005: 161; 2006: 191).
, , 14. - ,
15 , ,
; ,
13

14

15

, (: 472),
, .. ( 2012: 424); , , .
IV .
, :
! ( 2002: 98).
. -
(, 2002: 531). , , , ( 2004).
., , (X .).

280

..

(
, . 2003: 221).
, , , ,

:
. 1490 . ,
, , , ,
(: 380).
;
( )
- :
, (:
123).
:
,
. , ,
, , : , (: 469470).
, ( ,
) () :
,
( : 636639).

:
1490 ., ( 20 !) :
- 1470 .; , (: 375).
() ( : 97).
, , , , (. 2003: 206 ., 221). ,
()

281

( 2000: 421)16: (.
). , ,
() . , . ,
XV . (
, ), XVII . ,

( 1994: 9093)17, , <> (
: 263).
,
, , , ,
. , ,
, .
: , , ,
, (. 1991: 323; 2000: 149167)18. , ,

( ) ( ,
. 2009); , , - ( ) , (. ,
2008: 451537).

16
17

18

(.
, , 2000: 164).
( 2004: 84; : 262263).
- XVII .
, , . 1996: 475 .

282

..

/ . .. . .; ., 1955.
.., .. . XIV XVI . .; ., 1955.
2012 ..
XIV XVI . ., 2012.
2004 .. . // . ., 2004. . 11:
. . 171183.
2009 .. // XXI. 2009. 3. . 132145.
, 2008 .., ..
. ., 2008.
2007 . : .
., 2007.
1998 .. . . ., 1998.
1913 ..
. ., 1913. . 2.
1994 .. , .
. / . . .. . ., 1994.
2000 .. : . ., 2000.
1996 .. XVII // . . 3
(XVII XVIII ). ., 1996.
2004 .. .
., 2004.
1991 .. . .,
1991.
2008 . ,
// AB IMPERIO. 2008. 3. . 97130.
, 2002 .., .. // XVIIXVIII / .
. .. , .. . ., 2002. . 521632.
:
/ . . . ., 2004.
2000 .. . 17001741 .
., 2000.
2005 .. /
.. , .. .. . ., 2005.

283

2002 ..
XVI . ., 2002.
, 1988 .., .. // . .,
1988. . 5175.
2006 .. / . . . ., 2006.
2001 . . . ., 2001.
. ., 1881. . 6.
XIXIV . ., 1989. . 2.
: XIV XVI . ., 1989. . 2. .
2003 .. . . . ., 2003.
1908 .. . IV.
. ., 1908 ( . . 171).
2010 .
// . .; ,
2010. . 1. . 367396.
2004 / . , .. . ., 2004.
1987 .. : . , 1987.
2010 XVII
XVIII . / . .. . ., 2010.
1994 .. . ., 1994. . 1. . .
1993 ..
//
. ., 1993. . 46. . 5372.
2003 ..
XV XVI . // .
., 2003. . 9 (19). . 179196.
2014 .. 1689 .:
// :
/ . .. .. . ., 2014.
. 3. . 114182.
2014 .. : XI
XVI . // . ., 2010. . 14. . 209226.

284

..

Kivelson 1997 Kivelson V. Political Sorcery in Sixteenth-Century Muscovy// Culture and Identity in Muscovy, 13591584. Moscow, 1997. P. 267283.
Thomas 1991 Thomas K. Religion and Decline of Magic. London, 1991.

: -
, ,
2015 .

.. ()

, , .
(
, , , ,
. . .),
, , .

- ,
19992014 .
( 19201940 . ), . . , ,
, .

, ,

. , :
,
,
1.
1

.. (1922 . ., . -
.) ( , ),
,
, . . (. 2008: 151154).

286

..

, Slavia Orthodoxa Slavia Romana ( 2013: 163),


.
, , , , ,

(, , 2007: 339; , ,
2008: 269281; 2010: 7476).
, , , ,
.
, , :
, .
- - . , , , 2.
, . . , , , ,
. , <>
, , ,
. : , 3
, ,
. . , ,
, . : ,
, , , . :
, , 4

3
4

.. , ,
.. , ,
- .
. .. (, , ) 2011 . .. , 1924 .., ., 4 ., .
- .
. 2011 . .. , 1938 .., . . -,
. - .
. .. .. 2003 . . . , 1939 . ., 4.,
. - .

287

,
(
2010: 130140; 2004: 758761; 2006: 395399; 2009:
412416; 2011: 416420; 2013: 574580).
, , ,
.
: ,
. . , 5.
, . , . .
, . : , , , , .
. <>
. 6.


, .
. :
, , ...
, ,
, . . ,
, <>. <...> ,
, . , ,
7.
,
, : , ! ,
, ! , . , <> ,

5
6
7

. .. , .. , .. 2003 . .. ,
1933 . ., ., . - .
. .. .. 1999 . . , 1913 .., .,
. - .
. .. .. 2001 . .. , 1919 .., .,
3 ., . - .

288

..
. , , , ,
, , , 8.
. , , , . , .
. , 9.

- , ( 2006: 405412; 2009: 445446,


452457; 2011: 454457; 2013: 614627). , :
, !10
, , :
, , , ,
. 11.

,
:
, . . . 12.

:
<> ,
, ,
, .
13.
8
9
10
11
12
13

. 1999 . .. , 1923 .., ., .


- .
. .. .. 2000 . .. , 1935 ..,
., . - .
. 2000 . . , 1941 .., ., . - .
. 1999 . .. , 1923 .., ., .
- .
. .. .. 2007 . .. , 1927 . .,
., 4 ., . - .
. .. .. 2001 . .. , 1940 ..,
., . - .

289

-
,
750 ( 2004: 758; 2006: 383),
, ( 2009: 439440).
, ( 16: 1931),
( 19: 1630), , , ( ).
, , .
. . :
, , , , . ,
: , ,
. , - . . . , -. . , .
, 14.
15.
, , .
. .
. : , .
. , ! , , !
. - .
, , , , . , . :
. 16.

.
14
15
16

, , .
. .. .. 2006 . .. , 1928 .., .,
. - .
. 2009 . .. , 1926 .., ., . (
) ( ),
. .

290

..
-, . ,
. , , , ,
, -17.
, . .
, , .
. , 18.

:
, (. 21: 116; 11: 110; 19: 2844),
, .
,
, ,
,
.
, , , , , .
[ , ,
?] , , .
. .
! ?
. . , -
. . [
?] . . [ ?]
. --. . ,
. ,
. , , . - . :
. ,
. .
17
18

. .. .. 2001 . .. , 1931 ..,


., . - .
. .. .. 2004 . .. , 1932 . .,
., . - .

291

<>
. , . .
.
. : , . . , .
, .
, , .
[ ?] ...19


. , ,
:
, [] , ,
. .
? . , ,
. . ,
, ,
, . ,
, . . ,
20.

,
, , , , ,
, , ,
.

. , .
? , .
. -, 21.

19

20
21

. 2009 . .. , 1926 .., ., . (


) ( ),
. .
. 2007 . .. , 1935 . ., ., . - .
. .. .. 2006 . .. , 1924 .., .,
. - .

292

..

, . ,
. , : ,
, 22.

.
- :
? . ?
? ! . , .
, .
, , . . : ,
. ,
. <> ,
, . -
: ! ! ! , , , . .
, , .
, . : ?
, ! 23.
, ...
, . < >, , ,
. , ! , , ,
. .
! , , .
24.


( 22: 119).

22
23

24

. .. 2000 . . , 1921 .., ., .


- .
. 2009 . .. , 1926 .., ., . (
) ( ),
. .
. 2003 . .. , 1938 .., ., . -
- .

293

, , . ,
: :
, , . ,
( 22: 13).

, , . ,
: ,
( , , ,
, , ,
..), ,
, , , , .
, ( , ) , , , , , :
: , . . .
[ , , , :]
, . .
, . ?
. ? , , 25

,
, - .
, -
, , ..
,
. , .
. [?] 26.
25
26

. 2005 . .. , 1928 .., ., . - .


. 2004 . .. , 1931 .., ., . , .
- .

294

..
[ ?] , ,
, , ,
, , .
. . 27.


:
, : ,
, 28.
-
, , , :
, ...
, , . , , ,
. 29.

, ,
, .
, :
, . . , .
, , , . ,
<> . ,
, 30.

, , , ,
.
,
, . . <
?> , . . .
27
28
29
30

. 2012 . .. , 1935 . ., ., 5 ., .
- .
. .. 2000 . . , 1921 .., ., .
- .
. .. .. 2006 . .. , 1922 .., .,
4., . - .
. 2003 . .. , 1928 . ., ., . -
.

295

,
. . .
! .
31.
, . , . . <>
. , ,
, , , , , .
, ,
. , 32.

, ,
( ),
:
, ?
. : , ... ... , 33.
, . <> ,
<> , , , , .
. . . ,
, , .
. . < ,
? ?>
, , , .
!34
31
32
33

34

. .. .. 2002 . .. , 1925 ..,


., ( . ) - .
. .. .. 2007 . .. , 1927 . .,
., . - .
. 2000 . .. , 1920 .., ., . -
. ( 20)
, , ,
( 8: 6).
. 2004 . .. , 1923 .., 4 ., ., . - .

296

..

, , , ( , ..).
,
, .
( 2010:
130131).
. , , , ( 24; 13; 21). ,
, ,
, , ,
, , ,
.
,
- :
. ,
. .
. , , ,
, , .
. , , .
, , .
,
, . . . , , .
. , , : !
. , .
. : , ,
. , , , -
-, . .
. ...35

( 2: 816)
, , ( 751 *), -
.
35

. 2011 . .. , 1924 .., ., 4 ., .


- .

297


.
( 4: 111; 1: 1213; 4: 113):
.
, . : ,
, . ,
: , .
, : ,
. ,
, , , . :
, . , .
, , :
, , .
: , , ! ,
. !
, , . , , ,
36.

,
, :
! .
, ,
. . ,
. <?> . . -
. <> .
, <> .
, , .
, 37.

36
37

. 1999 . .. , 1923 .., ., .


- .
. 2009 . .. , 1926 .., ., . (
) ( ),
. .

298

..


:
, . <>
, . . , , ,
, . : .
, . . .
, 38

, . ,
, , , ,
, -
.
-
. , ,
, ,
.
[ ], ,
, . [ , ,
?] , . : ,
, , . :
. , , - . , ,
. ,
. 39.
, ,
: , <> , .
. [ ?] : ,
40.

38
39
40

. .. .. 2012 . .. , 1935 .., .,


. - .
. 2003 . .. , 1926 . ., ., . -
.
. 2006 . .. , 1925 . ., ., . - .

299

, . , ... .
. , , ,
.... , ,
, , . , , , . 41.

: , , .
, , , , , , ; , ,
, . ,
, , . ,
; , , , (1 3: 1116). :
, , , .
, .
, , ,
.
, ? ,
, , . , <>
, , . .
, ? ,
, , , ,
: ? , .
! ,
, ... ?42
[ , ?] ! ,
, ! .
, . , .
, , . 43.

