Вы находитесь на странице: 1из 322

GRCSTAN

Sosyo-Ekonomik Yaps
Dnya ve Trkiye ile likileri

Do. Dr. Rahmi Deniz ZBAY

YAYIN NO: 2014 - 7


stanbul, 2014

Copyright TO (stanbul Ticaret Odas)


Tm haklar sakldr. Bu yaynn hibir blm, yazarn ve TOnun
nceden yazl izni olmakszn mekanik olarak, fotokopi yoluyla
veya herhangi bir ekilde oaltlamaz. Eserin baz blmleri veya
paragraflar, sadece aratrma veya zel almalar amacyla, yazarn
ad ve TO belirtilmek suretiyle kullanlabilir.
ISBN 978-605-137-414-7 (Basl)
ISBN 978-605-137-413-0 (Elektronik)
TO ARI MERKEZ
444 0 486
TO yaynlar iin ayrntl bilgi
leri Aratrmalar Koordinatrl
Dokmantasyon Biriminden alnabilir.
Tel
:
Faks :
E-posta :
nternet:
Adres :

(212) 455 63 29
(212) 512 06 41
ito.yayin@ito.org.tr
www.ito.org.tr
Readiye Caddesi 34112
Eminn - Fatih / STANBUL

Odamz yaynlarna tam metin ve cretsiz olarak


internetten ulaabilirsiniz.
YAYINA HAZIRLIK, BASKI, CLT
Altnoluk Yayn San. A..
Tel: (212) 671 07 07 Fax: (212) 671 07 17
info@erkammatbaasi.com www.erkammatbaasi.com

GRCSTAN
Sosyo-Ekonomik Yaps
Dnya ve Trkiye ile likileri

Rahmi Deniz ZBAY


1966 ylnda stanbulda dodu. Marmara niversitesi ktisadi ve dari
Bilimler Fakltesi letme Blm, Muhasebe Finansman Uzmanlk Alannda
lisans eitimini tamamlad. Yksek Lisans ve doktorasn Marmara niversitesi Sosyal Bilimler Enstits, ktisat Anabilim Dalnda tamamlad. 2007
ylnda ayn niversitenin ktisat Blmnde Yardmc Doent kadrosuna
atand, 2011 ylnda Doent unvann kazand. 2007 ylndan bu yana, Marmara niversitesinin Bankaclk ve Sigortaclk Enstits ile Sosyal Bilimler
Enstitsnde Mdr Yardmcs, ktisat Fakltesinde Dekan Yardmcs,
Biliim Koordinatr ve Farabi renci Deiim Koordinatr gibi grevlerde
bulunmutur. Yazarn, uluslararas ve ulusal kongrelerde sunduu bildirileri ve
uluslararas ve ulusal hakemli dergilerde makaleleri bulunmaktadr. Eserleri
arasnda Kafkasya lkeleri ve Krmn Sosyo-Ekonomik-Siyasi Statleri ve
Ksa Tarihleri isimli daha nce yaynlanm olan bir almas da bulunmaktadr. Kafkas Vakf Kurucular Kurulu yesi olan ve Marmara niversitesi ktisat
Fakltesi, ktisat Blmnde retim yesi olarak almann yan sra, halen
rektr danmanl grevini yrtmektedir. Evli ve iki ocuk babasdr.

NDEKLER
Ksaltmalar .................................................................................................... 10
Tablolar Listesi .............................................................................................. 14
Grafikler Listesi ............................................................................................ 15
Sunu ............................................................................................................. 17
nsz ............................................................................................................ 19
Birinci Blm
Grcistan Tarihi .......................................................................................... 21
1. Grcistan Tarihi ......................................................................................... 23
1.1. Eski alarda Grcistan .................................................................... 23
1.2. Siyasi Birliin Ortaya k ............................................................. 24
1.3. Grcistan ve mparatorluklar ............................................................ 26
1.4. Grcistan ve Osmanl Devleti ........................................................... 30
1.5. Rusyann Grcistan lhak ve Kafkasyaya Yerlemesi ................. 36
1.6. Kafkas Cephesi ve Trkiye-Grcistan Siyasi likileri...................... 39
1.7. Sovyetler Dnemi ve Grc Ulusal Hareketi .................................... 42
1.8. Bamszlk Dnemi: Perestroyka ve Glasnost ................................. 43
1.9. Gl Devrimi ve Reform almalar ................................................. 45
1.10. Grc Ryas Koalisyonu ve Parlamenter Sisteme Doru .............. 46
kinci Blm
Grcistann Corafi ve Demografik zellikleri ...................................... 49
2. Grcistann Corafi ve Demografik zellikleri ....................................... 51
2.1. Grcistann Corafi zellikleri........................................................ 54
2.1.1. Konumu .................................................................................. 56
2.1.2 klimi ....................................................................................... 59

2.1.3. Toprak Yaps .......................................................................... 61


2.2. Grcistann Jeopolitik zellikleri .................................................... 61
2.3. Grcistann Demografik ve Etnik Yaps.......................................... 65
2.3.1. Nfus ve Etnik Yap ................................................................ 65
2.3.2. Trkiyede Grc Nfusu ve Dalm ................................... 71
2.3.3. Eitim ve Kltr ..................................................................... 71
2.3.4. Dini Yaps .............................................................................. 72
nc Blm
Grcistanda Ynetim ve Siyasal Gelimeler ............................................ 75
3. Grcistanda Ynetim ve Siyasal Gelimeler ............................................ 77
3.1. Ynetim ekli .................................................................................... 77
3.2. Bamszlk Sonras Grcistann Yeniden Yaplanmas ................... 78
3.2.1. Zviad Gamsahurdiya Dnemi ................................................. 79
3.2.2. Eduard evardnadze Dnemi ................................................. 81
3.2.3. Mihail Saakavili Dnemi ...................................................... 85
3.2.4. Georgi Margvelavili Dnemi ................................................ 87
3.3. Siyasi stikrar .................................................................................... 88
Drdnc Blm
Grcistann D likileri ve Uluslararas Sorunlar ............................... 93
4. Grcistann D likileri ve Uluslararas Sorunlar ................................. 95
4.1. Grcistann D likilerinde Blge D Faktrler........................... 98
4.1.1. Blgede ABD Faktr .......................................................... 100
4.1.2. Blgede NATO Faktr ........................................................ 105
4.1.3. Blgede Avrupa Birlii Faktr ............................................ 107
4.2. Grcistann Komular ile likileri................................................ 112
4.2.1. Rusya .................................................................................... 113

4.2.2. Bamsz Devletler Topluluu .............................................. 116


4.2.3. Azerbaycan ........................................................................... 117
4.2.4. Ermenistan ............................................................................ 120
4.2.5. ran........................................................................................ 126
4.2.6. Trkiye ................................................................................. 128
4.3. Grcistann Blgesel ve Uluslararas Sorunlar ............................. 129
4.3.1. Abhazya ................................................................................ 129
4.3.2. Gney Osetya ....................................................................... 134
4.3.3. Acaristan ............................................................................... 136
4.3.4 Cavaheti (Ahlkelek) ............................................................. 139
4.3.5. Ahska Trkleri ..................................................................... 140
5.3.6. Pankisi Vadisi ....................................................................... 141
Beinci Blm
Grcistan Ekonomisi ................................................................................ 143
5. Grcistan Ekonomisi ............................................................................... 145
5.1. Grcistann ktisadi ve Doal Kaynaklar ...................................... 146
5.2. Grcistann Ekonomik Yaps ........................................................ 150
5.3. Grcistan Ekonomisinin Sektrleri ................................................. 153
5.3.1. Madencilik ve Enerji Kaynaklar ile Sanayi ......................... 155
5.3.1.1. Metalik Madenler .................................................... 155
5.3.1.2. Metal D Madenler ............................................... 156
5.3.1.3. Enerji Kaynaklar .................................................... 156
5.3.1.4. Sanayi...................................................................... 157
5.3.2. Tarm ve Hayvanclk............................................................ 162
5.3.3. Ulam ve Haberleme .......................................................... 164
5.3.4. Turizm .................................................................................. 167

5.3.5. Bankaclk ve Finans ............................................................ 168


5.3.6. naat .................................................................................... 171
5.4. Grcistann D Ticareti ................................................................. 173
5.5. Grcistann dari-Ekonomik Blgeleri .......................................... 176
5.6. Grcistann Temel Ekonomik Gstergeleri .................................... 178
5.6.1. Gayri Safi Yurtii Hasla ....................................................... 178
5.6.2. Enflasyon (Tketici Fiyat Endeksi) ...................................... 181
5.6.3. Yabanc Sermaye ve Yatrmlar ............................................. 183
5.6.4. D Ticaret Eilimi................................................................ 186
5.6.5. Devlet Btesi ...................................................................... 187
5.6.6. Para Politikas ....................................................................... 189
5.6.7.Tasarruflar ............................................................................. 190
5.6.8. Bankaclk Sektr ............................................................... 191
5.6.9. sizlik .................................................................................. 193
Altnc Blm
Grcistan-Trkiye likileri ..................................................................... 195
6. Grcistan-Trkiye likileri ..................................................................... 197
6.1. Siyasi likiler.................................................................................. 197
6.1.1. Gamsahurdiya Dnemi: 1991-1992...................................... 197
6.1.2. evarnadze Dnemi: 1992-2003 .......................................... 197
6.1.3. Mihail Saakavili Dnemi: 2004-2013 ................................. 204
6.1.4. D Politika Asndan likiler ............................................. 206
6.2. Kltr ve Eitim Alannda likiler ................................................. 209
6.2.1. Eitim-retim Politikalar .................................................. 211
6.2.2. Sosyal ve Kltrel likiler ................................................... 212
6.2.3. Anadolu Grclerinde Kltrel Yaam ................................. 213

6.3. Ekonomik likiler........................................................................... 217


6.3.1. Yasal ereve ....................................................................... 223
6.3.2. Trkiye-Grcistan Ticareti ................................................... 223
6.3.3. Anlamalar ve Finansman ..................................................... 228
6.3.4. Ticari Olanaklar .................................................................... 231
6.3.5. Karadeniz Ekonomik birlii Blgesi: KEB ...................... 234
6.4. Enerji Alannda likiler .................................................................. 239
6.4.1. Bak-Tiflis-Ceyhan (BTC) Petrol Boru Hatt ....................... 239
6.4.2. Bak-Tiflis-Erzurum (BTE) Doal Gaz Boru Hatt.............. 244
6.4.3. Elektrik Enerjisi ve Deriner Baraj ....................................... 247
6.5. Ulatrma-Haberleme Alannda likiler ........................................ 248
6.5.1. TRACECA (pekyolu) Projesi .............................................. 252
6.5.2. Vize Muafiyeti Dzenlemesi ................................................ 253
6.5.3. Havayolu Ulatrmas ........................................................... 254
6.5.4. Kars-Tiflis-Bak Demiryolu Projesi..................................... 255
6.6. Askeri Alanda likiler ..................................................................... 257
6.6.1. Blackseaforce ....................................................................... 264
Yedinci Blm
Deerlendirme ve neriler ....................................................................... 267
7. Deerlendirme ve neriler ...................................................................... 269
7.1. Trkiye-Grcistan likileri ............................................................ 269
7.2. Grcistann Uluslararas likileri .................................................. 274
7.3. Trkiyenin Hedefleri ve neriler ................................................... 275
7.4. Genel Deerlendirme ...................................................................... 281
Kaynaklar .................................................................................................... 283

KISALTMALAR
AB

Avrupa Birlii

ABD

Amerika Birleik Devletleri

AEK

Avrupa Ekonomik Komisyonu

AGT

Avrupa Gvenlik ve birlii Tekilat

ASAM

Avrasya Stratejik Aratrmalar Merkezi

BDT

Bamsz Devletler Topluluu

BIS

Basel Bankaclk Gzetimi Komitesi


(Bank for International Settlements)

BOP

Bar in Ortaklk Program

BOTA

Boru Hatlar ile Petrol Tama Anonim irketi

BSEC

Karadeniz Ekonomik birlii rgt


(Black Sea Economic Cooperation Organization)

BTC

Bak-Tiflis-Ceyhan

BTE

Bak-Tiflis-Erzurum

BTK

Bak-Tiflis-Kars

CCC

Gmrk birlii Konseyi (The Community Customs Code)

CE

Avrupa Konseyi (Council of Europe)

CENTO

Merkezi Antlama Tekilat (Central Treaty Organization)

CIS

Bamsz Devletler Topluluu


(Commonwealth of Independent States)

DEK

D Ekonomik likiler Kurulu

DPT

Devlet Planlama Tekilat

DS

Devlet Su leri

EBRD

Avrupa mar ve Kalknma Bankas


(European Bank for Reconstruction and Development)

ECE

Birlemi Milletler Avrupa Ekonomik Komisyonu


(United Nations Economic Comission for Europe)

ECHO

Avrupa Halklar nsani Yardm Program


(European Comission Humanitarian Office)

EFA

stisnai Finansal Destek Program


(European Finance Association)

EFTA

Avrupa Serbest Ticaret Birlii


(European Free Trade Association)

EIDHR

Demokrasi ve nsan Haklar in Avrupa nisiyatifi


(European Initiative for Democracy and Human Rights)

EU

Avrupa Birlii (European Union)

FAO

Birlemi Milletler Gda ve Tarm rgt


(Food and Agriculture Organization of the United Nations)

FSP

Gda Gvenlik Program (Food and Safety Program)

GGA

Hkmet Garantisi Anlamas


(Government Guarantee Agreement)

GSYH

Gayri Safi Yurtii Hsla

GUAM

Grcistan, Ukrayna, Azerbaycan ve Moldova Demokrasi ve


Ekonomik Kalknma rgt

HGA

Ev Sahibi lke Anlamas (Host Government Agreement)

HPBH

Ham Petrol Boru Hatt

IAEA

Uluslararas Atom Enerjisi Ajans


(International Atomic Energy Agency)

IBRD

Uluslararas mar ve Kalknma Bankas


(International Bank for Reconstruction and Development)

IBSU

Uluslararas Karadeniz niversitesi


(International Black Sea University)

ICAO

Uluslararas Sivil Havaclk rgt


(International Civil Aviation Organization)

ICFTU

Uluslararas Serbest Ticaret Birlikleri Konfederasyonu


(International Free Trade Union Confederation)

IDA

Uluslararas Kalknma Birlii


(International Development Association)

IFAD

Uluslararas Tarmsal Kalknma Fonu


(International Fund for Agricultural Development)

IFC

Uluslararas Finans Kuruluu


(International Finance Corporation)

IFRCS

Uluslararas Kzlha ve Kzlay Topluluklar Federasyonu


(International Federation of Red Cross and Red Crescent
Societies)

ILO

Uluslararas alma rgt (International Labor Organization)

IMF

Uluslararas Para Fonu (International Money Found)

ITU

Uluslararas Telekomnikasyon Birlii


(International Telecommunication Union)

TO

stanbul Ticaret Odas

KG

Kafkas alma Grubu

KDV

Katma Deer Vergisi

KET

Karadeniz Ekonomik birlii Tekilat

KEK

Karma Ekonomik Komisyonu

KP

Kafkas stikrar Pakt

MEP

Ana hra Boru Hatt (Main Export Pipeline)

NATO

Kuzey Atlantik Antlamas Tekilat


(North Atlantic Treaty Organization)

RF

Rusya Federasyonu

SOCAR

Azerbaycan Devlet Petrol irketi


(State Oil Company Azerbaijan Republic)

SSCB

Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birlii

TACIS

Bamsz Devletler Topluluuna Teknik Yardm


(Technical Assistance to the Commonwealth of Independent
States)

TCA

Anahtar Teslim Mteahhitlik Anlamas


(Turnkey Construction Agreement)

THY

Trk Hava Yollar

TL

Trk Liras

TRACECA Avrupa-Kafkasya-Asya Ulam Koridoru


(Transport Corridor Europe-Caucasus-Asia)
TSK

Trk Silahl Kuvvetleri

TSSC

Trans-Kafkasya Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti

TFE

Tketici Fiyat Endeksi

TSAD

Trk Sanayicileri ve Adamlar Dernei

UNESCO

Birlemi Milletler Eitim, Bilim ve Kltr rgt


(United Nations Educational, Scientific and Cultural
Organisation)

UPU

Dnya Posta Birlii (Universal Postal Union)

WTO

Dnya Ticaret rgt (World Trade Organization)

WTO

Dnya Turizm rgt (World Tourism Organization)

YDUG

Yksek Dzeyli Uzmanlar Grubu

TABLOLAR LSTES
Nfuslarna Gre Grcistann Blgeleri 2011-2013 (000) ........................... 68
Dorudan Yabanc Yatrmlar (FDI) 2005-2013 (milyon USD) .................. 182
Toplam Mevduat ve Krediler 2006-2013 (GEL milyar) .............................. 190

GRAFKLER LSTES
Grcistann Nfus Yaps 2013 (Ya ve Cinsiyet) ........................................ 64
Grcistanda Sanayi retimi Endeksi 2001-2013 ....................................... 158
Grcistana Gelen Turist Saylar 2005-2013 (milyon) ............................... 166
Toplam Banka Mevduatlar ve Kredileri (milyar GEL) 2006-2013 ............ 167
Grcistan Yurtii Kredi Yaplanmas 2001-2013 (mil GEL) ....................... 169
Grcistan D Ticaret Dengesi 2007-2013 (milyon USD) ........................... 171
lkelere Gre Grcistann hracat 2013 ................................................... 172
lkelere Gre Grcistann thalat 2013 .................................................... 173
Grcistan Nominal GSMH ve Reel Oranlar 2003-2014 (milyar USD) ...... 177
Kii Bana GSYH, Nominal ve Satnalma Gc Paritesine Gre
2003-2014 (USD) ........................................................................................ 178
GSYH Sektrel Dalm 2013 .................................................................. 179
Grcistanda Enflasyon 2008-2013............................................................. 180
Tketici Fiyat Endeksi 2000 - 2014 (2005=100) ......................................... 181
Sektrlere Gre FDI Dalm 2013 ............................................................ 183
lkelere Gre Dorudan Yabanc Sermaye Girii 2013 (milyon USD) ...... 184
D Ticaret Eilimi 1995-2013 (USD milyon) ............................................ 185
Konsolide Bte Gelir ve Giderleri 2002-2013 (mil GEL) ......................... 186
Dolar ve Euro / Lari Kuru 2001-2013 ......................................................... 187
Grcistanda Para Arz 2001-2013 (mil GEL)............................................. 188
Trkiyenin-Grcistan ile D Ticareti 2009-2013 (000 USD) .................... 223
Grcistann Trkiyeden thal Ettii rnler ............................................. 224
Grcistann Trkiyeye hra Ettii rnler .............................................. 225

SUNU
Sovyetler Birliinin dalmasnn ardndan bamsz devletlerin ortaya
kmas, Trkiye iin Cumhuriyet tarihinde ilk defa Orta Asyadaki Trk nfusu
ile irtibat kurma ve o blgede etkin olma ihtiyacn gndeme getirmitir. Bu
dnemde bamszln ilan eden lkelerden biri olan Grcistan; komu lke
olmann yan sra, Trk Cumhuriyetlerinin gerek Karadenize, gerekse kara
ve demiryolu ile Trkiyeye ulaabilmeleri asndan ok nemli bir kap
durumuna gelmitir.
Grcistanla Trkiye arasndaki ilikilerin olumlu ynde gelimesini salayacak esas dnm noktas, Hazar petrollerinin Tiflis zerinden Trkiyeye
ve oradan da Batya kmasn salayacak petrol ve doalgaz boru hatlarnn
gereklemesi ile olmutur.
Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliinin kyle birlikte Trk D
Politikasnn nemli almlarndan biri haline gelen Kafkasya ve Orta Asyann
gvenlii ve Trkiyenin blgeye ulam iin Grcistan ksa srede en nemli
lke ve stratejik kprba haline gelmitir. stelik Hazar Havzas doal kaynaklarn uluslararas pazarlara tanmas konusunda da Grcistan Trkiyenin
tercih ettii gzergh olmutur.
Her iki lke arasndaki iliki; ortaklk ve stratejik ibirlii zerine younlamakta olup, son zamanlarda lkeler arasndaki sosyal, politik ve askeri
ibirliinin artmas nedeniyle, iki tarafta da bunu daha fazla derinletirme arzusu
grlmektedir. Ayrca, Trkiye, Grcistan kltrel ve geleneksel olarak da
kendine yakn bir lke olarak grmektedir.
Bu balamda; Trkiyenin Grcistan ile yakn ilikiler iinde olmas, blge
istikrarna da katkda bulunmakta, Avrasyada Dou-Bat ve Kuzey-Gney
eksenlerinde iki nemli lke olan Trkiye ve Grcistan arasndaki yakn ibirlii, bu corafyann kalknmasn da olumlu ynde etkileyecektir.
Bu itibarla; tarih, corafya, demografik zellikler, ynetim ve siyasal yap,
ekonomi, d ilikiler ve uluslararas sorunlar ile Trkiye-Grcistan ilikilerinin

ele alnd, ilaveten deerlendirme ve nerilerin bulunduu bavuru rehberi


niteliindeki Grcistan -Sosyo-Ekonomik Yaps, Dnya ve Trkiye ile likileri- isimli yaynmzn yelerimize, ilgili kii ve kurululara faydal olmasn
diler, almay Odamz adna gerekletiren Do. Dr. Rahmi Deniz zbaya
teekkrlerimi sunarm.
mer BAL
Genel Sekreter

NSZ
Bu alma, Grcistan eitli ynleriyle ve olabildiince gncel
bilgilerle tantan bir esere ihtiya duyulduu dncesinden yola klarak
gerekletirildi. Bu amala, en eski devirlerden gnmze dein lkenin,
tarihi, corafyas, demografisi gibi Grcistana ilikin merak uyandracak tm
balklara yer verilmesine zen gsterildi. Dier yandan d politikadan, ticaret
ve lke ekonomisine kadar gnmz Grcistann tantmak amalanmtr.
Grcistann, Trkiye ile ekonomik ve sosyal ilikilerine bir katk amac tamasnn yan sra, tarihsel ve siyasal bir perspektif sunmak da bu almann ek
hedefleri arasnda yer ald. Bunu yaparken zellikle Trkiyenin de dorudan
iinde olduu veya etkilendii uluslararas ilikiler ve projelere zel olarak
yer verilmitir.
Bu alma, bir akademisyenin elinden, bavuru rehberi ve derleme bir
eser nitelii tamaktadr. Bu nitelii nedeniyle akademik referans kurallar
her zaman tercih edilmemitir. Ancak zellikle son derece geni ve detayl
allm olan balklar ve kaynaklar ile bu almann, sadece i adamlarna ynelik bir rehber olarak deil, ayn zamanda akademik almalara da
yn gsterecei kabul edilebilir. Son olarak Grcistanda yatrm planlayan,
giriimler gerekletirmek isteyen deerli stanbul Ticaret Odas yelerinin
yllar iinde kitapta yer alan rakamlarn gncel kalmasn; Trk statistik
Kurumunun son derece verimli istatistik veritabanlar ile salayabileceklerini
belirtmek isterim.
Her alma gibi elinizdeki eser de bir ortaklamann rndr; bu vesile
ile ncelikle hem yeleri, hem lkemiz adna, blgeye ilikin bak ve hassasiyetlerini koruyan ve bu kitabn yaynlanmasn stlenen stanbul Ticaret Odas
Ynetimine; Kafkasya ve Orta Asya ile ilgili bir dizi eserin planlanmasna
nclk ederek bu almann ortaya kmasn salayan deerli meslektam
Dr. Fahri Solaka; yayna hazrlk srecinin her aamasnda desteklerini esirgemeyen ilgili TO personeline ve son olarak bu eseri hazrlarken benden nce

bu alanda alm ve kaynaklk etmi tm yazarlara teekkr ederim. Onlar


olmasayd bu eser ortaya kmazd.
Rahmi Deniz ZBAY
Kayalar Memduhiye, 2012

BRNC BLM
GRCSTAN TARH

1. Grcistan Tarihi
1.1. Eski alarda Grcistan
Grc Dili ve Alfabesi

rcistan nfusunun nemli bir ksmn oluturan Grcler, blgede


kendine zgn alfabesi olan bir halktr. Grcce ise, gnmzde
kullanlmakta olan en eski dillerdendir.
Grclerin Kkeni, Grcistanda lk nsanlar
Son dnemlerde Dmanisi1 yresinde yaplan arkeolojik kazlar sonucunda,
Grcistanda ilk insann bir milyon sekiz yz bin yl nce yaam olduu ortaya
kmtr. Dmanisideki buluntu ayn zamanda Avrasyadaki en eski tarihli
buluntu olarak kabul edilmektedir. Bugnk Grcistan topraklarnda insan
topluluklarnn Alt-Paleolitik aa, gnmzden nce 1.400.000-220.000 yl
ncesine dein uzand sylenebilir.
Grcistann tarihi ise yaklak olarak gnmzden 2500-2700 yl gerisine
kadar uzanmaktadr. Grclerin kkeninin, M.. 9. yzylda Van ve civarnda
byk bir uygarlk ve siyasi g olan Urartulara ve onlarn akrabas olan Huri
kabilesine dayand belirtilmekte ve Grcistanda yaayan dier halklarn atalarnn ise M.. 7. Yzylda Mezopotamyadan geldikleri tahmin edilmektedir.
ngilizlerin Grcistan iin kulland Georgian kelimesi, Kafkaslar
blgesinde yaam olan din adam Saint Georgedan gelmektedir. Grcler
1

Dmanisi: Grcistanda, bakent Tiflise yaklak 85 kilometre uzaklkta bulunan bir kasaba
ve sit alandr. Kvemo Kartli blgesinde, Maavera Irma vadisinde yer alr. Dmanisi,
Orta ada Bizans, Ermenistan ve rana alan ticaret yolu zerinde kurulmutur.
Dmanisi kalntlarnda ilk kaz almalar 1936da balatld ve 1960lara kadar
srdrld. Grc paleontolog Prof. A. Vekua, 1983te Dicerorhinus etruscus etruscusa
ait diler ortaya kard. Villafranchian faunasnn tipik bir rnei olan bu tr, Pleyistosen
dnemine aitti. 1984te ayrca ta aletler ortaya karld. 1991de kazlara Alman bir
arkeolog da katld. Almanya, ABD, Fransa ve spanyadan yeni kiilerin katlmyla
Dmanisideki kaz almalar, Grcistan Bilimler Akademisi gzetiminde uluslararas
aratrma projesi haline geldi.

24

STANBUL TCARET ODASI

ise kendilerini genel olarak Kartveli diye adlandrrlar. Sakartvelo da


(Grcistan), tarihsel bir blge olan Kartli adndan gelmektedir.
Grcler, kendi ilerinde meretler, Gurienliler, Acaralar, Tular, Kevsurlar
ve Pavlar eklinde gruplara ayrlrlar.
Tarih boyunca Kafkasyann Anadolu ve ran gibi bir geit yeri olmas,
Balkan Yarmadas ve Hindistan gibi glerin hedefi olan bir lke konumunda
olmas, Grcistanda ok zengin bir tarih, kltr ve etnik birikimin olumasn
salamtr.
Grcistanda lk Meslekler
Neolitik sitlerde yaplan kazlar, o dnemde blgede hayvanclk ve tarmla
uraan yerli kabilelerin varln kantlamaktadr.
Erken Bronz anda Grcistanda Kura-Aras kltr (yerleim yerlerinin
ou bu iki rmak arasnda yer ald iin bu adla anlmaktadr) yaylmt. Bu
dnemde tarm iyice gelimiti ve o dnemde topran srlmesinde kzden
yararlanlyor, rn de orakla biiliyordu.
Orta Bronz anda Trialeti kltr ortaya kt. Bu kltrn balca zellii byk kurganlardr. lk kurganlar Trialetide bulunmu ve bundan dolay
bu kltre bu ad verilmitir.
Ge Bronz anda Dou Grc (Kartveli) ve Bat Grc kltrleri daha
da gelimitir.

1.2. Siyasi Birliin Ortaya k


Asur ve Urartu kaynaklarna gre ilk Grc (Kartveli) siyasal birliini,
sonradan Grcistann gneybatsndaki Tao iline yerleen ve Yunanllarca
Taohiler olarak adlandrlan Diaohiler (Diaeniler) kurmutu.
Grc boylarnn oluturduu ikinci siyasal birlik ise Kolha (Kolhis)
Karadenizin dousundaki geni topraklar egemenlii altnda tutuyordu.
Kolha; Yunan mitolojisinde Medeiann yurdu, Argonotlarn varmaya alt
efsanevi bir servet ve by lkesidir. Eski tarih ve mitoloji de ok nl bir yer

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

25

olan Kolhis, Rioni (Phasis) nehrinin vadisini ve buna bitiik olan, daha sonra
Megrelia, Guria ve Acara ile meretinin bir ksmndaki eyaletleri oluturan alt
tropik blgeyi kaplamaktadr.
Grc (ber) kabilelerinden 3 hkmet kurulmutur:
- Kolhit Krall (Bat Grcistan),
- Diyayuki Krall (Dou Grcistann bir ksm, Erzurum, Bayburt,
Gmhane ve Trabzon),
- Muski Krall (Frikya blgesinde).
Bugnk Grcistann Kurulu olduu blgeye M.. 9. ve 10. yzylda
gelen Yunanllar, kk ticaret kolonileri kurmulard. Bu kolonilerin bymesiyle beraber, ilk Grc devleti M.. 4. yzyln sonlarna doru, Mtsheta
kentini bakent edinen Kartli (beria) idi.
Bu devlet, Kral Parnavaz tarafndan kurulmutur ve sonraki dnemlerde
Grcistanda kurulan pek ok devletten en nemlisidir.
M. 6. yzylda Kimmerler Anadoluyu istila ettikten sonra bu krallklar
yklmtr. M. 4. yzylda douda berya Krall, batda Kolhit Krall
yeniden kurulmutur. Hristiyanlk ncesi an son yzyllarnda Grcistan
Kartli-beria Krall, batda Yunan ve douda Perslerden olduka fazla etkilendi.
M.. 4. yzyl sonlarnda Perslerin istilasna maruz kalan bu topraklarda,
Byk skenderin kurduu Makedonya tarafndan, Persler yerle bir edilmi ve
Grc Halk birlik ierisinde bir devlet kurabilmitir.
M.. 3. yzyl sonlarnda Roma ve bunu takip eden zamanlarda komu
rann glendiini grmekteyiz. Ad geen imparatorluklarn glenmesinde;
Romadan ine kadar uzanp Avrupa ile in arasndaki ticarette kpr vazifesini gren, Roma ykldktan sonra ise Bizans-in arasnda srdrlen ve M..
2. yzyldan M.S. 17. yzyla kadar faaliyette olan Tarihi pek Yolunun etkisi
olmutur.

26

STANBUL TCARET ODASI

M.. 66 ylnda Romallar, Grcistana hkim olmulardr. Bat Grcistandaki Kolha, nce Pontus Devletinin, sonra Roma mparatorluunun
egemenliine girdi. Romallar, ardndan Kartli topraklarn da ele geirdiler. Bu
tarihten itibaren Grcistanda, Partlar, Sasaniler, Romallar ve Farslar hkm
srmlerdir.
Roma mparatorluu M.. 66da Kafkas blgesinin igalini tamamladktan
sonra, Krallk 400 yl iin Roma mttefiki olmutur

1.3. Grcistan ve mparatorluklar


Grc tarihilerine gre, Grcistan tarih boyunca kere dnya apnda
imparatorluk kurma ansn elde etmitir. Bunlardan ilki Kartli Krallnn
hkmdar Vahtang Gorgasali, ikincisi Grcistan Kral II. Davit (Amaenebeli)
ve ncs Amaenebelinin torunu olan Kralie Tamara dnemidir.
Sradalarla evrili, vadi iinde kalan Grcistan bu frsatlar, corafi
konumu ile komu corafyalarda farkl dnemlerde kurulan byk imparatorluklarn Grclere srekli aknlar dzenlemeleri nedeniyle deerlendirememitir. Bu nedenlerden dolay, Grcistan topraklarnda byk, gl bir devlet
kurulamad da sylenir. Topraklarnda ilk devletin kurulmasyla beraber,
Grcistana aknlar da balamtr.
Hristiyanlk
Roma mparatorluunun dzenledii seferler sonucunda, M.S. 330
ylndan itibaren Kral III. Mariann Hristiyanl kabul etmesi ile Grcler Hristiyanl benimsemeye balamlar ve M.S. 337de Hristiyanl
devlet dini olarak kabul etmilerdir2. Bylece Grcistan, daha sonra Bizans
mparatorluuna yzyllarca srecek gl bir etki ile balanmtr3.
2

Halen Grcistan nfusunun %70i Ortodoks Hristiyandr. Dier sebeplerle birlikte


Hristiyanlk, Grc halknn daha nce Rusyaya, gnmzde ise Batya yaklamasnda
gl bir nedendir.

Roma mparatorluu, 395 tarihinde dou ve bat olmak zere ikiye ayrlmtr. Bat
Roma mparatorluu 476 ylnda sona ermi ve dou ksm da varln Dou Roma
mparatorluu veya Bizans mparatorluu olarak 1453e kadar srdrmtr.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

27

Grcistan, 4. yzyl balarndan itibaren 300 yl boyunca Bizans ve Pers


mparatorluklar arasndaki atmalara sahne olmutur. Grcistann batsndaki
Lazika Krall, Bizansn denetimi altna girerken, 5. yzylda gl bir dzeye
ulaan Dou Grcistandaki Kartli Krall ise rann egemenliine boyun
emek zorunda kalmtr. Kartli Krallnn hkmdar Vahtang Gorgasali,
kralln bakentini Mtshetadan Tiflise tamtr. Sasani Kral Hsrev, Kartli
Krallnn egemenliine son vermitir. 654te ise Arap halifelerine bal
ordular lkeye girerek, Tifliste bir emirlik kurmulardr.
6. - 10. Yzyllar
6. yzylda Grcistanda feodal bir yap olumu ve ksa aralklarla
bamszln koruyabilmitir. 7. yzyldan itibaren balayp 10. yzyla kadar
devam eden Arap hkimiyeti dneminde, yaklak iki yzyl boyunca Araplar,
Grcistanda Mslmanln yaylmasn salamlardr.
Emeviler devrinde ise (661-750), El-Cezire Valilii ile Kafkasyadan alnan
yerler birletirildi. Emevilerden Hiam b. Abdlmelik (724-743) devrinde
Kafkasya blgesi tamamen fethedildikten sonra Azerbaycan, Arran, irvan,
Ermenistan ve Grcistan da ihtiva etmek zere byk bir vilayet oluturuldu.
Abbasiler devrinde ise, bu vilayet paralanp ayr ayr Azerbaycan, Ermenistan
ve irvan Eyaleti ile Tifliste bir Mslman Grcistan Emirlii kurulmutu.
Prens I. Ashotun 813 ylnda Grcistana Bagrat Ailesinin ilk yneticisi
olmasyla Grcistanda yaklak 1000 yl srecek olan Bagratlar Dnemi balam oldu. 10. yzylda Arap ve Bizans mparatorluklarnda i karklklarn
ba gstermesinden frsat bulan Grcler Bagrationis Dinastiann varisi olan
III. Bagrat, nce Grcistann bir blgesi olan ida Kartlide, daha sonra ise
Birlemi Grcistann tahtna kardlar. 975 ylnda Kralln bana geen III.
Bagrat, 36 yllk hkmranl dneminde Tbilisi (Tiflis) Arap Emirlii dnda
tm lkeyi birletirmeyi baard. Ve bylece ad ilk kez Sakartvelo (Grcistan)
olan devletin kurulmasn da salam oldu. II. Davit (1089-1125) ise Arap
Emirliine son vererek 1122de Tiflisi de geri almtr.

28

STANBUL TCARET ODASI

11. yzyldan 13. yzyla, Kral David tarafndan kurulan Grcistan Krall,
zellikle Kral Davidin torunu Kralie Tamara zamannda blgedeki en gl
devletlerden birisi olmutur. Bu dnem Grcistan tarihinde Altn a olarak
adlandrlmaktadr.
11.-12. Yzyllar
Grcistann Altn ann (11.-13. yzyllar) balangc olarak bilinen
11. yzyln sonunda II. Davit (Amaenebeli=Kalkndrc) tahta ktnda,
sadece Kutaisi ve etrafn kontrol edebiliyordu ve Bat Grcistann tmne
hkmedemiyordu. II. Davit dneminde Seluklular 1121 ylnda Didgori
Meydannda Grc birliklerine kar sava vermitir. Bu sava sonrasnda
Grcistan topraklarn byk ksmn geri almtr ve yeniden toparlanma
srecine girmitir. Bu dnemde Grcistann etkisi, Erzurumdan Genceye,
Azerbaycandan erkesyaya uzanyordu. irvan ve Trabzon da bu dnemde
Grcistana balanmtr.
lke bir kez de 1200lerde balayan, Mool istilasna urayarak paraland. 1240da Grcistana giren Moollarn istilasna kar; lkeyi kuzeyden
gneye ikiye ayran Surami Dalarnn batsnda kurulan mereti Krall ayakta
kalmay baard. Moollar ayn zamanda 9. yzylda kurulan ve ilk Rus devleti
olan Kiev Rusyasn da fethetmilerdir. Bu ise, Grcistann kuzeyinde kurulan,
gl bir komu devlet olan Rusyann gelimesini geciktirmitir.
Seluklu Trkleri
Grcistanda ilk Trk varl, 6. yzyl balarnda blgeye gelen Hunlarla
balamtr. En nemli Trk siyasi varl ise 7. ve 11. yzyllar arasnda egemenlik kuran Hazar Kaanldr.
Araplardan sonra blgede Seluklu Trklerinin aknlar grlmeye balamtr. Anadoluya akn eden ilk Trk prensi olan ar Bey 1015de 3000
kiilik atl ile Ceyhun Nehrini ve Gaznelilere ait olan Horasan getikten sonra
Kafkasyaya ulamtr. Burada Grcler ve Ermenilerle arpan ar Beyin
bu seferi daha ziyade keif iin yaplmtr.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

29

ar Beyin ardndan blgeye gelen ikinci Trk Sultan ise Alparslan


olmutur. 1064te Azerbaycana hareket eden Sultan, Erranda, Kk
Ermeni Kralln itaate aldktan sonra Grcistana girmitir. Bagrat hanedannn baehri olan ve Bizansa bal bulunan surlaryla mehur Aniyi zapt
etmitir. Aninin fethi slam dnyasnda byk memnunluk yaratm, Bizans
mparatorluunu ise Alparslan ile anlamaya mecbur etmitir.
11. yzyla gelindiinde Turan topraklarnda yaayan Seluklularn, n
Asyada gl bir imparatorluk kurduklarn grlmektedir. Trk kavimleri
byk miktarlarda n Asyaya g etmi, bununla beraber Grc tarihinde
Didi Turkoba olarak adlandrlan ve sekiz sene sren istilalar balamtr.
Bunun sonucunda Grcistan yerle bir olmutur ve topraklarnn ok kk bir
ksmn elinde tutabilmitir.
Anadoluda Seluklu etkinliinin artt dnem, Grcistann gcnn
doruuna ulat Kralie Tamara (1184-1215) dnemiyle ayn zamana denk
gelmektedir. Anadolu Seluklu Sultan II. Rkneddin Sleymanah, Kralie
Tamara dneminde Dou Anadolu topraklarnn Grc istila ve igallerine
uramasna kar, Grclere kar bir sefer dzenlemise de Seluklu Ordusu
yenilgiye urayarak ekilmek zorunda kalmtr.
13. -14. Yzyllar
13.yzyldan itibaren blgede Altnordu, lhanllar, Timurlular, Karakoyunlular, Akkoyunlular, Safeviler ve Seluklular etkili olmutur.
1335te Moollar Dou Grcistana girdiinde lkenin bir blm Kralie Rusudann ynetimi altnda bulunmaktayd. Mool ilerlemesi karsnda
Kralie, Papaya bir eli gndererek Moollara kar Avrupa valyelerinden
yardm etmesini istemitir. Papann 1240da yardm amacyla gnderdii
Dominikenler Tifliste Roma Katolik topluluunu kurmular, ancak bu topluluk Grc Ortodoks Kilisesi ile kyaslanabilecek kadar nemli bir toplulua
dnememitir.

30

STANBUL TCARET ODASI

Mool istilas ve egemenlii yz yl akn bir sre devam etmi; Grcistan,


VIII. Giorgi dneminde (1314-1346) Moollara stnlk saladysa da, kazanlan bamszlk kalc olmamtr.
Yine 14. yzyln son eyreinde yeni bir Mool istilasyla karlamtr.
Cengiz Hann soyundan gelen Timur 1380de rann kuzeyinden Kafkasyaya
girerek, 1405 ylndaki lmne kadar Grcistan zerine saldrlara devam
etmitir. 8 kez saldrp Grcistana byk zayiatlar veren bu aknlar blgeyi yerle
bir etmi ve lke, ekonomik olarak bir felaketin eiine gelmitir. Timurun,
Grcistann ekonomik ve kltrel yaamna indirdii ar darbeler kralln
toparlanmasna engel olmutur. Bu istilalar Grcistan tarihinde sreklilie de
engel olmutur.
Grcistan, ancak 15. yzylda VIII. Giorgi (Brtskinvale) (1446-1465)
ynetimi dneminde yeniden toparlanma frsatn bulmu ve bamszln
kazanmsa da bu srekli olmamtr. Uzun srmeyen bu dnemden sonra,
1500l yllar Grcistan topraklarnda Osmanl ve ran arasndaki ekimelerin
yaand bir dnem olmutur. 13. ve 14. yzyllarda Cengiz ve Timurun
seferleri ile ypranan Grcistann 15inci yzylda; bats Osmanl ve dousu
ise Safevi hkimiyeti altna girmitir.

1.4. Grcistan ve Osmanl Devleti


lk Temas
Osmanllarn blgeye girileri ile ilgili farkl tarihler verilmektedir. lk
ilikilerin, Sohumun Fatih Sultan Mehmetin hkmranl dneminde, 1454
tarihinde Osmanl donanmas tarafndan zapt edilmesi ile veya yine Fatih Sultan
Mehmetin 1461de Trabzon mparatorluunu ortadan kaldrmas sonucu iki
milletin komu olmas ile gerekletii belirtilmektedir. Trabzon Sancakbeyi
ehzade Selimin 1479da aneti (Lazistan) ve Acaray ele geirmi olduu
da yine kaynaklarda gemektedir.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

31

Osmanllarn 1453te stanbulu ele geirmelerinin ardndan Grcistann


Avrupa ile balar koptu ve batdan Osmanl, doudan ran ordularnn aknlarna urad. Zaman zaman Osmanl Devleti ile ran arasndaki savalara da
sahne oldu. Hristiyan Grc Krall, ounlukla manevi, zaman zamanda
maddi destek grd Bizansn yklmasndan olumsuz ynde etkilenmitir.
Ruslarn gneye inme stratejileri ve ranllarn blge zerindeki istekleri,
Osmanllarn Kafkasyada tam olarak hkimiyet kurmasn engellemitir. Kafkasyadaki karlarn Mslman Kafkas halklar ile korumaya alan Osmanl
Devleti, Ruslarn ve ranllarn nfuz etme abalarna yeterince engel olamamtr. Osmanl Devleti, Kafkasyada Krm Hanln kullanarak, Ruslara
kar tampon blge oluturmutur. Krm Hanlnn zayflamas neticesinde,
blgede Ruslara kar olan diren krlmtr.
15.-16. Yzyllar
Grcistan, 14. ve 15. yzyllarda Mool istilasndan kurtulmu ancak bu
kez Osmanl ve ran arasnda n Asyada balayan hkmranlk mcadelesinin
ortasnda kalmtr.
Osmanl Devleti, 16.-17. yzyllarda Grcistann Lazistan, Mesheti
(Artvin, Samzthe, Cavaheti-Ahlkelek, Acara) blgelerini ele geirmitir. Yine
16. yzylda Grcistann gneybat kesimini ele geirerek bu topraklarda ldr
Eyaletini4 kurmutur.
Osmanl ordular, 1510da mereti Krall topraklarna da girdi ve kralln
bakenti Kutaisiyi ele geirdi. Ardndan ran ah I. smail, Kartli topraklarn
yamalad.
Yavuz Sultan Selimin aldran seferi (1514) sonucunda Kartli ve Kahet
krallklarnn yer ald dou Grcistan da Osmanl hkimiyetine girmi ancak
Yavuzun vefat ile bu topraklar Safevi hkimiyetine gemitir.
4

ldr Eyaleti, Tanzimattan sonra snrlarnn daralmas nedeniyle Erzurum eyaletine


bal bir sancak durumuna geldi. 1876da ldr ve Kars yresi 1918 ylna kadar srecek
olan Rus idaresine girdi. 1921 Moskova Antlamas ile kuzey snr izilen ldr bugn
1924te tekil edilen hali ile Kars iline bal bir kazadr.

32

STANBUL TCARET ODASI

Kanuni Sultan Sleyman dneminde ran ve Osmanl arasnda kalan Grclerin; bazen rana bazen ise Osmanllara ynelmeleri, Osmanl Devletinin
Avrupadaki seferleri srasnda rann tevikiyle saldrlarda bulunmalar
zerine, 1549 ylnda, ikinci vezir Kara Mehmet Paa tarafndan bir buuk ay
sren bir harekt ile, yirmiden fazla kaleleri ele geirilmitir.
Osmanllar ile Safeviler arasnda 1555 ylnda yaplan Amasya Antlamas
ile 37 yldan beri aralksz olarak devam eden sava sona erdii gibi, bakent
Tebriz olmak zere, Azerbaycan, Dou Anadolu ve Irak Osmanl snrlar iinde
kalmtr. Amasya Antlamas ile Grcistann bir ksm da Osmanl topraklarna
dhil edilmi ve Grcistann hkimiyeti Osmanl Devletine gemitir. Grcistan Beyleri Osmanl Devletine vergi vermek ve Osmanlnn, ran ile yapaca
savalara yardmc kuvvet gndermek zorunda kalmlardr.
1576-1590 yllar arasndaki Osmanl-Safevi (ran) Savalar sonucunda,
Grcistan ve Azerbaycan Osmanlya balanm, Hazar Denizinde bir donanma
bulundurulmaya balanmtr. Osmanllar 1578de Tiflise girdiler ve bylece
Grcistann bats Osmanllarn, dousu Safevilerin (ran) denetimine geti.
ran ile yaplan anlama gerei, Grcistan 3e ayrlm, dou ksm rana,
bat ve dalk ksmlar Osmanl Devletine balanmtr. Grc beyleri de bu
durumda yar bamsz olarak yaamlardr. Osmanl-rann mcadeleleri ile
geen bu dnemde, Dou Grcistan prenslerinin slam kabul ederek rann
himayesinde siyasal glerini koruduklar sylenebilir.
Btn Transkafkasyay alan Osmanllar, blgenin dousundaki topraklarndan karan ran ah I. Abbas (1588-1629), ok sayda Hristiyan
rana srmtr. ranllar Grcistann ynetimini 1587de Muhran ailesine
brakmlardr.
17. Yzyl
17. yzylda, Ruslarn henz blgede etkin olmadklar bu dnemde,
Grcistan balca kralla blnmt: Bakenti Tiflis olan, eski Grc

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

33

Krallnn varisi olan Kartli Krall, kuzeydouda Kafkas sradalarna


yaslanm Kahetya Krall ve batda Ktayis evresini tutan meretya Krall.
Yukarda belirtilen gibi bu krallklardan ilk ikisini ranllar denetlerken,
sonuncusu ise Osmanllarn denetiminde idi. Karadeniz kylar da bu
kralln egemenlik alan dnda ve her birisi Osmanllara harala bal
prenslie aitti. Kuzeyde Soi ile Sohum aras Abhazyaya, Sohum ile Poti aras
Mingrelyaya, Poti ile Batum aras da Guryaya aitti.
Bagratl hanedanndan Rostom (1632-1658) slam benimsemi ve bylece
tarihteki ilk Mslman Grc kral olmutur. Kartli kral olarak ta giyen ancak
daha sonra Kartli ve Kahetiyi kendi ynetiminde birletiren Rostom, 18. yzyla
kadar srecek olan ran ile uzlama siyasetini balatmtr. Grcistan ziyaret
eden Evliya elebi (1611-1682), Tiflisi camileri ve ulemas ile bir Mslman
ehri olarak tantmaktadr.
18. Yzyl
randa Safevi hanedannn k (1722) blgede yeni Osmanl aknlarna
yol amtr. Denetimi yeniden salayan ran Hkmdar Nadir ah; Kartlia
Prensliinin bana Bagrat kkenli olan II. Teimuraz getirmitir. Teimurazn
olu II. Erekle, Kartli ve Kaheti Prensliklerini birletirerek Grcistann dousunda ok uluslu bir Kafkasya devleti kurmaya almtr.
Grcistan zaman zaman Osmanl mparatorluu ve ran arasnda el
deitirmitir. Sonuta ran-Rusya Savandan yararlanarak harekete geen
Osmanllar, 1728 ylnda tekrar Grcistann hkimi olmular, fakat 1732de
tekrar kaybetmilerdir.
18. yzylda Osmanl ve rann zayflamaya balamas, tekrar birleik bir
Grcistann olumasna zemin hazrlamtr ve Kral II. Erekle Grcistandan
fiilen kopmu para ynetimlerini birletirmitir. rann saldrlarndan kurtulan
II. Erekle, bu kez Dastanl kabilelerin aknlarna kar koyamamtr.

34

STANBUL TCARET ODASI

Bunun zerine, Grcistann bamszl ve toprak btnln gvence


altna almak iin Rusya ile Georgiyevsk Anlamasn (24 Temmuz 1783)
imzalayarak korumas altna girmitir5. Ne var ki buna karn ran saldrlar
srm ve Rusya bu saldrlara kar sessiz kalmtr. ranllar 1795te Tiflise
kadar ilerleyip kenti yakp ykmlardr. Bu durumda Ruslar 1801de, rann
devam eden saldrlarn pskrterek, kralla son vermi, Kartli ve Kahetiyi
ilhak ederek Grcistana hkim olmutur.
Rusya, yaylma ve gneye inme planlar dorultusunda, Kafkasyaya byk
nem vermitir. Ruslar, Grcistann bir ksmn 1774 ylnda imzalanan Kk
Kaynarca Antlamasndan sonra Osmanllardan almtr.
1780de Grcistan igal etmek zere olan Ruslar, Grcistan kstrmeden blgeye yerlemeyi dnmler ve Grcistan himaye altna almann
daha doru olacana karar vermilerdir. Bylece Georgiyevsk Antlamas
ile Grcler, Ruslarn korumas altna girmitir. Buna gre; Grc krallar
tahta karken Rusyann onayn alacak, Grcistan lkesinde iki tabur Rus
askeri bulundurulacakt. Ruslar, stratejik neme sahip olan Daryal geidine
yerleerek, Grcistan ilerine asker sevk edebilecek ve Kafkasyay kontrol
altna alabilecek hale gelmilerdir.
Osmanl-ran mcadeleleri srasnda Kahetya ve Kartli krallar, birok
defa yardm iin Rusyaya bavurmular fakat bir netice elde edememilerdir.
1774 ylnda imzalanan Kk Kaynarca Anlamas ile Osmanl Devletinin
Grcistan ve meretyadaki hkimiyetine son verilmesi, bu taleplerin karln
bulmas srecinin balangc saylabilir.
Kk Kaynarca Anlamasnda II. Katerina, Krmn bamszln
tasdik etmeye Osmanly mecbur etmitir. Rusya, bundan sonra bir taraftan
Krm istila etmek ve bir taraftan da Kafkas Dalar zerinden Anadolu tarafna
yol ap, Grcistana inmek teebbsne girimitir.
5

Bu anlama, Grcistan ile Rusya arasnda, 200 yl sren Rus hegemonyasnn balangc
da saylmaktadr.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

35

1783de ise II. Katerina Krm ilhak etmenin yan sra, Tiflis Hann
Osmanl Devletinin himayesinden kartp Rusya himayesine aldn belirtmi ve Grcistan ilerine mdahaleye balamtr. Hemen akabinde balayan
Osmanl-Rus savann (1787-1792) balca sebeplerinden birinin Grcistan
meselesi olduu sylenebilir. 1792de yaplan Ya Anlamasnda Tiflis lkesine
Osmanl tarafndan mdahale ve saldr olmayaca da yer almtr.
Osmanl devleti 18. yzyln sonlarna kadar Kuzey Kafkasya ile dorudan
bir mnasebet kurmam, bu blgede Krmn siyasi nfuzu kabul edildiinden,
ilikiler de Krm Hanl zerinden yrtlmtr. Krmn Rusya tarafndan
igali ile ortaya kan gelimeler sonucunda Osmanl bu blgede yeni bir
politika oluturmaya balamtr. 1780 tarihinde Ferah Ali Paann Soucak
muhafzlna balayan tarihi sre ile birlikte, Osmanl Devletinin blge
halklaryla olan manevi ve hukuki ba da glendirmitir6.
Osmanl Devletine gre, Grcistana Rusyann yerlemesi n alnamaz
bir zarard. Bundan sonra Grcistan s olarak kullanan Rusya iin gerek
Osmanl Devleti ile gerekse Kuzey Kafkasya milletleriyle mcadele etmek
daha kolay olacakt.
6

Osmanl Devletinin Kuzey Kafkasyada, 1780 tarihinde, Soucak (daha sonra Anapa)
valiliini oluturmu, bu tarihten itibaren tayin ettii vali ve muhafzlar vastas ile bata
erkesler olmak zere, Lezgiler, eenler, Grcler ve dier milletleri Osmanl kltr
birliine sokmaya alm ve bunda da ksmen baarya ulamtr.
Grc asll bir kii olan Ferah Ali Paa, Koca Abdi Paaya Divan ktiplii yapm daha
sonra mirimiranlk (paalk) rtbesi ile Bursa mutasarrf olmutur. 1780 tarihinde Soucak
muhafz tayin edilmitir. Bu grevine giderken nce Sinopa uram, Soucakn ina ve
imar gerekli malzemeleri toparladktan sonra Soucak kalesine ulamtr. Ferah Ali Paa,
Soucakta imar faaliyetlerine giriip, burann mstahkem bir kale olmasn salamtr.
Buradaki baarl almalarndan dolay kendisine Ankara Sanca ile Rumeli Beylerbeylii
payeleri de verilmitir. Blge halkn buday ekmeye ikna ederek Sinop kanalyla tohumluk
buday temin etmitir. Paa blgede iskn faaliyetlerine de nem vermi, Anapann ticareti
artm, stanbul ve baka yerlerden tccarlarn urak yeri olmutur.
Ferah Ali Paa blgede yaayan erkeslerin arasnda slam dinini de yaymaya almtr.
apsh kabilesi beylerinden Hasan Beyin kzyla evlenmitir. Paann askerlerinden
birou da Kuzey Kafkasyadaki erkes kabilelerinin kzlaryla evlenmitir. Ayrntl
bilgi iin baknz; Murat Kasap, Osmanl Grcleri, Grcistan Dostluk Dernei Yaynlar,
stanbul 2010.

36

STANBUL TCARET ODASI

1783de Krm Hanlnn, Osmanl Devletinin elinden kmas ve bylece


Karadenizin kuzeyinde Osmanl ynetiminin kmesi, baka deiikliklerin de
balangc olmutur. Bylece Rusya, Kuzey Kafkasyada erkesler, Asetinler
ve Dallarn oluturduklar kua ortasndan delebilmi ve bu gedik Rusyaya
dorudan doruya Grcistana ulama olana vermi, 19. yzylda Gney
Kafkasyann alnmasn salamtr. Bu gediin ortasnda kurulan kaleye de
Kafkas Yneticisi anlamna gelen Vladikafkas denilmitir.
Blgede 19. yzyldan itibaren Rus etkisinin artt grlmektedir. Grc
halk ile stratejik anlamda bir ba kuramayan Osmanl Devleti, Ruslara kar
mttefik olarak Kuzey Kafkasya Mslmanlarna ynelmi, Grcleri kendisine
kar Ruslarla mttefik olarak savarken bulmutur.

1.5. Rusyann Grcistan lhak ve Kafkasyaya Yerlemesi


Grcistan, 18. ve 19. yzyllarda Rus egemenlii altna girmitir. Rusya,
Transkafkasyann bir blmn kendisinden himaye talep eden Hristiyan Krallar (Grc Krallar) vastasyla, bir blmn ise igal yoluyla ele geirmitir.
1801 ylnda Grcistan ilhak ederek, Transkafkasyaya giren Rusya, ran
1828 Trkmenay, Osmanl Devletini ise 1829 Edirne Antlamas ile blgeden
karmtr. Ruslar, Vladikafkas kentini kurmalarnn yannda, Daryal Boazn
da aarak Grcistan ile dorudan iliki kurmulardr.
Son Kartli Kral 1802de lrken kralln Rusyaya brakm, br prenslikler de onu izlemitir. Ruslar, 1803te Mingrelya, 1804te meretya ve Gurya,
1806da Osetya, 1810da Abhazyay tamamen kendisine balamtr. Bunun
sonucunda Osmanllarn Kuzey Kafkasya halklar ile kara balants kesilmitir.
Ruslar iin Grcistan, Kafkasyay gneyden kuatmada ve Anadoluya yaplacak saldrlarda bir s grevi grmtr.
1828-1829 Osmanl-Rus Savana kadar Grcistann byk bir ksmn
ele geirmi olan Rusya ile imzalanan Edirne Antlamasna gre Anapadan,
Batuma kadar Karadenizin bat kys, Arasn gneyindeki Srmelinin ve
Ahska, Ahlkelek blgeleri Ruslara braklm, Rusyann Grcistandaki

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

37

hkimiyeti, Osmanllar tarafndan kabul edilmitir.


Grcler, daha sonra, Ruslara kar yer yer ayaklanmlar ve bunlarn en
by 1832 ylnda meydana gelmitir. lki 1804te kan pek ok halk ayaklanmasn kanl bir biimde bastran Rusya; 1801-1864 arasnda, Grcistann
dier blgelerini de ele geirdi. Poti ve Batum limanlar ile Grcistann
gneybats kesimi bir sre daha Osmanl ynetimi altnda kald. Ancak 18771878 Osmanl-Rus Savanda Ruslar bu blgeleri de ele geirdiler. Osmanl
Devletinin Batumu 1878 ylnda Rusyaya brakmasyla btn Transkafkasya,
Rusyann hkimiyetine girmitir. Bu sava sonrasnda Grcistan, tamamen
arlk Rusyasnn bir paras haline gelmitir.
Kafkaslardan baka, stanbul ve Boazlar ele geirme emelini de tamakta
olan Rusya, Osmanlnn iinde bulunduu zayf durumdan faydalanabilmek
iin, Kudsteki Ortodokslarn hamisi sfatyla Osmanldan baz isteklerde
bulundu. Osmanl Devleti, Rus arnn bu ar taleplerini reddedince Rusya,
Osmanl Devletine sava ilan etti. Bylece 1853-1856 yllar arasnda devam
edecek olan Osmanl-Rus sava balam oldu. Ancak sava Rusyann mit
ettii gibi gelimedi ve Fransa, ngiltere, talya Osmanl Devleti ile Rusya
aleyhine ittifak etti. Osmanl askeri Rumeli ve Anadoluda savarken bu
devletin askerleri de yardma geldiler. Sonunda Rus Karadeniz Donanmasnn
ss olan Sivastapol ele geirildi ve Rusya malup oldu. Ancak kazanlan
zafer, batl mttefik devletlerin yardmyla kazanld iin, zaferin snrlar
da bu devletler tarafndan belirleniyordu. Bu devletler Rusyann Kafkaslarda
gerekletirdii igallere gz yummulard.
Krm savan sonlandran 1856 Paris Antlamas ile Ruslarn Balkanlara
inmek, Trkiye de hkim duruma gelmek arzularnn n alnm ise de, bu
durum uzun srmemitir. Balkanlarda isyan kararak, kkrtmalarda bulunan
Ruslar, 1877de Slav kardelerini himaye etme iddiasyla Osmanlya tekrar
sava ilan etmilerdir. Osmanl ordusu bu savata Balkanlarda ve Kafkaslarda
iki tarafl olarak savamtr. Kafkas cephesinde byk kuvvetlerle harekete
geen Ruslar, bata baz baarlar elde etmilerse de, daha sonra Ahmet Muhtar

38

STANBUL TCARET ODASI

Paann mdafaas ile durdurulmulardr. Ancak tm bunlara ramen Kars


kalesinin Ruslar tarafndan ele geirilmesi nlenememitir.
Rusya, Balkan ve Slav devletlerini de yanna ekerek ve devaml baarlar
kazanarak Edirne ve stanbul zerine yrmek imkn bulmutur. Osmanl
bu durum zerine Avrupa devletlerinden araclk talebinde bulunmusa da
bir karlk alamamtr. Hibir yerden yardm gremeyen Osmanl Devleti,
Anadolu ve Rumelideki ordu bakomutanlarna Rus bakomutanlaryla temasa
geerek mtareke artlarn grme emrini vermitir.
1878 ylnda yaplan Ayestafanos Anlamas ile Osmanl hkmeti 1,410
milyon ruble harp tazminatnn bir ksmna karlk olmak zere Ardahan,
Kars, Batum ve Bayezid vilayetleriyle Dobrieyi Rusyaya terk etmeyi kabul
etmitir. Bu anlamayla Rusyann douda ve batda elde ettii kazanlar,
Avrupa devletlerinin menfaatine dokunduundan Almanyann nclnde
anlama hkmlerinin yeniden gzden geirilmesi ve uzlama salanmas
iin Berlin Kongresi dzenlenmitir. Kongre neticesinde imzalanan Berlin
Antlamasnn Kafkasya ile ilgili hkmlerine gre Rusya, Kars, Ardahan ve
Batum ehirlerini muhafaza edecek, Dou Bayezidi Trkiyeye iade edecek,
Batumda askeri tesisler yapmayacaktr.
Berlin Antlamas ile gney Kafkasyadaki Trk-Rus snrnda byk
deiiklikler olduu gibi, Ruslar Batumun tarafsz bir liman olacan taahht
etmelerine ramen, birka yl sonra burasn mstahkem bir deniz ss haline
getirmilerdir. Yine Berlin Kongresinde kabul edilen Ermeni reformlar meselesi, bu dnemden sonra Ruslar tarafndan Osmanl Devleti zerinde bask
unsuru olarak kullanlmtr. Osmanl Devleti zerindeki bu basklarn etkilerini
1900de Sultan II. Abdlhamitin, Karadeniz sahilleri ve Kafkaslardaki Rus
snr istikametinde demiryolu yaptrlmayacana dair taahhtte bulunmasndan
da anlalabilir.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

39

Rusyada serfliin kaldrlmasndan (1861) sonra gelien eitim ve sanayi,


Batl grlerin lkeye giriini salamtr. Ancak, Ruslatrma politikasna
duyulan tepkiler milliyetilik akmlarn glendirmi ve rgtl etkinliklere
izin vermeyen arlk ynetimi nedeniyle toplumsal muhalefet ortaya kmtr.
Bir edebiyat hareketi grubu iinde doan radikal akmlar, 1893de gizli bir
sosyal demokrat partinin kurulu temellerini atmtr.
Ancak bu tarihlerden itibaren Rusyann kendi ierisinde de durumun hi
de iyiye gitmedii grlmektedir. 1904-1905 Rus-Japon savan Rusyann
kaybetmesi, Rusyadaki etkisini 1905 htilali ile gstermitir. 1905 htilalinde,
Gney Kafkasyada da nemli karklklar olmu, Grcistann byk bir ksm
Rus hkmetinin kontrolnden km, Azeri ve Ermeniler arasnda ise ar
Hkmetinin de kkrtmalaryla arpmalar gereklemitir. Bu ihtilalin Gney
Kafkasya tarihinde byk bir nemi olduu grlmektedir. htilal srasnda blgede muhtariyet ve ayrlma hareketleri gelimitir. 1905 yl Rus htilali, bamszlk giriiminde bulunan Grcistanda eitli karklklara ve gerilla savalarna
sebep olmu ve bunlar Kazaklar tarafndan kanl bir ekilde bastrlmtr.

1.6. Kafkas Cephesi ve Trkiye-Grcistan Siyasi likileri


1911-1912 Balkan savalar sonrasnda Bulgaristann bamszln
kazanmas Rusyann scak denizlere inme politikasn deiiklie uratmtr.
stanbul yolunun kapandn gren Rusya, artk tm dikkatini Kafkasyaya
yneltmitir. Rusya, I. Dnya Savann kn bir frsat olarak deerlendirip,
Kafkas cephesinde Osmanl Devleti ile karlaacaktr. Kafkas cephesinde,
Enver Paann kumandasndaki Osmanl ordusu harekete geerek, Karsn
gneyindeki Kprkyde Ruslar malup etmi; Artvin, Ardahan, oruh ve
Oltu kurtarlmtr. Fakat ordunun hazrl eksik ve k harekt iin hazr olmadndan Sarkam civarnda meydana gelen savalarda yenilmi ve Ruslardan
alnan yerler terk edilmek zorunda kalnmtr. Ruslarn Erzurum istikametinde
ilerlemesi, 16 ubat 1916da Erzurumun, daha sonra Mu, Bitlis, Trabzon ve
Erzincann Ruslarn eline gemesi ile devam etmitir. Rus ilerlemesi ancak
1917de Bolevik htilalinin patlak vermesiyle durabilmitir.

40

STANBUL TCARET ODASI

Rus ordusunun ve halknn artk sava istememesi Boleviklerin iine


yaram; Troki liderliinde yaptklar hkmet darbesiyle 5 Kasm 1917de
iktidar ele geirmilerdir. Bolevik hkmetinin ilk faaliyeti arlk Rusyasnn yapt gizli antlamalar aklayp sava sona erdirmek iin bar
giriimlerinde bulunmak olmutur. Rus Kafkas ordusunda yaanan dalma
neticesinde 16 Aralk 1917de Osmanl Devleti ile Erzincan Mtarekesi imzalanmtr. Bu mtareke sonras ekilmeye balayan Ruslarn yerini Ermeniler
doldurmaya alnca, Osmanl ordular Ermenileri nlemek iin harekete
gemitir.
3 Mart 1918de be devletin katlm ile (Almanya, Avusturya-Macaristan,
Bulgaristan, Osmanl ve Rusya) yaplan Brest-Litovsk Bar I. Dnya Savan
sona erdirmitir. Yapldndan sekiz ay gibi ksa bir mddet sonra fiilen veya
dier anlamalarla ortadan kaldrlan bu siyasi belgenin Sovyet politik stratejisini belirtmesi bakmndan da nemi vardr. Ruslar iin geri ekilme veya taviz
daima bir taktik eklinde dnlr ve yeni bir taarruza hazrlk iindir. Bu
gelenek siyasi ve askeri doktrinlerinin temellerinden birini kapsar.
Brest-Litovsk Antlamasna gre, Kars, Ardahan ve Batum sancaklarndan
Ruslar ekilmiler fakat onlarn yerine Ermeniler, Kars ve Ardahan; Grcler
ise Batumu igal etmilerdir. Bundan sonra blge ile ilgili grmeler, Ermeni,
Grc ve Azerilerden tekil edilmi olan Mver-y Kafkas Hkmeti ile
yrtlecek ve bylece yeni bir dnem balayacaktr.
Ankara Hkmetinin Grcistana uygulad d politika ise ana hatlar
ile u ekilde belirtilebilir; Batumu almak, snr sorununu zmek, TrkErmeni atmasnda Grcistann tarafszln salamak, Sovyet Rusyann
Anadoluya girmesini nlemek amacyla Grcistandan tampon bir blge olarak
yararlanmakt. Aslnda, Grclerin Trklerle ortak karlar vard. Grclerin
amac, Trkiye ile bir ittifak yaparak, Sovyet Rusyaya kar bir Kafkas Konfederasyonu kurmakt. Batl devletler de Grclerin, Bolevikler yerine Trkiye
ile yaknlamasn tercih etmilerdir.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

41

Grcistan bu yzden, Ankara, Tiflise diplomatik temsilci gndermeyi


nerince hemen kabul etmitir. Bunun ardndan bir Trk diplomat kurulu
Grcistana gitmi ve 13 Kasm 1920de Tiflise varan kurulun Bakan Albay
Kazm Bey, ayn gn Grcistan Basnna verdii demete; Birlemi Milletler
ynetiminin bamsz bir devlet olarak tand Grcistana kar olan dosta
duygular ifade edilmi, her iki lkenin ortak karlar bulunduu ve anlamazlklarn yaplacak grmelerle zmleneceini bildirilmitir.
Ermeni Hkmeti ile Trkiye Hkmeti arasnda 2-3 Aralk 1920de imzalanan Gmr Bar Antlamasnn ardndan Grcistan, ngilterenin Batumu
terk etmesinden yararlanarak buray igal etmi ve Trkiye, Grcistan ile kar
karya gelmitir.
26 Mays 1918 tarihinden itibaren Menevik idaresi altnda ynetilen
Grcistan, Bolevik gcnn kesin olarak tesis edildii 1920 ylndan sonra
SSCBnin bir paras haline gelmitir. Bu dnemde Sovyetler, Menevik
hkmeti devirme gayretlerine girimitir. Grc Hkmeti, Sovyetlerin bu
abalarna kar koyabilmek iin Ankara Hkmetinin desteini salamaya
almtr. ngilizlerin ekilmesinden faydalanan Sovyetlerin tehdit hareketlerine maruz kaldndan, baz blgelerinin ve zellikle Batumun kurtarlmas
iin, buralarn Trk askerleri tarafndan geici olarak igal edilmesini teklif
etmitir. Bundan yararlanan Ankara Hkmeti, 22 ubat 1921de Grcistana
verdii ltimatomla, Brest-Litovsk Antlamasna gre verilmesi gereken
Ardahan ve Artvinin derhal boaltlmasn isteyerek, aksi halde buralarn igal
edileceini bildirmitir.
Bu istein Grc Hkmeti tarafndan kabul edilmesi zerine, Artvin ve
Ardahan Trkiyeye verilmitir. Grcistan, Trklerin Sovyet-Rus tehdidine
kar geici olarak Batumu igal etmesini nermilerdir. Batumla ilgili Grc
teklifi deerlendirilerek, Kazm Karabekir komutasndaki Trk Ordusu 11 Mart
1921de Batuma girmi, Kafteradze bakanlndaki Bolevik htilal Komitesi
ve Albay Kazm, yaymladklar ayr bildirgelerde Batumu devraldklarn bildirmilerdir. Bu durumda, Batumda bulunan Trk kuvvetleri ile Grcistandaki

42

STANBUL TCARET ODASI

Rus kuvvetleri arasnda atma tehlikesi ortaya kmtr. Bunun zerine, 16


Mart 1921de Moskova Antlamas ile Trkiye, Kars ve Ardahan alm
ama Batumu Sovyetlere brakmak zorunda kalmlardr. Grcistan ise, 17 Mart
1921de Sovyetlerle mtareke imzalam ve Batumun Sovyetler tarafndan
igal edilmesini kabul etmek zorunda kalmtr.
13 Ekim 1921de Trkiye, Azerbaycan, Grcistan ve Ermenistan arasnda
Kars Antlamas imzalanmtr. Bu antlama ile Trkiyenin dou cephesinde
gvenlik salanmtr. Sovyetletirilmi Kafkas Cumhuriyetleri bu antlamaya
imza koymulardr. Bylece Trkiyenin dou snrlar, bu cumhuriyetler
tarafndan da onaylanmtr.
Kzl Ordunun srasyla, Mart 1920de Azerbaycan, Aralk 1920de
Ermenistan ve ubat 1921de Grcistan igal ederek blgeyi tekrar ele
geirmesi sonucu artan basklar neticesinde, 12 Mart 1922de devlet, TransKafkasya Sovyet Sosyalist Cumhuriyetine (TSSC) dnmtr.
Grcistann Trans-Kafkasya Sovyet Sosyalist Cumhuriyetine balanmas,
milliyetilerin yan sra Grcistan Komnist Partisi iinde de tepkiler dourmutur. Bunu geni bir tasfiye hareketi izlemi, 1924de balayan kyl ayaklanmas
Kzl Ordunun ynetimi ile bastrlmtr.
Grcistan, Trans-Kafkasya Sovyet Sosyalist Cumhuriyetinin dalmasyla,
1936 Anayasas uyarnca kurulan SSCBnin bamsz bir yesi haline gelmi ve
Sovyetler Birliinin 15 cumhuriyetinden biri oldu. Bylece, 1991 ylna kadar
srecek olan Sovyet hkimiyeti dnemi balamtr.

1.7. Sovyetler Dnemi ve Grc Ulusal Hareketi


Grcistan, 1922-1936 yllar arasnda, Tiflisin Bakenti olduu TransKafkasya Sovyet Federe Sosyalist Cumhuriyeti iinde yer alm, bu yap
daldktan sonra ise SSCBnin yesi olmu ve Grcistan Sovyet Sosyalist
Cumhuriyeti statsn elde etmitir. Grcler, uzun yllar sren Rus ynetimi
altnda, milliyeti yaplarn muhafaza edebilmilerdir. Ruslar, Grclere milli

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

43

alfabe ve Grcceyi kullanma zgrl tanmak zorunda kalmtr. Bu imkn,


Grc milliyetiliinin canl kalmasnda etkili olmutur. Zviad Gamsahurdiya,
1970 ylndan itibaren milliyetilik hareketlerini tek bir noktada toplam ve
muhalif hareketlerin glenmesini salamtr. Grcistana lisan konusunda
tannan zgrln kaldrlmas iin hazrlanan Rus raporunun ele geirilmesi
neticesinde, Ruslara kar iddetli gsteriler dzenlenmitir. Bu gsterilerle
birlikte, rgtl bir Grc ulusal hareketi ortaya km ve Grc milliyetilii
ykselmeye balamtr.
SSCB dneminde Grcler, Sovyet Rusyann birok uygulamasna tepki
gstermitir. Bunlardan birisi ve belki de en nemlisi, Grcistann anadili
olan, Grcce dili ile eitim yaplan okullarn saysnn drlmesine verilen
tepkidir. lke halk Sovyet Rusyasnn birok yerde uygulad ve Ruslatrmay amalayan bu politikaya kar 14 Nisan 1978 tarihinde byk protesto
gsterileri ile cevap verilmitir.
Ruslarn takip ettii politikalara kar Grc milliyetilerin yapt eylemler ve bamszlk istekleri Stalin tarafndan ok kanl ekilde bastrlmtr.
Grcistann istihbarat elemanlar ve milliyeti liderleri kuruna dizilmitir.
SSCB sonrasnda Grcistanda yaayan, nerede ise tm halkn Grcce
bilmesi, bu tepkinin bir sonucu olarak da yorumlanabilir.

1.8. Bamszlk Dnemi: Perestroyka ve Glasnost


1985-1990 yllar arasnda eski SSCBde Mihail Gorbaovun balatt
Perestroyka ve Glasnost politikalar 1991 tarihinde Sovyetler Birliinin
dalmasyla sonulanmtr. Sovyetler Birliinin dalma srecine girmesi ile
birlikte Grcistanda da bamszlk hareketleri balamtr.
Grcistan ve komusu Azerbaycann bamszlk giriimleri, Rusyann
tepkisini ekmi ve 9 Nisan 1989da bu lkelerde kan olaylar sonucunda;
Grcistanda 21 kii hayatn kaybetmi, Azerbaycanda ise bamszlk mcadelesinde len kii says yzden fazla olmutur. Bu olaydan etkilenen Grclerin

44

STANBUL TCARET ODASI

Komnist sisteme kar gvensizlikleri daha da artmtr. 1990 ylnda yaplan


Grcistandaki seimlerde, SSCBye bal olunmasna ramen komnistler
kaybetmitir.
Grcistan Yksek Sovyetinin 1921 tarihli Grcistan-SSCB Anlamas
ile 1922 tarihli Birlik Anlamasnn geerli olmadna karar vermesi zerine;
31 Mart 1991de lke genelinde referanduma gidilmi ve semenlerin %93
yeni cumhuriyeti onaylamtr. Bunun zerine, 9 Nisan 1991de Grcistan
Parlamentosu lkenin bamszln ilan etmitir.
1991 yl Mays aynda milliyeti bir lider ve ayn zamanda bir eitimci olan
Zviad Gamsahurdiya halkn %86,5 oyuyla yeni kurulan Cumhuriyetin Bakan
olmutur. 21 Aralk 1991 tarihinde balayan i atmalar ile lke yeniden
blnme tehlikesi ile kar karya kalmtr. zellikle bakent Tifliste silahl
atmalar olmakta ve dkknlar yamalanmaktadr. Gvenlik gleri, denetimi
ve otoriteyi tamamen kaybetmitir. iddetlenerek lke geneline yaylan olaylar
sonucunda, bakanlk sarayn kuatan Askeri Konsey, 2 Ocak 1992de bakan
grevinden alm ve olaanst hal ilan etmitir. Gamsahurdiya yandalar
sokaklara dklerek Askeri Konseyi protesto etmilerdir. kan olaylarda birok
kii ldrlmtr. 6 Ocak 1992de Gamsahurdiya lkeden ayrlmak zorunda
braklmtr.
Bu tarihten itibaren lke Hkmet Konseyi, Askeri Konsey ve Danma
Meclisi tarafndan ynetilmitir. Bunun akabinde, daha kararl bir liderlik iin
bir Politik Danma Konseyi ve daha geniletilmi bir Devlet Konseyi tekil
edildi. Gamsahurdiyann gnderilmesinden sonra, yeni liderlik iin SSCBnin
eski Dileri Bakan olan Eduard evardnadzenin ad gemeye balad.
1992 yl Mart aynda, SSCB sonras Grcistana uluslararas meruiyet
kazandrmak amacyla, Askeri Konseyin karar zerine Eduard evardnadze
Grcistana davet edildi. 12 Ekim 1992de yaplan seimlerde evardnadze
bakan seilmitir. evardnadze, hkmete reformcular getirirken, ynetimine kars gl bir muhalefetin gelimesini nlemek iin baz yerel liderleri

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

45

grevlerinde brakt. evardnadze, baz politika hatalarna ve eitli suikast


giriimleriyle karlamasna karn iktidarn zaman iinde iyice salamlatrd.
SSCBnin dileri bakanln yrtt srada dnyada brakt olumlu izlenim, bu greve gelince de srm ve onun lkede baarl sonular alacana
dair bir inan ortaya kmtr. Bu sayede Grcistan, Birlemi Milletlere de
ye olmutur.
1993 ylnda ise Gamsahurdiya yanllar, iktidar yeniden ele geirmek iin
kar saldrya gemitir. evardnadze, bu sorunun zm iin gerekli olan Rus
desteini alabilmek iin, Ekim 1993te ise, Bamsz Devletler Topluluuna ye
olmak zorunda kalmtr. Bu admn akland basn bildirisinde, Moskovann
hazrlad metin okutulmutur. BDT yelii iin imzay atmasndan sonra
Gamsahurdiya taraftarlarnn ilerlemesi durdurulmutur.
24 Austos 1995 tarihinde Grcistann yeni anayasas kabul edilmi,
Kasm 1995de ve Nisan 2000de yaplan seimler sonucunda evardnadze
Devlet ve Parlamento Bakan seilmitir.
Grcistanda, 2 Kasm 2003 tarihinde yaplan milletvekili seimlerinde
nemli yolsuzluklar yapld gerekesiyle lkede yine siyasi kriz patlak
vermitir. Sonrasnda, 22 Kasm 2003de muhalif gstericiler tarafndan
Grcistan Meclis Binas baslm; gelimeler sonucunda Nisan 2000de be
yllna Devlet Bakan olarak seilen Grcistan Cumhurbakan evardnadze,
grevinden istifa etmitir. Eski milletvekilleri ile toplanan meclis 2 Kasm
seimlerinin (nispi temsil yntemi ile yaplan seim) iptali ile yeni Devlet
Bakanl seiminin, 4 Ocak 2004 tarihinde yaplmasn kabul etmitir. Devlet
Bakanl seimini, Halk hareketini balatan Ulusal Hareket (Nino Burjanadze)
ve Demokratlar Grubunun ortak aday Saakavili, beklenildii gibi oylarn
%96,27 sini alarak Grcistann 3. Cumhurbakan olmutur.

