You are on page 1of 13

Willakuykuna

Cuentos andinos
L
I
B
R
O

QUECHUA DE CUSCO-COLLAO

26

Asociacin Tawantinsuyuman Evangelioq K'ancharinanpaq Cusco-Per


Correo electrnico: atekqosqo@hotmail.com
Pgina web: www.atekperu.org
Telfono: (084) 253457-253276

Primera Edicin 2007


100 ejemplares

tukukapusaq, nispa.
Chayta yuyaykuspas payqa rumita qepirqokusqa qaqa patamanta mayuman pitaykusqa.
Chay hinapin iskayninku tukukapusqaku
Llantapatapi manaraq wasita ruwashaspanku.
Aman nishunkama cuerpoykita
llankachinkichu,
paqtan Tiburcio hina wauytapas tariwaq.
Aman yanqallamanta wauytaqa maskhankichu

Se utiliza el alfabeto ratificado por la Academia Mayor de la


Lengua Quechua, en febrero de 1987.

25

RUNATA ASNOQ WAQACHISQAN

YAYAQ CHURINMANTA

Qelqaq: Mateo Chillihuani Mandura

QELQAQ: Cecilio Huillca Yapura

Unay tiempokunaan Tiburcio sutiyoq runaqa ayllunpi orqo asnota uywakusqa, chaysi huk punchayqa
asno chinkapusqa, hinan dueonqa orqon qasanta
maskhaspa tarimusqa Llantapata nisqa cheqaspi.
Dueontaqsi yuyaykuspa nisqa:
Asnoyqa kay patakunapich tiyayta munan,
chaych kayman hamurqan, nispa.

Huk karu llaqtapis Yaya Taytaq churinta judio


runakunaqa qatikachasqanku wauchinankupaq,
chayta yachaspas orqon-orqonta pakakuspa
churiqa purisqa.

Chaysi Tiburcioqa yuyaykusqa ayllunpi wasinta wasimansinman saqeykuspa Llantapataman ripuspa asnontin chaypi tiyayta.
Hinaspas aylluman chayaspa yuyaykusqanman hina
wasinta saqeykuspa, puriripusqaku asnontin qhata
wichayman.
Wasita ruwayta qallariqtinmi rumi pisipusqa, chaymi
Tiburcioqa huk hora puriytaraq asnochantin rumi astaq risqa:
Kay asnotaq kaypi tiyayta munan chayqa
llankachuny, nispa.
Huk punchaysi rumita qepimushaspa asnochaqa qaqapaykapusqa mayu ukhuman rumi qepintin, chaypis unuq millpusqan munasqan asnochaqa chinkapusqa, chayta rikuspas runaqa llakikuymanta khuyayta waqaykusqa.

Chay hinata purishaspansi huk punchayqa tupasqa trigo takashaq runawan chaysi nisqa:
Yaw weraqocha chakraykiq ukhunta pasarqosqayki, nispa.
Hinas trigo takaq runaqa kutichisqa:
Pasarqoy weraqochy, nispa.
Chaysi Yayaq churinqa chakraq chawpinta pasarqosqa wayqo urayman sawsi mallki-mallki
ukhuman.
Hinaspansi churiq pasasqan qhepataqa trigo
takasqanqa a rutunaa karqapusqa.
Chayllamansi huk judio runakunaataq rikhurimuspanku trigo takaq runataqa nisqaku:
Weraqocha chakra llankaychu kashan, ama
hinachu kay tapuykusqaykiku Icha rikurqanki
huk mana reqsisqa runata kaynin pasashaq-

ta?, nispa.

Chaymantas llakisqa payqa yuyaykukuspa nisqa:


Amaa imatapas rikunaypaq oqapas asnoy hina
24

Chay hinata tapukuqtinkus khatatankhatatanraq usqhayta kutichispa nisqa:


Ar huk runaqa pasarqonmi trigota
takashallaqtiyraq, kunanqa am trigotapas rutushania, nispa.
Chayta uyarispas paykunaqa wayqo urayman
usqhay qhepanta chinkaykusqaku.
Wayqo ukhuman chayaqtinkutaqsi sawsi mallkiqa silbayta qallarisqa: Shiw-shiw-shiw, chuchikukunapas qaparispas: chuchik-chuchik,
nisqaku.
Hinaspansi judio runakunaqa sawsi mallkikunaq
hinallataq chuchikukunaq silbasqanta uyarispa
watupakusqaku, chaypichus hina kashasq,
nispa.