41
42
43

. 2000 . .. , 1922 . ., ., . -
.
. .. .. 2002 . .. , 1914 .., .,
. - .
. 2000 . . , 1915 .., ., . - .

300

..
[ , ?] . [ ?] , , ,
. [ ?] ,
, . , . , . .
44.

. - ( )
,
, , .. ( XV .) ( 2005: 167189),
XVIXVII ., .. ( 1871).

,
( 2005: 167).
, : ,
, , , . ,
( 2005: 171).
45, ,
.. ( 1871: 169170).

, . , ,
, , , ,
, , ,
. ,
( 2004: 775777; 2006: 458462; 2009:
44
45

. .. .. 2002 . .. , 1931 .., .,


. - .
.

301

508510; 2011: 504510; 2013: 696698) ,


- , , .


, , i 2007 .., ..,
.. (
. .) // . , 2007. . 14. . 339.
, , 2008 .., .., ..
: // Etnolingwistyka.
Lublin, 2008. T. 20: Problemy jzyka i kultury. S. 269281.
2013 .
( ) // . . . , 2014. . 1. . 162185.
2010 / . , . . .. . , 2010.
2010 ..

// : , , : V - (, 2930 2010 .). , 2010. .7476.
2008 .. . , 2008.
2005 .
, [] , , . .,
. .
, .
. ,
1582// . , 2005. . 12. . 169189.
1871 .. XVIXVII . ., 1871.
2005 .
// . , 2005. . 12. . 167168.
2004 . , 2004.
. 2. .
2006 . , 2006.
. 3. . . 2.
2009 . , 2009.

302

..

. 4. . . 2.
2011 . , 2011.
. 5. . . 2.
2013 . , 2013.
. 6. . . 2.

15-017/2 4
2015 . - :

.. ()

, ( 2005; , 2008; 2009; 2011; 2012; 2013;


Belova 2013; 2015; , ).
, , ,
,
, .


(
)
. , , , (, , )
, , , ,
- (, , , , , , ) (. 2012).
, , ,
- , ..
, (, -, -, ,
).

-
,
() (

304

..

. 2005: 7680; Belova 2013: 4547; 2015). . ,


, (to
my ludzie) , ; ,
, (Zowczak 2000: 294).
: , (.. , .
32), ,
; , , , niedowiarki
,
(Kolberg DW 7: 16).
,
,
, , , .
. .
, 30 . . . . , ,
. (.. , 1929 .., .
., 2008, . . , . , . ).
I i: i, i ii
i i i i i i . , i
i i, i i i. , i
i i ( - .; 6/2: 560).
[ ?] ?
, , ,
! ! . [!],
, , .
. -. ,
, , , , , ,
. [] (..
, 1922 .., . , 2011, . . , . ).
[ ?]
, . , , , , , .

305

. ,
, , . , ,
, , , ,
, , , ,
! , , .
, .
. ,
, . ! (.. (), 1927 .., . - - ., 2009, . . , . , . ).


, , , :
[ , , ,
?] . , , ,
, ? (.. , 1929 .., . - ., 2009, . . , . ).

, ,
,
: -, -
, ; , ,
, ;
, , , , , : ,
, ? (.. , 1930 .., . ., 2014, . . , . ).
, .
<> , , , , . , , . , , ,
, ,
. , , , ,
, , .

306

..
, , .
, , , , ,
(.. , 1918 .., . ., 2009, . . , . , . ).



,
, ( 2015),
,
,
( 2005: 131 .; 2007; 2009; 2007; , 2009; , 2011).
, ,
,
, , ,
.
, . ,
- [ ] [ ] ,
[ ], .
: , , .
. , -, .
, . [ , ],
. : , ?
, . ? ( ,
!). . ,
. , . -,
[ ] . : ,
? , ! : ,
! , !
(., 1953 .., . , 2011, . . ).
[ , , ?]
, , . , , -

307

, , , .
,<> . , ,
, , ,
. , ?
[ ] (.., 1928 .., .
., 2007, . . , . , . , . ).
[ -?] , .
, , ,
[ ]: , , 12 , , 12 ,
, .
[] , , (..
(), 1929 .., . ., 2014, . ., . ).

,
( )
. -
. XX . , ,
( . 2005: 199202; 2012: 201205;
2012), , -

:
[ ?] ?
! , , , ? [
?] ? ! [ ( )
( )?] , , [ ] . , . ? , ,
(.. , 1941 .., . - - ., 2009, . . , . ).

:
[ ?] ?
. .
, (.. , 1932 .., .
., 2014, . . , . ).

308

..

XX ., , , . , 1924 . , -,
, , , ( 2006: 270).
, , ,
, ,
-:
[ ] . .
. .
, : , , .
, . . !
. , ,
. , 16 , ,
. [ - ?] , : ,
, (..,
1932 .., . ., 2014, . . , .).

,
( ,
- , , ,
-):
[, , .
.] ,
[.. ], : ,
? : , . .
, , , , .
, . , .
. , ,
, [] . ! . , [], [ ?] ! ,
?! . ,
(.., 1932 .., . ., 2014, . . , . ).

309

XX .

( , ,

, . Altshuler 2002; 2012; 2010).
() ,
(
, ,
, ,
, . 2015).
, , , , , , ,
! , ,
, , .
. , , ,
, ,
- , .
:
-. , . ,
, : , , , , , (.. , 1932 .., .
., 2014, . . , . ).

,
- (.
2007). :
, , , ,
, , , ,
(. -
., , 1982);
(. - ., , 1982).

310

..

,
, ,
(, .), 2013
2014 .
. :
, , , , () . ,
, .
. (.., . 1967 .., .
.; . ., 2014, . . , . , . ).

- .
( ):
, .
,
: , [ ] [ ]. .
. . , , , ... .
, -, , , , ? ,
, : , ,
, , , , . ,
. , , , ,
, , , , ,
, . . , ,
? , .
, , , [] . , ,
, , ,
, , , , , ,
. , , ,
[ ] . ? , , ,
, (.. , 1932
.., . ., 2014, . . , . ).

311

,
,
40- . , , , .
, , ,
40 . , .
, , :
, , , , , . ,
? , . : . -
?! , . ,
<> ,
, , , <> ,
(.., 1932 .., . ., 2014, . . , . ).
[ ?] :
, ,
, , , .
, , , , , ,
, , ,
, . , ,
, , . , - ---! , ?
, , [
], , , , ,
: . . , - ?! <> , []
(.. , 1932 .., . ., 2014,
. . , . ).


(), , . , 40- -.
, ( ,
), ,
( , ) (. , 1935 .., . ;
., , 2014, . . ).

312

..



( 2015). ,
.


(. .. : 2013: 1423); , .
XIXXX . . , . :

1839 , 1855 . . , , , -, - !.
, , , : , ! ..
-, , -,
( 1902: 8687).

, , . ,
, , .
, , , .
, , , (- - , , -
.: 2013). , , ,
-; (.. , 1925 ..,
. ; . , , 2014, . .).

313

, , ,
, . . , . ,
:
[:] ... <> : . [:]
-! - ? [:] , . <>
. ,
, . [:] , (.. (),
1915 .., .. (), 1952 .., . (), . - - ., 2009, . . , . ).


, , , ,
(.. , 1918 .., .
., 2009, . . , . , . ).
, .
, . ;

<>, , , - ,
. , , , , -
. : , ,
(.. ); , , . , , , , ( 1893: 445446).

, , , . ,
: i ! ,
, (Federowski 1897: 237).

314

..

,
, ,
,
, - (, -) - (
. 2005: 131133). , 1929 ..,
, , ,
.
, .
, ?
, , , . , ,
. , , (
), , , ,
( ), , . ,
: , , . , , (.: , ! [,
! ] /
[ ]).
. ,
. [.] , :
, , ,
. , ,
. , .
, , . ,
, . ,
, , . (.. (), 1929 .., .
., 2014, . . , . ).

,
, , - (, ?).
, , , .
; ,
, :
. , . , .
. . . -

315

. ? .
?! . . ,
. . . ,
. . . <>
, , ,
. . ,
. . , , . . , .
: , ? ,
, . ! : ,
? : , ! [ ?] ,
. , .
. . : , , ( ),
, , ,
(.. (), 1929 .., . .,
2014, . . , . ).



, .
,
-
. ( ) -,
.
, . .. ,
, ,
, .
. . . <> , ,
, . [ ?] ,
. (..,
1923 ..; . , 2007, . . , . ).
? ,
. , , .
. ,
. , ... -

316

..
- , ,
. . , .
. ,
[]. -
. . ,
(.., 1923 ..; . , 2008, . . , . , . ).
, . .
. . . ,
, . , 12 .
, 10
<> [
?] , , , . . ,
. . , , , ,
. [ , ?
?] . (.. , 1923 ..; . , 2009, . . , . ).

-
,
. .
(, , , ):
i . , , i ii (
- .; : 91).
-, ,
. ,
, -, -, ,
(. 8: 924), -, ,
: . ,
(. ., . 18), (. ., . 19),
( , . 41), (. ., . 27; , . 35, 45), (. ., . 26, 29), ,
.. ( , . 11, 14, 16, 33). ,
() , ,
, , ,

317

., - ( ) (: 345, 346, 350, 365, 367, 374),


.

. ,
, , , ..
. , ,
,
, . .
. , , , ... , , , . , <>
, , ,
, , , ,
. : -,
, ,
, . , , , ,
, , ,
, , , , . . ? ,
. , , ,
.
. , . , ,
, , .
, ,
- .
, ! -, .
. , , , . , ? ,
, , , : ,
, . . , , , , ,
,
. -...
, , . -

318

..
, . , ,
, , ,
. , , , . ---... , , ,
<>
[ ,
.] . , . [ ?] ... . , -,
, , ? [ ().]
, , ,
, . , , .
. .
- ? , , , . ,
. , ,
. , . : , , , ,
, , . ,
, -, ? ,
, . , , ,
, . --, ,
, , ,
, . ,
- , , -
-- , , -. , ,
: ,
, , , .
, . .
, ,
, , , ,
. , (
, , , ): ,
, ,
. . , 13 , , ,
. , , -, -
. , , ,
. , , , . , .
. ? ,
, , ,

319

, , , , . , ,
, ,
(.. , 1918 .., . ., 2009, . ., . , . ).
! <> , ,
- , , :
, . ,
-, , ! , ,
- , . ,
. . , ,
! .
, , . , , . [ ?] . , - . , , , -, , . , . : ,
, .
. ,
, , , ,
. . , , . ,
, ,
, ,
. ! ,
, , , ,
. ? ? , ,
, , (
?) ,
! , .
, , <>
! . , , ,
, , ,
. , , ! (.. , 1928 ..; . ., 2007, . .
, . , . , . ).

,

,
( . , 2003; 2005; 2008:

320

..