1.9. Gl Devrimi ve Reform almalar


Ekonominin kt olmasnn yan sra seimlere de hile kartrlmas,
Acarada ynetimin banda bulunan Aslan Abaidze ile evardnadzenin

46

STANBUL TCARET ODASI

dayanmaya girmesi, Gl Devriminin en nemli nedenleridir. Saakavili,


Demokratlarn ve Bat devletlerinin desteiyle, Grcistann Bat demokrasileriyle entegre olmas iin nemli aba sarf etmitir. Ancak eski sisteminin
tamamen tasfiyesini gerekletiremedii ve Rusyann blgedeki fiili basks
yznden, Grcistanda demokratiklemede nemli ilerlemeler salanamamtr. Saakavili, Aslan Abaidze liderliindeki Acara sorununu zmekle birlikte,
Rusyann Bar gc ad altndaki askerleriyle fiilen igal altnda tuttuu
Gney Osetya blgesindeki sorun ile ilgili bir zm salayamamtr.

1.10. Grc Ryas Koalisyonu ve Parlamenter Sisteme Doru


Mihail Saakavilinin, 2003 ylnda balayan ve 27 Ekim 2013 Pazar gn
dzenlenen seimle Gl Devrimi olarak nitelenen 10 yllk iktidar sona
ermitir. 2003-2008 yllar arasnda zirve noktasna varm olan Saakavilinin
kiisel/siyasal etkinlii, Austos 2008de yaanan ve Rus Ordusunun neredeyse silah kullanmadan Tiflis yaknlarna dek gelmesi ile sonulanan 5 gnlk
Rusya-Grcistan Sava sonras inie gemiti. Grcistann AB ve NATO
yelii noktasnda ileri bir adm atamamas ve ynetimin ciddi yolsuzluk
iddialar, Saakavilinin yakn mttefikleri ile yaad kiisel problemler,
Grcistan ciddi bir siyasal ve ekonomik buhrann ierisine srkleme riski
tamaktayd.
Tm bu faktrlerin zerine, servetini Rusyada elde etmi milyarder iadam Bidzina vanivilinin adeta bir Kurtarc olarak siyasete el atmas, Saakavili iktidarnn sona ereceini gsteren ciddi bir kant olmutur. vanivilinin
tekilatlandrd Saakavili muhalifi, Grc Ryas Koalisyonu, dzenlenen
parlamento seimlerini kazanm ve Mikhail Saakaviliyi, parlamento desteinden yoksun brakmtr. Ardndan gelen bakanlk seimleri ise bu duruma
son verdi ve; Grc Ryas Koalisyonunun ve dolaysyla Babakan Bidzina
vanivilinin destekledii eski bir niversite rektr olan Georgi Margvelavili,
Saakavilinin destekledii eski Dileri Bakan David Bakradzeye kar,
ikinci tura gerek kalmadan %62 oy ile bakanlk seimlerini kazand. 2010un
Eyll aynda deitirilen yeni anayasann, yeni bakannn seilmesinin ardn-

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

47

dan yrrle girmesi planlanmt. Yeni bakannn grev sresi be yl olacak


ve yeni anayasa gerei yetkileri olduka snrl kalacaktr. Bakann yetkilerinin
byk blm babakan ve hkmete gemesi ile Grcistan, bakanlk sisteminden parlamenter sisteme doru yaklam olacaktr.

KNC BLM
GRCSTANIN CORAF VE
DEMOGRAFK ZELLKLER

2. Grcistann Corafi ve Demografik zellikleri

aradenizin kuzeydousundaki Taman Yarmadasndan Hazar


Denizinin batsndaki Aperon (Apcheron) Yarmadasna kadar
devam eden dalk blgeye Kafkasya denmektedir. Kafkasya adnn ilk defa
eski Yunan yazarlarndan Aiskhylosun M.. 490da yazd Zincire Vurulmu
Zevk ve Elence adl romannda anlan Kavkaos Da deyiminde grld
sylenir. Bunun eski Yunanllarca bilinmesi, Karadenizdeki yon kolonicilerine
balanmaktadr. Eski Yunanllardan sonra Romallara Kavkaus biiminde
geen bu corafya deyimi, Rnesanstan sonra ise Hmanistlerin eserlerinde,
caucasus, caucasia, caucasie ekillerinde anlmaya balanmtr.
Hazar Denizi ile Karadeniz arasnda 440.000 kilometrekarelik bir alan
kaplayan Kafkasya, Rusya Federasyonunun Avrupa kesiminin gney bats ile
Grcistan, Azerbaycan ve Ermenistan topraklarn iine alr. Bu blgedeki nl
sradalar, slam-Trk eserlerinde Elbruz Da olarak gemektedir.
Kafkasya, Akdeniz-Ege Denizi-Boazlar ve Marmara Denizi-Karadeniz-Azak Denizi gibi birbirine bal i denizlerin vcuda getirdikleri bir su
koridorunun dou ucunda yer almaktadr. Bu sebeple tarihin hibir devresinde
nemini kaybetmemitir.
Kafkasya ve Kafkasyann bal bulunduu i denizler koridoru ilk etnik
hareketlere, etnolojik oluum ve gelimelere sahne olmutur. Dnyada eine az
rastlanacak oranda renkli bir grnt sergileyen blgede ok fazla sayda etnik
gurup bulunmaktadr. Arap corafyaclar blgeye bu nedenden tr Halklar
Da adn vermilerdir.
Genel bir ifade ile Kafkas Halklar olarak isimlendirebileceimiz bu
etnik topluluklar, Kuzey Kafkasya ve Gney Kafkasya halklar eklinde tasnif
etmek mmkndr;

52

STANBUL TCARET ODASI

Kuzey Kafkasya
- Kuzey Kafkasya Halklar: Abhaz-Adige, Nakho-Dastan
- Hint Avrupal Halklar: Osetler-Tatlar
- Turani Halklar: Karaaylar-Balkarlar, Kumuklar-Nogaylar
Gney Kafkasya
- Kartveller-Megreller-Lazlar-Svanlar-Hevsur-Psav-Tu-Mohev-Mittiulngilo
- Azeriler
- Ermeniler
Destanlarnn zenginlii kadar tarih ve etnoloji bakmndan da ok nemli
bir blge olan Kafkasyann, eski alardan beri insanln ilgisini ektii
sylenebilir. Avrupa ve Asya arasndaki fetih amal hareketler byk lde
blge ile alakal olmutur. Gneyde, Medler, Farslar, Romallar, Bizansllar,
kuzeyde ise Hunlar, Hazarlar, Moollar ve son olarak da Ruslar bu tarzda
hareket etmilerdir. Bu istila hareketlerinden en ok etkilenen halklardan birinin
de, Kafkasya dalarnn eteinde yerleen Grcler olduu sylenebilir.
Bugn Grc halknn yaad Grcistan topraklar, Kafkasyann gneyinde, zellikle siyasi corafyada bilinen ve kullanlan ismiyle Transkafkasya
ierisinde yer alr. Hazar Denizi ile Karadeniz arasnda eski baharat ve ipek yollar
zerinde bulunan Transkafkasya, kelime anlam olarak da Kafkas tesi anlamna
gelmektedir. Bu ifadenin Rusyaya gre bir corafi konum gsterdii anlalmaktadr. Ayn ekilde Ruslar, Kuzey Osetyann bakentine, Kafkasa hkmet!
anlamndaki Vladikavkas adn vermilerdir. Kafkasa Hkmet emri verildikten
sonra Ruslatrlma tamamlanm ve Vladikavkas ehri 1784te kurulmutur.
Kuzeyden Rusya Federasyonu, gneyden Ermenistan ve Trkiye, dou
ve gneydoudan Azerbaycan, batdan Karadeniz ile evrili olan Grcistann
yzlm 69.700 km2 ve bakenti Tiflis (Tbilisi)tir.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

53

Kuzeyde, Gney Osetya Cumhuriyetinde yaayan ve Grclerle akrabalklar bulunmayan Osetler, Farsaya yakn bir dil konuurlar ve Mslmandrlar. Batda, etnik bakmdan yine Grclerle akrabalklar bulunmayan
Abhazlar, merkezi Sohum olan Abhazya Cumhuriyetinde yaarlar. Abhazlarn
bir ksm Mslman bir ksm ise Hristiyandr. Batum merkezli Acara zerk
Cumhuriyetinde ise Mslman Grc gurubu yaamaktadr.
Grcistan blgesine, Yunan ve Latin yazarlar berya, verya; Ermeni
yazarlar Viir, Varta, Virk; Arap yazarlar Gurzan, Gurya, Kure-Alkure;
Avrupallar Georgie; Ruslar da Gurusya adn vermektedirler. Grcler ise
kendilerine Kartveli, anayurtlarna da Sakartvelo adn vermilerdir. Her iki
isminde Grc halknn atas, mitolojik bir figr olan Kartlos ile balantl
olduu sylenmektedir. Somehler ile Grcler, Ranienler, Movakanienler,
Herler, Lekler ve Megrellerin hep birlikte Targamos (Togarma) adl bir cedden
geldikleri de iddia edilmektedir ki, bu iddialara gre Togarma Nuhun soyundan gelmektedir. Togarmann sekiz olundan biri olan Kartlosa ise Kafkas
dalarnn gneyi verilmitir. Bylece douda Tiflis altndaki Boral ay
azndan batda Suram dalarna kadar olan blgeye yerleen Kartlosdan
Kartvel kavmi tremitir.
Grcistan, etnik bakmdan Transkafkasyann en zengin ve en problemli
lkesi kabul etmek mmkndr. lkede etnik dalm yle gsterilebilir: Grcler %70,1, Ermeniler %8,1, Ruslar %6,3, Azeriler %5,7, Osetler %3, Rumlar
%1,8, Abhazlar %1,8, Ukraynallar %1, Yahudiler %0,5, Dier %1,7 (toplam
5.400.841). Grcistanda lkenin asl sahibi durumundaki Grc nfus, genel
iindeki %70,1 lik pay ile Transkafkasyada ana etnik grubun lke geneline
orannn en dk olduu lkedir. Grc nfus ise ana blm halindedir;
Kartvel, Megrel, Svan. Megrel ve Svanlar, asl Grcleri simgeleyen Kartvel
Grclerinden birtakm zellikleriyle ayrlrlar. Megrelce ve Svanca, Grcce
ile farkllk gsterdii gibi, bu topluluklar yaay olarak da farkllk gsterirler.
Megreller lkenin batsnda, Svanlar kuzey batsndaki dalk blgede yaarlar.
Her iki toplum da Ortodoks-Hristiyandr.

54

STANBUL TCARET ODASI

Grcistan yzey ekilleri bakmndan da blgeye ayrabiliriz. Kuzeyde


byk Kafkas sradalarnn bulunduu birinci blge, gneyde kk Kafkas
kitlesinden oluan ikinci blge ve bu iki ktle arasnda ova ve yaylalarn yer
ald engebeli knt blgesi. Bu knt alannn bat tarafnda Kolhit ovas,
douda Kartli ve Kaheti yaylalar bulunur. klim de corafi blgelere gre
farkllk gsterir. Kafkaslarn souk kuzey rzgrlarn engellemesi ve lkenin
Karadenizden gelen nemli ve scak bir hava akmnn etkisinde kalmas iklimin
yumuak ve yal olmasna yol amtr. Karadenize yakn Kolhit ovasnda ise
astropikal iklim zellikleri grlr. Sk ormanlar ve verimli vadilerle Grcistan
topraklarnn ancak %20si ekime elverili olmasna ramen, sulamal tarm
sistemleri gelitirilmitir. ay ve narenciye retimi ok gelimitir. Blgede
hayvanclk da kayda deer bir yer tutmaktadr. Byk ve kkba hayvan
beslenmesi tm blgede yaygn olmakla birlikte, balklk Grcistan ekonomisi
iin nemli bir konumdadr. lke ekonomisi iin bir dier nemli kaynak ise yer
alt zenginlikleridir. Kafkas dalar, kmr, demir cevheri, kurun, inko, bakr,
molibden, manganez gibi maden yataklar ile yer alt kaynaklar bakmndan
zengindir. Blgede ayrca petrol ve doalgaz yataklar da bulunmaktadr.

2.1. Grcistann Corafi zellikleri


Grcistan Cumhuriyeti, 41-47 dou boylamlaryla 41 ve 43 kuzey
enlemleri arasnda yer almaktadr. lkenin yaklak 1/4 dalktr. lkenin
kuzeyinde Rusya ve Osetya, gneyinde Ermenistan, gneydousunda Azerbaycan, gneybatsnda Trkiye, batsnda Abhazya yer almaktadr. Batsnda
Karadeniz kylar yer almaktadr.
Grcistan idari adan tarihsel olarak blgelere, 8 il ve 63 ileye ayrlmaktadr.
Corafi olarak Grcistan blgeden olumaktadr. lk blge, lkenin
kuzeyinde yer alan ve yksek dalardan oluan Byk Kafkas blgesidir.
kinci olarak gneyde yksek platolarn yer ald blge bulunur. Son olarak,
sz konusu iki blge arasnda Karadenize kys olan ortadaki alan bulunur.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

55

Grcistan en bykleri Rioni, nguri, Kura ve Mitvari olmak zere toplam


25 akarsuya sahiptir. lkedeki akarsular tamaclk yaplmasna msait olmamasna ramen, zellikle hidroelektrik enerjisi retimi iin son derece uygundur.
850 gl ve yarsndan fazlas termal olmak zere 2000 civarnda mineral su
kayna bulunmaktadr.
Grcistann batsna lk Akdeniz iklimini andran yar tropik iklim; dousuna ise kara iklimi hkimdir. klimin bu kadar deimesinde, lkeyi dou ve
bat olmak zere ikiye ayran Likhi sradalarnn byk rol vardr.
klim ve corafyann getirdii avantaj ile Grcistan, turistlerin ve aratrmaclarn ilgisini ekecek kadar zengin ve kendine zg bir bitki rtsne sahiptir.
Byk ksmn mee, am, kayn, ceviz ve fndk aalarnn oluturduu
ormanlar lkenin yaklak %35ini kaplamaktadr.
Grcistan, Gney Kafkasyada, iki kta zerinde, Avrupa ve Asya snrndadr. Eski alarda, Douyu Batya balayan ticaret yollarnn Grcistandan
gemesi nedeniyle, pek ok lke Grcistan ele geirmek istemitir.
nemli ehirleri; Tiflis (1,4 milyon kii), Kutaisi (240 bin kii), Rustavi
(158 bin kii), Batum (137 bin kii) Gori (70 bin kii), Poti (50 bin kii)dir.
Grcistann byk bir blm, dalar ve ormanlarla kapldr. Surami ya da
dier adyla Lihi Dalar lkeyi, dou ve bat olarak ikiye ayrr. Grcistann
doal-corafik koullar (lman iklimi, deiik yapda ve verimli topraklar),
farkl alanlarda tarmcla (tahl, baclk, meyvecilik, sebzecilik, bahecilik,
hayvanclk vs) olanak salamaktadr. lkenin %25i tarma elverili arazilerden
olumaktadr.
252 km. olan Trkiye Grcistan snr Sarp Kynden balar. Eski bir
yerleim olan bu ky, izilen snr nedeniyle ikiye blnmtr. Karadeniz
kylarndan hemen sonra eimli ve dalk yerlerden geen snr, uzun bir sre
dalar ve platolar zerinde devam eder. Akta Gln (Hazapin=Azap) ikiye
bldkten sonra gneye ynelir ve Ardahan Platosu zerinde bir sre devam

56

STANBUL TCARET ODASI

ettikten sonra Ermenistan snrna ular. Bu snr zerinde Sarp Gmrk Kaps
bulunmaktadr.

2.1.1. Konumu
Uluslarn varlklarn srdrme, gelime ve glenmesinde jeopolitik
durum, ulusal gvenlik politikasnn oluturulmasnda kilit rol oynamaktadr. Bu
adan baklacak olursa, Grcistan, Transkafkasyada ak denizlere k olan
tek lke olmas nedeniyle, jeopolitik adan dierlerine nazaran daha nemlidir
ve blgenin anahtar konumundadr.
Aslnda Grcistan, yalnz Transkafkasya iin deil, Karadeniz ve Hazar
Havzas iin de kilit neme sahip bir devlettir.
Corafi konumundan dolay stratejik neme sahip olan Kafkasya, ayn
zamanda zengin doalgaz ve petrol yataklaryla da devletlerin ilgisini ekmektedir. Hazar Havzasnda ve Orta Asyada kan petrol ve doalgaz, Kafkaslardaki
boru hatlaryla Karadenize oradan da dnyaya ulatrlmaktadr. ABDnin de
destekledii Bak-Tiflis-Ceyhan boru hatt son yllarda blgedeki en nemli
boru hattdr.
Grcistan, kta ii devletlere gzel bir rnek tekil etmektedir. Olduka
fazla komusu olan ve kta iinde fazla bir topraa sahip olmayan lkelerden
biridir. Kendini, gl devletlerin tehditlerinden korumak iin mutlaka gl
komulara ihtiya duyar ve evresinde daima bir bar kua oluturmak
zorunluluu hisseder.
Grcistann dalk olup, birbirine geit vermez ok sayda vadiden
olumas, blgenin sosyo-politik yapsn belirleyici en nemli zelliidir. Bu
husus eitli kklerden gelen topluluklarn, tarih boyunca yaanan igallerden
kendilerini koruyabilmelerini ve kltrlerini srdrebilmelerini salamtr.
Blgenin corafi balamda baka bir zellii ise, byk devletler arasnda
bir tampon oluturmasdr. Komu olan Araplar, ranllar, Ruslar ve Trkler tarih
boyunca, Transkafkasya ile ilgilenmiler ve bu nedenle blge, zaman zaman
eitli glerin egemenliine girmitir.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

57

Blgenin corafi yapsna ilikin son zellik, blgenin ticaret ve ulamda


byk kpr tekil etmesidir. Blge bir anlamda, kuzey ve gney balantsn
salamaktadr.
Kafkasya, kendi iinde de eitli blgelere ayrlmaktadr. Bunlardan birincisi; Don ve Volga nehirleri arasnda kalan Step Kafkasyas; ikincisi, steplerin
gneyinde yer alan Kafkas Dalarnn eteindeki, Byk Kafkasyadr.
nc blge ise, Azerbaycan, Ermenistan ve Grcistan da kapsayan, Transkafkasya ve Kk Kafkasya blgesidir.
Bir baka blnme de, Kafkasyay ikiye ayrmaktadr. Birincisi; Byk
Kafkasya Dalarnn kuzeyinde yer alan Kuban knts, Stavropo Platosu
ve Terek kntleri nin oluturduu, Kafkasn, ikincisi ise; gneyde
Kk Kafkas Dalar, Rion ve Kura kntleri nin oluturduu, Transkafkasya (Kafkasard)dr. Ancak birka geit veren ve 1100 km. uzunluundaki
bu silsile; Avrupann en yksek tepesi olan Mont Blancdan ok daha yksek
25 zirveyi ihtiva etmektedir. Silsilenin en yksek zirveleri, Elbruz (5630 m.)
ve Kazbek (5045 m.) tepeleridir. Kritik birka geit de Kuzey Kafkasyann
merkezi, Terekkale (Kuzey Osetya)y Tiflis (Grcistan)e balayan Daryal
Boaz ile Derbent, Mamison ve Glohordan ibarettir. Byk Kafkas Dalar,
Karadeniz ve Hazar Denizi sahil yolu dnda, bu yerden geit vererek, Kuzey
Kafkasyay Transkafkasyaya balar.
Hazar Denizi ve Karadeniz arasnda uzayan, Kafkas Berzahn, kuzeybatgneydou istikametinde blen sradalar, birok vadi ve geit ihtiva etmesine
ramen, kuzey-gney ynnde kullanlmaya elverili pek az geide sahip
bulunmaktadr. 21. yzyla gelinceye kadar, geilere imkn tanyan en nemli
geit, Hazar Denizi kysndaki Derbent (Demirkap) geidiydi. Yaklak 2 km.
uzunluunda olan Derbent geidi, tarih boyunca siyasi ve iktisadi neminden
bir ey kaybetmemitir. Bu nem, Volga ve Aras nehirlerinin, blgeye salad
stratejik btnlkten kaynaklanmaktadr.

58

STANBUL TCARET ODASI

Kuzey-gney istikametinde, gei salayan ikinci yol ise, Transkafkasyada


bulunan Daryal (Daryol) geitidir. Vladikafkas (Kuzey Osetya) Tiflis ( Grcistan) arasnda bulunan ve Grc Askeri Yolu olarak tannan bu geit, sarp
ve dardr. Romallar, ranllar, Grcler tarafndan; burada, garnizon ve mstahkem mevziler ina edilmitir. 18. Yzyl sonlarnda da, Ruslarn geniletme
ve tesviye almalar sonucunda, askeri amalarn dnda da kullanlmaya
balanlmtr. Bunlarn dnda, aralarnda Mamison ve Klukhor gibi geitlerin
de bulunduu, yetmi kadar kk yol ve patika mevcut ise de, bazlar sadece
yk hayvanlarnn geebilecei ekildedir.
Dalarn Kuzey etekleri, sulak ve derin vadiler, mmbit, yeil ovalarla son
bulmaktadr. Bu ovalar ve vadiler; Terek, Kuban, Samur, Gun (Kuma), Sulak ve
Araks gibi nehirlerle sulanmaktadr. Rua nehri knts, Kutaisiden itibaren
batya doru genileyerek Karadeniz sahilindeki Kolhida ovasn olutururken;
Kura nehri knts ise, gneydouya doru ilerledike, nce Migeevi
glne, daha sonra Azerbaycan steplerinde bulunan, su kanallarnn oluturduu geni dzlklere ular. Kura nehri, kanallar blgesinde, Aras nehri ile
birleerek, her iki nehrin sular da, tarm amac ile kanallara aktarlarak, geni
steplerin sulanmas salanmaktadr.
Rua ve Kura nehirlerinin gneyinde uzanan da silsileleri kk Kafkas
Dalar olup; bu dalar, Dou Anadolu Dalarna balanr. Sra dalar,
snm volkanlar ve volkanik glleriyle Kk Kafkas Dalarnn, Dou
Anadolu Dalarnn zelliklerini tad grlmektedir. Bu dalarn zirveleri
Ermenistanda Alagz (Haragado) Da, Gegamskye Da ve Azerbaycan da
Karaba Da dr.
Corafi konumu itibariyle, bir kavak zellii tayan Kafkasya; deiik
ynlerden gelen kavimlerin bir urak yeri olmutur. Bu kavimlerden bir ksm
gelip geerken, bir ksm ise burada yerlemitir. Blgenin yerlisi olan veya
daha sonra blgeye yerleen ve Kafkasyann doasna paralel, orijinal bir
yerleim tarz gsteren kavimler, birbirine karmakszn, ayr ayr blgeleri
yurt edinmilerdir. Dolaysyla; blgedeki kavimler arasnda nce fiziki/corafi,

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

59

daha sonra da siyasi olarak izolasyon meydana gelmitir. Bu durum; blge d


gler (arlk ve Sovyet Rusya ile ran) tarafndan, srekli olarak kullanlmtr.

2.1.2 klimi
Grcistan genelinde karasal iklim hkm srmektedir. Bat kesimleri en
ok ya alan blgesidir. Kyda 1000 mm. olan ya miktar dalarda 2500
mm. yi geer. Klarn lk, yazlarn scak getii Grcistanda scaklk blgenin
denizden uzaklna ve yksekliine gre deiir.
Karadeniz sahili ve Rioni havzasnda lk, nemli ve yar tropik bir iklim
hkm srmektedir. Dou Grcistanda daha karasal bir iklim hkm srmektedir. Klar souk, yazlar ise kuru ve scaktr.
Grcistan doal zelliklerine gre 3 fiziki blge karmza kar. Byk
Kafkasya, Kolkhida blgesi, Ilman nemli ve kuru subtropikal yapya sahip olan
Kura Depresyon ovas. Her blgenin daha kk blmleri vardr. Byk Kafkasya (Kafkas oni), lkenin kuzey ksmn kaplamaktadr. ok eitli jeolojik
yapya sahiptir. Orta ve yksek ykseklikte yapya sahiptir. klim bakmndan
bu blgede, lman nemli iklim, geni yaprakl aalar ve ormanlar ile orta
ykselti kademelerinde alpin ayrlar, kayalk alanlar ve yksek dalk alanlarda
buzullar grlr. Kolkhida blgesi, rlyef eitliliine sahip blgeleri birletirir;
Kolkhida alak ovas, kk ykselti kademelerine sahip meriti yresini barndrr. Bu alanlarda genellikle subtropikal iklim srmektedir. Kura depresyonu
blgesi, da aras ovas zellii gsterir. Kuzeyde Byk Kafkaslarn dou ve
orta ksmnn gney yamalaryla snrlandrlmakta, gneyde Kk Kafkas
da silsilesi, batda Suram Silsilesi ile evrilidir. Dz rlyefe sahip olup i
depresyonlar mevcuttur. Ilman-Kurak ve subtropikal iklim tipleri hkimdir.
Grcistann byk blmnn dalk olmas iklimi belirlemede en nemli
unsur olarak gze arpar. Dou ve Bat Grcistan ile onlar arasnda yer alan
mikro blgeler iklim artlar bakmndan birbirinden farkldr. Kuzey Kafkasya
da silsilesi lkeyi kuzeyden gelen souk hava ktlelerinden korumaktadr.
Batdan gelen nemli hava ktleleri ise Sunami, Meshet, Ariyan ykseltileri

60

STANBUL TCARET ODASI

tarafndan blnmektedir. Doal olarak her bir ykselti kademesi arasnda kendi
mikro iklim zellikleri belirmitir. Hava ktleleri Bat Grcistana yalar
subtropikal iklim karakteri gstererek brakmaktadr. Batumda Ocak ay scaklk ortalamas 5,5C, Temmuz ortasnda 22,7Cdir. Ky kesimlerinde yllk
ortalama ya miktar 1000 mm. civarnda olup, yer yer 2500 mm.yi bulan
yalarla karlaabilirken bu oran i kesimlerde 400 mm.ye kadar dmektedir.
Arazinin engebeli oluu ve deiik artlar yznden toprak ve bitki rtsnde yer yer byk farkllklar grlr. Bat Grcistan geni ormanlk alanlarla
kapldr. Blge geni yaprakl aalarn yetitii yegne blgesidir. 500-600 m.
ykselti kademelerine kadar bu bitki rts 1800-2000 m. ykseltilere kadar
yerini mee kayn ormanlarna brakr. 3000 m. ykseltilerde Alpin ayrlar
yer alr.
Grcistanda 26 bin nehrin yllk akm 61,5 m3dr. Nehirler Karadeniz
ve Hazar havzalarna aittir. zellikle Karadeniz havzas nehirleri youndur.
Yalarn bolluu bunda etkendir. Nehirlerin uzunluklar fazla olmamasna
ramen ounun kayna 2000-2500 m. yksekliktedir. Doal olarak ak hz
fazladr.
Byk Kafkasya da silsilesinin gney yamalarndaki su blm izgisinden balayan Rioni Nehri Bat Grcistann en ok debiye sahip nehridir,
m3 miktarna gre Faguri nehri ikinci sray almaktadr. Dou Grcistanda en
byk suyolu Kura nehridir. Su kapasitesine gre Bat Grcistann daha fazla
kapasiteye sahip olduu sylenebilir. Kura nehri havzas yzlm, Rioni
nehri havzasndan 2,6 kat daha byktr. Fakat yllk ortalama akm miktar
Rioni nehri Kura nehrinden 1,2 kat daha fazladr. Sonu olarak Grcistann
nemli nehirleri; Hazar Denizi havzasna akan nehirler; Mtkavari (1364 km.),
Tangi (623 km.), Alazani (351 km.), Karadeniz Havzasna akan nehirler; Rioni
(327 km.), Enguri (213 km.). nemli glleri; Paravani, Hozapini, Paliastoni,
Tabatskuri, Bazeletidir.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

61

2.1.3. Toprak Yaps


Grcistanda yeryz ekilleri olduka eitlilik gstermektedir. lkenin
%80i dalk bir karakter gstermektedir. Arazi; 600 metreye kadar %31, 6001500 m. arasnda %44, 1500 m. ve st %25ini oluturmaktadr. lkenin
kuzeyinde Byk Kafkasya da silsilesi yer almaktadr.
Byk Kafkasya da sisteminin merkezi ksmlarnda 4500 metreyi aan
ykseltiler bulunmaktadr. En yksek da Shkara (5068 m.), ikinci zirve Janga
(5059 m.) daha sonra Kazbek Da (5047 m.)dir. Bu da silsilesinde geiler
2500-3000 metrelerde gereklemektedir. Byk Kafkas dalarnn zirveleri
daimi karlarla kapldr.
Gneyde Transkafkas da silsilesi yer alr. Transkafkasya dalk alannn
gneyinde volkanik plato, snm volkanik da zincirleri ve Cavaheti dalk
alannn lavlarla doldurulmu depresyonlar hkimdir. Jeolojik bakmdan
Grcistan gen bir lkedir.
Batda Karadeniz kylarndan douya Alazani vadisine kadar da masiflerinin arasnda da aras ovalar yer almaktadr. Onlarn arasnda Kolkhida
ovas; 300 km. uzanarak ve akarsu alvyonlar ile youn bir ekilde kaplanm
olarak Karadeniz kysna uzanmaktadr. Douda Surami dalar arasnda; Kura,
Alazan, Aa Kartli ovalar yer alr.

2.2. Grcistann Jeopolitik zellikleri


Grcistan corafi konumu itibari ile baz kriterlere gre Asyada, bazlarna
gre Avrupada, bir ksm grlere gre ise, Asya ve Avrupann snrnda yer
almaktadr.
Grcistann bulunduu corafi konum, lke jeopolitiini birok yn ile
nemli klmaktadr. lke, Asya ve Avrupa ktalarnn snrn tekil ettii gibi,
bu iki ktay birbirine balayan, ulamda kpr vazifesini gren, bir transit
blge, konumundadr.

62

STANBUL TCARET ODASI

Yaklak olarak 2000 yl boyunca faaliyette olan ve yeniden canlandrlmas


dnlen, Batnn endstrisi ile Dounun pazarn buluturma fonksiyonunu
eda eden Tarihi pek Yolu, Grcistan topraklarndan gemektedir. lkenin gei
blgesi olma zellii, hava ulamnda da elverililiini koruyor. Grcistan, bir
yandan Avrupa ile Gneydou Asya arasnda (ngiltere ve Hindistan yolunun
tam ortas), dier yandan da Kuzey Amerika ile nemli lde endstrilemi
Kuzeydou ve Japonya-Kore-in arasndaki hava ulam koridorunun ortasnda
yer almaktadr. Grcistan Dou-Bat arasndaki kpr olma vazifesini grd
gibi, Kuzey-Gney lkeleri arasndaki ticari ilikilerinde de nemli bir geit
konumuna sahiptir.
Kuzeyindeki sradalarn ykseklii nedeni ile ekonomik balantlara
uygun olmay, lkenin blge ulamndaki konumunun daha da glendirmektedir. Bir ksm Grcistan snrnda yer alan, bu sradalar 750 km. boyunca
karayolu ulamna elverili olmad gibi, tren yolu yapm da corafi zorluklar
nedeni ile dnlememitir. lkenin gney ksm olan Trkiye snrn da
dalar oluturmaktadr, ancak bu dalar Byk Kafkas Dalar kadar yksek
ve elverisiz deildir. Grcistan, Trkiyeye karayoluyla balayan iki faal
snr kaps mevcuttur: Artvin-Batum arasndaki Sarp Hudut Kaps ve KarsAhaltsihe(Ahlkelek) arasndaki Vale Hudut Kaps.
Grcistan Devletinin oluumu, bulunduu corafya sonucu, gl komu
imparatorluklarn ekime alannda olmutur. Kuzeyde Hristiyan medeniyetine mensup olan Rusya mparatorluu, Gneyde ise Mslman Halklardan
mteekkil Osmanl ve ran mparatorluklar domu ve yaamlardr. Bylelikle, Grcistan iki farkl medeniyeti birbirinden ayran bir corafi konuma
sahiptir.
Byk jeopolitik deiimler sonucu Gney Kafkasyada tane bamsz
devlet; Grcistan, Azerbaycan ve Ermenistan ortaya kmtr. Bir ok bakmdan zayf olan bu lkeler, gl partner devlet arayna girdiler ve u anda
Ermenistan Rusyann en iyi mttefiki saylmaktadr, Azerbaycan ise din ve rk
asndan kardei olduu Trkiye yanls politika izlerken, Batyla da ilikilerini

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

63

gelitirme yoluna girmitir. Grcistan, dier iki Gney Kafkasya lkesinden


farkl olarak, bulunduu konum itibari ile daha ok seenee sahiptir.
Gl Devrimi sonucu i bana gelen lke ynetimi, nceki dnemlerden
farkl olarak, Rusyay devre d brakarak, Batya daha ok entegre olma
politikasn gelitirmitir. Trkiye ile ilikileri, ibirlii erevesinde devam
etmektedir.
Kafkasyada denize snr bulunan tek lke olmas ve Orta Asya lkeleri
iin de deniz ulamn salama asndan mevcut konjonktrde en elverili
konumda olmas, Grcistann jeopolitik konumunu glendirmektedir. Karadeniz kysnda stratejik Batum ve Poti Limanlar bulunmaktadr.
Byk miktarda kaynaklara sahip olan Azerbaycann Hazar Denizine
kys vardr, ancak jeomorfolojik olarak bir gl olan Hazar havzas, denizlere
almaya elverili deildir. Hazardan, Rusya topraklarnda yer alan Don-Volga
kanaln kullanarak Karadenize klabilirse de, bu yol hem ok uzun, hem de
kanaldan byk gemilerin gemesi olanakszdr. Grld gibi Grcistan,
Azerbaycann Trkiye ve Batyla karayolu balantsn salad gibi, lkenin
deniz balantsnn salanmas ve zengin kaynaklarn uluslararas pazarlara
tanmasnda da nemli yere sahiptir. Azerbaycandaki kaynaklarn tanmasna
ynelik kurulan Bak-Tiflis -Ceyhan petrol boru hatt ve Bak-Tiflis-Erzurum
doalgaz boru hatt Grcistan zerinden gemektedir.
Gl lobilere sahip olmasna ramen, Ermenistan ekonomik olarak zayf
ve gelime potansiyeli az olan bir lkedir. Komular, Trkiye ve Azerbaycanla
zme kavumam problemleri ve tarihi dmanl olan Ermenistan, ulam
konusunda Grcistana baml durumdadr. Dier bir komusu olan rann
deniz balants elverisizlii nedeni ile Ermenistana tek seenek olarak, Grcistan yolu ile deniz ve ayn zamanda karayolu ulamn salamas kalmaktadr.
Ermeni toplumunun hayallerini ssleyen Byk Ermenistan projesi, bu
aresizlie aranan bir zm yolu olarak da dnlyor olabilir.

64

STANBUL TCARET ODASI

Azerbaycann bir paras olan ve lke yzlmnn %20sini tekil eden


Dalk Karaba igal eden Ermenistan, Grcistanda Ermenilerin youn olarak
yaad Cavaheti blgesinde etnik kkrtmalara sebep olmaktadr. Ermenistan
yneticilerinde eskiden beri var olan scak denizlere ulama arzusu, Cavahetiyi
topraklarna katarak oradan Batuma kadar uzanmay hedeflemektedir. Mttefiki, Rusyaya ulamnda da Grcistan topraklarn kullanmak zorunda olan
Ermenistan, d balantlarnda bu lkeye zaruri bir ekilde ihtiya duymaktadr.
Grcistann kuzey komusu olan Rusya Federasyonu, Karadenize kys
olan bir lkedir, ancak ulama daha elverili Batum ve Poti limanlarn da
kullanmak iin uzun zaman Grcistana bask yapmtr. Dier iki komusu,
Azerbaycan ve Ermenistan deniz ulamnda Grcistana bal iken, Rusya
bu konuda Grcistanla eit konumdadr. Rusya, etkisi altnda bulundurmaya
devam ettirdii Ermenistan ve ticaret hacmi yksek olan Trkiyeye karayolu
ulamnda Grcistana ihtiya duymaktadr. Grcistann dier bir komusu
olan Trkiye ise bir deniz lkesi konumundadr. yan denizlerle evrili Trkiye, Kafkasya ve Orta Asya lkelerinin deniz ulamn salayan Grcistann
ak denizlere kmas iin vazgeilmez konumdadr. Dolaysyla, GrcistanKaradeniz yolu ile deniz ulamn elde eden btn lkeler Trkiyeye baml
hale gelmektedir.
Bulunduu blgenin zengin doal kaynaklara sahip olmas, blgeyi ve
kaynaklarn tanmasnda nemli stratejik konuma sahip olan Grcistan, gelimeye elverili klmaktadr. Orta Asyada petrol, doalgaz, pamuk; Ukraynadahububat, kmr, demir; Basra Krfezinde -petrol, doalgaz; Rusyada birok
eit kaynak bulunmas, blgenin zenginliini ve gelime potansiyelini ortaya
koymaktadr. Blgenin en az potansiyeli olan lkesi, gl lobilere sahip olmasna ramen, Ermenistandr.
Grcistan, askeri-politik adan da NATO ile (dalm) Varova Pakt ve
CENTO ya da BDT gibi kurulularn ilgi alannn snrnda bulunmaktadr.
NATO yesi olan Trkiye ile ABD ve genelde Bat kart olan Irak ve ran gibi
lkeler de bu blgede bulunmaktadr.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

65

2.3. Grcistann Demografik ve Etnik Yaps


2.3.1. Nfus ve Etnik Yap
Grcistann bugnk nfusu 4.483.000 kii ile ounluunu, yaklak %83
ile Grcler oluturmaktadr. Azerilerin bu nfus iindeki oran %6,5, Ermenilerin %5,7, Ruslarn ise %1,5tir Ruslarn ounluu bamszlk ilanndan
sonra Grcistandan g etmitir, nfusun %5i kadar bir oran tahmin edilebilir.
Daha nce, Abhazya ve Osetya dnda, Grcistann farkl blgelerinde yerleik
olan Osetlerin genel nfusa oran %3, Abhazlarn oran ise %1,8 kadard. Ancak
savalardan sonra gerekleen glerin bu oran yar yarya drd tahmin
edilebilir. lkede yaayan Ezidiler, Rumlar, eenler ve Ukraynallarin oran
ise toplam olarak yaklak %1 olarak kabul edilebilir. lkede ve blgede nfus
hareketlilii, zaman zaman gvensizlik ortam nedeni ile ortaya kmaktadr.
Kartveli grubu iinde Megreller ve Svanlar lkenin bat ve kuzeybat
blmlerinde yaamaktadrlar. Trkiye snrna yakn blgede, az sayda Laz
yaamaktadr. Lazlar, farkl dillerine ramen etnik ve kltrel olarak Grcler
e yakndr. Bunlarn dnda lkede kk gruplar olarak, Asurler, Yunanllar,
Krtler, Yahudiler ve Ukraynallar yaamaktadr. Nfusun %89u Hristiyan,
%11i ise Mslmandr.
Grcistann Nfusu 2000 2013 (000)
Year

Nfus

Year

Nfus

2000

4 435.2

2007

4 394.7

2001

4 401.4

2008

4 382.1

2002

4 371.5

2009

4 385.4

2003

4 342.6

2010

4 436.4

2004

4 315.2

2011

4 469.2

2005

4 321.5

2012

4 497.6

2006

4 401.3

2013

4 483.8

Gnmzde Grclerin ounluu Grcistan topraklarnda yaamaktadr.


Grcistanda yaayan Grclerin says 3.800.000dir. Ayrca Trkiyede

66

STANBUL TCARET ODASI

1.500.000 kadar Grc kkenli bir nfusun olduu tahmin edilmektedir.


Rusyada 398.000, ABDde 150.000, Azerbaycanda 50.000, randa 50.000,
Bat Avrupa lkelerinde 50.000 ve Ukraynada 34.000 Grc vardr. Batum ve
evresindeki Acarlarn aslen Kpak Trk olduu da sylenmektedir, ama
imdilik bir varsaymdan ibarettir.
Grcistann Nfus Yaps 2013 (Ya ve Cinsiyet)

BDTde olduu gibi Trk nfusundaki hzl art doal olarak dier gruplar
da etkilemektedir. Bu sebeple Grcistanda yaayan Trkler ile Grclerin
ilikileri nfus dalm ve nfus art ile dorudan ilikili olacaktr.
Okuma-yazma orannn ok yksek olduu lkede eitim ve retim dili
resmi dil olan Grccedir. Grcce ile beraber Rusa, eski Sovyetler Birliinin
dier Cumhuriyetleri gibi burada da hemen herkes tarafndan bilinen ikinci
dildir.
lke ok nemli bir nfus sorunu ile kar karyadr. 1989 ylnda gerekletirilen nfus saymndan bugne kadar, 5,5 milyon olan lke nfusu
yaklak %20 orannda d gstermitir. 2013 yl itibar ile lke nfusu 4,5
milyondur. Nfustaki bu ciddi d; den doum oran, byk aptaki g ve

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

67

bamszlk ilan eden cumhuriyetlerdeki (Abhazya ve Gney Osetya) nfusun


saylamamasndan kaynaklanmaktadr. Doum orannn dmesine ve byk
apl ge, sivil sava nedeni ile yaanan skntlar ve lke ekonomisindeki
ktye gidi neden olmutur.
Grcistanda Doum ve lm Miktarlar
(000) ve Oranlar (1000 kiide) 2001 2013
Yl

Doum

Doum O.

lm

lm O.

2001

47 589

10.9

46 218

10.5

2002

46 605

10.7

46 446

10.7

2003

46 194

10.7

46 055

10.6

2004

49 572

11.5

48 793

11.3

2005

46 512

10.7

40 721

9.3

2006

47 795

10.9

42 255

9.6

2007

49 287

11.2

41 178

9.4

2008

56 565

12.9

43 011

9.8

2009

63 377

14.4

46 625

10.6

2010

62 585

14.1

47 864

10.7

2011

58 014

12.9

49 818

11.1

2012

57 031

11.7

49 348

11.2

2013

57 878

48 553

Hkmet 1 milyona yakn insann lkeyi terk ettiini aklamtr. Nfus


art hz son 15 ylda %0,81 olmutur. Nfusun azalma sebeplerini, yaanlan
gler, siyasi istikrarszlk ve i atmalarn oluturduu muhakkaktr. Nfusun
byk bir ksm Rusya Federasyonuna g etmitir. Bat Avrupa lkelerinden
zellikle talyaya gler gze arpmaktadr.
statistiki gstergelere gre g eden nfusun byk ounluu alma
yanda olup, bu kiilerin ok byk blm meslek sahibi ya da yksek
eitim grm kiilerdir. alma yandaki nfusun lkeden g doum
oranlarnn dmesine de neden olmutur. Ancak Rusyada yaamakta olan
yaklak 750.000 Grc, Rusyann 2001 ylnda uygulamaya balad ve
lkede kalmay zorlatran yeni vize rejimi nedeni ile lkeye geri dnmeye

68

STANBUL TCARET ODASI

balamtr.
Kentsel alanlarda isizlik oran yaklak %20dir. Grcistanda ilgin
olan bir nokta 1989 verileri ierisinde 100 yan geen 20 bin kiinin olduu
grlmektedir. Gelimi bir lke olan ABD de bile 100 yan geen nfus
sadece 7.000 kiidir.
ou kesimi dalk olan Grcistanda nfus, alak ehir merkezlerinde
toplanmtr.
Nfus Yapsndaki Geliim
Doum Oran (1000 kii)
lm Oran (1000 kii)

10,73
9,92

G Oran (1000 kii)

-4,06

ehirleme

%53

ehirleme Byme Oran

-%0,4

Ortalama Yaam Sresi (Yl)

77,1

Erkek (Yl)

73,8

Kadn (Yl)

80,8

Gnmze kadar gelen en byk zellik, etnik mozaiin zenginliinin


srmesidir. Grcistann etnik dalm aadaki ekilde gsterilmektedir;
Megreller
Grcistan oluturan en nemli gruplardan biridir. Ayrca, bu halk, Karadeniz kysnda nemli oranda konuulan Kafkas dillerinin gney grubunda
yer alan ve yazl olmayan bir dile sahiptir. Edebi olarak Grcceyi kullanrlar.
Resmi olarak Lazca ile Zan adl bir dil grubunda kabul edilse de, dil bilimciler bu
iki dilin karlkl olarak anlamasnn mmkn olmadn kabul etmektedirler.
Megrelyada yaygn olan din, Grcistann ou kesiminde olduu gibi, Grc
Ortodoksluktur.
Lazlar

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

69

Karadenizin gneydousunda yaayan Transkafkasya halklarndan bir


grubu oluturmaktadr. VI. yzylda Hristiyanl benimseyen Lazlar, XIV.
yzyln sonunda Mslmanl kabul etmilerdir. Ayrca, Lazca, Kafkas dillerinin gney grubunda yer almaktadr. Lazlar, Megrelce ve Grcceye akraba
olan dillerini (Lazuri Nena) gnmze kadar korumulardr.
Svanlar
Svanlarnn lkelerinin ismi Svanetidir. nguri ve Skali Nehirleri
havzasnda yerlemi Grcistanda yaayan bir halktr. Tamam Ortodoks
Hristiyandr. Svanca, Kafkas dillerinin gney grubuna dhil olup, Yukar ve
Aa Svanca diye iki diyalekte sahiptir.
Batlar
Bugn saylar Grcistann kuzeyindeki dalarda yaayan bini amayacak bir dzeye gelen halk, Kafkas dillerinin kuzey grubuna dhil, eence ve
ngua ile birlikte Kuzey-Merkez alt grubunda bir diyalekt kullanmaktadr.
Asurler
Byk ounluu Nesturilerden oluan Hristiyan ve heterojen bir gruptur.
Ana dilleri Asuricedir. Ana dillerini korumalarna gre kyl Asurler ehirli
Asurlerden daha byk orana sahiptir; ana dillerini konuma oranlar, kyllerde %95,1 ve ehirlilerde ise %86,5 dir.
Abhazlar
Bat Kafkasya halklarndan olan Abhazlar, Karadeniz kysndaki Abhazya
Cumhuriyetinde yaamaktadrlar. Abhazlarn iinde hem Hristiyan hem Snni
Mslman bulunmaktadr. Abhazca, Kafkas dillerinin kuzey grubuna dhildir.
Osetler
Rusyadaki Kuzey Osetya ile Gney Osetya Cumhuriyetinde yaayan
Osetler, Hint-Avrupa kkenli bir halktr. Alanlarn torunlar olarak kabul edilen
Osetler, 10. yzylda Hristiyanl kabul etmilerdir. Dilleri Hint-Avrupa dil
ailesinin rani Diller koluna bal Osetedir. Ayrca, iki tane de ana lehesi

70

STANBUL TCARET ODASI

vardr. Bu lehelerden biri Kuzey Osetya ve Gney Osetyada konuulan ron


lehesi, dieri Kuzey Osetyada konuulan Digoron lehesidir.
ngular
Rusya Federasyonu iindeki nguyada yaayan Kafkas halkdr. Grc
hkimiyetinin etkisiyle 11. yzylda Hristiyanl kabul eden ngular,
XIX. yzylda Nakibendilerin etkisiyle byk oranda Mslmanlamtr.
ngularn %98,2si nguay anadili olarak kabul etmektedir. Ancak Rusay
da akc bir ekilde konuabilirler.
Acarlar
Trkiyenin de garantrl bulunan ve Acarya denen zerk blgede,
Grcistan snrlar iinde yaamaktadrlar. Guriler olarak bilinen bu halk, 17.
yzylda Osmanl mparatorluunun egemenliine girdikten sonra Acar adn
almlardr. Hristiyanl terk ederek, Snni Mslmanl ve Hanefi mezhebini
benimseyen Acarlar, konuma dili olarak Guri dilini kullanmakla birlikte yaz
dili Grccedir.
Nfuslarna Gre Grcistann Blgeleri 2011-2013 (000)
Blgeler

2011

2012

2013

1,162.4

1,172.7

1,171.2

Adjara zerk Cumhuriyet

390.6

393.7

394.2

Guria

140.3

140.3

139.2

Racha-Lechkumi and Kvemo Svaneti

704.5

707.5

703.9

Samegrelo-Zemo Svaneti

406.2

407.1

405.1

Imereti

109.3

109.7

108.9

Tbilisi

Kakheti

47.3

47.0

46.3

Mtskheta-Mtianeti

477.1

479.5

476.9

Samtskhe - Javakheti

212.8

214.2

213.5

Kvemo Kartli

505.7

511.3

511.1

Shida Kartli

313.0

314.6

313.5

2.3.2. Trkiyede Grc Nfusu ve Dalm

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

71

Grclerle ve zellikle Acarallarla, Trkler arasnda soydalk ba bulunmaktadr. Bu itibarla Grcistanla ilikilerimizde Trk Cumhuriyetleri ile olduu
gibi duygusal boyut n plana kmaktadr. Bu gn lkemizde Grcistandan
g etmi vatandalarmz yaamakta ve bu vatandalarmz ilikilerimizin
gelitirilmesine olumlu katkda bulunmaktadr.
Trkiyeye g eden Grc ve Acar nfus; Ordu, Sinop, Kocaeli, Artvin,
Giresun, Adapazar ve Samsun illerinde zellikle toplanmtr. Bu da Trkiyede
yaayan toplam Grc asll nfusun %73,77sini oluturmaktadr. Trkiyede
yerleik Grc asll vatandalarn Grcistanla balarnn yok denecek kadar az
olduu Adapazar, Kocaeli, stanbul illerinde yaayan Grc asll vatandalar
ile yaplan mlakatlardan anlalmaktadr.

2.3.3. Eitim ve Kltr


Grc dili eski bir edebiyat geleneine sahiptir. Zamanla bu dil, Svani,
Mengreli ve Lazca dillerini konuanlar arasnda da arac olmutur. Grc
dilindeki en eski metinler M.. 4.-3. yzyla aittir. Ayn dnemde yaplan ncil
tercmelerine de rastlanr. Bu dnemin dili 10., 11. yzyllarda konuulan
klasik eski Grc dilinden baz bakmlardan ayrlr. Klasik eski dil, dini trenler
srasnda kullanlmaktadr.
Eski Grcce bugn yaayan Grcler tarafndan g olsa da anlalabilir.
Yeni Grccenin kelime haznesi eski dnemlere oranla ok daha zengindir.
Her yazar dile kendi lehesinden kelimeler katar ve gerektiinde yeni kelimeler
tretir.
ada Grc lehesi birbirinden ok farkl deildir. En fazla arlk
gsteren leheler kuzeydou blgesindeki dalk alanda yaayan Hevsur ve
Pavi boylarnn konutuu lehelerdir.
Grcce Hint-Avrupa dillerine benzer, Hint-Avrupa dilleriyle karlatnda en byk fark fiil sisteminde grlr.
Grcistanda okur-yazar oran %100dr. Kasabalarda her 1000 kii iinde

72

STANBUL TCARET ODASI

150den fazlas yksek renim grmtr. Grcistandan 8 tane niversite,


14 tane Yksek Eitim Enstits ve 250 tane Teknik Kolej bulunmaktadr.
Grcistanda salk standartlar olduka yksektir. Her 10.000 kiiye 59 doktor
ve 110 yatak dmektedir. lkede doktor says 22.000, eczane says 1248, ecza
deposu ise 611dir. lkede idari blgeler ve bu blgelerde bulunan ilelerde
tiyatro, sinema, kltr merkezi ve mzeler mevcuttur. lke kltr asndan
zengindir.
Grcistann bakenti Tifliste yaklak 14 tiyatro faaliyet gstermektedir.
lkedeki kt ekonomik koullar tiyatro ve dier sanat dallarn olumsuz etkilemitir. Ancak, Tiflisteki kltrel hayatn imknlar lsnde canl olduu
sylenebilir. Son zamanlarda sergi salonlar says artmakta, sinema salonlarnn
says azalmaktadr. Televizyon ve radyo faaliyetleri de artmaktadr; iki devlet
televizyon kanal ile 7 zel televizyon kanal yayn faaliyetinde bulunmaktadr.

2.3.4. Dini Yaps


Grcistan Ortodoks kilisesi dnyadaki en eski topluluklardan biridir.
Gnmzde Ortodoks mezhebinin bamsz bir kilisesidir. Grcler 4. yzyln
balarnda Nino adnda bir azizenin vaazlarndan etkilenerek Hristiyanl
benimsemilerdir. Kilise toplum hayatnda nemli bir rol oynamaktadr.
Blgeye gelen ilk semavi din Hristiyanlk olmutur. Grcler, Ermenilerle
birlikte, blgenin Hristiyan olan en kalabalk iki halkn oluturmaktadr. Grcistan Ortodoks Kilisesi, dnyann en eski Hristiyan topluluklarndan biri ve
gnmzde de Ortodoks mezhebinin bamsz bir kilisesidir.
Ortodoks Grclerin dnda Katolikler de bulunmaktadr. lk Grc
Katolik topluluu, 1240da Tiflise giden Dominikenlerce oluturulmutur.
Grc Katolik Kilisesinin faaliyetleri, Osmanldan sonra Trkiye Cumhuriyeti
dneminde de srm, ancak 6-7 Eyll olaylar sonrasnda Katolik Grclerin
Bat lkelerine g etmeleri sonrasnda Trkiyede az sayda Grc Cemaat
kalmtr.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

73

Gnmzde, lkede var olan dinlerin dalm; Ortodoks Grc %65,


Mslmanlar %11, Ortodoks Rus %10, Gregoryen Ermeniler %5, Museviler
%3, Katolik Hristiyanlar %1, dierleri %5dir.
Acarlar, Abhazlar ve Osetyallarn byk ounluu Mslmanlardan
olumaktadr. Fakat zellikle son dnemde Acarlar arasnda Hristiyanln
arttn grmekteyiz.

NC BLM
GRCSTANDA YNETM VE
SYASAL GELMELER

3. Grcistanda Ynetim ve Siyasal Gelimeler


3.1. Ynetim ekli

rcistan; sekler, niter, yar bakanlk sistemi ve cumhuriyet olan


bir temsili demokrasidir. Yasama 235 yeli Grcistan Parlamentosu
(Sakartvelos Parlamenti) ile temsil edilmekte ve parlamento drt yl iin seilmektedir. 150 yesi parlamentoya % 7 baraj ile parti listelerinden, 85 ye ise
parti listeleri dndan ve iki kademeli olarak seilmektedir.
SSCBnin dalma srecine girmesinin ardndan, 1921 Grcistan-SSCB
Anlamas ile 1922 Birlik Anlamas geersiz ilan edilmi ve 31 Mart 1991 tarihinde Grcistan dzeyinde referanduma gidilerek bamszlk yetkisi alnm,
28 Nisan 1991de, Grcistan Parlamentosu Grcistann bamszln ilan
etmitir. 1991 yl Mays aynda Zviad Gamsahurdiya halkn %86,5 oyu ile yeni
kurulan Cumhuriyetin Bakan oldu. Ekim 1992de yaplan seimler sonucunda
Eduard evardnadze Devlet ve Parlemento Bakan seildi. 2003 ylnda yaplan
seimlerin ardndan meydana gelen Gl Devrimi ile birlikte Mihail Saakavili
seimle devlet bakanl grevini stlendi. 5 Ocak 2008de yaplan devlet
bakanl seimlerinde Mihail Saakavili yeniden devlet bakan seildi.
lkenin Resmi Ad: Grcistan Cumhuriyeti
lkenin Yerel Ad: Sakartvelo
Ynetim Biimi: Bakanlk Tipi Cumhuriyet
Bakent: Tiflis
ye Olduu Uluslararas Kurulular: BSEC (Karadeniz Ekonomik birlii), CCC (Gmrk birlii Konseyi), CE (Avrupa Konseyi), CIS (Bamsz
Devletler Topluluu), EAPC (Avrupa-Atlantik Ortaklk Konseyi), EBRD
(Avrupa Yatrm ve Kalknma Bankas), ECE (Birlemi Milletler Avrupa Ekonomik Komisyonu), FAO (Birlemi Milletler Gda ve Tarm rgt), IAEA
(Uluslararas Atom Enerjisi Ajans), IBRD (Uluslararas mar ve Kalknma

78

STANBUL TCARET ODASI

Bankas), ICAO (Uluslararas Sivil Havaclk rgt), ICFTU (Uluslararas


Serbest Ticaret Birlikleri Konfederasyonu), IDA (Uluslararas Kalknma
Birlii), IFAD (Uluslararas Tarmsal Kalknma Fonu), IFC (Uluslararas
Finansman Kurumu), IFRCS (Uluslararas Kzlha ve Kzlay Topluluklar
Federasyonu), ILO (Uluslararas alma rgt).

3.2. Bamszlk Sonras Grcistann Yeniden Yaplanmas


Grcistanda balayan milliyeti hareketler sonucunda ortaya yeni liderler
ve kurumlar kmtr. Balayan bu hareketlilik, Grc halknn iki liderinin
daha aktifliiyle hissedilmeye balamtr. Bunlardan biri, Ulusal Partisini
kuran Gia anturiya, dieri ise, Erdemli Aziz lia Topluluunu kuran Zviad
Gamsahurdiya idi.
Grcistan Yksek Sovyeti, 17-19 Kasm 1989 gnlerinde yapt toplantnn sonunda, bir takm anayasa deiiklikleri ile Grcistann egemenliini
ilan etmitir. Bu karar ile birlikte Grcistann Sovyetler Birliinden ayrlmas
karar da alnmtr.
Kasm aynda yaplan parlamentosunun ilk oturumunda Zviad Gamsahurdiya, Grcistan Yksek Sovyetinin bakanlna seilmitir. Gamsahurdiya,
31 Mart 1991de Grcistann SSCBden ayrlmas ve bamszln halk
tarafndan kabul edilmesini onaylatmak iin yaplan referanduma %90,5lik
bir katlm olmu ve oylama sonucunda halkn %93 bamszlk ynnde
oy kullanmtr. Referandum sonular 9 Nisan ehitlerinin ansna 9 Nisan
1991 ylnda aklanm, Grc Yksek Sovyetleri bu sonucu onaylam ve
Grcistan SSCB iinde Baltk lkelerinden sonra ilk bamszln alan lke
olmutur.
Bamszlk kararnn hemen ardndan 14 Nisan 1991de Gamsahurdiya
bakan seilmi, 26 Mays 1991 sonunda da halkn oyunun %86,5ini almay
baararak Grcistann ilk cumhurbakan olmutur. Grcistan, bamszln
kazandktan sonra Grcistan Grclerindir eklindeki bir slogan ile etnik
temizlie girimitir.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

79

Grcistann bamszlk sonras karlat ilk sorun, Gney Osetyada


ortaya kmtr. Grcistan parlamentosu, Aralk 1990da Gney Osetyann
otonom statsn kaldrm, Grcistan, Rusya destekli Gney Osetya birlikleri
karsnda yenilgiye urayarak geri ekilmitir. Bunun sonucunda, Rusya,
Grcistan ve Gney Osetya birliklerinden oluan bir bar gc yerletirilmesi,
Rusyann eski Sovyet snrlar ierisinde yapt ilk askeri mdahale olmas
nedeniyle nem arz etmektedir.
Dier yandan, Temmuz 1992de Abhazya bamszln ilan edince,
Grcistan bu bamszlk ilann kabul etmeyerek, duruma mdahale etmi ve
Rusyay sulayan evardnadze Grcistann kapasitesinin Rusya ile ba etmeye
olanak vermeyeceini bildiinden, lkesinin toprak btnln koruyarak
bamsz bir devlet statsn srdrebilmesi iin BDT yeliini kabul etmek
zorunda kalmtr.
Bamszlk sonras Grcistan, temel konularda Trkiye ve Azerbaycann
yannda yer alm ve Bamsz Devletler Topluluuna yelik ilikileri bakmndan, rgtn en istikrarsz yelerinden biri haline gelmitir.
Grcistan, d politikasnda uygulayaca planlarnn olduka kapsaml
olmas nedeniyle, bunlarn hazrlanmasnda ve gerekletirilmesinde byk
glerin desteine gveniyordu. Bu hususta en byk destekisi de daima Rusya
olmutur. Ancak, SSCBnin dalmasndan sonra Grcistan, bu politikasndan
vazgememekle beraber, destekleyicilerini Avrupa ve zellikle de ABDden semeye balamtr. Ancak, Trkiye gibi yardmc olan lkeler destei, halklarn
yok edilmesi iin deil, blgedeki kargaa ve anarinin ortadan kaldrlmas ve
istikrarn salanmas iin srdrmektedirler.

3.2.1. Zviad Gamsahurdiya Dnemi


Zviad Gamsahurdiya, 31 Mart 1939 tarihinde Grcistann bakenti Tifliste
domutur.
1990 Parlamento seimlerinde Grcistan semeninin mutlak ounluu,
Mrgvali Magida (Yuvarlak Masa) politik rgtlerini destekleyerek Zviad Gam-

80

STANBUL TCARET ODASI

sahurdiya lider olarak kabul edilmitir. lk milli parlamento oturumunda Zviad


Gamsahurdiya oybirlii ile Grcistan Anayasa Konseyi Bakan seilmitir.
31 Mart 1991de bamszln ilan eden Grcistanda ilk genel seimler
26 Mays 1991de yapld. Gamsahurdiya, daha SSCB dalmadan Komnist
Parti yesi olmayan bir aday olarak Grcistan Devlet Bakan oldu.
20 Austos 1991 tarihindeki szde Moskova Darbesi srasnda, Devlet
Bakan Gamsahurdiya, Batl devletlere ve hkmetlere, Sovyet imparatorluunun ierisinde bulunan cumhuriyetleri tanma ve onlarla diplomatik ilikiler
kurma ars yapm, bunun zerine, Baltk Devletleri ve Grc liderler,
eenlerin bamszlk taleplerine destek vermilerdir. Ancak, een kerya
Cumhuriyeti, resmi olarak yalnzca Zviad Gamsahurdiya Grcistan tarafndan
tannmtr.
Gamsahurdiya, daha bakan seilmeden nce, Abhazlara kar Grc
milliyetiliini savunmu, Abhazyay btnyle Grcletirme yolundaki
niyetlerini aa vurmutur. Bu durum ayn dnemde gelimekte olan Abhaz
milliyetiliini atelemi, Abhazya ve Gney Osetyadan bamszlk talepleri
ykselmeye balamtr.
Halk iinde iyi konumas, kararll ve uygulad politikalar ile destek
bulan Gamsahurdiya, milliyeti politikalar ile aznlklar korkutmutur. Greve
gelmesinin ardndan ilk icraatlarndan biri Gney Osetyann zerkliini kaldrmak olmutur. Gamsahurdiya, ekonomik ve sosyal reformlardan nce ulus
sorununun zlmesi gerektiini savunmu ve tek Grcistana kar olanlar
dman kabul etmitir.
Gamsahurdiya, iktidara geldikten sonra lke ynetiminde kendisine
muhalefet edebilecek gleri de tasfiye etmeye balamtr. Gamsahurdiya
tarafndan kenara ekilmek istenen Grcistann gl isimleri daha sonra,
Gamsahurdiyann sonunu hazrlamlardr.
Gamsahurdiyaya kar balayan atmalar, giderek bir i savaa dnm
ve iddetlenerek lke geneline yaylan olaylar sonucunda, Ocak 1992de Gam-

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

81

sahurdiya lkeden kaarak Ermenistana gitmitir. Bu arada, lke bir karkla


srklenerek Abhazya meselesi patlak vermitir. Yaanan gelimelerin ardndan
Mart 1992de Devlet Konseyinin Bakanlna getirilen Eduard evardnadze
ncelikle i sorunlarn zerine eilmitir.
31 Aralk 1993te, Bat Grcistanda bulunan Samegrelo Blgesindeki
Hibula Kynde vefat eden Zviad Gamsahurdiyann, nasl ld hl tam
olarak bilinmemektedir.

3.2.2. Eduard evardnadze Dnemi


1972 ylnda Grcistanda parti efi olan evardnadze, baz yazarlarn
milliyeti argmanlar kullanmalarn eletirmitir. 1978 ylnda niversite
rencilerinin niversitelerde Rusann eitim dili olarak kullanlmasn protesto etmeleri zerine, evardnadzenin baarl manevralar sonucu Grcce
niversitelerde eitim dili olarak kabul edilmitir. evardnadze, 1985 ylnda
ise Sovyetler Birlii KP Politbro yeliine getirilmitir.
Gorbaovun yannda hemen hemen onun kadar tannan Dileri Bakan
evardnadze, bir ara, lkenin dalmay nlemek zere diktatrle srklendiine dikkat ekerek bakanlktan istifa etmi, ancak baarsz 1991 Austos
darbesinden sonra yeniden dileri bakanlna getirilmi ve SSCBnin son
dileri bakan olmutur.
1991 ylnda bamszln ilan eden Grcistanda, byk zorluklarn
ardndan 11 Ekim 1992de seimler gereklemi, ancak bu seime Gney
Osetya, Abhazya ve Megrelyann byk ksm katlmamtr. Rakiplerin bulunmad seimde evardnadze, oylarn %86sn alarak Parlamento Bakanlna,
ardndan da, Bat ile iyi ilikiler kurmu olmas nedeniyle, 4 Kasm 1992de yeni
Parlamentonun ilk toplantsnda, oybirlii ile Cumhurbakanlna seilmitir.
Ancak Devlet Konseyinin dier yeleri evardnadzenin gelmesini istemi
olmakla beraber, SSCB dneminde dileri bakanl yapm ve baarl bir
politikac olan yeni liderin fazla kuvvetlenerek tek adam olmasndan da korku
duymulardr.

82

STANBUL TCARET ODASI

evardnadze, iktidara gelmesinin ardndan birok adan gelimeler gstermitir. Bamszlk hareketleri ile mcadele etmi, lke iindeki kendisine
kar faaliyet gsteren g odaklarn ortadan kaldrmtr.
Yine evardnadze iktidara geldii zaman nemli bir d destee de sahip
olmutur. Bunun rneklerinden birini, evardnadzenin iktidara gelmesinden
ksa bir sre sonra, lke iinde bile umudun kaybedildii Birlemi Milletlere
ye olunmas salamtr. 5 Kasm 1995de Bakanlk Seimleri yaplm ve
evardnadze, be aday iinde en yakn rakibi olan ve %19,37lik bir oy alan
Komnist Zumber Patiaviliyi ilk turda elemeyi ve oylarn %74,32sini alarak
tekrar bakanla seilmeyi baarmtr.
evardnadze 9 Nisan 2000de bir seim daha yaamtr. Seimin gl
adaylarndan ve evardnadzeden sonra lkede en ok destek gren lider Acarya
Yksek ura Bakan Aslan Abaidze, seimden bir gn nce adaylktan ekilmitir. En nemli rakip Patiavili %17lik bir oy orannda kalrken evardnadze,
oylarn %82sini alarak byk bir zafer kazanmtr.
Grcistann ikinci Cumhurbakan evardnadzenin d politikasnda
nem verdii hususlardan biri de komu lkelerle iyi ilikiler kurmak olmutur.
zellikle, Trkiyeyle kurulacak ilikilere daha ilgili olmutur. evardnadzenin
iktidarnn ilk yllarnda bu ilikiler daha ok ekonomik arlkl olmutur.
Grcistanla Trkiye arasnda 1992 ylnn Mart aynda Tifliste Bykeliliin almasnn ardndan ilikiler siyasi anlamdan daha ok ekonomik olarak
gelimitir. Trkiye, 1992 ylnda Grcistana 50 milyon dolarlk Eximbank
kredisi ayrmtr.
evardnadzenin en byk destekilerinden biri olan Trkiye Cumhuriyeti
Dileri Bakan Hikmet etin, Mays 1992de Grcistana gitmitir. Ardndan,
Temmuz 1992de Tiflise giden Trkiye Cumhuriyeti Babakan Sleyman
Demirel, evardnadze Ynetimi ile bir dizi iyi niyet, dostluk anlamalar
yannda, ekonomik ilikileri artrc anlamalar da yapmtr.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

83

13 Ocak 1994de evardnadze de Trkiyeyi ziyaret etmi, bu ziyaret


srasnda ok sayda antlama imzalanmtr. Bu ziyaretin nemli bir yan da,
evardnadzenin hzl bir ekilde Grcistan uluslararas platformlarda iyi bir
zemine getirmenin ilk admlarndan olmasdr.
31 Austos 1995te dnemin babakan Tansu iller, Tiflise bir gnlk
alma ziyaretinde bulunmutur. Bu ziyaret de tesadf olarak, 29 Austosta
evardnadzeye kar yaplan sikast giriiminden hemen sonraya denk gelmitir.
4 Nisan 1996da evardnadze Trkiyeye gelmi ve bu ziyaret srasnda
vize ile ilgili bir anlama imzalanmtr.
14 Temmuz 1997de Sleyman Demirel tekrar Grcistana bir ziyaret de
bulunmu ve bu ziyaret srasnda da 11 adet anlama imzalanmtr.
Ardndan bir yl sonra Mart 1998de Babakan Mesut Ylmaz Tiflise
gitmitir. Bu ziyaretler karlnda da evardnadze, 26-27 ubat 1999
tarihleri arasnda Trkiyeye gelmi ve evardnadzenin ncln yapt
Kafkasyada Bar Giriimine Trkiyenin de destek verdiini aklamtr.
Trkiye, Grcistann karlat ihtilaflarn, lkenin toprak btnl ve siyasi
birlii iinde zmlenmesi ynnde destek verdiini bir kez daha teyit etmitir.
Cumhurbakan Sleyman Demirel 15 Ocak 2000 tarihinde Tiflisi ziyaret
etmi ve bu ziyarette, 1999 sonunda AGT Zirvesi srasnda stanbulda ortaya
atlan Balkanlardakinin bir benzeri olarak dnd Kafkas stikrar Pakt
dncesini evardnadze ile tartmtr. evardnadze, Demirelin nerisini
tarihi bir frsat olarak deerlendirmitir.
Cumhurbakan Sleyman Demirelin Badanman Hikmet etin,
Demirelin ziyaretinden bir ay sonra, zel temsilci sfatyla 25-26 ubat 2000
tarihlerinde Grcistana ziyarette bulunmu ve evardnadze ile grmesinin
dnda Acara zerk Cumhuriyeti Yksek ura Bakan Aslan Abaidze ile de
grmelerde bulunmutur.

84

STANBUL TCARET ODASI

Grcistan Dileri Bakan rakli Menagarishvili, 24-26 Temmuz 2000


tarihleri arasnda Trkiyeye gelmi ve Trabzonda her iki lkenin dileri
bakanlar bir grme yapmlardr. Bu grmede, Trkiye-AzerbaycanGrcistan elektrik ebekelerinin balantl hale getirilmesi konular ele alnm,
ayrca ekonomik ilikiler zerinde ayrntl olarak durularak, eitli projeler
tartlmtr.
Ekim 2000de Trkiye ve Grcistan Marneuli Askeri Havaalannn modernize edilmesi iin anlama imzalanmtr. Bu anlama sonucunda, Trkiyenin
yaklak 1,5 milyon dolar yardm ile tamamlanan havaalan Ocak 2001de
dnemin Milli Savunma Bakan Sabahattin akmakolunun da katlmyla
hizmete almtr. Bunun ardndan, Trkiye, Marneuliden sonra 2001 ylnn
Temmuz aynda imzalanm bir anlamayla, Rusyann boaltt Vaziani
ssnn modernizasyonunu da stlenmitir.
29-30 Ocak 2001 tarihlerinde Grcistan Devlet Bakan Eduard evardnadze Trkiyeyi tekrar ziyaret etmitir. Bu ziyaret srasnda iki lke arasndaki
konular ve blgesel sorunlar ele alnm, ayrca, Trkiye ile Grcistan arasndaki
ortak snrn anti-personel maynlardan arndrlmasna ve bu maynlarn gelecekte de kullanlmasnn nlenmesine ynelik ikili bir rejim kurulmas hakknda
bir anlama imzalanmtr. Ekim 2001de, ayn yl iinde ikinci kez, Grcistan
Dileri Bakan rakli Menagarishvili Trkiyeye gelmitir. 11 Eyll sonras
durumun deerlendirildii grmede, enerji koridorunun neminin artt
vurgulanm, ahdenizi Doalgaz Projesi ve Kars-Tiflis Demiryolu Projesi
tartlm, terrizme kar ibirlii teyit edilmi ve Trkiyenin blgedeki
barn salanmas iin gereken her trl destei verecei belirtilmitir.
11 Eyll 2001 saldrlar sonrasnda dnyada meydana gelen yeni yaplanmadan fayda salamak isteyen Grcistan da, Rusyadan tamamyla kopmay
ve Trkiye araclyla Batya entegre olmay byk frsat olarak deerlendirmitir.
8 Kasm 2001 tarihinde Trkiye Cumhurbakan Ahmet Necdet Sezer
Grcistan ziyaret etmitir. Bu ziyaret srasnda Sezer, Trkiyenin Grcistann

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

85

yaad sorunlar yakndan izlediini ve zm iin katkya hazr olduunu


belirtmitir. Ayrca Kafkasya stikrar Paktnn bir an nce hayata geirilmesinin
blgedeki bar ve buna bal olarak Avrasyadaki istikrar iin ok nemli
olduunu vurgulamtr. Grcistan Devlet Bakan evardnadze ise, iki lke
arasndaki ilikilerin mkemmel olduunu dile getirmi ve bu durumun srdrlmesi gerektiini belirtmitir.
Nisan 2002de Kafkas Zirvesi erevesinde Trkiye ve Grcistan Cumhurbakanlar Trabzonda bir araya gelmilerdir. Bu zirvede, rgtl sular ve
terrle mcadele alanndaki ibirlii anlamas imzalanmtr. evardnadze, bu
anlamann baka bir lkeye kar olmadn, amalarnn sadece Bak-TiflisCeyhan Petrol Boru Hattnn gvenlii olduunu belirtmitir.

3.2.3. Mihail Saakavili Dnemi


1991 ylnda Sovyetler Birlii ykldnda 23 yanda, olan Mihail Saakavili, geleneksel Grcistan milliyetisi ve muhalif bir aileye sahiptir. Yetitirilmesinde byk emei bulunan bykbabas, onbe yln Sovyet alma
kamplarnda geirmitir.
Demir perdenin kalkt gnlerde batya seyahat etme ve alma imkn
bulan Saakavilinin ilk ziyaret ettii yabanc lke, ei Sandrann lkesi
Hollandadr. Saakavili, Fransann Strazburg kentinde hukuk, Newyork
Columbia niversitesinde nsan Haklar zerine almalar yapmtr. 1995
ylnda Grcistana dnm ve 2000 yllarnda Eduard evardnadzenin kabinesinin ykselen yldz olmutur. Ancak, iileri bakan olarak grev yapt
yaklak bir yln ardndan, Grcistanda, yolsuzluk ve su orannn ok arttn,
lkenin sulular tarafndan ele geirilmek zere olduunu syleyerek, istifasn
vermitir.
evardnadzenin bamszlktan itibaren her frsatta, bat, zellikle ABD
yanls ve Rusya kart politikalarna ramen blgeye daha aktif mdahale
etmek isteyen ABD, 2003te yaanan i karklklardan sonra evardnadzeyi
23 Kasm 2003te grevini terk etmek zorunda brakmtr. evardnadzenin

86

STANBUL TCARET ODASI

yerine, eitiminin tamamn, Ukrayna ve ABDde gerekletirmi olan Saakavili, Grcistanda ynetimin bana gemi, lkede ABDnin temsilcisi olarak
kabul edilmitir.
Saakavili, greve balamasnn hemen ertesi gn bir kilise ayininde ulusal
antlama ve uzlama zerine bir deklarasyonu imzalayarak lkeyi birletirme
yolundaki kararlln ortaya koymutur.
Saakavili ynetimi kar karya olduu sorunlar arasnda, ilk olarak
dierlerine gre zm nispeten daha kolay olan Acaristana ynelmi ve bu
blgede merkezi otoriteyi yeniden tesis etmitir. Dier sorunlar Acaristana gre
daha karmak ve ok boyutludur.
Saakavilinin Gl Devrimini birlikte gerekletirdii arkadalarn
ynetimden uzaklatrmas ve bunlarn kart konuma gelmeleri muhalefetin
glenmesine neden olmutur. Bununla ilgili olarak, Saakavili, 17 Kasm
2007de Babakan Zurab Nogaideliyi grevden alp yerine Grcistan Bankas
Genel Mdr Lado Gurgenidzeyi atamtr.
Saakavili, Grcistanda snflar arasndaki gelir uurumunu yok etmeyi,
refah dzeyini arttrmay, istikrar salamay, Avrupa-Atlantik dnyas ile
btnlemeyi, NATOya ve ABye ye olmay, dondurulmu atma blgeleri
olan Abhazya ve Gney Osetya sorunlarnn bitirilmesini, Acaristanda Aslan
Abaidze ynetiminin tasfiyesini vaat etmiti. Saakavili, drt yllk iktidar
boyunca vaatlerinden sadece bazlarn gerekletirebilmitir. rnein, lkede
rvet byk lde ortadan kalkarak, istikrar salanmtr. Abaidze tasfiye
edilerek, Trkiyenin garantrlne ramen, Acaristann zerkliinin
ii boaltlmtr. Avrupa-Atlantik dnyas ile btnleme ynnde olumlu
admlar atlm, ancak, sz konusu admlar Grc halk tarafndan yeterli
bulunmamtr. Hkmetin isizlikle mcadele program yetersiz olarak
deerlendirilmitir.
2003 ylnda merkezi hkmetin kontrol dnda bulunan Batumun
her yerinde yeni oteller ina edilmeye balanmtr. Getiimiz sekiz ylda

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

87

Ermeni turistler geri dnmtr. Bunun bir nedeni de, Gl Devriminden sonra
Cumhurbakan Mihail Saakavilinin, nceleri, yollardaki herhangi birinden
nakit para almak dnda grevlerini tamamen yerine getirmeyen btn trafik
polislerinin iine son vermesindendir.
2004den itibaren, youn Amerikan destei gren Tiflis Ynetiminin en
byk amac, Gney Osetya ve Abhazyadaki ynetimleri devirmek, yerlerine Tiflise bal yeni ynetimler oluturmak, iki zerk blgedeki Rus Bar
Gcn lkeden karmakt.
ABDye ve Avrupal byk devletlere gvenen Saakavili, siyasal yaamnda yapabilecei en byk hatasn yaparak, 8 Austos 2008de Gney
Osetyann bakenti invaliye ordusunu soktu, askeri operasyon dzenledi.
Rusyann buna yant sert oldu. 5 gnlk sava sonunda Rus Ordusu, Grc
Ordusunu geri pskrterek, Abhazya ve Gney Osetya blgelerini tamamen
kontrol altna ald, Grcistann Tiflisten sonraki en nemli ehri olan Goriyi
ele geirdi. 26 Austos 2008 tarihinde Moskova Ynetimi, Abhazya ve Gney
Osetyann bamszlk kararlarn tand. Rusya Devlet Bakan Medvedev,
bandan beri bu sorunun diplomatik yollardan zlmesi taraftar olduunu,
ama Grc ynetiminin son saldrsyla baka seeneklerinin kalmadn
ifade etti. Rusya bu politikasyla ABDye, Bat Avrupal byk devletlere ve
tm dnya kamuoyuna verdii iki nemli mesaj; ABDnin kendisine kar
uygulad evreleme Politikasna teslim olmayaca, eer ABDnin arka
bahesi Latin Amerika ise, kendisinin de arka bahesinin Kafkasya ve Orta
Asya olduu ve bu blgelerde ne ABDnin ne de bir baka Batl gcn at
koturmasna msaade etmeyecei olmutur.