Chaysi seoraqa qosan chayamuqtin usqhayman


mihunata
haywan.
Chaysi
runaqa
phiakun
Imaraykun mana aychayuqtachu waykunki? nispa.
Warmitaqsi willan michiq mikhurqusqanta.
Chaysi phiasqa mana creenchu michiataqchus
mikhunman nispa. Ima qhariykimanch qanqa
apashanki nispas warminta maqaykun. Chhaynatas
sapa kutillan michiqa warminta maqachiq.
Mikhuna waykusqanmansi chukchakunata, papa qarakunata, allpakunata ima michiqa wikchuykuq.
Chaymantas qosanqa khuyayta warminta maqaykuq.

Usqhayta maskhaspataqsi yayaq churintaqa tarisqanku yachachisqankunawan kuska maakushaqta.


Chay puchaymanta pachas chuchikuqa qhelli
mikhuq kapusqa, hinallataq sawsi mallkipas
kumurayaqpuni kapusqa.

23

MICHI MUNAKUQ RUNAMANTA


Charango llaqtapis huk waynawan sipaswanqa kasarakusqaku, paykunaqa llaqtaq manchanansi kasqaku, sumaqtas kawsaqkupas, manas haykaqllapas
maqanakuqkuchu, iskayllan wawakupas kasqa, llaqtankuq punchawnin chayamuqtinsi
paykunaqa
chayman lhaykusqaku.
Chaypi kusisqa tusuqkunata qhawaspa purishaqtinkus huk warmichaqa, munay michichata muyuchikamushasqa. Hinas qosanqa rantikusun, rantikusun,
ratakuna hapinanpaq nispa munapayaykusqa.
Chaysi seoraqa nisqa hinatapasy rantikuna nispa. Chaysi warmichaqa mana vendesqapaschu aswanpas regalallasqa. Payqa yachasqas millay michi
kasqanta. Michita rantikuspas kusisqa wasinkuman
kutipusqaku. Qosanqa marqayllanpis michitaqa
apaykachan, paykunallawansi michiqa puuqpas. Lechetas sapa tarden weraqochaqa llankananmanta
apamuq.
Huk punchayataqsi qosanpa fiestan kasqa. Hinas
seoraqa aychata rantimusqa waykunanpaq chaytaataqsi michiqa mikhurqapusqa.
Chaysi renegasqa warmiqa michita kurpawan
panarqusqa, chaqespas michita qatiykachaykusqa.
Chaysi tardenta michiqa aypasqa qosanmanqa
yar qha
pa tamanr aq,
r unata qsi
mic hinta
marqaykuspa hamun.
22

ATOQMANTA HUKUCHAMANTAWAN
Qelqaq: Juan de la Cruz Huayta Cutire
Huk punchaysi atoq hukuchawan tinkuspa nisqa:
Kunanqa qan rikhurirqamunkitaq chayqa mikhurqapusqaykich, nispa.
Hukuchataq kutichispa nisqa: Amaraq mikhurqowaychu wawqechy, aswanpas sumaq miski mikhunataraq aparqamusqayki, kay mallki kuchullapi suyashawanki ama maymanpas kuyurispalla, nispa.
Hinan atoqqa sonso kaymanta suyasqa, manaa rikhurimuqtinsi sinchi phiasqa puririsqa waqmanta
hukucha maskhaq.
Chaysi qonqaylla tarisqa hukuchataqa huk mankapi
sumaq miski lawa-lawashaqta, chaysi hukuchaqa
atoqta nisqa:
Kay mankapi qanpaq wakichisqa sumaq miski
lawa kashan, chayta mikhurukuy, nispa.
Atoqtaqsi malliykuspa nisqa: Achalaw!
miskillaam kasqa nispa. Chayta llaqwashaqtinsi
atoqpa umanqa mankaman haykurqapusqa, llaqwayta tukuruspas umanta mana horqoyta atipusqachu,
chhaynapis tutayachikapusqa hinas atoqqa
hukuchata nisqa:
Maypin rumi kanshan kay mankata
pakirqonaypaq, nispa.