429439).
, , ( 8: 3032, 5: 1113, 8:
3233), . ( )
, .
[ ?] [:] , . [:] , !
. [?], (.. (), 1927
.. (); .. , 1961 .. (), . -
- ., 2009, . . , . , . ).
, , , , ,
. , ,
. ,
. .
, , ( - .; : 111).
, [.. ]
, . ,
: , ,
, , , ,
, , , , . : ?
, , ! [ ?]
, , , ,
(., 1921 .., . - .,
2009, . . , . ).

, . /
() ,
( , , ).
[:] , , , - , [ ?] []:
( 1925 ..; , 1921 .., .
- ., 2009, . . , . ).

321

, - .
, , ,
, , . ,
, , ,
, <> .
, .
, . [ ?] ,
, . [ ?] ,
, . , , .
. , . , , , . ,
[, - ?] . [ ?]
- ,
. , ,
... <> <> , ,
, . [], ,
. <> [, ?] c .
, . <> ,
. , . <>
, <> , . ,
. [ ?] , , <> , , .
(.. , 1929 .., . -
., 2013, . . , . ).
, , .
, ,
. . ( - .; : 113).

, : , , ,
. ,
, :
, ,
... . . ,
. , . .
. <...> , ,
. . ( - .; : 112).

322

..

,
.
, , , . . :
,
, ( ., 1902: 289290). .
:
. ,
. . . .
:
, . <>
? , ,
, . ,
. !
, , . <> ,
, , ( - .,
6/2: 699).

- , , ,

.
, ,
.


, 2009 ., . : ( ) // . 2009. 11 Online (http://anthropologie.
kunstkamera.ru/files/pdf/011online/11_online_04_kaspina-amosova.pdf).
2005 .. . ., 2005.
2007 .
// / . . .. . ., 2007. C. 110136.

323

2007 .. ( ,
) // - (
XXXXI .) / . .. . ., 2007. . 227242.
2009 .. -
// . 2009. 6. . 2937.
2011 . . , - ( ) // . .; ,
2011. 14 (32). . 121139.
2012 . , //
/ . . .. . ., 2012. . 190210.
2012 .. // . / . . .. . ., 2012.
. 5. . 462466.
2013 ..
( ) //
. ( :
, 1) / . . .. . ., 2013. . 9199.
2015 .
( ) // : . , 2015 ( ).
, .. :
// / . ..
. . ( ).
, 2003 .., .. // . - . ., 2003.
. 23. . 275282.
, 2005 ., . // Etnolingwistyka / Pod red. J. Bartmiskiego. Lublin,
2005. Vol. 16. S. 257268.
, 2008 .., ..
. .; , 2008.
/ . , . .. . , 2010.
2006 . : 19171941. ., 2006.
2012 . ( ) //

324

..

/ . . ... ., 2012. . 179189.


, 2011 ., . -
//
/ .
. .. . ., 2011. . 273282.
/ . .. .
., 1998.
2010 . : // . 2010. 13 Online. . 3954 (http://anthropologie.kunstkamera.ru/
files/pdf/013online/13_online_kaspina.pdf).
2007 . // / . . .. . ., 2007. . 137145.
2013 .. ( ). ., 2013.
().
6/2 / I i .
.. . . 6. . 2. i .
i, 2013.
1893 ..
- . ., 1893. . 2.
1902 ..
- . ., 1902. . 3.
Altshuler 2002 Altshuler M. Jewish Burial Rites and Cemeteries in the USSR
in the Interwar Period // Jews in Eastern Europe. 2002. No 12 (4748). P. 85104.
Belova 2013 Belova O. The Choice of Faith in Eastern European Folklore/
Leszek Supecki and Rudolf Simek (eds.) // Studia Medievalia Septentrionalia.
Vol. 23: Conversions: Looking for Ideological Change in the Early Middle Ages.
Vienna, 2013. S. 4152.
Federowski 1897 Federowski M. Lud Biaoruski na Rusi Litewskiej. Krakw,
1897. T. 1.
Kolberg DW 7 Kolberg O. Dziea wszystkie. Wrocaw; Pozna, 1963. T. 7.
Krakowskie. Cz. 3.
Zowczak 2000 Zowczak M. Biblia ludowa. Interpretacje wtkw biblijnych
w kulturze ludowej. Wrocaw, 2000.

C.. ()


,
. ,
, . . ,
, ,

, . , * , .
(. *) ;
:
.
.
, , -
,
,
, , , .

, . , ,
- .
.
, , , . ? ,

326

C..

, . , , .

.
,
:
, , , - : , ,
( 1997: 378, . ..). , , ,
. , ,
( , ,
80- - ). ,
, , ,
(. 2013: 5356).

, .
- ( ) , . , , -, .

, , , ,
.
,
, . (
,
), ,
, . , , , ( 14: 6). , ,
( . 1990:

327

3538).
.
. ,
: .
, , ,
, ,
.

, , , ,
( 2002; 2004; 2006; 2008; 2011; 2012 .).
, ,
.. (2000). .. (2006),
. ,
c
(19952012). ,
, , .. (2002),
.
,
.
. .. (1998), ,
.
(., , 2005; 2007; 2012; 2014),
. /
, ,
.
.

328

C..


.. (1988: 3100, 199297) .. (1985)
, ( 1989; 1996; 2002; . .).
.. (2007), () , , ,
.

. 1989 . .
, .
( 2005).



, , ,
, , .


.
, (. 2010).
. ,
,
, ( 1994: 305). , . ,
:
, .
, , . (,
, ), (, , ..), ..

. : 1) , 2)
, , -

329

; 3) ; 4) , . .
, ();
, , . , , (
1994: 259337).
, . ,
, .

, , :
;
( , ..).
/ / , ,

.
, , ,
, . (
. 2014). ,

, , ,
.
, ,
.
, , ,
, , -
.
, ; ,
,

330

C..

. ,
.
, , . ,
, ,
.

, , .,
, / / , , ,
, .
: , . :
,
,
/.
, ,
. , , ,
, .

. , , ,
, , . ,
, ,
.
,
, , -
.
. ,
,
; , , ( ), ,
.

331

,
, .

.
, ( ), (
, ) ( ) /
. ;

(, , , ) (, , ); , .
, , ,
,
, .
, , () , , ,
.
,
.
, ,
,
, ,
. , ,
, .
. ,
, , . , .
, , , ,
, , .

, . ,
, -,
(, ). ( ),
. -

332

C..

/ , , , . , ,
, , , , .


: , , , .
.
, - .
/ /,
()
. ,
, .
, ,
, ,
, .
. (), .
. , ,
.
. ,
, . ( , ,
.)
, ,
, : , ,
, , . ,
.
, , ,
.
,
( ) , . : , , , -

333

. ,

: , (), ().
, , , .
(), . ,
, , .
, .
, , ,
, , ? -. ( )
, .
-.
, ,
,
,
.
- , , , , .
[] [] , .
, . XIX XX .
.
:
( 2009: 35).
.
.
, : ,
() .
, ,
, , . , ,

334

C..

, . , .
/ , . , , , , , , , , ,
, , , (), ..
. . , , . : ? .
, , : , , , ,
; , , ,
. :
,
;
(, 321).

; :
, , ,
(, 535).

, . ,
: , .
, , , : . . ,
: , (1 12: 4).
: ;
, ; ;
, ; , <>
, .
, , (1 12: 711, .

335

..).
, . ,
, , C . , - , ,
,
, .
- ,
, ,
, ,
, , 3:
{}. ?
{.} , , , , , , ,

{} ?
{.} ; ; ; ; , ; ( 1954: 33).

,
.
, , , ,
, . .,
, , ,
: , ,
, . ,
, . , , :
,
. , , , ( . 2012: 147149).
- ,
(): , , , , , -

336

C..

; : , (), , , : , , ,
. - ,
, (, ).
, ,
, . , , , . , ,
, , , , . , , ,
.
. ,
, , ,
, () . , ,
, ,
.
, , .
, , , / . ,
-.
, , , . ,
,
.
: , ,
; , .
: , (, )
.
, ; .

, , , .

337

,
.
.
: . , , ,
-
.
. ,
, .
1 , , . ,
, , ,
. 1 , ,
, . , , /, .
2 , ; . 2
. 1, ( ),
( ).
3 . , , , . 3 , ,
, 3 , ,
1 2.
.
. . ,
,
, (2).
, , ;
( ) , , . ,
, , , .. .
.
- , :

338

C..

, . , , ,
.
( ), , , , ,
., , , . ,
.
,
. .
(2), ,
, . ,
. ,
,
,
, (, )
.
,
: . .
. :
, , .
, : :
, . ,
().
, , , . ,
( .
1985: 6778).
, , ,
, :
.
, . : 1. ,
2. , , 3., . ?
1 , , ,
, ,

339

. 1
,
, . ,
1, ,
,
. 1 ,
.
, , . 1 ,
. () ,
, . ,
, , ,
,
, , . , , , ,
, , ,
, , ( , 1990 ., . ,
, ).
2, , , , , 1. 2
( ), (),
, , ( -, ). 2
. ,
,

,
, .
, . /
/, 2
, .
/, ,
, . (1 3: 8), : () ,

340

C..

, , , , ; . : , , , ( 12: 16, . ..).


,
:




,

(: 691)



(: 850).

, ,
, .
, 3
1. , , ,
: , , ! ( ). 3
- ,
.
: , ,
, , ..
, ; , , ,
, , , . ,
3 , , , (2)
121 ,
: , -

341

1,
.
, , ,
, .
, ,

. , ,
,
, , ,
. ,
, .
, , , , , , , , , .
. . ,
, .
,
.


2012 .. XIX . . . .
. . , 2012.
1988 .. : .
. . ., 1988.
1989 ..
( ) // . 1989. 3. . 7490.
2005 . // . :
. ., 2005. . 115130.
2007 .. : , ,
( ). . . .
. . , 2007.

342

C..

1985 .. . ., 1985.
2005 .. : //
.. . . . 18 (57). 1. , 2005. . 1625.
2007 .. // .. . . , 2007. . 20
(59). 1. . 287292.
2002 .. . . . . . , 2002.
2002 .. :
. . . . . , 2002.
2006 ..
. . . . . . , 2006.
( ) / . . -. , 1954. . 2.
1997 . XX . / ,
.. . . . .. . ., 1997.
1996 .. . . . . . . ., 1996.
1998 .. . . ., 1998.
2004 ..
( ). . .
. . . , 2004.
2013 .. ( ). ., 2013.
2014 .. ? (, , ) // . , , . . ., 2014. . 2. . 185196.
2009 ..
: //
. , . . . / .
... , 2009. . 3. . 3340.
2012 .. // . / . .. . . ,
2012. . 143152.
2014 ..
( ) // : . ., 2014. . 117153.

343

2000 ..
. ., 2000.
2011 ..
( ). . .
. . . , 2011.
. . Los Angeles, 2004.
1990 .. // ... . . ., 1990. . 2. . .3438.
2008 .. : . . . . . . ., 2008.
1994 . // . . ., 1994. . 259337.
2010 .. // .
., 2010. . 6267.
.