3.2.4. Georgi Margvelavili Dnemi


Saakavilinin ikinci ve son bakanlk sreci 27 Ekim 2013 yaplan bakanlk seimleri ile sona ermitir. Seimleri kazanan Georgi Margvelavili ile
deien bakanlk koltuunun; hangi siyasi, jeopolitik ve ekonomik sonular
verecei ise henz tam olarak netlik kazanmamtr.

88

STANBUL TCARET ODASI

Margvelaviliyi, partisi ile destekleyen ve Grcistann en zengin adam


olan Bidzina vanivili, 25 Ekim 2012 tarihinden itibaren Babakanlk grevini
yrtmekte idi. Yeni Bakann grevine balamasndan sonra grevini brakacan ve sivil toplumu glendirmek iin sivil toplum sektrne geecei
sylemi ve 20 Kasm 2013 tarihinde kendi istei ile babakanlktan istifa
etmitir. Halen 5,5 milyar Amerikan Dolar bir sermayeye sahip ve ticaretle
megul olan vanivilinin, sermayesinin %80i ile lke ekonomisine yatrm
yapacana inanlmaktadr. Buna karn, Grcistann 2013 yl iin devlet
btesi yaklak olarak 4,5 milyar dolar olmutur.
Saakavili ile Bat lehine bir g kaymas yaanan Grcistanda, parlamento seimlerinin ardndan, bakanlk seimlerinde de Rusyann destekledii
adayn seilmesi, dengelerin yeniden Rusya lehine dneceine inanlmasna
yol amtr. Bakanlk seimlerinin ikinci tura uzamadan sonulanmas da,
Rusya ve Avro-Atlantik arasnda dengeyi gzetecek bir Grcistan idealinin
halk tarafndan onayland anlamna gelmektedir. vanivilinin Rusya ile olan
yaknl ve Grcistan halk gzndeki meruiyeti, onun AB ve ABD ile yaknlama ynnde yapt aklamalar ile birlikte ele alndnda; Grcistann,
Saakavili dnemine kyasla daha dk profilli ve dengeci bir d politika
izgisine yneleceini gstermektedir.
Bundan sonraki dnemde Grcistann; gerek Rusya, gerekse de AB, ABD
ve Trkiye ile edeer ilikiler kurmaya alarak, kresel ekonomiye eklemlenerek, lkenin ekonomik potansiyelini arttrmaya alaca beklenmektedir.
Dier yandan, Grcistanda iktidar-muhalefet ilikileri temelinde bir siyasi
atmann olumas da mmkn gzkmektedir. Grcistann Bir nder
(Bakan) modelinden ki nder (Bakan-Babakan) modeline geilmesinin
ekonomik ve siyasi sonularn zaman gsterecektir.

3.3. Siyasi stikrar


1980li yllarn ortasndan sonra eski SSCBde uygulanmaya balanan
Glasnost ve Perestroyka reform hareketi, birlik iinde ilk milliyeti ve ayr-

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

89

lk rnlerini Baltk Cumhuriyetlerinden sonra Grcistandaki siyasal yeniden


yaplanma hareketleri ile vermitir.
Kurulan yeni partiler, retilen alternatif politikalar giderek glenen
milliyeti ideoloji ve artan etnik atmalar iinde Grcistanda 1990 yl
bandan itibaren gl bir bamszlk hareketi balamtr. Bu sre iinde
Grcistan Yksek Sovyetince 1921 Grcistan-SSCB anlamas ile 1922 birlik
antlamasnn geersizliini ilan eden kararlar alnm ve 9 Nisan 1990da egemenlik ilan edilmitir. SSCBnin dalma srecine girdii dnemde Gorbaova
yaplan darbenin ileri gelenlerini desteklediini aklayan Gamsahurdiya daha
o gnlerde dikkati eken bir liderdi. 1990 ylnda Grcistan parlamentosu
seimlerle yenilendi. lk oturumda devletin isminin Grcistan Cumhuriyeti
olduu ilan edildi. 31 Mart 1991de Grcistanda lke genelinde referanduma
gidilmi ve semenlerin %98i 1918 Cumhuriyetinin onaylanmas ynnde oy
kullanlmtr. Bu oylamaya 3.5 milyon semenin %90 katlmtr. Bu tarihten
itibaren lke hkmet konseyi, Askeri Konsey ve Danma Meclisi tarafndan
ynetilmitir. Babakanlk grevini Tengiz Signa stlenmitir.
Nisan 1991de Zviad Gamsahurdiya, Parlamentoya bir bamszlk deklarasyonu sunmu ve kabul edilmitir. Zviad Gamsahurdiya 1991 Mays aynda
ise, halkn %86,5 oyu ile yeni kurulan Cumhuriyetin Cumhurbakanlna
seilmitir. 21 Aralk 1991de muhalefete bal silahl birliklerin Parlamento
binasn kuatmas ile balayan atmalar sonucunda, 6 Ocak 1992de Gamsahurdiya ailesi ile birlikte lkeyi terk ederek eenistana snmtr.
Ekim 1992de yaplan seimler sonucunda Eduard evardnadze devlet
ve parlamento bakan seilmitir. 1995 ylnda Cumhurbakan olan Eduard
evardnadzenin dneminde lkede ekonomik ve siyasi iktidarszlk artm,
Grcistan Avrupa standartlarna gre son derece fakir bir lke olarak kalm,
Rusya tarafndan desteklenen Abhazya ve Gney Osetya blgeleri ise tamamen Tiflisin kontrol dna kmlardr. Acara zerk Cumhuriyeti ise Aslan
Abaidzenin liderliinde kendi yolunu izlemeye balamtr. Giderek derinleen
siyasi ve ekonomik kriz, 02 Kasm 2003de yaplan parlamento seimleri nce-

90

STANBUL TCARET ODASI

sinde en yksek seviyesine ulamtr. Sz konusu seimlere evardnadzenin


Yeni Grcistan in ve Abaidzenin Grcistann Demokratik Canla
isimli bloklarnn yan sra halk tarafndan destek gren Saakavilinin Birleik
Ulusal Hareket ve parlamento szcs Nino Burjanadze ile parlamento eski
szcs Zurob Zhvaniann liderliini yapt Burjanadze-Demokratlar
hareketi de katlmtr. 43 lkeden 450 gzlemcinin takip ettii ve hkmet
tarafndan geni apta usulszlk yapld tespit edilen seimlerden sonra
evadnadzenin blounun %21,3 ile en fazla oyu ald ve blou %18,8 ile
Abaidzenin ve %18,1 ile Saakavilinin takip ettii aklamtr.
Ancak, Saakavili sonular kabul etmeyerek kendisine destek veren halk
evardnadzeye kar iddet iermeyen protesto gsterilerinde bulunmaya tevik
etmi ve Saakavilinin balatt bu akm, dier muhalefet partileri tarafndan
destek bulmutur. Kasm ay ierisinde nce Tifliste balayan daha sonra dier
ehirlere yaylan gsteriler giderek bym, 22 Kasmda yeni parlamento ilk
oturumu yapmsa da gn sonra Anayasa Mahkemesi seim sonularnn
geersiz olduunu ilan etmitir. evardnadze, Rusya Federasyonu Dileri
Bakan yor vonovun araclyla Saakavili ve Zhvania ile grtkten sonra
istifa etmitir. 04 Ocak 2004 tarihinde gerekletirilen Cumhurbakanl
seimlerinde oylarn %96sn alan Mihail Saakavili, 25 Ocakta grevine
balamtr. 28 Mart 2004 tarihinde yenilenen parlamento seimlerinden ise
Saakavilinin Ulusal Hareketi oylarn %67,6sn olarak galip km ve yeni
hkmet Zurab Zhvaniann babakanlnda kurulmutur.
Saakavilinin hkmeti kurmasndan sonra da Acara ynetimi ile gerginlik
devam etmitir. Mays 2004te Aslan Abaidzenin militarist politikalarn
protesto eden binlerce kii Batum ve Kobuleti sokaklarnda gsteriler yapm
ve ynetim gsterileri iddet kullanarak nlemeye almtr.
Bu giriimin faydasz olmas zerine 06 Maysta Abaidze istifa etmi
ve ertesi gn Saakavili, Batumda halk tarafndan byk sevgi gsterileri ile
karlanmtr. 03 ubat 2005 tarihinde Babakan Zurab Zhvaniann evinde
gaz zehirlenmesi nedeniyle l bulunmas, uluslararas evrelerde lkedeki

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

91

ekonomik ve siyasi istikrarn gelecei konusunda bir takm endieler olumasna


yol amsa da ksa bir sre ierisinde bunlarn yersiz olduu ortaya kmtr.
Cumhurbakan Saakavili tarafndan Babakanlk iin nerilen Maliye Bakan
Zurab Nogaideli, 17 ubat 2005te byk bir ounlukla parlamento onayn
alm ve kabinesini oluturarak grev balamtr.
Kasm 2003te halkn byk desteiyle gerekletirilen ve Eduard evadnadze ynetimine son verip Grcistanda yeni bir dnemin balamasn salayan
Gl Devrimi ile Grcistan ekonomisi iin de yeni bir sayfann ald izlenimi
olumaktadr.
lkede yeni ynetimin greve balamasndan bu yana yaanan gelimeler
Grcistanda siyasi istikrarn salanmas yolunda nemli birer adm olarak
grlmekte ve lke ekonomisinin kalknmasnn nndeki en ciddi engel
olan istikrarszln ortadan kalkmas ve dolaysyla i ve yatrm ortamnn
iyilemesi ynnde olumlu izlenimler olumaktadr. Saakavili hkmetinin
ncelikli programnda yer alan Yabanclar iin yatrm ortamnn salkl hale
getirilmesi konusunda, tm bu gelimeler Trkiye tarafndan da desteklenmektedir. Yaplan reformlar, zellikle yasal, finansal ve enerji sektr reformlaryla
zelletirme, vergi sistemi, kamu harcamalar ile yolsuzluk ve kaaklkla
mcadele konular zerinde younlamaktadr. Bu konularda nemli gelimeler
salanmaktaysa da, mevcut yasalarn uygulanmasndaki yetersizlikler nedeniyle
istenen hza henz ulalamamtr. lkede siyasi istikrarszlk ekonomik stratejilerin geliiminde byk bir engel olarak devam edegelmitir.

DRDNC BLM
GRCSTANIN DI LKLER VE
ULUSLARARASI SORUNLARI

4. Grcistann D likileri ve Uluslararas Sorunlar

rcistan, eski SSCB yeleri arasnda bamszln koruma ve


pekitirme adna en ok mcadele veren lkelerdendir. Yakn tarihten
hatrland gibi Grcistan bamszln elde etme, bamsz ve demokratik
lke ina etme ve Bat ile entegrasyonu konusunda Rusyann byk tepkilerini
ekmitir. Bu tepkiler Grcistann Kafkasyann anahtar hkmnde olan
jeopolitik konumundan kaynaklanmaktadr.
Aslna baklrsa Grcistann, byk glerin ilgi oda olmas hep bu
sebepten kaynaklanmtr. Zamannda ran ahlar ve Timurlenkin lkeye
kar yrtt politikalarn sebebi ile gnmzde Rusyann basklarnn
sebebi farkl deildir. kisinin de amac Kafkasyay kontrol ederek gvenliini
salamlatrmaktr.
Hkimiyet Teorileri kuramclarnn zerinde gr birliine vard konu,
Rusyay scak denizlere kmaktan mahrum brakmak, bylece onu kontrol
altnda tutmak olmutur. SSCBnin dalmasyla toprak ve nfusun nemli bir
blmn kaybeden Rusya iin Kafkasya ve bunun iin de Grcistan kontrol
etmek daha nemli bir mesele olmutur.
Genel gre gre Grcistann d politikasn dnem olarak ele alnabilir: Birincisi, bamsz Grcistann ilk bakan, Zviad Gamsahurdiyann
dnemi bamszlndan 1992ye kadar olan dnem; ikincisi, evardnadzenin
bakanl dnemi 1992-2003 yllar ve ncs 2004ten gnmze kadar
olan dnem.
Zviad Gamsahurdiya Dnemi
Grcistann bamszln ilan ettii ve varolu mcadelesini verdii
bir dnemdir. 9 Nisan 1991de baszln ilan eden Grcistan, Rusyann
nfuzundan syrlarak d dnyayla ilikiler kurmaya almtr. Bu dnemde,
deiik lkelere yaplan diplomatik ziyaretler lkenin d politika gelitirme
abas olarak nitelendirilebilir. Yaplan ziyaretlerde Grcistann Kafkasya bl-

96

STANBUL TCARET ODASI

gesindeki nemi zerinde duruluyordu. Ksa sren Gamsahurdiya dneminde,


lkede yaanan i karklklar, ekonomik skntlar ve bamszlk yolunda
karlat problemler nedeniyle, lkenin d politika alannda ciddi admlar
att sylenemez, ancak bamsz olduu 1991 senesinde, bata Trkiye olmak
zere birka lke tarafndan tannmtr.
Grcistan ilk tanyan lkeler: Trkiye, Ukrayna, Moolistan, Litvanya,
ran, Kanada, ABD, Tayland, Hindistan, Brezilya, Kba, in, Beyaz Rusya,
Slovenya, Vietnam, Msr, Trkmenistan, Hrvatistan, Cezayir, Lbnan ve
Pakistandr. 1992 ylnda ise Grcistan 51 lke tanmtr ve 58 lke ile
diplomatik ilikiler salanmtr. 2000 ylndan itibaren Grcistan 115 lke ile
diplomatik ilikiler gelitirmi ve 37 uluslararas kurulua ye olmu durumdadr.
evardnadze Dnemi
Tecrbeli bir siyaseti olan evardnadze Grcler tarafndan bir kurtarc
olarak arlmt. Milliyeti tutumuyla lkedeki etnik unsurlar kkrtan
Gamsahurdiyadan sonra baa gelen evardnadze, lkenin toprak btnln
salamak iin daha yumuak bir politika izlemitir. lkenin Bat ile entegrasyonunu ama edinen evardnadze, ayn zamanda Rusya ile dengeli politika izlemeyi tercih etmitir. Grcistann Bat endeksli bir politika srecine girmesi ile
beraber, blgede etkinliini devam ettirme abasnda olan Rusya, lkeye ynelik
basklarn arttrmtr. Kurulu aamasnda BDTye ye olmayan Grcistan,
Rusyann youn basklar sonucu Ekim 1993de yelii kabul etmek zorunda
kalmtr. Grcistann BDTye girmesi iki ana sebebe dayanyor: Birincisi
lkedeki etnik problemlerin zmnde, zelde Rusyann genelde btn BDT
yelerinin aktif yardmn elde etmek, ikincisi blge lkeleri ile ibirliini
gelitirmekti. Grcistan, Ukrayna, zbekistan, Azerbaycan ve Moldovann
ye olduu GUAMn kurulmas BDTden memnuniyetsizliin bir sonucu idi.
Grcistann, Abhazyada baarsz olmas, BDT yeliine zorlanmas ve
Rusyann Grcistandaki askeri varlna evet demesi, Grc halknda Rus

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

97

kart bir dnce olumasna sebep olmutur. Bu durum Grc toplumunda


Batya yaknlama isteini arttrmtr.
Bat yanls bir politikaya ynelen Grcistan AB ile bata TRACECATACIS olmak zere birok konuda ibirlii anlamas yapmtr. NATOya
girmek iin bavuruda bulunacaklarn aka ifade eden evardnadze,
NATOya entegrasyonu salama adna Grc Subaylarn eitmek zere, Trk
ve Amerikan Askerlerini lkesine armtr.
Blgede ekonomik ibirliinin gelimesine hizmet eden Karadeniz Ekonomik birlii Grcistann da ye olduu nemli kurulutur; ou Karadenize
kys olan ye lkelerin birbirlerinin olanaklarndan istifade ederek, ekonomik,
bilimsel ve teknolojik ibirliinin gelimesi amalanmtr.
Mihail Saakavili Dnemi
Amerikan destekli Gl Devrimi neticesinde Grcistann yeni Bakan
olan Saakavilinin gelmesi ile beraber, Grcistan d politikasnda nemli
deiiklikler olmutur. ABDde eitim alm Grc lider, nceki dnemlerde
balam Bat ile entegrasyonu konusunda almalar hzlandrmtr. Rusyay
karsna almamak iin dengeli politika izlemeye alan evardnadzeden
farkl olarak, Batnn desteini alan Saakavili Rusyay dlam ve karsna
almaktan ekinmemitir.
Saakavili, greve gelir gelmez, Rusyann destei ile bamsz bir lke
gibi ynetilen Acaristan zerk Cumhuriyetini fiilen Tiflise balamay baarmtr.
Rusya ile ilikileri gerginleen Grcistan, dier komular olan: Trkiye,
Azerbaycan ve Ermenistan ile daha da yaknlamtr. Trkiyeye yapt
ziyaretleri srasnda Saakavili Trk iadamlarn Grcistana yatrm iin
davet etmitir. Grcistann ithalat ve ihracatnda nemli orana sahip olan
Trkiye, Grcistanla arasnda bireysel ilikilerin de iyi seviyede olduunu
gstermektedir.

98

STANBUL TCARET ODASI

11 Eyll 2001 sonrasnda Gvenlii salama argman ile Avrasyann


ekillenmesine etkide bulunan ABD iin, transit zelliine sahip olan Grcistan
nemli bir lkedir. 10 Mays 2005 tarihinde, iki lke arasndaki ilikilerin
gelitirilmesi, pekitirilmesi amacyla George Bushun Grcistana yapt
ziyaret bu lkeye verilen nemi ortaya koymaktadr.

4.1. Grcistann D likilerinde Blge D Faktrler


Grcistann komular ile ilikilerinde ABD, NATO, AB gibi blge
d faktrler nemli rol oynamaktadr. Grcistan ile beraber, Azerbaycan
bamszlndan beri, Ermenistan ise son zamanlarda Bat yanls politika
izlemektedirler. Trkiye, Batnn Orta Asya ve Gney Kafkasyadaki hedeflerini gerekletirmede kpr vazifesini grdnden, Bat iin olduu gibi
Grcistan iin de nemli bir lkedir. Rusya ise Grcistann Batya yaknlamasndan son derece rahatszlk duymakta ve Grcistana deiik aralarla bask
uygulamaktadr. Rusyann Grcistana kar olan tutumu Grcistann Bat
zellikle ABD gibi bir himayeciye ihtiyacn iddetlendirmekte ve Kafkaslarda
hkimiyet iin kilit lke olan Grcistan, adeta ABD ve Rusyann ekime
alan hline getirmektedir. O hlde Grcistan, Trkiye, Azerbaycan ve son
zamanlarda Ermenistan ile ayn izgiyi takip etmekte ve Batya doru ynelmekte, Rusya ile ise ters derek srekli problemler yaamaktadr. Anlald
zere Grcistann, komularndan Rusya ile ilikilerinde blge d, Batl
faktrler nemli rol oynamaktadr.
Blge ii elikiler scak atmalarn ortaya kmasna neden olmakta ve
ikinci dzlemdeki aktrleri iine ekebilecek boyutta risk alanlar meydana
getirmektedir. rnek vermek gerekirse, Transkafkasyadaki ErmenistanAzerbaycan atmas ve Kuzey Kafkasyadaki Rus-een sava, Trk-Rus
ilikilerini; Grc-Abhaz atmas ve gerilimi ise Trkiye-Grcistan, RusyaGrcistan ilikilerini direkt olarak etkilemektedir.
Grcistan, bamszlnn ardndan, yzn tamamen Batya dnmtr
ve Rusya Federasyonu ile belirgin olarak atma yaamaktadr. Blgede mevcut

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

99

olan veya blgeye ilgi gsteren NATO, AB, AGT, BDT, GUAM ve Karadeniz
Ekonomik birlii Tekilat gibi rgtler de blgenin dinamikleri ierisinde
ok nemli bir yere sahiptirler.
21 Aralk 1991 tarihinde imzalanan Belojevskaya Pua (Minsk Antlamas)
Antlamasyla SSCBnin hukuki varl sona ermi ve Azerbaycan, Grcistan
ile Ermenistan, Transkafkasyada bamsz devlet olarak ortaya kmtr. ki
yzyl akn bir sre, nce arlk Rusyas, ardndan da SSCBnin hkimiyeti
altnda yaayan bu devletler, bamszlklarn elde eder etmez, Rusya Federasyonu, Bamsz Devletler Topluluu, Avrasya, v.b. aktrleri ieren Doudan,
ABD, AB, NATO, vb. aktrlerin olduu Batya doru jeopolitik bir kay
yaamaya balamlardr.
Gnmzde Grcistan, Rusya ile rtl mcadelesini devam ettirmektedir. Trkiye, ABD ve dier batl gler, Grcistan iin nemli birer denge
unsurudurlar ve Rusyaya kar ayakta kalmasnn en byk gvencesini
oluturmaktadr.
Bu srete, Grcistan, bir yandan Batya almaya, Batyla ibirliini
gelitirmeye ve entegre olmaya alrken, dier taraftan da Sovyet dneminde
byk karde olarak adlandrlan Rusyay kzdrmamaya itina gstererek,
ilikilerini bozmamak iin youn aba sarf etmitir.
Grc siyasal dncesinde Rusya bugn evrensel deerler haline gelen
kavramlarn ztt olmakla beraber, bu deerlere bal olmayan ve bu deerleri
ineyen bir devlettir. Buna karlk, bu deerlere bal lkeler Grcistana
daima gven vermitir. Bu erevede, sz konusu deerlerin, gnmzde
koruyucusu grnmnde olan ABD ve Avrupa Birlii ile daha yakn hissedilerek, ilikilerin gelitirilmesine ve ilerletilmesine allmtr. Trkiye de bu
erevede, Tiflisin blgede gvenebilecei tek lke haline gelmitir.

100

STANBUL TCARET ODASI

4.1.1. Blgede ABD Faktr


Batnn, bu blgeye ynelik hedeflerini gerekletirmek iin transit zelliine sahip lke Grcistann toprak btnl ve gvenlii nem tamaktadr.
Genelde Batnn, zelde ABDnin Gney Kafkasya ve Orta Asya blgelerine
ynelik 4 temel politikas vardr:
- Kafkasya ve Orta Asyann yeniden Rusya Federasyonunun denetimi
altna girmesini engellemek,
- Kresel topluluun burada bir engelle karlamadan mali ve ekonomik
eriime sahip olabilmesinin gvence altna alnmas,
- Hazar Havzas enerji kaynaklarnn ran ve Rusya Federasyonu dnda
alternatif gzerghla tanmas,
- Bu lkelerde demokrasinin ve serbest piyasa ekonomisinin gelimesi.
Souk Sava dneminde bir sper g, dierinin etki alannn daha da
genilemesini engellemeye almaktayd. Ancak SSCBnin kmesi ile beraber
bu denge de ortadan kalkmtr. Bylece tek sper g olan ABD, Avrasyadaki
tarihi emellerine ulama frsatn elde etmitir.
Jeopolitiin kurucusu saylan Halford John Mackindere gre, Heartland,
merkez blge olarak adlandrd Dou Sibirya ile Volga havzas arasnda
uzanan ve Orta Asyay de iine alan geni ova, Asya-Avrupa-Afrika ktalarndan oluan Dnya Adas kontrol altnda olmas gereken bir blgeydi.
Mackinderin grne gre, Kalpghn (Heartland) kontrol ancak Dou
Avrupaya egemen olmakla salanabilirdi. Teoride dnyaya hkmetmek iin
Dnya Adasna hkmetmek gerektii vurgulanmtr.
Kenar Kuak Teorisinin kurucusu Amerikan jeopolitiki Spykman ise
Hilal Blgesinin nemi zerinde durmaktayd. kinci Dnya Sava sonrasnda
ABDnin d politikasnda Hkimiyet Teorilerinin etkisi ile Trkiye, ran,
Irak, Pakistan, Hindistan, in, Kore ve Dou Sibiryadan oluan Hilali
denetleme zerine ynelmitir.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

101

ABDnin amac Rusyay snrlandrmak ve daha geni blgeyi nfuz altna


almasn engellemekti. Byle olmakla beraber 1990 ylna kadar Avrasya zerinde Rusya-in ekimesi hkm sryordu. SSCBnin ortadan kalkmasyla
beraber ABD de Avrasya corafyas zerinde hak talep etmeye balad. Yer alt
ve yerst stratejik kaynaklar ile bilinen blge zerindeki ABDnin niyetlerini
en ak ekilde Zbigniew Brzezinski Byk Satran Tahtas adl eserinde
ifade etmitir.
Brzezinski Tarihte ilk kez, Avrasyal olmayan bir gcn, sadece Avrasya
g ilikilerinin bahekimi olarak deil, dnyann en byk gc olarak da
ortaya km olduunu yazyordu. ABDnin bu plan aslnda bilinen bir
olgudur, nk kinci Dnya Savanda Hitlerin yapmak istedii buydu. O
zaman Hitlerin savala baaramadn, gnmzde ABD, NATO ortakl,
dk younluklu atmalar, yumuak devrimlerle yapmaya almaktadr.
11 Eyll 2001de yaanan olaylardan sonra ABD, normal artlarda yerlemesinin imknsz olduu Orta Asyada konulanmtr. ABD, kendisine
tehdit oluturabilecek yeni bir sper gcn veya sper oluumun doabilecei
yerde dorudan bulunmay amalamaktadr. Orta Asyadaki bir ABD varl;
Rusya, Hindistan, ran ve in gibi blgesel glere baml olmakszn ancak
Kafkasyadan beslenerek ayakta kalabilmektedir. Bu yzden Kafkasyann ve
Orta Asyann ulamnn salkl ve verimli ekilde temin edilebilmesi ABD
asndan zaruridir.
Grcistann ABDye yaknlamasn salayan birtakm sebepler vardr. Bu
sebeplerin bana lkenin Rusyadan grd basklar ve toprak btnlne
ynelmi tehditleri gl bir mttefik ile bertaraf etme amac gelmektedir. SSCB
sonrasnda Rusya Kafkasya blgesindeki etkinliini yitirmeme dncesi ile
blgenin kilit konumundaki lke Grcistana srekli basklar yapmaktadr.
Rusyann Grcistana kar sergiledii tavrlar lkeyi gvenlik arayna
sokmutur. Grcistan ABD gibi gl bir devlete dayanarak Rusyann bu ve
benzeri tehlikelere ve basklara son vermesini amalamaktadr.

102

STANBUL TCARET ODASI

ABD; petrol ve doal gaz boru hatlarnn geecei lke olmas ve Orta
Asyaya uzanan ulam koridorunun kilidi olmas nedeniyle, Grcistann
bamszln ve toprak btnln srekli desteklemektedir. Bat yanls
politikalar terk etmesi iin Rusya Federasyonunun yapt basklara kar
Grcistan himaye etmektedir. Ekonomik kriz yaayan Grcistana, sorunlarn
amas iin byk lde mali yardmlarda bulunmaktadr. Grcistan, bamszln kazand gnden bu yana yaklak bir milyar dolarlk ABD yardm
almtr ve ABDden yardm alan lkeler arasnda kii bana den yardm
bakmndan nc srada yer almaktadr.
Grcistan, Rusyadan ynelmi tehditleri genelde Bat, zelde ABD ve
Trkiye ile dengeleyebileceine inanmaktadr. lkeyi ABDye yaknlatran bir
olgu da Batl devlet olma dncesidir. Grcistan yetkilileri bu dncelerini
her frsatta dile getirmektedirler.
Ancak Rusya ksa bir zaman sonra, 1993de uygulamaya koyduu Askeri
Doktrinde Yakn evre olarak ifade edilen eski SSCB topraklarna ynelik
ilgisini ortaya koymutur. ABD ise bu topraklarda Rusyann tekrar nfuz sahibi
olmas, Yeni Dnya Petrol Dzenine ters deceini hesap ederek blge ile
olan ilgisini arttrmtr. ABD, Kafkasya ve Orta Asya blgesine hkmetmek
iin transit konumuna sahip Grcistana ihtiya duymaktadr. Grcistan bu
blgenin Batdan kara ve deniz ulamnda gei blgesi olduu gibi, ayn
zamanda ABDnin Asyaya ulamnda en uygun Hava koridorudur. ABDnin
Iraktan sonra rana askeri mdahalede bulunaca konuulurken, Grcistann,
ABDnin askeri poligonu olaca iddia edilmitir. ABD Bakan George Bushun
Mays 2005de yapt tarihi Grcistan ziyareti bu iddialar kuvvetlendirmitir ve
Grcistan medyasnda byk ilgi ile yer almtr. Grcistan ynetimi bu iddialar
yalanlam, Grc akademisyenler de byle bir durumda Rusya ile ilikilerin
daha da gerilmesi ve rann Grcistana mdahalede bulunabilecei endiesini
dile getirmilerdir.
ABDnin lke ile ilgilenmesinin bir sebebi de Grcistann transit zelliine
sahip olmasdr. TACIS-TRACECA kapsamndaki Tarihi pek Yolu canlandrl-

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

103

mas projesi ABD senatrleri tarafndan teklif edilmi ve ABD tarafndan ciddi
bir ekilde desteklenmitir. Gnmzde enerji kaynaklarna duyulan ihtiyacn
artmas zengin kaynaklar bulunan Kafkasya ve Orta Asya blgesi ABD iin ayr
bir neme sahiptir. Bu blgelerde bulunan kaynaklar gnmz konjonktrnde
uluslararas pazarlara tamann en uygun yolu Grcistan zerinden gemektedir. Bak-Tiflis-Ceyhan petrol boru hatt ve Bak-Tiflis-Erzurum doalgaz
boru hatt, bunun gzel bir rneidir.
Grcistann Bat endeksli politika izlemesi ve NATOya entegrasyonu
konusundaki gayretleri ABD tarafndan takdirle karlanm ve dier blge
lkelerine rnek olmas iin desteklenmitir. Grcistan ile Amerika arasndaki
ilikiler ana boyutta gelimektedir: Siyasi, Ekonomik ve Askeri boyutlar.
Grcistan ile Amerika arasndaki ekonomik ilikiler gelierek devam
etmektedir. ABD, Grcistan d ticaretinde daha kk bir paya sahip olmasna
karn, lkedeki yabanc yatrmlar arasnda birinci sralarda yer almaktadr.
SSCB sonrasnda ekonomik krize giren Grcistan iin ABD nemli bir yardm
kapsdr. Grcistan ABDden yardm alan lkeler arasnda kii bana den
yardm miktar bakmndan nc srada yer almaktadr. ABD; Grcistanda
yatrm yapan Amerikan irketleri, Amerikan askeri varl ve NATO projeleri
ile bu lkede siyasi ve ekonomik etkinlik salamaktadr.
ABD, Grcistan ordusunun kurulmasnda da etkin rol oynamaktadr. Grcistan, ABDnin yrtt Yabanc Askeri Finansman (FMF) ve Uluslararas
Askeri Eitim ve Talim programlarndan yararlanmaktadr. Grcistann, ABD
ile olan ilikilerini daha da gelitirebilme abas, Irak Savanda kendini gstermitir ve ABD -Grcistan Savunma ve birlii Anlamas imzalanmtr.
ABD, Grcistanla olan askeri ilikilerini NATO erevesinde de gelitirmektedir. Grcistan 11 Ocak 1994te dzenlenen Brksel Zirvesinde,
NATOnun Bar in Ortaklk Program (BOP) un yesi olmutur. Program;
ortaklarn planlama, eitim ve tatbikatlar vastasyla ortak lkelerin askeri
kuvvetlerinin NATO kuvvetleriyle birlikte alabilirliini artrmay amala-

104

STANBUL TCARET ODASI

maktadr. Ayrca, savunma planlamas ve btelerinde ve savunma kuvvetlerinin


demokratik yollarla kontrolnde effafl kolaylatrmay amalamaktadr.
Somut ibirliinin bir rnei olarak, BOP lkelerinden subaylar NATO askeri
kararghlarnda stratejik ve blgesel dzeyde eitli kadrolarda istihdam edilmektedirler. BOPu faal ve gayretli bir ekilde takip eden lkeler NATO ile
derin ve kalc balar kazanmaktadrlar.
Grcistan ile ABD arasndaki siyasi ve ekonomik ilikiler nemlidir, ancak
dnya sper gc ile kk bir lkeyi mttefik yapan askeri ilikilerdir. Siyasi
ve ekonomi eksenli balayan ilikiler, belirli zaman sonra askeri ilikilerle daha
da younlamtr. ki lke arasndaki askeri boyutun ne kmas Grcistan
eski lideri evardnadzenin 1997de yapt ikinci ABD ziyareti ile balamtr.
1994 tarihinde gerekletirdii ilk ziyaretinde Grcistan ordusunun Rusyann
desteiyle oluacan ifade eden evardnadze, 1997de gerekletirdii ikinci
ziyaretinde nce askeri meseleleri grmtr. Bu grme sonucunda gelien
askeri ilikiler erevesinde Grcistan ordusunun olumasnda ABDnin byk
destei olmutur. ABDnin lkeye ynelik askeri yardmlar bir yandan lke
baznda dier yandan ise NATO dzeyinde devam etmektedir.
11 Eyll 2001 ABDde gerekletirilen terr saldrs sonrasnda ABD terre
kar daha duyarl olunmas gerektiini ileri srerek, bir sper g olarak kresel
politikalarn daha rahat uygulama imknn elde etmitir ve bu erevede
belirli admlar atmaya balamtr. 2002 ylnda Rusya, Grcistandaki Pankisi
Vadisine terristlerin snd ve Grcistann blgeyi kontrol edemediini
bu sebeple blgeye askeri operasyon dzenleyeceini aklamtr. ABD buna
kar karak Grcistana Donanm ve Eitim Program ad altnda Grc
askerlerin eitilmesini amalayan 64 milyon dolar bteye sahip bir askeri
yardm yapmtr. Bu program erevesinde Grcistana 100 Amerikan askeri
eitmen gnderilmi ve 3 sene ierisinde 4 Grc zel kuvvetler taburu ve bir
de mekanize blk kurup eitmilerdir.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

105

4.1.2. Blgede NATO Faktr


ABD Avrasya blgesine ynelik hedeflerini gerekletirmek iin NATO
ile ibirlii ierisinde hareket etmektedir. NATO (Kuzey Atlantik ttifak) 1946
ylnda ilk defa Churchill tarafndan, Rusya ve mttefiklerine kar yrtlen
Souk Savan bir uzants olarak 4 Nisan 1949 tarihinde ABD nderliine
kurulmutur. 14 Mays 1955de ise NATOya kar Rusyann nderliinde
Varova Pakt kurulmutur.
1991 ylnda SSCBnin yklmasyla Varova Pakt da ortadan kalkmtr
ve Sovyetlerin mirass Rusya Federasyonu ikinci snf bir lke olarak kabul
edilmeye balanmtr. SSCBnin yklmas ile birlikte NATOnun misyonunu
baaryla yerine getirdiini dnlerek dalmas bekleniyordu. Ancak 23-25
Nisan 1999 tarihinde Washingtonda dzenlenen NATOnun 50. yl kutlamalar toplantsnda ittifakn 21. yzyl perspektifi aklanmtr. Washington
Zirvesinde NATOnun yenilenen stratejik konseptinde ittifakn genilemesi ve
glendirilmesine karar verilmitir. Washington Zirvesinde yeni hedefler belirleyen NATO, 29 Mart 2004 tarihinde Washington D.C.de dzenlenen trenle
Estonya, Letonya, Litvanya, Bulgaristan, Romanya, Slovakya ve Slovenyann
katlm ile ye saysn 26ya ykseltmitir. NATOnun ortadan kalkmasnn
beklendii bir anda daha da genileyerek varln srdrmesi zellikle de eski
SSCB lkelerine ynelik politikalar Rusyay ciddi anlamda rahatsz etmeye
balamtr.
Rusya Federasyonu bir yandan Orta Asya ve Kafkasya lkeleri zerindeki
kontroln elden brakmama abasndayken, NATOnun douya doru genilemesi ve Rusyann kaleleri saylan bu corafyadaki topluluklarn Bat yanls
politikaya ynelmeleri Rusyay bu lkelere eitli sebeplerle bask yapmaya
sevk etmitir. Gelien konjonktrde Ukrayna ve Grcistann NATO yeliine
yeltenmeleri ve bunlar Azerbaycann takip etme olasl Rusyann bu topraklardaki varlnn iyice snrlandrlmas demektir. Orta Asya corafyasnda
Krgzistan ve zbekistanda askeri slere sahip ABD ve NATOnun Grcistan
ve Ukraynay da dhil etmeleri Rusyann embere alnmas demekti.

106

STANBUL TCARET ODASI

Bamszlndan itibaren Bat yanls politika izlemeye balayan Grcistan, eski Grc lideri evardnadze dneminde NATOnun kaplarn almaya
balamtr. 2002 ylnda Pragda yaplan NATO Zirvesine katlan evardnadze
zirve sonrasnda, NATOya yelii iin mracaatta bulunduklarn duyurdu.
Grcistann, Bat zellikle NATO ve ABD ile ilikileri Rusyann tepkilerine
ramen artarak devam etmektedir. Saakavili, evardnadze dneminde iki lke
arasnda yaanan gerginlikleri ve Grcistann Rusyaya kar sabrl duruunun
bir ey getirmediinin farknda olarak Rusyay karsna almaktan ekinmemektedir. Grcistana askeri ve dier alanlarda yaplan ABD yardmlar,
NATOnun Tifliste ofis amas ve buraya zel temsilci atamas, ABD askeri ve
sivil heyetlerin Grcistana yaptklar aralksz ziyaretler Rusyann tepkilerine
ramen devam etmitir.
NATOya dhil olmak iin acele eden Grcistan, silah sistemlerini ve ordunun kurumsal yapsn tamamen NATO standartlarna uygun hale getirmitir.
lkede bulunan dier askeri sler de bu dorultuda yeniden yaplandrlrken,
NATO lkelerinden subay ve uzmanlar bu slerin yapmnda danmanlk
yapyorlard. Ukrayna ile Grcistan da NATOya dhil ederek Rusyann
kuatlmasnda nemli bir mesafe almay planlayan ABD bu slere byk nem
vermitir.
Nisan 2006da Sofyada dzenlenen NATO Zirvesine 26 NATO lkesi
dileri bakanlarnn yan sra Rusya, Ukrayna, Arnavutluk, Hrvatistan, Grcistan ve Makedonya dileri bakanlar da katld. Bu zirvede NATOnun, 2008de
kurulua girmeyi hedefleyen Grcistan ve Ukrayna ile diyalogu ele alnmtr.
Bu gelimeden ciddi rahatszlk duyan Rus yetkilileri tepkilerini ortaya koymada
ge kalmamlardr. Rusya Parlamentosu alt meclisi Dumada konuan Rusya
Dileri Bakan Sergei Lavrov, eski SSCB lkeleri Ukrayna veya Grcistan
gibi lkelerin NATO yeliinin, ilikileri tehdit edecek muazzam bir jeopolitik
sapma manasna geldiini ifade etmitir.
Grcistan ve Ukraynann NATO yelii Rusyann Karadenizdeki varlnn iyice kstlamas ABDnin blge politikas iin nem arz ediyordu. ABD

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

107

Karadeniz zerindeki nfuzunu arttrarak Rusyay gneyindeki Karadenizden,


ran da kuzeyinden evreleyerek Avrupa ile Hazar enerji kaynaklar arasnda
kalan blgeyi kontrol etmek istiyordu. Mavi Akm ve Bak-Tiflis-Ceyhan gibi
enerji hatlar kontrol altnda tutmay amalyor. Bu hedef dorultusunda ABD,
terrle mcadele ad altnda Akdenizde NATO bnyesinde faaliyet gsteren
Aktif aba adl deniz gc operasyonunun grev alann, Karadenizi de
kapsayacak ekilde geniletmek istemiti. Bu, tarihte hibir zaman orada bulunmam iki g, ABD ve ABnin Karadenizde hkimiyet salamas demektir.
Ancak Rusya gibi Trkiye de bu giriime kar kmtr.
SSCB dneminde Karadeniz (Trkiye kylar hari) ve Hazar Denizi
(ran kylar hari) bir Sovyet gl hkmndeyken, gnmzde Karadeniz
Avrupa denizi, Hazar ise Avrasya denizi haline dnmtr. Varova Paktnn
dalmas sonucunda Rusyann gdmnden kp Batya ynelen Bulgaristan
ve Romanya ile beraber Ukrayna ve Grcistan da Karadenizdeki paylarn
almlar ve Rusya Karadenizin kuzeybatsndaki kk bir sahille kalmtr.
Hazar denizinde ise Azerbaycan, Trkmenistan ve Kazakistan paylarn alarak
Rusyay Hazarn kuzeydousundaki kk bir sahille brakmlardr.
Grcistann NATO ile ilikileri hakkndaki bir NATO raporunda
Grcistann NATO ile entegrasyonu konusunda ciddi ilerlemeler kaydettii
ifade edilmitir. Gl Devrimi sonucunda i bana gelen Bat yanls hkmetin
siyasi, ekonomik, askeri ve gvenlik alanlarndaki baarlardan sz edilmitir.
Raporda, Grcistan ynetiminin hl lkenin toprak btnln salayamad
zerinde durulurken, Rus askeri slerin boaltlmas konusundaki kararllndan memnuniyet ifade edilmitir.

4.1.3. Blgede Avrupa Birlii Faktr


Dnya zerinde etkinlii her geen gn artan AB, uluslararas hukuk,
insan haklar, eitlik ve ok tarafllk ilkelerini n plana karmas sayesinde
Gney Kafkasya devletleri tarafndan sayg duyulan ve gvenilen bir gtr.
Uluslararas hukuku n plana karmas ABnin faaliyetlerine meruiyet kazan-

108

STANBUL TCARET ODASI

drmaktadr. Bu durum ABnin anlamazlklarn zlmesi hususunda tercih


edilen bir unsur haline gelmesini salamaktadr.
Souk sava sonras Balkanlarda ortaya kan atmalar ve ABnin Dou
Avrupa ile entegrasyona verdii nem, Gney Kafkasyaya olan ilgisinin geici
bir sre zayflamasna neden olmutur. Gney Kafkasyadaki devletler asndan AB, kendi aralarndaki ve zellikle de kendi lkeleri iindeki sorunlarn
zlmesi asndan tercih edilir bir ortak konumundadr. Ancak bu blgedeki
sorunlarn karmakl ve sorunlara bata blge gleri olmak zere byk glerin de ilgili olmas AB asndan bir engel oluturmutur. AB, blge lkeleri
ve zellikle de Rusya Federasyonu ile ilikilerini bozacak bir siyaset arayna
girmemitir. Kafkasyay RFnin nfuz alan olarak grmesi, ABnin ekonomik
bir dev ama politik bir cce olduu ynndeki grlerin glenmesine neden
olmutur. nk AB, blgeye RFden daha fazla kaynak ayrmaktadr.
AB, 1990 ylnda BDT yesi 11 lke ve Grcistanda srdrlen ekonomik
reform ve kalknma srecine destek olmak dnya ekonomisi ile bu lkelerin
btnlemesine yardmc olmak zere TACIS programn benimsemitir.
Programn balca amac AB ile bahse konu devletler arasndaki iktisadi ve
siyasi ilikilerin verimli ve uyumlu bir biimde gelimesi yoluyla bu lkelerde
siyasi zgrlk ve iktisadi refahn gelimesini salamaktr. TACIS bu hedeflere ulamalar amacyla devletlere finansman salamaktadr. AB, 90l yllar
boyunca, TACIS program ierisinde Gney Kafkasya lkelerine 1 milyar avro
kadar yardmda bulunmutur. TACIS destei ekilde salanmaktadr: Blgesel birlii Program, ulusal dzeyde uygulanan Blgesel Destek Program
ve Yoksulluun Azaltlmas Program.
Haziran 1994de Avrupa Konseyi Parlamenterler Meclisinde kabul edilen
Reddemann Raporu ile Grcistan, Azerbaycan ve Ermenistann Avrupann
corafi snrlar iinde yer ald tezi kabul edilmi ve bu lkeler Avrupa
Konseyinin genileme perspektifi iinde yer almtr. Grcistan 1 ubat 1999
tarihinde Avrupa Konseyine kabul edilmitir. Avrupa Komisyonu Delegasyonu, Avrupa Komisyonunun diplomatik bir misyonu olarak Grcistan ve

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

109

Ermenistanda faaliyet gstermektedir. Merkezi Tifliste bulunan delegasyonun


Erivanda bir ofisi mevcuttur. Delegasyonun amac Ermenistan ve Grcistanda
AB politikalarnn yrtlmesini salamak ve bu lkelerdeki gelimeleri ve
politikalar takip ve analiz ederek dzenli raporlar hazrlamaktr.
22 Haziran 1999da Lksemburgda Gney Kafkasya lkeleri ile dzenlenen zirvede AB, blgeye verdii ekonomik ve politik deeri aka dile getirmitir. 22 Haziran 1996 tarihinde imzalanan ve 1 Temmuz 1999da yrrle
giren Ortaklk ve birlii Anlamas (OA) ile AB ve Grcistan arasnda,
bu lkenin demokratik ilkelere, kanunlara ve insan haklarna verecei destek
erevesinde serbest pazar ekonomisinin tevik edilmesi ve glendirilmesi
hedeflenmitir.
19-20 Haziran 2003 tarihleri arasnda dzenlenen Selanik Zirvesinde,
Gney Kafkasya lkeleri Geniletilmi Avrupa konseptinin dnda braklmasna ramen, ABnin blgeye olan ilgisi azalmamtr. 7 Temmuz 2003
tarihinde, ABnin blgede daha etkin bir politika izleyebilmesi iin Finlandiyal
diplomat Heikki Talvitie, ABnin Gney Kafkasya zel Temsilcisi olarak
atanmtr.
Bar ve huzur iinde yaayan gvenli bir Avrupa yaratma politikalarnn bir
gerei olarak, SSCBden ayrlan Dou Avrupa lkelerini NATOya dhil ederek
RF ile arasnda bir tampon blge olutururken, enerji kaynaklar bakmndan
zengin olan Kafkasyann kontrol altnda bulundurulmas, ekonomik ynden
gl bir Avrupann devamll asndan AB politikalarnn doal bir sonucu
olarak grlmektedir.
AB, 2003 ylndan itibaren Avrupa Gvenlik ve Savunma Politikas (AGSP)
kapsamnda fiili olarak dnyann eitli blgelerinde grev almaya balamtr.
Bu blgelerden biri de Grcistandr. AB, 28 Haziran 2004 tarihinde AGSP kapsamnda ilk defa hukukun stnl misyonu harektna balama karar almtr.
EUJUST THEMIS ad verilen harekt 16 Temmuz 2004 tarihinde balatlmtr.
Harekt kapsamnda kdemli ve olduka tecrbeli personel, bakanlar, st dzey

110

STANBUL TCARET ODASI

yetkilileri ve merkezi hkmetteki uygun kurumlar desteklemekte, bunlara


danmanlk yapmaktadr.
Grcistan, 19 Nisan 2004 tarihinde lkedeki kamu kurum ve kurulularna
Grcistan bayrann yannda AB bayrann aslmasna da karar vermitir. Bu
karar Grcistan hkmetinin ABye girme isteini gstermektedir.
AB lkeleri; ncelikle Orta Dou petrollerine alternatif olarak Kafkasya
enerji kaynaklarnn Avrupaya entegrasyonunu salamak iin INOGATE
(Interstate Oil and Gas to Europe) petrol ve doal gaz projesini gerekletirmek istemilerdir. AGT kararlar gerei blge lkelerinde ada ve insan
haklarna dayal demokratik rejimler kurularak, uluslararas sermayenin
serbeste hareketine de olanak salayan geni bir ekonomik pazar yaratlmasna almaktadr.
AB ile Grcistan arasnda aadaki proje ve programlar srdrlmektedir:
TRACECA Projesi
AB tarafndan yaplan i deerlendirmeler sonucunda, Orta Asya ve Kafkaslarn, Avrupa gvenliine ve ekonomik hayatna direkt veya dolayl katklar
salayabilecei dikkate alnmtr. Bu blgelerdeki potansiyelin kullanlmas
amacyla, 1993 ylnda be Orta Asya cumhuriyeti ile Kafkasya cumhuriyetine (Azerbaycan, Grcistan ve Ermenistan) ynelik olarak Avrupa-KafkaslarOrta Asya koridorunda antik pek Yolunun canlandrlmas iin balatlan
Avrasya Ulam Koridoru Projesi (TRACECA)nin gerekletirilmesine ynelik
alma balatlmtr. Bu giriimin sponsorluunu AB yapmaktadr. TRACECA
adl bu proje ile Karadeniz, Kafkasya ve Hazar Denizi yoluyla Avrupadan Orta
Asyaya uzanan bir ulatrma koridorunun gerekletirilmesi hedeflenmektedir.
21. Yzyln pek Yolu olarak nitelendirilebilecek bu projeyle blgenin Avrupa
ve dnya piyasalarna, Moskova zerinden geen geleneksel gzerghn dnda
alternatif bir rotadan ulaabilmeleri ve bu lkelerin politik ve ekonomik bamszlklarn glendirebilmeleri hedeflenmitir.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

111

Sz konusu proje ile ilgili olarak dnlen tm gzerghlar, Grcistana


siyasi olduu kadar ekonomik alanda da byk frsatlar sunacaktr. Bat ile
entegre olan bir Grcistann ekonomik alanda kalknmas daha hzl gerekleebilecek, kalknmasn tamamlam bir Grcistann, Trkiyenin Dou
Anadolu blgesindeki snr ticaretine olumlu katklar bugn olduundan
daha fazla miktarda gerekleebilecektir. Bu proje erevesinde kara yollar,
demiryolu alar, limanlar ve bir hava koridoru oluturularak blgenin yeni
bamsz devletlerine olan ulamn, RF ve ran dlayacak ekilde salanmas
amalanmtr. Rusya zerinden ilerleyen kuzey koridoru ile Trkiye-ran
zerinden ilerleyebilecek gney koridoruna alternatif yaratarak blge lkelerinin bamszln glendirilecektir. Grcistandan Kazakistana uzanan
ulam koridoru ile Avrupann Orta Asyaya balanmas Avrupa iin son derece
stratejik konum tekil etmekte idi.
Avrupa Halklar nsani Yardm Program-ECHO
Program 1993 ylnda balamtr. Programn balca odakland konu
SSCBnin dalmasnn ortaya kard skntlar ve i savan etkileri ile baa
kmaktr. Bu kapsamda Grcistan 91,35 milyon avro yardm almtr.
Gda Gvenlik Program-FSP
Programn amac, ulusal hkmetlerin yapsal dzenleme abalarn desteklemek ve yoksulluu azaltma strateji belgesinin uygulanmasn salamaktr.
Program kapsamnda Grcistana ise 84 milyon avro yardm yaplmtr.
stisnai Finansal Destek Program-EFA
Program deme dengesinin salanmas ve bteye yardm salama programdr. EFAnn amac siyasi ve iktisadi reformlarn desteklenmesi olarak
zetlenebilir. EFA, IMF ve Dnya Bankas ile ortaklaa yrtlmektedir. Program genellikle uzun vadeli bor, hibe ya da her ikisinin bir bileimi eklinde
geekleir. Bu yardmn gereklemesi iin yardmn yaplaca devletin bir
takm siyasi ve iktisadi artlar yerine getirmesi beklenmektedir.

112

STANBUL TCARET ODASI

Demokrasi ve nsan Haklar in Avrupa nisiyatifi-EIDHR


Program 1994 ylnda balatlmtr. Bu program AB yesi olmayan
lkelerde insan haklar ve demokrasiyi tevik etmek amacyla kurulan bir fon
oluturma programdr. Bu kapsamda AB btesinden her sene 100 milyon avro
bu programa ayrlmaktadr.

4.2. Grcistann Komular ile likileri


Blge ii elikiler scak atmalarn ortaya kmasna neden olmakta ve
ikinci dzlemdeki aktrleri iine ekebilecek boyutta risk alanlar meydana
getirmektedir. rnek verecek olunursa, Transkafkasyadaki ErmenistanAzerbaycan atmas ve Kuzey Kafkasyadaki Rus-een sava, Trk-Rus
ilikilerini; Grc-Abhaz atmas ve gerilimi ise Trkiye-Grcistan, RusyaGrcistan ilikilerini direkt olarak etkilemektedir.
Grcistan, bamszlnn ardndan, yzn tamamen Batya dnmtr
ve Rusya Federasyonu ile belirgin olarak atma yaamaktadr.
Blgede mevcut olan veya blgeye ilgi gsteren NATO, AB, AGT, BDT,
GUAM ve Karadeniz Ekonomik birlii Tekilat gibi rgtler de blgenin
dinamikleri ierisinde ok nemli bir yere sahiptirler.
Gnmzde Grcistan, Rusya ile rtl mcadelesini devam ettirmektedir. Trkiye, ABD ve dier batl gler, Grcistan iin nemli birer denge
unsurudurlar ve Rusyaya kar ayakta kalmasnn en byk gvencesini
oluturmaktadr.
Bu srete, Grcistan, bir yandan Batya almaya, Batyla ibirliini
gelitirmeye ve entegre olmaya alrken, dier taraftan da Sovyet dneminde
byk karde olarak adlandrlan Rusyay kzdrmamaya itina gstererek,
ilikilerini bozmamak iin youn aba sarf etmilerdir.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

113

4.2.1. Rusya
Grcistan, corafi olarak Rusya ile Ermenistan arasnda yer almaktadr. Bu
balant kopukluu, Rusyann, Ermenistan politikasn yeteri kadar aktif bir
hale getirmesinde nemli bir engel tekil etmektedir. Bu sebeple Rusya adeta
Grcistan ineyerek, onun zerinden Ermenistana ulamak istemektedir.
Ermenistandan sonra Grcistann Rusyann hkimiyetine girmesi, Rusya
iin Kafkaslarda kuvvetli bir pozisyonunun domasn salayacaktr. Byle
bir durumun ise, Kafkaslarda bir Trk-Rus mcadelesini iddetlendirecei ve
hatta iin iine rann da karmas ile Kafkaslarda daha karmak bir durumun
ortaya kaca phesizdir.
Rusya ve Grcistan arasndaki artan gerilimi, tartmay her iki taraf da
birbirinden tamamen farkl olarak alglamaktadr. Rusya taraf Tiflisi, Rusyaya
saldrlarnda Grcistan topraklarndan yararlanan terristlere kar gerekli
gvenlik nlemlerini almamakla sularken; buna cevaben Grcistan taraf da
Moskovay Kafkaslardaki emperyalist hkmranln yeniden tesis etmek iin,
kendi gvenlik sorunlarn kullanarak Grcistann i istikrarn zedelemekle
sulamaktadr.
Sovyet sonras dnemde Tiflis ve Moskova arasnda artan gerginliin
kkleri 1990l yllarn balarnda Grc ounluun biran nce Moskovadan
ayrlp bamszlk kazanmak iin rgtlenmeleriyle balayan gelimelere
kadar gitmektedir. Sovyetler Birliinin dalmadan nceki son yllarnda
komnizm kart milliyeti Grc muhalefet, Grcistandaki komnist gcn
kurumsal temellerini sarsmak iin grevleri ve dier sivil bakaldr hareketlerini
kullandlar. Bu olaylar Cumhuriyetin, Sovyetler Birliinden bamszln
kazanmasnda nemli bir rol oynamtr.
Rusyann Grcistan kendi etki alan iinde tutma isteinin, Kafkas petrolnn ve doal gaznn uluslararas pazarlara ihracn kontrol etme isteinden
ayr dnlemeyecei, yaygn olarak paylalan kandr. Moskova, Rusya
topraklarna uramadan geen Bak-Tiflis-Ceyhan petrol boru hattnn inasna

114

STANBUL TCARET ODASI

bandan bu yana kar kmtr. Rusyann bu projeye itiraz etmesinin balca


nedeni bu boru hattnn Hazar petrol ve doal gaznn transit yollar zerindeki
Rusya tekelini zayflataca gereidir. Bu balamda, Grcistann stratejik
nemi Dou-Bat enerji koridoru zerindeki kilit nemde stratejik bir aktr
olarak, Rusyann Hazar petrol ve doal gaznn tanmas zerindeki tekelini
zayflatabilecektir. Ancak, Grcistann ekonomik ve sosyal sorunlar ve ayn
zamanda Rus gaz rnlerine olan bamll, onu Rusya karsnda basklara
ak bir hale getirmektedir.
Grcistan kendi etki alan iinde tutmak iin Moskova Grcistanla vize
rejimi uygulamasndan doan anlamazln da bytmtr. Bu amala,
Moskova 5 Aralk 2000 ylnda Grcistan vatandalarna uygulad vize
rejiminde deiiklik yapmtr. Yeni vize uygulamasndaki en arpc nokta,
Moskovann Abhazya ve Gney Osetya sakinlerinin vizesiz seyahat hakknn
devamn ngrmesidir. Bu Cumhuriyetlerin, Grcistann baka yerlerinde
yaayan halklarndan farkl bir ekilde muamele grmesi (Moskovann vize
rejimi ayn zamanda Abhazya ve Gney Osetya yaayanlarna Rus pasaportu
verilmesini de iermektedir). Bu gelimeler karsnda, Grcistan Parlamentosu
Moskovann bu vize rejimi ile sonunda Abhazya ve Gney Osetyann ilhak
edileceini iddia etmitir.
Rusya ve Grcistan arasnda gergin olan ilikiler, Moskovann Grcistan
ynetimini kendi topraklarn eenistanda savaanlar iin kullandrmakla
sulaynca dramatik boyutlara ulamtr. Moskova ayrca, Grcistann
Rus-Grcistan snr boyunca Pankisi Vadisinde sler aarak, eenler iin
gvenli bir ortam saladn iddia etmitir. Moskova iddiasn, Grcistanda
yaklak 5000 een mlteci ve Grcistann Kuzeydousunda 7000 kadar yerel
eenin yaamasna dayandrmaktadr. Buna cevaben Pankisi Vadisine Rus
askerlerinin yerletirilmesi isteklerine kar kan Grcistan, Rus snr boyunca
gvenlik nlemlerini artracan ifade etmitir.
Karadenizdeki iki nemli limandan birisi olan Batum, Grcistana aittir.
Kendisine ait sadece Novorosisk Liman olan Rusya (Karadeniz sahillerinin

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

115

geri kalan bu tr bir liman inasna uygun deildir) d ticareti iin Grcistana
baml kalmakta ve bu durum Rusyann iini zorlatrmaktadr.
Grcistan, RFyi kendi istikrar ve bamszlna kar en byk tehdit
olarak grmektedir. Kafkaslar ve Grcistann bamszlk ve istikrarn tehdit
eden RFyi dengeleyebilmek maksadyla ABD, Almanya ve Trkiye gibi nde
gelen Batl lkelerin yan sra, topluluk olarak NATO, AGT, AB ve dier
kurulularla yakn ilikiler kurmaktr.
Grcistan, bu ilikilerden beklentisini siyasi ve stratejik boyutunun yan
sra ekonomik karlarn da bu kapsamdaki i birliinde grmektedir. Nitekim Avrasya Ulam Koridoru (TRACECA) ve Hazar petrol kaynaklarnn
Batya tanmas gibi projelerin gerekletirilmesinin lkenin refahna katkda
bulunmas ve ayn zamanda Batnn karlarnn Grcistan ile zdelemesi,
amalanmtr.
Grcistann Rusya Federasyonunun etki sahasndan uzaklaarak Bat ile
entegrasyona girme abasna karlk, eski SSCB ile olan tarihi, kltrel, ekonomik, siyasi, politik ve askeri ilikileri bu uzaklama arzusunu frenlemektedir.
Uzun sre Rusya egemenlii altnda kalm olmas, komnist rejimin vermi
olduu reti ve alkanlklardan vazgeilememesi yeni rejimin tesis edilmesinde belirsizlikler ve bu belirsizliklerin yaratt otorite boluu, kargaa,
kanunsuzluklar, iktidar mcadeleleri yeniden yaplanma ve bat ile i birlii
programlarna olan gvenini, engellemektedir. Grcistann mevcut politik
yaklam Bat ile azami i birlii ve entegrasyonu gerekletirmek eklindedir.
Grcistann kendisine olan bamllndan da yararlanan Moskova,
Grcistann i siyasetteki skntlarn kendisinin blgesel etkinliini artrmak
iin daha rahat bir ekilde kullanabilmektedir. Aslnda, blgesel sorunlarn
kaynaklar dikkatle incelendiinde Rusya ile ilikilerin Grcistann istikrar
asndan eskiden olduu gibi belirleyici bir rol oynamaya devam edecei
grlmektedir.

116

STANBUL TCARET ODASI

4.2.2. Bamsz Devletler Topluluu


BDT; Estonya, Letonya ve Litvanya dndaki eski Sovyet
Cumhuriyetlerinden olumaktadr. Topluluun amac, ibirlii yoluyla, SSCB
sonrasnda ortaya kan problemleri zmlemektir. Rusya Federasyonunun,
BDTyi kurmaktaki asl amac, Post-Sovyet devletlerini kendi etki ve nfuz
alannda tutmak istemesinden kaynaklanmaktadr. BDT, Rusya Federasyonu
iin SSCB sonrasnda en nemli rgt olmutur.
Grcistan tm direnilere ramen Rus taktikleri neticesinde 19 Nisan
1994de BDTye katlmak zorunda kalmtr. Bylelikle de, Grcistan, her trl
Rus etkisine ak hale gelmitir.
Kollektif Gvenlik Antlamas rgtne7 ye olmayan BDT yesi lkelerinden, Azerbaycan, Grcistan, Ukrayna ve Moldova, Bat eksenli lkeler
olarak deerlendirilmektedir. Baz BDT yeleri, Rusya Federasyonuna kar
takndklar tavrlar sebebiyle, rgtte eit stat edinememilerdir. BDT ierisinde dikey entegrasyonu salayamayan Rusya Federasyonuna kar baz
muhalif gruplamalar ortaya kmtr. Bunlardan en nemlisi GUAMdr.
GUAM; Grcistan, Ukrayna, Azerbaycan ve Moldova arasnda resmi
nitelik tamayan siyasi bir oluum olarak, 10 Ekim 1997de Strasburgda
yaplan AB zirvesinde meydana gelmitir. Bu oluumu etkileyen ana etken
olarak, Rusya Federasyonunun, 1997 yl balarnda AKKA kanat indirimleri
konusunda revizyona gitmeye balam olmas gsterilebilir.
GUAMa ye olan devletler, BDT yeliinin kendilerine ekonomik fayda
ve en nemlisi gvenlik garantisi salamakta yetersiz kald ynnde dnceye sahiptirler.
2008 ylnda patlak veren Rusya-Grcistan krizinden sonra, Grcistan
Cumhurbakan Mihail Saakavili, 11 Austos 2008 tarihinde, meclis nnde
7

Kollektif Gvenlik Antlamas rgt, Ermenistan, Belarus, Krgzistan, Kazakistan,


zbekistan, Tacikistan ve Rusyann ye olduu bir gvenlik tekilatdr.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

117

yaplan mitingde, Rusya liderliindeki BDTden kmaya karar verdiklerini


aklam, bunun zerine de Grcistan Meclisi, yapt toplantda Grcistann
Bamsz Devletler Topluluundan ayrlmasn onaylamtr.

4.2.3. Azerbaycan
Grcistan ile Azerbaycan, Kafkasya blgesinin nemli stratejik ortaklar
olduu gibi, blgede gvenlik, bar ve huzurun salanmasnda nemli katklar
olan lkelerdir. Kuzey Kafkasya Halklar hl Rusya Federasyonu snrlarnda
bulunmaktadrlar. Ermenistann bu iki lkeden farkl bir tutum sergilemesi,
Grcistan ile Azerbaycana, Kafkasya ve (Bat ile ulamn salad) Orta
Asyann geleceinin ekillenmesinde nemli misyon yklemitir.
Gney Kafkasyadaki lkeden ikisi olan Grcistan ve Azerbaycan,
gerek tarihi srete, gerek SSCB sonrasnda ayn kaderi paylamlardr. Bu
da komuluunun yannda iki lkenin tabii yaknlamasna dier bir neden
olmutur. Ermenistan, 20. yzyln banda olduu gibi yzyln sonunda da
Grcistan ve Azerbaycandan farkl olarak, Rusyann himayesinde kalmay
tercih etmitir.
Bat ile btnlemeyi hedefleyen Grcistan ve Azerbaycan ise bir an evvel
Rusyann etkisinden kmann mcadelesini vermektedirler. Ermenistann
tutumu, Grcistan ile Azerbaycan arasndaki ilikilerinin gelimesini hzlandran
bir faktr olmutur. Ancak Rusyann yannda yer alarak topraklarn geniletmenin peine den Ermenistan, Grcistan ve Azerbaycan ciddi tehlikelerle
kar karya brakmtr. Grcistan ile Azerbaycan arasndaki ilikilerinin
gelimesine etki eden bir faktr de, iki lkenin de mttefiki olan Trkiye ile
beraber eitli alanlarda ibirliine gitmeleri olmutur. Trkiye, Grcistan
ve Azerbaycann bamszln koruma, gelitirme ve demokratik ynetim
dzenine gemelerini her yn ile desteklemitir.
Grcistan ile Azerbaycan, SSCB sonrasnda stratejik partner konumuna
gelmilerdir. Bu bata ana nedene dayanmaktadr:

118

STANBUL TCARET ODASI

- Her eyden nce, iki lke de Bat ile btnlemeyi ama haline getirmitir,
- Her iki lke de toprak btnl sorunlar mevcuttur,
- Azerbaycann zengin petrol ve doalgaz rezervlerine sahip olmas ve
Grcistann bu kaynaklarn uluslararas pazarlara tanmasnda en uygun
gzergh seenei olmas.
ki lkenin eski liderleri olan Eduard evardnadze ve Haydar Aliyevin
eskilere dayanan ahsi dostluklar da, bu lkelerin yaknlamasnda nemli rol
oynamtr.
Grcistan ile Azerbaycan Arasndaki likilerinin Tarihi Sreci
ki komu lkenin ilikileri eskilere dayanmaktadr. SSCB sonrasnda
bamsz Grcistan ile Azerbaycan arasndaki ilikiler, 3 ubat 1993 tarihinde
Grcistan eski Bakan Eduard evardnadzenin Bakye gerekletirdii resmi
ziyareti srasnda evardnadze ve Azerbaycan eski Bakan Ebulfez Elibeyin
imzalad, dostluk, ibirlii ve savunma antlamasna dayanmaktadr. Anlamay imzalayan taraflar, dostane ilikilere girerek, toprak btnl ve blgede
gvenliin salanmas iin ortak hareket edeceklerini beyan etmilerdir. Taraflar
ayrca, biri, tekini tehdit edecek hareket iin topran kullandrtmayacan
taahht etmilerdir. Taraflar, Karadeniz ve Hazar Havzalar blgesindeki komu
lkeleri ile ibirliine girerek ortak pazar oluturmay kararlatrmlardr.
Taraflar, yolcu ve yk tama ileminin kara, deniz ve hava ulam yoluyla
problemsiz transit salama konusunda anlamaya varmlardr. Taraflar, kendi
vatandalarnn dier lkede haklarn korunmas ve uluslararas hukuk standartlarna uygun hareket edilmesi konusunda anlamlardr. ki lkede de
etnik sorunlar yaandndan, taraflar, birbirinin toprak btnlne sayg
gsterilmesi ve onu tehdit edecek bir davranta bulunulmamas konusunda
anlamaya varmlardr. Salam temele dayanan Grcistan ile Azerbaycan
arasndaki ilikiler, gzel ibirlii rneini sergiler seviyeye gelmitir ve artarak
devam etmektedir.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

119

SSCB sonrasnda Bat yanls politika izlemeye balayan Grcistan ve


Azerbaycan birok konuda birbirine benzemektedirler. Grcistan ve Azerbaycan
1918-1921 tarihlerindeki ksa sreli bamszlk hari yaklak iki asr boyunca
Rusyann hegemonyas altnda kalmtr. Sovyetler Birliinde Glasnost ve
Perestroyka hareketinin balamasyla her iki lkede de bamszlk giriimleri
ba gstermitir ve ilk bamsz olan lkeler arasnda yer almaktadrlar. Ancak,
Rusyann bamszlklarna en ok tepki gsterdii lkeler de bunlardr ve
bamszlk her iki lkeye de ok pahalya mal olmutur.
9 Nisan 1989da Tifliste, 20 Ocak 1990da ise Bakde Rus Kzl Ordusu
katliam yapmtr. Bamszlk sonrasnda Grcistanda milliyeti tutumuyla
ne kan Zviad Gamsahurdiya ilk Bakan olurken, Azerbaycanda ise ilk
Bakan Perestroyka srecinin iktidara tad Ebulfez Elibey olmutur. Ksa
bir sre sonra her iki lke lideri devrimle ynetimden uzaklatrlmtr ve
bunlarn yerlerini benzer siyasi gemii olan evardnadze ve Aliyev almlardr.
1993de, her iki lke de Rusyann youn basklar sonucu BDT yeliini
kabul etmitir. 2003 senesinde Aliyevin lm ve evardnadzenin devrilmesi
sonucu da her iki lkede Batda eitim alm, Bat yanls politika ile ne
kan liderler, Mihail Saakavili ve lham Aliyev lkelerin bana gemilerdir.
Bamszlk sonrasnda da bu iki cumhuriyetin kar karya kald problemler
aynyd: Bamszlklarnn geri dnlmezlii ve toprak btnln salamak,
yaanan ekonomik sorunlar gidererek Bat ile btnlemi demokratik hukuk
devletini tesis etmek. Bu iki lke arasndaki ilikileri belirleyen faktrler u
ekilde sralanabilir; bamszlk ve toprak btnlklerine ynelik tehdit,
Rusya ve Ermenistann tutum ve davranlar; etnik ilikiler ve sahip olduklar
ekonomik potansiyeller.
Grcistan ile Azerbaycan bir btnn birbirini tamamlayan paralar
gibidir. Birinin bamszln kaybetmesi, tekinin bamszln tehlikeye
atmaktadr. Bunun farknda olan Grcistan ve Azerbaycan gerekli tedbirleri
alarak, birok konuda dostane ibirlii salamlardr.

120

STANBUL TCARET ODASI

Grcistan, sahip olduu jeopolitik ve jeostratejik konumu itibariyle Azerbaycan iin nemli bir lkedir. Grcistan, Azerbaycann deniz ulamn salad gibi, bu lke stratejik partneri olan Trkiye ve Bat ile kara yolu ulamn
da Grcistan topraklarndan geerek salamaktadr. Grcistan Azerbaycan iin
nemli olduu kadar, Azerbaycan da Grcistan iin nemli bir lkedir. Grcistan
enerji kaynaklar asndan fakir bir lkedir, Azerbaycan ise tam tersine zengin
petrol ve doalgaz rezervlerine sahiptir. Azerbaycandaki zengin kaynaklarnn
uluslararas pazarlara tanmas iin mevcut konjonktrde Grcistan ve Trkiye
zerinde geen gzergh en uygun olarak grlm ve BTC petrol boru hatt ve
BTE doalgaz boru hatlar bu gzerghtan gemitir.

4.2.4. Ermenistan
Gney Kafkasya blgesindeki bamsz lkeden birisi olan Ermenistan, Grcistann gneydou komusudur. Ermenistan tarih boyunca dier
iki blge lkesi; Grcistan ve Azerbaycandan farkl bir tutum sergilemitir.
Rusyann Gney Kafkasyadaki kalesi olan Ermenistan, eskide olduu gibi,
SSCB sonrasnda da Rusyann himayesinde kalmay tercih etmitir. Bu yn
ile Ermenistan, Bat ile btnlemeyi amalayan Grcistan ve Azerbaycandan
farkl bir politika izleyerek, bu lkelerden toprak koparmann peine dm ve
bu konudaki destekisi Rusya ile daha da yaknlamtr. Ermenistann Byk
Ermenistan projesini uygulamaya koymak istemesi, Rusyann da Grcistan
ve Azerbaycann glenerek nfuzundan kmalarn ve Bat ile ibirliine
girmelerini istememesi, Rusya ve Ermenistan bu blgede mttefik yapmtr.
Rusya ve Ermenistann ortak hareket etmeleri ise, Grcistan ve Azerbaycan
da ibirliine sevk etmitir. Azerbaycan ile aras iyi olmayan Ermenistan, d
dnya ile balantsn ksmen ran, byk arlkta da Grcistan zerinden
salamaktadr.
Grcistan ile Ermenistan Arasndaki likilerinin Tarihsel Sreci
ki komu lke Grcistan ve Ermenistan topraklar tarih boyunca gl devletlerin mcadele alan olmutur. Ermenistan bu gl devletlerin istilalardan

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

121

korunmak iin srtn dayayabilecei salam bir himayeci aryordu ve Rusya


bunun iin uygun bir seenek olarak grlmtr.
1801 ylndan itibaren Gney Kafkasyada balayan Rus egemenliinde
Ermenistann nemli rol vardr. Rus istilasna kar koyan Grcleri bastrmak
iin Ermeniler Ruslarn yannda yer almlardr.
Ermeniler oluturduklar gruplarla Ruslarla beraber hem Grc isyanclara
kar savamlar hem de klavuzluk ve haber alma faaliyetini byk lde
yerine getirmilerdir. Bu ve benzeri olaylar Grc ve Ermeni toplumlarn arasn
amtr. Gney Kafkasyada balayan Rus hkimiyeti sonucu blgede nemli
lde demografik deiiklikler olmutur. Yaanan nfus hareketlilii neticesinde Grcistana 300 bini akn Ermeni g etmitir ve Rusyann etkinliiyle
beraber Ermenilerin de arl artmtr. Rus yaylmaclnn gelecei iin
nemli bir ara olarak deerlendirilmi Ermeni nfusu, dier blge halklarndan
farkl muameleye tabi tutulmutur ve himaye edilmilerdir.
Grcistandaki feodal yapdan kapitalist yapya geilmesi de ticareti daha
iyi bilen Ermenilerin arln arttran bir sebep olmutur. Kafkas halklarnn
milliyetilik ile tanmalar da blgede Ermeni arln arttrmtr. Osmanl,
Rusya ve randa dank halde yaayan Ermenilerin ounluu oluturduklar
bir vatanlar yoktu. Bu, Ermeniler tarafndan byk bir eksiklik olarak alglanm ve Byk Ermenistan hayalinin domasna sebep olmutur.
Grcistan topraklarnn bir ksm Byk Ermenistan projesinin iinde
yer almaktayd. Ermeni milliyetiliiyle zdelemi olan Ermeni Devrimci
Federasyonu (Tanaksutyun) 1890 ylnda Tifliste kurulmutur. Gnmzde
gl lobilere sahip olan Ermeniler bu iin temelini ok nceden atmlardr.
Rusyada eitim alm ve Bat siyasi dncesiyle de tanm Pirveli Dasi=lk
Kuak ve sonraki kuaklar, Grc Aydnlar, lkede Rus ve Ermeni arl
karsnda mcadeleler vermilerdir. SSCB sonrasnda bamsz olana kadar
Grcistan ile Ermenistan ilikileri bu erevede gelimitir.