Chaysi hukuchaqa huk machulachaq wasinman pusaspa:


Kaypin rumi kashan nispas, chay machuchaq
umanman atoqta manka umanwan panachisqa,
chaypis mankaqa pakikusqa.
Hinaspansi machuchaqa puusqanmanta rikcharispa
mamakuchanta nisqa: Yaw alqo paya inkaykiwanchu panachishawanki!, nispa. Chaysi machuchaqa
kaspita hapispa atoqtaqa tutayaq ukhupi
panaykusqa alli-allinta, atoqtaqsi khuyay ripusqa
kinray-kinrayllaa.
Chayta rikuspas hukuchaqa toqonmanta qhawamushasqa asiymanta wausparaq.

Willakunsi Anastacio aas kasqanmanta, chaypi sipaskuna akarisqanmanata ima.


Chaysi Micaelaq taytanqa llaqta kamachiqman rispa
willan,hinas llapan taytakuna rinku wawanku pusakanpuq, unu timpusqakunantin, lazokunantin, zurriagokunantin ima. Chay aaspa llaqtanqa kasqa
wasinku wayqollapitaqsi.
Chayaspa hinas aaskunata wauykachimunku,
qalatas toqonkutapas wisqaykamusqaku. Hinas Micaelaqa llakisqa llapan sipaskunapiwan wasinkuman
hampusqaku.
Kunanqa sipaskuna manaas usqhayllachu engaachikunku mana reqsisqankuwanqa. Aasta sapa
rikuspankus zurriagowan soqaykunku wauchinanku
kama.
Chaysi kunan punchay kamapas aasqa punchay
mana purinchu, aswanpas tutallaa purimun, chay
mate ukyasqanmanta pacha millayta asnaspa.

21

Micaela usqhay mikhunata waykushaqtinmi, tanta


muyuchikuq huk machulachaqa munachispa, khaynata nisqa:
Akakallaw imaynatach akariykushanki kaypiqa.
Qosayki maqasunki chayqa, kay qorachata matinpi
haywarunki nispa.
Uyarispa hinas Micaelaqa usqhay mikhunata chayachispa apasqa
chakraman. Wayqon wayqontaa purispapas manas tarisqachu ima llankaqtapas. Chaysi tardenta
Anastawaqa maqaykun Imaraykun mikhunata mana apamurqankichu nispa. Micaelapas wapuykullantaq:
-Apamushanitaq, acaso kasqankichischuri, maypich
llankakunkichispas- nispa. Anastawaqa aswanta qaparin:
-Chay qhatapitaq kashaykuq- nispa.
-Manan chaypiqa pipas kasqachu, aaskunallan uksishasqaku chay qhatapiqa- nispas Micaelaqa waqaykun.
Hinas waynaqa nisqa kaypin Anastacio kashani,
aas nisqaykin kani nispas nishuta maqaykun.
Chaysi Micaelaqa machulachaq nisqanta yuyariqruspa, usqhaylla
mateta ruwaspa ukyachisqa. Chaysi
Anastacioqa secota puurqapusqa.
Chayta rikuspas Micaelaqa usqhaylla lloqsimuspa
machulachaq nisqanman hina ruwasqa. Paypa llaqtanqa chay moqo qhepallapis kasqa, chaysi waqaykuspa wasinman chayasqa.

20

KONANCHA ALQOMANTA
Askha watakunaas karu llaqtapi huk familia mana
alqoyoq kasqa, llapan alqo uywasqantas llaqtamasinkuna venenota qaraspa wauchipusqanku.
Chayraykus alqonkuqa mana kapusqachu, chay
punchaykunapitaqsi seoraq qatayninqa llapa familiantin Lima llaqtata risqaku.
Chay llaqtamantas huk yana alqochata apakamusqaku, Alqochaqa munay tawa awichas kasqa!, hinaspansi erqekunaqa tapukusqa:
Imachan sutichanqa kanman?, nispa.
Wakinsi nisqanku:
Rambo kachun, wakintaq, Tarzan, wakinkunaataq Konancha, nispa. llapankumankumantataqsi
nisqanku:
Konn, Konn, Konn, nispa.
Hinas chay alqoq sutinqa kasqa Konn. Chaysi
Konancha kusisqa chupachanta maywiyukuspa
purisqa. Ovejatapas allintas michiq manataqsi
haykaqpas imatapas suwakuqchu.
Huk wasikunatapas waylluykuspas haykuq, chaysi
mikhunata qaraqku mana imatapas suwakusqanta
yachasqankurayku.
Huk punchaysi Antukaq wasinta haykurqosqa.
Hinaspansi cocina ukhupi oveja aychata costalpi rikuspa Konanchaqa yuyayninpi nisqa:
Waylaka warmiqa aychata pampaman saqerparisqa
7