. ()

. ,
, ,
( 2013: 43). . ,
( 2006: 50), ,
( 1998: 6). IX .
,
.
( 1996: 123).
, , , .
,
, , ,
, , , , . , , ,
, .
,
, ( 2000: 16). c

.

,
XIV . XIX XX ., -

345

. ; , , ,
.
, , ,
; ,
. .
, -. ,
, .
, .
, (, ).
( 1870 .)
(1878 .)
,
;
.
, , .
XIX XX .
. .
.
( 1914 .).
XIX XX .
, .
: ; , ,
, , , , ,
, , ( 1994: 358).
, , , ,

346

. ,
, ; , ,
, , , ,
, , , ,
( : 336).
, , ( 1985: 71).
, ,
, , ( : 71).
, ,
, .
, , ,
.

( 2003: 31).
,
. , , . , , , , (. , .
, . , . ) ( 1994: 250).
, ( 2006:
55). , , ,
, . , ,
( 1994: 253). . , : , , , , ,
, ( : 251). ,
, , , , (. , . ; 1994: 251252).
( 1994: 258).
,
, ( 2000: 8).
,
( 2000: 25).
,
. ( 1994:
356358). ,
, (

347

: 281).
. ,
,
, , ( : 332).
,
, .
, (; 1994: 331332).
( 1994: 333). - , , ,
( : 316).

:
( ), , ( 2000: 23).

XX . . ,
, , .
XX . - .
. . ,
, .
. ,
. ( ,
) . ,
- .
.
. . , , , .
, 1950- .

.

348


, .

,

( 2000: 81).

,
. . , ,
: , . ,
, , (. , 113-III: 30).
XX . (, ,
), . , , ,
.
.
, ,
, , . , XX .
, , , . ,
, 1980- . , ,
, . .
- ,
(
? , 113-III: 19), , , , , , ( 113-III: 2324, 35).
:
(. , 114-III: 20).

,
,
,

349

, , , (. , 113-III: 35), ,
,
, . .
(. , 113-III: 23). 19801990 .
( ,
). , , , ,
, -
- ( 1985: 40), (, 2002: 235).
XX. (. ). ,

. , , ,
, .
1989 . ,
. . . 1990- .
,
. ,
. 1989 . ,
.
, . XXI .
80% , 10% , 1%1.
,
, .
1990- .
.
, , , , 1989 .

350

,
.
( ). , , (
2001: 114). , , .
,
. ( 2002).
XX XXI .
. , 2012 . 59% 2.
,

( 1996: 123). ,
( 2006: 26).
, , - ( 2013: 18).
1989 . ,
( 2013: 263).
( , ),

. ,
,
,
, ( ),
, . , ,
, , -

http://www.wingia.com/web/files/news/14/file/14.pdf

351

.
. ,

. , , , (,
2012 .)
.

, , .

, . ,
.

.
, .



(), 113-II: , , 1983 .;
(), 114-II: , , 1984 .
1996 .
// .
, 1996. . 92131.
2013 . . , 2013.
1996 . . , 1996.
2003 . ( ) // . , 2003. . 2836.
1985 . XIX XX // . , 1985.
.3. . 3558.
1985 . // . , 1985. . 3. . 5876.

352

1998 . ,
// . . , 1998. . 515.
2013 . //
/ . . , 2013. . 248269.
2002 . , // . 2002 (http://liternet.bg/publish5/sgrebenarova/
kriza.htm).
2006 .
// . : . , 2006. . 1728.
1994 . .
, 1994.
2000 . /
// .
2000. 3. . 315.
, 2002 ., . // .
, . , 2002. . 231254.
2000 . // . 2000. . 3. . 7282.
2001 . . , 2001.
2000 .
// . 2000. . 3. . 1628.
2006 .
// . 2006. . 2. . 5063.

..

.. ()

- ( , , )
- ,
1. , , ,
, , .
-
, -, .
, , , , . , , .
, - : , ,
/. ,
, , , . , ,
. , ,
, ( 2012: 5).
XX . - . 19121913 . (). ,
, 70- 80- - .
( ,
),
, .
1

-
. ( 2004: 69), .
Pomaks in Greece and Bulgaria www.scrc-h.slav.hokudai.ac.jp/

354

..

,
.
,
1989 .,
.
2: ( , . , , )
.
, ,
, ,
, ( 2012: 78).
20122014 . ( ),
, .

, .
. . .
, ,
: (),
(
2012: 7, 11).
, .
, .
, , . 3. , ( ,
, , ,
, ),
,
. , 2
3

. ( 2011).
. 2013,
2014, 2014.

355

, .
. ( 1936) . ( 1965)
XX . :

, .. ( 2005).
, ,
, , .
, . -
, (, .
, ).
( ,
, : , ,
, .)
, -.

,
. ,

, :
/, , , , .
- , , . , , , XIV .,
, .
, , (), (),
(), ()

356

..

. ,
.
, , ( 2012: 118).
,
, ( 2003: 113).

- (,
),
: , . .
, , ( 2008: 84).
: ()
(, ), . , :
, , .

, ,
, ( : 87).
, ,
( 1/40) .
, . , , :
!; . ,
, , 7 ,
[
; .
, , 7 ,
, ] (. , . , .
2013 .).
XX.,
, , ,

357

4.
, ,
, , , , : ( tsedek),
(Jeffery 1938: 153, 194)5.
, . , , .-. sidk , .. , , ( 2008: 87)6.
,
.
. ,
, ,
, : , , ,
, [ , , , , ] (. , ,
. 2013 .).
, :
, , , , ,
, .
4

5
6

(, /),
. , , , , ,
( 2013: 179).
: 2008: 85.
: . ( , , , ,
; , , );
(. , ); . ();
(, - ) (); . ( , , , , ; , , ); (. , ); (. , ) . sadaka , . sadaqa;
.-. ( 6: 406).

358

..

,
:
. , [
. , ] (. , , . 2013 .).
, . , , ,
, , , , .
, , : ,
, [, ,
, , ] ( ). ,
(): , , : [
] ( ).
, ,
, , .
:
[C ] (. , , . 2013 .);
(. ) [ ] (. , . 2012 .). ,
,
: ! [
] ( ).
, : ! [
]; :
[- , . ]; [ , . ]
(. , . 2012 .). -
, ()
, (. ). ,
,
.
, , : ,
[ , 7 ,
] (. , , . 2013 .).
- (. . ),
- --,

359

( ) ( 2008: 99100). ,
.
( ), ,
, . , , . 1,5 ,
. 2 (. ,
, ), 4 (. );
, , . (. , ). ,
, .
: 7,
. : , .
:
(. , . 2014 .). ,
( 8:
. ), ,

, (. ).
: (. ).
, ,
. , , , .
,
- , , , , ,
, ,
. ,
.
:
[ , ] (. , . 2014 .).
7
8

.
- . 1994.

360

..

, : , , , , ,
, , .
, ,
,
, ,
, ( . 2000: 440442).
- , , ,
, .
, , () .
, (. ).
, (. ).
( , ), , , . .
,
, . , ,
. ,
. , , , , . . 30 .
(),
(. ). , 2
. 1
() , . ,
, ,
. 52- (, ) , (.
). (. ).

, , ,
. [ ].
,

361

( 1994: 23). . ,
(
), , ,
, ( ) 40- .
, (. ); ( ) [ () ] ( ).
,
. ,
, .
, : , , , : , , ,
[ , , ,
] (. , . 2013 .).
-
, ,
.
, .. .
, (), , : , ,
.
, , , [ ,
, ] ( 2008: 128).
- ,
,
, : ()
, ()
-.
, ,
.


2005 .. . ., 2005.
6 . , 2002. . VI. 2.
1994 . . // . . , 1994. . 2025.

362

..

1965 .
-. , 1965.
2012 .
// . , 2012. . 34. 5. . 117139.
2004 . . . , 2004.
2000 . : //
( , 1719 2000 ., ). , 2000. . 440442.
2008 . ( ): // , . , 2008. . 1. , , . . .
1718.09. 2007 . . 83131.
2013 .. // Slavica Svetlanica.
. . ., 2013. . 179190.
1994 . // .
. , 1994.
. 114116.
2011 . , , : -. , 2011.
2012 . // . , 2012. . 34. 5. . 523.
2013 ..
: 50 // Ethnolinguistica Slavica. 90-
. ., 2013. . 277286.
2014 .. ( , ) // - . . 20122014. ., 2014.
. 3. . 307347.
2014 .. : // - : , , . ., 2014. . 247267.
1936 .. - (). - . , 1936.
2003 . ,
13541804. , 2003.
Jeffery 1938 Jeffery A. The Foreign Vocabulary of the Quran. Baroda, 1938.

. ( )

1.

1980 .,
. . 1997 . 1, 2005 .
.
.
14-
2, 30 1982 . (Solidarity Day). , , :
, ? , , ,
, ,
(Margueritte 1997: 7). 2007 . C3.
:
, , 1

2
3

: , , ,
,
, .
1989 . .
, - ,
, , ; .

364

4, ,
.
, , .
, , 19801981 . .
, ,
,
, .
(),
.
2.
. 5.
(Osoba i czyn) 1969 . :
,
<> (
), ,
(Wojtya 1969/1985: 351).
, ,
, 9 1969 . :
, !
<> , , <> , , ,

, (Gowiski 1991: 50).
, , 1989 ., vs (Zdrada Solidarnoci)
(Chudy 2004)
, , 6.
4
5

.: Gryshkova 2014.
. (International Day
of Solidarity with the Palestinian People) , 1977 .
20- (Chudy 2005).

365

? ,
(Kowalski 1990)?
3. ,
.
( , )
(, ).
,
,
(solidaryzm) ,

.
solidarno
, , .
solidarno, . , ?
?
(Linde 18071814) solidarno. (SJP 1861) solidarno solidarny
statek, stateczno, solidno (, , ). (SW 1915), : S[olidarno]: jeden za wszystkich, wszyscy
za jednego. Bronili si w imi solidarnoci [: ,
. ], Dziaania solidarne
[ ]. Porczenie, zobowizanie solidarne ( , ); solidaire. SW solidaryzowa si, czy si solidarnie, poczuwa si do solidarnoci, podziela co, pisa si na co
[ , -.,
-., -.], . solidariser: Minister nie solidaryzuje si z wnioskiem radykalnym [
]. Solidaryzuj si w zupenoci z deniami ogu
[ ].
. (SJP
Dor 1966/8) : (-

366

, ); ;
, : ,
, ; ; :
W czasach najdawniejszych Sowianie yli zorganizowani w plemiona i rody.
<> Czonkw rodu obowizywaa cisa solidarno, tzn. za krzywdy wyrzdzane jednemu mci si cay rd [ . <> , , , , ], . ( ): Pojmuj dobrze solidarno
obywatelsk, bdc niejako fundamentem spoecznej budowy [
, ].
( PWN) ,
( ), 7 , , ?
. ,
, .
. (Dunaj 1996)
: , , ,
; ,
, , ;
, : solidarnociowiec , solidarnociowy
;
solidaruch
komuch
, solidaryca , ,
, (
, .. , ).
,
, 7

, solidarno
(Puzynina 1992: 248).