122

STANBUL TCARET ODASI

Bamszlk sonrasnda Ermenistann iki komu lkesi; Trkiye ve Azerbaycan ile ilikilerinde tarihten gelen dmanlklar vardr. Genilemeci politika
izleyen Ermenistann, Trkiye ile hala zlemeyen Szde Ermeni Soykrm
sorunu vardr. Azerbaycan ile de asrlk problemi olan ve sonuca varlamayan
Karaba sorunu bulunmaktadr. Bu sebeple de Trkiye ve Azerbaycan ile ulam
yollar kapaldr. Gney komusu ran da Ermenistann d dnya ile balant
salamasnda yeterli olmamaktadr. Btn bu nedenler blgede skp kalan
Ermenistan, Grcistana baml klmaktadr.
Ermenistann, gerek deniz ulam iin, gerek kara yolu ulam iin
Grcistan vazgeilmez bir lkedir. D ticaretinin %80ini Grcistan zerinden
gerekletiren Ermenistan, stratejik partneri Rusya ile balantsn da Grcistan
zerinden salamaktadr. Ermenistann Rusya ile kara balants olmadndan,
Azerbaycan topraklarn da kullanamadndan, tek seenek olduu gibi daha
da elverili olan Grcistan yolunu kullanmak zorundadr.
Gney Kafkasya blgesinde iki ibirlii grubu bulunmaktadr. Bunlardan
ilki, blgede ulam konusunda stratejik konuma sahip olan Grcistan ve
zengin enerji kaynaklarna sahip Azerbaycann, Trkiye ve Bat ile, dieri ise
Ermenistann Rusya ile olan ibirliidir.
Trkiyenin Grcistan ve Azerbaycan ile yakndan ilgilenmesi Rusyay
rahatsz etmektedir ve Ermenistan kullanarak bu ilikileri zedelemeye uramaktadr. Rusya, Gney Kafkasya blgesi zerindeki nfuzunu salamak
iin Ermenistan kartn iyi oynamaktadr, nk Ermenistann Trkiye ve
Azerbaycan ile ilikileri iyi deildir. Grcistan ve Azerbaycan ise, Rusyay
bamszlklarna ynelik tehdit olarak alglamakta olup Trkiye ve genelde Bat
zelde ABD ile btnleerek, bu tehdidi dengelemek istemektedirler.
SSCBnin dalmasyla bamszln elde eden Grcistan, tarihteki
tecrbelerinden dolay bamszln kaybetme korkusunu yaamaktadr. Bu
korkuyu izale ederek, bamsz, demokratik ynetim sistemine gemek iin
Grcistan ve Azerbaycan, Trkiye ve Bat ile yaknlamay tercih ederken,

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

123

Ermenistan bamszl nemli bir mesele olarak grmemi ve Rusyann


yannda kalmay tercih etmitir. Rusya resmen bu lkelerin bamszln ve
toprak btnln tanm olsa da, BDT araclyla tekrar bu topraklar nfuz
altna almaya ynelmitir.
Ermenilerin Byk Ermenistan hayali, Rusyann emellerine uygun
dmektedir ve Gney Kafkasyada Ermenistann etnik atmalarn desteklemektedir. Azerbaycandan, bu lkenin bir paras olan Karaba koparan
Ermenistan, Grcistanda Ermenilerin youn olarak yaadklar Cavaheti
blgesinde sorunlar karmakla beraber, Abhazyada yaayan Ermeniler de
Abhazya Sava srasnda Abhazlar desteklemi ve buradaki Grc nfusunun
srlmesinde nemli rol oynamtr.
Perestroyka srecinin balamasyla beraber Ermenistan basnnda, Atalarnn Byk Ermenistan projesi erevesinde Ermenistana katmay dndkleri: Karaba, Nahivan ve Cavaheti ne pahasna olursa olsun Ermenistana
katlmaldr eklinde propaganda yaplmaktayd.
Karabada savan balamas belki de Cavaheti blgesinde olas atmay engellemi oldu. Cavaheti blgesinin %60ndan fazlasn oluturan
Ermenilerin baz noktalarda oranlar %90lara kadar kmaktadr. Grcistann
bamszlyla beraber ba gsteren sorunlar gnmze kadar devam edegelmitir. Cavaheti sorununun znde, blgede youn olarak yaamakta olan
Ermenilerin bamszlk talepleri yatmakla birlikte, Rus Askeri slerinin kapatlmas, Ahska Trklerinin geri dn sreci, oklu boru hatlar ve Kafkasya
ulam koridorunun gzergh gibi farkl meseleler de sorunun grnmeyen
ksmlarn oluturmaktadr.
Cavaheti blgesindeki etnik sorunlarnn arkasnda phesiz Ermenistan ve
Rusya ortakl vardr. Cavahetinin merkezi Ahlkelek ehrinde bulunan Rus
Askeri ssnn boaltlmasna blgede yaayan Ermeniler deiik bahaneleri
ileri srerek kar kmlardr. Ermeniler, bu ssn kendilerine Grcistana
kar bir gvence olduunu, ayrca Ermeni nfusunun byk bir ksmnn ya

124

STANBUL TCARET ODASI

ste alarak, ya da bu ste grev yapan Rus askerlerine bir eyler satarak
geimlerini saladn iddia etmilerdir.
Grcistan ile Rusya arasnda yaplan anlamaya gre, tamamen kapatlacak
olan Ahlkelek ssnn boaltlmaya balanmas blge Ermenilerinin byk
tepkisi ile karlamtr. Ermeniler gsteriler dzenleyerek kar km ve sten
alnan malzeme ykl aralarn nnde barikat kurarak blgeden ayrlmasn
engellemilerdir. Bu konuda Grc yetkililerin sert aklamalar olmutur. Bu
sten tahliye edilen tehizatn bir ksmnn Ermenistanda bulunan Gmr Rus
Askeri ssne tanmas Azerbaycan tedirgin etmitir.
Ermenistan, Cavaheti blgesindeki atmalar desteklemekle beraber fazla
ileri gidilmesini istememektedir. Azerbaycan ve Trkiye ile ciddi sorunlar olan
Ermenistan iin, Grcistan hayati nem arzeden bir lkedir. Stratejik partneri
Rusya ile ilikilerini ve d ticaretinin %80ini Grcistan zerinden salayan
Ermenistan, Grcistan ile ilikilerinin gerilmesi durumunda, Cavahetide yeni
bir kazanmdan ok, kendisini zarar greceini ve Karabadaki kazanmlarn
da kaybedebilecei endiesini tamaktadr. Grcistan da Cavaheti blgesindeki
sorunlarn zmne ynelik sert admlar atmaktan ekinmektedir. Cavahetinin
mevcut durumundan memnun olmayan Grcistan, sorunun zmne ynelik
sert admlar atmas halinde, bu blgede de atmalar kabileceinden endielenmektedir. Abhazya ve Gney Osetya sorununa bir yenisinin eklenmesi,
Grcistan kmaza sokacaktr. Grcistan, bir tarafta Trkiye, Azerbaycan,
Ukrayna, Bat Devletleri ve dier tarafta Rusya, Ermenistan ve dierleri olmak
zere iki partner devletler grubu arasnda denge kurarak d politikasn yrtmeye almaktadr.
Rusya ve Ermenistan, Kafkasya blgesinde gerekleen nemli projelerden
dlandklarn dnyorlar. Rusya ve Ermenistan, BTC, BTE ve Kars-TiflisBak demiryolu gibi stratejik ve ekonomik deerleri yksek olan projelerin
dnda kalmlardr. Kafkasya ve Orta Asya lkeleri zerindeki etkinliini
devam ettirip, bu corafyadaki zengin enerji kaynaklarn kontrol etmek isteyen
Rusya, BTC ve BTE gibi projelere kar karak, Bak-Novorosisk gzerghn
alternatif olarak sunmutur.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

125

Ancak, Batnn Rusya ve ran d bir gzergh (BTC ve BTE) tercih


etmesi nedeniyle; Rusya emeline ulamak iin, etnik atmalarla Grcistan ve
Azerbaycann gvenliini sarsmak istemi ve bu konuda Ermenistan bir ara
olarak kullanmtr. Azerbaycan ile Karaba sorunu nedeniyle, bu lkenin enerji
kaynaklar ve zenginliklerinden istifade etmesi mmkn olmayan Ermenistan
ise, Dou-Bat Ulam Koridoru yerine, kendi topraklarndan geebilecek
Kuzey-Gney Ulam Koridorunu ileri srmtr.
Kuzey-Gney projesine gre, Trkistan-ran-Ermenistan-Grcistan
zerinden geerek, Grcistan limanlarndan Avrupaya ulam salanacak.
Grcistanda i bar salanmas durumunda, Abhazya ve Gney Osetya
yollarndan Rusyaya da ulam sz konusu olacak idi. Bu konuda ABDnin
destekledii ve ABnin yrtt Dou-Bat Ulam Koridoru tercih edilmitir.
Kafkasya ulam koridorunda Grcistan her iki alternatifte (Kuzey-Gney ve
Dou-Bat) de vazgeilmez jeopolitik konuma sahip bir lkedir.
Grcistan ile Ermenistan ilikilerinde sorun oluturan bir dier mesele de
Kltrel Soykrm ddialardr. Ortodoks Hristiyan Grcler ve Gregoryan
Kilisesine bal Ermeniler arasnda Grcistandaki kiliselerin bir ksmnn hangi
mezhebin olduu konusunda anlamazlklar yaanmtr.
SSCB dneminde kullanlmayan kiliseler Grcistan ynetimi tarafndan
onarlarak halkn hizmetine sunulmutur. Bu duruma hem Grcistanda yaayan
Ermeniler, hem Ermenistan Ermenileri tepki vermilerdir. Ermenilerin iddialarna gre; Grcistan 45 Ermeni, 6 Katolik ve 5 Rus Kilisesini Grcletirmi
ve bununla Kltrel Soykrm yapmtr. Bu iddialara da Grc aydnlar tepki
gstermilerdir.
Ermenistanda yaplan yaynlarda, Grcistan topraklarnda 65 rayonunun
(ile, kasaba) 40na dalm 650 Ermeni Kilisesi bulunmaktadr. Grc
aydnlar bu iddialarn geersiz olduunu ileri srmekle beraber, bu iddialarn
gelecekteki politik talepler iin ortaya atlm olabileceinden endie duymaktadrlar.

126

STANBUL TCARET ODASI

Grcistann Ermenistan iin vazgeilmez lke olmas, iki lke arasnda


zaman zaman gerginlikler yaansa da ilikilerinin normal dzeyde devam etmesini salamaktadr. Saakavilinin ynetime gelmesi ile beraber dier blge
lkeleri ile ilikilerinde olduu gibi Grcistan ile Ermenistan ilikilerinde de
hareketlilik yaanmtr. ki lke Bakanlar karlkl ziyaretlerde bulunarak lke
dzeyinde ve blge dzeyinde ibirliinin gelitirilmesi zerinde durmulardr.

4.2.5. ran
Souk Sava sonras oluan yenidnya dzeninde kimilerine gre;
SSCBnin yklnn, dnyay tek kutuplu hale getirdii belirtilmekte; bunun
yannda baz uzman ve devlet adamlarnca, dnya tek deil ok kutuplu olma
zelliini korumakta ve bu kutuplama kapsamnda, ABDnin yan sra kutuplar arasna SSCB sonras Rusyay, ini ve Avrupay da eklemek gerektii
savunulmaktadr. Kimileri ise zellikle Orta Asyadaki nfuzlarn dikkate
alarak ran ve Trkiyeyi de hesaba katmak gerektiini belirterek bu lkelerin
blgedeki etkinliklerinin altn izmektedirler.
rann blgedeki d politikasnn ana temalarn; bir yandan dini yaplar
slami motifler tayan devletlere slam Devrimi dinamiklerini ihra etmek;
dier yandan kendi karlarn, ABDnin blgedeki karlarn korumak iin
izledii politikayla dengede tutmak maksadyla, blgedeki dier devletlerle
ortak ilikiler ierisinde bulunmak oluturmutur. Elbette buradaki asl dnce
ABDnin blgedeki varlna engel olmaktr. Rusya, in, Kazakistan, Krgzistan, Tacikistan ve zbekistann ye olduu anghay birlii rgtne
gzlemci sfatyla katlarak, ABDnin Orta Asyadaki varln sona erdirmek
isteyen bir rgtlenme ierisinde blgedeki varln hissettirmektedir. Ayn
zamanda, ABDnin rana kar izledii menfi politikalara kar her zamanki
meydan okuyan tavrn muhafaza etmekte olduunu kantlamak isteyen bir tavr
sergilemektedir.
Sovyetler Birliinin dalmasyla Kafkasya ve Orta Asya blgelerinde
Rusya dnda, bei Trk kkenli olmak zere sekiz yeni bamsz devlet ortaya

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

127

kmtr. evresindeki bu deiim, rann d politikasnda revizyona neden


olmutur. ran yeni bamsz cumhuriyetlerle ibirliini gelitirmeyi, ncelikli
hedefleri arasna koymutur.
slam devriminden nce ABDnin mttefiki olan ve Moskovadan uzak
duran, devrimden sonra da ABDyi byk eytan olarak nitelendiren ran,
Sovyetler Birliinin dalmas sonras oluan yeni uluslararas ortamda Rusya
ile ilikilerini gnden gne gelitirmitir. 1990l yllarn ikinci yarsndan
itibaren daha ok nkleer enerji konusunda Rusyann rana destek vermesi ve
rann da Rusyann eski Sovyet corafyasndaki stnln kabullenmesi
eklinde ortaya kan Rusya-ran ittifak, ABD bata olmak zere birok lkeyi
tedirgin etmitir.
Orta Asya ve Kafkasyaya corafi olarak Trkiyeden daha yakn olan
rann bu lkelerdeki slami hareketlere destek vererek kendine yakn rejimler
kurma ynnde alaca bekleniyordu. Hatta bu ihtimal, ABD ve batl lkeleri
rann blgedeki etkinliini snrlandrma dorultusunda Trk Modelini
ortaya atp, Trkiye ve Rusya ncelikli politika izlemelerindeki temel etkenlerin
banda gelmiti. Fakat rann blgeye girii daha pragmatik bir yaklamla
olmutur. Blgede ekonomik ibirliine nem veren rann; 1997 ylnda
kendi firmalarnca ina edilen ve faaliyete geen 200 km. uzunluundaki
Krpece-Kurt-Kui doal gaz boru hatt Grcistana kadar gtrldnde,
oradan Karadeniz zerinden Ukraynaya ve Dou Avrupaya ulatrlabilecek
niteliktedir. ran; bu hat zerinden, Trkmenistandan satn ald milyonlarca
metrekp doalgaz tama ve bu hatt Erivana kadar uzatma dncesindedir.
28 Ocak 2007de Rusya Milli Gvenlik Konseyi Bakan gor vanovun
ran ziyareti srasnda ran lideri Ayetullah Hamaneyin Rusyaya doalgaz ihracats lkeler organizasyonu (ONEC) kurmay teklif etmesi; 1990l yllardan
bu yana Orta Asya ve Hazar evresi enerji kaynaklarn kontrol etme abalarnn,
bir mcadeleye dnerek srmesinin bir neticesi olarak deerlendirilmelidir.
Ayn ekilde ran Cumhurbakannn; Blgesel gvenlik ve istikrarn gelimesinde Rusya ve rann roln engellemek isteyen gler var. Bu nedenle Rusya

128

STANBUL TCARET ODASI

ve rann daha fazla ibirlii yapmas gerekmektedir demesi aslnda, Rusya


ve ran ortaklnn bir tepkisel ibirliinin sonucunda gelitiinin gstergesi
saylabilir. Bu kapsamda blgede ABDye kar oluturulan rgtlenmeler;
ayn zamanda, Grcistan gibi ABD yanls ve destekli politika izleyen blge
lkelerini de hasm olarak kabul etmekte ve eitli bask yntemleriyle bu
lkeleri ksmen de olsa kontrol altnda tutma amacn tamaktadr.
Hazar petrollerinin Batnn varlkl pazarlarna ulatrlmas iin blgede
ABD tarafndan yaplan deerlendirmeler neticesinde; tasarlanan projelere
ait en uygun grlen boru hattnn, ekonomik olan ran-Ermenistan gzergh
yerine; ABDnin siyasi ve ekonomik karlarnn bir bilekesi olarak Grcistan
gzerghnn seilmesi, gelimelerin bir tesadf eseri olmadnn nemli bir
kantdr. ran buradaki siyasi ve ekonomik varln kantlamak ve devam ettirmek maksadyla; ABDnin karlar ile uyumlu bir politika izleyen Grcistann
kontrol altnda bulundurulmas iin Rusyann izledii politikalarn paralelinde
bir politika izlemektedir. Bunu yaparken srekli aktif bir grnt sergilemekten
ziyade ikili grmeler neticesinde kurulan ibirlii formln kullanmay
tercih etmektedir.

4.2.6. Trkiye
Trkiye; genel olarak, Gney Kafkasya lkeleriyle ilikilerinde blgesel
bara ve istikrara byk nem vermitir. Bu dorultuda, en bandan itibaren her aamada gerek blgesel sorunlarda, gerekse ikili ilikilerde bara
katkda bulunmaya almtr. Trkiye; Kafkasyann istikrarn olumsuz
ynde etkileyen Grcistann Abhazya problemi ile Acara ve Gney Osetya
problemleri karsnda, Grcistann toprak btnln destekler bir tavr
ierisinde olmu; taraflar arasnda arabuluculuk ve iyi niyet giriimlerine
nem vermitir.
Trkiyenin Kafkasya lkesiyle bir araya geldii en nemli platformlardan biri KEdir. Trkiyenin fikir babas olduu ve gereklemesi iin aba
harcad rgt, Trkiyenin Gney Kafkasya lkeleriyle ilikileri asndan

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

129

bata Ermenistan olmak zere kayda deer bir yer tutmaktadr. Bu rgt erevesinde ilikiler gittike etkinleerek gelimektedir.
Trkiyenin Kafkasya ile ilikilerinde en nemli unsurlarndan birisi olan
petrol, doalgaz ve boru hatt projeleri kapsamndaki BTC boru hatt; Azeri petroln, Grcistan zerinden Ceyhana getirecektir. Rusyann blgede izledii
enerji politikasndaki tekel olma hedefine engel oluturan bu gelime, Rusyann
blgedeki karlarn korumak maksadyla Grcistan zerinde oynamak zere
elinde tuttuu politik-etnik kartlarn tek tek masaya yeniden amasna sebep
olmaktadr.
Grcistann d ticaretinde Trkiye ilk sralarda yer almaktadr. Rusya ile
birlikte Grcistann d ticaretinin nemli bir ksmn karlayan Trkiyenin
lkedeki yatrmlar, Grcistann ekonomik ve politik istikrarszlklar nedeniyle snrl bir dzeyde kalmaktadr.
SSCBnin kyle birlikte Trk D Politikasnn nemli almlarndan
biri haline gelen Kafkasya ve Orta Asyann gvenlii ve Trkiyenin blgeye
ulam iin Grcistan ksa srede en nemli lke ve stratejik kprba haline
gelmitir. stelik Hazar Havzas doal kaynaklarnn uluslararas pazarlara
tanmas konusunda da Grcistan Trkiyenin tercih ettii gzergh olmutur.
Bu nedenle; Trkiye, Grcistan da yaanan deiimler ve i gerginliklerde bu
durumu dikkate alan bir politika izlemitir.

4.3. Grcistann Blgesel ve Uluslararas Sorunlar


4.3.1. Abhazya
Abhazya, 8600 km2lik yzlm ile Grcistann kuzeybatsnda yer
almaktadr. Bakenti Karadeniz kysnda bir liman ehri olan Sohumdur.
Abhazlar, kkl devlet geleneine sahip, Kafkasyann en eski yerli
halklarndan biridir. Hristiyan ve Snni Mslman olan Abhazlar, Abhazca
konumaktadrlar.
Osmanl mparatorluunun blgedeki genileme dneminde nemli bir

130

STANBUL TCARET ODASI

ksm Mslman olmutur. Abhazya, 16. yzylda Osmanl etkisine girmitir. arlk Rusyasnn Kafkaslarda ilerlemesi ile birlikte de 1810dan sonra
Rusyann nfuzuna girmitir.
1877-1878 Osmanl-Rus Savandan sonra blgenin nfus yaps deimeye balamtr. Bu sava ncesinde ve sonrasnda Abhazlarn byk bir
blm Osmanl mparatorluuna g etmi ve bunlarn topraklarna Bat
Grcistandan gelen ok sayda Grc yerlemitir. Trkiyede genel olarak,
Kuzay Kafkasya halklarna, erkesler denildii halde Abhaz-Adige halklar
da denilmektedir.
Abhazya, 1922 ylnda Birlik Cumhuriyeti olmu, daha sonra Grc asll
Stalin tarafndan 1931 ylnda Grcistana bal zerk bir cumhuriyet haline
getirilmitir. SSCBnin 1936 Anayasasndaki 25. maddesine gre Abhazya
zerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti, Grcistan SSCBne balanmtr.
Abhazlarn, Abhazyann ynetiminde yer almamalar ve Grcistan tarafndan
otoritenin salanmas iin karlan yeni yasa ve uygulamalar, zaman iinde
Abhazyada huzursuzluk ve tepkilerin artmasna neden olmutur.
1978 ylnda Abhazyann, Grcistandan ayrlarak daha nce olduu gibi
SSCBye bal bir cumhuriyet olma isteiyle balayan Abhaz-Grc gerilimi,
Moskovann uygulad politikalar sonucunda etnik atma ve savaa dnmtr.
Abhazlar, 1990da daha SSCB dalmadan Grcistandan ayrldklarn
ilan etmilerdir. 14.08.1992de de Grcistann Abhazyay igali ile iki lke
arasnda resmen sava balam ve Rusya, Abhazyay desteklemitir. Daha
sonra, Rusyann arabuluculuu ile 27 Temmuz 1993 tarihinde Soide atekes
antlamas imzalanm, ancak Grc kuvvetlerin ekilme konusunda sreci
yavalatmas, atmalarn yeniden balamasna neden olmutur.
Abhazya 23.08.1992de bamszln ilan etmi, Eyll 1993te bakent
Sohum, daha sonra Oamira, Grc igalinden kurtulmutur. atmalar
sonucunda Abhazlar, Sohumu ele geirmi ve Grcistan-Abhazya snr nguri

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

131

Nehri olmutur.
14 Mays 1994te imzalanan antlama ile Grcistan-Abhazya snrna,
nguri Nehrinin iki yann kapsayacak ekilde BDT bar glerinin yerletirilmesi konusunda antlamaya varlmtr. evardnadzenin BDTdeki
temaslar sonucu, Rusya, Eyll 1994te Abhazya snrn kapatmtr. 1994
ylnda Abhazya Meclisi kabul ettii yeni anayasa ile Abhazya Cumhuriyetinin
kurulduunu ilan etmitir. Grcistan ve Rusya Federasyonu bu karar tanmadklarn belirtmilerdir.
Abhazya Cumhuriyeti, SSCBnin dalmasndan beri fiilen bamsz bir
lkedir.
Abhazya lideri Vladislav Ardzinba, AGT Heyetinin Abhazya ziyareti
nedeniyle yapt aklamada; Abhaz-Grc anlamazlna AGT veya baka
bir tekilatn mdahil olmas iin bir sebep bulunmadn, konunun BM sorumluluu altnda olduunu, anlamazln nlenmesinde Moskovann rolne zel
bir nem verdiklerini ve ABDnin Kafkasya problemlerine karmasna scak
bakmadklarn aklamtr.
14 Austos 1997de, Grcistan Devlet Bakan evardnadze ile Abhaz
Lider Vladislav Ardzinba arasnda yaynlanan Tiflis Deklerasyonu ile her iki
taraf da sorunun zm ile ilgili olarak silaha bavurmayacaklarn ve bar
yollardan sorunun zm iin aba sarf edeceklerini beyan etmilerdir.
ABDnin destei ile 2003 yl sonunda, Saakavilinin iktidar ele geirmesi
ile, Rusyann SSCB dneminden miras kalan Grcistan kontrol mekanizmalar olan zerk cumhuriyetler konusunda Saakavili ynetimi yeni admlar
atmtr. Greve gelir gelmez nce Rusya ile snr olmayan Acarada Moskova
yanls ynetime son veren Saakavili yapt aklamalarda Abhazyay geri
almak iin bugn hazr deiliz, ancak 2-3 yl iinde buna hazr oluruz diyerek
bu konuda askeri hazrlklar yapldna deinmitir.
3 Ekim 2004 tarihinde yaplan Abhazya Devlet Bakanl seimleri,

132

STANBUL TCARET ODASI

beklenmedik bir ekilde sonulanm, Abhazyann bana Rusyann alenen


destekledii Rauf Hacimba deil de, Sergey Bagap gelmitir. Bu seimlerle
balayan dneme bir isim koymak gerekirse, Abhazyada Sessiz Devrim
gereklemitir.
Trkiyenin Abhazya Sorunu Karsndaki D Politikas
Trkiye, Abhazya uyumazlnn bandan itibaren Grcistann toprak
btnlnn korunmas ve snrlarn deimezlii ilkelerinin nemini
belirtmi, uyumazln insan haklarna sayg temelinde diyalogla zm
ynnde gr aklamtr. Trkiyede nemli sayda Abhaz ve Grc kkenli
vatandan bulunmas Abhazya sorununda dikkate alnmas gereken bir unsur
oluturmaktadr.
Trkiye, Grcistann ok hassas olduu Abhazya konusu ile yakndan
ilgilenmitir. Abhazya Bakan Vladislav Ardzinba, Temmuz 1992de bir vakfn
daveti zerine Trkiyeye gelmi ve bamszlklarn Trkiyede ilan etmek
istemi, ancak bu tutum Trkiye tarafndan uygun grlmemitir.
Trkiyenin arabuluculuk giriimleri sayesinde, Haziran 1999da, Abhazya
ile Grcistan arasnda kalc bar umudu belirmi ve stanbuldaki grmelerin
ardndan taraflar 8-9 Haziran 1999da ekonomik ve hukuk ibirlii konularnda
hazrlanan protokolleri imzalamlardr. Bunlar arka arkaya yle sralayabiliriz:
- 17-19 Kasm 1997 Cenevre grmeleri
- 16-18 Ekim 1998 Atina grmeleri
- 7-9 Haziran 1999 stanbul grmeleri
- 15-16 Mart 2001 Yalta grmeleri
Bu grmelerde, saldrmazlk anlamalar yenilendi ve iki taraf arasnda
ekonomik ilikilerin gelitirilmesi, mltecilerin dn, snr gvenliinin
artrlmas gibi konular ele alnmtr.
7-9 Haziran 1999 tarihleri arasnda; BM Genel Sekreteri Kofi Annann

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

133

zel Temsilcisi Liviu Bota, AGT Temsilcisi, ngiltere, Fransa, Almanya,


Rusya ve ABDnin bulunduu, Birlemi Milletler Genel Sekreterinin Dostlar
Grubu, Grcistan ve Abhazya yetkililerinin katlmyla stanbulda bir toplant
dzenlenmitir. Trkiye, konuya olan ilgisini ve taraflarn Trkiyeye kar
gsterdikleri olumlu baklarn dnya kamuoyuna yanstmak istemitir. Bu
arya gerek Grc, gerekse Abhaz tarafnn olumlu yant vermesi bunun en
gzel gstergesidir. Trkiye konuya iki adan yaklamaktadr. lki, Grcistan
iindeki bu sorun, iki tarafn da kabul edebilecei ekilde, diyalog mekanizmas
srdrlerek bar bir zme ulalmal ve bylece komu bir lkedeki
nemli bir ihtilaf ortadan kaldrlmaldr. kincisi, Kafkasya gibi bamszlk
srecinde ok sayda etnik veya baka nedenlerle savalar yaayan bir blgenin,
bara kavumas iin her sorunun zlmesinin, dierleri iin de bir rnek tekil
edebilecei gereidir.
3 Ekim 2004teki Abhazya bakanlk seimlerini Rusya Federasyonunun
arzu etmedii bir isim olan Sergey Bagap kazanm, Mart 2007de iki turda
yaplan seimler sonucunda da Devlet Bakanl grevini devam ettirmeyi
baarmtr. Sergey Bagap, Abhazyann yeni dnemini ve geleceini grmek, siyasi, sosyal ve ekonomik konularda ibirliini gelitirmek amacyla,
21-25 Nisan 2007 tarihleri arasnda planlad Trkiye ziyaretini salk sorunlar
nedeniyle 2007 sonbaharna ertelemitir.
Sz konusu Trkiye gezisinin ana amacnn Bagap ile Saakavili arasnda
Ankarada kapal bir grme yapmak olduu ve bu nedenle byk nem
tad iddialar ortaya atlmtr. Bagapn 17-24 Ekim 2007 tarihleri arasnda
Trkiyeye gayr resmi ziyareti de Grcistanda i kargaalklarn artmas ve
lkenin devlet bakanl seimine doru gitmesi zerine dnemin Grcistan
Babakan Zurab Nogaidelinin Ankaradan talebiyle ikinci defa ertelenmi,
bylelikle bu ziyaret bir trl gerekleememitir.
Trkiyede genel olarak ele alndnda, daha ok stanbul, Adapazar,
Dzce, Samsun, Eskiehir gibi yrelerde yaayan 600.000-700.000 arasnda
Abhaz kkenli Trk vatandann olduu tahmin edilmektedir. Trkiyedeki

134

STANBUL TCARET ODASI

Abhazlar, tek bir politik gre sahip olmayp, ok farkl siyasi partilerde yer
almaktadrlar.
Sorunun ilk k noktasnda Trkiye, beklenen ve kendisinin de arzulad
aktif d politikay uygulayamam olabilir, ancak bunda, Trkiyenin dikkatli ve
ihtiyatl politikasnn yannda, Grcistan ierisindeki belirsizliklerle blgedeki
dier gelimelerin de rol olmutur. Aslnda, Abhazya sorununun Trkiyeyi
ilgilendiren en temel boyutu, sadece yakn corafyasndaki bir konu olmamas
ayn zamanda Trklerin bu halkla tarihi ve yakn bir ba bulunmas ve dier
Kafkas halklar gibi birok Abhaz kkenlinin Trkiyede yaamasdr.

4.3.2. Gney Osetya


Kafkas Dalarnn kuzey ve gney yamacnda yaayan Osetlerin, HintAvrupa rkna mensup ran kkenli bir Kafkas halk olduu sylenir. Grc
dilinde Samhret Oseti diye bilinen blge, Byk Kafkas Dalarnn gney
eteklerinde 3.900 km2lik bir alan kaplamaktadr ve bakenti invalidir. dari
birime adn veren ve nfusun yarsndan ounu oluturan Osetlerin (Asetinler
de denir), byk ksm Rusya Federasyonuna bal zerk cumhuriyet olan
Kuzey Osetyada yaamaktadr. 350.000i kuzeyde, 150.000i gneyde yaayan
Osetlerin %60 Ortodoks Hristiyan, kalan Mslmandr. Mslman Osetlerin
daha ok gneyde yaad ve tm Dnyadaki nfuslarnn yaklak 1.000.000
olduu sylenebilir.
Sovyet iktidar, Osetyay ikiye ayrarak, bir blmn Gney Osetya
zerk Blgesi adyla 20 Nisan 1922de Grcistana, dier blmn Kuzey
Osetya Blgesi adyla 7 Temmuz 1925te Rusya Federasyonuna balamtr.
Gney Osetya Grcistana bal zerk bir blge iken, 2008 Gney Osetya Sava
sonucu de facto bamszln ilan etmitir.
1988de Gney Osetya, Tiflisten statsnn, zerk blgeden zerk
cumhuriyete ykseltilmesini talep etmitir. Bir yl sonra ise, Gney Osetya,
Moskovaya, Kuzey Osetya ile birlemek istediini ileterek, Kasm 1990da
bamszln ilan etmitir. Bunun zerine 1991 yl banda Grcistan, askeri

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

135

mdahalede bulunarak, Haziran 1992de Rusya Devlet Bakan Yeltsin ve


Grcistanda iktidara gelen evardnadze grmesi sonucu Grc-Oset atmasnn durdurulmas iin Dagomis Antlamas imzalanmtr.
Ekim 1992de Rusya, Gney Osetya ve Grcistan kuvvetlerinden oluan
bar gc blgeye gelmi ve snrda gvenlii salamtr. 1995 ylnda
deitirilen Grcistan anayasas ile Gney Osetyann zerk blge stats
kaldrlm ve blge Tshinvali (invali) adyla dorudan Tiflise balanmtr.
Gney Osetyaya bu anayasada, sadece kltrel zerklik tannmtr.
Gney Osetya, 1993 ve 2001 yllarnda yaplan iki ayr halk oylamas
sonucunda Grcistandan bamszl ilan etmitir. 12 Kasm 2006 tarihinde
Gney Osetyada devlet bakanl seimleri ve bamszlk referandumu
dzenlenmi, Eduard Kokoiti oylarn %98,1ini alarak yeniden Gney Osetya
Devlet Bakan seilmitir. Bamszlk referandumunda ise %99,88 orannda
evet oyu kullanlmtr.
Grcistan Devlet Bakan Mihail Saakavili, Haziran 2004te Osetya ile
Yeniden Uzlama Plann aklam ve blgeye ynelik ekonomik projelere
arlk verilmesi yolunda bir karar almtr.
Daha sonra Sanakoev, Gney Osetya Devlet Bakan seilmitir. Saakavili,
19 Mart 2007 tarihinde blgeye giderek Sanakoev ile grm ve ardndan
Gney Osetyada bir idari birim kurulmas ynnde talimat vermitir.
17 ubat 2008 tarihinde Kosovann bamszln ilan etmesini takiben,
Gney Osetya Parlamentosu, bamszlnn tannmas iin 3 Mart 2008 tarihinde Rusya Federasyonu, Bamsz Devletler Topluluu, BM ve ABye arda
bulunarak, Gney Osetya Parlamentosunun kabul ettii kararda, Kosovann
ikna edici bir rnek olduunu belirtip, Kosova rnei ile egemen devletlerin
toprak btnl argmannn nceliini yitirdiini savunmutur.
Grcistan Devlet Bakan Saakavilinin de ypranan iktidarn bir sava
baars ile glendirmek ve Abhazya ile Gney Osetyay yeniden Grcistann
bir paras haline getirerek, Grcistana NATO ile AB kaplarn aabilmek iin

136

STANBUL TCARET ODASI

bu iki blgeye kar g kullanmas bekleniyordu. Bu beklentilerin doru olduu


8 Austos 2008 sabah Grcistan silahl kuvvetlerinin Gney Osetyaya kar
dzenledii harekt ile ortaya kmtr.
Daha nce de Saakavilinin, Osetyaya arka kan Moskovay uyararak,
kacak sava Osetler ve Grcler arasnda deil, Rusya ve Grcistan arasnda
olur sz vuku bulmu, Grcistan, 2008 Rus saldrsyla ar kayplar vermitir.
Atekes sonras, Abhazya ve Gney Osetya yeniden bamszlklarn ilan
etmilerdir. Rusya, her ikisinin de bamszln tanmtr. Ardndan, Rusya
ile Souk Sava dneminde yakn ilikileri bulunan Nikaragua Devlet Bakan
Daniel Ortega, Grcistann, Gney Osetyann kontroln yeniden ele geirme
abalarn eletirek, Nikaragua Hkmetinin, Gney Osetya ve Abhazyann
bamszln tandn aklamtr. Bylelikle, Nikaragua, Rusyann dnda
kimsenin tanmad Gney Osetya ve Abhazyay tanyan ikinci lke olmutur.
Bat, Saakavilinin Kadife Devrimini ve Acara zerinde kontrol kurmasn
scak karlamt. Fakat Ruslara gre, Gney Osetya, farkl bir milliyete sahipti.
Osetler, iyi silahlanm olup, stelik Kuzey Osetyadaki soydalarndan gl
destek almlardr. Gney Osetya ayrlklar bunu yaparken Rusyann kendi
yanlarnda olduu mddete kaybeden taraf olmayacaklarna inanmaktaydlar.
Saakavili ise BM, AB, AGT ve ABD gibi uluslararas nemli aktrleri yannda
bularak sorunun stesinden geleceine inanmakta idi.

4.3.3. Acaristan
Acara zerk Cumhuriyeti, Grcistan Cumhuriyetine bal, Trkiye snrnda, Karadeniz sahilinde yer alan zerk bir cumhuriyettir. Yzlm yaklak
3.000 km2 olup, bakenti Batumdur.
Acara halknn nemli bir ksmn oluturan ve blgeye adn veren Acarlar,
slamiyeti kabul etmitir. nemli bir ksm Trkiyeye g etmitir. Yaklak
400,000 nfuslu Batumda Mslmanlarn saysnn nispeten az olmasna
karlk, ky ve kasabalarda kendilerine Mslman Grc veya Acaral Ms-

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

137

lman olarak tanmlayan ve ounlukla Trke bilen bir nfus bulunmaktadr.


Nfusun %80i Acar, %10u Rus, %5i Ermenilerden olumaktadr ve nfusun
ounluu Mslmandr.
Acaristan, 16. yzylda Osmanl mparatorluunun egemenliine girmi
ve 300 yl sren Osmanl hkimiyeti esnasnda halkn ounluu Mslmanl
(Snni) kabul etmitir. Acaristan, 1877-1878 Osmanl-Rus Sava sonrasnda
toplanan Berlin Konferansyla Grcistana braklmtr.
Acaristann zerkliine ilikin ilk resmi belge, 13 Ekim 1921 tarihli Kars
Antlamasdr. Bu anlamayla Trkiye, Acaristan kltrel ve dinsel haklarnn
salanmas ve blgeye zerklik tannmas koulu ile Grcistana ve dolaysyla
SSCBye brakmtr. Trkiyenin 1921 tarihli Kars Antlamasndan dolay
Acaristan zerinde garantrlk hakk bulunmaktadr.
Bylelikle, Trkiye, Acaristann zerkliinin ve snrlarnn deimezliinin garantr durumundadr. SSCB de, 1937 ylnda Acaristann, Grcistan
Sovyet Sosyalist Cumhuriyetine bal Acaristan Sovyet Sosyalist zerk
Cumhuriyeti olarak hukuk statsn tanmtr. SSCBnin dalnn ardndan Acaristan, Grcistana bal bir zerk cumhuriyet olarak varln devam
ettirmitir.
Grcistann 9 Nisan 1991 tarihinde eski SSCBden bamszln ilan
etmesi ve Zviad Gamsahurdiyann Devlet Bakanlna seilmesini takiben,
Acaristan Ynetimi ile Grcistan Ynetimi arasnda bir yaknlama meydana
gelmitir.
Acarada mutlak lider konumundaki Aslan Abaidze, sahip olduu ekonomik gcn ounu Sarp Snr Kaps ve Batum Liman gelirlerinden salamtr.
Acara-Grcistan ilikilerinin belirsizletii ve hereyin Grcistan Devlet
Bakanl seimlerine bal olduu Aralk 2003 sonunda Abaidze, yle
demitir:
Ben, Abaidze olarak, Grcistan merkezli bir politika izliyorum. Rusya

138

STANBUL TCARET ODASI

ile likilerim ne ise, Trkiyeyle, Ukrayna, Ermenistan ya da Azerbaycanla


da ayndr. Trkiye ile de ok scak ilikilerimiz var. lkemiz ile Trkiyenin
blgedeki ve uluslararas alandaki karlar byk lde rtyor.
evardnadze dneminde uygulanan uzlamac yaklam sayesinde
merkeze verdii rahatszlk olaan seviyede tutulabilmitir. Acaristan lideri
Aslan Abaidze, Grcistanda bamszlk sonras vuku bulan dier etnik ve
ayrlk sorunlardan yararlanarak kendisine tannan zerkliin arttrlmasn
talep etmitir. zellikle de, evardnadzenin iktidardan ayrlmasndan sonra,
Tiflisten tamamyla bamsz hareket etmeye balamtr.
4 Ocak 2004 tarihinde yaplan Devlet Bakanl seimlerinin lkedeki
muhalefetin ve Milli Hareket Birlii Lideri Saakavilinin kazanmas ile
Grcistanda yeni bir sayfa almtr. Saakavilinin, eski dnemin aksine
ak bir ekilde ABD yanls bir politika izledii grlmektedir. Seimden
sonra Acara Bakan Abaidze iin de tehlike anlar almaya balamtr.
Abaidzenin Saakaviliye kar klarna ilaveten, Grcistann Diskoria-2004 Tatbikat esnasnda Batum ile Tiflis balantsn salayan iki adet
karayolu ve bir adet demiryolu kprsnn Abaidzenin talimat ile yklmas
ipleri koparan son hamle olmu ve tm bunlar, Acarann da dier iki zerk
birim gibi Grcistandan kopma yoluna girdiinin iaretleri olarak grlmtr.
Bunun zerine, Saakavili, Abaidzeyi azlettiini aklamtr.
Rusya kart politikalar sebebiyle paralanma tehlikesi ile kar karya
olan Grcistandaki Kadife Devrimden sonra yeni ynetimin Acaray tekrar
lkeye dhil etmesi byk bir moral destei salamtr.
Grcistanda Kadife Devrimle iktidara gelen Saakavili, Acaristan
sorununu ncelikli olarak ele almtr. Grcistan konusunda izledii politika
ile halk desteini kaybeden ve srekli glenen muhalefet karsnda tutunamayan Abaidze, 5 Mays 2004te Acaristan terk ederek, Rusya Federasyonu
Savunma Bakan tarafndan Moskovaya gtrlmtr.
Acara Blgesi, dier zerk birimlerin aksine Sovyetler sonrasnda

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

139

Saakaviliye kadar istikrarl bir yol izlemi, ekonomik bakmdan da Trkiye


ile ilikilerini srekli olarak gelitirme abasnda olmutur.
Acaristan, Trkiyenin Avrasyaya alan kaps olmas sebebiyle, byk
neme sahiptir. 1989 ylnda Acaristana alan Sarp snr kaps, Trkiyeyi
Grcistana, Azerbaycana ve Orta Asyaya balamas nedeniyle, doal olarak
Trkiyenin bu blgeyle tm ekonomik ilikileri de bu snr kapsndan yaplmaktadr. Dier yandan da, burada Rusyann 12. Batum Askeri ss de bulunmakta idi, ancak, Kasm 2007de Rusya Batum ssn tamamen boaltmtr.

4.3.4 Cavaheti (Ahlkelek)


Cavaheti Blgesi, zerk idari bir birim olmad halde, corafi ve demografik zellikleri yznden siyasi neme sahiptir. Grcistann gneybatsnda,
Trkiyenin Ardahan ili ile snr blgesinde yer alan ve Grcistann 12 idari
biriminden birini oluturan Cavahetinin nfusunun %65den fazlasn Ermeniler oluturmakta olup, blge ayn zamanda, Grcistan-Ermenistan snrnda
yer almaktadr. Sovyetler sonras ekonomik sknt ve isizlik problemlerinin
yaand blgede en nemli geim kayna Rus ss olup, ste i bulamayan
Ermeni erkeklerin byk bir ksm mevsimlik ii olarak Rusyada almaktaydlar. Yine de blge halk ekonomik ynden Abhazlardan ve Osetlerden daha
gl durumdadr.
Trkiyenin uzun vadede Azerbaycan ve Orta Asya ile ilikilerinde nemli
yeri olmas mit edilen Trkgz (Posof) snr kaps da bu blgeye almaktadr. Sovyetler Birliinin dalmasndan sonra buradaki Ermeniler zaman zaman
zerklik taleplerinde bulunduklar halde, 2003 ylnda Grcistanda yaanan
siyasi gelimeler zerine bu yndeki isteklerini daha net ve etkili bir ekilde
gndeme tamlardr.
Ermenistann Azerbaycan ile sorunlarn zmesi ve Trkiye ile ilikilerini
normale sokmas halinde Cavaheti konusunda daha ileri taleplerde bulunacana
kesin gzyle baklmaktadr. Burada da en byk zarar Trklerin grmemesi
iin Trkiyenin d politikada daha etkili ve geni hedefli tedbirler alp uygu-

140

STANBUL TCARET ODASI

lamas gerekmektedir.

4.3.5. Ahska Trkleri


482 ylndan kalma bir kaynakta ad Ak-Aska ve Dede Korkut kitabnda
Ak-Ska biiminde sylenen Ahska, ok eski bir Trklk blgesidir. Buras,
Karsn Gle ilesinden doan Kr Irmann solunda ve yukar kesiminde
bulunup, Kars ilinin de kuzeyine der. Gnmzde Ahskallar, kendilerini
Osmanllarn Grcistan fethetmeleri zerine Dou Anadoludan g eden
Trkler, dier adyla, evld- ftihn8 olarak tanmlamaktadrlar.
Ahska, Trkiyenin Grcistan snrna 12-30 km. uzaklkta olup,
Grcistann gneybatsna denk gelen blgenin addr. Blge, ayn zamanda
Mesketya Dalar zerinde bulunduundan Mesket veya Mesketya Trkleri de
denmektedir. Buras ayn zamanda (gnmzde), Ermeni nfusun sakin olduu
Cavaheti (Javaketi) idari biriminin nemli bir blmn oluturmaktadr. Etnik
olarak, Anadolu ve Kafkas Trklerinin paras olup, Ahskallk diye ayr bir
boy veya etnik kken olmayp, sadece corafi ilgiden dolay, bu insanlara Ahskal ad verilmitir. Blgedeki Trk varlnn milattan ncelerine dayand
belirtilmektedir.
Ahska Trklerinin rki ynden Trk olmalarnn dier bir delili de, kullandklar dilin Anadolu Trkesine ok yakn olmas ve kendilerinin deiik bir
boy ad almam olup, dorudan Trkz demelerindendir. Ancak, 1935-1936
yllarnda Ahska Trklerine, Stalinin o dnem politikalarnn bir gerei olarak
Trk deil Azerbaycanl denilmeye ve okullarda da anadili eitimi Azeri az
ile yaplmaya balanmtr.
16 Mart 1921de Moskova Antlamasyla, Batum, Ahska, Ahlkelek,
8

1691 senesinde sultann hatt- hmynu ile yrk Trkleri, Evld- Ftihn ad
altnda ve Rumelinin sa, sol ve orta kolunda olmak zere yeniden yazld ve zamann
ihtiyalarna gre, tekiltn asker ve iktisad bnyesi az ok deitirildi. Kanunnmede;
Yrk taifesi teden beri Devlet-i liyyenin gzde ve cengver, itatli, ferman
dinleyen askerlerinden olup, eski seferlerde kffr ile yaplan harplerde, kendilerinden
iyice yararlk ve yz aklklar grldnden, bu tifeye Evld- Ftihn ad verilmitir
denilmektedir.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

141

Acar blgeleri Rusyaya verilerek, Grcistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyetinin


Tiflis vilayetine balanmtr. 1938 Sovyet anayasasnn kabulnden sonra bu
blgedeki Ahskallar kaytlara Azerbaycan diliyle geirilmi, 1940 ylnda ise
resmi dilleri Grcce olmutur.
Grcistanda ve zel olarak Ahska blgesinde nfus younluu yetersiz
olup, Grcistan Devlet Bakan Saakavili bu nedenle, 2004te gerekleen
Trkiye ziyaretinde Trkiyedeki Grclere ifte vatandalk verilmesi ve
Grcistana ynelik glerinin kolaylatrlmas ynnde talepte bulunmutur.
Ancak, ayn igc ihtiyacn blgenin asl sahipleri olan Ahskallarla karlamay, Grc liderin aklndan bile geirmemesi, Kafkaslardan Basraya antiTrkizm politikasnn ne derece evrensel ve istikrarl bir ekilde uygulandnn
belirgin kantlarndan olduu dnlebilir.
Nisan 1999da Avrupa Konseyine ye olan Grcistann, sz konusu
yelii dolaysyla stlendii sorumluluklardan biri, Ahska Trklerinin anavatanlarna dnlerini salamaktr. Grcistan ynetimi, Ahska Trklerinin
anavatanlarna dnne olanak salayacak yasal erevenin en nemli ayan
oluturan Dn Yasasn9 yrrle koymutur.

5.3.6. Pankisi Vadisi


Pankisi10 Vadisi (Pankisi Deresi, Panksi Gorge), idari bir birim olmayp,
Grcistann kuzeydousunda eenistan snrnda yer alan nemli bir geittir.
9

Grcistann; Sovyetler Birliinin kzl diktatr Stalinin emriyle, bir gecede


yurtlarndan topluca srgn edilen ve o gnden bu yana srgn hayat yaayan Ahska
Trklerinin vatanlarna geri dnmesine imkn tanyan yasasnda ngrlen, 2008 sonu
itibariyle sona eren snrl bir bavuru sresiydi.

10

Pankisi, Grcistann kuzeydousunda yer alan 34 kilometrelik bir vadidir. Grcistann


kamu gc olarak ok fazla uzanamad bu vadide, een ve ngularla akraba olan
Kistler yaamaktadr. Kistlerin yan sra, Grc ve Oset nfusun da yaad Pankisi,
1999da eenistanda savan patlak vermesiyle birlikte een mltecilere ev sahiplii
yapmaya balad. Rusya, bu blgede mltecilerin dnda ok sayda een savann da
barndn iddia ederken, Grcistan blgenin denetimi konusunda bir takm zafiyetleri
olduunu kabul etse de, srarla eenlerin burada silahl bir kampa sahip olmadklarn
vurgulamaktayd. Fehim Tatekin, Byk Frtnann Kk Vadisi: Pankisi, Kafkas
Vakf Raporlar 3, stanbul: Nisan 2002, s. 3-4.

142

STANBUL TCARET ODASI

een direniilerin d dnya ile temasn saladklar belli bal yollardan


bir tanesidir. Bu vadi, Gney Osetyann dousunda bulunmaktadr. El Kaide
mensuplarnn da burada barndklarn iddia eden ABD yetkilileri blgeye
alaka gstermi ve 11 Eyll 2001de yaanan terrist saldrlardan sonra ABD
askerleri, blgeye yerlemi, daha sonra tekrar blgeden ayrlmlard.

BENC BLM
GRCSTAN EKONOMS

5. Grcistan Ekonomisi
Rvet ve yolsuzluk, enerji yetersizlii ve kayt d ekonomi Grcistan
ekonomisini olumsuz etkileyen balca faktrlerdir.
SSCB dneminde refah seviyesi yksek devletlerden birisi olan Grcistan,
bamszlnn ilk yllarnda ekonomisinde byk bir knt yaamtr.
Yksek enflasyon, sanayi ve tarm rnleri retiminde azalma, lkeye gelen
turist saysnda d ve isizlik orannda art grlmtr.
1998 ylnn ikinci yars Grcistan asndan olumsuzluklara sahne olmutur. Abhazya krizi, maliye politikalarndaki baarszlklar ve yolsuzluklarn
engellenememesi, i koullar zorlatrmtr. D faktr olarak, ayn yl iinde
Rusyada yaanan ekonomik kriz de buna eklenince, lke ekonomik bakmdan
zor bir duruma dmtr. Grcistann ekonomik durumu, askeri gc ve
nfusu, blgesel g olan Rusyann ok altnda bir seviyededir.
D ticaret yaps incelendiinde ihracatta genel bir azalma trendi olduu
gzlemlenmektedir. Bunun en temel sebepleri, lke iindeki i siyasal gelimeler, serbest pazar ekonomisine geite yaanan sorunlar, enerji ktl, modern
yntemlerin uygulanamamasdr. thalatta ise, ihracatn tam tersine bir arta
rastlanmtr. Ekonomik aktivitelerin art ve tketim mallarna olan talebin
artmas ve zellikle lke ekonomisinin da baml olmas bu gelimede rol
oynamtr. hracat rnleri genelde hammadde ve doal kaynak niteliindeki
rnlerdir.
thalat yaplan lkelere bakldnda, ilk sray Rusya almakta, Rusyay,
Azerbaycan, Trkiye, ABD, Ukrayna gibi lkeler izlemektedir. thalat yaplan
rnler iinde ise ilk srada petrol ve petrol rnleri vardr. Ardndan makina
tehizat, hafif sanayi rnleri ve gda sanayi rnleri yer almaktadr.
Grcistan yabanc yatrmclarn ilgi gsterdii bir lkedir. Yabanc sermayenin zellikle en fazla yatrm yapt sektrler ise, sanayi, iletiim ve gda
sektrleridir. 1992 - 1998 yllar arasnda Grcistana yatrm yapan lkelere

146

STANBUL TCARET ODASI

bakldnda ilk sray srail almakta, onu rlanda, Rusya, ngiltere, Trkiye ve
ABD izlemektedir. AB, Grcistan ile ilikilerini ilerletmekte ve birok konuda
destek vermektedir. 2004 sonras, Grcistana en fazla d yatrm yapan lkelerin banda gelen ABDnin, lke kalknmasna ayrd ekonomik ve siyasi
programlar erevesindeki yardmlar srasyla yle sralanabilir:
- Eitim ve ortaklk,
- Blgesel istikrar ve gvenlik,
- Ekonominin geliimi ve yaplanmas,
- Sosyal ve insani yardmlar,
- Ticari ve yatrmlar,
- Enerji,
- Demokrasinin geliimi programlar.
Trkiye ile Grcistan arasndaki ekonomik ilikileri de, yabanc yatrm
ortamnn lkede iyiletirilmesi ve ekonominin dzelmesi ile hzl bir gelime
iine girmitir. Yine Grcistanda son yllarda sanayi, inaat, ticaret, ulam,
otel ve lokanta hizmetleri ve iletiim sektrlerinde ekonomik anlamda byme
gzlemlenmektedir. naat sektr, lke ekonomisinin dinamik ekilde byyen
sektrlerinden birisi olmakla beraber, bu alandaki faaliyetlerin temeli i pazara
ynelik ihtiyalardr. Ancak d kaynaklardan finanse edilmi Bak-Supsa ve
Bak-Ceyhan petrol boru hatlar, ahdeniz-Trkiye gaz boru hatt, enerji ve
iletiim alanlarnda gerekletirilen uluslararas rehabilitasyon projeleri de gz
nnde bulundurulmaldr.

5.1. Grcistann ktisadi ve Doal Kaynaklar


Grcistann balca ekonomik faaliyetleri tarm, hayvanclk, madencilik,
sanayi, hidroelektrik retimi ve turizmdir.
Grcistan aslnda bir tarm lkesidir. SSCB dneminde lke nfusunun
%35i tarm sektrnde istihdam edilmekteydi ve Birlik ierisinde tarm rnleri

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

147

ticaretindeki pay %10u buluyordu. Grcistan ihra ettii rnler karlnda,


dier ihtiya maddelerini almaktayd. Sovyetler Birliinin kmesi ile bu
sistem ortadan kalkt ve sistemin bir paras haline gelen lkeler derin ekonomik krizlere srklendi. Elverili iklim koullar ve verimli topraklara sahip
Grcistanda ay, turungiller, eltik, msr, buday, tahl, ttn, zm, incir,
eftali ve dier sebze-meyve eitleri yetimektedir. Gelimi teknolojiden
mahrum olan lkede verim olduka dk, ancak doal yetime nedeniyle
kaliteli ve lezzetli tarm rnleri elde edilmektedir. zmden elde edilen arap,
ttn, ay ve turungiller ihra edilen balca tarm rnleridir.
Dalk arazilere, yaylalar ve otlaklara sahip lkede hayvanclk da, nemli
lde gelimitir, ancak tarmda olduu gibi bu sektrde de SSCB sonrasnda
ciddi gerilemeler yaanmtr. lkede kei, koyun, sr, domuz gibi hayvanlar
yetimekle beraber tavuk iftlikleri de olduka yaygndr.
Maden ve enerji kaynaklar az olan Grcistan, sanayi etkinliini kendi
ihtiyalarn karlamaya ynelik donanm ve tketim mallar retimine
kaydrmtr. lkenin balca sanayi kollar gda ileme, makine, metal ileme,
inaat malzemeleri, kereste, kat, hafif sanayi, kimya ve petrokimya sanayi,
elektrik retimi, petrol retimi, un, hububat ileme ve yem sanayi, demir ve
demir d metalrji, demiryolu gereleri, ormanclk rnleri, mobilya yapm
ve dokumadr. Sanayi tesislerinin byk bir ksm teknolojik olarak eskimi,
ekonomik mrn tamamlam kurululardr. Sanayinin nemli bir blm
bakent Tifliste yer almaktadr. Zestafonide demir alamlarnn retiminde
lkenin en nemli madeni olan manganez deerlendirilir. Batumda liman
etkinlikleri canldr. Rustavi demir-elik ve kimyasal rnleri alannda
uzmanlam bir sanayi odadr. Kutaiside ise kamyon retimi fabrikas
mevcuttur.
Transit zelliine sahip Grcistanda ulam ve tamaclk nemli sektrler arasndadr. 21.700 km. uzunluu olan Grcistan karayolu, Karadeniz
kys ve liman ehri olan Batumdan balayarak Rusya, Trkiye, Ermenistan,
Azerbaycan ve dolayl olarak Orta Asyaya kadar uzanmaktadr. Grcistan

148

STANBUL TCARET ODASI

ayn zamanda elverili demiryolu ulamna sahip bir lkedir. 1 586 km. uzunluundaki demiryolu Karadeniz kylarn i kesimlere balar. Demiryolu,
liman ehri Batumdan Hazar denizi kylarna, Bakye ve rana kadar, bir
yandan da Erivana kadar uzanmaktadr. Rusya ile de demiryolu balants olan
Grcistann Trkiyeye balanmas iin Kars-Tiflis-Bak Demiryolu gndeme
gelmitir. Hava ulamna gelince, lke bakenti Tiflis uluslararas ulamda
kullanlabilen bir havalimanna sahiptir. Dier tane havaalan ise bakmszlk
ve gvenlik yetersizliinden ancak lke ii uular iin kullanlabilmektedir.
lkenin ekonomik skntlar nedeniyle havaalanlarnda olduu gibi, karayolu
ve demiryolunda da ciddi bakm ihtiyac vardr.
Grcistan en nemli ekonomik kaynaklarndan birisi de yaz ve k turizmine
uygun alanlarn olmasdr. Dalarla evrili Grcistanda Bakuriani, Gudauri ve
Mestia gibi k turizmine uygun yerler de oktur. Anlald zere lke nemli
turizm potansiyeline sahip, ancak ekonomik adan zayf den Grcistan
turizm alannda yeni yatrmlar yapamamaktadr. 2005 ylnda turizm sektrnde nemli lde yabanc sermaye giren lkenin, eski cazibesine kavuaca
tahmin edilmitir.
Grcistann sahip olduu en nemli ekonomik avantaj corafi konumudur. Bat ile Dou, Gney ile Kuzey lkelerini birbirine balayan Grcistan
nemli transit geliri elde etme potansiyeline sahiptir. zellikle Azerbaycan ve
Ermenistana giden mallarn byk bir ksm Grcistan zerinden gemekte
olup lkeye nemli gelir kayna olmaktadr. Grcistan ayn zamanda Kafkasya
ve Orta Asya lkelerinde bulunan zengin doal kaynaklarnn uluslararas
pazarlara tanaca gzergh zerinde bulunmaktadr. Nitekim 25 Mays 2006
tarihinde almaya balayan Bak-Tiflis-Ceyhan petrol boru hattndan faaliyet
sresince (40 sene) lkeye yllk geliri 50 milyon dolardr. naatnda yaklak
olarak 50 bin Grc vatanda almtr. Bu isizlik oran yksek olan lke
halk iin ciddi bir gelir kaynadr. Yapmna devam edilen Bak-Tiflis-Erzurum doalgaz boru hatt ve gndemde olan Tarihi pek Yolunun canlandrlmas
projesi de lke iin nemli gelir kayna olacaktr.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

149

Bamszlk sonrasnda derin ekonomik krize srklenen Grcistann d


ticaretine baktmzda ithalatn ihracata oran ok yksektir. hra rnlerinin
byk ksm hammadde ve doal kaynak niteliindedir. Balca ihra rnleri:
Manganez, perlit, elik, bakr, makineler, eitli imalat sanayi rnleri, gbre,
eitli kimyasallar, ay, arap, konyak, madensuyu, eitli meyve ve sebzelerdir.
hracatta en byk pay arap, madensuyu, ay, metal borular, demir alamlar
almaktadr. retim kapasitesi dk olan lke tketim ihtiyalarnn byk
ksm ithal yolu ile karlamaktadr. thal edilen rnler: Petrol ve petrol rnleri,
madeni yalar, ttn mamulleri, tahllar, karayolu tatlar ve paralar, eker
ve ekerli rnler, ilalar, unlar, elektrikli ve elektronik aletler, ikiler ve sirke,
demir elik rnleri, organik kimyasallar, plastik ve plastik rnleri, kt ve
kt rnleri ve dierleridir.
Komular Rusya ve Azerbaycan gibi zengin petrol ve doalgaz rezervlerine sahip olmasa da, Grcistan doal kaynaklar asndan fakir bir lke
deildir. lkede u anda bilinen yaklak 300 adet maden kayna mevcuttur.
Grcistann en nemli maden kayna manganez olmakla birlikte, lkede perlit,
kmr, petrol, doalgaz, altn, bakr, imento gibi kaynaklar bulunmaktadr.
Bununla birlikte Grcistan zengin ifal su kaynaklar ve byk hidroelektrik
potansiyeline sahiptir.
Kmr, Grcistann nemli enerji kaynaklarndan bir tanesidir.
Grcistanda 420 milyon ton kmr bulunmaktadr ve eski SSCB lkeleri
arasnda altnc sradadr. Kmr ihtiyacn kendi rezervlerinden karlayan
lke, Sovyetler Birlii dneminde yllk 300 ton kadar ihracatta bulunuyordu.
1974 ylnda kefedilen petrol rezervleri, lkeyi enerji kaynaklar asndan
ksmen de olsa rahatlatmtr, ancak 1980l yllarn sonunda az miktardaki kaynaklar tkenme noktasna varmtr. SSCB dneminde toplam petrol ihtiyacnn
%65i karlanabilen lkede, gnmzde nemli oranda petrol rnlerini ithal
etmektedir.

150

STANBUL TCARET ODASI

Grcistanda az da olsa doalgaz kaynaklar mevcuttur. lkede bulunan


doalgaz kaynaklarnn yaklak miktar 98 milyar kptr. Trkmenistan ve
Rusyadan doalgaz ihra eden Grcistan, Rusyann bask uygulama amal
ska kesinti yapmas ile problemler yaanmtr.
Yukarda ifade edildii gibi, Grcistan nemli manganez madenlerine
sahiptir. Manganezin dnya rezervlerinin %10unu tekil eden, yaklak 100
milyon ton bu lkenin Ciatura blgesinde bulunmakta olup, ayn zamanda
lkede 18 milyon ton perlit madeni bulunmaktadr.
Yksek dalarla evrili Grcistann tepelerindeki karlar srekli erimekte
ve nemli su kaynaklar potansiyelini oluturmaktadr. Enerji kaynaklar ynnden zayf olan lke iin, bu ok hayati nem tamaktadr. Hidroelektrik retimi,
Grcistann kaynaklarnda nemli potansiyeller arasndadr. lke hidroelektrik
retiminde, SSCB lkeleri arasnda beinci srada yer almakta olup, komu
lkeler Azerbaycan ve Ermenistandan ok ndedir.
Grcistan ayn zamanda geni maden suyu ve ifal su kaynaklarna sahiptir.
SSCB dneminde, Grcistanda bulunan madensuyu Sovyet lkelerine ihra
edilen nemli bir kaynakt. ki binden fazla ifal suyun bulunduu lkede, doal
olarak ok sayda kaplca bulunmaktadr. Tedavi amal kullanlan kaplcalar
SSCB dneminde en gzde tatil yerleri arasnda yer almaktayd. Yer alt scak su
havuzlarnn da var olduu lkede, elverili cihazlarla yaplacak almalar neticesinde nemli miktarda s kayna su elde edilebilecei tahmin edilmektedir.
Grcistan, sahip olduu yaklak 3 milyon hektar orman alannn bir
ksmn tatil yerlerini oluturmak ve toprak kaymasn engellemek amacyla
kullanmakta, bir ksm ile de orman rnleri elde etmektedir. Orman rnleri
ihra kalemleri arasndadr.

5.2. Grcistann Ekonomik Yaps


SSCBnin yklmasndan itibaren, Grcistanda ekonomik sistemin yeni
batan tesis edilmesinde byk skntlar yaanmtr. Grcistan tarihinde

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

151

grlmemi bir yoksulluk ve sefalet ba gstermi, kurulan yeni devlet sistemi


normal fonksiyonlarn yapamaynca, halk kendi kuraln kendisi belirleyerek
farkl geim yollar (mafya gibi) bulmaya almtr.
Grcistann ekonomik umudu, petrol tamaclnda gzergh olarak
kullanlmas, tarm rnlerinin geliri, turizm ve yurtdnda alan Grclerin
yardmlardr. Hkmet verilerine gre, 1995 ylnda hkmet gelirlerinin yars
d yardmlardan salanmtr.
Grcistanda hkmetin ald tedbirlerin bir neticesi olarak dramatik
boyutlarda bozulan ekonomik dzenin kendini yava yava toparlamaya balad sylenebilir. IMF desteinde uygulanan programla, 1993 ylnda %3lk
byme gerekletirilmi, enflasyon bir mddet kontrol altna alnm ve sanayi
alannda yatrmlar yaplmaya balanmtr.
Batum Snr Kaps, Grcistana ve Grcistandan Orta Asyaya gei iin
ana kanal olmutur. Grc tccarlar; Trabzon, Rize ve Anadolunun kuzeydousundaki dier ehirlerden mal al-veriinde bulunarak, lkelerinde ba gsteren
gda ve giyim ktln ciddi lde azaltmlardr.
Grcistann dnya pazarlarna ulamada kullanabildii en nemli
unsur pazara yaknlk derecesidir. Bu kapsamda komular Azerbaycan ve
Ermenistana karadan; Bulgaristan ve Ukrayna ile denizden balantya sahip
olmasnn bir sonucu olarak, d ticareti bu lkelerle de gelimeye balamtr.
Grcistann deniz tamaclnda byk bir potansiyeli bulunmaktadr.
Avrupa Birlii, Batum ve Poti limanlarnn yeniden yaplanma projelerinin
gerekletirilmesi iin Grcistana 70 milyon dolar tahsis etmitir. Poti Liman,
Transkafkasya koridorunun yk tamacl iin nemli bir konuma sahiptir. Bu
limandan Hamburg ve Rotterdama gemi seferlerinin mmkn olaca, bunun
da zbekistan pamuunun Avrupaya ihracatn kolaylatraca dnlmtr.
1999 Kasm aynda yaplan parlamento seimlerinden sonra, yeni parlamentonun onayn takiben Dnya Ticaret rgtne (WTO) ye olan Grcistan,

152

STANBUL TCARET ODASI

bu rgte ye olan 134 lke arasnda en fazla kayrlan lke (Most Favoured
Nation-MFN) statsne alnmtr. ABDden salad bu imtiyaz, Grcistann
ticari hayatnda olumlu deiikliklerin olmasn salamtr.
Grcistann ekonomik politikas, mali yardm alan bir lke durumundan
kendi olanaklarna dayal bir ekonomik sistemin tesis edilmesi amacna dayanmaktadr. Bunun temeli olarak da lkenin enerji dar boazn amas ve kayt
d ekonomiyi yaratan kaynaklarn (mafya, uyuturucu trafii, yolsuzluk)
kurutulmas gerekmitir.
Grcistan-RF d ticaret ilikisi kapsamnda nemli bir husus, RFnin
Grcistana ynelik bask iin giriimlerini artrma politikas dorultusunda
RF tarafndan Grc vatandalara vize uygulamasnn balatlmasdr. Sk
aralklarla Grcistana verilen doal gaz RF tarafndan kesilmektedir. Doal
gaz kesintileri, zellikle k artlarnda Grcistan ekonomisini g durumda
brakmaktadr.
Grcistan G Denetleme Dairesi Bakan Toma Guguvilinin hesaplamalarna gre, vize rejiminin uygulanmasnn Grcistana maliyeti yllk 300
milyon dolardr. lke ekonomisine giren scak parann yerini, lkeye dnen
isizlerin devletten i talepleri almtr.
Bu sorun, uluslararas kamuoyunda da yank bulmutur. Nitekim Avrupa
Birlii konuyla ilgili bir aklama yaynlamtr. Bu aklamaya, aralarnda
Trkiyenin de bulunduu on iki lke katlmtr.
ABD Dileri Bakanl szcs Richard Baucher de konuyla ilgili bir
aklamada bulunmutur. Baucher, ABnin ayn konuda yapt aklamaya
katlarak, Rusyann sz konusu iki blgeyi bu rejimden muaf tutmasnn,
Grcistann egemenliini ve toprak btnln destekleyen devlet politikasyla elitiini vurgulamtr.
Yeni vize uygulamas Grcistan olumsuz ynde etkilemitir. Gnmzde
500 bin Grcnn RFde yaad ve bunlarn lkeye ylda 1,5 milyar dolar

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

153

civarnda para aktard gz nne alnrsa, vize basksnn sebebi anlalabilir.


Yeni uygulama, Abhazya ve Gney Osetyada yaayan Grc vatandalar iin
geerli olmayp, bu blgelerde yaayanlarn ve Ahlkelek blgesindeki Ermeni
aznln ounluunda Rus pasaportu olduu bilinmektedir.
Ekonomik istatistiklere ve iyileme trendine bakarak Grcistann ekonomik potansiyeli hakknda bir karara ulamak olduka gtr. nk SSCB
dneminde geerli olan kayt d ekonomi (yeralt dnyasnn kontrolndeki
ekonomik dzen) lkedeki tm kurumlara bir ekilde yerlemi durumdadr.
1998 ylnda Bakan evardnadzenin bir demecinde belirttiine gre, lkede
gerekleen ekonomik faaliyetlerin yaklak %40 kayt d ekonomiye aittir.
Ancak, bu rakamn sanlann ok stnde olduu konusunda uzmanlar gr
birlii iindedir. Geleneksel yaps nedeniyle, toplum mafyaya zgn yntemlerle ekonomik kazan elde edilmesini normal karlamaktadr.
SSCB dnemi Komnist parti ynetiminde, zamann elitleri ve yatrmclar
ile ibirlii iinde hareket ederek mafyann lkenin tm kurumlarna reklenmesine msaade etmilerdir. Paul B.Henzeye gre, 70 yllk Sovyet sistemi
geride ciddi sosyal gerilim ve anlamazlklara yol aan yolsuzluk ve rveti
brakmtr.

5.3. Grcistan Ekonomisinin Sektrleri


SSCBnin dalmas Grcistan ekonomisi zerinde olumsuz bir etki yaratm ve olduka istikrarsz bir yap ortaya karmtr. Ayaa kaldrabilmek iin
yeni stratejilerin gelitirilmesi gerekmi, tm ekonomik faaliyetlerin yeniden
yaplandrlmas gerekmitir. Grcistan ekonomisinin reformun esas anahtar
yeni sanayileme stratejisindedir ve ekonomide baar salanabilecek sektrlerin tespiti olduka nemlidir.
Hammadde, enerji ve dier endstri rnlerinin pazarland dier Cumhuriyetlerle arasndaki balarn ortadan kalkmas Grcistan ekonomisini olumsuz
etkilemi, bireysel gelirlerde, tarmsal ve sanayi retiminde, turizm gelirlerinde
nemli dler yaanm, enflasyon ve isizlik nemli lde artmtr. lke,

154

STANBUL TCARET ODASI

enerji ihtiyacn byk lde ithalat yoluyla karlamaktaysa da Grcistan


nehirlerindeki kk baraj ve hidroelektrik santraller vastasyla elektrik retimi
de yaplmaktadr. 1994 ylndan itibaren Grcistan, ticaretin ve dviz kurunun
serbestletirilmesi ile birlikte zelletirme ve vergi reformu ieren bir istikrar
program uygulamaya balamtr. Sz konusu ekonomik istikrar programyla
birlikte lkedeki ekonomik kalknmann temelleri atlm, 1995 ylndan itibaren
pozitif GSYH byme rakamlar ve enflasyon kontrol altna alnmtr. 1998
ylnda Rusya Federasyonunda yaanan ekonomik kriz bu lkeyle nemli ticari
ilikileri olan Grcistan etkilemi ve byme hz 1998de %2,9a gerilemitir.
Krizden sonraki yllarda Grc ekonomisi tekrar bir toparlanma srecine girmi
ve 2003 ylnda %11,2lik byme ile kriz sonrasndaki en yksek dzeyine
ulamtr.
2003 ylnda Grcistanda GSYHnin %11,1lik byme ile 1997den
bu yana en yksek oranna ulam olmas, lke ekonomisinin enerji kaynaklar nakliyatna ne kadar baml olduunu ortaya koymaktadr. 1996 - 97
dneminde ekonominin gerekletirmi olduu byme Bak-Supsa Boru
Hattnn inasna balyken, 2003 ylndaki byme de byk lde BTC
boru hattnda inaat almalarnn balam olmasndan kaynaklanmaktadr.
Tamamlanm BTCnin olmas ve ksa bir sre ierisinde Bakden verilmi
olan petroln Ceyhana ulamasyla hattn iler hale gelmesi de ekonomiye
olumlu bir etkide bulunmutur. Boru hatlarnn inaat sektrnn yan sra
ekonomiye dolayl yoldan katklar da deerlendirilmelidir. Sz konusu projeler, inaat sektryle birlikte tamaclk, telekomnikasyon, otelcilik ve
turizm gibi birok sektre olumlu etkide bulunmaktadr. Bu projeler istihdam
oluturmakta, cretlerin ykselmesini salamakta ve dolaysyla da i talebe
ivme kazandrmaktadr. Byme zerinde nemli bir etkisi olan dier bir
sektr de tarm sektrdr.
Grcistan Merkez Bankasnn uygulamakta olduu sk para politikas
sayesinde dviz kurlarnda nemli lde istikrar salanm ve Grcistann
ulusal para birimi Lari, son dnemlerde nominal olarak dolar karsnda deer

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

155

kazanmtr. Bunun nedenlerinden birisi ABnin BDTden sonra Grcistann


en byk ticaret partneri olmasdr. Bununla birlikte lkeye gelen d yardmlar
ve yurtdnda yaayan Grclerin gnderdii dvizlerde larinin deerini
korumasna katkda bulunmaktadr. lkede her ne kadar parasal istikrarn
byk lde srdrlmesi beklense de ihracat gelirleri zayf kalrken ithalat
harcamalarnn artmas nedeniyle lkenin dviz rezervleri zerinde bir bask
olumakta ve dolaysyla dviz kuru istikrar konusunda bir risk sz konusu
olmaktadr.

5.3.1. Madencilik ve Enerji Kaynaklar ile Sanayi


Grcistan zengin maden yataklarna sahiptir. lkede yaklak olarak 300
adet maden rezervi mevcuttur. lkede karlan balca mineraller arasnda
magnezyum ve perlit yer almaktadr. lkenin balca madenleri manganez,
bakr, demir, inko, petrol ve baryumdur. Ayrca doal inaat maddeleri de bol
miktarda bulunmaktadr. Kefedilen mineral kaynaklarnn toplam deerinin 50
milyar dolarn zerinde olduu tahmin edilmektedir.
Geni ormanlardan yararlanlan kerestecilik ve tahta sanayide ilerlemitir.
Bu alanda bambu ve okalipts aalar bile kullanlmaktadr. nguride kt,
Tifliste cila, Mtsketada kibrit, teki blgelerde de ev eyas, parke ve mzik
aletleri yapm gelimitir. Geni bir dokuma ve besi maddeleri sanayisi de
vardr.
Grcistanda benzeri grlmemi rekreasyon alanlarna sahiptir. Maden
suyunun 1300 eit mevcudu vardr. zellikle Tsholtudurunda radyoaktif
termal sular ile Bogovide hidrokarbonat sular ve Tiflisin kkrtl klorlu scak
sular gze arpar.

5.3.1.1. Metalik Madenler


Kurun, inko ve Sanayi; Verkneye, Kutais ve Nadarbazi blgelerinde
kurun ve inko madenleri bulunmaktadr. Ancak yetersiz teknoloji nedeniyle
ilenmekte zorlanlmakta retim dk hacimde seyretmektedir.

156

STANBUL TCARET ODASI

Demir Cevheri ve Sanayi; lkede demir cevheri olduka byk bir yer
edinmesine ramen retimde glklerle karlalmaktadr. Trkiye asndan
Grcistan nemli bir demir-elik sanayi partneri olabilme zelliklerine haizdir.
Demir-elik fabrikalar teknolojik olarak olduka eski ve kt durumdadr.
Grcistanda demir cevheri rezervinin 20 milyon ton olduu tahmin edilmektedir.
Alminyum; Tshkvali kentinde alminyum retimi sz konusudur. Bakr;
Bollnis blgesinde nemli bakr rezervi bulunmaktadr. Civa; Byk Kafkas
dalar blgesinde ve Gney Osetyada byk rezervler tespit edilmitir.
Manganez; Tsageri ve Tkbuli kentleri yaknlarnda nemli manganez
kaynaklar mevcuttur. Dnyann en zengin manganez rezervleri Chiatura
blgesinde bulunmaktadr. Metal alamlar retiminde kullanlan ve nemli
bir ihracat potansiyeline sahip olan magnezyum minerali retimi halen SSCB
dneminden kalan eski teknolojilerle srdrlmektedir. Karadenizin 80 mil
dousunda yer alan Chiatura blgesi eski SSCBnin manganez retiminin
%20sini karlamaktayd.

5.3.1.2. Metal D Madenler


imento Hammaddeleri; Bakent Tiflis yaknlarnda nemli bir retim sz
konusudur. Mermer; Tsukulidze, Tkbuli, Khaisi, Tsageri, Suhumkale nemli
mermer retim merkezleridir.

5.3.1.3. Enerji Kaynaklar


Takmr ve Linyit; Tkbuli, Tkvarceli, Ahska, Shabr nemli linyit ve
takmr retim merkezleridir. Tkbuli, Shabr, Tkvarceli blgelerinde ylda
1,5 milyon ton takmr retilmektedir. Ancak bu rezervler son on yldan beri
giderek azalmaktadr. Linyit ise 70 milyon ton rezerve sahip Ahska blgesinde
karlmaktadr.
Hidroelektrik Enerji ve Sanayi; Grcistan ekonomisinde bamszlk
sonrasnda yaanan ekonomik krizin balca sebebi enerji retimindeki yeter-

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

157

sizliktir. lkede yllk enerji retimi yaklak 7 milyar kw.dr. Bunun %85lik
ksm hidroelektrik santrallerinden elde edilmektedir. lkede zellikle k
aylarnda enerji sknts yaanmaktadr. Buna karlk, yaz aylarnda elektrik
retimi ihtiyacn zerinde gereklemekte ve bata Trkiye olmak zere eitli
lkelere elektrik enerjisi ihra etmektedir. Hidrolektrik konusunda olduka
byk bir potansiyele sahip olan Grcistan, bu potansiyelin ancak %10unu
retime evirebilmektedir. 1960 ylndan beri faaliyet halinde olan hidroelektrik
sanayisinin says 200n stndedir. Bakent Tiflis, elektriini Kura stndeki
Zemo-Avcala merkezinden alr. aumyani, Bolnisi, Borjomi, amredia, Kutais,
Tkbuli, Tsulukidze, Zugdidi ehirlerinde nemli hidroelektrik santralleri gze
arpar.
Su kaynaklarndan yararlanabilmek maksadyla lkede 43 tane baraj
kurulmutur. Barajlar sulama ve enerji kullanmnda yararlanlmaktadr. Bat
Grcistanda Rioni, Faguri, Kadori nehirleri btn Grcistann %76lk hidropotansiyelini oluturur. Grcistann hidropotansiyeli 70 milyon kwat/saattir.
Bat Grcistann potansiyeli 23 milyon kwat/saat olmasna ramen 3,2 milyon
kwat/saat deerlendirilmektedir. Kullanm oran %10dur.
Jeotermal Enerji; Tkvarcheli, Tiflis, Rustavi nemli jeotermal enerji retim
merkezleridir. Jeotermal enerji olduka eski santrallerle salanmaktadr.
lkedeki balca petrol yataklar Kolkhida, Gney Kokhetia, Gori ve
Tiflis blgelerindedir. Grcistan kendi petrol ihtiyacn karlayamamaktadr,
ancak lkenin nemli rezervlere sahip olduu tahmin edilmektedir. Bamszlk
sonrasnda yaanan ekonomik krizin en byk nedeni enerji retimindeki yetersizliktir. lke ekonomisi, enerji alannda, zellikle Trkmenistan ve Rusyaya,
ekonomik olarak da Batya ve ABDye balanmak zorunda kalmtr.