Chayllamansi huk muru michiqa hamuspa Konanchata


nisqa:
Kay aychata usqhaylla mikhurukusun, nispa.
Konanchataqsi nisqa:
Imanishankin?, turiakushankichu icha chansakushawankichu? maypitaq mikhuwaq dueuykiq aychantar?, Aswanpas qan qhawanayki kashaqtin!, nispa.
Michitaqsi kutichisqa:!Ay sonso Konancha! chhaynalla kaspaykiqa yarqaymantach waunki, nispa.
Konancha alqotaqsi nisqa:
Manan oqaqa haykaqpas suwakuymanchu, suwakuyman chayqa manach munakuwankumanachu, hinaspapas sapallaymi kay karu llaqtapi kani, manan piniypas
kanchu chaymi munayta kasukuspa kaypiqa purini. Riki!
qanqa kay llaqtayuqtaq kanki chayqa ima mana allintapas ruwallankich, ichaqa manay oqaqa qan hinachu
kani, nispa.
Chaysi michiqa tapusqa:
Konancha qanr maymantataq hamurqanki?, nispa.
Konanchataqsi nisqa:
oqataqa Limamantaraqmi huk karton cajachapi apamuwarqanku, hinaspanmi kay llaqtapi sutiyta churawarqanku Konancha, nispa.
Hina parlashaqtinkus wasiyuq seoraqa mancharikuspa
nisqa:
!Ay mamachay mamacha aychaqa kanmanachu,
chay ukhupim yana alqo Konanchaqa kashasqa, imataq
vidayqa, nispa.
8

rikhurisqa tayta-mamantin,
chukchayuq kama kasqaku.

kinsantinkun

chumpi

Tayta-mamankuq parlashanan kaman iskayninkupas rimashallarqankutaq. Chay kikin tutan Micaelataqa llaqtankuman pusarikapusqaku.
Hinas tuta pusaykunku mana reqsisqa anninta
maymi
chayananku
kama.
Wasinkuqa
huchuykunallan ichhumanta kama kasqa, llapankutaqsi chumpi chukchayuq kama kasqaku. Hinapin
Micaelaqa sipasmasinkunawan reqsinakuyta qallarisqa.
Chay sipaskunan nisqaku Micaela imamanmi
hamurqanki, oqaykupas qotusqan kaypi kashayku,
manan kutiyta atiykuachu nispa.
Chaypis Micaelaq oveja michiqmasin Marcelapas kashasqa khuyaylla kinsa wawayuqa. Chaysi Marcelaqa
nisqa kaykunaqa millaykunan kanku nispa.
Chayta uyarispas Anastawaqa nisqa: chinlla, imatan mana allinta
llaqtaymanta rimashanki nispa. Chin nirachispan
qatirparipusqa. Askha wata pasaqtinan Micaelaqa
wawayuq kasqa.
Huk punchaysi llankachisqaku, hinas Anastawaqa
yapuchinanpaq wawqenkunata minkakamusqa. Tutallamantan Anastawaqa aqhata qepiykuspa puririsqa, Docellapaq mikhunata apamunki nispa.

19

Chaysi waynaqa nisqa:


Yaaaa manachu reqsiwanki, sapa kutintaq tupashanchisqa, aastawaramariki kashaniqa, nispa.
Micaelataqsi lonlamanraq tukuspa, mana yuyasqapaschu maypi aaswan tupasqantapas.
Chaysi waynaqa nimusqa:
Yanapasqayki usqhayta hamuy, nispa.
Micaelaqa as manchan-manchansi achhuykusqa lisas
allaq. Waynas lisasta usqhaylla takayta qallarisqa,
paytaqsi pallasqa. Hinas waynaqa Micaelata pasapunan raton nisqa:
Oveja michinayki patapin paqarin suyamusayki,
nispa.
Chaysi Micaelaqa kusisqa kutiykamusqa lisas
qepintin.
Wasiman chayaspas Micaelaqa mana imatapas mamanman willasqachu. Paqarisnintintaqsi
wakata
ovejatawan qatiykuspa tutaraq puririsqa waynawan
tupanan rayku. Chayarqoqtinsi waynaqa chaypia
zurriagontin tiyashasqa.
Chaymanta pachas sapa kutillan iskayninku kuska
michiqku, hinapis paykunaqa munanakapusqaku.
Huk punchaymi waynaqa michisqankupi Micaelaman rimarisqa, wasinta taytan mamanpiwan kuska
haykuspa qhachunta horqonpunankumanta.
Chaysi Micaelaqa manchan-manchan chay tarde haykupusqa.
Wasipi tuta mikhunata mikhushaqtinkus waynaqa
18

Usqhaylla kaspiwan alqo panaq phawashaspanmi


kasqanta aychata rikuspan mana imatapas ruwayta
atisqachu, hinas nisqa:
Yaw kay alqoqa munayma kasqa manan aychaytaqa mikhusqachu!, nispa.
Chaysi usqhayllaraq aychata kuchurqospa qarayusqa.
Konanchaqa saksallaa kusisqa wasinman ripusqa.
Chaykunata rikuspas Antukaqa lliwllaman willakuspa
purisqa Konachaq aycha mana mikhusqanmanta.
Chaysi yaqa llapa runa yachasqanku Konancha mana
llamikuq kasqant, chayta yachaspataqsi Konacha kusisqa allinta ovejakunata michimuq.
Chay punchaykunan Konanchaqa as aswan hatuntaa wiarqosqa, llapan alqokunamantaqa paysi aswan hatun kasqa.
Huk kutinsi Konanchaqa dueontin ovejata qatiyamushasqaku chaysi Apacheq alqonqa Konanchaq
dueonta patarqoyta munasqa, hinas phiasqa Konanchaqa Apacheq alqonman phawayuspa maqarqosqa.
Chayta rikuspas Apacheqa nisqa:
Suytu carajo kunanmi yachanki, nispa.
Chayta uyarikuspas Konanchaqa khuyay-khuyayllaa
puriq.
Apacheqa venenotas tantaq sonqonpi chanqamuq
ichaqa Konanchaqa manas mikhuqchu.

Killakunaq pasasqan qhepatan Konanchaq dueonqa


mana mikhunata qaraykusqachu, hinaspansi wasipunkupi kanikuspa tiyashaqtin Lassycha alqoqa Konachata nimusqa:
Hakuchu kusilluyuq wayqota rishasun, nispa.
Konanchataqsi tapusqa:
Imaman?, nispa.

Runaman Tukuq Aasmantawan


Unay watakunaan kharu llaqtapi huk wayna kasarakusqa munay sipaswan. Paykunaqa chulla wawallayoqmi kasqaku. Sutichasqankutaq Micaelata. Payqa wiarqosqanmanta pachas sipaskanan kama ovejata michiq.

Lassychataq nisqa: Apacheq asnonmi qaqapaspa


waupusqa, askhaam rispa mikhuyamushanku,
nispa.

Viernesanto punchaysi Micaelata mamanqa nisqa:


Lisasman rirqonki, nispa.

Konanchataqsi kutichisqa:
Manachu Apache asnonmanta harkakun, nispa.

Chaysi Micaelaqa tutallamanta risqa lisas allaq, chakraman chayaqtintaqsi, huk chumpi chukchayuq waynaqa lisas chakra patapi
purishasqa.

Lassychataq nisqa:
!Acaso runakuna asnota mikhunchu!, haku usqhayta suyashaykin, nispa.
Chaysi kunanchaqa yuyaykuspa nisqa:
Hakupasy chay aychata mikhuramusun yarqawashawantaq chayqa, nispa.
Chaysi konanchaqa Lassychapuwan kusisqa puririyusqaku asno aycha mikhuq, chayaruspa mikhushaqtinkus Apache runaqa kaspi rikrayusqa hamushasqa.
Asnonta askha alqokuna mikhusqanta rikuspataqsi
nisqa:
Suytukuna carajo alqoytataq mana mikhuchisqakichischu nispas renegasqa kaspinta pampaman
churaykuspa rumita hoqarikusqa alqokunata
chaqenanpaq, manaraq chaqeshaspataqsi konanchata rikuruspa nisqa:
10