367

, solidarnociowiec, : ,
, 1980 . , .
, ,
, , , ,
8.
.
(Zgkow 2002) solidarno
: 1. ,
, , , ; , ; , ( .
..); 2. . , , ; 3. .
, ,
,


, 31 VIII 1980 ..
solidarno
. (Dubisz 2003): 1. .
, , , , ; ; 2. . - , 1980 ., 8

(10 ,
80% ) , ,
1989 .,
1,5 . 90-
,
,
,
IV ,
.
- ,
,
. . Onet.wiem.

368

, ,
,
. Dziaacze, liderzy, przewdcy
Solidarnoci [, , ]. 3. .

, .
. (Bako 2000) : 1. solidarno -. ,
, <> 2. Solidarno , . : dziaacz Solidarnoci (
), ethos Solidarnoci ( ). , .
, solidarno,
, : (1) , ; (2) ( : , ); (3) , ; (4)
; (5) .
:
; (
- ), (
sine qua non ) . ,
, . (, , ).
4.

, , , ( ) 9. ,
. . (Bako 2000): -.
, , .
. ,
- solidarno
9

, (Puzynina 1992: 236237).

369

,
, , .
:
,
(Hulka-Laskowski. Mj yrardw, 1934); PIS ( Prawo i Sprawiedliwo. ..) ( TVP 29.08. 2014)10.
,
, .
. (Dunaj 1996),
. (Zgkow 2002), ,
. ,
, , (Tischner 1981), , ,
, , . : - ,
, , , . , : ,
. : .
,
, .
.
(Puzynina
1992: 238239). , , ,
: lojalno,
wierno ideaom, nieprzekupno, niesprzedajno, koleesko, braterstwo,
przywizanie, sympatia, wzajemno, porozumienie, przymierze, zgodno, pojednanie, jednomylno [, , , , , , , , ,
, , , , ],
niesolidarno, nielojalno, partykularyzm, konfliktowo, niejednomylno [ , , ,
, ].

10

370

, , (), solidarno i wolno [ ], solidarno i godno [ ], solidarno i odpowiedzialno [ ]


..
II, Laborem exercens (1981) ,
1999 ., ,
, 5 1999 .: !
: ,
11. II . , , 12, ,
, .
expressis verbis , .:
, XXI <...> 20- (GW. 2000, 23.VIII)13.
, , ,
,
(GW.2012, 12.IX).
XXI ,
, ,
25- 31.VIII 2005 . (Rzeczpospolita. 2005, 1.IX).
, , , : , , . ,
. , , (Puzynina 1992: 243).
12 , ?, -
?, . , (Bartmiski, Panasiuk 1993/2001: 381).
, ,
(Gryshkova 2014: 21).
13
31 (GW. 2000,
23.VIII).
11

371

, , , : (powicenia), (Chudy
1992/1999: 10). , . .
5. :
.
, 1980 . , , ,
,
.
, , . 25- 2005 .
( ) ,
( ) , ,
, , .
XVI ,
25- : ,
<> . (GW. 2005, 1.IX).

, : ( . ..) , 31 1980 . ,
. .
.
. ,
( ,
. ..) (Rzeczpospolita. 2005, 1.IX). ,
.
, ( ),

372

:
. .:
1980 . XXI , [
] (GW. 2002, 2122.XII).
, , , - (GW. 2012, 56.V).

, , (GW 2012,
1718.XI).
()
.
, ,
. ,
.
1989 . - : !
: ! <>.
( ), (- ) ,
. ? (Znak 2000/543: 85).
,
, , 1980 . (GW. 2000, 30.VIII).
, , , 2003 . offset
(GW.2003, 23.VII).
, (NKJP) 2002 .: ,
- , , - . , <>
, 14.

14

http://nkjp.pl; . pelcra, solidarno.

373

? 2007 . Gazety witecznej 2829 2007 .



,
(Bezczelno potnych) (GW. 2012. 12.IX).
. [ : , ?] ,
, , (Bahr 2014: 23).
? : .
,
(akowski 2013).
,
: <>
,
, . <> , ,
,
(Tylor 2000: 34).
6. : ,
, , . ,
? , ,
,
, .
, ,
, ,
, 2005 . (GW. 2005,
1.IX).
, , , 2000 ., 20- , , , ,

;
, -

374

.
2007, 2008.
. , , , (GW. 2012, 12.IX).
:
<>
?
? ,

( (Europa dosza do ciany), GW.
2012, 13.XII).
, .
, ( ) (Kapuciski
1996).
30
2004. II.
(): solidarno rodzinna, s. obywatelska, s. zawodowa, s. partyjna; s.
kobieca, s. mska; s. z przyjacimi, s. rodzicw w postpowaniu z dziemi; solidarno dunikw, s. interesw [ , , ; , ; ,
; ;
] solidarno midzyludzka, s. narodowa, s. midzynarodowa, s. europejska, s. globalna, s. planetarna [
, , , , , ]15.
7. .
, , , 1980 .,
15

. , solidarno
. . , 1960 ., , solidarno
globaln solidarno planetarn, solidarno oglnoludzka, powszechna, bez granic (Puzynina 1992: 244245).

375

, .
. XIX , ; (
) - .
7.1. ,
. ( )
, (, ). ,
XIXXX . solidaire solidarit (Puzynina 1992: 234).
, .. ,
XIX .
. : solidarit ,
, :
caritas (charit) solidarietas
(solidarit humaine). <...>
.
, , . ,
.
(Leroux 1840)16. (solidarit)
(charite) 30- .
(Salij 2000: 37). (solidarit) , 17.
7.2. , ,
XIX . 18 , (Salij 2000:
38), ,
. ( 6, 2). 16
17

18

: Salij 2000: 37.


Pacte Civil de Solidarit [ ],
( ) - ( ).
.
(18581917) . (18591928).

376

XII (19391958)
(Stawrowski 2000:
61).
, , ,
1981 . Tygodnika Powszechnego, , . II
19.
7.3. , . solidarno
, .
, , (Styk 1988: 187).

(Chop polski w Europie i w Ameryce)20 , , ,
, , , , , (Thomas, Znaniecki 1976/1: 174 .).
, , ,
, .
8. , .
1990, 2000 2010 .
100 : ,
, ?21
2000 1990 .
: (, , , ) (,
, ),
. , , , 19

20
21

. . , (Puzynina 1992: 240243); .


(Rynio 2005).
, - 1918 ., 1976 .
(1990 2000 .) . JWP 2006.

377

. (
) , , , ,
22.
, 10 ,
. (, , , ),
1990 . ( ), 2000 . (, , )23. , - ( ),
, , , ,
. (1996) (2002).
,
, ,
-80; .
, .

Bahr 2014 Bahr J. Czy Polak moe zrozumie Rosj? // Tygodnik Powszechny. 2014. Nr 32. S. 23.
Bako 2000 Inny sownik jzyka polskiego / Red. Mirosaw Bako.
Warszawa, 2000. T. 12.
1990 2000 . , 1981 .,
(Bartol-Jarosiska 1986). ,
, ,
.
, ,
.
, ,
(Puzynina 1992: 236),
, .
23 1990 2000 . .
. . Brzozowska 2006.
22

378

Bartmiski, Panasiuk 1993/2001 Bartmiski J., Panasiuk J. Stereotypy


jzykowe // Wspczesny jzyk polski / Red. J. Bartmiski. Lublin, 1993 (2001).
S. 371395.
Bartol-Jarosiska 1986 Bartol-Jarosiska D. wiadomo jzykowa robotnikw warszawskich. Warszawa, 1986.
Brzozowska 2006 Brzozowska M. Istotno statystyczna rnic w rozumieniu nazw wartoci w ankietach ASA 1990 i ASA 2000 // Jzyk, wartoci,
polityka. Zmiany rozumienia nazw wartoci w okresie transformacji ustrojowej
w Polsce. Raport z badan empirycznych / Pod red. J. Bartmiskiego. Lublin,
2006. S. 4462.
Chudy 1992/1999 Chudy W. Pan Cogito i Panna S [1992] // Chudy W.
Skosem w prawo. Midzy polityk a metafizyk. Pozna, 1999.
Chudy 2004 Chudy W. Zdrada Solidarnoci // Ethos. 2004. R. 17. Nr 34
(6768). S. 84121.
Chudy 2005 Chudy W. Sto akademii na dwudziestopiciolecie Solidarnoci // Ethos. 2005. R. 18. Nr 34 (7172). S. 327329.
Dubisz 2003 Uniwersalny sownik jzyka polskiego / Red. Stanisaw
Dubisz. Warszawa 2003. T. 16.
Dunaj 1996 Sownik wspczesnego jzyka polskiego / Red. Bogusaw
Dunaj. Krakw, 1996.
Gowiski 1991 Gowiski M. Marcowe gadanie. Komentarze do sw
19661971. Szkice o jzyku propagandy. Warszawa, 1991.
Gryshkova 2014 Gryshkova N. Leksem, pojcie, stereotyp, koncept, znaczenie, idea propozycja regulacji terminologicznych // Wartoci w jzykowo-kulturowym obrazie wiata Sowian i ich ssiadw, 3 / Red. I. Bieliska-Gardziel, S. Niebrzegowska-Bartmiska, J. Szadura. Lublin, 2014. S. 2150.
GW Gazeta Wyborcza. Wysokonakadowy, oglnopolski dziennik spoeczno-polityczny wydawany przez koncern mediowy Agora SA. Warszawa, 1989.
JWP 2006 Jzyk, wartoci, polityka. Zmiany rozumienia nazw wartoci
w okresie transformacji ustrojowej w Polsce. Raport z badan empirycznych /
Opr. zesp pod red. J. Bartmiskiego. Lublin, 2006.
Kapuciski 1996 Kapuciski R. Ubstwo a planetarna solidarno //
Apokryf. 1996. 10 ( Tygodnik Powszechn). S. 1.
Kowalski 1990 Kowalski S. Krytyka solidarnociowego rozumu: studium z socjologii mylenia potocznego. Warszawa, 1990.
Leroux 1840 Leroux. P. De lhumanit, de son principe et de son avenir Paris, 1840.
Linde 18071814 Linde Samuel Bogumi. Sownik jzyka polskiego.
Warszawa, 18071814. T. 16.
Margueritte 1997 Margueritte B. Bezrobotny etos // Przekrj. 1997. 16. S. 7.
NKJP Narodowy korpus jzyka polskiego (http://nkjp.pl).
Puzynina 1992 Puzynina J. Jzyk wartoci. Warszawa, 1992.