5.3.1.4. Sanayi
lke metal ileme, takm tezghlar, elektrik tehizat, kimya ve gda
sanayilerine sahiptir. Ana sna rnleri, demir-dkm, elik ve elik boru,
kamyon ve ulam ara ve gereleridir. ay toplama makinelerinin retildii

158

STANBUL TCARET ODASI

tek yer de Grcistandr. Traktr sanayisi gelimi dier bir alan olarak grlmektedir. Sentetik iplik retimi eski SSCB retiminin %25ini karlamaktadr.
Tarma dayal sanayi sektrnde ise tekstil, alkoll iecek ve ay ileme tesisleri
bulunmaktadr.
Grcistan SSCBnin yaratt katma deerin sanayide %1,5ini inaat
sektrnde ise %1,6sn oluturmakta idi. SSCB retimi 100 kabul edildiinde
kii bana net retim sanayide 79, inaatta ise 86 durumda olmutur.
Grcistanda sanayi Sovyetler Birliinin dalmasndan nce belirli
blgede yerlemitir. Tiflis-Rustavi blgesinde metalrji, kimyasallar, eitli
motorlar, inaat malzemeleri, hafif sanayi ve gda sanayisi, Zestaponi-Tehiatura
blgesinde elektrik motoru ve madencilik sanayisi ve Kutaisi-Tkibuli blgesinde de kmr madeni, motor retimi ve hafif sanayi gelimitir. Bu blge,
sanayi sektrnde alan toplam igcnn te ikisinden fazlasn istihdam
etmektedir.
Bamszln kazanlmasndan nce, makine ina sanayisindeki firmalarn
ounluu eski Sovyetler Birliinin askeri amal kullanma ynelik retim
yapmakta idi. Tiflisteki Sukhai sava ua fabrikas buna rnek gsterilebilir.
Hafif sanayi ve gda ileme sanayilerinde faaliyet gsteren firmalar Grcistan
ve Eski Sovyetler Birlii piyasalarnda monopol veya oligapol yapda faaliyette
bulunmulardr. Grcistann mevcut sna yaps eski Sovyet ekonomisinin ihtiyalarna cevap verecek nitelikte bir sisteme sahip olduundan bu gei dneminde sanayi politikasnn uluslararas ekonomiye entegrasyonunu salayc
ynde belirlenmesi ve dier lkelerle ekonomik balantlarn glendirilmesi
gerekmektedir. Askeri sanayinin sivil sanayiye dntrlmesi de bu alandaki
nemli konulardan biridir.
Grcistanda 40dan fazla askeri tesiste 30.000 ii almaktadr. Bu
miktar tm sanayisinin %8 ile %9una karlk gelmektedir. Tiflisteki havaclk
tesislerinde SU-25 destek uaklar yaplmakta idi. Batum ve Potide Grcistann
gemi ina tezghlar olmakla beraber elektronik ve komnikasyon cihazlar

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

159

bakmndan tamamen da muhtatr. Sanayideki bu durum nkleer aratrma


konularnda da Grcistan Savunma Sanayisinin devam ettirilmesinde da
ballk byk bir dezavantajdr. Bundan dolay Grcistann sivil sanayisini
glendirmesi gerekmektedir.
Sanayi alannda faaliyet gsteren iletme says yaklak 2300 olup, iletme
bana alan kii says 370dir. Ancak, ok sayda sanayi tesisi ilevini yerine
getiremez durumdadr. Yetersiz sermaye yznden tesislerin modernizasyonu
yaplamamaktadr. Ayn zamanda SSCB dneminde hammaddeye uzak
alanlarda kurulan kurulular, sistemin kmesiyle pazarlardan uzak kalmtr.
Grcistandaki iletmeler arlkl olarak kk ve orta lekli iletmeler olarak
karmza kar.
2000li yllarn banda deiim srecine hz verilerek, zel sektrn glenmesi ve retim/istihdam imknlarnn artrlmas amacyla yeniden yapsal
deiikliklere gidilmitir. Bunun sonucunda, lkede serbest piyasa ekonomisinin
temel elerinin kurulmas ynnde olumlu gelimelerin olduu grlmektedir.
Son yllarda Grcistanda sanayi sektrnde ciddi llerde bir byme
gzlemlenmektedir. 2001 ylna kadar dk oranlarda byme gerekletiren,
2001 ylnda ise klen sanayi sektr, 2002 ylnda %7,8, 2003 ylnda %14,
2004 ylnda ise %12,2 orannda bymtr. 2005 ylnn aylk dneminde
byme, bir nceki yln ayn dnemine gre %7,1 olarak gereklemitir. Bu
byme, byk lde madencilik (alminyum, demir, bakr, altn, hurda metal)
ile imalat (gbre, maden suyu ve arap) sektrlerinden kaynaklanmtr.
Sanayi sektr retiminin %50-60 gda ve dier hafif sanayi alanlarndadr. Toplam sna retiminin %40 zel sektr tarafndan gerekletirilmektedir.
malat sanayisi alannda zellikle gda ileme ve alkoll iecek retimi arlk
kazanmaktadr. nde gelen rnler bira, arap, st rnleri ve maden sulardr.

160

STANBUL TCARET ODASI

Grcistanda Sanayi retimi Endeksi 2001-2013

Sanayi retiminin %60 gda ve hafif sanayi rnlerinden olumaktadr.


Hafif sanayi kapsamnda yn, deri, saf ipek, naylon ve pamuk gibi hammaddeler
dardan ithal edilerek, tekstil, rg, giyim eyas ve ayakkab retiminin
gerekletirilmesi salanmaktadr.
naat sektr, boru hatt ve dier enerji altyap projeleri sayesinde nemli
bir atlm gerekletirmitir. 2002 ylnda %31,3 orannda bym olan inaat
sektr, 2003 ylnda %16,3, 2004 ylnda ise %4,5lik bir byme oran yakalamtr.
lkenin sna yaps esas itibar ile demir-elik iletme tesisleri ile manganez ileme tesislerine dayaldr, ancak, tesisler gerek teknolojik yetersizlik
ve gerekse kapatlamayan enerji a nedeniyle verimli iletilme imknndan
mahrumdur. Zestafoni Demir Alamlar Fabrikas ile Rustavi Metalrji Kompleksi lkenin en byk iki sanayi tesisidir. Grc kmr, Azeri demiri ve
Ukraynadan gelen hammaddeler kullanlarak demir ve elik retilmektedir.
Tiflis, Poti ve Batum ehirlerinde younlaan mhendislik sektr kapsamnda
elektrikli aletler, hava tatlar, kamyon ve gemi retimi gerekletirilmektedir.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

161

Kimya sanayisi esas olarak barit, kalkit, arsenik, betonit, diatomit, talk, zeolt
gibi lke iinde karlan hammaddeleri ileyen tesislerden ibarettir.
Tesislerin iletilebilmesi ve de malzeme sevkiyatnn yaplabilmesi iin
elektrik enerjisine ihtiya vardr. letmelerin verimli bir ekilde iletilebilmesi
ve ekonominin zerinde yk olmaktan karlabilmesi iin balam olan zelletirme abalarna hz verilmesi nem tamaktadr.
2005 ve 2006 yllar enerji retimine ynelik nemli projelerin hayata
geirilmeye baland yllar olmutur. 2007 de olduu gibi 2008 ylnda da
enerji sektrndeki yatrmlara zellikle barajlarn inaat ve enerji tama
hatlarnn inaatna devam edilmitir.
lke sanayisinin gelimesindeki nemli engellerden birisi de mevcut
sabit sermaye eksikliidir. zel bankalarnn kredi faizlerini drmeye balamalarna ramen henz kredi kullanm istenilen dzeyde deildir. Ancak,
zellikle 2005-2008 dneminde bu konuda iyileme grlmektedir. Dier
taraftan, kaytd ekonominin hala yksek olmas serbest rekabet ortamnn
olumasndaki dier engellerden birisidir. Hkmetin ekonomiyi mmkn
olduunca kayt altna alma abalar devam etmektedir. Bu konuda da 2008
ylnda ciddi mesafe kaydedilmitir.
Silikati, Motsemeta ve Artsisviskheoba toplam 55.000 ton kapasite ile 3
byk kire fabrikasdr. Gardabanide 2007 ylnda 30.000 ve kapasitesi 2008
ylnda 45.000 tona karlan doal kil ve al ta retimi yapan bir tesis vardr.
Ayrca, 70 milyon adet kapasiteli tula fabrikas, 134 Milyon m kapasiteli
Gardabani karton fabrikas, 4 Milyon m kapasiteli Tiflis Muamba Fabrikas
ve 19 milyon adet kapasiteli Lilo duvar kad fabrikas mevcuttur.
30 Ekim 2007 tarihinde Tifliste Grc Interplast inaat malzemeleri retim
tesisi hizmete girmitir. Kendi kategorisinde Kafkasyada bulunan en byk
fabrika olarak gsterilen ve 20 milyon USDlk yatrm ile kurulan tesiste 1000
kii istihdam edilmekte ve gaz ve suya ynelik eitli aplarda plastik borular,
metal-plastik profiller, lamine demeler, teller vb. retim yaplabilmektedir.

162

STANBUL TCARET ODASI

lkede son yllarda yaplan Trk meneli yatrmlar da sanayi retimine nemli
katklarda bulunmaya balamtr.

5.3.2. Tarm ve Hayvanclk


Tarm, Grcistan ekonomisindeki en nemli sektrlerden birisidir. Nfusun
yaklak %40 tarm sektrnde istihdam edilmektedir. Tarm ve hayvanclk
%20,3 ile GSYH iindeki en nemli kalemdir. Grcistanda tarma ayrlm
topraklarn %25i zel mlkiyettir, %30u ise devlet tarafndan zel sektre
kiralanm durumdadr. Grcistan topraklarnn %44 tarm amal kullanlmaktadr. Tarm alanlarnn %2si sulu arazidir.
Sovyetler dneminde lkedeki tarmsal retim, narenciye, dier meyveler,
araplk zm ve sebze retimine ynelmitir. lke topraklarnn %10u daha
ok ay, turungiller ve zm retimi iin kullanlmaktadr. Sovyetler dneminde tahl ihtiyacnn yars, st rnlerinin %60 ve et tketiminin %33
ithalat yoluyla karlanmtr. Bamszlktan sonra ise retim byk lde
gerilemi ve 1995te 1990lardaki seviyenin yarsna dmtr. Grcistan
tahl ihtiyacnn %80ini ithal etmektedir. lkede tarmsal retim teknolojik
yetersizlik nedeniyle geleneksel yntemlerle yaplmaktadr.
Grcistan, nemli lde ay ve fndk yetitirme kapasitesine sahiptir.
Fndk yetitiriciliinde dnyada ilk on lke arasnda yer almaktadr. arap
retimi lkedeki balca tarmsal rnlerden birisidir. Toplam ihracatn %10unu
arap ihracat oluturmaktadr.
Tung aalarndan bitkisel ya elde edilir. pek bcei yetitirebilmek iin
de dut aalarndan yararlanlr. Topraklar daha kuru olan douda sulama ile
klk buday yetitirilir. Kura ve Alazani vadilerinde de birka sulama merkezi
kurulmutur. Batda daha ok msr retilir. Daha yksek yerlerde de yazlk
buday ve arpa ekilir. Sanayi bitkileri arasnda ttn en bata gelir.
Ayrca parfm yapmnda kullanlan tr, gl, sprge otu ve yasemin
yetitirilmektedir. Ayrca eker pancar sebze ve bol miktarda kavun ekilir.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

163

Tuzla rnleri arasnda tahllar nemli bir yer tutar. Topraklar daha kuru olan
douda sulama ile klk buday yetitirilir. Kura ve Alazani vadilerinde de
birka sulama merkezi kurulmutur.
Son yllarda tarmsal retimin zel sektr tarafndan yrtlmeye balamas
ve bata d kaynaklardan temin edilen kredilerle tarm sektr gelime eilimi
iine girmitir. Hali hazrda tarm retiminin byk bir ksm zel sektr tarafndan gerekletirilmekle beraber, devlet ay ve tohum retimiyle ilgilenmektedir.
Modern donanm ve yksek kaliteli gbre eitlerinin yetersizlii standardizasyon eksiklii, rnlerin transferi ve ambalaj konularnda karlalan
sorunlar ve rnlerin ilemesi iin gerekli entegre tesislerin olmay, tarm
sektrnde byk reticilerin olmay, topraklarn ok paralanm olmas,
retilen rnleri toplayan toptanclarn bulunmay rnlerin transferini ve
pazarlanmasn gletirmektedir. Grcistan hkmeti uluslararas yardm
kurulularnn da onayyla tarm sektrn ncelikli sektr ilan etmi ve tarmda
verimlilii arttrc tedbirler alnmaya balanmtr.
Gnmzde tarmsal retimin byk ounluu zel sektr tarafndan
gerekletirilmekte olup, devlet sadece ay ve tohum retiminde aktif bir role
sahiptir.
Grcistan, eski ve zengin bir tarm kltrne sahip olmasna ramen bugn
itibariyle imknszlklardan dolay lkede organize ve etkin bir tarm yapldn
sylemek gtr. Ekilebilir alanlar ve ormanlk arazi toplam yzlmnn
%85ini oluturmaktadr. lkedeki toprak ve iklim eitlilii pek ok rnn
yetitirilebilmesi iin uygun bir ortam yaratmaktadr. Topraklarnn %43
tarma elverili olup, 3 milyon hektar bulan arazinin %25inde ekim yaplmaktadr. SSCB dneminde birlii oluturan tm Cumhuriyetlere tarmsal rnlerin
byk ounluu Grcistan tarafndan gnderilmekte iken, bamszln
ilanndan sonra durum tersine dnmtr.
Tarmn toplam GSYH iindeki pay yldan yla azalsa da toplam istihdamn %50sini barndran bu sektr lke ekonomisi iin hala nemli bir yer

164

STANBUL TCARET ODASI

tutmaktadr. Sektr iinde en nemli yeri geleneksel arap retiminin can damar
olan zm yetitiricilii almaktadr. Bacln yaygn olarak yapld yer ise
lkenin gneyindeki Kaheti blgesidir.
Grcistanda geleneksel yntemlerle tarm yaplmakta olup, modern
teknoloji kullanm yok denecek kadar azdr. Buna karn suni ve hormonlu
maddelerin kullanmnn ayn oranda dk olmas, rnlerin doal haliyle
satlmasn salamaktadr. Topraklarnn yaklak yars tarmsal retim iin
msait olan Grcistanda istikrarl bir retimden bahsetmek mmkn deildir.
rnein, SSCB dneminde tketilen ayn yaklak %90 Grcistan tarafndan
retilirken, bugnk ay retimi 1990la mukayese edildiinde ok dk
dzeydedir.
lkenin corafi ve iklim koullar hayvan yetitiricilii iin olduka
elverili olmasna ramen, Grcistanda hayvan yetitiriciliine yeterli ilgi
duyulmad gzlenmektedir ve bu sebeple de hayvanclk, bamszlk sonrasnda byk bir gerileme gstermitir.

5.3.3. Ulam ve Haberleme


Grcistan, farkl lkelerle havayolu, denizyolu ve karayolu tamaclna ilikin olarak 80 uluslararas anlama imzalamtr. Ulam ve iletiim
Grcistann en hzl gelien sektrleri arasnda yer almaktadr. Asya ve
Avrupay birbirine balayan koridor zerinde bulunmas ve ktalararas transit
hizmetlerinin gerekletirilmesi, blgede mal tamacl ve Orta Asya ile
Azerbaycann batya petrol ve doalgaz tanmas nedeniyle son yllarda nemli
bir rol kazandrmtr. Grcistann tamaclk alannda zerinde durduu en
nemli konular unlardr:
- Lojistik sistemlerinin ve kombine tamaclnn gelitirilmesi
- Mevzuatlarn uyumlu hale getirilmesi
- Ulatrma filolarnn modernize edilmesi
- Tamaclk irketlerine finansman salanmas

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

165

Grcistandaki karayollarnn toplam uzunluu 20.000 kilometredir. Bunun


1.474 kilometresi uluslararas yollardr. Son yllarda kara yollarnn durumu
ktlemitir. Yollarn tamirat ve inaat ileri hem hkmet tarafndan, hem
de uluslararas kurulular (Dnya Bankas, Avrupa Birlii) tarafndan finanse
edilmektedir.
Grcistann demiryollar 125 yllk bir gemie sahiptir. lkenin mevcut
1538 km.lik demiryolu a lkeyi Rusya ile Bak ve Erivan Karadeniz
limanlarna balamaktadr. Avrupa Birliinin destekledii Khashuri-Zestaphoni, Batum-Samtredia ve Samtredia-Poti demiryollarnn yeniden ina ve
modernizasyon projeleri tamamlanmtr. Dnya Bankas ve EBRD Grcistan
demiryollarnn rehabilitasyonu iin 23,5 milyon Dolarlk kredi tahsis etmitir.
Bunun yan sra Avrupa Birlii, demiryollarna Fiberoptik kablo iletiim sisteminin temin edilmesine ynelik olarak 6 milyon dolarlk kredi tahsis etmitir.
Blge lkeleri arasnda ticaret ve Azerbaycan ile Ermenistan dnyaya
almalar bakmndan Grcistann Karadeniz limanlar Batum ve Poti ayr bir
neme sahiptir. Poti liman yllk 7 milyon ton ve Batum liman 5 milyon ton
kapasiteye sahiptir.
Poti limannda iki konteyner terminalinin inasna ilikin olarak 21 milyon
dolarlk kredi salanmtr. Potiden eitli Karadeniz limanlarna Ro-Ro hatt
dzenlenmektedir. ran, Azerbaycan, Grcistan, Bulgaristan arasnda imzalanan ve Ortadou ile Bat Avrupa arasnda gerekletirilmesi planlanan Ro-Ro
seferleri Ortadou ile Bat Avrupa arasnda yeni bir kpr ileri grecektir. Bu
limanlarn geniletilmesi ve modernizasyonu ile ilgili baz projeler yrtlmektedir.
Grcistann hava ulam, en by Air Zena-Grcistan Havayollar olan
birka yerli firma tarafndan gerekletirilmektedir. Ayrca, British Airline ve
Trk Hava Yollarnn da seferleri mevcuttur.
Tiflis havaalannn rehabilitasyon ve uluslararas standartlarna kavuturulabilmesi amacyla ihale edilmitir. 62 milyon dolarlk bir proje olan Tiflis

166

STANBUL TCARET ODASI

havaliman projesinin temel atma treni 24 Mays 2005 tarihinde gereklemitir. Tifliste gerekletirilen ticari uu says u an itibari ile yllk 5 bindir.
Grcistanda iletiim sektr gelime sreci iinde olup, yatrmlarn arttrlmas iin byk aba gsterilmektedir. Mevcut olan iletiim alar 70-80li
yllarda yaplm olup yenilenmesine ihtiya duyulmaktadr. u anda birka
yerel ve uluslararas iletmeciler, TV-Radyo irketi ve GSM ebekesi (MAGTICOM-GEOCELL-MEGACOM) faaliyette bulunmaktadr. Uluslararas
grmeler Georgian Telecom irketi araclyla yaplmaktadr. Georgian
Elektrokaviri ise i pazarn %85 paynn sahibi olup, yurt ii balantlarn
balca iletmecisidir.
Grcistan genelinde 1125 posta ofisi faaliyettedir. Ayrca DHL, TNT, UPS,
Fedex gibi Express Posta irketleri de hizmet vermektedir. letiim alanndaki
yabanclar arasnda DAEWOO (Korea), TURKCELL (Trkiye-Finlandiya)
TELRAD (srail) ve METROMEDIA (ABD) yer almaktadrlar. Grcistan,
EUTELSAT, INTELSAT, INTERSPUTNIC gibi eitli uluslararas kurulularn
yesidir.
Grcistan, stratejik konumu itibariyle blgede Kuzey-Gney ve Dou-Bat
koridorunda ok nemli bir konuma sahiptir. Trkiye ile Grcistan arasnda
yolcu ve ticari tamacln youn olarak yapld gzergh, Hopa-Sarp-Batum
karayoludur. Ayrca, bunun yan sra, Posof-Vale karayolu da mevcuttur.
Avrupa Kalknma ve Yatrm Bankas-EBRD; Tiflis Havaalan, karayollar,
demiryollar ve sivil havayollarnn iyiletirilmesine ynelik altyap yatrmlarn finanse etmektedir. Karayollar, demiryollar ve limanlarn iyiletirilmesi
iin Dnya Bankas da kredi salamtr. Trk firmas TAV, Tiflis havaalannda
yeni bir terminal inaat gerekletirmi ve sz konusu terminal ubat 2007de
almtr. TAV ayn zamanda Karadenizdeki tatil beldesi Batumda da bir
havaalan inaat stlenmitir. TAV her iki havalannn sras ile 15 ve 20 yllk
iletmesini de stlenmi bulunmaktadr.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

167

5.3.4. Turizm
Grcistan, Karadenize bakan sahil eridi, dalar k turizmine elverili
corafi alanlar ve tesisleri, tarihi ve kltrel zenginlikleri ile nemli lde
turizm potansiyeline sahiptir. Ayrca, zengin termal su kaynaklar ve kaplcalar
da birok turisti lkeye ekmektedir. Dier taraftan Avrupaya yaknl byk
bir avantaj oluturmaktadr.
Grcistanda son yllarda EBRD ve dier uluslararas kurulularla birlikte
turizm sektrndeki altyapnn gelitirilmesine ynelik olarak etkin ve ciddi
admlar atlmtr. Dnya Turizm rgt (WTO) ve UNESCOnun ibirliinde
pek Yolu Projesinin hayata geirilmesi desteklenmitir. Projenin amac,
katlmc lkeler arasndaki alt yap geliiminin tevik edilmesidir.
Turizm sektrnde yaplacak yatrmlar blgeye ve zellikle Grcistana
ynelik i turizmini artracaktr. Dier taraftan, Grcistann jeopolitik konumu
Ermenistan ve Azerbaycan arasndaki blgeler aras trafik iin elverili bir
merkez imkn sunmaktadr.
Grcistan hkmeti, turizm sektrnde faaliyet gsteren yerel ve yabanc
giriimciyi tevik amacyla 2003 yl Mart aynda yeni bir kanun karmtr.
Anlan kanuna gre; Dalk blgelerde 0,25 milyon ABD $ dier blgelerde
ise 3 milyon ABD dolarndan fazla yatrm yaplmas halinde, turistik tesisler
KDVden %20 muaf tutulmaktadr. Yaplan yatrmn hacmine gre, oteller 6,
7, 10 yl sre ile gelir vergisinden muaftr.

168

STANBUL TCARET ODASI

Grcistana Gelen Turist Saylar 2005-2013 (milyon)

5.3.5. Bankaclk ve Finans


Grcistanda Grcistan Milli (Merkez) Bankas ve ticari bankalardan
oluan bankaclk sisteminin kurulma sreci 1991 ylndan itibaren balamtr.
Grcistan Milli Bankas, Merkez Bankasnn grevlerine sahip olmakla beraber, yabanc ticari bankalar da Grcistanda kendi ubelerini aabilmekte veya
Grc ticari bankalarn hissedarlar olabilmektedirler.
1995 yl itibariyle Grcistan Milli (Merkez) Bankasnn gzetim politikas, dnyada bata gelen sanayi lkeleri ile BIS -Bankaclk Gzetimi Bazel
Komitesi tarafndan yaymlanan Banka Gzetiminde 25 Temel lkeye
dayanmaktadr. Ticari banka faaliyetlerinin deerlendirilme ve denetim yntemi
olarak ise tm lkelerce bilinen ve kullanlan CAMEL sistemi uygulanmaktadr.
Bankaclk gzetimi ile ilgili lisanslama, ynetim, mlkiyet, sermaye kifayeti,
kredi politikas, aktiflerin snflandrlmas, kredi toplama, mali, kredi, kur v.s.
riskleri, i kontrol ve audit gibi eitli konular ieren bankaclk denetim
kurallar ve ilemleri de her yl gelitirilmektedir.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

169

Bankaclk sektrnn gelitirilmesi ile beraber, Grcistan bankaclk


sisteminin esas temeli olan ve bankaclk sisteminin istikrarllk kalitesini gsteren bankalar ortaya kmtr. Bu dnemde Grcistanda 25 banka faaliyette
bulunmasna ramen, bankaclk sektrnde mevcut toplam aktiflerin %81i,
taahhtlerin %87si ve mevduatn %86s byk 7 bankada bulunmaktadr.
Bankaclk sektrndeki finans verilerinin artrlmas da bu 7 bankann aktif
faaliyetlerinin sonucudur.
Toplam Banka Mevduatlar ve Kredileri (milyar GEL) 2006-2013

Sektrdeki canllk kendini hem dviz hem yerel para cinsinden tutulan
mevduatlarda hem de kullandrlan ticari banka kredilerinde gstermeye devam
etmektedir. zellikle ticari banka kredilerinin tutarnda yaanan %77lik art
lkedeki ekonomik faaliyetlerde gzlenen canlanmann bir gstergesi olarak
deerlendirilmektedir, fakat 2008 ylnn austos aynda Rusyann Grcistan
ile savaa girmesi bankalarn faaliyelerini ciddi derecede yavalatmtr. Toplam
Grcistan bankaclk sistemi mevduatlar 7.208 milyondan 8.866 milyona kadar
artmtr. Ayn dnemde bankalarn toplam demeleri 5.737 milyondan 7.348
milyona kadar, toplam hisse sermayesi ise 1.471 milyon dan 1.517 milyona
kadar artmtr. Ticari bankalarn kredi borlarnda 2008 ylnda %31 orannda
art yaanarak toplam 6 milyar GELi gemitir. 2008 ylnda Bankalarn kredi

170

STANBUL TCARET ODASI

profili GSYH nin %31 ini kapsamaktadr. 2003-2007 yllarnda Grcistan bankaclk sektr toplam mevduatn %2,7si kadar, toplam sermayenin %12,7si
kadar kar etmitir. Fakat 2008 ylnn son aylarnda anlan oran ciddi oranda
dmtr. 2008 ylnda bankaclk sisteminin toplam zarar 215.7 milyon Gele
ulamtr.
Bir taraftan bankalarda uygulanan risk ynetiminde gelime salanmas
dier taraftan yeni kredi verilmesi annda sz konusu olan maliyetlerin dmesi
sonucunda 2007 ylnda balatlan uzun vadeli kredi kullanm 2008 ylnda
da ykselmitir. Kullandrlan kredilerin %70i uzun vadeli kredilerdir. 2008
ylnda da tketici kredileri kullandrmasna devam edilmitir.
Kredilerin kullanmna bakldnda, 2008 ylnda tarm, inaat sektr,
ticaret ve hizmet sektr, haberleme ve ulatrma sektrne kredi verildii
kaydedilmektedir. Verilen kredi toplamnn %80i sanayi, inaat ve ticaret
alanlarna ynelik olmutur.
Grcistanda bankaclk sektrnde sorunlar mevcut olup, bunlarn
zlmesi Grcistan Milli (Merkez) Bankasnn ncelikli faaliyetlerindendir.
Mevcut sorunlar ise; bankalarn sermaye toplamasnn seviyesinin dk olmas,
bankaclk sistemine kar yetersiz gven ve kayt d ekonominin nemli
boyutta olmas, banka dnda mevcut parann bankaclk alarnda toplanmasna engel olmasdr. Bu durum da, bankaclk sistemindeki kredi kaynaklarnda
aa neden olmaktadr.
lkede gerekletirilen bankaclk reformlar neticesinde, ticari bankalarn
saysnn azaltlmas, devlet bankalarnn zelletirilmesi, banka rnleri hacminin art, banka hizmetlerinin gelitirilmesi, uluslararas standartlara uygun
denetim politika ve prosedrlerinin pratikte uygulanmas, kalite ve miktar gstergelerinin ykselmesi, salam rekabet ortamnn oluturulmas ynnde baz
gelimeler salanmtr. Dolaysyla, bankaclk sisteminin alt yaps bugnk
piyasa artlarna uygun olup bankaclk sisteminden yararlanmak isteyen gerek
ve tzel kiilerinin artan taleplerini karlayabilir duruma gelmitir. Ancak, tm

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

171

bu ilerlemelere ramen, Grcistan bankaclk sistemi hala gelime srecinde


olup, beklenen gelimenin salanmas iin reformlara devam edilmesi ve gerekli
tedbirlerin alnmas gerekmektedir.
Ayrca, uluslararas para transferlerinde SWIFT sistemi, lke iindeki
para transferlerinde ise RTGS sistemi kullanlmaktadr. Para transferi iin
uygulanan faizler de bankalara gre deimektedir. 2000 ylnda faaliyete
balayan Grcistan Menkul Kymetler Borsas ise son derece kk ve nakit
olmayan bir borsadr.
Grcistan Yurtii Kredi Yaplanmas 2001-2013 (mil GEL)

5.3.6. naat
naat sektr bamszl mteakip yaanan k sonrasnda hzla
yeniden bymektedir. Ekonominin en dinamik sektrlerinden biri inaat
sektrdr. Taahht ilerinin byk ounluu zel sektr tarafndan ve daha
ziyade kk lekli irketler tarafndan yrtlmektedir.
lkede arlkl olarak bina inaat ve mevcut binalarn onarlmas faaliyetleri gze arpmakla birlikte, devrim sonrasnda lkenin kalkndrlmasna

172

STANBUL TCARET ODASI

ynelik planlar erevesinde ve uluslararas finans kurulularndan yaratlabilen


kaynaklar lsnde altyap projelerinin de (yol, baraj, enerji santrali, havaalan
v.b.) hayata geirilmeye baland gzlenmektedir.
Petrol boru hatlar inas ve uluslararas kurulularn finansman desteiyle
artan altyap projelerinin de etkisiyle, inaat sektr, son yllarda, gzle grlr
bir byme eilimine girmitir.
Grcistanda taahht ilerinin byk ounluu zel sektr tarafndan ve
daha ziyade kk lekli irketler tarafndan yrtld iin, hkmet ok
az taahht ii stlenmektedir. lkedeki inaat faaliyetlerinin gerek deerinin
hesaplanmas, faaliyetlerin en nemli ksmnn kayt d ekonomide gerekletirilmesi sebebiyle mmkn olamamakta, sadece byk projelerin resmi
deerleri temin edilebilmektedir. adamlar genelde vergiden kanmak amac
ile inaat projelerinin gerek maliyetlerini saklamaktadr. Hkmete gre de
inaat faaliyetlerinin yaklak %60 kaydedilmemektedir.
Yabanc yatrmlarn %65i inaat-montaj sektrnde faaliyet gstermektedir. Bu kapsamda Trk mteahhitlik firmalarnn Grcistanda tamamladklar
ve hlihazrda devam ettikleri nemli projeler bulunmaktadr. lkede ekonomik
istikrarn salanmas sonucuna bal olarak, inaat sektrnn gelecekte de n
planda olaca ngrlmektedir.
2005 ylnda inaat sektr %14,1 orannda bymtr. Bunda 2006
ylnda tamamen alr hale gelen Bak-Tiflis-Ceyhan Boru Hatt ve 2007
ylnda faaliyete geen Gney Kafkasya Boru Hatt rol oynamtr. Sektrde
byme 2006 ylnda yavalam ancak 2007de yeniden %14,3 orannda
nemli bir art gstermitir. Bunda lkenin turizm merkezi Batum ve Tiflis
kentinde konut talebindeki art rol oynamtr. naat faaliyetlerindeki art
telekomnikasyon, otelcilik gibi sektrlere de etki etmektedir.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

173

5.4. Grcistann D Ticareti


Grcistann stratejik konumu itibari ile Dou-Bat ve Kuzey-Gney ekseninde transit ticarete en elverili lkelerden birisidir. Ancak, ulam andaki
eksiklikler ticaret sektrn olumsuz etkilemektedir.
Azami gmrk vergisi oran %12 olan Grcistanda olduka liberal bir ticaret rejimi tesis edilmitir. Yatrm mallar, yedek para ve giderlere uygulanan
ithalat vergisi %5tir. Buday, bebek mamas, diyabetik yiyecekler ve insani
yardmlar ithalat vergisinden muaftr. Ayrca yabanc yatrmclarn ahsi mallar
ve retimde kullanlacak ekipmanlar da vergiden muaftr.
2000 yl Temmuz aynda Grcistan, Dnya Ticaret rgtnn 137. yesi
olmutur. Bu yelikten sonra Grcistan BDT dndaki lkelerle ticari ilikilerini
gelitirmeye almaktadr.
Grcistan D Ticaret Dengesi 2007-2013 (milyon USD)

174

STANBUL TCARET ODASI

Avrupa Yatrm ve Kalknma Bankasnn (EBRD) verdii bilgilere gre


ise Grcistandaki kayt d ekonomi, GSYHnin %45-50sini bulmakta ve
zellikle Trkiye ile yaplan kayt d ticaret nedeniyle Grcistann ticaret
ann resmi rakamlara gre daha byk olduu tahmin edilmektedir. Balca
ithal rnleri arasnda petrol ve petrol rnleri %9,7, Bak-Ceyhan inaatnda
kullanlan borular %8,9, ila %4,9, eker %4,8, otomobil ve rnleri %4,2,
elektrik enerjisi %2, sigara %1,9 bulunmaktadr. Balca ihracat rnleri arasnda hurda siyah metal ihracattaki pay %12,7, arap %8,2, eker %7, ilenmi
ve yar ilenmi altn %4,2, gbre %4,2, maden sular %4 bulunmaktadr.
lkelere Gre Grcistann hracat 2013

Grcistanda ekonomik reformlar, lkenin altyapsnn ve stratejik iletmeler hari sanayinin tamamen zelletirilmesini ngrmektedir. 1993 -1996
yllarnda yaplan byk apl kupon zelletirilmelerinden sonra hkmet
daha ok nakit karl ve yabanc yatrmclara dorudan yaplan satlara
arlk vermeye balamtr. Alan ihalelerde istihdam seviyesinin korunmas
ve yatrm programlarna uyulmas gibi koullar getirilmektedir.
1998 yl sonu itibariyle kamuya ait kk lekli iletmelerin tamamna
yakn zelletirilmi ve 12,860 adet iletme zel sektre gemitir. Bunlardan

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

175

%80i ticaret ve hizmet sektrnde faaliyet gstermektedir. Dier yandan 1200


byk lekli iletme ortak teebbs haline getirilmi ve bunlardan da 910 tanesi
zelletirilmitir. Grcistan hkmeti byk ve orta lekli iletmelerin zelletirme srecini hzlandrmay amalamaktadr. Halen zelletirme projeleri
19 Ekim 2004 tarihinde kartlm olan kanun erevesinde yrtlmektedir
Sektrel dzeyde bakldnda zelletirilen iletmelerin %28,5i tarm,
%18,5i inaat ve %15,2si sanayi sektrndedir. zelletirme orannn en dk
olduu sektr ise yabanc yatrmclar iin olduka cazip olmasna ramen enerji
sektrdr.
lkelere Gre Grcistann thalat 2013

Bugne dein ihalelerde ne srlen artlarn ounlukla gerekleri


yanstmamas ve sz konusu iletmelerin byk lde yatrma ve yeniden
yaplandrlmaya ihtiya duyduklarn gz ard etmesi nedeniyle bu ihalelere
yeteri kadar katlm salanamamtr. Ancak bu konularda iyiletirme salanmakta ve zelletirmelerden salanan verim artmaktadr.
2005 yl ierisinde elde edilen zelletirme gelirleri de bu konuda iyiye
doru bir gidiat olduunu ortaya koymaktadr. Yl ierisinde Rusyann en

176

STANBUL TCARET ODASI

byk elik reticisi olan Evrazholding, iyatura manganez fabrikasn 132


milyon dolara, ngiltereden Marina Capital firmas ise Georgia Ocean denizcilik firmasn 93 milyon dolara satn almtr.
Liberal bir d ticaret rejimine sahip olan Grcistan, 2006 ylndan itibaren
gmrk prosedrlerini basitletirmeye balamtr. 1 Ocak 2007 tarihinden
itibaren yrrle giren yeni Gmrk Kanunu kapsamnda gmrk ilemlerinde
eitli deiiklikler olmutur. Bunlardan en dikkat ekici olan garanti belgesi
uygulamasnn balatlmas olmutur.

5.5. Grcistann dari-Ekonomik Blgeleri


Eski zamanlardan beri Grcistanda sosyo-ekonomik zelliklerine gre
tarihi blgeler var olmutur. Bu blgeler doal artlar, tarihi geliim zellikleri,
nfusun yaam tarz ve dil yaps ile farkllk gstermilerdir. lke arazisi idari
birimlere ayrlmtr. Bunlarn temelinde geleneksel tarihi blgeler bulunmaktadr. Bu blgeler ve en byk yerleim birimleri;
Kaheti (Telavi), Mtshka-Tiaveneti (Mha Tskaya), Kartli (Gori), Aa
Kartli (Rustavi), Samthe-Cavaheti (Ahska), mereti (Kutais), Raa- Lehumi
veya dier bir adla Aa Svaneti (Tsageri), Samegrelo veya dier bir adla Yukar
Svaneti (Zugdidi), Acaristan (Batum), Tiflis (Tiflis). Her bir blge kendine has
ekonomik branlamaya sahip olup i retim balantlarn salayan ekonomik
blgeyi temsil etmektedir.
Tiflis
Grcistann esas sanayi merkezidir; elektrikli lokomotif, uak, makine aletleri, giyim ve gda sanayi vb. gibi Tifliste 900 iletme mevcuttur. Grcistann
asl ulam a bu blgeden gemektedir. Demiryollar ve otobanlar mevcuttur.
Kartli
En ok meskenlemi blgedir. Grcistann eski bakenti Mha-Tskaya yer
alr. Bir nevi mze kenttir. ok eitli mzelere ve arkeolojik eserlere sahiptir.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

177

Aa Kartli
Tiflisin 20 km. gneydousunda yer alr. Grcistann ar sanayi merkezidir. Sanayinin temelini demir-elik fabrikas oluturur. Ayrca bu blgede
kimya tesisleri, azot gbre sanayi de bulunmaktadr. Aa Kartli gelimi tarm
blgesi olup; baclk, meyvecilik, tarm bitkileri mevcuttur.
Kaheti
Baclk iin ok elverili doal artlara sahiptir. lkede gerekletirilen
bacln %75ini alr. Alazani vadisinde yer alr. Burada her ky bir nevi arap
markas tamaktadr. Ayrca ttn ve glya retimi iin gl yetitirilmektedir.
Samthe-Cavaheti
Gney Grcistanda yer alr. Tarm blgesidir. Baclk ve meyvecilik
gelimitir. Doal kaynaklardan linyit bulunmaktadr. Deerli talara sahiptir.
Samthenin merkezi Ahska, Cavahetinin merkezi Ahlkelektir.
mereti
Bat Grcistann merkezi ksmndadr. Merkez Kutaisdir. Buradan Dou
Grcistanla Karadeniz kysn birletiren otoban ile Transkafkasyaya kan
demiryolu mevcuttur. Bir nevi enerji merkezidir. Rioni nehri zerinde 3 nemli
baraj kurulmutur. Kutais kentinde birka nemli sanayi tesisi vardr. Byk
ykl aralar ve sanayi aralar iin lastik fabrikas bulunmaktadr. Kutais ayn
zamanda Grcistann tekstil merkezidir. Kuma ve ipek tesislerine sahip bir
kenttir. Blgenin dier nemli bir kenti Zestafonidir. Burada metal ve zellikle
manganez fabrikas mevcuttur. Kmr (Tkbul yata), manganez (iatura
yata) nemli rezerv alanlardr. Burada nemli kaplcalar mevcuttur. Bunlar;
Tsulukudze, Chkari, Nunisi yerleim birimlerine yakn alanlardadr.
Samegrelo
Eski ad Megreliadr. Bat Grcistanda tarihi blgedir. Tarma dayal sanayi
gelimitir. ay, arap, ya retimi ile konserve fabrikas mevcuttur.

178

STANBUL TCARET ODASI

Acaristan
Bir tarm blgesidir. Nemli subtropikal iklime sahiptir. Son iki yz yllk
ya ortalamas 2500mm3 dr. Esas tarm bitkileri ay ve narenciyedir. Bakent
Batum ve evresinde ok nl kaplcalar mevcuttur. Kobuleti, Makhunseti
kaplca merkezleridir. Acaristann corafi konumu ok zeldir. Blgede
bulunan Batum ehri yaknlarnda 19. yzylda byk bir liman yaplmtr.
Kapal bir koya sahiptir. Azerbaycan petrolleri 19. yzyl sonlar 20. yzyl
balarnda bu limandan batya gnderilmitir. Halen bir boru hatt mevcut olup
iletilmemektedir.
Grcistan ekonomik blgelerine bakldnda, ihracat potansiyeline sahip
olan ve yabanc yatrmclar iin ekici olabilecek sektrlerin demircilik, metal
d demircilik, turizm, tarma dayal sanayi ve tarm (zellikle baclk, araplk, ipek retimi, arclk, narenciye) grnebilir.

5.6. Grcistann Temel Ekonomik Gstergeleri


2003ten itibaren Grcistan hkmeti rekabeti piyasa koullar ve yabanc
dorudan sermayeyi ekecek uygun i ortamn oluturmak iin ok sayda
reform yrtmektedir. Bu reformlar ticari liberalizasyonu ve rveti engellemeyi
de hedeflemektedir.

5.6.1. Gayri Safi Yurtii Hasla


Kayt d ekonomi lkenin byme performans ile ilgili salkl verilere
ulalmasn engellemektedir. lkenin statistik Kurumu tarafndan Grcistann
GSYHsnn yaklak %30una tekabl eden bir miktarda kayt d ekonomisi
olduu belirtilmektedir. Ancak IMF gstergelerine gre kayt d ekonominin
bykl GSYHnn %60 kadardr. Bu denli byk miktardaki kayt d
ekonomi, lkenin geni kapsaml bir ekonomik byme gerekletirmesinin
nndeki en nemli engeldir.
2011 Yl iin Grcistan Larisi cinsinden tahmini nominal GSYH miktar
22,945.2 milyon GL ulamaktadr. Bu nceki yla kyasla %10luk bir art
anlamna gelmektedir. Reel yllk byme oran 2011 art %6,8dir.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

179

Grcistan Nominal GSMH ve Reel Oranlar 2003-2014 (milyar USD)

Son 10 yl zarfnda etkileyici bir ekonomik byme gsteren Grcistan ne


yazk ki baz nemli gelime alanlarnda yeterince ilerlememitir. rnein lke
hali hazrda beeri kalknma endeksine gre 187 lke arasnda 75. srada yer
almaktadr. Ayn zamanda yaam kalitesi anlamnda bakent Tiflis en alt seviyedeki Avrupa ehridir. Dnya apnda 400 ehir arasnda 214. srada yer alr.
2011 yl itibariyle 5450 dolarlk kii bana milli geliriyle Grcistan 181 lke
arasnda 111. srada yer almaktadr. Bu rakam Dnya ortalamas olan 10.700
dolarn olduka altndadr. Baka bir deyile Grcistanda hayat standartlar
Dnya ortalamasnn altndadr.

180

STANBUL TCARET ODASI

Kii Bana GSYH, Nominal ve Satnalma Gc Paritesine Gre 2003-2014


(USD)

GSYH artna katk salayan sektrlere baktmzda en byk payn


%17 ile sanayi, %17 ile ticaret ve %11 ile ulatrma ve iletiim sektrlerinde
olduu grlmektedir. Bu sektrler arasnda tek d gsteren, -%6,2 d
ile madencilik sektrdr.
Grcistan IMF ile imzalad standby anlamasnn gereklerini baaryla
yerine getirmi ve anlama Haziran 2011de sona ermitir. Grcistann bu
anlamadan nispeten gl bir biimde kt sylenebilir. Bu program gerei
yrtlen ekonomik ve mali politikalar, balangta ekonomiyi istikrara
kavuturma ve ekonomik bymeyi yeniden balatmada ve sonrasnda mali
iyilemeyi salamada ve zel sektr finansmanna geri dne imkn salama
noktasnda baarlyd.
Makro ekonomik temel gstergelerde ki iyilemeler ve otoritelerin kat
makro ekonomik politika ynetimi rating ajanslar, piyasalar ve uluslararas
kurumlar tarafndan fark edildi. Kasm-Aralk 2011 de Fitch ve Standard &
Poors, Grcistann kredi notunu BB-ye ykseltti. Grcistann Dnya Bankas

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

181

nezdindeki Yapma ve Uluslararas effaflk Kurumunun Rvet Alglama


Endeksi sralamalar da 183 lke arasnda, 16. ve 64. sraya ykseldi.
GSYH Sektrel Dalm 2013

Bamszla geile birlikte lkenin sanayi sektrnn GSYHdaki pay


azalrken, hizmet sektrnn pay art gstermitir. Tarm ekonomideki en
byk sektrdr. lkenin sanayi sektrnn byk ounluu teknolojisi
eskidii iin atl kapasitededir. Sanayi sektr retimi ok az saydaki iletmenin
faaliyetlerine dayanmaktadr. lkedeki mevcut 2 800 sna iletmeden yalnzca
50si toplam retimin %75ten fazlasn retmektedir.

5.6.2. Enflasyon (Tketici Fiyat Endeksi)


Enflasyon Grcistan iin 2011de byk bir problem olmutur. Yllk
ortalama oran %8,5tir. Mays aynda bu orann %13,6ya ulat grlmtr.
Grcistann enflasyon karakteristikleri dier kk ak ekonomilerinkine ok
benzerdir.

182

STANBUL TCARET ODASI

Gda fiyatlarndaki hzl d yanstan Tketici Fiyat Endeksi (TFE)


enflasyonu 2011 in ikinci yarsnda keskin bir ekilde dt. yleki ubat 2012
de yllk enflasyon -%2,1 olarak gereklemitir. Bu orann Mays 2011 de
%14,3 olduu hatrlanrsa, dn keskinlii daha iyi anlalr.
Grcistanda Enflasyon 2008-2013

Uluslararas petrol ve gda fiyatlar ile pozitif bir korelasyon vardr. Petrol
ve petrol rnleri balamnda Grcistann ithalattan baka alternatifi yoktur.
Fakat gda konusunda, eer Grcistan sebze, fndk ve meyve retiminde
mukayeseli avantajn tam olarak kullanabilirse, mevcut a kapatabilir. Bu
geree ramen ihra ettiinden 4 kat daha fazla tarmsal rn ithal etmektedir.
Enflasyonun esas sebebinin dsal faktrler olduu bilinmektedir. Bu tip
enflasyon geicidir ve merkez bankalar politikalarn buna gre deitirmezler.
Byle yapld taktirde maliyetler, faydalarn aacaktr. Ocak 2011den itibaren, ki bu tarihte enflasyon %12,3 olmutu, Grcistan Merkez Bankas (NBG)
kemer skma politikas uygulamaya balamtr. Ocak 2011de faiz oran %8dir.
Haziran 2011de ise, bu sk para politikas biraz gevemitir. nk uluslararas
piyasalarda petrol ve gda fiyatlarnda bir d beklentisi hkim olmutur.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

183

Tketici Fiyat Endeksi 2000 - 2014 (2005=100)

Grcistan 2000-2011 yllar arasnda tketici fiyat endeksinde hedef


pazarlar arasnda ykseli gsteren lkeler arasndadr. Tketicilerin ortalama
harcama alkanlklarna gre Grcistan; Dnya genelinde 55. hedef pazarlar
ierisinde 8. en pahal lke konumundadr.

5.6.3. Yabanc Sermaye ve Yatrmlar


Grcistana gelen yabanc dorudan yatrmn younlat balca ticaret,
turizm ve ulatrma olmakla beraber gda imalat ve telekomnikasyon alanlarnda da nemli yatrmlar mevcuttur. zellikle petrol ve doal gaz alanlarnda
tutarlar 100 milyon dolardan 4 milyar dolara kadar kabilen byk projelerin
finansman iin Grcistann finans piyasalar yeterli olmamakta, uluslararas
finans kurulularna ve yabanc yatrmclara ihtiya duyulmaktadr. rnein
Bak-Supsa boru hatt projesinin bir ksm EBRD ve IFC tarafndan, dier
ksm da 3 yabanc bankann oluturduu bir konsorsiyum tarafndan finanse
edilebilmitir.
Proje finansman ve baarl zelletirme iin iyi bir menkul kymetler
piyasasna ihtiya duyulmakta ve bu konuda da almalar olumlu ynde

184

STANBUL TCARET ODASI

ilerlemektedir. Byk projelerin finansman iin gerekli olan yabanc yatrmlarn Grcistana ekilebilmesi yolunda da somut admlar atlmtr. Devlet
btesinden kaynak alan Ulusal Yatrm Ajans, bu konuda nemli bir role
sahiptir. Grcistanda yatrm ortamnn iyiletirilmesi iin almalar 1996dan
beri srdrlmekte, vergi yknn hafifletilmesi ve korumac uygulamalarn
kaldrlmas ncelikli konular olarak ele alnmaktadr. Vergi konusunda salanan
avantajlarn bazlar ise unlardr:
- %20lik standart vergi oran,
- Zarardaki iletmeler iin 5 yla kadar vergi muafiyeti,
- Ham madde ithalatna vergi muafiyeti.
2011 Ylnn ilk eyreinde Grcistan 643 milyon dolarlk yabanc
dorudan yatrm almtr, yllk toplamda yaklak 800 milyon dolar olaca
beklenmektedir. Balca yatrmc lkeler Danimarka, Hollanda ve Trkiyedir.
FDI ya sektrel olarak bakldnda aadaki ekilde grld gibi madencilik
ve imalat tm yatrmlarn %22sini almtr. En az popler olan sektrler tarm
ve balklk, gayrimenkul, otel ve restoranlardr. Sadece 3. eyrekte en byk
FDI y enerji sektr almtr.
Dorudan Yabanc Yatrmlar (FDI) 2005-2013 (milyon USD)
Toplam

QI

Q II

Q III

Q IV

2005

449.8

89.4

105.9

75.6

178.9

2006

1 190.4

146.0

306.9

280.7

456.7

2007

2 014.8

421.4

401.5

489.1

702.9

2008

1 564.0

537.7

605.4

134.7

286.2

2009

658.4

114.0

177.2

173.2

194.0

2010

814.5

166.5

208.3

225.6

214.1

2011

1117.2

209.7

248.3

316.6

342.6

2012

911.6

261.2

217.7

199.0

233.7

2013

914.4

226.2

232.4

238.7

217.1

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

185

Cari hesap a artmtr. Bununla birlikte bu art yksek net zel para
girii ile desteklenmekteydi. FDI nn sektrel dalm olduka danktr. rnein hizmetler para giriinin (sermayenin) yardan fazlasn madencilik imalat
inaat ve enerji de kalann ounu ekmektedir. zel finansal para giriinin
sonucu olarak brt uluslararas rezervler 550 milyon dolar civarnda artarak,
2.8 milyar dolar oldu.
Sektrlere Gre FDI Dalm 2013

zelletirme sreci ve Grcistann son dnemde imzalad ekonomik


anlamalarn da etkisi ile sanayi sektrne dorudan yabanc yatrm girii
gzlenmektedir. Grcistan statistik Kurumunun aklamasna gre, Birleik
Arap Emirlikleri 306 milyon dolarla ilk srada bunu 167 milyon dolarla Amerika
Birleik Devletleri ve 164,5 milyon dolarlk yatrmla Trkiye izlemektedir.

186

STANBUL TCARET ODASI

lkelere Gre Dorudan Yabanc Sermaye Girii 2013 (milyon USD)

2011 ylnda Grcistan, Hedef Pazarlar arasnda en ok yabanc yatrm


kendine eken 25. lke olmutur.

5.6.4. D Ticaret Eilimi


2011 Yl rakamlarna gre Grcistann toplam d ticaret hacmi geen
yla kyasla %35lik bir artla 9,244 milyon dolara ulamtr. Toplam ticaretin
2,189 milyon dolar ihracat, ki bu geen yla kyasla %39luk bir art demektir,
ve 7,055 milyon dolar ise ithalattan oluuyordu, ki bu da geen yla kyasla
%34lk bir art ifade etmektedir. Her ne kadar ticarette negatif bir dengeye
sahip olsa da ekonomik byme daha yksek olduundan bu srdrlebilir bir
ak olmutur.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

187

D Ticaret Eilimi 1995-2013 (USD milyon)

En ok ticaret yaplan lkeler Trkiye, Azerbaycan ve Ukrayna olmutur.


Azerbaycan %19,5 ile en byk ihracat ortadr. Trkiye ise toplam ithalatnn %18ini gerekletirdii lke olarak ithalatnn en byk ticari ortadr.
thalatta rn kompozisyonu yaklak olarak; Petrol ve Petrol rnleri: %12,9,
Otomotiv: %7,2, Petrol ve Dier Gazlar: %3,4 olarak belirtilebilir.

5.6.5. Devlet Btesi


2011 yl konsolide btesinin toplam geliri 6,960 Lariye ulamtr.
Bu rakam 2010 ylna kyaysa %18lik bir art gstermekte ve GSYH nin
%29,3n oluturmaktadr. Grcistan hkmeti harcamalarn %30u amamasn hedeflemektedir. Bilinmektedir ki bte harcamalar eer zel sektr
kalknmasna destek olmak iin, rnein temel altyapy salamak, temel
sak ve eitim hizmetlerini sunmak gibi faaliyetlere ynlendirilirse ekonomik
bymeyi pozitif ynde etkiler. Fakat sosyal fayda ve kamu cretlerine ynelik
harcamalar iktisadi ve iyileme ve kalknma getirmezler, Grcistandaki durum

188

STANBUL TCARET ODASI

ikincisidir. 2010 ylnda bte a GSYH nin %6,8ine karlk gelirken bu


oran 2011 yl iin %3.7 ye drlebilmitir. Devlet borlanmasna gelince
Maliye Bakanlnn verdii bilgiye gre 2011 itibariyle i bor 1,983.3 milyon
Lariye ularken d bor 4,375.7 milyon dolar olmutur.
Konsolide Bte Gelir ve Giderleri 2002-2013 (mil GEL)

Grcistanda borcun GSYH ye oran, %31,3 seviyesi ile tolere edilebilir


ldedir. Hkmet devlet borcu seviyelerini GSYHnin %60nn altnda
tutmay baarsa da lkenin brt d borcu, yani hem devlet hem de zel sektrn
borcunun toplam 2010 da GSYHnin %60n at ve 2011 ylnda %57,5
olup, 2012 de %56,6ya dmesi beklenmektedir. %60lk snr, eik snrdr
ve tehlikeli bir limittir. Bu eiin tesinde lkeler deme glerine ilikin ciddi
problemler ile kar karya kalrlar.
Hkmet a 2011 ylnda GSYHnin %3,6sna geriledi. Daha gl
vergi ve vergi d gelir yalnzca, ksmen daha dk hibe geliriyle dengelendii
iin gelirler beklenenden daha yksek oldu. Bu ilave gelirler esas itibariyle
yatrm projelerinin yrtlmesini hzlandrmak iin kullanld. 2011 Temmuz

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

189

Parlamento, 2010 ylnda kabul edilen yeni vergiler konusunda referandum


ykmlln kaldran ekonomik zgrlk yasasn kabul etti. Bu yasa ile
hkmet referanduma ihtiya duymakszn yeni vergiler koyabilir yada mevcut
oranlar ykseltebilir.

5.6.6. Para Politikas


Rusya ile olan Osetya atmas ncesinde Grcistann ulusal para birimi
Lari, 2003 ylndan itibaren istikrarl bir ekilde nominal ve reel olarak Dolar
karssnda deer kazanmtr. Bunun temel sebepleri arasnda Euronun Dolar
karssnda glenmesi ve ABnin Grcistann nemli bir ticaret orta olmas
yer almaktadr. Bununla birlikte son yllarda lkeye gelen dorudan yatrmlar,
d yardmlar ve lke dnda yasayan Grclerin gnderdii dvizler Larinin
deerini korumasna katkda bulunmutur. 2011 in banda revalasyon
sonrasnda, Lari/Dolar dviz kuru dar bir aralkta (GEL/Dolar: 1.64-1.69)
dalgalanmaktayd. Net para giriinden kaynaklanan Grcistan parasnn deer
kazanmas ynndeki basklar merkez bankas piyasaya mdahalede bulunarak
ortadan kaldrd. Reel dviz kuru orannn 2010 sonu ile, 2011 sonu arasnda
%6,3 deer kazand grlebilir.
Dolar ve Euro / Lari Kuru 2001-2013

190

STANBUL TCARET ODASI

Grcistan Merkez Bankas, 2011 in ikinci yarsnda sk para politikasn


geveterek re-finans politikasn Haziran 2011de %8den, Ocak 2012de
%6,5a seviyeli olarak drd. Piyasa oranlarnda parasal politika ilemleri
2009dan beri gelimesine, ilerlemesine ramen para piyasasndaki ve hazine
bonolarndaki yakn tarihli d Lari mevduatlarna ve bor verme oranlarna
yansmad. Den para politikas oranlar ile ykselen banka mevduatlar ve
bor verme oranlar arasndaki bu kopukluk bankalarn likidite tercihinde
dengeleyici bir art olarak ortaya kar.
Grcistanda Para Arz 2001-2013 (mil GEL)

5.6.7.Tasarruflar
Grcistanda ulusal tasarruflar 2005 ten, 2009 a kadar d gstermitir. Bu
yllarda zel tasarruflar ulusal tasarruf rakamlarnn ok nemli bir kalemiydi.
Bundan dolay ulusal tasarrufta bir d ayn zamanda zel tasarrufta bir d
anlamna gelmektedir. 2006-2008 yllarnda nihai tketimde nemli bir art ve
dolaysyla tasarruflarda bir d grld. Bunun ana sebebi bankalardan kredi

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

191

alabilmenin daha kolay hale gelmesi ve insanlarn ekonomik eilimler asndan


pozitif beklentileri idi. 2010 da toplam gelir art ile birlikte net tasarruflarda
bir art gzlendi fakat 2011 in ikinci yarsndan itibaren borlardaki art ile
birlikte net tasarruflarda bir d yaand. Bu periyotta net tasarruf kamu
tasarruflarndan olumaktadr. Bu eilimin faiz orann drmeye ve talebi
arttrmaya ynelik genilemeci para politikasndan kaynaklandna inanlmaktadr. Grcistandaki azalan tasarruf trendinin balca nedenlerinden birisi
enflasyon basks olabilir. Ayn zamanda negatif devlet tasarrufu kalknmakta
olan lkelerde, tasarruftan caydrc en byk etken olmaktadr.

5.6.8. Bankaclk Sektr


2011 de bu sektrn net kar, 323 milyon Lari idi. Mevduatlarn, kredilere
orann dikkate aldmzda; kredilerin miktarnn mevcut miktarn neredeyse 3
kere at gzlemlenebilir. Mevduatlarn mutlak ounluunun dolar cinsinden
olmas ile uzun vadeli mevduatlarn miktarnn, ksa dnemli olanlara kyasla
daha az olmas ulusal parann istikrarna kar gvensizlii gstermektedir.
Kredi salkl bir ekilde ve oranda artmaya devam ederken, mevduat ve
bor dolarizasyonu istikrarl bir ekilde dmektedir. Bankalarn finansal pozisyonlar 2000-2011 de glenmeye devam etti. Sermayeleri yksek oranlyd.
z-sermaye karll neredeyse iki katna %17,3e ykseldi.

192

STANBUL TCARET ODASI

Toplam Mevduat ve Krediler 2006-2013 (GEL milyar)

1995 ylnda says 247yi bulan bankalar 2006 yl sonu itibaryla Grcistan
Merkez Bankas gzetimindeki 17 ana bankaya indirgenmitir. 6 byk banka
toplam mevduatlarn %90na sahiptir.
Sektr halen verimlilik sorunu yaamakla birlikte son yllarda artan yabanc
yatrmlarla gelimeye devam etmektedir. 2007 basndan 2009a dek sadece
yabanc yatrmla finanse edilen 4 yeni banka almtr: Azerbaycan-Grcistan
Uluslararas Bankas, Grcistan HSBC Bankas, Halk Bankas (Kazakistan
sermayeli) ve KOR Standart Bankas (Suudi Arabistan sermayeli.)
Bankaclk sektrnn zayf kalmasnn en nemli sebebi olarak, kayt
d ekonominin yksek dzeydeki varl gsterilebilir. Kayt d ekonominin
ilemlerinin nakit olarak yrtlmesi de bankacln geliimini engellemektedir.
Grcistan Merkez Bankas verilerine gre, Grcistan Bankaclk
Sektrnn 2010 ylnda 156,3 milyon GEL olan net kar, 2011 ylnda 323
milyon GELe ykselmitir. lkenin bankaclk sektr 2009 ylnda 65 milyon
GEL zarar etmiti.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

193

5.6.9. sizlik
ktisat faaliyetler 2011 in ikinci yarsnda hzland ve bu sayede 2011de
reel GSYH %6,8 artt. Bu byme geni tabanlyd ve zellikle imalat, turizm
ve finans sektrnde glyd. Byme, byk lde yksek igc verimliliinden kaynaklanrken, isizliin 2010 seviyesinden gerilemesi beklenmektedir.
Son on yl zarfnda Grcistann ekonomik bymesi ortalama %6dan
daha fazla iken isizlik oran 2000 de %10,3 ten, 2010 da %16,3e ykseldi.
sizlik yksek eitimli iiler %20,9, genler %36,7 ve kent nfusu %27,2
arasnda yksekti. Bu isizliin byk lde devresel deil, yapsal olduu
aktr. Bunun anlam reel GSYH artnn esas itibariyle yksek igc verimlilii oran artndan kaynaklanmaktadr. Ayn zamanda isiz olduu halde
tarm sektrnde alt varsaylan nfusun da igcne katlm talebi bu oran
ykselten bir etken olmutur. Yoksulluk gerilemesine ramen hala yaygndr.
2009da nfusun %24,7si Grcistann yoksulluk snrnn altnda yayordu.
Bu oran 2003te %28,5 idi. Grcistanda ortalama aylk maa 2010da 335
dolard. 2010 istihdam rakamlarnn %52,2si tarm sektrndedir.
Grcistan hedef pazarlar arasnda en fazla 19. i gcne sahip lke olmakla
beraber alan kesimin toplam nfusa oran yaklak 2/5dir. Grcistanda
krizin de etkisi ile 2011 yl sonu itibariyle isizlik % 16,7ye ulamtr. Resmi
verilere gre, Grcistan Dnyada isizliin en fazla olduu 155inci lkedir.
Kaliteli i gc yetitirme potansiyeli olan Grcistanda isizlik oran
greceli olarak yksek bir dzeyde seyretmektedir. Hkmet, rvetilii
nlemek ve becerikli i gcn kaybetmemek iin kamudaki cretleri zel
sektrdekiyle ayn izgiye getirmeye alm ve reel cretlerde 2004 ylnda
%18,1 art olmutur.
statistiki gstergelere gre g eden nfusun byk ounluu alma
yanda olup, bu kiilerin ok byk blm meslek sahibi ya da yksek eitim
grm kiilerdir. alma yandaki nfusun lkeden g doum oranlarnn
dmesine de neden olmutur. Ancak Rusyada yaamakta olan yaklak 750

194

STANBUL TCARET ODASI

000 Grc, Rusyann 2001 ylnda uygulamaya balad ve lkede kalmay


zorlatran yeni vize rejimi nedeni ile lkeye geri dnmeye balamtr.
sizlik gen nfus ierisinde daha yksek olduu gzlemlenmektedir.
zellikle 15-24 ya aras gen kadn nfusta grlen isizlik oran %36 seviyesindedir. lke genelinde fakirlik seviyesi %31 civarndadr. Satn alma gc
paritesine gre 12 aylk bir alan creti 279 USD seviyesindedir.

ALTINCI BLM
GRCSTAN-TRKYE LKLER

6. Grcistan-Trkiye likileri
6.1. Siyasi likiler
6.1.1. Gamsahurdiya Dnemi: 1991-1992

rcistann Bamszl in Yuvarlak Masa rgt nn lideri


olan milliyeti Zviad Gamsahurdiya dneminde, 9 Nisan 1991
tarihinde Grcistan bamszln ilan etmitir. SSCBnin varln srdrd
bu dnemde, dier dnya devletleri gibi Trkiye de Grcistan tanmaktan
kanmtr. Moskovada 19 Austos 1991 tarihinde dzenlenen baarsz darbe
giriimini mteakip, SSCBnin dier cumhuriyetleri de bamszlklarn ilan
etmeye balamtr. Bu dnemde Gamsahurdiyann izledii etnik politikalar
nedeniyle Grcistan karklk iinde kalmtr. Olaylar nedeniyle, Gamsahurdiya resmen iktidarda olsa da, halkn byk bir ksmnn desteinden mahrum
kalmtr.
Bu artlar altnda Trkiye iin Grcistanda muhatap bulmak zor olmutur.
Grcistandaki iktidar sahiplerinin geleceini kestirmek imknsz hale gelmitir.
Bir sre Gamsahurdiya ile balayacak bir diyalogun, iktidar tarafndan kamuoyuna Gamsahurdiya ynetimine verilen destek olarak sunulaca ve muhalefet
tarafndan tepkiyle karlanaca dnlmtr. Sonunda Trkiye, 16 Aralk
1991 tarihinde Grcistan tanmtr.

6.1.2. evarnadze Dnemi: 1992-2003


Trkiyenin Grcistan 16 Aralk 1991de tanmasna ramen, iki lke
arasndaki diplomatik ilikilerin kurulmas ileri bir tarihte, 22 Mays 1992de
gereklemitir. Daha sonra, 30 Temmuz 1992de Trkiye Cumhuriyeti Babakan Sleyman Demirel Grcistana bir gnlk ziyarette bulunmu ve bu esnada
Dostluk, birlii ve yi Komuluk Anlamas imzalanmtr. Bu anlamayla,
1921 ylnda Kars Anlamas ile tannm olan Trkiyenin dou snrlar,
Grcistan tarafndan da teyit edilmitir. Babakan Sleyman Demirel, daha
sonra Grcistan Devlet Konseyi Bakan Eduard evardnadze ile bir grme

198

STANBUL TCARET ODASI

yapmtr. Bu grmenin ardndan heyetler aras grmeler yaplm ve iki


lke arasnda, eitli alanlar kapsayan 6 ayr anlama imzalanmtr.
Grcistann Trkiye tarafndan tannmasyla diplomatik ilikilerin
kurulmas arasnda geen srete, lkede ynetim deiiklii gereklemitir.
Grcistanda iddetlenerek lke geneline yaylan olaylar sonucunda bakanlk
sarayn kuatan Askeri Konsey, 2 Ocak 1992de Gamsahurdiyay grevinden
alm ve olaanst hal ilan etmitir. 1992 yl Mart aynda, askeri konseyin
karar zerine Eduard evardnadze Grcistana davet edilmitir. 12 Ekim
1992de yaplan seimlerde, evardnadze devlet bakan seilmitir.
SSCBnin dalmasyla beraber balayan piyasa ekonomisine ve ok partili
sisteme geiin getirdii sorunlar, bamszlnn ilk yllarnda Grcistann
istikrarszln daha da arttrmtr. Bu artlar altnda Abhazya ve Gney
Osetyann bamszlk istekleri, savaa ve Grc etnik milliyetiliinin daha
da glenmesine neden olmutur. Perestroyka sreci ile trmanan Grc etnik
milliyetilii, Grcistann bata RF olmak zere Trkiyeye baknda da etkili
olmutur. Grcistan, uzun yllar boyunca Osmanl hkimiyeti altnda kalmtr.
Bolevik eitim sistemi, arlk Rusyasnn Grcistan igalini merulatrmak
iin, Osmanl ynetimini ve Trkleri dman olarak gstermeye almtr.
Bylece Ruslarn kurtarc ve dost bir millet olarak alglanaca dnlmtr.
Bu eitim sistemiyle yetien Grc halk ve yneticilerinin ounda, balangta
Trkiye ve Trklere kar korku ve endie hkim olmutur.
Trkiyeye kar duyulan korkunun dier bir nedeni de Mslman nfusa
sahip Acaristan olmutur. Acaristan, Musul gibi Misaki Milli snrlar iinde
yer alm fakat bugnk Trkiye Cumhuriyeti snrlar dnda kalm iki
blgeden birisidir. Trkiyenin Kars Anlamas ile Acaristann zerkliinin
garantr olmas, Sarp Snr Kapsnn 1989da almasyla Batumla iyi
ilikilerin balamas, Tifliste Trkiye hakknda phelere neden olmutur.
Trkiyedeki baz evrelerin Acaristanla ilgili iddialar da bu pheleri arttrc
etkide bulunmutur.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

199

1993 yl boyunca iki lke ilikileri fazla ilerleyememitir. Bunun en nemli


nedeni Grcistann istikrarsz yapsdr. Abhazya ve Gney Osetya sorunlar,
Grcistan kendi i istikrarn salama mcadelesine sokmutur. Trkiye,
Abhaz asll vatandalarnn lobi faaliyetlerine ramen, Abhazya ve Gney
Osetya sorunlar karsnda tarafszln korumay tercih etmitir.
13 Ocak 1994 tarihinde Eduard evardnadze Trkiyeyi ziyaret etmitir.
Bu ziyaret srasnda, bata Trkiye Cumhuriyeti ile Grcistan Cumhuriyeti
Arasnda Gvenlik ve birlii Anlamas olmak zere ok sayda anlama ve
protokol imzalanmtr. Grcistan, Trkiye ile ilikilerini salamlatrdktan
sonra, ayn yln Mart ay banda BDTye ye olma kararn onaylam ve Mart
aynn sonlarnda da BIOya katlmtr. evardnadze, Grcistan dengeli bir
politika izleyerek uluslararas platformlara tamaya balamtr.
1988 ylnda alan Sarp Snr Kapsndan sonra, Grcistan ile Trkiyeyi
karayoluyla birbirine balayan Posof-Trkz Snr Kaps, 31 Temmuz
1995te Cumhurbakan Sleyman Demirel, Grcistan Cumhurbakan Eduard
evardnadze, Babakan Tansu iller ve Babakan Yardmcs Hikmet etinin
katld bir trenle almtr. 31 Austos 1995 tarihinde Babakan Tansu
iller, Grcistana gnbirlik bir ziyarette bulunmutur. 29 Austos 1995de
evardnadzeye yaplan suikast giriiminin hemen arkasndan yaplan bu
ziyaretle Trkiye, Grcistana ve evardnadzeye olan desteini gstermitir.
4 Nisan 1996 tarihinde Grcistan Devlet Bakan Eduard evardnadze
Ankaraya gelmitir. Vize kolayl ve iki lke arasnda nc bir snr kapsnn almasyla ilgili anlamalar imzalanmtr. evardnadze ortak basn
toplantsnda, Grcistann bamszlna kavutuu 4 yl iinde iki lke
arasnda 30 yla sacak iler yapldn sylemitir. Cumhurbakan Sleyman Demirel de, Avrasya koridoru, Grcistandan Orta Asyaya geilmesi
olaydr. Petrol boru hatlar, Bak-Ceyhan ve Bak-Supsa boru hatlar yaplmas
olaydr. Grcistan gaz boru hatlarnn Trkiye tarafndan kullanlmas olaydr.
ki lke limanlar, hava yollar ve deniz yollarnn balanmas olaydr. Burada
o da imzaland demitir.

200

STANBUL TCARET ODASI

14 Temmuz 1997 tarihinde Cumhurbakan Sleyman Demirel Grcistan


ziyaret etmitir. Bu grmeler srasnda, bata ki lke Arasndaki Snr Szlemesi ve Askeri Eitim birlii olmak zere birok anlama imzalanmtr.
29 Ekim 1998 tarihinde Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbakan Haydar
Aliyev, Grcistan Cumhurbakan Eduard evardnadze, Kazakistan Cumhuriyeti Cumhurbakan Nursultan Nazarbayev, Trkiye Cumhuriyeti Cumhurbakan Sleyman Demirel, zbekistan Cumhuriyeti Cumhurbakan slam
Kerimov, Ankara Deklarasyonu nu imzalamlardr. lkelerindeki petrol ve
gaz kaynaklarnn aranmas, karlmas ve birden fazla boru hatlar araclyla
gvenli bir biimde dnya piyasalarna tanmas konularn deerlendirerek ve
karar almann ivediliini gz nne alarak bu deklarasyonu imzalamlardr.
Babakan Mesut Ylmaz 14 Mart 1998de Grcistan ziyaret etmitir. Grcistann Trkiye iin hayati ortak olduunu bildiren Ylmaz,
Trkiyenin Abhazya sorununun Grcistann toprak btnl ierisinde
zlmesi gerektiini bandan beri vurguladn sylemitir. Babakan
Mesut Ylmazn Mart 1998de gerekletirdii Tiflis ziyaretine karlk olarak
evardnadze, 26-27 ubat 1999 tarihleri arasnda Trkiyeyi ziyaret etmitir.
Cumhurbakan Sleyman Demirel, Ankaraya gelen Grcistan Cumhurbakan
Eduard evardnadzeyi karlama treninde yapt konumada, Grcistann
Trkiyenin yakn ve gvenilir bir komusu, blgenin bar ve istikrar iin
birlikte alt yakn dostu ve orta olduunu sylemitir. evardnadze ise,
iki lke ilikilerinin gelimesinde ok ksa zamanda byk iler yapldn
belirterek, Trkiye olmakszn, Grcistann kalknmas imknszdr demitir.
14 Mart 1999da Tifliste, iki lkenin savunma bakanlklar seviyesinde
Askeri Yardm ve birlii Anlamas imzalanmtr. Be yl geerli olan bu
anlama ile Kodori ve Goride askeri eitim merkezlerinin ve modern bir at
alannn Trkiye tarafndan kurulmas kararlatrlmtr. Trkiye tarafndan,
Grc ordusunun salk ve yardm faaliyetlerinde kullanlmak zere 5,5 milyon
dolar kaynak salanmtr.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

201

Cumhurbakan Sleyman Demirel 15 Ocak 2000 tarihinde Tiflisi ziyaret


etmitir. Bu ziyaret srasnda, 1999 AGT Zirvesi sonrasnda stanbulda ortaya
atlan Kafkas stikrar Pakt dncesi dile getirilmitir. Kafkas stikrar Pakt,
AGT erevesinde ngrlmesine ramen, pakta ran ve Rusya gibi blge
lkelerinin de katlmas dnlmtr. evardnadze bu neriyi tarihi bir frsat
olarak deerlendirmitir. Demirel Trkiyeye dnnden sonra, aralarnda
ABD, Fransa, ngiltere ve RFnin de bulunduu 12 devlet bakanna bu grn aklayan ve destek isteyen mektubunu gndermitir. Demirel, bu pakt
sayesinde Kafkasyann belli glerin hegemonyasndan kurtulacan, blgede
bar iin daha fazla adm atlabileceini ve ABD, AB, RFnin de katlmyla
huzur ortam yaratlabileceini belirtmitir.
Cumhurbakan Badanman Hikmet etin, zel temsilci sfatyla 25-26
ubat 2000 tarihlerinde Grcistan ziyaret etmitir. evardnadze ile grtkten
sonra Acara zerk Cumhuriyeti Yksek ura Bakan Aslan Abaidze ile de
grmelerde bulunmutur.
Grcistan Dileri Bakan Irakli Menagarishvili, 24-26 Temmuz 2000
tarihleri arasnda Trkiyeye gelmitir. Trk ve Grc Dileri Bakanlarnn
Trabzon da yapt toplantda, Kafkas stikrar Pakt ve Karadeniz Ekonomik
birlii Tekilat (KET) erevesinde ortak faaliyetlerde bulunulmas konular
ele alnmtr. Hazar Denizi enerji kaynaklar ve Dou-Bat Enerji Koridoru gibi
iki lke iin nemli olan konularda fikir alveriinde bulunulmutur.
29 Ocak 2001de iki gnlk resmi bir ziyaret iin Trkiyeye gelen Grcistan Cumhurbakan Eduard evardnadze, ankaya Kknde Cumhurbakan
Ahmet Necdet Sezer ile bir araya gelmitir. Ziyaret srasnda iki lke arasndaki
konular ve blgesel sorunlar ele alnmtr. Trkiye ile Grcistan arasndaki
ortak snrn maynlardan arndrlmas, savunma sanayi ibirlii ve d ticarette ibirlii konularnda anlamalar imzalanmtr. Anlamaya gre, iki lke
belirlenen uygulama blgesindeki anti-personel maynlarn temizlenmesini
ve bunlarn gelecekte de snr koruma amacyla kullanlmasnn nlenmesini
taahht etmilerdir. Cumhurbakan Sezer, imza treninden sonra yapt

202

STANBUL TCARET ODASI

aklamada, Grcistann bamszln ve siyasi istikrarn glendirme


abalarn Trkiyenin kararllkla destekleyeceini belirtmitir. evardnadze,
Grcistann bamszl iin Trkiyenin verdii destei, Trkiye ile olan
ilikilerimiz Grcistann bamszlnn temel tan oluturmaktadr aklamasyla ifade etmitir.
Eduard evardnadze, Trkiyenin Abhazya sorununa bak iin unlar
sylemitir: Grcistan-Abhazya sorununun zlmesi konusundaki toplantnn
Trkiyede yaplmas bizim iin ayr bir nem tayor. Sayn Sezerin, Abhazya
sorununun barl yollarla zlmesi konusundaki fikirlerini tamamen destekliyoruz.
Grmeler sonunda iki devlet bakan arasnda imzalanan ortak bildiri,
ikili ilikilerde ncelikleri gstermesi bakmndan nem tamaktadr. eitli
hususlar ieren bildiride deinilen konulardan biri Kars-Tiflis demiryolu
balantsdr. Taraflar, sz konusu balantnn gerekletirilmesine ynelik
almalar ele almlar ve mmkn olan en ksa zamanda sonulandrlmas
hususunda gr birliine varmlardr. Deinilen bir dier husus, iki komu
lke arasndaki ticaret hacminin artrlmas olmutur.
Trk yatrmlarnn Grcistana ekilebilmesi iin ilk olarak ifte
Vergilendirmenin nlenmesi Anlamasnn sonulandrlmasnn gerektii
konusunda mutabk kalnmtr. Ortak bildiride yer alan nc bir husus,
Kafkasya stikrar Pakt olmutur. Trk ve Grc taraflar, iki lke arasndaki
yakn ibirliinin sadece Trkiye ve Grcistan iin deil, ayn zamanda Kafkasya blgesinin tamamnn istikrar iin de nem tadn vurgulamlardr.
Blgede yaanan atmalarn ve devam eden sorunlarn, tm Avrasya-Atlantik
corafyasnda bar ve istikrara kar tehdit oluturduunun alt izilmitir.
Cumhurbakanlar, Kafkasyada bar ve istikrar ortamnn bir an nce temin
edilmesi, blge lkelerinin sorunlarnn zmne ynelik araylara hz verilmesi ve sorunlarn stesinden gelinerek en ksa zamanda ekonomik kalknmaya
ynelik atlmlarn yaplmas gerektiini ifade etmilerdir. Kafkasyadaki bar
ve istikrar pekitirmek amacyla Kafkasya stikrar Paktnn hayata geirilmesi

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

203

iin birlikte aba gstermeye karar vermilerdir. Terrizmle mcadeleye de


Ortak Bildiride yer verilmitir.
8 Kasm 2001 tarihinde Trkiye Cumhurbakan Ahmet Necdet Sezer,
Afganistana yapt ziyaretin dnnde Grcistana uramtr. Sezer,
Trkiyenin Grcistann yaad sorunlar yakndan izlediini ve zm
iin katkda bulunmaya hazr olduunu belirtmitir. Ayrca Kafkasya stikrar
Paktnn bir an nce hayata geirilmesinin blge istikrar iin ok nemli
olduunu vurgulamtr. Grcistan Devlet Bakan evardnadze ise, iki lke
arasndaki ilikilerin mkemmel seviyede olduunu ifade etmitir.
Kafkasya Zirvesi erevesinde, Trkiye ve Grcistan cumhurbakanlar
29 Nisan 2002de Trabzonda bir araya gelmitir. Azerbaycan Cumhurbakan
Haydar Aliyevin de katld zirvede, terr ve rgtl sularla mcadele
alannda ibirlii anlamas imzalanmtr. ki gn sren zirvenin gndemini
ekonomik ibirlii, enerji ve ulatrma tasarlar ile terrle mcadele alannda
ibirlii konular oluturmutur. Bu zirvede lkeyi de birbirine balayan BTC
Petrol ve ahdeniz Doal Gaz Boru Hatt projelerinin en ksa zamanda gerekletirilmesi kararllnn srd ifade edilmitir. lkeyi de ilgilendiren
blgesel ve uluslararas konularda gr alveriinde bulunulan zirvede, Kafkasya blgesinde yaanan son gelimeler ele alnmtr. Toplantnn en nemli
sonularndan biri, zirve toplantlarnn lke cumhurbakanlar arasnda
kurumsallam olmasdr. Grcistan Cumhurbakan evardnadzenin teklifi
zerine, bir sonraki l Zirve Toplantsnn Grcistann bakenti Tifliste
yaplmas kararlatrlmtr.
Ekonomik ve sosyal kriz ortamnda bulunan Grcistanda, 2 Kasm 2003de
parlamento seimleri yaplmtr. Seimlerden nce muhalefet partileri, yaplacak
herhangi bir usulszle kar kitlesel gsteriler yapacaklar uyarsnda bulunmutur. 43 lkeden 450 gzlemci seimleri takip etmi ve hkmet tarafndan
geni lde usulszlk yapld iddia edilmitir. 25 Kasm 2003de Anayasa
Mahkemesi seim sonularn iptal etmitir. evardnadze istifa etmek zorunda
braklmtr. Bu sre dnya tarihine Kadife Devrim olarak gemitir.