Micaelaqa sonqollanpin nisqa: Pitaq kayri, maymantataq hamunri, manataq haykaqpas paytaqa rikurqanichu nispa.
Manaraq rimarishaqtinsi chay waynaqa tapumusqa:
Micaela lisasmanchu hamurqanki, nispa.
Micaelataqsi kutichisqa:
Ari, qanri imamantaq hamurqanki, nispa.
Chaysi waynaqa nisqa:
Yacharqanim hamunaykita, chaymi kaypi suyasharqayki, nispa.
Micaelataqsi manchasqa tapusqa:
Maymantataq hamurqankiri, imataq sutiykiri?, nispa.
17

chimpayta, hinas atoqqa chakanta chimpashaspa


wikchuyakapusqa mayu ukhuman, parawan kaspi
lluskha kasqanrayku.
Wallpayoq runataqsi chayta rikuspa wallpan horqoq
haykusqa mayu ukhuta:
Wallpaytaqa sasawanmi uywakuni mikhukapunallaypaqpas horqokanpusaqy riki, nispa.
Ichaqa manas reparasqachu parawan mayu yapakamusqanta,
chaysi wallpata horqomushaqtin qonqaylla mayu
chayamuspa wallpata, runatawan apusqa, atoqtasi
unu chaphchikun-chhaphchikun qhata wichayman
seqaykapusqa.

Annn kaypim kashasqanki, yaw suytu kunanmi


yachanki, nispa.
Hinas Konanchata chaqeruspa umanpi rumiwan
hapirqachisqa chaysi kunpakusqa iis iis nispa
qhospayta qallarispa Konanchaqa wauyninta tarisqa.
Chayta yachaspas dueunqa erqekunantin khuyay
llakisqa Konanchata apanpusqaku pera mallki sikiman pampapunankupaq.
Chay punchaymanta pachas pera mallkiqa askhata
rurun kunan punchaykama. Sichus chay pera mallkita rikuyta munanki chayqa, tapurikullanki piqpa alqonmi Konancha kasqanta, chayqa willasunkikun
piqpa kasqantapas.

16

11

WAYNAMANTA URPIMANTAWAN
Qelqaq: Fotunato Sumiri Hancco
Huk waynas urpichata munakusqa mana taytamamanpa yachasqallan, hinaspas waynaqa urpichata
nisqa:
Waykushanki sumaq qapashaq mikhunata oqataq uywanchis michiq risaq, nispas ovejan micheq
risqa.
Urpichaqa chukllapi qosichimuyta qallarimusqa
chayllamansi waynaq mamanqa chukllata
qosishaqta rikurqamuspa nisqa:
Pitaq chukllapiri qosichikushan?, wawayqa uywa
michiqtaq lloqsirqan, nispa.
Hinaspas usqhaylla chukllaman rispa qhawayuqtinqa
mana pitapas rikusqachu, aswanpas huk munay urpichallatas rikusqa, chaysi waynaq mamanqa nisqa:
Kay asna urpir imatataq chukllay ukhupiri ruwashan, nispa.
Hinaspas urpichaqa qonqaylla phar nispa qenpuman
phalahatasqa.

Chayta rikuspas mamaqa nisqa:


Imatataq kay urpiri chukllapiri munan?,
nispa.
Chaysi urpichataqa rumiwan phiasqa
chaqerqapusqa.
12