379

Rynio 2005 Rynio A. Solidarno w nauczaniu Jana Pawa II. Wybr


tekstw. Lublin, 2005.
Rzeczpospolita Rzeczpospolita. Oglnopolski dziennik spoeczno-polityczny i ekonomiczno-prawny wydawany w Warszawie przez spk Gremi
Business Communication.
Salij 2000 Salij J. O solidarnoci troch teologicznie // Znak. 2000. Nr
543. S. 3550.
SJP 1861 Sownik jzyka polskiego obejmujcy oprcz zbioru waciwie
polskich, znaczn liczb wyrazw z jzykw obcych <> // Opr. A. Zdanowicz,
M. Bogusz-Szyszko i inni. Wilno, 1861. Cz. 12.
SJP Dor Sownik jzyka polskiego / Pod red. Witolda Doroszewskiego.
Warszawa, 19581969. T. 111.
Stawrowski 2000 Stawrowski Z. O zapomnianej solidarnoci // Znak.
2000. Nr 543. S. 6067.
Styk 1988 Styk J. Ewolucja chopskiego systemu wartoci. Analiza historyczno-socjologiczna. Lublin, 1988
SW 1915 Karowicz J., Kryski A., Niedwiedzki W. Sownik jzyka polskiego. Warszawa, 19001927. T. 18.
Thomas, Znaniecki 1976 Thomas W., Znaniecki F. Chop polski w Europie i w Ameryce. Warszawa, 1976.
Tischner 1981 Tischner J. Etyka Solidarnoci. Krakw, 1981.
Tylor 2000 Tylor Ch. Kilka refleksji na temat solidarnoci // Znak. 2000.
Nr 543. S. 2234.
Zgkow 2002 Praktyczny sownik wspczesnej polszczyzny / Red.
Halin Zgkow. Pozna, 2002. T. 39.
Znak Znak (miesicznik). Katolicki magazyn intelektualny o tematyce spoeczno-kulturalnej wydawany przez Spoeczny Instytut Wydawniczy
Znak. Krakw, 1946.
akowski 2013 akowski J. Co si stao z Solidarnoci? // Polityka.
2013 37. S. 1416.
..

.. ()

(/) ,
(. 2012, 2012), :
(, , , )
.
, , , , ,
, , , ( 1: 173). ,
, . (.),
, (.).
, (Wierzbicka 1992: 10).
/ /
, /, /,
/, /, /
. ,
,

. .. , .
,
-
( 1995: 47).
, ( : . ).

.., , . (, ; , ;

381

; , ; , )
, , ,
,
, : . - (),
. , :
( 19: 166); . , , , , , ; . ljubovati se, .-. , . , .
.. ( 2012: 23). : .
:
, , ( 2: 134).
, ( ) ( -, -, -, -, -
.). -, , , . , ,
(.) ( 6: 186), , -
: , (,
. ), , (
, ..): , (.) (
6: 187). ,
,
, , , . ,
, , .
, ,
, : (., .) , , (., .) , , (
4: 254), , , ( : 275),
, , , , (
1: 197), , , , ( : 200),
; ( 6: 191),
(.) ( 10: 9); .
, ,
( , ). , , : , , -

382

..

; , , (.) ( 10:
8); (.) ( ); , :
, (.) ( 6: 186).
(.
) , , .
, , .,
, , , .
,
: (.) , ( 4: 254); ,
; , (.) ( 10: 8).

. , : ( ) (. : , , ,
2: 198), ,
: , , , -
(.) ( 10: 9); , (.) ( 11: 228), , ( 27: 295),
( 6: 232). , , , ( ). .
: , /
, (
).
/- , (. . vrei oko na koga/kaj
Keber 2011: 635).
, -.
, , - ( , ). . , -vid-
.
, . , .
, (. o oi nevidia, srdcu neia;
o oi nevidia, to srdce nebol Ztureck 1965).

383

, , ,
: , , , , (, 584); - , , () ,
( , 588).

, :
, , ; , ,
! ( 2: 138). , , , : , : ,
, , , . ,
( : 169). , : ,
,
, ;
, ( 2010:
119).
, ,
, . , , :
,
.
, , ( 1935: 369).
, ,
, .

, : , , :
! ( , ) ( 2: 152); , , : , ! ( : 154). ,
, ,
.
,
. (
) ,
, , . , ,
-: , ..

384

..

, : , .
,
, (. , , .
, . nawidzie ,
) ( 3: 63). , , , : (,
-) , (.;
20: 259). :
, .
- ( -)!

,
, (
, : . [
], [
] 2013: 80).
,
, , , . , , : , -, - ,
. , : , ,
. ( 2013: 7172).
, , (
), ;
, ,
, , , : , ,
( 1997: 331). ,
, ().
:
. [ ] ,
. , , , .
( 1996, 333).
, , , , ,
, , , , , , -.

385

, ( , 306). ,
, : , ,
: , , , ,
, ! ( 2: 150).
:
, , ,
, , .
,
.
, , ;
: , , . ( ) ( 2013: 69). ,
. ,
, ( : 17).
, .
, ,
. , ,
, :
, . , , ,
. , , , ,
( ).

, , , , , ,
:
, , ,
, .

1995 .. :
// . 1995. 1. . 3767.

386

..

1935 . . . 1: . . ( ). , 1935.
. 5.
1997 .. . ., 1997.
.. . .2.
.; ., 18801882. . 14. . ., 19781980.
. 3 / . .. --. ., 19031909. . 14.
2013 , .
/ . . .. . ., 2013.
/ . .. .
., 19851988. . 14.
/ . .. . ., 1998.
.. . .,
18951902. . 17.
. .; . (.), 1965. . 1.
2012 .. // , . .
80- .. / . .: .. , . , .
, .. , . , . , . . ., 2012. . 1731.
2012 .. :
// Empiricism in Slavonic Diachronic Linguistics. Praha, 2012. S.
199218. [Studia Etymologica Brunensia-15.]
2010 .. :
. ., 2010.
. /
. .. . . , . ., 1996. . 14.
1996 /
. .. . ., 1996.
2013 .. (
) // . 2013. 2.
. 7989.
Keber 2011 Keber J. Slovar slovenskih frazemov. Ljubljana, 2011.
Wierzbicka 1992 Wierzbicka A. Semantics, Culture, and Cognition. Universal
Human Concepts in Culture-Specific Configurations. New York; Oxford, 1992.
Ztureck 1965 Ztureck A.P. Slovensk prslovia, porekadl a slovia.
Bratislava, 1965 (http://zlatyfond.sme.sk/dielo/1439/Zaturecky_Slovenske-prislovia-porekadla-a-uslovia-Ludsky-rozum/1).

.. ()

(, , , .) ,
.

: , ,
- ,
( ,
, - ,
- ) ( 2007: 13).
- ( , ) , .
: ( 1: 144) ( 1: 571)
: ( 1: 64) ( 1: 71).


, ,
, ( )
.

. , . , .,

,
1 (. : 1994: 143). (,
, .)
, .

. ..

388

..

, (,

(P), (Q) 1970: 20). ,
, , , ,
( : 19).
,
, , ( ..) ,
,
. , ,
, ,
. : ,
.
,
-:
Y (:
( 2: 253); ( 1:
292); 1: 677);
Y X ( X ) (: , , <> (: 1116); ,
, <> : 2074).
, .. (), .. () ..
(), .. () , ( , ).
; , ,
. ,
,
,
.
. ; . -

389

, ,
, , , ( ) , ( ) . ,
, ,
-,
, , . (
N) : 800
, Y (
.., , 30 ).
, , ,
, .
( ,
)
,
, , . , , , , (
), (.: <> : 1582). ,

( ..
.., . , 1995: 234237), . :
, , , <>;
, <> ( ) .. ,
, , , . :
350, Y X
( X ).
2

, ( . 1999)
: , ,
<, , , , > (: 657); ! :
() <! :
> (: 969) .

390

..

Y
Y X ( X ) , , - . .., *bez-, ,
( *bez-. ..) ,
( 1999: 12).
, ,
,
, , 3.
Y Y X ( X )
, , . ,
:

,
.
, , , ,
, (
, , ; ,
( 1: 22) ; , ,
<> : 72). , ,
. .
,
X Y , , Y X ( X ). , Y
3

.. ;
. 1975.

391

, (
, ( 2: 412);
1: 16); X , Y
X () , (
, , ( 1: 681);
1: 677); , Y , ( , (: 47);
: 416) ..
X Y ,
, X ,
Y ( , (: 82);
, : 396). ,
, , (X : ,
, ; Y : , )4. ,
;
, ,
, .
, .
( ) (35 , , 56 ),
, (21 80 ), (19 32 ),
(24 57 ).
, , / ,
, ,
, ,
. , ,
, ( 1: 677),
( , 1: 678),
( 1: 292), (
, 1: 677), (
1: 678), ( 2:
4

, , , , ()
, () . X , Y .

392

..

149), ( 1: 678) .

. -, ,
, , . -, ,
.
. ,
, , :
( 1: 292); ,
( 1: 476) .
, , X
Y, ,
:
, , .
, , ( ,
1: 289), ( 1: 56),
( , 1: 265),
( , 1: 506); ,
: ( 2: 246), ( 2: 253), ( 1: 56)
. , ,
, : (
1: 401), ( , : 396), ( , : 50),
, , ( 1: 604) .
, ,
( , : ,
( 1: 527); (: 84);
2: 404), ( 1: 193), ( , 2: 409), (
: 47), ( 2: 379), (
2: 452) ..
( )
. ,
( 2: 404).
( , : 267), (

393

2: 405), ( 1:
370), ( , : 167). (
2: 472), (
1: 160), ( 1: 293) (
, ,
X Y).

: ( ,
1: 678), (
2: 226), ( 1: 677), (
2: 226) . , , (
( 2: 85); :
( 2: 260); : , 2: 226), (
, ( 1: 62) ). , , (
1: 665),
( , 2: 547), ( ,
2: 454), ( (
2: 420); ! , 1: 343).
, ( , 80 32 ). ,
,
(28 5
, ). ,
,
, (
), . : , ;
, ( 2: 403).
, , , ,
, ,

394

..

. ., , :
(2: 149) ( 2: 150);
( 1: 284) ( 2: 248)
( 2: 404) ( 2: 405); ( 1: 677) ( 1:
677) .. , ,
.
,
( 1: 434),
( , 2: 255),
( ( 1: 286); 1: 464). ,
( ( 1: 558);
, (: 307);
1: 439), (
: 201), , ( , ( 1: 648); 2:
39) ..5 , ,
.


, , ,
. ,
X Y, :
5

, . : , ,
, . -
.

( , ( 2: 145); 1:
64); (
, , ,
: 308), figura etymologica ( ( 2: 421); ( 1: 603); ,
1: 144). ( ) . 2005.