204

STANBUL TCARET ODASI

Trkiye, 2 Kasm 2003de yaplan seimlerin ardndan i karklk yaayan


Grcistana, siyasi destek mesaj vermitir. Dileri Bakanlndan yaplan
yazl aklamada, u grlere yer verilmitir:
Trkiye, seimler sonrasnda meydana gelen gelimelerin, ilikilerimizi
mkemmel dzeyde srdre geldiimiz bu komu lkenin esenliini etkilememesini ve dost Grcistanda huzur ve birliin en ksa zamanda hkim olmasn
itenlikle arzu etmektedir. Trkiye, skntlarn siyasi uzlamann salanmas
suretiyle alacana ve Grcistann demokrasi yolunda ilerlemeye devam
edeceine inanmaktadr.

6.1.3. Mihail Saakavili Dnemi: 2004-2013


4 Ocak 2004 tarihinde gerekletirilen cumhurbakanl seimlerinde,
Mihail Saakavili oylarn %96sn almtr. 5,5 milyon nfuslu lkede yaklak
2 milyon semen oy kullanmtr. Acaristan seimlere katlm, Gney Osetya
ve Abhazya seimleri boykot etmitir. Trk parlamenterlerle, TBMMde oluturulan bir grup seimlerde gzlemci olarak bulunmutur. Mihail Saakavili,
25 Ocak 2004te grevine balamtr. 28 Mart 2004te yenilenen parlamento
seimlerinden Saakavilinin Ulusal Hareket Partisi galip km ve yeni hkmet Zurab Zhvaniann babakanlnda kurulmutur.
Grcistan Devlet Bakan Mihail Saakavili 20 Mays 2004 tarihinde
Trkiyeye gelmitir. Ankara Palas Devlet Konukevinde dzenlenen konferansta Saakavili arlkl olarak Grcistann Trkiye, RF, ABD, Ermenistan
ve AB ile ilikilerini deerlendirmitir. Acaristan, Abhazya, Gney Osetya ve
Ahska Trkleri sorunlarna deindikten sonra yeni hkmetin ekonomik ve
sosyal programn aklamtr.
12 Austos 2004 tarihinde Babakan Recep Tayip Erdoan, Grcistana
resmi ziyarette bulunmutur. Grcistan Babakan Zurab Zhvaniayla, BTC
Projesini ve Batum Havaalannn mterek olarak yaplmas ve iletilmesi
konularn deerlendirmitir.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

205

Saakavili-Erdoan grmesinde, Grcistann Acara, Abhazya ve Gney


Osetyada yaad sorunlar da gndeme gelmitir. Erdoan, Grcistann toprak
btnl ve istikrarnn Trkiye iin nemli olduunu belirtmi, Sorunlarn
barl zmnde elimizden gelen katky yapmaya hazrz demitir. Erdoan, iki lke arasndaki ekonomik ilikilerin gelitirilmesinin nemine dikkat
ekerken, Grcistan Cumhurbakan Saakavili de Trk iadamlarn lkesine
yatrm yapmaya davet etmitir.
Babakan Recep Tayyip Erdoan, 1992 ylndan sonra Trkiye ve
Grcistann ilikilerinin artarak devam ettiini belirterek, ancak bu gelimeyi yeterli bulmadklarn sylemitir. stiyoruz ki, Grcistan bymesini,
gelimesini hzla tamamlasn. Bu konuda elimizden geleni yapmaya hazrz
diyen Erdoan, siyasi, ekonomik ve kltrel alanlarda ilikileri gelitirmeye
kararl olduklarn belirtmitir. Babakan Recep Tayyip Erdoan, bu grmelerde Cumhurbakan Mihail Saakavili ve Babakan Zhurab Zhavaniaya,
Trkiyenin Bak-Tiflis-Ceyhan Petrol Boru Hatt Projesinin geciktirilmesinden duyduu rahatszl iletmitir. Erdoan, istihdam alanlaryla ilgili
dncelerini yle ifade etmitir:
Grcistana 100den fazla iadamyla geldim. Yaanan skntlarn
almas durumunda iadamlarmzn burada yatrm yapma arzusu daha da
geliecektir. Yatrmc cesur olduu kadar rkektir. Cesur girer ama beklediini alamad zaman rkektir. Fakat n ald zaman da gider. u anda
Grcistann en nemli beklentisi harcama yapmadan, harcama yapacaklar
buraya ekmektir. O zaman isize i kacak, tketim yapabilecek insan says
artacak, vergi kaynaklarnda gelime olacaktr. lkenin gayri safi milli haslasnda da art grlecektir ve bylece retim ekonomisi glenecektir.
12 Ekim 2005te Cumhurbakan Ahmet Necdet Sezer, Bak-Tiflis-Ceyhan
petrol boru hattnn Grcistandaki tesislerinin al iin bu lkeye gitmitir.

206

STANBUL TCARET ODASI

6.1.4. D Politika Asndan likiler


Grcistan politikalar daima genel Kafkas politikalar iinde ele alnd
gibi Kafkas politikalar da Grcistann sergiledii tutuma gre ynlendirilmekte
olmas nedeniyle, Trkiye, Kafkas corafyasn Grcistan corafyasndan ayr
olarak deerlendirmemektedir.
Trkiye ile Grcistan arasndaki siyasi ilikiler mkemmel seviyede
seyretmektedir. Bugnk artlar altnda, Grcistan, gerek jeopolitik konumu
sebebiyle, Kafkasyann, gerek Trkiyenin Orta Asya ve Kafkaslara ynelik
vizyonun da anahtar konumuna sahiptir. Trkiye ile Grcistan arasndaki
ekonomik ilikiler ncelikli olarak Trkiyenin stratejik konumu asndan
byk nem tamaktadr.
Grcistan iin Trkiye, Batya alan bir kap ve ekonomik gelimesine
katkda bulunabilecek nemli bir komudur. Ayrca, 1997 ylndan itibaren,
Grcistan ile Trkiye arasndaki askeri ilikiler nem kazanm ve hl ok iyi
seviyede devam etmektedir.
Dier taraftan, Trkiyenin Kafkaslara alan kaps Grcistann zerk
blgesi Acara, giderek artan alm gc, Rusya, Trk Cumhuriyetleri ve Asya
pazarlarna alan kap olmas dolaysyla stratejik nemi ve bunun yan sra,
girdi maliyetlerinin dklyle, Trk yatrmclarn yeni gzdesi olmutur.
2008 yl itbaryla, 60 Trk firmasnn faaliyet gsterdii, 20 firmann da acenta
arad blgedeki toplam Trk yatrmlarnn 250 milyon dolara ulat kaydedilmitir.
Acara zerk Blgesinin 36 yandaki Hkmet Bakan Levan Varshalomidze, iki lke arasndaki ticaretin son 4 ylda mevcut miktardan 10 kat
arttn, yatrm miktarnn da son 3 yl iinde 500 milyon dolara ulamasn
beklediklerini syleyerek, 13 yllk diktatrlk rejiminden sonra sfra inen
bir ekonomiyle yola ktklarn belirtip, bu dnemde en byk destei de
Trkiyeden grdklerini vurgulamaktadr.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

207

Varshalomidze, 450 bin nfuslu Acarada Trklerin son zamanlarda, zellikle tekstil, inaat, turizm, tarm alanlarnda yatrm yaptklarn ve yeni yatrm
planlarnn uygulamaya koymaya hazrlandklarn aklamaktadr.
Hopa Ticaret ve Sanayi Odas Bakan ise, Batumun kendileri iin olduka
nemli bir blge olduunu vurgulayarak, Hopa ve Batumu ticari adan entegre
etmeye altklarn sylemitir.
SSCByi dalma noktasna getiren olaylar zinciri bir bir zlrken, Trkiye de d politika ynelimlerini ve baz temel ideolojik varsaymlarn yeniden
deerlenmekteydi. Bundan byle, Trkiyenin nnde politik, ekonomik ve
psikolojik avantajlar salayabilecek tarihi bir frsat vard. Dnemin Cumhurbakan Turgut zal, 1 Eyll 1991de TBMMyi a konumasnda durumu
deerlendirirken, Souk Savan sona ermesi ve SSCBnin dalmasnn,
Trklere blge lideri olabilmeleri yolunda tarihi bir zemin hazrladn ve
uzun zamandan sonra ilk defa ortaya kan bu frsatn karlmamas gerektiini
belirtmiti.
1998 ylna gelindiinde Trkiye ve Grcistan birbirlerini stratejik
ortak olarak adlandrmaya balam, Azerbaycann da daha sonra bunlara
katlmasyla beraber l ibirlii forml gelitirilerek blgesel yaplanmaya
gidilmitir.
Trkiye asndan Grcistann nemi enerji ve ulam yollarnn gvenlii
kapsamndayken, Grcistan asndan Trkiyenin nemi daha ok stratejik
nem tamaktadr. Trkiye, eski Sovyet alan iinde yer alan Dondurulmu
atmalar asndan ok zel konuma sahip bir lkedir. Grcistan ise tm eski
Sovyet corafyas genelinde en sorunlu ve en karmak lkelerden bir tanesidir.
Grcistan halklar son 17 ylda defalarca mlteci konumuna dm, ou kez
yurtlarndan edilmiler veya ar ekonomik artlarda yaamlarn srdrmlerdir. Kamuoyunda Grcistann sadece Abhazya ve Gney Osetyada sorunlar
yaad yolunda bir inan olmasna ramen, Trkiyeyi en az Abhazya ve
Gney Osetya kadar yakndan ilgilendiren ayr sorundan da bahsedilmesi

208

STANBUL TCARET ODASI

gerekir. Bunlardan ilki Saakavili ynetimi tarafndan muhtariyetine ksmen


son verilen Acaristandr. Acaristan ve Batum Liman 1921 Kars Anlamas
ile blgedeki Mslman ahaliye muhtariyet tannm bir blgedir. Saakavili
2004 Acaristan bayrana bir ha ekletmi ve blgedeki Mslmanlar hzl bir
biimde Hristiyanlatrma kampanyasna girimitir.
Trkiyeyi yakndan ilgilendiren ikinci sorun ise Ahska Trklerinin
vatanlarna dn abalardr. Saakavilinin 2004deki Trkiye ziyaretinde ve
daha sonra Avrupa Birliine verdii taahtlerde Ahska Trklerinin vatanlarna
dnleri iin tam destek sz vermesine ramen, bu konu da askda kalmtr.
Trkiye asndan bir dier mesele ise, Boral ve dier blgelerde yaayan
Azerilerin (Terekeme ve Karapapaklar da dhil) milli aznlk haklarnn tam
olarak tannmam olmasdr.
Trkiye ise, Grcistann gvenlik sorunlarna ynelik bata tarafsz bir
tutum taknmsa da ilikilerin geliimine paralel olarak Grcistann toprak
btnln savunmutur. Trkiyede azmsanamayacak bir Kafkas diasporasnn bulunmas, Trkiyenin Grcistandaki gelimelere kaytsz kalamamasna yol amaktadr. Abhaz kkenlilerin aksi isteklerine ramen, Trkiye,
Grcistann toprak btnlnden yana olduunu her ekilde dile getirmenin
tesinde, Grcistann kar karya olduu bu sorunlarn bar yollardan
zmne de yardmc olmaya almtr.
Bamszlklarnn hemen ardndan Trk Cumhuriyetlerine ynelen
Trkiye iin Grcistan bir sreliine ikinci planda olmu, ancak, 1993 ylnda
Abhazya karsnda yenilgiye urayan ve Rusya tarafndan BDTye katlmak
zorunda braklan Grcistan, Trkiyeye daha fazla yaklamak durumunda
kalmtr.
Grcistan, Trkiyenin de dhil olduu Batya entegre olma abas iindedir. Trkiye ile Grcistan arasnda Mart 1999da Askeri Yardm ve birlii
Antlamas imzalanmtr. Trk Hava Kuvvetleri uaklar Mart 2000den bu
yana Grcistann Marneuli Askeri Havaalann rahatlkla kullanmaktadr.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

209

Trkiye, Grcistan ile olan askeri boyuttaki ilikilerini, NATO emsiyesi altnda
ilerletmeye Rusyann tepkisini ekmemek amacyla byk nem vermektedir. Trkiye Grcistanda, ABDden sonra en ok yatrm olan ve Rusyadan
sonra da Tiflis ile en fazla ticaret yapan lkedir. Trkiye, Ahska Trklerinin
anayurtlarna geri dnmesi iin Grcistan Hkmetinin yapt almalara
destek vermekte ve srecin daha hzl ilerlemesi iin elinden gelen her trl
yardm yapmaktadr.
Trkiye, Grcistana, Rusyann siyasi, askeri ve ekonomik nfuzundan
kendisini kurtarmas iin destek vermektedir. zellikle, Hazar enerji kaynaklarnn Rusyay By-pass eden gzerghlardan ulatrlmas asndan Grcistan,
kilit neme sahiptir. Trkiye, petroln yalnz Rusya zerinden ulatrlmasn
istemediinden, Bak-Supsa hattn desteklemektedir. 1999-2006 yllar arasnda yaklak 60 milyon ton petrol tanan Bak-Supsa Hatt, 2006 sonunda
durdurulmu, Austos 2008de yeniden kullanlmaya balanmasyla da, hattan
100 bin ton petrol tanmtr. Ancak, 2008de Grcistanda meydana gelen
atmalar neticesinde, hemen akabinde 12 Austos 2008 tarihinde yeniden
durdurulmutur. Dier yandan, Kars-Tiflis-Bak Demiryolu ise, ilikilerde dier
bir alm noktasdr. Grcistan, 10 ubat 2006 tarihi itibaryla, 3 aydan daha
az sreler iin geerli olmak zere, Trkiyeye kar vize uygulamasna son
vermitir. ki lke arasndaki ilikilerin derinlemesine sebep olan etkenlerden
birincisi, Transkafkasyada Rusyay dengelemek, ikincisi ise, ABD tarafndan
Trkiye ile Grcistana birbirleriyle ilikilerini gelitirmeleri ynnde verilen
tam destektir.

6.2. Kltr ve Eitim Alannda likiler


Grcistann bamszla kavumasndan sonra Grc Halk ile Trk
Halk arasnda yakn ilikilerin balamas neticesinde, ilk kez 1996 ylnda
Ankarada Eduard evardnadze Trkiye-Grcistan Dostluk ve Dayanma Vakf
kurulmutur. Bu vakf araclyla, iki lke halklar arasndaki temaslar bir sivil
toplum kuruluu vastas ile resmiyet kazanmtr. Resmi ve zel kurumlarn
yannda Grc Dernekleri ile kurulan temaslarla Trkiyedeki Grc toplumu

210

STANBUL TCARET ODASI

temsil edilmeye balanarak, Ankara ve stanbulda, Grcistandan Bakanlarn


da katlmyla, Trk Grc Dayanma geceleri yaplmaktadr. Cumhurbakanlarnn karlkl ziyaretlerinde ise, vakf yeleri sivil toplum kuruluu olarak
davet edilerek temsil imkn salanmaktadr.
Bu faaliyetler devam ederken stanbulda vakfn temsilciliinin veya
ubesinin almas ve stanbul Grc Katolik Kilisesi Vakf ile kurulan ilikiden sonra bu vakfn, stanbul ilideki arsasna bir Kltr Merkezi ve Vakf
niversitesi kurulmas fikri gndeme gelmi, bu fikir neticesinde, stanbulda,
stanbul Ticaret Odas (.T.O.) tesislerinde vakf temsilcileri ve stanbuldaki
hemerilerle birlikte 44 kiinin katlm ile bir toplant yaplarak, toplantda,
niversite, Kltr Merkezi gibi byk bir projenin temsilcilik veya ube olarak
deil de, mstakil bir vakf kurularak gereklemesinin daha kolay olaca
karar alnmtr. Bu ama iin, 1 Haziran 2000 tarihinde Tekfen Holdingte
Mteebbis Kurucu Heyet toplanarak Trk-Grc Eitim ve Kltr Vakfnn
kurulmasna karar verilmitir.
Kurulan bu vakfn amac, Trkiye ile Grcistan arasnda eitim, salk,
kltr, bilim, spor, edebiyat, mzik, folklor ve dier alanlarda faaliyette bulunmak, bu konulardaki almalar desteklemek, Trk-Grc Kltr zerinde
aratrmalar yapmak, mterek ibirlii konularn saptayp iki lke arasnda
ibirlii imknlarn salamaktr.
Trkiye Cumhuriyeti ile bamsz Grcistan Cumhuriyeti arasnda kltrel
ilikileri gelitirmek amacyla ilk resmi giriimin 1992 ylnda yapldn
grlmektedir. 30 Temmuz 1992 tarihinde Tifliste Trkiye Cumhuriyeti
Hkmeti ile Grcistan Cumhuriyeti Hkmeti arasnda Eitim, Bilim, Kltr
ve Spor Alanlarnda birlii Anlamas imzalanmtr. Bu anlamada iki lke
niversiteleri arasnda eitli alanlarda ilikilerin gelitirilmesi ve niversiteler
aras dorudan temaslarn desteklenmesi de yer almaktadr. Bugn Grcistanda
yksek renim gren Trk rencilerin ou, ncelikle bakent Tiflis olmak
zere, Batum ve Kutaisi ehirlerinde bulunan devlet niversiteleri ve zel
niversitelere devam etmektedirler.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

211

6 Mart 1993 tarihinde Trkiye ile Arnavutluk, Ermenistan, Azerbaycan,


Belarus, Moldova, Romanya, Rusya Federasyonu, Ukrayna ve Grcistan
arasnda stanbulda Kltr, Eitim, Bilim ve Enformasyon Alanlarnda birliine likin Karadeniz Szlemesi imzalanmtr. Bu anlama ile Karadeniz
blgesinde yaayan halklarn birbirlerini daha iyi anlayabilmeleri iin her
trl kltrel ibirlii hedeflenmitir. Bu szlemede blgesel ibirliinden
bahsedilmekle birlikte, taraflarn bavuran lkenin kabul hakknda oybirlii
art ile Szleme, bu szlemenin hkmlerini kabul eden nc lkelere de
ak tutulmutur. Kltrel alanda iki lke arasnda son olarak 13 Ocak 1994
tarihinde, Spor ve Turizm Alanlarnda birlii Anlamalar yaplmtr.

6.2.1. Eitim-retim Politikalar


Grcistan yzyllar boyu ranllar, Msrllar, Yunanllar, Hazarlar, Ermeniler, Araplar, Trkler, Bizansllar, Osetler- Alanlar ve son olarak da Ruslar
tarafndan igal edildi. Bu milletler, bu lkeye sra ile sanatlarnn, bilimlerinin,
kltrlerinin ve dinlerinin zengin miraslarn braktlar. Bylece gerek anlamda
ne Bat dnyasna ne de Dou dnyasna ait olan, ancak ayr bir kltrel zenginlii olan bir ulusun domasn saladlar.
Kendilerine Kartveli diyen Grcler, Kafkasyann yerli halklarndan
biridir ve kkl edebiyat gelenei olan bir Kafkas halkdr. Grc edebiyat
geleneinin 1500 yllk bir gemii vardr. Bu gelenek iinde, ota Rustaveli
gibi airler, Kostantine Gamsahurdiya gibi Bat Avrupada iyi tannan yazarlar
da yetimitir.
Grcistan, bamszln kazandktan sonra dier alanlarda olduu gibi
eitim alannda da kalc reformlar yapmtr. Bu reformlardan en nemlisi,
Sovyet sistemine bal olan eitim sisteminin, Bat normlarna uygun bir
ekilde dzenlemesi olmutur. Bu dzenleme ile niversitelere zerklik verilmi, bu erevede niversiteler yurtdndan yabanc renci kabul etmeye
balamlardr ki, Trk rencilerin Grcistana gelileri de ayn tarihlere
rastlamaktadr.

212

STANBUL TCARET ODASI

Milli Eitim Bakanl da Trkiyenin komular iinde iki lkenin kilit


nemde olduunu belirtmektedir ki bunlardan biri Bulgaristan, dieri ise
Grcistandr. Trkiyenin Grcistan ile ilikileri bu nedenlerdan dolay eitim
ve retim asndan da farkl bir neme sahiptir. Bu dorultuda, 1993de
zel Demirel Koleji kurularak balanan eitim-retim yatrmlar, daha sonra
Batumda Dostluk Koleji alarak geniletilmi ve ardndan Eyll 1995te
250 dolaynda Grc ve Trk renciye eitim olana salayan Uluslararas
Karadeniz niversitesi-IBSU kurulmutur. Grcistandaki niversiteler ve
Trkiyedeki niversiteler arasnda bilimsel alanda ilikiler de mevcut olup,
seminer, toplant ve konferanslara karlkl olarak, bilim adamlar ziyaretleri
devam etmektedir.
Bugne kadar, Grcistan ile Trkiye arasnda eitim yolunda atlan nemli
bir admlardan bir tanesi, 30 Temmuz 1992 tarihinde Tifliste imzalanan ve 9
Haziran 1994 tarihinde yrrle giren Eitim, Bilim, Kltr ve Spor alanlarnda birlii Anlamasdr. Dier bir gelime de, Grcistanda Trkenin
yabanc dil olarak okutulmasna balanmasyla salanm, bylece Trkenin,
Trk olmayan bir lkede yabanc dil olarak okutulmas dnyada ilk kez gereklemitir.

6.2.2. Sosyal ve Kltrel likiler


Grcistanda yaklak 500 bin Trk kkenli nfus bulunmaktadr.
Grcistann eitli blgelerinde dank ekilde yaayan Trkler; Karapapak,
Boral, Ahska, Kpak, Ouz ve Azeri olarak adlandrlmaktadr. lkede
Berzen olarak isimlendirilen Acaralar da Trk boyudur ve Trke konumaktadr. Azeriler yaklak 300 bin nfusla ilk srada yer almaktadr.
Grcistan, Trkiyeye komu bir lke olma zelliiyle; imdi olduu gibi,
tarihin daha nceki devirlerinde de Trkler ile sosyal ve kltrel ilikilerde; her
dneme gre deien bir nitelik arz etmekle birlikte; canlln muhafaza eden
bir seyir izlemitir. Ancak, bu ilikiler her zaman olumlu bir izgi kaydetmi
deildir. zellikle Trk olmalar nedeniyle burada yaayan Trk kkenli nfus,

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

213

baz dnemlerde Rus basks dnda Grc milliyetilerinin de hedefi haline


gelebilmitir. Hatta bunda kkenlerine ramen Hristiyanl seenlere, bu defa
ikinci snf vatanda muamelesi yaplmtr. lkedeki Mslmanlarn durumuna
baklacak olursa; tasvir edilen bu karmaa ortamnda en ok zarar grenler
arasnda yer almaktadrlar. Siyasi ve ekonomik problemlerin yannda, Hristiyan
Grcistanda Mslman olmak ve Grc lkesinde Trk olmak, tm vatandalarn ektii skntlara ilave edilmesi gereken olgulardr. nk merkezi
ynetim zellikle Saakavili dnemi ile birlikte Hristiyanl yaymaya gayret
gstermektedir. Mslman Grclerin yaad Acara blgesinde, misyonerlik
almalar yaanmakta ve bilhassa genlerin din deitirdii grlmektedir.
lkenin her yerine halar dikilmekte ve yeni kiliseler ina edilmektedir. Mslman kylerde kiliseler almaktadr. Trkler ise faili mehuller, kaaklkla
mcadele erevesinde ky basknlar, Trke yer isimlerinin Grcceye
evrilmesi ve Trke eitime yaplan kstlamalar gibi skntlar yaamaktadrlar. Hlbuki bugn Batuma gidildiinde konuulan ok ar bir Trke ile
karlamak mmkn olduu gibi, Tifliste bir Ahska Trknn konumasyla
adeta stanbuldan gelmi olduunu zannetmek her zaman olaslk dhilindedir.
Bunun yannda yukarda deinildii gibi, Grcistan ile Trkiye arasnda,
30 Temmuz 1992 tarihinde Tifliste imzalanan ve 9 Haziran 1994 tarihinde
yrrle giren Eitim, Bilim, Kltr ve Spor Alanlarnda birlii Anlamas
bulunmaktadr. Bu kapsamda ortaklaa birok etkinlik icra edilmektedir. Bunlardan en nemli olanlarndan bir tanesi eitim alanndaki ibirliidir. Ayrca,
iki lkenin eitim bakanlklar arasndaki ortak kltr komisyonu kararyla;
Trkiye Bykelilii Eitim Mavirlii bnyesinde faaliyet gsteren kltr
merkezinde, 300e yakn Grcistan vatandana Trke dil kursu verilmesine
balanmtr.

6.2.3. Anadolu Grclerinde Kltrel Yaam


zellikle Osmanl egemenliine girdikten sonra slam kltr ile tanarak
Mslman olan Kafkas halklarndan bir blmn de Grcler oluturmaktadr.
Ancak, 19. yzyln ikinci yarsndan itibaren Kafkaslarn Osmanl etkisinden

214

STANBUL TCARET ODASI

karak Rus hkimiyetine girmeye balamas, blgedeki dier Mslman halk


ile birlikte Grc Mslmanlarn da Osmanl topraklarna ge zorlamtr.
Bylece balayan ve yllar boyu devam edecek olan gler, Kafkasyal halklarn
kltr ve geleneklerini Osmanl topraklarna tamalarn salayacaktr.
1850li yllarn ilk yarsnda baz Kafkasyal ailelerin gnll olarak
Osmanl topraklarna g ettikleri bilinir. Krm Sava srasnda ise g olay
mecburi hale gelmi, 1862-1865, 1877-1878, 1890-1908 yllar arasnda
younlaarak 1920lere kadar devam etmitir. 1856-1876 yllar arasnda
Kafkasyadan gelenler, ounlukla deniz yolunu tercih etmilerdir. Bunlar,
bulabildikleri gemilere haddinin ok zerinde doluarak, stanbul, Trabzon,
Samsun, Sinop, Batum, Rize gibi iskelelerden karaya kyorlard. Ayrca kara
yoluyla Kars veya Batum snrndan girenler de bulunmaktayd. Bu yllar iin,
gmenlerin miktarn belirlemenin olduka g olduu belirtilmektedir.
Gler belli bir dzen ve formaliteye bal olmadan meydana gelmi, bu
durum istatistik bilgilerde yetersizlik meydana getirmitir. Gmenlerin dini
ve etnik durumuna bakldnda, ok byk blmnn Mslman olduu
grlr. Gelenler arasnda, Mslman olmayan Grc, Yahudi, Slav, Kozak
gmenlerinin de bulunduu bilinmektedir. zellikle Osmanl vesikalarnda,
Kafkaslardan yaplan glerde erkes olmayanlar iin dahi erkes Muhacirleri ifadesi yaygn olarak kullanlmtr. Bundan dolay, hangi etnik gruptan ne
kadar gmenin geldii tespit edilmekte zorluk ekilmektedir.
Tespiti zor olmakla birlikte, btn etkenler dikkate alndnda, 1859-1879
arasnda 2 milyon Kafkasyalnn anayurtlarndan g etmek zorunda kald
tahmin edilmektedir. Fakat bu gmenlerin ancak 1,5 milyonu hayatta kalm
ve Osmanl topraklarnda yerlemitir. 1881-1914 arasndaki devrede nceki
gmenlere ek olarak, 500 bin Kafkasyal daha g etmitir.
Osmanl Devleti, henz 1860 ylnda gn sebep olabilecei idari sorunlar
dnerek, gle ilgili btn sorunlarn ele alnaca dare-i Umumiyye-i Muhacirun Komisyonunu kurmutur. Doal bir sonu olarak, bu geni apl Kafkas

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

215

gleri Osmanl toplumunun etnik ve kltrel yapsnda deiimlere sebep


olmutur. Osmanl topraklarna yerleen bu gmenler, 6 yl sreyle askerlikten
muaf tutulduklar gibi, 10 yl sreyle de vergi muafiyetinden yararlanmlardr.
Gerekli tarm aletleri ve tohum ihtiyalar da devlet tarafndan karlanmtr.
Kafkas halklarnn Ruslara kar olan hisleri ve tutumlar bilindiinden, bu
gmenlerin Rus snrndan uzak yerlere yerletirilmeleri, arlk tarafndan
Osmanl Devletinden istemitir.
Mslman Grclerin youn olarak yaadklar, Batum ve evresinin
elden kt 1877-1878 Osmanl- Rus Sava, Grcistan glerinin arlnn
artmasna sebep olmutur. Osmanl yenilince Mslman Grcler de, dier
Kafkas halklar gibi batya g etmilerdir.
G eden Grclerin ounluu, Karadeniz Blgesi boyunca yerlemilerdir. Ordu, Samsun, Sinop, Bolu, Sakarya, Kocaeli, Bursa, Balkesir gibi
iller, Grclerin ayr kyler oluturarak yerletikleri yerlerin banda gelmitir.
Trkiyedeki Grc nfusunun 1-1,5 milyon dolaynda olduu tahmin edilmektedir. Grcler ok kolay asimile olan bir topluluk olmalarna ramen,
dillerini korumular ve yaygn bir ekilde konuma dili olarak kullanmlardr.
Trkiye Grclerinin dillerini korumalar, genelde krsal kesime yerlemi
olmalarna balanmaktadr. Bunun gstergesi olarak da, 1965 genel nfus
saymnda anadilinin Grcce olduunu syleyen nfusun yzde 97,5inin, 10
binden az nfuslu yerlerde yayor olmalar gsterilmektedir.
nemli bir g dalgas oluturan 1877- 1878 savandan ksa bir sre sonra
kaleme alnan Grc Kyleri isimli kitap, o dnem Karadenizde yerlemi
olan Grcleri anlatmaktadr. Henz nemli bir deiim geirmemi olduklarn
sylenebilecek Mslman Grc halk hakknda yazlanlar, onlarn g etmeden
nceki yaamlar hakknda da bilgi vermektedir. Osmanl dneminde Grcler
zerine yazlm tek eser olarak gsterilen bu kitabn yazarna gre, Grcler
yerleik bulunduklar araziyi fevkalade denilecek derecede alkanlklar ve
abalaryla bayndr hale getirmilerdir. Son derece dindar ve dine bal olmakla
nl olduklarndan kylerinde mkemmel cami ve muntazam mektepleri vardr.

216

STANBUL TCARET ODASI

Mslman Grclerde genel olarak ulusal kimliin gelimemi olduu


ancak Grc olmaktan dolay da vndkleri, 1921 basml bir baka eserde
ifade edilmektedir.
stanbulda her dnemde Mslman Grc softalarn bulunduu ve bu
rencilerin ounun Fatih Camiinde eitim grd de o dnem Grcleri
hakkndaki bilgiler arasnda yer alr. Genelde Batum ve evresinden g eden
Grc nfusuna I. Dnya Sava srasnda yeni gmenler eklenmitir. Grcler her yerde tarmla uramaktadrlar. ehir yaknlarnda ve deniz kysnda
yaayanlar ticaret de yapmaktadrlar. ukurova yresinde ve Halep yolunda da
Grc kylerine rastland sylenmektedir.
93 Harbi Sonras, 250 kiilik bir Grc gmen grubu, Artvin yaknlarndaki kylerini brakarak Bursa vilayetine doru gelmi ve Hayriye Kyne yerlemilerdir. Yaayanlarn byk ounluunu muhacir Grclerin oluturduu
bu kydeki Mslman Grcler hakknda yaplan bir aratrma, Trkiyede
yaayan Grcler hakknda baz bilgileri verebilecektir. rnein, Kafkasyadaki
Grcler ve Anadoludaki Trkler gibi, Hayriye sakinleri de soy izgisini esas
olarak erkeklere gre izlemekte ve mal varlnn byk blmn baba soyuna
gre miras brakmaktadr. Trkiyeye ynelik Grc glerinden nce bile,
Grc hsmlk sistemi Trkleri andrmaktayd. Trkiyeye g ettikten sonra
Hayriye Grcleri, Trk hsmlk ve toplumsal adetlerine daha fazla uymulardr. Eskiden yasakladklar ikinci kuak kuzenler arasndaki evliliklere Trk
kltrnn etkisiyle izin vermilerdir.
Hayriye Ky Grcleri, akrabalar ve kendi kylleriyle srekli
Grcce konumalarna karn, Grcce okuyup yazamazlar. Gnmzde
de Trkiyede Grcce okuyup yazabilen Grclerin says olduka azdr.
Trkler kadar iyi Trke konumakla birlikte bir Grc, konumasndaki
grtlak yapsyla ve kelimelerin bandaki f sesini p olarak telaffuz etmesiyle
ou zaman bir Trkten ayrt edilebilir. Sonu olarak diyebiliriz ki, trenleri, yiyecek ve giyecekleri ile Hayriye Grcleri birok bakmdan Trkleri
andrrlar. Kltrel zgnln belli unsurlarn korumularsa da, nesiller

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

217

boyunca Grc adetleri Trk adetleriyle harmanlanmtr. Kltrel zelliklerin


ok daha iyi korunduunu bildiimiz ky yerleimlerinde durum bu ekilde
olduuna gre, bugn ehirleme oranndaki art da dnrsek, Trkiyede
yaayan Grclerin Trklerden ok fazla ayrt edici zelliklerinin kalmad
sylenebilir.
Trkiyede Mslman Grclerin yan sra Katolik ve Musevi Grcler de
yaamaktadr. 1801 tarihinden itibaren Grcistan ilhak eden Ruslar, Katoliklerin almalarn engelleyince Katolik Grclerin nemli bir blm Osmanl
topraklarna g etmilerdir. 1921de Grcistanda Bolevikler tarafndan
iktidardan uzaklatrlan Menevik Grcler iin, stanbul nemli bir merkez
olmutur. stanbula ayn tarihlerde 2000 dolaynda Musevi Grcde g
etmitir. Bu Gayri Mslim Grc topluluklarn zellikle 1955deki 6-7 Eyll
olaylarndan sonra stanbuldan g ettikleri bilinmektedir.

6.3. Ekonomik likiler


Grcistan, her dnemde kuzey-gney, dou-bat ticareti iin nemli bir
mevki de bulunmutur. Transit lke olmasnn yan sra, ok eitli mallar
ihra eden bir lke konumunda olmutur. rnein, Grcistann geici bamszlk dnemi ve ayn zamanda Osmanl son dnemi gmrk verilerine gre,
Grcistann stanbulda en ok satlan ticari mallar; Gemiler iin kmr,
kereste- odun, arap, peynir, deniz rnleri, tereya ve meyvedir.
Grcistan, Sovyet egemenliine girdikten sonra da Batum ve evresinde
Trkiye ile ticari ilikilerin bir sre daha devam ettirilmeye alldn
gryoruz. Bunun bir gstergesi, 1922 ylnda Batumda kurulan Trk Ticaret
Odasdr. Odann kurulu amac, Trkiye ve Kafkasya arasnda var olan ticaretin arttrlmas ve ayn zamanda Batumdaki ticari hayatn dzenlenmesi olarak
gsterilmitir. Kurulu o dnemde, Trkiyedeki eitli ticaret odalar ve ticari
messeseler ile irtibat kurmak isteiyle gazeteye ilan vermitir. Yaz, gazetede
odann bakan ahinbazade Osman imzasyla yaynlanmtr. Ancak, Sovyet
Rusya hkimiyetine giren Grcistan, uygulanan sosyalist ekonomi gerei,

218

STANBUL TCARET ODASI

Trkiye de dhil, dnya ticaretinden tamamen kopmutur. Dier Sovyet cumhuriyetlerinde olduu gibi, Grcistann da dier devletlerle ticaret yapmasna
Sovyet rejimi izin vermemitir.
1980-1985 yllar arasnda yllk ortalama kalknma hz +%4,3 iken
1993te -%10 klmtr. 1985te kii bana den milli gelir 2314 dolarken
1993te 850 dolara gerilemitir. Ekonomideki bu olumsuz gelimenin temel
sebebi rejim deiiklii olmakla beraber, bir dier nemli sebep de zellikle
bamszln ilk yllarnda yaanan etnik ve politik sorunlar nedeniyle lkede
i istikrarn salanamam olmasdr. 1996-1997 yllarnda evardnadze
ynetimi ekonominin yeniden yaplanmasnda bir takm gelimeler salayabilmitir.
Grcistann uluslararas ekonomik ilikilerine bakldnda; Grcistandaki yabanc yatrmlarda Trkiyenin nemli bir rol oynadn grlr.
Grcistanda Trk yatrmlarnn n sralarda yer almasnda iki lkenin corafi
olarak ok yakn ve ulamn kolay olmas yaamn ve barnmann ucuz olmas
etkili olmutur.
Grcistandaki ilk GSM operatr olan Geocell, 1996da Trk irketi
Gurtel ve Grc partnerleri Cellcom ve Mobilcom tarafndan ynetilmektedir. 1997de Tifliste Borusan Makine bro makineleri, yap makineleri
ve jeneratrler satmak zere kurulmutur. Emlak Bank ise iki lke arasndaki
ilikileri gelitirmek amacyla, 1998 ylnda kurulmutur. Grcistandaki bir
baka Trk yatrm ise ie Camdr.
Grcistanda faaliyet gsteren ilk Trk firmalar arasnda; Asfarma Georgia
Pharmaceutical Company, Caucasus Glass-Almunnium Ltd., Beko Georgia
Ltd., Cend International Co. Marsa kjs. Pakmaya, Delta Ltd., Kontrol Ltd.,
Geotek Ltd., K.V.K Georgia L.L.C, Ercsson Georgia, Md Ltd., Oba Ds. Tic.
Ltd., Supra Restaurant, Ankara Restaurant, Ideal Ltd., Inter Active Ltd., Mert
Georgia Ltd., Yeniguller hracat thalat Nakliyat Ltd., Makro Boya ve Kyma
Sanayii Ltd., Tiffany Tomato Ltd., Aries Hukuk Burosu, Glistan Ltd., AKS

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

219

Teknik naat Ltd., National Metal Ltd., Yalnlar hracat thalat Nakliyat Ltd.,
Halil Lengerli Ltd., Bilal akmak LTD. bulunmaktadr. Bu gn firmalarn
saysnn ok daha fazla olduu bilinmektedir.
Trkiyede yatrm yapan Grcistan kaynakl firmalara bakldnda;
ticaret, tamaclk, hava tamacl ve tarm hizmetleri alanlarnda faaliyet
gsteren firmalarn olduu grlmektedir.
Yaplan bu yatrmlar ve ticari oluumlar, Trkiye ile Grcistan arasnda
yaplan bir dizi anlamalarla dzenlenmitir. 30 Temmuz 1992 tarihinde Tifliste
Trkiye ve Grcistan arasnda Ticaret ve Ekonomik birlii anlamas
yaplmtr. Bu anlamaya gre, taraflar lkelerinde ithalat ve ihracata uygulanan gmrk vergi, resim, harlar ve dier ilemlerle ilgili olarak birbirlerine
en ok kayrlan lke prensibini uygulayacaklardr. Ayrca taraflar, karlkl
ticari ve ekonomik faaliyetlerin gelitirilmesinde bankacln nemini gz
nnde bulundurarak, bankalar arasndaki ibirliini gelitirmek konusunda
anlamlardr.
kili ekonomik ve ticari ilikileri daha da gelitirmek zere, Hkmetler
aras Trk-Grc Karma Ekonomik Komisyonu kurulmas karar da bu
anlama da yer almtr. Bu tarihte iki lke arasnda ticaretin salanmasnda
byk nemi olan, karayolu tamacl zerine de bir anlama yaplmtr. Bu
anlamann hkmlerine uygun olarak, her iki taraf, birbirlerinin yolcularna
ahsi eyalarna, ticari eya ve tatlara iki lkenin yetkili makamlarnca belirtilen gzerghlar zerinden transit gei hakk tanyacaktr.
1992 Temmuz aynda Sleyman Demirel Grcistana giden ilk Trk babakan olarak, Tifliste Grcistan devlet konseyi bakan Eduard evardnadze
ile grme sonras yapt aklamada Bamszlna kavuan ve zgr
dnyann bir yesi olma abas iinde olan Grcistan ile Trkiye arasnda
yepyeni ve scak bir ilikinin kurulmakta olduunu sylemitir. Ayn gn
Trkiyeden Grcistana 15 ton yardm malzemesi ulamtr. Trkiyenin
Grcistana yardmlar devam etmi ve evardnadze, Trkiyenin salad

220

STANBUL TCARET ODASI

50 bin tonluk buday yardm ve elli milyon dolarlk kredinin lkesinin en dar
gnnde Bir kurtulu olduunu sylemitir.
Trkiye Cumhuriyeti ile Grcistan Cumhuriyeti Dileri Bakanlar ve
heyetleri arasnda, ikili ticaretin finansman, Grcistanda mteahhitlik hizmetlerinin tevik edilmesi ve yine Grcistanda Trk veya ortak giriim eklindeki
yatrmlarn gelitirilmesine dair uygulamalar hususunda grmelerde bulunulmu ve 10 Aralk 1992de Antalyada bir Mutabakat Muhtras imzalanmtr. ki
lke heyetleri, ticaret hacminin arttrlmas amacyla, Trk Eximbank tarafndan
Grcistan Ulusal Bankasna ereve kredisi almas konusunda anlamlardr.
12 Mart 1999 tarihli anlama ile Trkiye Grcistana toplam 50 milyon dolarlk
Eximbank kredisi tahsis etmitir.
Trkiye ile Grcistan arasnda 13 Ocak 1994 tarihinde Ankarada yaplan
anlamalardan biri Tarm Alannda Teknik, Bilimsel ve Ekonomik Birlii
zerinedir. Taraflar; tarm, hayvanclk, sulama, gda endstrisi ve ky ileri
alanlarnda, bilimsel ve teknik bilgi deiimi, materyal ve karlkl uzman
deiimi, her iki lkede bu konularda seminerler, eitimler dzenlenmesi, her iki
lkede ve dier pazarlara tarmsal pazarlama konusunda zel sektr kurulular
arasnda ibirlii ve ortak yatrmlarn teviki konularnda anlamlardr.
Ayn tarihte, Trkiye Cumhuriyeti Sanayi ve Ticaret Bakanl ile Grcistan
Cumhuriyeti D Ekonomik likiler Komitesi arasnda Ticari, Ekonomik,
Bilimsel ve Teknik birlii Protokol imzalanmtr. Bu protokol lkelerin
imalat sanayi rnleri, hammaddeler ve gda maddeleri ihtiyalarna cevap
vermek amacyla yaplmtr.
Yine bu tarihte yaplan iki lke arasnda gmrk ileri alannda ibirlii
ve karlkl yardma ilikin anlamada, ekonomik ibirliini gelitirmek
dncesiyle taraflar yeni gmrk kaplar kurulmas ynnde de anlamaya
varmlardr. Trkiye ve Grcistan arasnda 1988 ylnda alan Sarp snr
kapsndan sonra Kafkaslara ve dolaysyla Orta Asyaya ikinci kap olarak
Trkgz snr kaps almtr. Cumhurbakan S. Demirel ve Devlet Bakan

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

221

E. evardnadzenin de katlmyla 31 Temmuz 1995te al gereklemitir.


Dnemin Babakan Tansu iller al treninde yapt konumada, Trkgz
snr kapsnn blgeye ksa zamanda zenginlik ve refah getireceini belirtmitir.
Trkiye ile Grcistan Artvin ilinden birbirine balayan Sarp snr kaps ile
Ardahan ilinden balant salayan Trkgz snr kaplarndan sonra, nc
olarak ldr/Akta snr kapsnn almasna ilikin almalar devam etmitir.
Dier bir husus olarak, oruh Nehrinin enerjisinden faydalanma, iki
lkenin ortak sorunlarndan olmutur. oruh ve Kura nehirleri zerinde iki
lkenin ortak enerji projeleri oluturma amal ilk toplants 18-19 Ekim 1994
tarihinde Trabzonda gerekletirilmitir. oruh Nehrinin enerji potansiyeli
olduka fazladr (10 milyar kw/st.). lk srada Nehrin enerjisinden faydalanma
projesi gerekli grlmtr. Trk tarafnn nehrin kullanm plannda, Trkiye
topraklarnda olmak zere 17 yksek, 15 orta baraj ve 32 istasyonun inas
yer almaktadr. 11-13 Eyll 1995te Grc ve Trk experler bulumu, bilgi
alveriinde bulunmulardr. 2005 ylnda oruh Nehri zerinde Muratl
TBMM 85. Yl Milli Egemenlik Baraj ve Hidroelektrik Santrali tamamlanm
ve al TRKYE CUMHURYET Hkmet yetkilileri ile birlikte Grcistan
Acara zerk Cumhuriyeti Cumhurbakan Aslan Abaidzenin de katlmyla
gerekletirilmitir. Bugn baz barajlarn yapm almalar devam etmektedir.
4 Nisan 1996 tarihinde Ankarada Trkiye ile Grcistan arasnda Gmrk
Gei Noktalar Konusunda Anlama yaplmtr. Taraflar bu anlama ile iki
lke arasndaki snrda Sarp (Trkiye)-Sarpi (Grcistan) ve Posof, Trkgz
(Trkiye)-Akhaltsikhe (Grcistan) gei noktalarn amlardr.
12-13 Aralk 2002 tarihleri arasnda Trkiye-Grcistan Ulatrma ve
Haberleme Karma Komisyon Toplants dzenlenmitir. Kars-Tiflis Demiryolu Projesinin koordinasyonunu btn olarak zerine alm olan Trkiye
adna toplantya katlan Trk heyeti, Grcistan topraklarnda kalan inaat
finansmannn garantisi iin Grcistan tarafnn katlmn istemitir. Her
iki taraf, proje iin farkl finans modelleri bulunmasna ilikin almalarn
srdrme karar almlardr. Ayrca bu toplantda taraflar, TRACECA temel

222

STANBUL TCARET ODASI

anlamas erevesinde blgesel ibirliini daha da gelitirmek konusunda


anlamlardr.
Mays 2005de Tiflis Uluslararas Havalimannn inaat ve iletme ihalesini Trkiyeden elebi Holdingin liderliini yapt konsorsiyum kazanmtr.
Ksa sre ierisinde temel atm gerekletirilen havaalan, Kadife Devrim den
sonra Grcistandaki ilk byk yabanc yatrm olma zelliini tamaktadr.
2000li yllara gelindiinde Trkiye Grcistann d ticaretinde Rusya
Federasyonu ile birlikte bazen ilk srada bazen ise ikinci srada yer alrken,
Grcistanda faaliyet gsteren Trk iadamlar pek ok sorunla karlatklarn
dile getirmektedirler. Bu sorunlarn balcalar u ekilde sralanabilir;
- Grcistana kaak yollardan giren mallar haksz rekabete neden olmaktadr. Gmrk grevlerini eksiksiz yerine getiren Trk irketleri yksek oranda
vergi deyerek rekabet anslarn yitirmektedir.
- Kanunlarn ok sk deimesi ve farkl yorumlara ak olmas uygulamada
eitli skntlar dourmaktadr.
- SSCB dneminde verilen eitim nedeniyle Grc halk Trkiyeye n
yargl yaklamaktadr. Yaplan kamuoyu yoklamalar Rusya ve Trkiyenin
en az sevilen iki lke olduunu gstermektedir. 1991-1995 i sava dneminde
Grcistana gnderilen dk kaliteli ve son kullanma sresi gemi mallar, bu
nyargy arttrmtr.
- Gvenilir istatistik bilgiye ulamada karlalan zorluklar, uzun vadeli
planlar yaplmasna engel olmaktadr.
Grcistan ve Trkiye arasndaki ticaret srekli art gstermekle beraber
her iki lkeden kaynaklanan eitli sorunlar nedeniyle potansiyelinin gerisinde
ilerlemektedir. Sresi gemi veya kalitesiz mallarn ihracat, Trkiyenin ciddi
firmalarnn uzunca bir sre Grcistana ilgi gstermemesi gibi nedenler Trk
mallarna gvensizlik duyulmasna neden olmutur. Grcistan pazarnda Trk
mallarnn kt bir imaja sahip olmasnn bir nedeni olarak da, Grc firmalarn

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

223

daha ok kr elde etmek amacyla, Trk firmalarndan Trkiyede i piyasaya


veya ihracata ynelik rettikleri kalitenin daha altnda ucuz ve kalitesiz zel mal
sipari etmeleri ve bu mallar Grcistan pazarna vermeleri gsterilmektedir.

6.3.1. Yasal ereve


Trkiye-Grcistan Konseyi, 22 Temmuz 1992 tarihinde kurulmutur.
Yine ayn yl, iki lke arasnda, 30 Temmuz 1992 tarihinde Ticaret ve Ekonomik
birlii Anlamas ve ayn tarihte de Yatrmlarn Karlkl Teviki ve Korunmas Antlamas Tifliste imzalanmtr. Ayrca, I. Dnem Karma Ekonomik
Komisyon Toplants Ocak 1997de Tifliste yaplmtr. Daha sonra Trkiye
ile Grcistan arasnda ifte Vergilendirmeyi nleme Anlamas ile ilgili ilk tur
mzakereler 7-11 Nisan 1997 tarihleri arasnda Ankarada gerekletirilmitir.
III. Dnem Hkmetleraras Karma Ekonomik Komisyonu (KEK) toplants
ise 15 Haziran 2011de yine Tifliste, Trkiye-Grcistan Gmrkleri Arasnda
birlii Antlamas ise 28 Ocak 2008de Sarp Snr Kapsnda imzalanmtr.
Trkiye Cumhuriyeti Merkez Bankas tarafndan da, iki lke arasndaki
ekonomik ilikilerin iyiletirilmesi iin, bilgi aknn salanmas ve muhabirlik
ilikisi tesis edilmesi talep edilmektedir. Dier yandan, Trkiye Halk Bankas
nezdinde alan hesaplar araclyla ilem yapabilmektedir. Grcistandaki ilk
Trk Bankas olan Emlak Bankasnn bir ubesi de bulunmaktayd.
Trkiye-Grcistan ekonomik ilikilerinde, denizciliin de nemli bir yeri
bulunmaktadr. lkedeki byk liman, Grcistann yan sra, transit olarak
Ermenistan, Azerbaycan ve Orta Asya Cumhuriyetlerinin da almasnda ok
byk bir rol stlenmektedir. Batum Limannn iletmesini 49 yllna bir Trk
firmas kiralam ve buraya bir tren ferry istasyonu kurmutur.

6.3.2. Trkiye-Grcistan Ticareti


Sarp Snr Kapsnn 1988de almasyla Bavul Ticareti olarak balayan
ticari ilikiler Grcistann bamszln kazanmasndan sonra da srdrlmtr. Grcistanla diplomatik ilikilerin balamasn mteakip, Trkiye

224

STANBUL TCARET ODASI

Grcistana sadece siyasi alanda deil, ekonomik ve teknolojik alanda da byk


bir destekte bulunmutur. Ekonomik ve ticari ilikilerin hukuki alt yapsn
30 Temmuz 1992de imzalanan Ticaret ve Ekonomik birlii Anlamas
ile Yatrmlarn Karlkl Teviki ve Korunmas Anlamas oluturmutur.
Bu anlamalara bal olarak, iki lke arasndaki ekonomik ve ticari ilikileri
dzenlemek ve arttrmak iin Grcistan-Trkiye Ortak Ekonomi Komisyonu
kurulmutur
1991de Trkiyeden Grcistana elektrik verilmesiyle ilk resmi ekonomik
iliki balatlmtr. Bir sonraki yl, iki lke arasnda ticari ilikileri arttracak,
yatrm ve uluslararas tamacl hedefleyen sekiz anlama ve protokol imzalanmtr. 1993 ylnda, Trk Eximbank ve Grcistan thalat-hracat Bankas
arasnda 50 milyon dolarlk anlamayla Grcistana kredi verilmitir.
Grcistann Trkiyeye ihracat 1992de 6,3 milyon dolarla balamtr.
1998 ylnda, Grcistann yaad ekonomik krize ramen Trkiyeye olan
ihracat bir nceki yla gre %37 art gstermitir. 2004 sonu itibariyle bu
rakam 300,2 milyon dolara ykselmitir.
Trkiyenin Grcistana ihracat, 1992de 11,5 milyon dolarla balam,
bu miktar daha sonraki yllarda art gstermitir. zellikle 1995-1997 yllar
arasnda bu art byk bir hz kazanmtr. 1998deki ekonomik kriz doal
olarak Grcistann Trkiyeden yapt ithalat da etkilemitir. 1998de gelinen miktar, bir nceki yla gre %7 gerileyerek 164,1 milyon dolar olmutur.
1999da Trkiyenin Grcistana ihracat 114,2 milyon dolar, 2000de ise,
%15,3lk bir art ile 131,7 milyon dolar olarak gereklemitir. 2000 ylnda
Trkiye-Grcistan ticareti ilk defa Trkiye aleyhine ak vermitir. 2001 ylnda
tekrar bir fazla olutuysa da 2002 ylnda ticaret dengesi yine Trkiye aleyhine
gereklemitir.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

225

Trkiyenin-Grcistan ile D Ticareti 2009-2013 (000 USD)

D Ticaret Mstearl verilerine gre Grcistanda 31 Aralk 2004


itibariyle 16 Trk mteahhitlik firmas toplam deeri 332 milyon dolar olan 30
proje alm durumdadr. Bu rakam Trk firmalarnn dier Kafkasya ve Orta
Asya lkelerinde gerekletirdikleri rakamlara kyasla olduka dktr.
Trk firmalarnn tamamlam olduu balca projeler arasnda Trkiye
Bykelilik Binas, Tiflis toplu konutlar, Supsa Petrol Terminali, Tiflis
Havaalannn bir ksm, Kobuleti Un Fabrikas, Trk-Grc Ticaret Merkezi,
Poti Petrol Depolama Tesisleri ve Batum Liman terminalleri saylabilir.
Trkiyenin, kendisine oranla, gelimi ve zengin en yakn lke olmas,
Grcistann bu pazara ynelmesine neden olmutur. Trkiyeden Grcistana
1991de elektrik enerjisi verilmeye balanmas, ilk resmi ekonomik ilikiyi
balatmtr. 1992 ylnda, Grcistana bir miktar gda yardm da yaplmtr.
Trkiye ile Grcistan arasnda, ticari ibirlii, tp-salk ve telekomnikasyon
alanlarnda ve de ylda 250 milyon kwh elektrik sat ile ilgili protokoller ve de
iki lke arasnda ticari ilikileri arttracak, yatrm ve uluslararas tamacl
hedefleyen sekiz anlama yaplmtr.

226

STANBUL TCARET ODASI

Grcistann bamszln kazanmasndan hemen sonra, Trkiye, Rusya


Federasyonundan sonra ikinci nemli ticari partner konumuna gelmitir.
Grcistan, Rusya Federasyonundan daha ok enerji ithal etmektedir.
Ekonomik yardm konusunda da Trkiye, Grcistann yannda yer almtr.
Rusyann Grcistana bask uygulamak amacyla doalgaz sevkiyatn durdurmasyla, 2000 knda lkede felaket yaanmtr. Bu dnemde kendisi de ekonomik
sknt iinde olan ve enerjide da baml olan Trkiye, Grcistana acil ihtiyacn
karlayacak akaryakt hibe ederek lkeye verdii deeri ortaya koymutur.
Grcistan, Hazar Havzas doal kaynaklarnn uluslararas pazarlara tanmas konusunda, Trkiyenin tercih ettii gzergh olmutur. Grcistann
stratejik konumu dolaysyla Dou-Bat ve Kuzey-Gney ekseninde transit
ticarete en elverili lkelerden birisi olmasna ramen, ulam andaki eksiklikler ticaret sektrn olumsuz etkilemektedir.
Grcistann Trkiyeden thal Ettii rnler

Grcistan, Trkiyeden daha ok hazr giyim, un, kakao ve kakao rnleri,


hayvansal-bitkisel yalar, eker ve eker mamulleri, st ve st mamulleri,

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

227

yumurta, telekomnikasyon cihazlar, boya, temizlik malzemeleri, kt, karton


ithal etmektedir. Trkiyeye ise, demir elik, mineral yaktlar ve yalar, metal
cevherleri, elektrik, tarmsal rnler, orman rnleri, bakr ve bakrdan yaplan
eya, ham deriler ve postlar ihra etmektedir. Grcistann rettii demir alamlar ve demir ieren hurda metallerin tamamna yakn Trkiye tarafndan
ithal edilmektedir.
Trkiye ile Grcistann ekonomik ilikileri iki ana dnem iinde deerlendirilirse; ilk dnem 1991-1996 arasdr. Bu dnemde Trkiye, kk boyutlu
giriimciler aracl ile Grcistan piyasasna girmi ve ilk giren firmalarn ve
mallarn niteliinin beklenen ve piyasadaki alternatiflerinin gerisinde kalmas,
Trkiyenin byk itibar kaybetmesine neden olmutur. 1996 sonrasnda,
zellikle Bak-Ceyhan boru hattnn Grcistan zerinden gemesi iyice
benimsendikten sonra ilikilere farkl bir boyut gelmitir. Trk giriimcilerinin
ilerinin boyutunun byd, Grcistana bak asnn deitii, gelecee
ynelik dnceler paralelinde ciddi ve byk yatrmlarn yapld bu ikinci
dnem ise hl srmektedir.
Grcistann Trkiyeye hra Ettii rnler

228

STANBUL TCARET ODASI

Trkiye asndan tarmsal rnler ve gda ileme sanayii, Grcistan ile


ilikiler asndan ok nemli bir yer tutmaktadr. Bugn lke pazar analiz
edildiinde Grcistanda Trk rnlerine byk bir talep olduu gzlemlenmektedir.
Grcistandaki Trk yatrmlar bakmndan hizmet sektr nemli bir yer
tutmaktadr. Bunun iinde bankaclk, turizm ilk srada yer alan giriimlerdir.
Trkiye, turizm alannda lkede otel inaas ve turistik yerlerle ilgilenmektedir.
Asyaya alan kap olmas, hava, kara ve denizyolu ulamnn yansra
demiryolu konusunda da giriimlerin bulunmas ve blgedeki girdi maliyetlerinin dkl Batumu Trk yatrmclarn gznde cazip hale getirmektedir.
Batuma yaplan yatrmlarda tekstil sektr ba ekmektedir.
Trk yatrmclarnn tekstilden sonra en fazla yatrm yapt alan ise,
otel inaatdr. Blgeye gelen turist saysnn her geen gn artmas blgede
otel yapmnda ciddi bir art salamaktadr. Batumda u anda 2 byk otel
bulunurken, yakn bir gelecekte 4 ve 5 yldzl otel saysnn 30a ulamas
beklenmektedir.
Trkiyedeki Grc sermayesi incelenecek olursa; Trkiyede yatrm
yapan Grcistan kaynakl firmalar ticaret, tamaclk, hava tamacl, tarm
hizmetleri alanlarnda faaliyet gstermektedirler.
Yksek olan ticaret hacmine ve iki lke arasnda nemli miktarda snr
ticaretinin bulunmasna ramen, Trkiye-Grcistan ticari ilikileri henz
istenen noktaya ulam deildir. Bunun balca nedeni de, iki lkeyi birbirine
balayan altyapdaki eksiklikler, gelimemi bankaclk ilikileri ve mevzuat
boluklardr.

6.3.3. Anlamalar ve Finansman


ki lke arasnda 30 Temmuz 1992 tarihinde imzalan Ticaret ve Ekonomik
birlii Anlamasnn 9. maddesi ile kurulan Hkmetleraras Karma Ekonomik Komisyonu (KEK) I. Dnem toplantsna likin Protokol, 30 Ocak 1997

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

229

tarihinde Tifliste, II. Dnem Toplantsna likin Protokol ise 23 Aralk 1999
tarihinde Ankarada imzalanmtr.
ki lke arasndaki d ticaret rakamlar ve Trkiyenin Grcistandaki
yatrmlarnn miktar mevcut potansiyelin olduka gerisindedir. Ancak
Grcistanda yaanan siyasi atmalarn getirdii risk unsuru ve finansman
sorunlar ikili ilikilerin gelimesini engellemitir.
Trk Eximbank tarafndan alan 50 milyon Dolarlk kredinin 2002-2011
yllar arasnda faiz oran %4 olmak zere, 4 yl demesiz, toplam 13 yl vadeyle
taksitler halinde denmesi ngrlmtr.
Trkiye ile Grcistan arasnda 1990-1993 dneminde imzalanan eitli
protokollar uyarnca Hopa-Batum Enerji Nakil Hattndan Grcistana 19901996 yllar 1,4 milyar kw/h elektrik enerjisi sevk edilmi olup, Grcistann bu
sevkiyat yine elektrik enerjisi olarak iade etmesi ngrlmtr. Trk firmalar
Grcistanda ticaret, telekomnikasyon alanlarnda faaliyet gstermektedirler.
Kurulan firmalarn toplam sermayesi 19 milyon ABD Dolar olup, bu sermayede Trk firmalarnn paylar %41dir. Trkiyede yatrm yapan Grcistan
kaynakl onlarca firma bulunmaktadr.
Grcistan, Trkiyenin askeri ve siyasi alanda olduka ileri dzeyde
ibirlii gelitirdii nadir lkelerden olmasna ve iki lkenin bir kara snrn
paylamalarna ramen ekonomik ve ticari ilikiler bu zel konumu kesinlikle
yanstmamaktadr. Bu durumun en byk sebebi, bugne dein Grcistandaki
ekonomik ve siyasi istikrarn yeterli seviyeye gelmemi olmasdr. Bununla birlikte zellikle son dnemlerde Grcistanda yatrm ve i ortamnn iyilemeye
balamas, reformlarn yaplmas ve yolsuzlukla kararl bir ekilde mcadele
edilmeye balanmas nedeniyle iki lke arasndaki ekonomik ve ticari ilikilerin
de ivme kazanmaya balad gzlenmektedir.
Grcistanda faaliyet gsteren Trk firmalar iinde az sayda byk irket
vardr ve arlk KOBlerdedir. Byk bir ksm telekomnikasyon ve imalat
sektrlerinde olmakta birlikte liman iletmecilii, tekstil, su iletme ve bankaclk alanlarnda da Trk yatrmlar bulunmaktadr.

230

STANBUL TCARET ODASI

Turkcellin ounluk hissesine sahip olarak Grcistan firmalar ile 1996


ylnda yapm olduu ortaklk sonucu kurulan Geocell Telecom, Grcistanda
GSM hizmetleri vermektedir. 27 Mart 2001de lkenin nc byk GSM
operatr olan GT Mobile da satn alan Geocell u anda Grcistan nfusunun
%85ine ulaabilmektedir ve 41 lkeden 61 operatr ile dolam anlamas
mevcuttur.
iecam 1997 ylnda zelletirilen Mina Ksani Cam Fabrikasnn %76sn
alm, 1999 ylnda ise fabrikann hisselerinin tamamna sahip olmutur. Fabrika
geni apl bir reoorganizasyondan geirildikten sonra ylda 20 bin ton kapasiteyle retime balamtr. 2002 ylnda alan tesislerle kapasite ykseltilmi
ve Mina Ksani Cam Fabrikas, bir sonraki yl ierisinde toplam 50 bin tonluk
retim gerekletirmitir.
Transteknik holding bnyesindeki Delte Petrol, Potide bir petrol depolama
tesisi kurmutur. Karadeniz evresindeki lkelerde etkinliini artrmay hedefleyen irket; depolama tesislerini ve ulam alarn oluturmaya devam etmekte
ve ticaret faaliyetini de bnyesindeki deniz tamacl ile glendirmektedir.
Bnyesinde ar sanayi, lojistik, inaat ve gda imalat irketlerini bulunduran
ener Arda Grubu, Grcistana Batumi Enterprizes Limited (BEL) adl bir
otak teebbs ile girmi ve ilk olarak Batum Limannn feribot terminalini
ina etmitir. Firma daha sonra ayn limanda ok amal bir terminal inasn
da tamamlamtr. Her iki proje de yap-ilet-devret eklindedir ve ener Arda
Grubu bu tesislerin 30 yllna iletme haklarn almtr.
Grup ayrca Tiflis hava alanna sadece 2 km. uzaklkta olan Trk-Grc
Ticaret merkezini de ina etmitir. Grubun bnyesindeki irketlerden Arda
Enterprizes Ltd ise Batuma 20 km. uzaklktaki Kobuletti de ayda 1200 ton
kapasiteli bir un fabrikas projesini gerekletirmitir.
Tiflis Havaalannn yenilenmesi ve iletilmesi, Tepe Afken Ventures (TAV)
tarafndan stlenilmitir. 6 Eyll 2005 tarihinde imzalanan anlamaya gre
TAV, Tiflis Havaalan iin 62 milyon dolarlk bir yatrm yapacak ve bir ay

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

231

iinde mevcut havaalann devralarak iletmeye balayacakt. TAV, ayn anda


yeni terminal binas inaatna ve pistlerin yenilenmesiyle ilgili almalara
balayacaktr. Yap-ilet-devret modelinin uygulanaca havaalannn inaat
ve iletmesini yine bir Trk firmas olan Urban inaat ile birlikte yrtecek
olan TAV, projeyi ncelikli olarak kendi kaynaklar ile finanse edecektir. Tiflis
havaalann 10 yl sreyle iletecek olan TAV ayn anda 15 milyon dolarlk bir
havaalan yatrmn da Batuma yapacaktr. Yaplan anlamaya gre Batuma
yaplacak yatrm karlnda TAVa Tiflis havaalannn 10 yllk iletme
sresine 5 yl daha eklenerek 15 yla karlmas ngrlmtr.
Petrol ve doal gaz alanlarnda tutarlar 100 milyon dolardan 4 milyar dolara
kadar kabilen byk projelerin finansman iin Grcistann finans piyasalar
yeterli olmamakta, uluslararas finans kurulularna ve yabanc yatrmclara
ihtiya duyulmaktadr. rnein Bak-Supsa boru hatt projesinin bir ksm
EBRD ve IFC tarafndan, dier ksm da 3 yabanc bankann oluturduu bir
konsorsiyum tarafndan finanse edilebilmitir. Tm projelerde Trk bankacl
iin nemli kazanlar salanabilir.

6.3.4. Ticari Olanaklar


Trkiyenin blgeye ynelik ekonomik beklentileri, kukusuz politik olarak
ok nemsedii ve birok anlam ykledii blgelerle olan ticari ilikilerini
arttrmaktr.
Grcistann stratejik karlarmz asndan tam anlamyla Trkiyenin
ekonomik yaam sahas iine alnmasnn Kafkasya ve Orta Asyadaki karlarnn ve Grcistan ile siyasi ilikilerinin geleceini teminat altna alnmas
bakmndan nemi ortadadr.
Grcistann ihra mallarnn d pazarlarda rekabet glerinin dk
olmas ve lkenin corafi konumundan kaynaklanan yksek nakliyat giderleri
nedeniyle bu lkenin en byk ihracat partnerleri corafi yaknlk avantajnn bulunduu Rusya ve Trkiyedir. Blgedeki tek Batl komusu olan ve
balangta Grcistana yardm eli uzatan nadir lkelerden birisi olmaktan

232

STANBUL TCARET ODASI

kaynaklanan avantajl konumunu Trkiyenin korumakta giderek zorland


hissedilmektedir. Trkiye ile Grcistan arasndaki ekonomik ilikiler henz
kendi dinamiklerini kazanmam olup, mevcut potansiyelinin olduka gerisinde
seyretmektedir.
Rize-Poti ve Trabzon-Poti arasnda Ro-Ro seferleri mevcuttur. Bu seferlerin arttrlmasna ihtiya duyulmaktadr. Trk denizcilik firmalar bu hattn
iletilmesinde aktif rol alarak kazan salayabilir. Trkiye ile Grcistan arasnda
yolcu ve ticari tamacln youn olarak yapld gzergh Hopa-Sarp-Batum
karayoludur. Ayrca Posof-Vale karayolu da mevcuttur.
Grcistann tekstil sanayisinin yenilenmesi ve deri sanayisinin gelitirilmesinde, lke iinde midibs-minibs ve kamyonet tipi zel giriim asndan
nem tayan aralarn retiminde ibirlii yaplmasna ynelik imknlar
vardr.
zellikle ime suyu ihracat konusunda birikime sahip olan firmalarmz
Grcistann olaanst byk kaynak suyu rezervlerinin deerlendirilmesine
ilgisini arttrarak gstermeye devam etmelidir. Grcistann ve Trkiyenin
nemli enerji aklarnn bulunduu bir dnemde Grcistan nehirlerinde kk
baraj ve hidroelektrik santraller kurmak suretiyle elektrik retilmesi ve bu
elektriin Grcistanda ve Trkiyenin dou blgelerinde kullanlmasna
ynelik abalarn artrlmas nem arz etmektedir. 70 milyar kwat/saat olan
Grcistan hidropotansiyelin de Bat Grcistanda 23 milyar m3 potansiyel
olmasna ramen %10u deerlendirilmektedir. Trkiye baraj yapmndaki
tecrbesini ve buradaki hidropotansiyeli deerlendirmelidir.
Grcistan, Rusya ile kurduu enerji bamllna alternatif retmek maksadyla ran doalgazn kullanma dncesindedir. Kullanlacak bu doalgaz
Ermenistan nemli klacaktr. Trkiye-Ermenistan ilikilerinin durumu Ermeni
diasporasndan kaynaklanan nedenle gerginliini korumaktadr. Trkiye, Trkmenistan-Azerbaycan doalgazlarnn bu blgeye mevcut anlamadan daha
fazla satlmas amacyla aktif arabuluculuk yapmaldr.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

233

Trk firmalar zellikle son 20 ylda turizmde ok nemli atlmlar gerekletirmitir. Trk firmalarnn bu alanda sahip olduklar geni deneyim dnldnde turizm, iki lke arasnda nemli bir ibirlii alann tekil etmektedir.
Gda ve inaat malzemeleri Trkiyenin etkin olduu sektrlerdir.
Grcistanda her yl dzenlenecek fuarlar ile Trkiyenin bu konudaki ekonomik
hkimiyeti elde tutabilecei deerlendirilmektedir. zellikle Grcistan ekonomisinin belkemii olan tarm rnlerinin ambalajlanmasnda Trk firmalar
aktif rol oynamaldr. Ayrca kaliteli ve rekabet gc yksek rnlerin tantm
iin Trk firmalar tarafndan tekstil ve gda alannda perakende ve toptan sat
noktalarnn oluturulmasna tevik edilebilir.
Trkiyede kk lekli iletmelerde toptanclk nemli ekonomik faaliyettir. Grcistan tarafndan rnlerin toplanmas rnlerin transferi ve pazarlamas noktalarnda zorlanlmaktadr. Bu konuda zellikle Artvin, Trabzon,
Kars, Ardahan, ticaret odalar kendi kk lekli iletmelerini organize ederek
Grcistan tarmsal rnlerini d ve i pazarda transferini gerekletirmek zere
atlmlar yaplabilir.
Trkiye ile Grcistan arasndaki ticaretin kayt altna alnmas ve gelitirilmesi iin abalar son dnemde hzlandrlm durumdadr. Hopa ile Batum
arasndaki karayolunun genilii iki katna karlmtr. Sarp snr kaps
tamamen bilgisayarl sisteme geirilmitir.
Grcistann bamszln kazanmas sonras Karadeniz Blgemiz
zellikle de Artvin ili iin yepyeni bir dnem balamtr. Grcistan ile yaplan
ihracat ve ithalatta Artvin ili ticari hayatna canllk kazandrmtr.
Artvin ilinde ticaret sektrnn (toplam ticaret) sabit fiyatlarla GSYH
iindeki pay Sarp Snr Kapsnn alndan bir yl nceyi temsil eden 1987
ylnda %9,6dan, 2000 ylnda %19,3e ykselmitir. Ticaret sektrndeki bu
greceli artn temelinde, toptan ve perakende ticaret alt sektrndeki byme
(1987de %7,5ten 2000 ylnda %12,8e) ile otel ve lokanta sektrlerindeki
byme (1987de %2,1den 2000 ylnda %6,5e) byme yatmaktadr.

234

STANBUL TCARET ODASI

Dolaysyla, ticaret sektr Artvin ekonomisinde zellikle il geliiminin


planlanmas srecinde gelecek vaat eden bir sektr olarak ele alnmak durumundadr. Snr kapsndaki brokratik ilemlerin fazlal ve ihracat yapan
firmalarn vergi iadelerinde meydana gelen gecikmelerin d ticareti olumsuz
ynde etkilemesine izin verilmemelidir. Ayrca bamszlk sonras Artvin, Rize,
Trabzon illerinde yaanlan bavul ticareti Trk mallarna duyulan gven zafiyeti
nedeniyle durma noktasna gelmitir. Bavul ticareti zellikle kk lekli
iletmeler tarafndan hayati neme haizdir. Grcistanda Trk mallarna gven
duyulmas iin gerekli kalite ve hizmet ortam bu blgede tekrar tesis edilmelidir.
Trkiye-Grcistan jeoekonomik ilikilerinde salt iki lke arasnda gerekletirilebilecek ilikilerde istenilen hedeflere ulamakta sknt yaanabilmektedir. Blgesel kalknma programlarna ihtiya duyulmutur. Bu nedenle kurulmu
en nemli birliktelik Karadeniz Ekonomik birliidir.

6.3.5. Karadeniz Ekonomik birlii Blgesi: KEB


09 Ocak 1990 tarihinde Sovyetler Birliinin Trkiye Bykelisi
ernievin de katld bir panelde, Karadeniz Ekonomik birlii Projesi fikri
ilk olarak kr Elekda tarafndan ortaya atlmtr. Ardndan Trkiye Cumhurbakan Turgut zaln da proje dncesine destek vermesi ile Karadeniz
Ekonomik birlii Blgesi Projesi gndemi megul etmeye balamtr. Bunun
zerine, 1990 dnemine kadar Trk D Politikasnda ihmal edilen Karadeniz
Blgesi boyutu kuramsal olarak gndeme getirilmitir.
Trkiyenin liderliinde balayan almalar, 25 Temmuz 1992 tarihinde
stanbulda dzenlenen bir zirve toplantsnda Karadeniz Ekonomik birlii
Deklarasyonunun imzalanmas ile nihayetlendirilmi ve rgt bu tarihte resmen
ilerlik kazanmtr. Karadeniz Ekonomik birliinde Trkiye, Arnavutluk,
Azerbaycan, Bulgaristan, Ermenistan, Grcistan, Moldova, Romanya, Rusya,
Ukrayna ve Yunanistan kurucu ye olarak yer almlardr. Polonya, Tunus, srail,
Msr, Slovak Cumhuriyetleri, talya ve Avusturyaya gzlemci lke stats
tannmtr.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

235

Sadece Karadenize kyda lkelerden olumayan KE, ok geni bir corafyay, dier bir sylemle Gneydou Avrupa, Balkanlar ve Kafkasya lkelerini
ve 370 milyonluk bir nfusu kapsamaktadr. Ayrca, 20 milyon kmlik bir alana
yaylm olan KE, bugn dnya ticaretinin yzde 5ini gerekletirmektedir.
KE, yeleri arasnda, ticar ve sna ibirliini iine alacak ekilde, ekonomi, bilim-teknoloji ve evre konularnda, ekonomik ve teknik alanlardaki
ortak paydaya dayanan projeleri retmek ve gelitirmek amacyla tasarlanmtr.
Katlmclar 2010 ylna kadar aralarnda Serbest Ticaret Blgesi oluturmaya
karar vermilerdir.
Bylelikle, ticaret ve sanayi alanndakiler de dhil, ekonomi, bilim ve teknoloji ile evre konularndaki ibirlii geniletilecek, kurulular, mteebbisler
ve firmalarn tarm ve haberleme, istihbarat, istatistik olanlar da dhil, iktisadi
ve ticari bilginin deiimi, rnlerin standartizasyonu ve belgelendirilmesi,
enerji, yeralt kaynaklarnn karlmas ve iletilmesi, turizm, tarm ve tarm
endstrileri gibi alanlarda faaliyetleri desteklenecek, mteebbislerin ve firmalarn ferdi ve ortak teebbsleri tevik edilecektir.
Taraf devletlerin dileri bakanlar en az ylda bir kere toplanarak gelimeleri deerlendirerek yeni hedefler belirleyecek ve bu toplantlara i dnyasndan temsilciler de katlacaklardr. Karadeniz Ekonomik birlii, bugne
kadar grlen en geni ve iddial blgesel ekonomik ibirlii projesidir. Asl
vurgulanan amac ekonomik olmakla birlikte, ksa vadedeki ilevi siyasidir.
Karadeniz Ekonomik birlii (Black Sea Economic Cooperation BSEC)
blgesel uluslararas btnlemeye ynelik siyasi ve ekonomik alanda yeniden
yaplanma srecinin bir rndr.
KE blgenin ihtiyalarna cevap veren, katlan devletlerin aralarndaki
mevcut ekonomik ilikilerin gelitirilmesi ve eitlendirilmesi esasna dayanan,
corafi yaknlk, tarihsel balar, ekonomik tamamlayclk zelliklerini dikkate
alan, somut projelere dnk, esnek ve pragmatik, zel sektr arlkl, kendine
zg bir ekonomik ibirlii modelidir. Byk Avrupa mimarisinin bir parasn

236

STANBUL TCARET ODASI

oluturan bu ibirlii, Avrupa Birliinin bir alternatifi deil, tamamlayc bir


alt sistemidir.
Karadenize olan uluslararas ilgi her geen gn artmas sebebiyle, blgenin
ekonomik ve insan kaynaklarndan, ayrca, enerji ve ulatrma koridorlar zerindeki stratejik konumundan kaynaklandn sylemek yanl olmayacaktr.
Blgeye artan bu ilgiye paralel olarak KEnin almalaryla ilgilenen lke ve
uluslararas kurulularn saysnda da nemli dzeyde art gzlenmektedir. Son
olarak da Avrupa Birlii Komisyonu, KEde gzlemcilik statsn kazanmtr.
1998 yl banda, KEnin kurumsallama srecinde nemli bir adm atlm
ve Karadeniz Ticaret ve Gelitirme Bankas, Selanikde kurulmutur. KEnin
kurumsallamas Trkiyenin nclnde gereklemitir. Trkiyenin KEyi
oluturma ve gelitirme aamasndaki beklentileri liderlere gre farkllk gstermekteydi. yle ki, zal iin, Trkiyenin blgedeki tek ekonomik ve politik
g olma amacn gerekletirecek bir baka giriim, Ecevit Hkmeti iin ise,
gelecek yzylda Trkiyeyi Avrasyada ba aktr yapacak nemli bir etkendi.
Trkiye asndan KE, dnyada meydana gelen liberal deiimler ve
kreselleme eilimlerine paralel olarak lkemizin dnya ile entegrasyonuna
katkda bulunabilecek ve ayrca AB ile btnlemesini ngren temel tercih ve
politikalarna alternatif oluturmayan, ancak kendi corafi konumunun meydana
getirdii imknlardan da yararlanmay hedefleyen bir olgudur. Bu hedeflere
ulalmas halinde bu sonutan hem Trkiye hem de btn ye lkeler fayda
salayacaktr.
Bu giriimin bir dier zellii de, Trkiyenin dier lkelere nazaran
ekonomik ve siyasal ncelie ve stnle sahip olmasyd. KEnin Trkiye
asndan nemi siyasi olarak incelendiinde, zellikle tarihten gelen komu
lkelerle yaanan gerginliin sona erdirilmesi, iyi komuluk ilikilerinin
gelitirilmesi, blgede barn salanmas, lkelerin mevcut sosyal ve kltrel
potansiyellerinin kaynamas, Trkiyenin birinci hedefidir. Trkiyenin KE
yesi blge lkeleri ile ilikilerini srdrrken dikkate almas gereken en nemli

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

237

husus, Rusya ile olan ikili ilikileridir. KE ye lkeleri arasnda, nfusu ve


lkesi gibi ekonomisi de en byk olan lke Rusyadr.
KE lkelerinin siyasal yap eitlilii yannda, ekonomik zellikleri de
nemli lde devletleri birbirlerine mecbur klmaktadr ki, enerji de bunlarn en nemlisidir. Bu bamlln, lke bamszln tehdit eder iddette
hissedildii lkelerin banda Grcistan gibi lkeler yer almaktadr. Rusya,
zaman zaman enerji kozunu zayf lkeler zerinde bask arac olarak kullanabilmektedir. Enerjide da baml olan Trkiyenin Rusyann bask amacyla
bir tr ambargo uygulad Grcistana 2000 yl banda mazot hibe etmesi,
rgt ierisindeki elikiler ile Trkiyenin bu blgeye gsterdii nemi ortaya
koymas bakmndan dikkate deerdir.
KE, aslnda, gerek Trkiye asndan gerekse dier ye lkeler asndan,
zellikle blgesel sorunlarn zmne ynelik henz herhangi bir varlk gsterememitir. Trkiye her koulda, KEnin faydal olacana inanld mddete
desteklemeye devam edecek grnmektedir.
Karadeniz Ekonomik birliinin kuruluunun 15. yldnm vesilesiyle
25 Haziran 2007 tarihinde stanbulda, rgt yelerinin ve gzlemcilerinin
Devlet ve Hkmet Bakanlarnn davetli olduklar Zirve, Yeni Ufuklara
Yelken Amak temas altnda yaplmtr. Trkiyenin Mays-Ekim 2007
tarihleri arasnda alt aylna yapm bulunduu KE Dnem Bakanlna
rastlayan 15. Yl Zirvesinin KEye yeni bir ynelim ve canllk kazandrdna
inanlmtr.
25 Eyll 2008de BM 63. Genel Kurul grmeleri erevesinde New
Yorkta yaplan KE Dileri Bakanlar gayriresmi toplantsnda ele alnan,
KEnin etkinliinin artrlmasna ynelik yol gsterici ilkelerin onaylanmas
da ngrlmtr. Toplant neticesinde, KE yesi lkelerinin i adamlarna ve
TIR-kamyon ofrlerine vize kolayl salayacak bir anlamann imzalanmas
ve KE dnem bakanlnn Arnavutluktan Ermenistana gemesi kararlatrlmtr.