ATOQMANTA WALLPAMANTAWAN
Huk kutinsi karu llaqtaq qayllan chin orqokunapi huk
atoqqa yarqaymanta khuyay purishaspa nisqa:
Askha punchayan mana mikhunichu, sinchitam
yarqawashan, wiksaypas rimarishanraqm, manan
yarqaymanta wauymanchu, hinach risaq riki llaqtata, nispa. Chayta yuyaykuspas atoqqa llaqtaman
puririmusqa.
Wasi-wasimana qayllaykamuspa hinas rikusqa askha wirakunallataa wallpakunata llakhi mikhushaqta.
Atoqqa imaynatachus wallpata hapiyta yuyaykushaqtinmi, chayllamansi paraqa qonqaylla
takarikamuyta qallarimusqa, chaysi lliw runakunapas machakuq wasinkuman haykuyta qallarisqaku,
wallpakunapas usqhaysi wasinkuman ripusqaku.
Chayta rikuspas atoqqa nisqa:
Manan yarqaymantaqa aswanta kaymanachu,
nispa.
Usqhayta phawayuspas hapirqosqa huk wallpata.
Chayta rikurqoq runas usqhalla rispa wallpayuq runaman willaramusqa:
Wallpaykitan kunachallan atoq hapirqon, nispa.
Iskayninkus phawaylla atoqpa qhepanta rumi makintin kaspikunantin ima qatisqanku qaparispa, chayta
yachaspas llaqta runakunapas phawallasqakutaq
waqyarinakuspa atoqpa qhepanta.
Hinaspansi atoqqa qaparisqankuta uyarispa phawashasqanpi llakisqa yuyaykusqa
i chakallantaa
15

akayllaas ayqemuspankus kuska chayaramusqaku


saykusqallaa.
Palomawan kukuliwanqa quejakusqakus ankamanqa:
Huk killichukunan anpi yaqa mikhuwankupas
chaymi chikan tardeta chayarqamuyku, nispa.
chayta uyarispas ankaqa nisqa:
Iskaynikichistaq trigo qepintin kuska chayamunkichis chayqa qepikichistay pesasunchis mayqenpachus aswanta llasanqa chaymi llalliq kanqa, nispa.
Juezqa huk ankakunatas nisqa:
Chay iskayninkuq qepinta pesamuychis mayqenchus llalliq kasqanta yachananchispaq, nispa.
Hinas ankakunaqa pesayta tukuruspanku juezman
willasqaku piqpas aswan askha kasqanta, chaysi juez
ankaqa tiyayakuspa nisqa:
Yachaykuan pi llalliq kasqanta, chay hina kaqtinqa kukulikunaq familian haqay kuchupi tiyamunkichis, palomaq familiantaq kay kinraypi, mana chay
ratu pipas maqanakushanankupaq.
Llalliqmi ninqa llallichukuqta maytachus tiyaq ripunanpaq, nispa.
Hinan iskayninkuq familiankuqa makilla qhawarqanku ankaq rimamuyninta mayqenchus llalliq kasqanta
yachanankupaq, chayllamansi ankaqa nimusqa:
Kukulin aswan askhata apamusqa chhaynaqa kukulin llalliq, paytaqy kunan nichun maytachus paloma tiyaq ripunanpaq, chayta.
Hinan kukuliqa nisqa:
Qosqota riy, qosqota riy, qosqota riy, nispa.
Chaymi palomaqa khuyayta waqayukuspa Qosqoman
hanpusqa, kukulitaq campopi qhepakapusqa.
14

PALOMAWAN KUKULIWAN
Qelqaq: Climaco Rodrguez (sunkho)
Huk punchaysi palomaqa kukulita nisqa:
Qanchu phalaspa llalliwankiman icha noqachu, nispa.
Chaysi kukuliqa llakisqa puupusqa:
Chay palomaqa allintach phalan riki chaych noqataqa phalasunchis niwan, nispa.
Hinas pacha illarimuyta palomaqa kukulita wahaspa
nisqa:
Usqhayta rikchariy yaw compadre phalananchispaq kunan punchaymi yachasunchis mayqenninchischus allin qharipuni kasqanchista, nispa.
Chayllamansi kukuliqa uraykamusqa, hinas palomaqa nisqa:
Compadre haqay moqo qhepapin trigo askha wiashan, picha awpaqta kutimunqa trigo qepinti
kaykama chaymi llalliq kanqa, llalliqtaqmi ninqa qhepa chayamuqta maytachus tiyaq ripunanpaq chayta,
nispa.
Jueztataqsi churakusqaku ankata, chaysi anka qapariqtin hina phalayta qallarisqaku, qewiqewitaraqsi phalanku llapan kallpankuwan, moqota
muyuruspa hinas usqhaylla qepichakunku trigotaqa,
qepichakuyta tukuruspataq kutirimunku kuchikuchiraq. Phalamushaqtinkus chawpi anpi ankakunaqa qatikachasqaku trigonkupis
winchirikushaqtaraq,
13