395

, 76 . (: (
1: 44); 1: 573).
,


;
, , , , , , 35 . (: , (: 263);
( 1: 285); , ,
(: 43); ( 1: 64); ( 1: 64); ( 1: 109); , 1: 91);
31 . (: , : 58);
, , , , 31 . (: , ( 1: 50);
( 1: 57); ! ( 1: 34); , (: 66); ,
1: 144);
26 . ( 1: 650);
21 . ( , 2: 284);
, 20 . ( , ;
, (: 410);
: 410).
, , : (
), (, ) () ,
(, ), () () . ,

: - - (46 .; , ), -/ -
(63 .; , ), - (15 .; , .
2: 282), - (28 .; , ), - (38
.; , ., ., . , ; , 2: 184), - , ; (11 .; , .
1: 57), - (37 .; ,
), - (120 .; , ), - (22
.; , ); . 2014.

396

..

.
, ( , :
X Y Y X ( X )), .
, ,
, . ,
( )
. (
) ,
, , .
, ,
(. ). , ,
,
, ( ,
: , )6.
, , :
(27 174 ). : ( : , <> ( 2: 608);
<> (: 730); <> : 157),
( , < > : 126),
( , <> : 21), ( , , , , ,
< > : 1853),
( , , <> 2: 622) .;

, , . , (, , )
( , , , ,
.); . 2008: 57100.

397

(7 18 ). : ( ? <> : 1575), (
, , , <>
: 138), ( ? <> : 1408) .;
; (36 62 ):
, : (
<> 2: 602);
, : , , (
, , <> : 2074);
, : (- <> : 82),
( , <> : 181);
, :
( , <> : 568),
( ; , < > : 1591);
(9 11 ). : (
, ,
<, , > : 1489), ( ,
? <> : 36) .;
(8 8 ). : (
<> : 124), ( , , <> : 1990) .
, , , : , ,
( , ,
, Y X (
X ); ,
, , .
? <> : 28). ,
,
( ; 5 20 ): ( , <> : 28), (
<> : 23) .7
7

, , . ..,
, , Y X ( X
). , , (16 ), (15 ), , , (11 ). : ,

398

..

, , ( , , ,
), ,
.
:
1. , .
(, , , ), (, ,
, etc.), (, , , ), (, ). , . .: ,
, , ? <> ( 2: 604); ,
<> (: 1664);
, <, , > (: 1489).
2. ,
, . . , . .: , , <> (: 152);
, <> ( 2: 598).
3. , , . , , , /
. , , ( 2: 617),
(: 158), (: 2014), :
: , 2: 613 (. : <> ( 2:
597); , , <> (: 1532);
, < > : 150).
,
, , , , ,
.
( )
( ). ( ,
, , <> :
33), ( ; , , , , ,
; ,
, , , , .; ..

399

<> : 1998), ( , ,
<> : 1643), ( ?
<> : 984) .. , .
(, , , ..), (,
..), (, , ..), (, () .).
,
:
(75 . ; : , ,
<> : 27); (18 .; :
? <> : 110); (13 .; :
? <> 2: 601);
(20 .; : <> : 1746);
(23 .; : , <>
: 28);
(18 .; : <> :
1319).
,
,
,
, . ( , ,
)
( 1999: 64). ..

: , <> .
, , ( 1994: 133134).
15 .
:
, , , , ,
, , , .. ,
; , , , , ,
, , , , , , , , ,
.
, ,
, . ,
, <,

400

..

, > (: 2071)8. . : ,

. ,
(. : 2010: 185). :
,
<> ,
<> ( : 184).
, (
), , , ,
:
( )9.
, , , ;
(. ,
, , , < > (: 29),
).
***
, X Y
Y X ( X ) ,
8

., , , , , <> (: 145);
, < > (: 150); , <> (: 23) ..
.-: Vuela sin alas, silba sin
boca, y no lo ves ni lo tocas <El viento> , ,
, <>, . 2008: 85.
. .. : ,
, <>
, , <>
, , (
), , ,
.., , -, , ,
. , , ,
, , , , . ,
, ( 1995: 325).

401

.
. ,
, , ,
. ,
, , , , -
(, :
, , .).
,

.
(, , )
, . , ,
, ; , ,
, .
, (, , , , ), ,
-.
:
( , ), (
, ).


2010 ..
: . ., 2010.
2007 .. : . ., 2007.
, 1995 .., .. // .
.. / . ... ., 1995. . 218255.

402

..

/ . . . ., ., 1879. . 12.
1999 ..
// . . .
.,1999. .732.
1994 .. - // - : . ., 1994. . 1. . 118142.
.. / . . . . . ., 1968.
1995 .. // .
.. / . ... ., 1995. . 325337.
1994 .. :
// - :
. ., 1994. . 1. . 143177.
1970 .. (
). ., 1970.
1975 .. // .
.. / . .., ... ., 1975. . 247274.
:
/ . .. ,
... ., 2012.
2008 .. . ., 2008.
: , , /. ... ., 1996.
2008 .. . ., 2008.
.. /
... ., 1999.
. , 19992006. .15.
. .; ., 1965. .1.
2014 ..
- // , , : . / . . .. , ... ., 2014. . 323331.
2005 ..
// . . ., 2005. .292308.
1999 .. //
- : . ., 1999.
. 2. . 6980.

.. ()


() , ,
. , ,
, ( )
, , , , , , , . ,
(kalji 1973: 346), , ,
*perk-, . (Skok 1973: 41, 46).

, , , , : , , ,
, (.. ) koje prosto ve ne znaju ta da izmisle , samo da joj neto
u inat uine; : (.. ) Ali Dunjaka nastavi inat: i ona preblede od jeda i zloe; ,
( ) devojica ga prosto naprosto izradila da
pomou njega tera inat Tomu Sojeru; , ,
, . , ,
! (. ) ree vejk
gledajui radoznalo u nepoznatog gospodina. E, ba hou, za inat, evo jo
jedanput! ree tvrdoglavo strogi gospodin.
1818 . der Streit
( 1935: 257), der Trotz ( 1935:
668).

404

..


, , ,
(RJAZU 3: 834), , , ( 7: 724), ( 2004: 110). .
: ,
, ,
: .
( )
( 1996: 238, 114, 266). .
( , ,
) ( 1996: 79).
, , , . , , ? .
: ( - /
), ( 1996: 262). XIX , ,
: , (),
( 7: 724, . ),

( 7: 724, . ).
, , , , , .

,
() (. , : , .
. , (.
)).
.
,
, (RJAZU 12: 231
232). XIX
(. ). , ,
,
. , -

405

.
. - ,
. : (1280 ) ?
, . : , ,
, .
. , , . : ()
! ( 1931: 159160).
. .
() . ( )
( 7: 724, . ). , ,
(
)
( , , , SSJ, . ).

, . []
(, ), ,
,
(). , , ,
, .
. ,
, , . ,
, ,
.
(, ) ,
, ().
,
( - ),
.

406

..

, , ,
, . .
( ):
1987 . , ,
, , , ( ) ,
();
2002 , (, ), -
, ().
( ): , (
, ), ,
, (); , , , (
) (); , () . , .
;
() <>: ,
(SSJ, ).
:
, ,
( ) . ()
(SSJ, ).

. , , :
, ,
,
1.
,
,
1

, .
( 2013: 166).

407

. ( ), , , : , ,
, ,
, .
, , ,
, , , , , , , ,
: [ ]
, , (), ,
() (SSJ, . ).
.
. , , , .
(), (J 2009).
, ()
,
-, () ,
, .
, a priori
,
,
, ,
. ,
, .
, ,
, , , ( ).

(KSSJ, ). , ,
, , (SSJ, ). , , , , :
,
(KSSJ, . ).
:

408

..


: , (KSSJ, ).

, ,
. ,
, ,
, , , .
, XIX , , , , ,
, , . , ( , ),
(
) (RJAZU 15: 555, .. ),
(, ) (RJAZU 15: 555, ).
, : ,
, , ,
. , , , ,
, , . ( )
( ).
, ,
(. ), , 2. ()
, , , ,
(). : , ()
, ()
. ,
2

. . :
[
] ( 1971: 190).

409

, , ( ), XIX
.
,
. - , (
), , : , ,
, / .

1996
. , 1996.
2004 . . , 2004.
1971 . . , 1971.
2009 . // .
10.05.2009.
1935 .. j j
j j. , 1935.
.
.
j. , 1971. . 7.
2013 .. ( .) // Slavica Svetlanica.
. . ., 2013. . 160168.
1931 . . , 1931. . I, . 3.
KSSJ Korpus savremenog srpskog jezika (http://www.korpus.matf.bg.ac.rs/
korpus/mainmenu.php).
RJAZU Rjenik hrvatskoga ili srpskoga jezika. JAZU. Zagreb, 18801976.
D. 123.
Skok 1973 Skok P. Etimologijski rjenik hrvatskoga ili srpskoga jezika. Zagreb, 1973. Knj. 3.
kalji 1973 kalji A. Turcizmi u srpskohrvatskom jeziku. Sarajevo, 1973.

.. ()

(, , ) (,
) , (, , , , . .).

, , ,
(,
1995: 450).
, . ,
, .

.
, , ,
[ ]: ,
[ , , ] (. , 1941: 149), , [ ], [ ], [ < + ,
, , . ! !], [ ], ,
: + ( 2002: 261).
,
. . , [, ] ,
[]. ,
, , , , , ,
[
]. ,

411

, ,
; . . [ ] (2.V.)
, , , ,
, .. ,
, . , .
, ,
. (24.VI); . . :
, , , ;
[] ( 1941: 149).

, . . , , . , . ,
1,
,
. ,
, (, ), - ,
, < > [
] ( 1941: 149).

. , , ,
( 1931: 101); , , [ ], , ,
( 1920: 42).
, , : , ( 1941:
151); , ( 1979: 13)2,
: [- ] ( 1941: 150).
10 [ ],
, ;
, .
1
2

, .
, / ,
[ , ,
, <> ] ( 1979: 13).

412

..

,
,

, .
, , ,
, ,
,
.
, , - (. ),
< , + ,
< , + , .
XX . , .

( 1921: 154). . : (
1941: 143, 144).

,
, (), (),
(), () , ( 2002: 384), () ,
(), (), () , ,
( 2002:
373);
, , . ( 1952: 281), g ( 1956: 97);
. ,
( 1986: 60); .
( 1971: 267); . () ( 1995: 163)
() ( 1995: 159), .
.-. ( 1975: 161),
, (
1992: 260).
, , , , :
, , , ,

413

() ( 1994: 56); (),


() , , , ,
, ,
,
() ( 2002: 373), (), () , , , () ( 2002: 384), , ,
( 1978: 284). , .. ,
, , .. :
[] , , ,
. [] .
[ [ ], , ,
. [],
. , ] (,
1971: 267)3.

.
,
[ ], ( ), .. ( 1950: 94). . . .
, ..
( 1995: 163).
/
: , ,
, .
( 1967: 54); , , ; ..
( 1967: 53; 1978: 145).
3

. : -
. ,
,
, [
, .
, ,
, , , , ,
] ( 1986: 54).