238

STANBUL TCARET ODASI

Trkiye, Avrupa Birlii, EFTA, ECO, slam, Balkan ve Karadeniz lkeleri


ile ibirlii modellerini gelitirmek isterken, bunlar birbirinin alternatifi
deil tamamlaycs olarak ve sonuta Avrupa genelinde btnleme srecine
katk eklinde deerlendirmitir. Blge lkeleri arasnda mevcut ekonomik
ibirliinin ok tarafl bir mekanizma ile tamamlanmas durumunda, blge
halklarnn salayaca yararlarn daha da artaca dnlmtr. Byle bir
gelimenin salanmasnda sadece hkmetlere deil, zel sektre, iadamlarna ve irketlere de nemli grevler dmektedir. Dolaysyla, yeni ibirlikleri
olutururken i dnyasnn hareket kabiliyetini artracak nlemler almak da
gerekecektir.
Eski SSCB ve Dou Avrupa lkelerinin gemi deneyimlerinde karlatklar skntlar ve SSCBnin dalmasndan sonra bamszlklarn ilan
eden Cumhuriyetlerin iinde bulunduklar artlar, bu erevede gz nnde
bulundurmak gerekmektedir. Dolaysyla uluslar st bir dzenleme deil, ikili
ve ok tarafl ibirlii baznda oluacak bir sistem ve adm adm geliecek bir
sre ngrlmtr.
KE, bundan byle parlamento destei, zel sektr kurumlamas, ekonomik veri merkezi, bankas, alma organlar ve yntemleri ile somut projeleri
sonulandrabilecek bir duruma kavumutur. Trkiye bylece, ortaya att
bir fikre bandan sonuna kadar sahip km, kalclk ve ilerlik kazanmasn
salamtr.
KE yaklak 327 milyon nfusuyla, uygun fiyatta, kaliteli mal talep eden
lkelerin bulunduu nemli bir pazar durumundadr. KEB lkelerinin doal
kaynaklar asndan zengin olmalar, bu kaynaklarn dnya fiyatlar zerinden
deerlendirmeleri eilimini beraberinde getirmitir. Byk piyasa rekabet
koullar, kk piyasa rekabet koullarndan daha uygundur. Btnlemeden
kaynaklanacak maliyet drc verimlilik anlay gibi nedenlerle, ye lkeler
kendi aralarnda rekabeti hzlandrabilecektir. Trkiye ise bugn kendisine
rekabet alan yaratt birok mal ve hizmette (gda, tketim mallar ve tekstil)
geni bir piyasa salarken, ayn ekilde dier lkelere de o lkelerin rekabet

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

239

edebilecekleri alanlarda Trkiyeye ya da Trkiye araclyla dnya piyasalarna pazarlama imkn salayabilecektir.
KEe katlan lkelerin ekonomilerinin birbirlerini tamamlayc nitelikte
olmalar da nemli bir unsurdur. KE lkelerinin bir blm tarma dayal gda,
giyim ve dier tketim mallar sanayileri bakmndan karlatrmal stnle,
dier bir blm ise yatrm ve ar sanayi mallar bakmndan karlatrmal
stnle, rnein Romanya ve Kafkas lkeleri dk maliyetli igcne,
Trkiye ve Yunanistan olduka gelimi hizmet ve turizm sektrne, hafif
endstriler ile ileri teknolojiye, Ukrayna ve Rusya Federasyonu, Azerbaycan ve
Ukrayna gibi lkeler kmr, petrol ve doal gaz gibi enerji stoklarna sahiptir.
Byk bir dnm srecinde bulunan ve tek balarna Bat ekonomileri
karsnda hemen hemen hi pazarlk gc bulunmayan blge lkelerinin, KE
bnyesindeki ekonomik btnleme abalar sonucunda, rekabetin artmas,
piyasa riskinin azalmas gibi faktrlerin verimliliklerini artrmalarna yol aabileceini, bunun da blge lkelerinin dier lkeler karsndaki pazarlk gcn
artrabileceini sylemek mmkndr. Blge lkeleri arasnda salanabilecek
ibirliinin, teknolojik adan da birok yarar salayabileceini sylenebilir.
Blge lkelerinin sahip olduklar enerji kaynaklar, ortak projeler retilmesi, iletilmesi, Trkiyenin bu tr projelere katlmas gerek blge lkelerine
gerekse Trkiyeye sanayi ve yatrm alanlarnda yeni imknlar salayacak,
Trkiyenin blgede nemli bir g kayna olmasn ve etkin roln daha da
perinleyebilecektir.

6.4. Enerji Alannda likiler


6.4.1. Bak-Tiflis-Ceyhan (BTC) Petrol Boru Hatt
SSCBnin dalmasyla birlikte Orta Asya ve Kafkasya Cumhuriyetlerinin
bamszln kazanmas, blgenin enerji kaynaklarnn dnya pazarlarna almasn gndeme getirdi. Zengin enerji kaynaklarna sahip olan ve kalknmalarn
bir an nce gerekletirmek isteyen yeni lkeler, enerjinin paraya dnmesi

240

STANBUL TCARET ODASI

iin uluslararas pazarlara ulatrlmas gerektii gereinden hareketle bu


dorultuda giriimlere baladlar.
Azerbaycan ve Kazakistan petrolde, Trkmenistan ve zbekistan da
doalgazda n plana ktlar. Azerbaycan, ah Denizi doal gaz yataklarnn
ortaya kmasyla birlikte doal gazda da sz sahibi olan lkeler arasna girdi.
Bu Trk Cumhuriyetlerinin dnya pazarlarna klarnn olmamas, yeni bir
boru hattnn inasn gndeme getirdi. Bu durum blgesel glerin hatta blge
d lkeler ile uluslararas irketlerin iinde olduu bir rekabeti balatt.
Son dnemde dnyann bilinen petrol rezervlerine, 200 milyar varillik
bir rezervle Hazar Havzas petrolleri de eklenmitir. Blgedeki byk rezerv,
zellikle ihtiya sahibi batl lkeler iin, hem dier blgelerdeki mevcut petrol
rezervleri iin alternatif, hem de dnyadaki petrol fiyatlarnn belli bir seviyede
tutulmas ve rekabet ortamnn oluturulmas iin bir kontrol mekanizmas
oluturmaktadr.
SSCB dneminde zengin enerji kaynaklarn ileme, kullanma ve pazarlama ayrca rn fiyatn belirleme asndan Sovyetlerin merkezi ynetiminin
kontrolnde olan blge lkeleri, SSCBnin dalmasnn ardndan, sz konusu
doal kaynaklarn Rusya dnda alternatif bir yolla dnya piyasalarna ulatrma ve/veya tama gzerghnda yer alma olanaklarn aramlardr. Bylece
bu lkeler, bamszlk ncesi dnemde yalnz ve ancak Rusya Federasyonu
topraklarndan geerek ve uluslararas piyasa fiyatlarndan ok dk fiyatla
satabildii petroln, uygun fiyatla ve Rusya Federasyonunun tekeline bal
kalmadan satma olanana kavuacakt. Rusya dnda boru hatlarna sahip olunmasyla hem ekonomik bamszlk asndan en temel adm atlm olurken,
hem de elde edilecek gelir nemli oranda artacakt.
Bak-Ceyhan Petrol Boru Hattna verilen nem; byk lde, bu projenin
balang noktasna ev sahiplii yapan Azerbaycann jeopolitik zelliklerinden
kaynaklanmaktadr. Transkafkasya corafyasnda ispatlanm petrol ve doalgaz rezervleri ile dikkat eken tek lke Azerbaycandr. Bilinen tarih boyunca,

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

241

kimi zaman saysz byk mcadelelere sahne olmu, kimi zamanlar da nice
byk glere yol veya barnak sunmu bu cmert corafya, imdilerde Orta
Asya ve Hazar havzasnn zengin enerji kaynaklarn batya pompalayacak bir
ah damarn andrmaktadr.
Ermenistan ve Grcistann ispatlanm rezervler bakmndan pek ansl
olduu grlmemektedir. Bu lkeler, enerji kaynaklarnn uluslararas pazara
Rusyadan gemeyen alternatif yolarla ulatrlmasna ynelik stratejilerde
kilit konumda olmalar nedeni ile nemlidirler. zellikle Grcistan, BakTiflis-Ceyhan Ham Petrol Boru Hatt ve bu hatta paralel denmekte olan ah
Deniz Doalgaz Boru Hattnn (Gney Kafkasya Doalgaz Boru Hatt) gei
lkesi olmas nedeniyle byk bir stratejik neme sahiptir. Hazar Havzasndaki
petroln Bak-Tiflis-Ceyhan Ham Petrol Boru Hatt ile tanmas, Trkiyenin
de uzun dnemli ekonomik karlarna fayda salayacak bir gelimedir.
Trkiye iin Grcistan, Orta Asya Trk Cumhuriyetlerine ve Azerbaycana
balantsn salayan tek lke olmas dolays ile jeopolitik; Rusya ile arasnda
tampon bir lke olmas dolaysyla da jeostratejik deere sahiptir. Grcistan, BTCyi, Gney Kafkasya Doalgaz Boru Hattn ve Kars-Tiflis-Bak
Demiryolunu tayan bir kprdr. Bu sebeple, Grcistan sadece Hazar petrolleri
k kaps olarak gndeme gelmemi, ABnin 21. Yzyl pek Yolu olarak
adlandrd TRACECA (Transport Corridor Europa Caucasus Asia) Projesi,
Mays 1993 tarihinde Brkselde TACIS program erevesinde ortaya atlmtr.
20. Yzyl bandan itibaren Bat, corafya ve politika arasndaki ilikiyle
yakndan ilgilenmiti. Souk dnyadaki stratejik kaynaklar ve devletler zerinde
kontrol kurmada rekabet etmilerdi. Sovyetlerin dalmas ile Moskova jeostratejik alann kaybetmi, Washington ise Moskovann zld bu blgelerde
etkin olma frsatn elde etmitir. Hazar havzas petrollerinin Karadeniz ve
Akdenize ulatrma yollar zerinde bulunan Grcistandaki i durumun,
petrol alanndaki gelimeler zerinde byk etkisi bulunmaktayd. BTC hattn
blgedeki nfuzu asndan bir tehdit olarak gren Rusya, Grcistanda srekli
istikrarszlklar kararak bu boru hattn engellemeye almtr.

242

STANBUL TCARET ODASI

Projenin resmiyet kazanmasna ynelik ereve anlamas niteliindeki


Hkmetler aras Anlama-IGA, 18 Kasm 1999da, stanbulda yaplan
son AGT Zirvesinde bir araya gelen Azerbaycan, Grcistan ve Trkiye
Cumhurbakanlar tarafndan ABD Bakannn da ahitliinde imzalanmtr.
Ayrca Ev Sahibi lke Anlamas-HGA, Anahtar Teslim Mteahhitlik
Anlamas-TCA ve Hkmet Garantisi Anlamas-GGA de bu tarihte
parafe edilmitir.
MEP Katlmclar, 17-18 Ekim 2000 tarihinde srasyla Azerbaycan ve
Grcistan ile Ev Sahibi lke Anlamalarn tamamlam, 19 Ekim 2000
tarihinde ise Trkiye Cumhuriyeti ile Ev Sahibi lke Anlamas ve Hkmet Garantisi Anlamasn, BOTA ile de Anahtar Teslim Mteahhitlik
Anlamasn imzalamtr.
Bylece, artk bir Dnya Projesi! Haline de dnen bu nemli boru hatt
projesinin gerekletirilmesinin nndeki tm engeller ortadan kalkm ve BTC
ham petrol boru hatt iin onay alnmtr. 28 ubat -1 Mart 2001 tarihlerinde,
Trkiye Grcistan, Azerbaycan, Kazakistan ve ABD devlet temsilcileri arasnda
yaplan toplant neticesinde, 1 Mart 2001 tarihinde, Kazakistann Bak-TiflisCeyhan ham petrol boru hatt Projesine katlmas hususunu ieren mutabakat
zapt imzalanmtr. ncelemelerin olgunlamas ile BTCnin finans ve proje
aamalar tamamlanm, Eyll 2002de Trkiye, Azerbaycan ve Grcistan
Devlet Bakanlarnn katld bir trenle boru hattnn temeli atlmtr.
Bakden Ceyhana 1764 km. uzunluundaki boru hatt gzergh,
Azerbaycanda Bakden balayarak, Grcistan Tiflisten Trkiyeye, Akdeniz kysnda da Ceyhana ulamaktadr. Petrol, Bak yaknndaki angaal
terminalinden, Grcistan yoluyla, Ceyhandaki yeni deniz terminaline tanacak
ekilde tasarlanmtr. Boru hattnn 1074 kilometresi Trkiyede, 245 kilometresi Grcistanda ve 445 kilometresi de Azerbaycanda ina edilmitir.
BTC, ayn zamanda Trkiyenin enerji politikasna da byk lde
hizmet etmitir. Trkiye bu kapsamda, enerji kaynaklarn eitlendirmeyi ayn

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

243

zamanda, corafi ve jeostratejik konumundan yararlanarak, enerji tketicisi


lkelere gvenilir bir enerji koridoru oluturmay hedeflemektedir.
Tama maliyetlerinin minimuma indirilmesi, finansman ve navlun cretlerinde salanacak tasarruf gibi nedenlerle daha ucuza ham petrol temin etmek
mmkn olmutur. Bunun temel nedeni, Hazar petrolnn sadece iki gn iinde
Ceyhan terminaline ulamasdr. Basra Krfezinin petrol, ise, Irak Boru hatt
ile 15 gnde Ceyhan terminaline ulamaktadr. BTC ham petrol boru hattndan
alnacak petrol ile ithalata baml lkemizin enerji arz gvenliine yaplacak
katk asndan da ok ciddi bir avantaj tesis edilmitir. Bak-Tiflis-Ceyhan
hattnn aktif hale gelmesiyle Trkiyenin ylda yaklak 500 milyon dolar
gelir elde etmesi tahmin edilmitir. Ayn zamanda, Trkiye petrol ithalatna
dedii paradaki azalmadan dolay 3 milyar dolarlk bir tasarruf salayaca
hesaplanmtr.
10 Haziran 2005 tarihinde Azerbaycan Cumhurbakan lham Aliyev,
Trkiye Cumhurbakan Ahmet Necdet Sezer, Grcistan Cumhurbakan Mihail
Saakavili ve Kazakistan Devlet Bakan Nursultan Nazarbayevin katld
trenle BTC Hattna petrol pompalanmaya balanmtr. 2006 ylndan bu yana
tam anlamyla faaliyettedir.
Tasarm mr 40 yl olarak hesaplanan BTC Boru Hattnn toplam uzunluu 1764 km.dir. Bu hattn Trkiyeden geen 1074 km.lik ksmnn tamam
bir kamu kuruluu olan BOTA tarafndan yaptrlmtr. BTC Boru Hatt, gnde
1 milyon varil, ylda 50 milyon ton tama kapasitesine sahiptir.
BTC, Grcistanda, ounluk olarak Ermenilerin yaad ve potansiyel
bir sorun nitelii tayan Cavaheti blgesinden gemektedir. Bu tehditleri yok
etmek amacyla, Trkiye, Azerbaycan ve Grcistan BTC hattnn korunmasna
ynelik bir askeri ibirlii anlamas imzalamlardr.
Bugne kadar siyas, ekonomik, stratejik ve gvenlik bakmndan en
uygun zm olduunu tm dnyaya kantlayan BTC HPBH Projesi, Trk
Boazlarndaki ar trafik yknden kaynaklanan gei risklerinin en aza

244

STANBUL TCARET ODASI

indirilmesi sayesinde evresel etkiler bakmndan da ak ve nemli bir avantaj


salamtr.
Kafkasya blgesinin uluslararas toplumla btnlemesine byk nem
veren Trkiye, ayn zamanda BTCyi komularn Batya balayacak bir kpr
olarak deerlendirmi ve bu erevede, blgesel ibirliinin somut bir rneini
oluturan bu projenin gerekletirilmesinde nc rol oynamtr.

6.4.2. Bak-Tiflis-Erzurum (BTE) Doal Gaz Boru Hatt


Hazar denizinde 1999 ylnda bulunan geni gaz rezervlerinde byk
hisseye sahip olan BP-AMACO, doal gaz Trkiyeye satmak istemi ve
Azerbaycan devlet bakan Haydar Aliyevi Trkiye ile hemen bir gaz anlamas
yapmas iin zorlamtr. Ancak daha nce Trkmenistan doal gaznn Hazarn
altndan Trkiyeye tanmas projesi bulunmaktayd. Trkiye, Azerbaycann
da bu projeye kar kmamasn istemekteydi. Azerbaycan gaznn sata hazr
hale gelmesi iin, uzmanlar en az be yl gerektiini belirtmilerdi. Trkiye asndan bakldnda Trkmen doal gaz projesi hayati nemdedir. nk BTC
petrol boru hattna bitiik bir gzergh izleyecektir. Bu hattn gereklemesi,
ayn zamanda BTC hattnn da hayata geirilmesiyle e anlaml grlmtr.
Trkmenistanla yaplan anlama dorultusunda, Trkiyenin 2002 ylnda
Grcistan snrndan doalgaz almn balataca vurgulanmtr.
Azerbaycann Bakden Grcistan snrna kadar uzanan eski bir boru hatt
ebekeyi Trkiyeye balayabilmek iin nce Grcistan topraklar zerinde 250
kilometrelik bir boru hatt, ikinci ayakta ise Dou Anadolu doal gaz iletim hattn
Horasan zerinden Grcistan snrna balayacak yine 250 kilometrelik ikinci bir
hattn yapm gerekmitir. Ancak Ankarann tek ekincesi, Azeri doal gazna
yneldii takdirde, Trkmenistana verilen stratejik nceliin 2. plana decek
olmas idi. Buna karlk, Azeri seenei ar bassa bile, 2. aamada Trkmen
doal gaznn bu hatta eklenmesinde bir sknt yaanmayaca belirtilmitir.
Sahada 625 milyar m doal gaz ve 750 milyon varil kondensat rezervi
olduu ngrlmektedir Trkiyenin doal gaz talebinin nemli bir ksmn

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

245

karlayabilecek byklkteki projenin azami doal gaz ve kondensat retim


kapasiteleri ylda 15 milyar m ve 13 milyon varildir. Birinci aama toplam
gaz sat miktar 8,1 milyar m olacak, projenin sat ilemleri Azerbaycan Gas
Supply Company (AGSC) tarafndan gerekletirilecektir. Yatrm miktar 2,4
milyar ABD dolar olan bu aamada 14 retim kuyusunun olmas planlanmtr.
Bu proje ile Azerbaycan gaznn Grcistan zerinden Trkiyeye tanmas
amalanmaktadr. Ekim 2000de balayan Azerbaycandan doal gaz teminine
ynelik mzakereler sonucunda, 12 Mart 2001 tarihinde Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakan ile Azerbaycan Babakan Yardmcs tarafndan Azerbaycan
doal gaznn Trkiyeye sevkine ilikin Hkmetler Aras Anlama ve bu
anlamaya istinaden ayn tarihte BOTA ve SOCAR arasnda Doal Gaz
Alm Satm Szlemesi imzalanmtr. 15 yl sreli Doal Gaz Alm Anlamas almlarn 2004 ylnda iki milyar m3 ile balamas ve planl periyotta
2007 ylnda 6,6 milyar m3/yla ulamas ngrlmtr. Hkmetler Aras
Anlama Azerbaycan Milli Meclisi tarafndan 26 Ekim 2001 tarihinde, Grcistan parlamentosunca 19 Aralk 2001 tarihinde onaylanrken, TBMM Genel
Kurulunca 28 Aralk 2001 tarihinde onaylanmtr. Sz konusu Alm-Satm
Kontrat artlar uyarnca, doal gazn teslim noktas Trkiye-Grcistan snrdr. Hattn Trkiye topraklarnda kalan ksmnn yapm ve iletme sorumluluu
BOTAa Azerbaycan topraklarndan balayarak Trkiye-Grcistan snrna
kadar yaplacak ksmn yapm ve iletme sorumluluu da SOCAR-Azerbaycana
aittir.
Proje, Deniz Projesinin hayata geirilmesi ile Trkmenistan-TrkiyeAvrupa Doal Gaz Boru Hatt Projesinde bugne kadar karlalan baz
sorunlarn zm de kolaylaacakt. Trkmenistan balants yoluyla Trkmen
gaznn da Azeri doal gazn tayacak boru hattna balanmas sayesinde bir
yandan lkemizin byk nem verdii arz gvenlii ve kaynak eitlilii asndan byk bir adm atlm olacak, te yandan da Trkiyenin Rus doal gazna
alternatif arayan Avrupaya Hazar gaznn ulatrlmas asndan en gvenli ve
en nemli gei lkesi olduu da net bir ekilde ortaya km olacakt.

246

STANBUL TCARET ODASI

Anlamalarn imzalanmas srasnda Grcistan Devlet Bakan evardnadze tarafndan yaplan aklamada, Azerbaycan ve Grcistann yan sra
bu projelerden dolayl veya dolaysz yararlanacak Baltk, Karadeniz, Hazar
lkeleri, Rusya, Ukrayna ve Trkiyeyi iine alan corafyann da jeoekonomik
ve jeopolitik yapsn etkileyecei zellikle vurgulanmtr.
ah Deniz Projesinin dier bir yn ise Batnn giderek artan enerji ihtiyacn karlamak iin nemli bir kaynak oluturacak Avrasya Enerji Koridorunun
ve dolaysyla bu koridor zerinde bulunan lkelerin gvenliklerinin Bat
tarafndan korumaya alnmasdr. Batnn gelimi lkeleri boru hatlar araclyla salanacak enerji kaynaklarnn kesintisiz olarak kendilerine ulamasn
salamak iin blgenin gvenlik ve istikrar konusunda daha hassas ve mdahil
olacaklardr. Grcistan Cumhurbakan evardnadze, bu yndeki beklentilerini
Rusya ve Ukrayna ile dier devletlerin katlmlaryla blgede Azerbaycan ile
Grcistan birbirlerine balayan ortak bir enerji sistemi kurulmas tamamlanmas blgedeki devletlerin gvenliklerini de garanti altna alacaktr eklinde
ifade etmiti.
BTC Petrol Boru Hatt, Hazar Denizinin ah Deniz yatandaki doalgazn
Bak-Tiflis-Erzurum (BTE) doalgaz boru hattyla pazarlanmasnda da etken
olmutur. Trkmenistan doalgaznn da Hazara denecek borularla BTE
kanalyla pazarlanmasnn gereklemesi halinde blge lkelerinin ekonomik
imknlar ve stratejik nemleri daha da artmas dnlmtr.
Trkmenistan-Trkiye-Avrupa Doal Gaz Boru Hatt Projesinin hayata
geirilmesi ynnde, 29 Ekim 1998 tarihinde Ankarada imzalanan anlama
kapsamnda, Trkiyeye 16 milyar m/yl, Avrupaya 14 milyar m/yl olmak zere
toplam 30 milyar m/yl Trkmen gaznn 30 yl sre ile tanmas ngrlmekteydi. 18 Kasm 1999 tarihinde de Hazar Geili Boru Hattnn Gerekletirilmesine likin Prensiplere Ynelik Hkmetler Aras Deklarasyon imzalanmtr.
21 Mays 1999 tarihinde Akabatta BOTA ile Trkmenistan Devlet
Bakan nezdinde hidrokarbon kaynaklarnn kullanm konusunda yetkilendi-

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

247

rilmi merci arasnda, 16 milyar m3/yl dzeyinde doal gaz almna ilikin 30
yl sreli, Doal Gaz Alm-Satm Anlamas imzalanmtr. Bu anlamaya
gre, gaz teslimatlarnn 2002-2004 dneminde balamas ngrlmtr.
Doal Gaz Alm-Satm Anlamasna gre, doal gaz, Trkmenistandan
Trkiye-Grcistan snrnda teslim alnacaktr. Ayrca, doal gaz tayacak
ve Trkmenistandan balayarak Grcistan snrna ulaacak boru hattnn bu
noktaya kadar yaptrlmas ve iletilmesi sorumluluu tmyle Trkmen tarafna
aittir. Boru hattnn Trkiye topraklarndaki yapm ve iletimi ise Trk tarafna
aittir. BOTA, zellikle ran hattnn apn 40 ine kararak ve bununla ilgili
anlamalar imzalayp inaatlarna balanmasn salayarak, Trkiye snrlar
iinde ina edilmesi gereken boru hatlar iin Mhendislik, Tedarik ve naat
szlemelerinin imzalanmas ykmllnn byk bir blmn yerine
getirmi bulunmaktadr.
29 Ekim 1998 tarihinde imzalanan antlamadaki ulusal prosedrlerin
yerine getirilmesi ykmllklerinin tm Trkiye tarafndan tamamlanmtr. Trkmenistan tarafndan, 13 ubat 1999 tarihinde, projenin General
Electric Capital ve Bechtel firmalarndan oluan Pipeline Solutione Group
(PSG) liderliinde bir konsorsiyum tarafndan yrtlecei aklanmtr.
Austos 1999da, PSG Konsorsiyumuna Shell irketi de itirak etmitir.
Trkmenistann PSGye verdii Grevlendirme Mektubunun (Mandate
Letter) geerlilik sresi 19 ubat 2000 tarihi itibaryla sona ermitir. Trkmen
tarafnn bu yetkilendirme sresi uzatlmas nedeniyle, GE Capital ve Bechtel firmalar, sz konusu Projenin gerekletirilmesi iin oluturulan PSG
Konsorsiyumundan ekilmilerdir.

6.4.3. Elektrik Enerjisi ve Deriner Baraj


1990-1993 dneminde imzalanan eitli protokoller uyarnca Hopa-Batum
Enerji Nakil Hattndan Grcistana 1990-1996 yllar arasnda toplam 1.4
milyar kWh elektrik enerjisi sevk edilmitir. Grcistann bu sevkyat yine
elektrik enerjisi olarak iade etmesi ngrlmtr.

248

STANBUL TCARET ODASI

Deriner Baraj ve Hidroelektrik Santralinin inaatna ise Ocak 1998de


balanlmtr ve 2004te de tamamlanmtr. Baraj, 247 metre ykseklii ile
bugne kadar Trkiyede ina edilmi en yksek beton barajdr, ayrca, kendi
alannda, dnyann da en yksek nc barajdr.
31 Mays 2000 tarihinde Grcistan enerji irketi Elektrogadatsema ile imzalanan szleme gereince 220 kW Hopa-Batum Hatt vastasyla Grcistandan
100 mw g ile 70 milyon kWh/ay zerinden elektrik enerjisi alnmas, bu
enerjinin %15inin ise Grcistann borcuna mahsup edilmesi kararlatrlmtr.

6.5. Ulatrma-Haberleme Alannda likiler


Grcistan Trkiyeye, Artvin ilinden Sarp, Ardahan ilinden de Trkgz
Snr Kaplar ile baldr. nc snr kaps ldr/Aktan almas ynndeki siyasi irade ertelense de, almas ynndeki almalar devam etmektedir.
Posta iletmesi Genel Mdrl ile Grcistan Posta daresi arasndaki
posta ilikileri Dnya Posta Birlii (UPU) ve Uluslararas Telekomnikasyon
Birlii (ITU) kararlar erevesinde sorunuz olarak srdrlmektedir. te
yandan, lkemiz kl ve Grcistan varl uakla mektup ve koli postlar
KUK Protokolnde yer alan esaslar erevesinde 01 Eyll 1998 tarihinden
itibaren haftann drt gn THYnin Tiflise tarifeli uularyla gnderilmeye
balanmtr. Trkiye ile Grcistan arasnda telefon haberlemesi, Sarptan
Batuma varlm olan uzun mesafe abonesi tipindeki 1 Adet telefon devresinin
yan sra, Kasm 1995te TRKSAT uydusu zerinde tesis edilen 30 Adet
telefon devresi ile salanmaktadr. Sz edilen 30 telefon devresinden biri,
Ankara-Kutaisi hava koridoru ile sivil havaclk haberleme iin kiralk devre
olarak tahsis edilmitir.
Grcistan ve Trk Telekom-Turkcell GSM ebekeleri arasnda Roaming (Uluslararas Serbest Dolam) anlamas imzalanm olup, hizmet fiilen
10 Haziran 1997 tarihinde yrrle girmitir. letiim ilikilerinin arttrlmas
iin olduka elverili ortam bulunmaktadr.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

249

21. yzyla girerken ekonomik modellerindeki gelimeler ve serbest pazar


ekonomisi dnya lkelerini ticari ilikilerde hzla bir araya getirirken ulam
konusu da ktalararas boyut kazanmtr. Siyasi deiimler sonucu bamszlklarn kazanan lkeler, d pazarlara almada daha bamsz hareket etme
imknna kavumutur. Avrupa lkelerinin ticaretlerini gelitirme istekleri
ile Kafkasya ve Orta Asya lkelerinin, teknoloji transferi gelimi lkelerle
entegrasyon istekleri, uygun bir ulam hattnn kurulmasn icap ettirmektedir.
Taraflarn ortak karlar, tesis edilecek uygun bir ulam koridoru etrafnda
rgtlenmelerini gerekli klmaktadr. Kafkasya ve Orta Asya lkelerini Avrupa
ulam hatlarna balamak iin eitli giriimlerde bulunulmaktadr. Birlemi
Milletler ve Avrupa Ekonomik Komisyonu (AEK) bnyesinde, uluslararas
E yollarnn bu lkeleri de iine alacak ekilde geniletilebilmesi konusunda
almalar balamtr.
Karaya skm Orta Asya Bamsz Devletlerini, Akdenize ve Avrupa
pazarlarna balamak iin oluturmaya allan koridorlar ierisinde gerek
corafi gerekse altyap nedeniyle en ksa, en ekonomik ve en gvenli koridor
Trkiye zerinden geen ve Kafkaslar da iine alan Kars-Tiflis balants ile
kurulacak demiryolu koridorudur. Bugn iin geerli olan bu durumun en doru
bir ekilde ve zamannda kullanlmas sadece Trkiye asndan deil, koridorun
getii tm lkelerin yararlar asndan da nemi bulunmaktadr.
Trkiye, corafi konumu itibariyle Avrupa ile Orta Asya ve Uzakdou
arasnda en ksa yol zerinde bulunmaktadr. Bu bakmdan yeni ile eski dnya
arasnda bir kpr niteliinde olup, ayrca ulam asndan stratejik bir neme
sahiptir. Bat ile Dou arasnda tarihi ipek yoluyla balayan ticaretten Trkiye
devaml yararlanmtr.
Trkiye-Grcistan arasnda dorudan demiryolu balantsnn salanmas
amacyla gelitirilen Kars-Tiflis Demiryolu projesi, Akdeniz, Karadeniz ve
ran zerinden oluturulmaya allan Dou-Bat ulam koridorlar ierisinde
emniyet, srat ve ekonomik ynden en uygun bir alternatife sahiptir. 124 km.lik
Kars-Ahlkelek demiryolunun inasnn tamamlanmasyla in, Moolistan ve

250

STANBUL TCARET ODASI

Orta Asya Bamsz devletleriyle Kafkas lkeleri Trkiye zerinden ve en ksa


yoldan Akdenize ve Avrupa ulam hattna balanm olacaktr.
Trkiyenin ulusal demiryolu a dousunda Kars-Gmr balants ile
Ermenistana ve Van-Kotur balantsyla da ran Demiryollarna baldr.
Ermenistandan geen hat, bu lke ile olan ilikilerin zellii sebebiyle trafie
kapal tutulmaktadr. ran zerinden douya doru giden demiryolu ile KoturTebriz-Culfa gzergh ile kuzeye ynelerek Nahcivandan gemekte, ancak
Nahcivan-Azerbaycan arasnda 35 km. uzunluunda Ermenistan topraklarndan
geen hat kesiminin mevcut olmamas nedeniyle de , bu hat zerinden Bakye
ulamak mmkn olmamaktadr.
Traceca (Transport Corridor For Europe-Caucasus-Asia); Ana gzergh
Dou Avrupa, Karadeniz boyunca Kafkaslar, Hazar Denizi boyunca Orta
Asyadr. Rusyann darda brakld ve Avrupa Birliinin yakn ilgi alannda
bulunan bu proje; Avrasya corafyas zerinde ticaretin izleyecei ikinci pek
Ticaret Yolu olarak nitelendirilmektedir. Bu ulatrma yolu Londradan ine ve
in Denizi ile Japonyaya kadar uzanmaktadr. Eurasian Transport Corridor
olarak nitelendirilen bu ticaret yolu Avrupa Birliinin yakn ilgi alan iindedir.
Avrupa-Kafkasya-Asya Koridoru zerinde uluslararas tamacln gelitirilmesi hakknda temel ok tarafl anlama, Avrupa Birliinin TRACECA
projesini ekillendirmektedir. Asya-Pasifik ile Avrupa Birlii lkeleri, bu ticari
hattn zerinden ticaretlerini gerekletirecektir.
Bu proje 1993 yl Mays aynda Brkselde Avrupa Birlii ye lkeleri ile 8
Hazar ve Kafkas blgesi lkesi arasnda imzalanmtr. TRACECA projesine
EBRD finansman salamaktadr. Temel ama, TRACECA projesinde yer
alan AB dndaki 8 lkede Grcistan, Azerbaycan, Ermenistan, Kazakistan,
Trkmenistan, Tacikistan, Krgzistan ve zbekistanda ulatrma alt yapsnn
tamamlanmas ve modernletirilmesidir. Burada Avrupa Birlii, kinci pek
Ticaret Yolunda Asyann almn Karadenize Grcistan zerinden yapmaktadr.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

251

Projenin ilk halinde Rusya ve Trkiye bulunmamaktadr. Ticaret hatt


olarak Avrupa Birlii ulamn Grcistan zerinden Rusya ve Trkiye olmakszn Bulgaristana Karadenizden deniz yolu ile getirilmesini amalamaktayd.
Ancak Trkiye 2001 yl iinde yukarda ad geen anlamaya taraf olarak
Avrupa-Kafkasya-Asya koridorunda gzergh, Londra-Bulgaristan-stanbulAnkara-Grcistan olarak deitirmitir.
Mashhad-Tahran-stanbul zerinden kurulmaya allan transit hat,
Sovyetlerin dalmasndan sonra nceliini yitirmitir. Daha ksa olan TrkiyeGrcistan-Azerbaycan-Trkmenistan zerinden geen demiryolu-denizyolu
kombine ulam koridoru ncelik kazanmtr.
Almata-Bikek-Takent-Akabat-Bak-Tiflis-Ankara-stanbul hatt; Kafkaslar ve Orta Asyay Avrupa pazarlarna balayacak ve transit tamaclkta
Trkiyeyi nemli konuma getirecektir. Trans Asya Projesinin bir kolu olan
Trans Kafkasya demiryolu koridoru Trkiyenin menfaati asndan vazgeemeyecei ve uluslararas platformda savunulmas gereken bir projesidir.
ran zerinden kurulmaya allan hattan 375 km. daha ksa olan TrkiyeGrcistan demiryolu ayn zamanda hat kapasitesi bakmndan gneyde Van gl
geiine nazaran daha yksek kapasitelidir. Van Gl Feribot dar boaz nedeniyle, gln kuzeyinde 239 km. uzunluunda bir demiryolu geii iin projesi ile
Haydarpaa-Tiflis-Bak-Takent koridorunun, Tahran zerinden oluturulmaya
allan koridora nazaran 525 km. daha ksa olmas planlanmtr.
Kars-Tiflis demiryolu, Orta Asya Cumhuriyetleri ile Azerbaycan ve Kafkas
lkelerinin Trkiye ile ve kendi aralarndaki ticari faaliyetlerinin gelimesinde,
karaya skm bu lkenin Akdeniz ve Karadeniz limanlar ile tm Avrupa ve
Dnya pazarlarna balanmasnda nemli bir rol oynayacak, ayn zamanda tm
blgede barn ve huzurun tesis edilmesine yardmc olacaktr.
Yakn zamana kadar Rus ve Baltk Denizi limanlar vastasyla ynetilen
yllk 1,5 milyon ton zbek pamuu yeni demiryolu ile 2,5 kez daha ksa srede
Trkiye zerinden Akdeniz ve Karadeniz limanlar ile pazarlanabilecektir.

252

STANBUL TCARET ODASI

Mashhad-Saraks-Tecen yeni demiryolunun hizmete ald gn Azerbaycan, Grcistan, Trkmenistan ve zbekistan Cumhurbakanlar arasnda
Trkmenistann Saraks kentinden, Takent-Akabat-Trkmenba-Bak-Tiflis-Poti gzerghnda transit tamacln gelitirilmesi ile ilgili imzalanan
szleme olduka anlamldr. ran her ne kadar nce davranp Saraks-Tecen
hattn ikmal ederek Orta Asya Bamsz Devletlerini ran zerinden geen bir
koridorla Avrupa demiryolu ana balam ise de asl trafii ekecek koridorun
daha ksa olmas ve Kafkaslar da iine almas nedeniyle Takent-Tiflis koridorunun nemi vurgulanmtr.

6.5.1. TRACECA (pekyolu) Projesi


Projenin amac, Avrupa ile Asya arasnda daha nce Moskova zerinden
yaplan ulam koridoruna alternatif yeni bir koridor yaratarak, zengin yeralt
kaynaklarna sahip Kafkasya ve Orta Asya Cumhuriyetleri ile Avrupa arasnda
salam bir ulam kprs kurmaktr. AB, TRACECA projesinden nce yine
bu corafyaya ynelik olarak TACIS (Bamsz Devletler Topluluuna Teknik
Yardm) ad altnda bir baka projeyi de balatmtr. TRACECA ile TACIS
birbirini tamamlar niteliktedir. TACIS genel anlamda teknik yardmlar iin
tesis edilmi ve BDT lkeleri ile Moolistan hedef almtr. TRACECA ise
daha ok ulam konularna odaklanarak Kafkas ve Orta Asya Cumhuriyetlerini
hedef semitir.
TRACECA projeleri iin IBRD 250 milyon dolarlk, Dnya Bankas da 40
milyon dolarlk finansman salamtr. Salanan bu kaynaklarla, Sovyet dnemi
sonrasnda yeterli yatrmlarn yaplmamas sonucu kullanlamaz duruma gelmi
olan birok liman, demiryolu ve karayolu modernize edilmeye balanmtr.
Hazar Denizi ve Karadenizdeki baz stratejik noktalar arasndaki Ro-Ro ve
feribot seferleri tekrar balatlabilmitir. Bunlarn yan sra TRACECA program, katlan lkelerdeki tamaclk sektrn gelitirmeye ynelik bir takm
almalar da balatmtr. TRACECA, bu projelerin finansmannda yardmc
olmann yan sra, projelerin fizibilite almalar ve proje ynetimi konularnda

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

253

da yardmlarda bulunmaktadr. Avrupay Orta Asyaya balayacak bu ulam


koridoru AB iin byk bir stratejik neme haizdir.
TRACECA Projesinde kaydedilen nemli aamalardan bir tanesi de 8
Ekim 1998 tarihinde Bakde dzenlenen Tarihi pek Yolunun Restorasyonu
Konferans sonrasnda imzalanan ok Tarafl Anlamadr. Bu anlamayla,
projeye ilk bata imza koyan sekiz lkeye ilave olarak, Trkiye, Ukrayna,
Moldova, Romanya ve Bulgaristanda TRACECA bnyesine katlmtr.
Temel ok Tarafl Anlamada belirtilen hkmleri uygulamaya koymak
iin Hkmetler Aras Komisyon tesis edilmesi ve kararlarn oybirlii ilkesine
gre almas kararlatrlmtr. Hkmetler Aras Komisyona ek olarak merkezi
Azerbaycann bakenti Bakde bulunan bir Daimi Sekretarya kurulmutur.
Ayrca her lkenin Daimi Sekretaryada grevlendirilmek zere birer temsilci
tespit etmesi de kabul edilmitir. Genel Sekreter Hkmetler Aras Komisyon
tarafndan alnm olan kararlarn uygulanp uygulanmadnn denetiminden
sorumludur.

6.5.2. Vize Muafiyeti Dzenlemesi


Trk iadamlar Grcistana yatrma ynelirken, Grc Tccarlar da
Trkiye ile ticarete balamlardr. Ayrca Trkiyede ok sayda Grc ii
almaktadr. Bir aylk vize uygulamas karlkl ibirliine giren insanlar iin
ksa sreli oluyordu ve eitli problemlere yol ayordu. Grcistan eski Bakan
evardnadze Grcistan bamszlnn ilk yllarnda bile vize uygulamasnn
kaldrlabileceini ifade etmi; snra ne gerek var, biz Trkiye ile bir btnz
beyanatnda bulunmutur.
Grcistan Trkiye yetkililerinin karlkl grmeleri sonucunda 26 Ocak
2006 tarihimde resmi gazetede yaymlanan, 10 ubat 2006 itibaryla bir lke
vatandann dier lkede ay vizesiz kalma hakkn salayan bir anlama
imzalanmtr. Anlamaya gre bu sre sonunda vatandalar bulunduu lke
mevzuatna uygun bir ekilde kalmaya devam edecekler. htiya durumunda
50 dolar harc deyerek vize alabilecekler.

254

STANBUL TCARET ODASI

6.5.3. Havayolu Ulatrmas


Grcistann dousundaki Marneuli ehrinde SSCB zamannda ina edilmi
eski havaalan, Trk Silahl Kuvvetleri tarafndan onarlm ve modernizasyon
ihtiyalar karlanmak suretiyle de iki lkenin Hava Kuvvetlerinin mterek
hizmetine almtr. Bu havaalannn hizmete girmesiyle askeri ulatrma
imknlarnda nemli bir art meydana gelmi ve iki lke arasnda dzenli kurye
uak seferleri balamtr.
Grcistan ile Trkiye arasnda Haziran 2005ten bu yana yaplan teknik
grmeler sonucunda Trkiye Cumhuriyeti Hkmeti ile Grcistan Hkmeti Arasnda Batum Uluslararas Havalimannn Ortak Kullanlmasna Dair
Anlama parafe edilmiti.
Trkiye ile Grcistan arasnda Batum Havalimannn ortak kullanlmasn
ngren anlamann onaylanmasnn uygun bulunduuna dair yasa tasars,
TBMM Genel Kurulunda kabul edilerek yasalamtr. Bu anlamaya gre,
Grcistan snrna yakn blgelerde yaayan vatandalar, Batum Havalimann
i hat terminaliymi gibi kullanabileceklerdir. Hopada kurulacak terminalde
k ilemlerini yaptranlar, zel otobslerle ve herhangi bir snr geiine tabi
tutulmakszn Batum Havalimanna aktarlacaklardr. Ayn ekilde, Batum
Havalimanndan Trkiyeye gelecek yolcularn da Trkiyeye giri ilemleri
Hopa Terminalinde yaplacaktr. Batumun Hopaya uzakl 25 km., Artvine
olan uzakl ise 95 km.dir. Artvinlilerin Trkiyedeki en yakn havaalanna
gitmesi iin 250 km. kat etmesi gerekmektedir.
Batum Havalimannn ortak kullanma almasyla beraber ise, artk,
Hopa terminalinden 20 dakikada otobslerle ve pasaportsuz ekilde Sarp
Snr Kapsndan geilerek Batum havalimanna, oradan da stanbula gitmek
mmkn olmaktadr. Ayrca, Trkiye, Batumdan Hopaya kadar olan blgede,
33 kilometrelik bir demiryolu ann kurulmas iin youn bir alma yapmaktadr.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

255

6.5.4. Kars-Tiflis-Bak Demiryolu Projesi


Trkiye ile Grcistan arasnda ulatrma ve iletiim alanlarna ilikin
nemli projeler zerinde allmaktadr. Rize-Poti Denizalt Fiberoptik Kablo
Projesi ve Kars-Tiflis Demiryolu Hatt Projesi etkisi iki lke snrlarn aacak
niteliktedir.
Saakavilinin 19 Aralk 2006 tarihinde Ankaraya yapt resm ziyaret
srasnda da Trkiye, Grcistandan snr buluma noktalarn gsteren haritalar
ve koordinatlar ile ilgili onay srecini hzlandrmasn talep etmi, ancak Grcler bu talebe kesin bir cevap vermekten kanmlard. Gecikmeler sebebiyle,
2007 ylnn ilk alt ay ierisinde balamas ngrlen BATKA Demiryolu
Projesi erevesindeki demiryolu inaatna bir trl balanamamtr. Cumhurbakan Abdullah Gl srpriz bir ekilde 20 Kasm 2007 gecesi Grcistana
giderek, 21 Kasm 2007de Demirden pekyolu olarak adlandrlan BakTiflis-Kars (BTK) Demiryolu Projesinin Grcistanda yer alan blmnn
sembolik temelini, Grcistan Devlet Bakan Mihail Saakavili ve Azerbaycan
Devlet Bakan lham Aliyev ile birlikte atmtr.
Kars-Ahlkelek demiryolu projesinin hayata geirilmesi halinde, demiryolu
Trkiye, Azerbaycan ve Grcistan, Ermenistan darda brakacak ekilde
Avrupaya balayacaktr. BTC boru hattnn gereklemesiyle blgenin en
nemli projesinin dnda kalan Ermenistan, Kars-Ahkelek demiryolu projesinin gereklemesini de engellemeye almaktadr. ki lkenin demiryolu
ebekelerinin birbiriyle balantsnn salanmas durumunda, Trkiye ile
Avrupa lkelerinin Kafkasya zerinden Orta Asya Trk Cumhuriyetlerine ve
RFye demiryolu ile balanmalar gerekleebilecektir. Avrupa ile Orta Asya
arasnda daha ksa, ekonomik ve gvenli bir yol zerinden ulam salanacak,
Orta Asya Akdenize balanacak ve Orta Asya ile yaplan transit tamaclkta
Trkiye ok daha nemli bir konuma gelecektir.
Gnmzde Trkiyenin Orta Asya ile demiryolu ulam ran zerinden
salanmaktadr. Corafi konumundan dolay Grcistan alternatifi daha ekono-

256

STANBUL TCARET ODASI

mik bir zm olacaktr. Kars-Tiflis demiryolunun ikinci bir kolunun Trabzon


limanna kadar ulatrlmas planlanmaktadr. Bylece demiryolu hattnn deniz
yoluyla da balants salanacaktr.
Fakat projenin hayata geirilmesi eitli sebeplerle mmkn olamamtr.
2003 ylndan itibaren yeniden projenin canlandrlmas ynnde almalar
balamtr. Grcistan Devlet Bakan Mihail Saakavilinin Ankara ziyaretinde,
Babakan Erdoann ve Azerbaycan Bakan Aliyevin Tiflis ziyaretinde bu
projenin gerekletirilmesinin nemi vurgulanmtr.
29 Aralk 2004 tarihinde Tifliste gerekletirilen 7. Trkiye-Grcistan
Karma Ulatrma Komisyonunun gndemini bu proje oluturmutur. Azerbaycan, Grcistan ve Trkiye, Kars-Tiflis Demiryolu Hattnn yapmyla ilgili
ortak deklarasyon yaynlamtr. Deklarasyonu Trkiye adna Ulatrma Bakan
Binali Yldrm, Grcistan adna Ekonomik Kalknma Bakan Aleksi Aleksivili,
Azerbaycan adna Ulatrma Bakan Yardmcs Musa Penahov imzalamtr.
Deklarasyonda sz konusu projenin gerekletirilmesi iin abalarn
younlatrlaca belirtilmitir. Toplant sonunda, Kars-Tiflis-Ahlkelek demiryolu projesinin yaplmasna ilikin mutabakat zaptn da Yldrm, Aleksivili
ve Penahov imzalad. Grcistan Devlet Bakan Mihail Saakavilinin Ankara
ve Babakan Erdoann Tiflis ziyaretlerinde, bu projenin gerekletirilmesinin
nemi tekrar vurgulanmtr.
Trkiye, Grcistan ve Azerbaycann ibirliiyle yrtlen bir dier proje
de Tarihi pek Yolunun ve Dou-Bat Ulam Koridorunun bir paras olan
Kars-Ahlkelek-Tiflis-Bak Demiryolu projesidir. Bak-Tiflis-Ceyhan petrol
boru hatt ve Bak-Tiflis-Erzurum doalgaz boru hattndan sonra, Kars-TiflisBak Demiryolu Hattnn faaliyete gemesi, Dou-Bat Ulam Koridorunu
rahat bir ekilde iler hale getirecektir. Bu hat, Trkiyeyi stratejik partnerleri
plan Grcistan ve Azerbaycan ile balad gibi, (Trkiye yolu ile) Avrupa ve
(Azerbaycan yolu ile) Trkistan birbirine balayacaktr. Ksacas bu hatla
Dou ile Bat birbirine balanm olacaktr.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

257

Trkiye, Grcistan ve Azerbaycan ile beraber Bat da Rusya d ulam


ann kurulmas taraftardr ve BTC, BTE gibi bu proje de Rusya ve Ermenistan
dnda gerekleecektir. Rusya batan beri BTC ve BTE projelerine karyd ve
Ermenistan ile beraber her frsatta bu projeleri engellemeye almtr. Demiryolu projesi ile Trkiyenin Azerbaycan ile daha da yaknlamas Ermenistan
tarafnda tedirginlik oluturmaktadr. Ad geen proje de Ermenistan dnda
gereklemitir. Ermenistan bundan rahatszlk duymakta olup, demiryolu
projesinin kendi topraklarndan gememesi lke ekonomisi adna byk kayp
olduunu ileri srmtr. Ermenistan, Trkiye ve Azerbaycan ile problemli bir
devlet olmasna ramen, bu projeden yararlanmak iin eskiden faaliyette olan
Kars-Gmr-Tiflis demiryolu projesinin canlandrlmasn gndeme getirmitir.

6.6. Askeri Alanda likiler


1991 ylnda bamszln kazanmasnn ardndan, Grcistann elinde
eski ve az sayda silahlardan oluan Sovyet askeri miras kalmt. Sovyet
ordusunda grev yapan Grc askerlerinin bir ksm lkelerine geri dnmt.
Bu nedenle Grcistan Silahl Kuvvetleri uzun vadeli reform ihtiyac hissetmi,
yeniden tekilatlanma ve modernizasyon faaliyetlerine balamtr.
Grcistan, ABD ve Trkiyeden eitli konularda teknik ve askeri yardm
almaktadr. Trkiyenin askeri yaklamlar hibir zaman Grcistanda bir askeri
g bulundurma amacna ynelik deil, sadece Rus askeri nfuzunun engellenmesi ve blge lkelerinin kendi gvenliklerini baka bir devletin yardmna
bal olmadan salayabilmelerine ynelik olmutur. Trk Silahl Kuvvetleri, d
politikaya zarar verebilecek askeri gelimelerden kanmtr.
Trkiye, Grcistann i kargaas srasnda, iilerine dhil olmak yerine,
yannda olmay ve onu desteklemeyi uygun grm ve Grcistana 1997de
askeri yardmda bulunmaya balamtr. Trkiye tarafndan, Grcistana
helikopterler ve hcumbotlar hibe edilmitir. 2001 ylndaki terr saldrlar
sonrasnda, ABDnin Grcistanda s kurma kararndan sonra, Trkiyenin
Grcistanla daha nce kurulmu olan ibirlii de nem kazanmtr. Trkiye,

258

STANBUL TCARET ODASI

NATOnun Bar inde Ortaklk-BO program erevesinde, Grcistan ulusal


ordusunun kurulmasna da yardm etmi, Grcistan iin ok nemli askeri
eitim ve ekipman destei salamtr. BO erevesinde tm devletlere askeri
eitim veren Trkiye, bu amaca ynelik olarak kurslar amakta ve bu kurslara
ok sayda talep olmaktadr. Trkiye ile Transkafkasyada Azeri ve Grc yaknlnn sonular da grlmektedir, yle ki; Trkiyenin Kosovaya gnderdii
askeri birlikte Grc ve Azeri askerleri de yer almtr. Bu gelime, Grcler
asndan bir ilki tekil etmektedir.
Tm Kafkasyada grld zere, Grcistanda da politikaclar iktidarlarn korumak iin askeri gc elde tutmaya ya da askeri gleri kontrol altnda
bulundurmaya almlardr. evardnadzenin iktidara gelmesi, ald askeri
destek ve daha sonra bu konumunu koruyabilmesi, askeri unsurlara hkim
olabilmesine bal olmutur.
Askeri adan yllarca Rusyaya baml bir tablo izen Grcistan, 22 ubat
1999da evardnadzenin sylemine gre, BDTnin Ortak Gvenlik Antlamasn terk edeceini aklamtr. Bunun zerine parlamentonun onaylamas gereken anlama, geri evrilmitir. evardnadze, Grcistann toprak btnlnn
salanmas ve ordusunun gelitirilmesi artyla, anlamay yrrle sokmutur.
evardnadze, lke iindeki Rus askeri varln minimuma indirmek ve belki
de uzun vadede kaldrmak iin kararl admlar atmakta ve askeri konularda da,
daha ok Bat lkeleriyle ilikilerini gelitirmeye ynelmitir.
Grcistan, daima NATO ve mttefikleriyle olan ilikilerine nem vereceini belirtmitir. Bu dorultuda da Trkiye, ayrcalkl bir konuma gelmitir
GUAM ile yeni bir gvenlik arayna giren Grcistan, NATO ile kendilerini
Rusyaya kar gvence altna almaya almaktadr.
Grcistann bugnne bakldnda, kendi askeri gcnn lkesinde
cereyan eden veya etmesi muhtemel olaylar karsnda etkili olmad aka
grlmektedir. Bu nedenle, Grcistan, zerindeki ar baskdan kurtulmak iin
aba harcamakta ve deiik alm yollar aramaktadr. Bu noktada da Trkiye,

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

259

Grcistan iin son derece stratejik bir konumdadr. Askeri eitim ve orduya
tehizat salanmas bakmndan ilikilere byk nem vermektedir. Trkiye
bakmndan da Grcistan ile ilikiler nemlidir; nk Grcistanda mevcut
olan Rus gerginliini ve riskini srekli olarak dk seviyede tutmaktadr.
Ayrca, Trkiyenin etkiledii ve yapsn belirledii bir ordu, kukusuz kendi
karna olacaktr.
13 Ocak 1994 tarihinde Ankarada imzalanan Grcistan Cumhuriyeti
Hkmeti ile Trkiye Cumhuriyeti Hkmeti Gvenlik birlii Anlamas,
askeri alanda yaplacak ibirliinin balangc olmutur. Bu anlama zellikle
terrizm ile silah ve uyuturucu madde kaaklna kar yaplmtr. Taraflar,
narkotik maddelerin kendi lkelerine kaak olarak sokulmasn nlemek amacyla snrlarda gerekli tedbirleri alma kararna varmlardr. Ayn zamanda silah
kaaklna ynelik ortak tedbirler alnmas kararlatrlmtr.
4 Nisan 1996da Ankarada iki lke arasnda Askeri Alanda Eitim,
Teknik ve Bilimsel birlii Anlamas imzalanmtr. Bu anlamaya gre
taraflar eitim alannda u faaliyetleri srdreceklerdir; Harp Akademileri,
Harp Okullar, Askeri Tp Akademisi ve Askeri Okullar ile Eitim Merkezlerinde uygulanan eitim konusunda tecrbe transferi ve personel deiimi
yapacaklar, tatbikatlarda karlkl olarak askeri heyet ve gzlemci bulunduracaklar, eitli ksa sreli kurslar verilecek, lisan eitimi karlkl olarak tevik
edilecektir. Bu erevede Trk Genelkurmay, Grcistanda askeri personel
grevlendirmitir.
Mays 1997de, snr gvenlii ve askeri ilikilerin arttrlmas maksadyla
Genelkurmay Bakanlndan bir heyet Tiflisi ziyaret etmitir. 1997-1998
yllar arasnda iki lke arasnda Grcistan birliklerinin askeri donanm ve
eitimiyle ilgili anlamalar yaplmtr.
14 Temmuz 1997 tarihinde Tifliste iki lke arasnda Askeri Eitim ve
birlii Anlamas imzalanmtr. Bu anlama iki lke arasnda mevcut olan
4 Nisan 1996 tarihli anlamann hkmleri dikkate alnarak yaplmtr. Bu

260

STANBUL TCARET ODASI

anlama taraflarn askeri retim kurumlarnda eitim ve retim grecek


subay, astsubay ve askeri rencileri ile eitim ve retimi verecek askeri kurum
ve birlikleri kapsamaktadr.
lki Trkiyeye gre, kendine yeterli bir donanmas olmayan bir Grcistan
karasularn korumak iin Rusya Federasyonuna baml olacandan; 2 Aralk
1997de, dieri 3 Mart 1998de olmak zere iki karakol botu Trkiye tarafndan
Grcistana hibe edilmitir. Nisan 1998de BIO ats altnda mterek bir
tatbikat dzenlenmitir.
evardnadzenin stratejik ortaklk olarak adlandrd Trk-Grc askeri
ibirliinin geliim iareti, Trkiyenin onarmn yapp, yeniden hizmete
soktuu Marneuli Askeri Havaalanndan, Mart 2000den itibaren Trk sava
uaklarnn da faydalanacaklarnn aklanmas olmutur. Ayrca yine, 2000
ylnda, iki lke arasnda yaklak 4 milyon dolar tutarndaki askeri yardm
anlamas imzalanmtr.
Grcistann Bat ile btnlemesini kolaylatrmak ve demokratikleme
faaliyetlerine yardmc olmak maksadyla, Trkiye ve ABDnin katlmyla 13
Ekim 1999 tarihinde Kafkas alma Grubu (KG) oluturulmutur.
Cumhurbakan Demirelin 14-15 Ocak 2000de Grcistana yapt ziyaret
srasnda Kars-Tiflis-Bak Demiryolunun yapm ve gelitirilmesi konusunda
da anlamaya varlmtr. Grcistann kar karya kald gvenlik sorunlarn,
bu lkenin tek bana zemeyecei ve dardan destek verilmesi gerektii
fikrinden hareketle, Trkiye, Demirelin bu ziyareti srasnda, AGT gzetimi
altnda Kafkas stikrar Pakt(KP) kurulmasn nermitir.
Daha sonra 24-25 Ocak 2000 tarihlerinde yaplan BDT toplants ncesinde,
Tiflis tarafndan da desteklenen bu neriye ABD ve Bat Avrupa liderlerine
de mektup gnderilerek destek istemitir. ABD, Fransa, Almanya, ngiltere,
Ukrayna, Azerbaycan, Grcistan, Rusya, Ermenistan ve ABden olumlu cevap
almtr. Daha sonra, 24-25 Ocak 2008de yaplan BDT toplantsnda, Rusya
Federasyonunun yer almad bir KP dncesinin Gney Kafkasya Cumhu-

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

261

riyetleri tarafndan benimsenmesinin zor olaca dncesiyle, bu neri askda


kalmtr.
Austos 2008deki Grcistan-Rusya sava srasnda, bu fikir, Trkiye
Cumhurbakan Recep Tayyip Erdoan tarafndan tekrar gndeme getirilmi
ve Cumhurbakan Abdullah Glden de destek grmesiyle beraber, konuyla
ilgili almalar Trkiye Cumhuriyeti Dileri Bakanl tarafndan yaplmaya
balanmtr.
24 Mays 2000de Grcistan ile Trkiye arasnda, lojistik ibirliinin
gelimesini ngren bir protokol imzalanmtr. mza treninin ardndan, iki
lke arasndaki askeri ibirliinin gn getike gelitii ve Grcistan Silahl
Kuvvetlerinin NATO standartlarna uygun hale gelecei belirtilmitir.
Eyll 2000de iki lke tarafndan snr blgesinde Trkiye-Grcistan Snr
Tatbikat dzenlenmitir. 2 adet UH-1H genel maksat helikopteri Grcistan
Silahl Kuvvetlerine 24 Eyll 2001 tarihinde teslim edilmitir. Grcistan Silahl
Kuvvetleri iin 5250 ton dizel yakt, 200 ton uak yakt Trkiye tarafndan
temin edilmitir.
Grcistann NATOya dhil olma konusunda Trkiyeden bekledii ibirlii, iki lke arasndaki askeri ilikilerde gze arpmaktadr. Mays 2004de
Trkiye ziyaretinde bulunan Grcistan Cumhurbakan Saakavili, NATOya
entegrasyon konusunda Trkiyenin yardmlarn beklediklerini sylemitir.
ki lke arasndaki askeri ibirliinin mkemmel olduunu, Grcistann baz
blgelerindeki askerlerin Trk subaylar tarafndan eitilmesinin de bunun
bir gstergesi olduunu belirtmitir. Saakavili, Grcistan i kuvvetlerinin
Trkiyenin destek ve yardmlaryla kurulduunu ifade ederek, bu kuvvetlerin
u anda Acarada bulunduklarn ve grevlerini baaryla srdrdklerini
sylemitir.
Trkiye ile Grcistan askeri birlikleri arasnda 19 Mart 2002de Posof
Trkgz Ky snrnda askeri tatbikat yaplmtr. Tatbikata her iki lkeden
30ar kiiden oluan askeri birlikler katlmtr.

262

STANBUL TCARET ODASI

ABD ile 10 Aralk 2002 tarihinde imzalanan ve 21 Mart 2003 tarihinde


Grcistan Meclisi tarafndan onaylanan Savunma Birlii Anlamasnn
yaplmas ile ABDnin Grcistana yapt askeri yardmlar arttrlmtr.11
Grcistana da 1993-2002 yllar arasnda, Trk Silahl Kuvvetleri envanterinden 19,2 milyon ABD dolar tutarnda askeri malzeme hibe edilmitir.
D askeri yardm projeleri balamnda muhtelif projeler iin de 1998-2004
yllar arasnda imzalanan askeri hibe anlamalar kapsamnda Grcistana, 22,8
milyon ABD dolar tutarnda malzeme tedarik edilmitir.
25 Aralk 2004de Marneuli Askeri Havaalannn alnda Grcistan
Savunma Bakan rakli Okruavilim; Grcistann bamszln kazanmasndan sonra Trkiye ile askeri alanda yrtt ibirliinin st dzeyde olduuna
iaret ederek, Trk Hava Kuvvetlerinin, Grcistan Hava Kuvvetlerine yeniden
yaplandrlmas srecinde nemli katkda bulunduunu belirtmitir.
2005 ylnda Trkiyeden askeri yardm alan Grcistan, Trk subaylarnn
eitim verdii Kocori 11. Mekanize Tugaynda kullanlmak zere levazmat
almtr. 2006 ylnn ilk eyreinde ise Trkiye Grcistana 1,8 milyon dolar
askeri yardm yapmtr.
Grcistan ile Trkiye arasnda gelierek devam eden stratejik-askeri ibirlii, Rusya tarafndan, Grcistan-ABD askeri ibirliinde olduu gibi, tepkilerle
karlanmaktadr.
Bu anlama erevesinde Grcistan Silahl Kuvvetlerini maddi ve teknolojik olarak desteklemeye balayan Trk Silahl Kuvvetleri, ilk olarak Grcistan
Sahil Gvenlik birimlerinin eitimiyle balamtr.
Trkiye, NATOnun, Kafkasya blgesinde bar korumak iin zel
birlikler kurmasn teklif etmitir. Rusya Federasyonu, Dileri Bakanl
11

Bu anlama ile ABD askeri personeline Grcistana vizesiz giri, Grcistanda serbest
hareket etme olanana sahip olma, silah tayabilme, arazi ve bina kiralayabilme, her
trl vergiden muaf tutulma, askeri donanm konulandrabilme hakk verilmitir. ABD
uaklarnn Grcistan hava sahasn ve slerini kullanabilmesine izin verilmitir.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

263

Trkiyeden gelen bu teklife tepki gstermitir. Yaplan aklamada; NATOnun


BIO projesi kapsamnda kurulmasn teklif ettii zel glerin, Karadenizdeki
deniz gleri ile de takviye edilmesi nerisinin Moskovada aknlk yaratt
belirtilmitir.
Grcistann bakenti Tiflisin 35 km. gneyinde bulunan Marneuli Askeri
Havaalannn onarlmas ve modernize edilmesi Trkiye ile Grcistan Silahl
Kuvvetleri arasndaki lojistik uygulama protokol erevesinde gerekletirilmitir. Trk Hava Kuvvetleri personelinden oluan 21 kiilik ekip tarafndan 3
ay iinde tamamlanan onarm ve modernizasyon faaliyetleri yaklak 1,5 milyon
dolara mal olmutur.
Trkiye, 21 Ekim 1994ten itibaren Grcistanda konulanan Birlemi
Milletler Gzlemci Misyonunda 5 askeri personel grevlendirmitir. 20 ubat
2000den bu yana grev yapan AGiT Gzlemci Misyonunda da askeri
personel bulundurmaktadr. Ankarada 2-6 Haziran 2003 tarihinde icra edilen
pek Yolu 2003 General/Amiral Seminerine Grcistan, Savunma Bakan
bakanlnda 3 kiilik bir heyet ile katlmtr.
Kafkas alma Grubunun amac, kar farkllklarnn azaltlmas ya
da ortadan kaldrlmas iin yaplacak almalarn yan sra, blgedeki ortak
gvenlik karlarn tanmlamak ve gvenlik politikalarnn koordinasyonu
ve gvenlik yardm programlarnn yrtlmesinde i birlii salamaktr.
Son olarak, blgesel bar ve istikrara katkda bulunmak amacyla Trkiye ve
ABDnin Kafkaslardaki gvenlik politikalarnn ve gvenlik yardm programlarnn effafln artrmak olarak belirlenmitir. Blgedeki mterek gvenlik
karlarnn belirlenmesi ve uygun savunma siyasetinin uygulanmasnda
Grcistan ile ibirlii iinde faaliyette bulunan sz konusu grubun almalar
sonucunda, Grcistann savunma gcnde nemli gelimeler kaydedilmitir.
Trk Silahl Kuvvetlerindeki eitim kurumlarnda 426 Grc subay/
astsubay ve askeri renci eitim grmtr. Ayrca; BOP kapsamnda 176
personele kurs verilmitir, eitimler devam etmektedir.

264

STANBUL TCARET ODASI

Grcistan Silahl Kuvvetlerindeki eitim kurumlarnda 1125 Grc


subay/astsubay ve askeri renci eitim grmtr. Ayrca, Grcistanda TSK
tarafndan alan 4 adet dil dershanesinde 502 personele Trke Lisan Kursu
verilmitir.

6.6.1. Blackseaforce
Karadenizde blgesel ibirlii faaliyetlerinin arttrlmas, iyi komuluk
ve effafln gelitirilmesine ynelik olarak ok uluslu bir bar gcnn oluturulmasna (Blackseaforce) ilikin almalar Trkiye ve Grcistan arasnda
srdrlm, bar gc 2 Nisan 2001de resmen kurularak hayata geirilmiti.
Karargh stanbul olarak belirlenen Karadeniz Gcnn ilk aamada
Karadenizde tankerle petrol tamaclnn gvenliine nem vermesi dnlmtr. G iinde kurulacak Acil Mdahale Birimi bata Boazlar olmak
zere, Karadenizde meydana gelecek tanker kazalarna mdahale edecekti.
Bu amala alt lke acil mdahale biriminin oluturulmas iin stanbula birer
gemi ile uzman personel gnderecek. lerde ortak askeri tatbikatlar yapmas da
planlanan Karadeniz Gcne, ABD ve Yunanistann da girmek iin bavuraca sylenmekteydi.
Blackseaforce grev grubu Trkiyenin nderliinde, Bulgaristan, Grcistan, Romanya, Rusya Federasyonu, Ukrayna arasnda, stanbulda imzalanan
Blackseaforce Kurucu Anlamas ile kurulmutu. Bu anlama, 2 Kasm 2003
tarihi itibariyle tm taraf lkeler arasnda yrrle girmiti. Blackseaforceun
amac, ortak sahile sahip olan lkelerin deniz kuvvetleri arasnda ibirlii ve
birlikte alabilirliin gelitirilmesi suretiyle, Karadenizde dostluk, iyi ilikiler
ve karlkl anlayn daha da glendirilmesine katkda bulunmaktr.
Blackseaforceun ilk aktivasyonu 27 Eyll-16 Ekim 2001 tarihleri arasnda
Trkiye komutasnda Glckte gerekletirilmitir. Bu tarihten itibaren her
yl ye lkelerden birinde gerekletirilen aktivasyonlardan 5-7 Austos 2004
tarihleri arasnda olan Grcistan komutasnda gereklemitir.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

265

Blackseaforceun ilk Siyasi stiare Toplants, Trkiyenin davetiyle 19


Ocak 2004 tarihinde tm taraf lkelerin katlmyla Dileri Bakanlar temsilcileri dzeyinde Ankarada dzenlenmitir. Toplantda temsilciler, terrizm, yasad g, organize su ve kitle imha silahlarnn yaylmas gibi tehlikelere kar
Karadeniz Blgesinin korunmas gerektiini dile getirmilerdir. 7 Temmuz
2004 tarihinde Moskovada gerekletirilen Blackseaforce zel Temsilciler
toplants, ye lkelerin Bakan yardmcs veya dengi dzeyindeki temsilcilerinin katlmyla gereklemitir. Toplantda, Blackseaforceun terrizm
tehdidinin ve kitle imha silahlarnn yasad ticaretinin nlenmesi amacyla
kullanlmasnn salanmas iin Dileri Bakanl ve/ veya Savunma Bakanl yetkililerinden oluacak bir Yksek Dzeyli Uzmanlar Grubu (YDUG)
kurulmas kararlatrlmtr.

YEDNC BLM
DEERLENDRME VE NERLER

7. Deerlendirme ve neriler
7.1. Trkiye-Grcistan likileri

er iki lke arasndaki iliki; ortaklk ve stratejik ibirlii zerine


oturmaktadr. Son zamanlarda ise lkeler arasndaki sosyal, politik
ve askeri ibirliinin artmas nedeniyle, iki tarafta da bunu daha fazla derinletirme arzusu grlmektedir. Trkiye, Grcistan kltrel ve geleneksel olarak
kendine yakn bir lke olarak grmektedir.
Grcistanla Trkiye arasndaki ilikilerin siyasi ve ekonomik alanlarda
kurulmas ve gelimesi 1992 ylnn Martnda evardnadzenin iktidara gelmesiyle balam; ilikilerin olumlu ynde gelimesini salayacak esas dnm
noktas ise; Hazar petrollerinin Tiflis zerinden Trkiyeye ve oradan da Batya
kmasn salayacak petrol ve doalgaz boru hatlarnn gereklemesi ile
olmutur.
Grcistan, lke iinde yaanan etnik atmalar artk Rusyayla deil,
ABD ve uluslararas kurulular olan NATO ve BM araclyla zmeye
almaktadr. Bunun iin de ilk nce ABD ve NATOnun mttefiki olan snr
komusu Trkiyeyle ilikilerin iyi olmas gerektii dncesindedir. Bat;
Kafkasya ve Orta Asya corafyasnn bir daha Rusyann hkimiyetine girmesini
istememekte, bunun iin bu halklarn akrabas ve bu lkelere rnek olabilecek
Trkiyeyi partner olarak grmtr.
Dier taraftan, Grcistann NATO yolunda att admlar en fazla destekleyen lke, Trkiye olmutur. Trkiye, askeri ve maddi yardm dnda ayn
zamanda Grcistana siyasi desteini de srdrm ve srdrmeye devam
etmektedir.
Genel olarak baklacak olursa, Grcistann Trkiyeyle bu kadar scak
ilikiler kurmasnn temel nedeni;
- Hazar petrollerinin Trkiye limanlarna tanmas iin oluacak projelerin
Grcistan arazisinden gemesi ve Grcistann bu projelere dhil olmas,

270

STANBUL TCARET ODASI

- Grcistan, Rusyay kendi bamszln ve toprak btnl iin bir


tehdit olarak grmesi ve bunu nlemek iin Trkiye araclyla ABD ve NATO
ile scak ilikiler kurma arzusu,
- Rusyayla ilikilerin giderek ktlemesi nedeniyle ekonomik olarak
Trkiyenin yardmna muhta kalmasdr.
Ayn zamanda ABD ve Grcistan arasnda; Grcistann konumu ve
Batyla btnleme abalarnn ABD karlarna uygun olmas nedeniyle,
siyasi, iktisadi ve askeri ilikiler younlamtr.
Siyasi likiler
1990 sonras bamsz devletlerin ortaya kmas Trkiye iin, cumhuriyet
tarihinde ilk defa Orta Asyadaki Trk nfusu ile irtibat kurma ve o blgede
etkin olmak ihtiyacn gndeme getirmitir. te bu noktada Grcistan, Trkiye
iin tek gei lkesi olmutur. Trkiyenin bu durumda Ermenistan seenei
yerine Grcistan tercih etmesi anlalr bir durumdur.
Grcistan, komu lke olmann yan sra, ayn zamanda da, Trk
Cumhuriyetlerinin gerek Karadenize, gerekse kara ve demiryolu ile Trkiyeye
ulaabilmeleri asndan ok nemli bir kap durumundadr.
Trkiyenin Grcistan politikas, Trkiye ve Orta Asya ile olan ilikilerini
de dorudan etkilemektedir. Grcistanda salanacak istikrar, Trkiyenin bu
istikrar salamadaki katks, Trkiyenin jeopolitik gcnn seviyesini de
belirleyecektir.
Grcistann, Abhazya, Acaristan ve Gney Osetya ile ilgili olarak yaad sorunlarda, Trkiyenin, statkoyu savunan Grcistan yanls politikalar
bulunmaktadr.
Dier yandan, Ermenistann Trkiye ile atma temelli politikalar karsnda ise Grcistan, Trkiyenin yannda yer alm ve Azerbaycanla birlikte
Gney Kafkas Koridorunu aarak tarihi pek Yolunun tekrar kurulmasn
salamtr.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

271

Rusyann toprak btnlne ve bamszlna ynelik oluturduu


tehdidi, geni anlamda Bat, zel olarak ABD ve blgesel g olarak da Trkiye
ile dengeleyebileceini dnmekte olan Grcistann, ayn zamanda, batl
devlet olma dncesi, Grc-Trk-Amerikan ilikilerini de etkilemektedir.
yle ki, ABDnin kresel ve blgesel hedefleri balamnda Trkiye, ok nemli
bir ortaktr ve her iki lkenin karlar da rtmektedir.
Trkiyenin Grcistanla olan ilikilerinin gvenlik boyutu, nemli lde
askeri ibirliine dayanmaktadr. Bu erevede Grcistan ile Trkiye arasnda
blge barna katkda bulunmay ama edinmi, iyi seviyede askeri ilikiler
tesis edilmitir ve gelitirilerek srdrlmektedir.
Bamszln yeni kazanm bir lke olan Grcistan iin, dier ihtiyalarn
yannda ordusunu kurmak nemli ve ncelikli bir ihtiyatr. Grcistan Silahl
Kuvvetlerinin NATO standartlarna uygun olarak tekilatlanmas iin gereken
destei Trk Silahl Kuvvetleri vermektedir.
Ekonomik likiler
Erken Azeri petrolnn Bak-Supsa hattyla dnya pazarlarna sunulmas, BTC projesinin hayata gemesi, Grcistann Moskovadan uzaklaarak
Trkiyeye yaklaan politikalarnn rndr. Bu gelimeler, Kafkasyada
anti-Trkizmin nemli bir aya olan Grcistann, Sovyet sonras yaad
ekonomik ve sosyal skntlar neticesi, Trkiye ile ibirlii tercih eden, reelpolitik kararlarnn sonucudur.
Dier yandan, Avrupa basnnda kan yazlarn, enerji konusunda
Trkiyeyi n plana karmaya ynelik olmas, Trkiyenin neminin Avrupa
tarafndan daha fazla fark edilmesine de sebep olmutur. Trkiyenin Hazar
ve Orta Dou enerji kaynaklarnn Avrupaya tanmasnda nemli ve gvenli
bir rota olduu olduundan yola karak hareket edilirse, bugn iin Trkiye,
Grcistan asndan Rusyaya en iyi alternatif olarak gzkmektedir.