414

..

/ . ., ., :
, , .

[,
, .. , ,
.
,
] ( 1976: 3738).

/
.-. .
., () , , ,
, ( 2002: 384)
() (< ) , , , , ( 1999: 259).
, ,

: (, ) ,
(, , ).
/ .
, [ ], [ ] , .
() ,
() ( 1967: 246).
() , 9-, 19- 29- 4 ( 1967: 54).
. , (
) [ -
] ( 1975: 161).
4

(), 9-, 19-


29-
, - (
1941: 142), .

415

, -, , -, .
, ,
. . . a buona luna
(.. ). ,
[a buona luna], (GDLI 1975: 283); a cattiva
luna (.. ):
- ,
[a cattiva luna] (GDLI 1975: 283); a mala
luna (GDLI 1975: 283); tagliato a
bona, a cattiva luna [ , ] , (Dubochet 2005: 6). ,
, ,
, ( ).
:
. . [
] [ ] , , (, 1978: 57); , -, -
(< + ): (, 1995: 163);
(< ): 2) . , -. .
[, !] ( 1995: 163);
. a buona luna in buona luna ,
. Essere di luna, di cattiva luna o di buona luna:
(GDLI 1975: 283); . tre dans sa
bonne, sa mauvaise lune, , (.) (GLLF
1986: 3132); . estar uno de buena de mala luna,
(DLE 1984: 845).

, , ,
. ,
( ),
/ / ,

416

..


, , , .


1995 .. // . / . . .. . ., 1995. T. 1. . 448452.
DLE 1984 Diccionario de la Lengua Espaola. Real academia espaola.
Madrid, 1984.
Dubochet 2005 Dubochet P. La luna nei proverbi. Nice, 2005.
GDLI 1975 Battaglia S. Grande dizionario della lingua italiana. Torino,
1975. Vol. IX, Libe Med.
GLLF 1986 Grand Larousse de la Langue Franais en sept volumes. Paris,
1986. T. 4 (INDNY).
1994 ..
. ; , 1994.
1976 .. //
. , 1976.
1952 .
. // .
. , 1952. . . . 201303.
1956 . // . . , 1956. . . .21105.
1992 .
. , 1992. . 5 ().
1995 . 10.000
/ .. . , 1995.
1941 .. //
. . ,
19411943.
1950 .. // . . , 1950. . 5.
2002 . .
, 2002.
1931 ..
. , 1931.
1978 . . , 1978.
1957 . //
. . , 1957. . .
.3070.

417

1999 ..
. , 1999.
1967 . . ,
1967.
2002 . . -- ( ) , , ,
. , 2001.
1920 .. .
. 1920. . . . 4247.
1921 .. : / . /
. , 1921. ..
1975 .. . , 1975.
1986 .. . , 1986. . (
).
1971 .. . . , 1971.
1979 .. .
, 1979.

/ ().

.. ()

, , ( 1988; 2005).
,
. , ,
. , ,
.
,
, ,
(. 1984: 18).
,
, . ,
, , . ,
,
( 2011: 51).
,

( 2012).
, . ,
,
.
.
, .
()
, , -

419

: , , , , .
, ,
(. 1995; 2009; 2009; 1999; 2004;
2004; , 2004; 2004; ,
1995; 2012; 2009; 2009).
,
, ,
, ,
, , .
,
, . , (
1984). .. .., , , ( )
( 1995).
.. , , , , , -, ( 1988: 88, 89).
, .. , , , ,
,
.


. , , , ,
,
( 1970; 1988).
. . (Seitel 1969) , : ) , : ;
) , ; ) , (
2009:51). , ,

420

..

, ,
.
:
, , . . ,
, , -,
, ; -,
.
. XIX . , , ,
. 1), ,
; ; 2)
, .. , : ; 3) ; 4) , , ;
5) ; 6) , , , ,
(-2/1: 452); 1)
, ; ; 2)
; ; 3) ; 4) , ; 5) . , ( 1847/1: 410); , ,
; , ; ,
. , . :
; ,
, ; . , . , ,
, ; |
, , , , . ( 19781980/1:
541). ; ,
, . | . , ,
, ( 19781980/1: 539, 540). 1) ,
, ; 2)
(-2/6: 256); 1) ; 2)
( 1847/2: 156); , ,
, , . , , , ,
. , , .

421

, ,
, . , ,
, ( 19781980/4: 233).

1847 . .., ,
,
, , ,
. :
, .
: , , ,
; ; , , <>
/ , ( 2012: 38, 39).
, .. (
1984). , , 350 1.
,
, , .
, ,
, , , , .
, . -, , , ,
, ,
.
(1) , .
(2) . .
(3) . .

422

..
(4) , .
(5) .
(6) , .
(7) () .

, , . 1, 3
. , ( 3). 2 , ,
1847 .:
; , ,
.
4 ,
:
. 5
, .
, ,
. 6
. , , , , , ; ,
( 1978 1980/1: 459).
6 : )
, ; ) ,
. 7 /, , ,
, 2 7 .
17 : -,
, , -, , .
, ,
. .
(8) , , , ,
, (.).
(9) . .
(10) . .
(11) , .

423

8 ,
, ,
, . 9, 10
, , ,
. 811
. 911 . 11
, , ,
. ,
, , , .
, 111, , , , .
,
.
(12) .
(13) , ( ).
(14) . .
(15) . , !
(16) , .
(17) , , .
(18) , .
(19) : .
(20) . .
(21) .
(22) , .

:
, ( 12,
13), ( 14, 15)
( 22), , ( 16, 17, 19, 21).
( 13), ( 14, 15). ,
(12), , ,
( 18, 20, 21),
( 17, 19, 20).

424

..

22 3,
.
, , , ( 23, 24)
( 2632),
, .
.
(23) . .
(24) .
(25) . .
(26) , . , , .
(27) . .
(28) , (. . ).
(29) .
(30) .
(31) , .
(32) .
(33) . .
(34) , ! .

25,
, . , .

: , .
( 25, 26, 28, 31, 33):
. , :
( 25, 26),
( 30, 31), ( 29)
( 34). 32.
. ,
: , ; ,
, , , . (
19781980/4: 233). , :
( 26, 32).

425


. , ,
.

.
(35) , ( ).
(36) , .
(37) , .

35 , : , ( 1847/1: 245).
. 36, 37
,
-2:
(-2/1: 452),
.
( 38,
39, 40). , ,
( 41).
(38) , , ( ).
(39) , ( ).
(40) , .
(41) ; .

,
, . ,
( 42, 43, 4648). 42, 45, 46
, .
(. 2012: 99).
(42) . .
(43) . .
(44) ( ).
(45) .
(46) .
(47) .

426

..

, , .
(48) ( ).
(49) () .
(50) .

,
. , , ,
( 17, 19, 52). , 52, 53
, ,
, .
,
.. , ,
( 2012: 99). , , .
(51) , - .
(52) .
(53) , , !


, . ( 54),
( 55).
(54) , .
(55) , ! ,
.

: ,
( 56, 57), , , 61, 62 .
(56) , .
(57) , .
(58) . , .
(59) , , (. . ).
(60) , ! , .

427

(61) , .
, .
(62) . .


( 63, 64).
.
(63) , .
(64) , .

, (
65, 66),
. ,
( 6770).
(65) , ! , !
(66) , .
(67) , . , .
(68) , . .
(69) , .
(70) , .

( 71), ,
.
(71) , .


. , , ,
, , ( 7275), ..
, . , ,
, , .
(72) , .
(73) .
(74) , .

428

..
(75) ( , ),
( ).

, , () , . , 7678
, , , , , .
(76) , .
(77) , () .
(78) .

,
, , ( 79, 80).
, (. 1999).
, , . 81.
(79) , .
(80) . , .
(81) . .

, ( 82, 83, 85). ,


( 84). : )
( 8284) )
( 86).
( 85). 87 .
(82) .
(83) .
(84) , .
(85) .
(86) . , .
(87) .

429

.
, . . , .
. , , , ,
.
: , . , , ..,
.. ( 1984: 14, 15).
, , ,
, , ,
.
,
.
, : 1)
( 1); 2) ( 4); 3) ( 8); 4)
( 57, 58); 5) ( 81); 6)
( 64); 7) ( 64, 79); 8) ,
( 71).
, , : 1) ( 27); 2)
/ ( 26, 45); 3) ( 25); 4)
( 24); 5) ( 24); 6) ( 1620); 7)
( 9, 17); 8) ( 23, 4850); 9) ( 33, 42, 43, 46, 47); 10) ( 76); 11)
( 6570); 12) ( 8284).
,
, , .


2005 . :
. ., 2005.
2011 . . // / . . ... ., 2011. . 5180.

430

..

2009 .. -
// .
, 2009 (http://ksenia-vetruk.narod.ru/index/spisok_publikacij/037).
1995 .. //
. / . . .. ( ). ., 1995. . 1. . 320321.
19781980 ..
. , 19781980. . 14.
1984 : .. . ., 1984.
. 1, 2.
2009 . :
// . 2009. 9. . 5154.
1984 .. . ., 1984.
2009 .. // ). ., 2009. . 4. . 446448.
2009 .. // . ., 2009. . 4. . 450452.
2012 .. . ., 2012.
1984 .. 1001
. . https://www.academia.edu.
1984 .. // / .
.. ( ). ., 1984. . 149178.
1984 .. // . ., 1984.
.108126.
1995 .. , // . .. /
. ... ., 1995. . 311324.
1970 .. ( ). ., 1970.
1988 .. . ., 1988.
1999 .. // . ., 1999. . 1. . 503507.
2004 .. // . ., 2004. . 3. . 266272.
2004 .. // .
., 2004. . 3. . 464466.
, 2004 .., .. // . ., 2004. . 3. . 360362.
-2 . ., 18061822. . 16.
2004 .. . . ., 2004.
1988 : / . .. . ., 1988.

431

1847 . .,
1847. . 14.
, 1995 .., .. // .
., 1995. . 1. . 9092.
1999 .. // . ., 1999. . 2. . 162167.
2009 .. // . ., 2009. . 4.
. 8491.
2009 .. // . ., 2009. . 4. . 112118.
2012 .. // . ., 2012. . 5. . 5871.
Seitel 1969 Seitel P. Provebs: A social use of metaphor // Genre. 1969. Vol. 2.
P. 143161.

13-01-00230 , - ( ... ..).

..
- ..



.:
(495) 938-01-00
market@indrik.ru
www.indrik.ru
INDRIK Publishers has the exceptional right to sell this book outside Russia
and CIS countries. This book as well as other INDRIK publications
may be ordered by
www.indrik.ru

()
95 3800 5
6090 1/16. .
27,0 . . 800 .


142300, , . , . , . 1
www.chpd.ru, sales@chpk.ru, 8(495)988-63-87

18

. .
.
. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
.
. .
.
. .
. .
. .
. .
. .

2015

Оценить