272

STANBUL TCARET ODASI

Grcistanda Yaanan Etnik Sorunlar ve Trkiye


Grcistann etnik yaplanmas kapsamndaki dier nemli konu Cavaheti
(Ahlkelek) Blgesi olup, Trkiyenin gvenlii ile ilikilidir. Nfusunun yaklak 440.000i Ermeni olan Grcistann bu ehri, kendisine yksek otonomi
vaat edilmesine ramen tatmin olmamtr. Blgeye, Grc gvenlik grevlileri
girmekte zorlanmakta ve Grcistana ait olan blgede Ermeni para birimi olan
dram gemektedir. Konunun Trkiyenin gvenlii boyutuna gelince, bilindii
gibi Byk Ermenistan deolojisinin bir paras Karaba iken, dier bir
paras Cavahetidir. Ermenistan; denizden denize Ermenistan ryasna,
Cavahetiyi igal ettikten sonra bir adm daha yaklam olacaktr. Buna gre
Ermenistan Hazar Denizi, Karadeniz ve Akdeniz arasndaki coraf alanda yer
alacaktr. Cavahetiden sonra Ermeniler, Karadenize kmak iin Adler blgesi
ve Batumu hedeflemilerdir. Bu tasarya gre, Gney Azerbaycan yani Kuzey
ran Haydat Ermenistan corafyasnn kapsamndadr. Grcistan ve Trkiye ile
snr anlamalarn yenilememi olan Ermenistan bu politikas ile Trkiye iin
tehdit unsurudur.
Cavahetinn Trkiyenin gvenlii asndan dier nemli yn ise bu
blgenin Ahska Trklerinin yurdu olmasndan gelmektedir. Stalin zamannda
Acaralarda olduu gibi Sovyetler Birliinin Trkistan arlkl muhtelif blgelerine srgn edilen 300400 bin civarndaki Ahska Trk, Avrupa Gvenlik
Konseyi karar ile yurtlarna dnebilme hakkn kazanmlardr.
Bu antlamaya gre 10 yllk zaman zarfnda bu Trk toplumunun yurtlarna
yerletirilmeleri iin Grcistana sre tannmtr. Ancak bu konuda Grcistan,
Cavaheti Ermenilerin hassasiyetini ileri srerek adeta ipe un sermektedir.
Grcistann etnik yapsnn Trkiyenin gvenliini yakndan ilgilendiren
dier iki konudan biriside Grcistandaki Azeri Trkleri ve onun bir anlamda
uzants karakterinde olan Karapapak Trkleridir. Stalin, Ahska Trklerini srgne gnderirken, sadece Anadolu Trkln abluka altna almakla kalmam,
dier Trk kesimleri ile Anadolu Trklerinin kprleri yklm, Trkln

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

273

coraf btnln kaldrmtr. Bulgaristanda yaptrlan ilk Trk gleri


ile Krm Trklerinin g de buna gre izah edilebilir. Osmanl Devletinin
doal mttefiki olan zellikle Abhaz-Adige halklarnn da kaderi benzer ekilde
sonulanmtr.
Buna karn Trkiye, Grcistann bir i meselesi olarak grd Abhazya
sorununun, Grcistann toprak btnl, siyasi birlii, egemenlii ve snrlarn zorla deitirilemezlii ilkelerine bal olarak bir zm bulunmasna
taraftardr. Bu gr paralelinde; bamsz olduu iddiasyla Abhazya Ynetimi
tannmamakta, bu belgelere sahip Abhazya vatandalarnn Trkiyeye girilerine izin verilmemekte ve sadece Grc markamlarnca dzenlenecek belgelerin
kabul edilecei ilgililere bildirilmektedir. Abhazya sorununa bar bir zm
bulunmas, Trkiye asndan byk nem tamaktadr. Trkiye, esnek bir
federasyon eklinde de olsa, Grcistann toprak btnlnn korunmasnn,
gerek Grclerin, gerek Abhazlarn uzun vadeli karlar asndan daha yararl
olduu dncesinden hareket etmitir. Bu erevede, AGT misyonunun ve BM
Genel Sekreteri zel Temsilcisinin abalarn desteklemektedir.
Acarada ise youn bir Mslman nfus mevcuttur. Bu nfus ekonomik,
ticari, kltrel ilikilerimizde kpr grevi yapmaktadr. Acara ynetimi
hakknda ve Trk - Grc ve Trk - Acara ilikilerinin nasl olmas gerektii
konularnda ayrntl deerlendirme yaplarak stratejinin belirlenmesi Trkiye
asndan yaplmas gereken en nemli konulardan birisidir.
Acaristan, Ahlkelek ile birlikte mtalaa edildiinde, Trkiye asndan
dikkatle izlenmesi gereken bir blgedir. Sz konusu blgede, Grcistan merkezi
otoritesinin kurulamamas halinde, blgelerin Kuzey Irakta olduu gibi PKK
ve Ermeni terr rgtlerince de s olarak kullanlabilecei ve Trkiye iin
baka bir istikametten tehdit unsuru tekil edebilecei deerlendirilmelidir.
Hlihazrdaki durumu ile Grcistan Silahl Kuvvetleri, Trkiye iin tehdit tekil
etmemekte aksine Trkiyenin aktif yardmn beklemektedir. Gelecekteki
Grcistan Silahl Kuvvetlerinin de tek bana Trkiye iin bir tehdit oluturmas
beklenmemektedir.

274

STANBUL TCARET ODASI

7.2. Grcistann Uluslararas likileri


Grcistan-Azerbaycan likileri
Grcistann kaderini paylaan Azerbaycan da, Trkiye ve batl devletler
ile yaknlama ihtiyacn hissetmektedir. Grcistan, komusu Azerbaycan ile
yakn ibirliine girerek beraberce nemli projelere imza atmlardr. Asrn
projesi olarak nitelendirilen Bak - Tiflis - Ceyhan Petrol Boru Hatt, Bak Tiflis - Erzurum Doalgaz Boru Hatt ve Kars - Tiflis - Bak Demiryolu projesi;
Grcistan, Azerbaycan ve Trkiyenin ibirliinde gerekleen, batl devletlerin
da menfaatlerine uyan ve arka ktklar nemli projelerdir.
Bu projeler, Grcistan ve Azerbaycann ekonomisine byk katklar
salayaca gibi, bu lkelerin bamszlk, toprak btnl ve gvenliinin
teminat olarak grlmektedir. nk, bu gzerghla tanacak enerji kaynaklarnn problemsiz bir ekilde Bat pazarlarna ulamas iin Grcistan ve
Azerbaycann bar ve gvenlii son derece nemlidir. Grcistann dier
komusu Ermenistan; Grcistan ve Azerbaycandan farkl olarak Rusyann
himayesinde kalmay tercih etmitir. Tarihinin her dneminde Byk Ermenistan Projesi erevesinde genilemeci politika izleyen Ermenistan, komular
Trkiye, Azerbaycan ve Grcistandan toprak koparmann peine dmtr.
Grcistan-AB ve ABD likileri
Enerji kaynaklar ihtiyacnn artmas sonucu ortaya kan Yeni Dnya Petrol
Dzeninde, zengin kaynaklara sahip olan Kafkasya ve Orta Asya topraklar,
SSCB daldktan ksa bir zaman sonra batl devletlerin dikkatlerini zerine
ekmitir.
Gney Kafkasyann en stratejik neme sahip lkesi olan Grcistanda
odaklaan Bat ile Dou arasndaki nfuz mcadelesi, daha sonra model haline
gelen Bat yanls ilk sivil darbenin Grcistanda gereklemesine yol amtr.
Grcistan modeli, sivil darbe ile Sovyet eitimli yneticilerin tasfiyesi,
AB ve ABD eitimli gen yneticilerin iktidar ele geirmesi ile lkenin

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

275

demokratikletirilmesi srecinin balatlmas ve Bat dnyasna entegrasyonun


hzlandrlmas olarak zetlenebilir. Grcistan, ABD ile ekonomik, askeri ve
stratejik ibirliine girerek, nemli miktarda yardm alabilmitir.
Gney Kafkasyann istikrar ve gvenlii iin aba gsteren AB asndan en nemli nokta, ABnin tek sesli ve kararl bir tavr sergileyebilip
sergileyemeyeceidir. Bu aamada Rusyann enerji alanndaki arl bata
Fransa ve Almanya olmak zere AB lkelerini ihtiyatl olmaya zorlamakta ve
zellikle Dou Avrupa lkelerinin tepkileri dikkate alndnda tek seslilii
byk lde etkilemektedir. Ayrca, ABD ile ters dmemeye zen gsterilmesi
de AB tarafndan konunun pf noktas gibi grnmektedir.
Grcistann konumu ve Batyla btnleme stratejisinin ABDnin blgesel karlaryla uyum sergilemesinin neticesinde youn siyasi, iktisadi ve askeri
ilikiler sreci balatlmtr. Rus Askeri slerinden boalan yerlere Trk ve
Amerikan askerleri yerletirilmitir. AB, Grcistan ve dier Gney Kafkasya
lkeleri olan Azerbaycan ve Ermenistan AB Komuluk Politikasna dhil
etmilerdir ve bu lkeler, zellikle Grcistan, AB yelii iin ciddi gayretler
sarf etmektedir. Blgede yerlemeye alan ABD, NATOyu iyi bir ekilde
kullanmaktadr. Grcistann NATO ile entegrasyonu almalarnda ABD ve
Trkiye nemli katklarda bulunmaktadrlar. Grcistan Bat ile btnleme
konusunda nemli admlar atmaktadr. Grcistan, Baty, zellikle ABDyi Rus
tehditlerinden kurtulmak iin snacak kale olarak grmektedir.

7.3. Trkiyenin Hedefleri ve neriler


Siyasi ve Askeri Hedefler ve neriler
Grcistanda ve sorunlu blgelerde yaayan genlere burs imknlar salanarak, eitim seferberlii srdrlmelidir. Yaanan savalarn insani boyutu
n planda tutularak, askeri teknik ibirlii yeniden gzden geirilip; bayndrlk
hizmetleri konusunda Grcistan ve sava maduru Gney Osetya ve Abhazyaya
hibe krediler verilmelidir. Grc halkna merkezi ynetimden ayr olarak yardm
seferberlii balatlmaldr. Gerekli durumlarda mlteci de kabul edilmelidir.

276

STANBUL TCARET ODASI

Grcistann Bat ile entegrasyonun artrlmas konularnda Trkiye kpr


grevi yapabilir ve demokratikleme srecine katkda bulunarak gelimi
toplumlar arasnda yerini almasna yardmc olabilir. Gney Kafkasyada istikrarn idamesini salamak zere, Trkiye tarafndan teklif edilen ve Grcistan
tarafndan ok olumlu karlanan Kafkasya stikrar Pakt kurulabilir.
Yerine getirilemeyecek szler verilmemeli, verilen szler de tutulmaldr.
Grcistanda bugne kadar Trkiye ile ilgili olarak oluan olumsuz kanaatlerin,
verilen szlerin yerine getirilmemesinden ve ilikilerin balangcnda kalitesiz
mallarn Trk mal olarak, piyasaya srlmesinden kaynakland unutulmamaldr.
Grcistann i sorunlar yznden merkezi otoriteye muhalif olan ve
kendi egemenlik snrlar iinde etkin olan liderleri vardr. Merkezi otoriteye
muhalif olan bu liderlerle mmkn olduunca grlmemeli, eitli sebeplerle
yaplacak grmeler ise kesinlikle resmi nitelik tamamaldr.
Grcistan zerinde menfaatleri bulunan dier devletlerin faaliyetleri yakndan takip edilmeli ve Trkiye aleyhine olabilecek gelimelere zamannda tedbir
alnmaldr. Trkiye-Azerbaycan-Grcistan arasnda l bir siyasi danma
mekanizmas kurulmal ve anlan lkenin yakn ilikiler ierisinde olmas
iin her trl tedbir alnmaldr.
Bat ynl bir siyaset izleyen Grcistanda nfuzunu muhafaza etmeyi
amalayan ve bunu istikrarszlk yaratmak suretiyle gerekletirmeyi hedefleyen
Rusya Federasyonu ile olan ilikilerinin mevcut durumu karsnda Grc ynetimi, blgede desteine gvenebilecei tek lke olarak Trkiyeyi grmektedir.
Grc ynetiminin beklentisinin sadece siyasi planda kalmad, askeri ve
ekonomik alanda da Trkiyenin yardmna muhta olduu gzlenmektedir.
Trkiyenin doal ticari ve ekonomik avantajlarnn ve askeri imknlarnn
Grcistann hizmetine sunulmas uzun vadede blgedeki Trkiye nfuzunun
tesis edilerek yaylmasna ve glenmesine imkn yaratacaktr.
Balangta Grcistana yardm eli uzatan nadir lkelerden birisi olmaktan

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

277

kaynaklanan avantajl konumunu Trkiyenin korumakta giderek zorland


hissedilmektedir. Zira, bugn bata ABD ve Almanya gibi nde gelen Batl
lkelerin ve topluluk olarak ABnin Grcistana ynelik ilgilerinin sratle
artt ve bu kk lkenin lei bakmndan nemli miktarlara ulaan hibe
ve yardmlarda bulunduklar grlmektedir. Bunu bal olarak Grcistann
gznde Trkiyenin nceliinin tedricen and deerlendirilmektedir.
Trkiyenin karlarn deerlendirmek kolay deildir. Grcistan - Rusya
arasnda yaanan krizlerden etkilenebilecek karlar arasnda unlar yer
almaktadr; Rusyayla olan iyi ilikileri ve bu lkeye olan enerji bamll,
BTCnin durumu ve dier potansiyel boru hatlarnn inas, Trkiyedeki Kafkas
kkenli vatandalarn sempatileri, Bat ile Rusya arasndaki gerilimde yer
tutmann zorluu, artan ekonomik ve siyasi ilikiler ile Azerbeycan ve dier
Trk Cumhuriyetleriyle tek kara balantmz olmas sebebiyle Grcistan ile
olduka iyi durumda olan ilikiler. Ayrca u anda uzak grlmekle beraber krizlerin Kafkaslarn geneline yaylmas olasl da izlenmesi gereken bir risktir.
rnein, bu krizin Azerbeycann Karaba geri alma konusunda Ermenistana
kar uzun sredir gndemde tuttuu olas bir askeri operasyonu tetiklemesi
ihtimali byk bir dikkatle takip edilmelidir.
Ekonomik Hedefler ve neriler
Grcistann bamszlk ilanndan bugne kadar geen sre zarfnda
Trkiye ile olan toplam ticaret hacminin nemli miktarda artt gzlenmekle
beraber, iki lke arasndaki mevcut ticaret imknlar yeterince deerlendirilememitir.
Rusyaya kar, ABDnin Grcistan destekler giriimleri, Kafkaslarda ve
Orta Asyadaki enerji kaynaklarna ulamada merkez olarak bu lkeyi semesi,
Grcistann rotasn iyiden iyiye batya evirmitir. te btn bu sre ierisinde, Trkiyenin Grcistana yaklamn, iki lkenin de dhil olmak istedii
Avrupa dnyas ve yine her iki lkenin de deimez mttefik olarak grd
ABD ile ilikiler balamnda grmek gerekmektedir.

278

STANBUL TCARET ODASI

Trkiye, Grcistan ile ilikilerinde zellikle, ABDnin de bandan beri


destek verdii, BTC ham petrol boru hatt projesine ncelik vermektedir.
Rusyay saf d brakarak gerekletirilen, Azerbaycan, Grcistan ve Trkiye
gzerghn izleyecek olan bu hattn, salkl bir ekilde ileyebilmesi, getii
lkelerde i gvenliin ve istikrarn mevcut olmasna baldr.
Bugn ve enerji ihtiyacnn daha fazla artaca yakn gelecekte, Hazar
blgesi petrollerinin byk devletler iin yeni mcadele alan olaca, hatta
olduu grlmektedir. u an blgede sadece Rusya ve ABD arasnda grlen
kar atmalarna ran gibi blge d dier glerin de katlaca anlalmaktadr.
Trkiye bu projede, hattn kara ulamnn sona ererek, deniz yoluyla dnya
pazarlarna tanaca k noktasnda, nemli bir pozisyonda bulunmaktadr.
Dolaysyla bu hattn gei gzerghnn kabul edilmesi aamasndan, yapmna
kadar ki btn evrelerinde, byk aba sarf etmitir ve bugn ge de olsa gereklemesinin avantajlarn yaamaya balamtr.
Grcistanda henz serbest piyasa ekonomisi artlar oturmam ve lkede
siyasi istikrar da tam olarak tesis edilememitir. Belirtilen olumsuzluklar Trk
iadamlarnn Grcistanda yatrm yapmalarn gletirmi; iki lke arasndaki
ekonomik ilikilerin boyutu istenen rakamlara henz ulaamamtr. Blgede
istenen istikrarn salanabilmesi iin Grcistann ekonomik kalknmasna ve
dnya ekonomileri ile btnlemesine daha fazla katkda bulunulmal, ekonomik adan ilikilerin srekli olmasn salayacak tedbirler alnmaldr.
Trkiye ile Grcistan arasnda yakn ilikiler kurularak gelitirilmesi,
blge istikrarna katkda bulunmaktadr. Avrasyada Dou-Bat ve KuzeyGney eksenlerinde iki nemli lke olan Trkiye ve Grcistan arasndaki yakn
ibirlii, iinde Trkiyenin iinde bulunduu corafyann kalknmasn da
olumlu ynde etkileyecektir.
Grcistan, Kafkasya ve Orta Asyaya alan ulatrma ve ticari yollarn
merkezindedir. Trkiyenin bu blgelere ynelik ekonomik ve ticari faaliyet-

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

279

lerinde, Grcistann gerek corafyas, gerek siyasi ilikilerdeki yaknlnn


nemli etkileri vardr ve olmaya da devam edecektir.
Grcistan niversitelerinde renim gren Trk genlerinin Grcistanda
doabilecek ekonomik imknlara katlm iin gerekli kredi destei salanmaldr. Bu genlerin mezuniyeti ile birlikte Trkiyedeki i olanaklarna alternatif
olarak, iletmeler gerekli imknlar bu genler sayesinde kazanabilecektir.
Tarihi Hedefler ve neriler
Kresel ve blgesel glerin, ok uluslu irket ve uluslararas rgtlerin
her geen gn daha fazla ilgi gsterdikleri blgenin, Trkiye iin de nemi
byktr ve Trk d politikasnda byk bir ncelie gereksinim duymaktadr.
Trkiyeyi evreleyen Transkafkasya ve Karadenizde Souk Sava sonras
nemli gelimeler ortaya kmaktadr. Bu nedenle, birok uluslararas sorun ile
mcadele eden Trkiye, Karadeniz ve Transkafkasya corafyasndaki tarihsel
miras ve sorumluluuna sahip kmal, bu balamda Karadeniz ve Transkafkasyadaki kar ve hedeflerini yeni batan tanmlamaldr.
Ahska Trklerinin vatanlarna dn sreci Grcistan zerinde ar
bir bask uygulanarak bir an nce balatlmaldr. Boral ve dier blgelerde
yaayan Trk ve Mslman halkn haklarnn tamamen tannmas ve ynetimde
temsilleri meselesinin takipisi olunmaldr.
een-ngu ve Dastan blgeleri, Trkiyenin hem dini ve hem de siyasi
gemiiyle rahat edebilecei iki merkezdir. Bu bakmdan Trkiye, mutlaka bu
iki lkeye de yakn desteini Grcistann bu blgelerle olan sorunlu ilikilerine
ramen gelitirmeli, ancak bundan Grcistann rahatsz olmamasn salamaldr.
Trkiye, Grcistann i istikrarnda ok nemli bir yere sahiptir. Bu
nedenle gerek Abhazya ve Oset sorununda, gerekse Rus-een sorununda
etkin bir rol almas salanabilir.
Trkiye, Grcistana olan bu yaklamn her zaman korumak durumunda
olmakla beraber, bazen de devletlerin karlar dostluk ilikilerinin nne

280

STANBUL TCARET ODASI

geebilir. Eer, yakn gelecekte Grcistan karlarn, Trkiyenin karsnda


olmak gibi bir konumda grrse, Trkiye, imdilik, bu devletin snrlar iinde
grlen, ancak kken itibaryla Grclere uzak olan Abhazya ve Acara halkn
korumak ve gzetmekle sorumludur. Blgede yaayan insanlarn da pek ou
Trk kkenlidir. Bu yzden de, Trkiye, soydalarnn geleceini gvence altna
almak ve gerekirse yasal ereveler iinde Grcistana bu konuda mdahale
etmek mecburiyetini her zaman hissetmelidir.
Trkiyenin yakn kara havzasn oluturan Kafkasya gibi bir blgede
Cavaheti sorunu Trkiye iin nem tamaktadr. Bu nem, Cavahetide yaayan insanlarn byk bir ounluunun Anadolu kkenli Ermeni olmasndan
kaynaklanmaktadr
Grcistan-Trkiye ilikileri asndan nemli gvenlik konularndan biri
de Acara zerk Cumhuriyeti ile ilgilidir. Bilindii gibi Kars Antlamasnn
6. maddesi gereince Trkiye, Nahvan ve Acaristan konusunda da garantr
lke durumundadr. Bu antlamaya gre Acaristann snrlar ve stats deitirilemez ve Acaristandaki Mslman halkn dini olan slamiyeti yaamasna
engel olunamaz. Halkn geimini salad tarm alanlar onun ziraatna engel
olacak bir statye sokulamaz. Trkiye; Kars Anlamas ile edindii yetki ve
sorumluluklar kullanmaya kalkt anda veya Batum-Tiflis, Batum-Cavaheti
ilikileri istenmedik ynde gelimesi halinde, Acara Trkiyenin gvenlik
gndemine oturacaktr.
Trkiyede kurulacak bir Kafkasya ve Orta Asya Aratrmalar ve ncelemeleri Enstits btn blgeye ynelik almalar yaparken, Grcistan ile
ilgili konularda da karar mekanizmalarna zamannda, doru, yeterli bilgi
salayacaktr.
Grsel ve yazl basn araclyla her iki lke arasnda dier alanlardaki
balarnda glenmesini salayacak kltrel bir ba oluturulmaldr. Grcistan
ile kltrel ve sportif ilikilerin gelitirilmesi iin eitli etkinlikler dzenlenmelidir. Bu lkede faaliyet gsterecek Trk Kltr Merkezleri almaldr.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

281

7.4. Genel Deerlendirme


Grcistann, bulunduu jeopolitik ve jeostratejik konumu nedeniyle blge
Dou ile Batnn ekime alanna dnmtr. Grcistan, iki stratejik partner,
iki ibirlii grubunun kesitii noktada yer almaktadr. Blgede bir yandan
Rusya ile Ermenistan, dier yandan Trkiye, Azerbaycan, Grcistan, Ukrayna
ile batl devletlerin ibirlii sz konusudur. Bu konum, Grcistan iin avantaj
olabilecei gibi dezavantaj da olabilir.
Ayrca, Trkiye de Grcistann hem Rusya ile ilikilerinde hem de ABD
ve Bat ile karlkl kara dayal bir ibirlii gelitirme hedefinde nemli bir
role sahiptir. Grcistann jeopolitik konumunun zelliinden dolay sadece
komularyla ilikileri deil, ayn zamanda blge dndaki byk glerin
(ABD, AB gibi) Grcistana ynelik politikalar da gndeme gelmektedir.
nemli olan, btn bunlarn tek yanl bir kar ilikisine dnmesi ihtimalini
gz ard etmemektir.
Sovyetler Birliinin dalmasndan sonra Kafkasya ve Orta Asya Cumhuriyetleri ile gelitirmeye altmz ilikilerimiz asndan Grcistan anahtar
konumundadr. Trkiyede, corafi konumu ve stratejik nemi nedeniyle
Grcistandan Doudaki Trakya olarak bahsedilmektedir. Trkiyenin
Kafkasya ve Orta Asyaya ynelik politikasnn siyasi, ekonomik ve sosyal
ynleri bulunmaktadr. Trkiyenin bu ok ynl politikasnn baarl olabilmesi bakmndan blge ile irtibatnda kpr rol oynayan Grcistan ile
ilikilerinin sorunsuz bir ekilde yrtlerek gelitirilmesi milli karlarna
hizmet etmektedir.
Uluslararas alanda saygn bir konuma sahip olmak isteyen Grcistan,
Avrupadan Orta Asyaya uzanan bir kpr nitelii tamak istemektedir. zellikle
Trkiye ve ranla, daha sonra Suriye gibi uzak komularla diplomatik ilikilerle
balayp, siyasi, ekonomik, ticari alanlara yaylan balantlar kuran Grcistan, in
Halk Cumhuriyeti gibi uzak lkelerle de ilikiler kurmaktadr. zellikle Avrupada
taraftar arayan Grcistan, Almanya ile yakn ilikiler iindedir.

282

STANBUL TCARET ODASI

Trkiyenin Azerbaycana ynelik ekonomik, ticari ve askeri faaliyetlerinde Grcistann corafi ve siyasi ilikilerdeki yaknlnn nemli etkileri
vardr ve olmaya da devam edecektir. Azerbaycann doal mttefiki olan
Trkiye, Dalk Karaba sorunu yznden Ermenistana ambargo uygulamaya
balaynca, Grcistan Kafkasya ve Orta Asyaya ulamak iin kullanabilecei
en ksa yol haline gelmitir. Grcistan ayrca Trkiyenin tarihi ve kltrel
balarndan dolay ilgi duyduu Mslman Kuzey Kafkasya Cumhuriyetlerine
ve zellikle eenistana giden en ksa yoldur.
Corafi adan dier nemli faktr ise, Grcistann uzun yllar snrda
olunan Rusya Federasyonu ve Trkiye arasnda bir tampon blge oluturmasdr. Bu nedenle, bamsz ve gl bir Grcistan Trkiyenin genel gvenlik
politikalar asndan da nemlidir. Bamsz, gl, Bat standartlarna gre
ynetilen ve Trkiye ile yakn ibirlii iinde olan bir Grcistan, Kafkaslarda
gz olan dier devletlerin nfuz alan oluturmasn engelleyebilecei gibi
Trkiyenin Kafkaslar ve Orta Asyaya almasn da salamaktadr.
Mihail Saakavili ynetiminin i sorunlar amak amacyla kulland milliyeti eilimin lkedeki baz radikal evreleri harekete geirdii grlmektedir.
Bu milliyeti yaklamn Grcistan vatanda Azeri Trklerini tedirgin ettii
deerlendirilmektedir. Grcistan televizyon muhabirleri ve gazetecileri son
yllarda Karadeniz blgesinde yaayan Trk vatandalaryla ekim ve rportaj
yapmak iin sk sk gelmekte ve onlardan Grc olduklarn ekim esnasnda
sylemelerini istemektedirler. Mihail Saakavilinin Trkiye ziyareti esnasnda
Trkiyede kendi lkesindekinden daha fazla Grc olduunu belirtmesi ve
Trkiyedeki Grc asll vatandalar hedef alan ifte vatandalk uygulamasna balamas Ankara tarafndan scak karlanmamtr. Grcistann bu
uygulamalarla neyi hedefledii dikkatle takip edilmelidir.

KAYNAKLAR
Kitaplar
Aacan, Kamil. Gney Kafkasya, Stratejik ngr. ASAM Yaynlar,
Ekim 2006.
Aacan, Kamil. Souk Sava Sonras Trkiye-Grcistan likileri, 21.
Yzylda Trk D Politikas. dris Bal (Drl.), Nobel Yaynlar, Ankara, 2004.
Akarslan, Mediha. Milli Mcadele Dnemi Trk D Politikas ve Atatrk. Arion Kitabevi, stanbul, 1995.
Akora, Ergnz. Rusyann Kafkasya Siyaseti ve Gemiten Gnmze eenler. Turan Yaynlar, stanbul, 1996.
Akgr, Muhsin ve Tezer Palacolu. Grcistan lke Profili, Mevzuat ve
Trk Giriimcileri. No: 1998/5, stanbul Ticaret Odas, stanbul, 1999.
Alatl, Alev. Dnya Nbeti. I. Basm, Everest Yaynlar, stanbul, 2005.
Armaolu, Fahir. 20. Yzyl Siyasi Tarihi (19141995). C. 1-2. 13. Basm,
Alkm Yaynlar, stanbul, 2004.
Aslan, Kyas. Ahska Trkleri. Ahska Trkleri Kltr ve Dayanma
Dernei, stanbul,1995.
Atalay, brahim. Trkiye Corafyas ve Jeopolitii. Ege niversitesi
Basmevi, zmir, 2000.
Avcolu, Doan. Milli Kurtulu Tarihi, 1839-1995. C.2, Tekin
Yaynevi,stanbul, 1993.
Aydn, Mustafa. New Geopolitics of Central Asia and the Caucasus:
Causes of Instability and Predicament, Ankara, Stratejik Aratrmalar Merkezi, 2000.
Aydn, Mustafa. Byk Gcn atma Alan Kafkaslar. Gkkubbe
Yaynlar, stanbul, 2005.

284

STANBUL TCARET ODASI

Aydn, Mustafa ve ar Erhan. Be Deniz Havzasnda Trkiye. Siyasal


Kitapevi Yaynlar, Ankara, 2006
Ayhan, Ahmet. Dnden Bugne Trkiyede Bilim - Teknoloji ve Gelecein Teknolojileri. Beta Yaynlar, stanbul, 2002.
Baddaley, John. Ruslarn Kafkasyay stilas ve eyh amil. S. zden
(ev.), Kayhan Yaynlar, stanbul, 1995.
Bal, dris. 21. Yzyln Eiinde Trk D Politikas. Alfa Yaynlar,
stanbul, 2001.
Bal, dris. 21. Yzylda Trk D Politikas. Nobel Yaynlar, Ankara,
2004.
Bal, dris. Turkey-USA Relations and Impacts of 2003 Iraq War, dris Bal
(Ed.), Turkish Foreign Policy in Post Cold War Era. Brown Walker Press,
Florida USA, 2004.
Bal, dris. Turkish Model as a Foreign Policy Instrument in Post Cold
War Era: The Cases of Turkish Republics and the Post September 11th Era,
dris Bal (Ed.), Turkish Foreign Policy in Post Cold War Era. Brown Walker
Press, Florida USA, 2004.
Bal, dris. ABD Politikalar ve Trkiye. Lalezar Kitapevi, Ankara, 2008.
Baran, Zeyno. Turkey and the Caucasus, dris Bal (Ed.), Turkish Foreign
Policy in Post Cold War Era. Brown Walker Press, Florida USA, 2004.
Bayur, Yusuf Hikmet. Yeni Trkiye Devletinin Harici Siyaseti. C. 1,
stanbul, 1935
Berdenivili, Niko ve Simon Canaia. Grcistan Tarihi. Hayri Hayriolu
(ev.), 1. Basm, Sorun Yaynlar, stanbul, 1997.
Berkok, smail. Tarihte Kafkasya. stanbul, 1958.
Bice, Hayati. Kafkasyadan Anadoluya Gler. Trkiye Diyanet Vakf
Yaynlar, Ankara, 1991.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

285

Bostan, dris. Ahska, DA, C. I. stanbul, 1988.


Budak, Mustafa. dealden Geree, Misak- Milliden Lozana D
Politika. 1. Basm. Kre Yaynlar, stanbul, 2002.
Buttanr, Bilge. Blgesel G Karadeniz. IQ Kltr Sanat Yaynclk,
stanbul, 2004.
Caba, Wassan Giray. Kafkas-Rus atmas. stanbul, 2001.
Canpolat, brahim S. Gelimekte Olan lkeler ve D Politika. Alfa
Yaynlar, stanbul, 1999.
Cebesoy, Ali Fuat. Moskova Hatralar, Vatan Neriyat, stanbul, 1955.
Cohen, Ariel. Rusya ve Komular, ABDnin Avrasya Politikasnn Oluturulmas, Avrasya Dosyas, Hilal zda (ev.), C. 1. Say:1, Ankara1994.
Coppieters, Bruno. Federalism and Conflict in the Caucasus, Central
Asia and Caucasian Prospects. The Royal Institute of International Affairs
Publications, London, 2001.
Cmert, Servet. Jeopolitik ve Trkiyenin Yer Ald Yeni Jeopolitik
Ortam. Harp Akademileri Yaynlar, stanbul, 2001.
akmak, Haydar. 1989dan Gnmze Grcistan. KAT Kafkasya ve
Orta Asya lkeleri Uygulama ve Aratrma Merkezi, Trabzon, 1998.
elik, Kemal ve Cemalettin Kalayc. Kafkasyann Sosyo-Ekonomik
Yaps. KAT Kafkasya ve Orta Asya lkeleri Uygulama ve Aratrma Merkezi, Trabzon, 2002.
ilolu, Fahrettin. Grclerin Tarihi. 1. Basm, Ant Yaynlar, stanbul,
1993.
ilolu, Fahrettin. Rusya Federasyonunda ve Transkafkasyada Etnik
atmalar. Sinatle Yaynlar, stanbul, 1998.

286

STANBUL TCARET ODASI

oiev, B. ve M. DZOEV. Gney Osetya 19881992 Grc Saldrlar,


Tutanaklar. Nart Yaynclk, stanbul, 1999.
olakolu, Seluk. Trkiyenin Grcistan Politikas. Adnan Menderes
niversitesi Yaynlar, Aydn, 1999.
Dallesio, Eugenio Dallegio. stanbul Grcleri. Fahrettin ilolu (ev.),
Sinatle Yaynlar, stanbul, 2003.
Dalkanat, M. Cenk. Karadenizin Gvenlii ve Bu Kapsamda Tesis
Edilen Blgesel Giriimler. Harp Akademileri Yaynlar, stanbul, 2006.
Davutolu, Ahmet. Stratejik Derinlik-Trkiyenin Uluslar Aras
Konumu. 17. Basm. Kre Yaynlar, stanbul, 2004.
Day, S. Esin. Elviye-i Selasede ( Kars- Ardahan- Batum) Milli Tekilatlanma. Kltr Eitim Vakf Yaynlar, Erzurum, 1997.
DEK. Grcistan Ekonomisi ve Trkiye ile likileri. TC. Dileri
Bakanl Yaynlar, Ankara, 2000.
DEK. Foreign Ekonomc Relatons Boord (Grcistan lke Blteni).
TC. Dileri Bakanl Yaynlar, Ankara, 2005.
Demir, Abdullah. Tarihten Gnmze Rus Yaylmacl ve Yeni Kurulan Cumhuriyetler. tken Yaynlar, stanbul, 1998.
Demir, Ali Faik. SSCBnin Dalmasndan Sonra Trkiye Azerbaycan
likileri, Deien Dnya ve Trkiye. Faruk Snmezolu (drl.), Balam
Yaynlar, stanbul, 1996.
Demir, Ali Faik. Trk D Politikas Asndan Transkafkasyann Yeri
ve nemi. Balam Matbaas, stanbul, 2000.
Demir, Ali Faik. Trk D Politikas Perspektifinden Gney Kafkasya.
Balam Yaynclk, stanbul, 2003.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

287

Demir, Ali Faik.Trkiyenin Gney Kafkasyaya Ynelik D Politikas,


Faruk Snmezolu (Ed.), Trk D Politikasnn Analizi, 3. Bask, Der Yaynlar, stanbul, 2004.
Demira, Yelda. Bamszlktan Kadife Devrime Trkiye-Grcistan
likileri, Uluslararas likiler. C.II, No:7, 2005.
Denk, Nevzat. 21. Yzyla Girerken Trkiyenin Jeopolitik Durumu ve
Jeostratejik neminin Yeniden Belirlenmesi. Harp Akademileri Yaynlar,
stanbul, 2000.
Deringil, Selim. Denge Oyunu. 2. Basm, Tarih Vakf Yurt Yaynlar,
stanbul, 2000.
Devlet statistik Enstits. Trkiye - Grcistan D Ticaret Rakamlar
(19922007).
Devlet, Nadir. Rusya Federasyonunun Gney Kafkasya Siyaseti ve
Trkiyeye Etkileri, Okan Yeilot (Ed.), Deien Dnya Dzeninde Kafkasya. stanbul, Eyll 2005.
Dilan, Hasan Berke. Atatrk Dnemi Trkiyenin D Politikas
(19231939). I.Basm. stanbul, 1998.
Duru, Okan. Trk Tankercilii Raporu. Deniz Ticareti Genel Mdrl
Yaynlar, Haziran 2005.
Efegil, Ertan. Trk-Rus likileri, Blgesel birlii ve Stratejik Kazan.
Alfa Yaynlar, stanbul, 2001.
Erim, Nihat. Osmanl mparatorluu Antlamalar, Devletleraras
Hukuki ve Siyasi Tarih Metinleri. C. I, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara,
1953.
Erlok, Halil. Kafkaslar Blgesine Uygulanabilecek P/H Faaliyetleri.
Harp Akademileri Yaynlar, stanbul, 2001.

288

STANBUL TCARET ODASI

EU. European Union in The World, Working For Peace, Security and
Stability, EU Publications, Brksel, 2005.
Glenn, E. Curtis. Armenia, Azerbaijan, and Georgia Country Studies.
Maryland, 1995.
Gogaidze, Koba. Gelimi Bir Devlet Olabilme Yolunda Grcistann
zmesi Gereken Sorunlar Nelerdir. Harp Akademileri Yaynlar, stanbul,
2005.
Gke, Cemal. Kafkasya ve Osmanl mparatorluunun Kafkasya
Siyaseti. amil Eitim ve Kltr Vakf Yayn, stanbul, 1979.
Gkdemir, A. Ender. Cenub-i Garbi Kafkas Hkmeti. Trk Kltrn
Aratrma Enstits Yaynlar, Ankara, 1989.
Grigoriantz, Alexandre. Kafkasya Halklar Tarihi ve Etnografik Bir
Sentez. Doan Yurdakul (ev.), Sabah Kitaplk, stanbul, 2000.
Gnel, Kamil. Corafyann Siyasal Gc. antay Kitapevi, stanbul,
1997.
Gney Kafkasyann Dn, Bugn, Yarn, Harp Akademileri Komutanl Yaynlar, stanbul, 1993.
Gney, Nurin A. AKKAnn Yeni Koullara Uyarlanmas ve Trkiyenin
Gvenlii, Gencer zcan ve ule Kut (Ed.), Trkiyenin Ulusal Gvenlik ve
D Politika Gndeminde Doksanl Yllar: En Uzun On Yl. Bke Yaynclk,
stanbul, 2000.
Grcistan Devlet statistik Komitesi, 1999.
Grses, Emin. Milliyeti Hareketler ve Uluslararas Sistem. Balam
Yaynlar, stanbul, 1998.
Grn, Kamuran. Trk- Sovyet likileri (19201953). Trk Tarih
Kurumu, Ankara, 1991.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

289

Hasanolu, Mrteza ve Elnur Cemili. Gney Kafkasyada ABD Politikas. IQ Kltr Sanat Yaynclk, stanbul, 2006.
Hasgler, Mehmet ve Mehmet B. Uluda. Devletleraras ve Hkmetler
D Uluslararas rgtler. Nobel Yaynlar, Ankara, 2004.
Hatipolu, Esra. Avrupa Komuluk Politikasnn Gney Kafkasya
Boyutu, Okan Yeilot (Ed.), Deien Dnya Dzeninde Kafkasya. Kitabevi
Yaynlar, stanbul, 2005.
Herzig, Edmund. The New Caucasus. Armenia, Azerbaijan, and Georgia, The Royal Institute of International Affairs. Londra, 1999.
brahimli, Haledin. Deien Avrasyada Kafkasya. ASAM Yaynlar,
Ankara, 2001.
ihan, Suat. Trkiyenin ve Trk Dnyasnn Jeopolitii. Trk Kltrn Aratrma Enstits Yaynlar, Ankara, 1997.
smetzade, Doktor Mehmet Arif. Grc Kyleri. Sinatle Yaynlar, stanbul, 2002.
yar, mer Gksel. Blgesel ve Global Gvenlik karlar Balamnda
Sovyet-Rus D Politikalar ve Karaba Sorunu. Alfa Aktel Yaynlar,
Bursa, 2004.
Jgarkava, Levan. Kafkasya Blgesinde Enerji Havzasnn Jeopolitii.
Harp Akademileri Yaynlar, stanbul, 2004.
Jones, Stephen, Ian Bremmer, ve Ray Tarras. Georgia: The Trauma of
Statehood, New States, New Politics: Building the Post-Soviet Nations.
Cambridge University Press, 1997.
Jorjoliani, Georgiy. storieskie i Politieskie Korni Konflikta Abhazii/
Gruziya. Grcistan Bilimler Akademisi Yayn, Meniereba Yaynevi, Tiflis,
2000.

290

STANBUL TCARET ODASI

Kamalov, lyas. Putinin Ryas: KGBden Devlet Bakanlna.


Kakns Yaynlar, stanbul, 2004.
Kantarc, Hakan. Kskataki Blge Kafkasya. IQ Kltr Dernei Sanat
Yaynclk, stanbul, 2006.
Karabekir, Kazm. stiklal Harbimizin Esaslar. Emre Yaynlar, stanbul,
1995.
Karal, Enver Ziya. Osmanl Tarihi. C. VIII. Ankara: 1988.
Karpat, Kemal H. Osmanl Nfusu (18301914) Demografik ve Sosyal
zellikleri. Tarih Vakf Yurt Yaynlar, stanbul, 2003.
Kasap, Murat. Osmanl Grcleri, Grcistan Dostluk Dernei Yaynlar,
stanbul 2010.
Kasm, Kamer. Uluslararas Gvenlik Sorunlar. ASAM Yaynlar,
stanbul, 2004.
Kramer, Heinz. Avrupa ve Amerika Karsnda Deien Trkiye.
TMA Yaynlar, stanbul, 2001.
Kyas, Aslan.Ahska Trkleri, Ahska Trkleri Kltr ve Dayanma
Dernei, Yayn no: 1, Ankara, 1995.
Kramer, Hasan. Amerika ve Avrupa Karsnda Deien Trkiye.
TMA Yaynlar, stanbul, 2001.
Kurat, Akdes Nimet. Rusya Tarihi. Trk Tarih Kurumu, Ankara, 1948.
Kurumahmut, Ali. Egede Temel Sorun Egemenliin Devredilmesi,
Adalar. Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara, 1998.
Kutluk, Deniz. Hazar-Kafkas Petrolleri, Trk Boazlar, evresel
Tehdit. Trk Deniz Aratrmalar Vakf Yaynlar, stanbul, 2003.
Lang, David Marshall. A Modern History of Soviet Georgia. Grove Press,
New York, 1962.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

291

Lang, David Marshall. Grcler. 1. Basm, Neenur Domani (ev.),Ceylan


Yaynclk, stanbul, 1997.
Lesser, Ian O. ve Graham Fuller. Balkanlardan Bat ine Trkiyenin
Yeni Jeopolitik Konumu. Alfa Yaynlar, stanbul, 2000.
Lewis, Bernard. Ortadou. Arkada Yaynevi, Ankara, 2005.
Lihni Deklarasyonu, Kafkasya Dernei Yayn, Ankara, 1999.
Magnarella, Paul J. Bir Kyn Serveni. Nurettin Elhseyni (ev.),
Sinatle Yaynlar, stanbul, 1997.
Mc Cutter, Robert. Trkiye, NATO ve Avrupa Birlii Perspektifinden
Kriz Blgelerinin ncelenmesi ve Trkiyenin Gvenliine Etkileri, Kafkasyadaki Kriz Kaynaklar ve Blgeleri. Genelkurmay Basmevi, Ankara,
2004.
Medoyev, Dmitri, B. oiev ve M. Dzoev. Gney Osetya, zgrlk
Hakk, Gney Osetya 19881992. Nart Yaynclk, stanbul, 1999.
Menon, Rojan ve Graham Fuller. Rusyann Tahripkr een Sava,
Ylmaz Tekzan (Ed.), Kadim Komumuz Yeni Rusya. lke Kitaplar, stanbul,
2001.
Meril, Erdoan. Grcistan Tarihi, Eski alardan 1212ye Kadar.
Ankara, 2003.
Mert, Okan. Trkiyenin Kafkasya Politikas ve Grcistan. IQ Kltr
Sanat Yaynclk, stanbul, 2004.
Nur, Rza. Moskova- Sakarya Hatralar. 2. Basm, Boazii Yaynlar,
stanbul, 1993.
Nutuk, 2. Basm, smet Zeki Eybolu (Hz.), stanbul, Toplumsal Dnm Yaynlar, 1999.

292

STANBUL TCARET ODASI

OBallance, Edgar. Wars in the Caucasus (1990- 1995). Mac Millan Press,
Houndmills, 1997.
Oku, Yahya. Trk- Rus Mcadelesi Tarihi. Yeni Matbaa, Ankara, 1949.
Oran, Baskn, Trk D Politikas Kurtulu Savandan Bugne Olgular, Belgeler, Yorumlar. C.II, letiim Yaynlar, stanbul, 2002.
Oran, Baskn. Trk D Politikas, (19802001). letiim Yaynlar,
stanbul, 2005.
ke, Mim Kemal. Gei Srecinde Orta Asya Trk Cumhuriyetleri.
Alfa Yaynlar, stanbul, 1999.
nder, Ali Tayyar. Trkiyenin Etnik Yaps. Fark Yaynlar, Ankara,
2006.
ymen, Onur. Ulusal karlar-Kreselleme anda Ulus Devleti
Korumak, Remzi Kitabevi, stanbul, 2005.
zcan, ule Kut. Trkiyenin Ulusal Gvenlik ve D Politika Gndeminde Doksanl Yllar: En Uzun On Yl. Bke Yaynclk, stanbul, 2000.
zda, Muzaffer. Trkiye ve Trk Dnyas zerine. ASAM Yaynlar,
Ankara, 2001.
zdemir, Yavuz. Bir Savan Bilinmeyen yks (Sarkam Harekt).
Erzurum Kalknma Vakf Yaynlar, Erzurum, 2003.
zdenolu, Hikmet. Grcistan lke Raporu, Trk birlii ve Kalknma
Ajans Yaynlar, Ankara, 1998.
ztoprak, zzet. Trk ve Bat Kamuoyunda Milli Mcadele. Trk Tarih
Kurumu, Ankara, 1989.
ztrk, Osman Metin. Rusya Federasyonu Askeri Doktrini. ASAM
Yaynlar, Ankara, 2001.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

293

ztrk, Osman Metin ve Yaln Sarkaya. Uluslararas Mcadelenin Yeni


Oda Karadeniz. Platin Yaynlar, Ankara, 2005.
ztrk, Osman Metin ve Yaln Sarkaya. Frat Purta, Kaosa Doru
ran- Gncel ran ncelemeleri. Fark Yaynlar, Ankara, 2006.
Pamir, A. Necdet. Bak-Ceyhan Boru Hatt, Orta Asyada Bitmeyen
Oyun. Avrasya Stratejik Aratrmalar Merkezi Yaynlar, Ankara, 1999.
Pamir, Necdet. Orta Asya ve Kafkasyada Gvenlik Araylar Srecinde
Blgedeki Enerji Kaynaklarnn Rol, 21. Yzylda Trk D Politikas, dris
Bal (Drl.), Nobel Yaynlar, Ankara, 2004.
Pamuk, Mustafa. Kafkasya ve Azerbaycann Dn, Bugn, Yarn.
Harp Akademileri Yaynlar, stanbul, 1995.
Papava, Vlademir. Grcistan Ekonomisi, Reform Sorunlar. Avrasya
Ettleri, Ankara, 1995.
Poyraz, Hamdi. Trk Yunan Sorunlar Ege Denizi ve Ege Adalar, Harp
Akademileri Yaynlar, stanbul, 2004.
Rathanova, M. P. Yakn Yurtd lkelerin Ekonomik ve Sosyal Corafyas. Aydn brahimov (ev.), Moskova, Drafo Yaynevi, 2004.
Rusya Federasyonundaki Gelimeler, Etkileri ve Trkiye. Siyasi ve
Sosyal Aratrmalar Vakf, stanbul, 1995.
Sapmaz, Ahmet. Rusyann Transkafkasya Politikas ve Trkiyeye
Etkileri. tken Yaynlar, stanbul, 2008.
Saray, Mehmet. Kafkas Aratrmalar III, stanbul, 1997.
Saray, Mehmet. Yeni Trk Cumhuriyetleri Tarihi. 2. Basm, Trk Tarih
Kurumu, Ankara, 1999.
Saydam, Abdullah. Krm ve Kafkas Gleri (18561876). Trk Tarih
Kurumu, Ankara, 1997.

294

STANBUL TCARET ODASI

Sevim, Ali ve Ycel Yaar. Trkiye Tarihi. Trk Tarih Kurumu Basmevi,
Ankara, 1989.
Sonyel, Selahi. Trk Kurtulu sava ve D Politika I. 3. Basm, Trk
Tarih Kurumu Basmevi, Ankara, 1995.
Sosyal, smail. Tariheleri ve Aklamalar le Birlikte Trkiyenin
Siyasal Anlamalar (19201945). Trk Tarih Kurumu, Ankara, 1989.
Soysal, smail. Trk D Politikas ncelemeleri in Klavuz. stanbul,
1993.
Snmez, Ali. Kafkasya ve Orta Asya Cumhuriyetleri lke Profilleri ve
Trkiye ile Ekonomik likiler. DPT Yaynlar, Ankara, 1996.
Skan, zer. 21. Yzyl Balarnda Balkanlar ve Trkiye, Harp
Akademileri Yaynlar. stanbul, 2001.
Srmeli, Serpil. Trk- Grc likileri (19181921). Divan Yaynclk,
Ankara, 2001.
ahin, Enis. Trabzon ve Batum Konferanslar ve Antlamalar (1917
1918). Trk Tarih Kurumu, Ankara, 2002.
amsutdonov, A. M. Mondrostan Lozana Trkiye Ulusal Kurtulu
Sava Tarihi. 1. Basm, Ataol Behramolu (ev.), Doan Kitaplk, stanbul,
1999.
enibe, Musa Y. Kafkasyada Birliin Zaferi. Nart Yaynclk, stanbul,
1997.
imir, Bilal. Ege Sorunu Belgeler. Cilt II, Trk Tarih Kurumu Yaynlar,
Ankara, 1982.
imir, Bilal. Malta Srgnleri. Bilgi Yaynevi, stanbul, 1985.
Tanr, Blent. Trkiyede Yerel Kongre ktidarlar ( 1918- 1920).
stanbul, 1998.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

295

Tanr, Blent. Siyasal Tarih (19801995), Trkiye Tarihi C. 5, Cem


Yaynlar, stanbul, 2000.
Tanrsever, F. Oktay, Sovyet Sonras Dnemde Rusyann Kafkasya
Politikas. mge Yaynlar, Ankara, 2002.
Tansel, Selahattin. Mondrostan Mudanyaya Kadar. Babakanlk
Basmevi, Ankara, 1974.
Tarak, Nejat, Devlet Adaml Bilimi, Jeopolitik ve Jeostrateji. antay
Kitapevi, stanbul, 2003.
Takran, Cemalettin. Oniki Adann Dn ve Bugn. Genkur Basmevi,
1996.
Tavkul, Ufuk. Etnik almalarn Glgesinde Kafkasya. tken Yaynlar, stanbul.
TBMM Gizli Celse Zabtlar. 17. 10. 1336. C. I. Ankara: Trkiye
Bankas Yaynlar, 1985. Yer No: 3.29.13. Say 1042.
Tellal, Erel. Rusyayla likiler, Baskn Oran (Ed.), Trk D Politikas.
Cilt II, 8. Bask, letiim Yaynlar, stanbul, 2005.
Tengirek, Yusuf Kemal. Vatan Hizmetinde. stanbul, 1967.
Tezkan, Ylmaz. Kadim Komumuz Yeni Rusya. lke Yaynlar, stanbul,
2001.
TKA. Grcistan lke Profili, T.C. Dileri Bakanl Yaynlar, Ankara,
2005.
Torumtay, Necip. Deien Stratejilerin Odanda Trkiye. Milliyet
Yaynlar, stanbul, 1996.
Uarol, Rifat. Siyasi Tarih (17891994). 4. Basm, Filiz Kitabevi, stanbul,
1995.

296

STANBUL TCARET ODASI

Uluay, aatay. lk Mslman Trk Devletleri. stanbul,1965.


Uran, Hilmi. Hatralarm. Trk Tarih Kurumu, Ankara, 1959.
Uysal, Mehmet. Gney Kafkasyann Dn- Bugn- Yarn. Harp
Akademileri Komutanl Yaynlar, stanbul, 1993.
Uzgel, lhan. Ulusal kar ve D Politika. mge Yaynlar, Ankara, 2004.
Uzunarl, smail Hakk. Osmanl Tarihi. C. III. Ankara, 1988.
Yalnkaya, Alaeddin. Trk Cumhuriyetleri ve Petrol Boru Hatlar.
Balam Yaynlar, stanbul, 1998.
Yalnkaya, Aleddin. Kafkasyada Siyasi Gelimeler Etnik Dmden
Kresel Krdme. Lalezar Kitapevi, Ankara, 2006.
Yanar, Sava. Trk Rus likilerinde Gizli G; Kafkasya. IQ Kltr
Sanat Yaynclk, stanbul, 2002.
Yapc, Utku, Trk D Politikasnn Yeni Almlar, Orta Asya ve
Kafkasya. Otopsi Yaynlar, stanbul, 2004.
Yel, Selma. Yakup evki Paa ve Askeri Faaliyetleri. Atatrk Aratrma
Merkezi, Ankara, 2002.
Yerasimos, Stefanos. Milliyetler ve Snrlar Balkanlar, Kafkasya ve
Ortadou. irin Tekeli (ev.), letiim Yaynlar, stanbul, 2000.
Yceer, Nasr. I. Dnya Savanda Osmanl Ordusunun Azerbaycan ve
Dastan Harekt. Ankara, 1996.
Zbignew, Brezezinski. Byk Satran Tahtas. Sabah Yaynlar, stanbul,
1998.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

297

Makaleler ve Sreli Yaynlar


Aacan, Kamil. ABDnin Grcistana Asker Gndermesi: Terrle
Mcadelede nc Cephemi Yoksa Kpr Bann Tutulmas m?, Stratejik
Analiz. Say:24, ss.7173.
Aacan, Kamil. Deiim Zaman: Rusya Federasyonunun Gney Kafkasya Politikas, Stratejik Analiz. Say:61, Mays 2005, ss.5355.
Aacan, Kamil. Acaristan Sorunu ve Saakavilinin Mevzi Kazanm,
Stratejik Analiz. Cilt: IV, No:48.
Aacan, Kamil. Grcistana Ynelik Artan Rus Basklar ve Trkiye,
Stratejik Analiz. Cilt 1, Say:4, Austos 2000.
Aacan, Kamil. Rusyann Grcistana Vize Uygulamas Silahsz Sava
m?, Stratejik Analiz. Cilt:1, Say:9, Ocak 2001.
Aacan, Kamil, Kaderda Devletler: Azerbaycan-Grcistan likileri,
Avrasya Dosyas. lkbahar 2001, ss.319337.
Aacan, Kamil. Bamszln 10. Ylnda Grcistan: ABDnin Kafkasyadaki Kalesi mi? Stratejik Analiz. Cilt:1, Say:11, Mart 2001.
Aacan, Kamil. Bir zerkliin Anatomisi: Grcistan-Acaristan ilikileri,
Stratejik Analiz. Cilt:2, Say:14, Haziran 2001.
Aacan, Kamil, Kafkasyada Trk ve Rus Politikas, Stratejik Analiz.
Say:40, Austos 2003, ss.7679.
Aacan, Kamil. Cavaheti Sorunu-Grcistan Ermenilerinin Artan zerklik
Talebi, Stratejik Analiz. Say:50, Haziran 2004, ss.8788.
Aacan, Kamil. Saakavilinin Gney Osetya Operasyonu: Bir Hipotezin
Testi, Stratejik Analiz, Say:54, Ekim 2004, s.46.
Aacan, Kamil. Grcistan: van Evine Dn, Stratejik Analiz, Say:60,
Nisan 2005, s.11.

298

STANBUL TCARET ODASI

Akkan, Faruk. Osetya zerinden Nfuz Sava, Aksiyon Dergisi.


Say:587, (06.03.2006).
Aladivili, Irakli. Russian Military Boresin South Causasus , The Army
and Society in Georgia. Tbilisi, VII, Ekim: 54,1999.
Altnba, Deniz. Kafkaslardaki Kriz Trkiyenin AB in nemini Ortaya
karacak, ASAM Yaynlar.
Aras, Osman Nuri. Bak-Ceyhan Tm Blgenin Yararna Olacak, Aksiyon. Say:563, 19 Eyll 2005, s. 14.
Armaolu, Fahir. Kafkaslarda Yeniden Yaplanma, Silahl Kuvvetler
Dergisi. CCCXXXVII, 1993.
Arveladze, Bondo. Henz Ge Deil, Stratejik Analiz. Cilt:2, Say:25,
Mays 2002.
Aslan, Yasin. Trkiyenin Jeostratejik, Jeopolitik nemi ve Trkiye ile
Azerbaycann Birlemesi, Trkiye ve Siyaset. Say:14, Yaz 2003, ss.100103.
Atasay, zdemir. Trkiye ve NATO Askeri birliinin Deerlendirilmesi, Harp Akademileri Komutanl Konferans Metinleri. 3 Ocak 2005,
s.3.
Avar, Zakir, Grcistan, Ermenistan, Moldavya 2000li Yllara Nasl
Girecek-Demografik Analiz, Silahl Kuvvetler Dergisi. Say:341, Temmuz
1994, s.21.
Aydn, Mustafa. New Geopolitics of Central Asia and the Caucasus Causes
of Instability and Predicament, SAM Papers. No:2/2000, 2000.
Bal, dris. Uluslararas Politikada Trk Modelinin Ykselii ve D,
Bilig Trk Dnyas Sosyal Bilimler Dergisi. Say:14, Yaz2000, s.11.
Bangert, Yvonne. Rusya ve Grcistan Arasnda Skm Bir Halk: Mesketler, Kafkasya Yazlar. Yl 2. Say:5. Sonbahar 1998, ss. 129132.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

299

Bayraktar, Rasim. Ahskallar Asndan Grcistandaki Gelimeler,


Ahskallar Vakf Tarih ve Kltr Dergisi. Say:2. stanbul, Mays 2002, ss.
1013.
Byklolu, Tevfik. Mondros Mtarekesinde Elviyei Selase le lgili Yeni
Vesikalar, Belleten. . Cilt: XXI, Say:84, 1957. s. 567- 580.
Brsoy, Enver. Ermenistan ve Grcistan Arasndaki Sorunlar, Stratejik
Analiz. Cilt:2, Say:22, ubat 2002.
Budak, Mustafa. Nuri Paann Kafkas slam Ordusu Hakkndaki Raporu,
Kafkas Aratrmalar. Say: IV, 1998, ss. 61107.
Bzati, Ruslan. Dnden Bugne Osetlerin Tarihi /II, Nart, Kafkas Dernei
Yayn. No.6 (Mart-Nisan says), 1998.
Cabbarl, Hatem. GUAM: Blgesel birlii Asndan Yeni Bir Frsat
m?, Stradigma. Say:6, Temmuz 2003, ss.20-26.
Canaia, S ve N. Berdzenivili. Trkiyeden Hakl stemlerimiz, Tarih
ve Toplum. Cilt:8, Say: 46, Ekim 1987, ss. 49- 52.
Can, Mesut. 1921 Trkiye-Sovyet Rusya Dostluk ve Kardelik Antlamasnn ada Trk D Politikasndaki nemi, Jeopolitik. Yl 1, Say:2,
Bahar 2002, ss. 5176.
Cohen, Ariel. Avrasyada Boru Hatt Siyaset, Avrasya Etdleri. Say:1,
lkbahar 1996, ss.911.
Cornell, Svante E. Kafkasya ve Orta Asyada Jeopolitik ve Stratejik
Ortaklklar, Kafkas Vakf. Ylmaz Tezkan (ev.), ubat- Mart 2002, ss. 1822.
eiikpaia, Mitat, Kafkasyada Byk Oyun ve Aktrleri, Cumhuriyet
Strateji. 18 Nisan 2005, s.1115.
ilolu, Fahrettin. stanbul Ansiklopedisinde Grcler, veneburi
Dergisi. Say:89, Mart-Haziran 1994, s.28.

300

STANBUL TCARET ODASI

ilolu, Fahrettin. Grcistan-Trkiye likilerinin Son Drt Yl, veneburi Dergisi. Say:1112, Eyll-Aralk 1994, s.3739.
ilolu, Fahrettin. Grcistan ve Trkiyenin D Politikas, Mamuli.
Say:1, Ocak 1997, ss.35.
ilolu, Fahrettin. Bir Etnik Grup Olarak Trkiyede Grcler, Birikim
Dergisi, Cilt:5, Say:7172, ss. 125127.
olakolu, Seluk. Trkiye-Grcistan likileri, Stratejik ngr.
No:6, 2005.
urey, Ali. Bilinen Dnyann Bilinmeyen lkesi: Kuzey Kafkasya ve
erkezler (1), Kafkasya Yazlar Dergisi. Yl:2, Say:5, Sonbahar Yaynlar,
1998.
Darchiashvili, David. Georgia-The Search for State Security, Tiflis.
Aralk 1997.
Demira, Yelda. Kafkasyada Trk ve Rus Politikas, Stratejik Analiz.
Cilt:4, Say:40, Austos 2003.
Dileri Bakanl Basn Aklamalar. Trkiye-Grcistan Ortak Bildirisi, 26 ubat 1999.
Dileri Bakanl, Dileri Gncesi, ubat 2000.
Dileri Bakanl. Basn Aklamalar, No:122, Temmuz 2000.
D Ekonomik likiler Kurulu, Grcistan lke Blteni, Eyll 2005.
Doanadze, ota. Sakartvelo: Gza Saertaoriso Aiarebidan Saertaoriso
Tanamegobrobisaken, Tiflis. 2002.
Doru, Reat. Ahskallarn Vatanna Dnmesi Trkiyenin Milli Politikasdr, Ahskallar Vakf Tarih ve Kltr Dergisi. Say:3, ubat, 2003, s.21.
Duran, Tlay. Boleviklerin Batllarla lk Diplomatik likileri, Brest

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

301

Litovsk Anlamas ve Trkiye, Belgelerle Trk Tarihi. Say: 38, 1970,


ss.1314.
Ekici, Gken. Rusya Federasyonunun Terr Kart: Irak Kafkasyaya
Emsal Olabilir mi?, Stratejik Analiz. Say:37, Mays 2003, s.72.
Elekda, kr. Balkanlar ve Trkiyenin Blgeye Ynelik Politikalar
Sempozyumu, Harp Akademileri Blten. stanbul, 1999.
Ertan, Fikret. Bush Grcistanda, Zaman. (10.05.2005).
Gachechilazde, Revaz. Making of the New Georgia: Development Factors
- Pluses and Minuses, Caucasian Regional Studies. Cilt:3, No.1, 1998.
Gamrekelidze, Tamaz. Transcaucasya or South Caucasus? Towards A
More Exact Geopolitical Nomenclatura, www.traceca.org.
Gegeshidze, Archil. Georgias Reginol Vulnerabilities and Ajaria Crisis,
Insight Turkey. Number 6/2, April-June 2004, s.67.
Gegeidze, Aril. Geopolitika, Tiflis.1999.
Genelkurmay Bakanl, Grcistan Bilgi Notlar. Ankara, Kasm 2003.
Gkdemir, A. Ender. Aras Trk Hkmeti (3 Kasm 1918- 30 Kasm
1918). Beinci Milletler Aras Trkoloji Kongresi. stanbul: , 2328 Eyll
1985, ss. 237243.
Gknel, Mete. Kafkaslardaki Sava ve Enerji Hatlar, 13 Austos 2008.
Gubaridze, T. ve Georgi Sepovili. Georgia Say Ceasefire Deal not Enough
for Lasting Peace, Civil. 2004.
Grses, Emin. Kafkasyada Uluslar Aras Rekabet, Avrasya Dosyas.
Cilt:7, Say:1, ss.250273.
Habiolu, Bedri. Kafkasyadan Anadoluya Gler, Askeri Tarih ve
Strateji Bakanl Bildiriler. Ankara, 2004.

302

STANBUL TCARET ODASI

Hacndzade, Nermin, Ahska Trkleri Tuz zerine Bile Ot Bitirir,


Stratejik Analiz. Cilt:2, Say:16, Austos 2001, s.23.
Harp Akademileri Komutanl, D Basn Blteni. Temmuz 2001.
Henze, Paul.Grcistan ve Ermenistan: Skntl Bamszlk, Avrasya
Ettleri. Yaz 1995,ss.2533.
medavili, Abesalom. Trkiye-Grcistan likilerinde Yeni Aama,
Diyalog Avrasya. Say:3, ubat 2001, ss.8691.
nan, Kamran. Rusyann Kafkasya Politikas. Avrasya Dosyas. Cilt:
1, Say:1, 1994, ss. 2671.
Kabolat, H. ve N. Gl. Kafkasyada Vahaheti (Grcistan) ile Krasnador (Rusya)
Ermenilerinin Jeopolitii ve zerklik Araylar, Stratejik Analiz Dergisi.
2000.
Kalafat, Yaar. Azerbaycan- ran Balamnda, Avrasya Dosyas Azerbaycan zel. Cilt:7, lkbahar, 2001.
Kamalov, lyas. GUAM Bir Usunu Kaybetti, ASAM.
Kanbolat, Hasan. Rusya Federasyonunun Gney Kafkasyadaki Askeri
Varl ve Grcistan Boyutu, Stratejik Analiz. Cilt:1, Say:3, Temmuz 2000.
Kanbolat, Hasan, Karadenizin Deien Jeopolitii, ASAM.
Kanbolat, Hasan ve Nazmi Gl. Kafkasyada Cavaheti (Grcistan) ile
Krasnodar (Rusya) Ermenilerinin Jeopolitii ve zerklik Araylar, Stratejik
Analiz. Cilt:1, Say:6, Ekim 2000.
Kanbolat Hasan ve lyas Kamalov. NATO ve ABnin Genilemesi emberinde Rusya Federasyonu: Souk Sava Devam m Ediyor?, Stratejik Analiz.
Cilt:5, Say:51, Temmuz 2004.
Kanbolat, Hasan. Grcistan Nereye Gidiyor: Demokrasiye mi? Totaliterizme mi?, ASAM.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

303

Kanbolat, Hasan. Rusya Federasyonunun Gney Kafkasyadaki Askeri


Varl ve Grcistan Boyutu, Stratejik Analiz. Cilt:1, Say:3.
Kanbolat, Hasan. 2004 Ylnda Dou ile Bat Arasnda Kafkasya: Gemi
Douda Gelecek Batda m?, Stratejik Analiz. Cilt:5, Say:56, Aralk 2004,
ss.6063.
Kanbolat, Hasan. Grcistan Cumhurbakan Mikhail Saakavili: Siyasi Bir
Lider Olarak Benim in rnek nsan Atatrktr, Stratejik Analiz. Say:50,
Haziran 2004, ss.2126.
Kanbolat, Hasan. 2005e Doru Trk D Politikas, 2004 Ylnda Dou
ile Bat Arasnda Kafkasya: Gemi Douda Gelecek Batda m?, Stratejik
Analiz. Cilt: 5, Say: 56, Aralk 2004.
Kanbolat, Hasan. Abhazyada Sessiz Devrim: Abhaz Halk Deiim ve
Kimlik stiyor, Stratejik Analiz. Cilt:5, Say:57, Ocak 2005.
Kasm, Kamer, Orta Asya ve Kafkasya Enerji Politikalar: Byk Oyunun
Parametreleri, Panorama, Say:5, Haziran 2004, s.34.
Krzolu, M. Fahrettin. Cihangirolu brahim Aydn (18741948)daki
Milli Mcadelede Kars ve Atatrk le lgili Belgeler, Belleten. Cilt: XLVIII.
Say:189190, Ocak-Nisan 1984, ss.109144.
Krzolu, M. Fahrettin.Cenubu-Garbi Kafkas Cumhuriyeti(Kars Milli
ura Hkmeti), Trk Kltr Dergisi. Say:72, 1968, ss. 948968.
Kona, Gamze. Rusya Federasyonunun Kafkasya Politikas, Jeopolitik.
Say:11, Yaz 2004, s.103.
Kostava, Davit. Rusyann Kafkasya Politikas I. veneburi. Say:89
Mart- Haziran, 1994.
Kotchikian, Asbed. The Perceived Roles of Rusia and Turkey in Georgian
Foreign Policy, Insight Turkey. Say:6/2, Nisan-Haziran 2004, s.41.

304

STANBUL TCARET ODASI

Kulolu, Armaan, Trkiye Kafkasyay hmal Etmemeli, Stratejik


Analiz. Say:53, Eyll 2004,s. 10.
Kun, T. Halasi. Kafkasya ( Etnik- Tarihi Bir Aratrma), Kuzey Kafkasya, Sreyya lker (ev.), Yl 15. Say:8384, 1991, ss. 4551.
Kurat, Akdes. Sancak Kars, Batum, Ardahan, Trk Yurdu. Cilt:7,
Mart 1970, ss.2528.
Kut, ule. Kafkasyadaki Son Gelimeler ve Trkiye Sempozyumu,
Bakent niversitesi Stratejik Aratrmalar Merkezi. 10 Mart 2004.
Memedov, Ramil. Byk Orta Dou Projesi ve Gney Kafkasya zerine,
Stratejik ngr. No:2, 2004, s:87.
Murphy, Kim. Georgian - Bridges BlownUp, Novosti Gazetesi. (4 Ocak
2005).
Mnir, Metin. ABD Turkcelli Iraka Neden Sokmad, Vatan. (16 Ekim
2003).
Nadashvili, Iva. A Vision for Strategic Cooperation: The Future of the
Georgian-Turkish Partnership, Insight Turkey. Number 6/2, April-June 2004,
s.91.
Oan, Sinan ve Kamil Aacan. Gney Kafkasyada Yeniden Balayan
veya Bitmeyen Souk Sava, Stratejik Analiz. Cilt:2, Say:13, Mays 2001.
zbay, zden, Dnden Bugne Abhazya, Global Rapor. Yl 1, Say:2,
Temmuz, ss. 3034.
zey, Ramazan, Kafkasya ve Kafkas lkeleri, Avrasya Etdleri.
Say:17, lkbahar Yaz 2000, s.31.
zkan, Ahmet. Grcistan Tarihi, Kafkasya Yazlar. Yl 1, Say:2, 1997,
ss. 7375.
zkan, Gner. Trk-Amerikan likilerinde Kafkasya Faktr, Avrasya
Dosyas. XI, 2, 2006.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

305

Pala, Cenk ve Hasan Kanbolat. Bak-Tiflis-Ceyhan 21. Yzyln pek


Yolu, Stratejik Analiz. Cilt:6, Say:62, Haziran 2005.
Pamir, Necdet. Bak Tiflis Ceyhan Boru Hattnda Son Durum, Panoroma. Say:3, Nisan 2004, s. 18.
Rachman, Gideon. Yeni Grcistann Mimar, Financial Times. (26
Nisan 2008).
Rondeli, Alexandre. Patara Kvekana Saertaoriso Sistemai, Tiflis. 2003.
Rondeli, Alexandre. Sakartvelos Sagareo Politika da Erovnuli Usaprthoebis Prioriteti, Tiflis. 1999.
Saray, Mehmet. Grcistan ve Grcler, Kafkas Aratrmalar. Say:3,
1993, ss.1-27.
Sepashvili, Georgi. Geographical Extension of OSCE Mandate in South
Ossetia not Foreseen, Civil. (13 Eyll 2004).
Sezgin, Mahmut. ABnin Gney Kafkasya Politikas, Stratejik Analiz.
Say:43, Kasm 2003, s.63.
ahin, Murat. Grcistan Ziyareti ve Mikhail Saakavilinin Greve
Gelii, Stratejik Analiz. Say:47, Mart 2004, ss.7781.
ahin, Murat. Transkafkasya Siyasi Corafyasnda Etnik Dalmn
Etkileri, Avrasya Etdleri. Say:19, lkbahar-Yaz 2001, ss.4044.
evket, Mufti (Habjoka). mparatorluklarn Kafkasya Rekabeti, Kafkasya Yazlar. Yl 2, Say:4,1998, ss. 1821.
Tagiyev, Ramil. Bidzina vanivili: Milyarder adam - Babakan, http://
politikaakademisi.org/bidzina-ivanisvili-milyarder-isadami-basbakan/
Tanrsever, Oktay. RusyaGrcistan likilerindeki Artan Gerilim: Bir
Sarlar Diyalogu mu?, Stradigma. Say:7, Austos 2003, s.5.

306

STANBUL TCARET ODASI

Tarak, Nejat. Rusya Arka Bahesini Toparlyor, Jeopolitik. Say:10,


Bahar 2004, s.54.
Tellal, Erel. Trk D Politikasnda Avrasya Seenei, Uluslararas
likiler. Cilt II, No:5, Bahar 2005.
Tuncer, dil. The Security Policies of the Russian Federation: The Near
Abroad and Turkey, Turkish Studies. Say:2, Austos 2000, s. 104.
Tyszolu, Gktrk.Grcistanda Saakavili Dnemi Resmen Sona Erdi,
http://politikaakademisi.org/gurcistanda-saakasvili-donemi-resmen-sona-erdi/
Uravelli, Orhan. Ahska Trkleri ve Blgenin Tarihi, Ahskallar Vakf.
stanbul, Haziran 2001, ss. 810.
Vasilyeva, Muzayev. Kuzey Kafkasyada Milliyetilik ve Ayrlklk,
Kafkasya Yazlar. Say:4, Yaz 1998, ss.1317.
Winrow, Gareth. Turkey and EU and the South Caucasus, Insight
Turkey. Number 6/2, April-June 2004, s. 16.
Yaln, Resul. Turkeys Primary Concerns in Georgia, Insight Turkey.
Number 6/2, April-June 2004, s.108.
Yanarda, Tnay. Yzyln Projesi: Bak-Tiflis-Ceyhan Ham Petrol Boru
Hatt, Jandarma Dergisi. Say:110, Haziran 2006.
Yardm, Gkhan, Kafkasya, Hazar Petrolleri ve Doal Gazlar ile lgili
Projelerin Mevcut Durumlar ve Trk Ekonomisine Etkileri, Harp Akademileri Komutanl Konferans Metinleri. 13 Aralk 2000, ss.2930.
Ylmaz, Mehmet, Kapldm Gidiyorum Bahtmn Rzgrna, Milliyet.
(11Ekim 2001).

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

307

Yaynlanmam Tezler ve Notlar


Aacanov, Kamil. Grcistan D Politikasna Ynet Veren Etkenler,
Yaynlanmam Yksek Lisans Tezi. Ankara niversitesi, 2002.
Altn, Erhan. Kafkasyada NATOnun Genilemesi: Hazarn Gvenliine
Etkileri, Yaynlanmam Yksek Lisans Tezi. Yeditepe niversitesi, 2000.
Burin, Canar. Souk Sava Sonrasnda Amerika Birleik Devletleri ve
Rusya Federasyonunun Gney Kafkasya Politikalar 1991-2005, Yaynlanmam Yksek Lisans Tezi. Ankara niversitesi, 2006.
Cerrah, Ufuk. Gney Kafkasyadaki Jeopolitik Deiimlerin Trkiyenin
Ulusal ve Uluslararas Gvenlik Stratejilerine Etkileri, Yaymlanmam
Yksek Lisans Tezi. Harp Akademileri Stratejik Aratrmalar Enstits, 2005.
abuk, Sedat. Trkiye Grcistan likileri ve Trkiyenin Takip Etmesi
Gereken Politikalar, Yaynlanmam Akademi Tezi. Kara Harp Akademisi,
2001.
akr, Nefin. Komuluk Politikas erevesinde Avrupa Birliinin
Grcistan Politikas, Yaynlanmam Yksek Lisans Tezi. Kadir Has niversitesi, 2010.
elebiolu, Tuba. 1990 Sonras Trkiye-Grcistan likileri, Yaynlanmam Yksek Lisans Tezi. Marmara niversitesi, 2005.
ipavili, Nino. Grcistanda Din ve Devlet likisi, Yaynlanmam
Yksek Lisans Tezi. stanbul niversitesi, 2010.
Devrisheva, Fatima. Ahska Trkleri, Szl Kltr Balamna, Yaynlanmam Yksek Lisans Tezi. Ankara niversitesi, 2006.Bakradze, Levan.
Grcistan Deniz Kuvvetlerinin Gelecekteki Yaps Nasl Olmaldr?, Yaynlanmam Yksek Lisans Tezi. Harp Akademileri Komutanl, 2004.
brahimov, Rovshan. Avrupa Birlii Gney Kafkasya Devletleri likileri, Yaynlanmam Doktora Tezi. Ankara niversitesi, 2008.

308

STANBUL TCARET ODASI

Jamilli, Elnur. ABDnin Gney Kafkasya Politikas 1991-2001, Yaynlanmam Yksek Lisans Tezi. Ankara niversitesi, 2004.
Kartal, etin. Grcistan ve Trkiye likileri, Yaynlanmam Yksek
Lisans Tezi. Trakya niversitesi, 2007.Kiremiti, lker. Thrace On The East:
Georgia, Yaynlanmam Yksek Lisans Tezi. Bilkent niversitesi, 2004.
Kurakhisviki, Aleksandre. Trkiye Grcistan likilerinde Tarihi Srece
Bak, Yaynlanmam Yksek Lisans Tezi. Harp Akademileri Komutanl,
2002.
Mardanov, Samir. Avrupa Birliinin Kafkasya Politikas, Yaynlanmam Yksek Lisans Tezi. Ankara niversitesi, 2006.
Memmedov, Asim. Grcistan ve Krgzistanda Ynetim Deiikliinin
Nedenleri ve Yeni Ynetimlerin D Politikalar, Yaynlanmam Yksek
Lisans Tezi. Ankara niversitesi, 2009.
Memmedov, Zaur. Inogate Projesi erevesinde Avrupa Birlii-Gney
Kafkas lkeleri likileri, Yaynlanmam Yksek Lisans Tezi. Ankara
niversitesi, 2006.
zen, Arslan. Turkish Investment In Georgia, International Black Sea
University Faculty of Economics and Administrative Sciences Department of
Busness Administration, 2002.
Prtakhia, Akaki. Avrasya Koridorunda Grcistann nemi, Yaynlanmam Yksek Lisans Tezi. Harp Akademileri Komutanl, 2005.
Sadgbeyli, Rovshan. Stability in the South Caucasus: The Role of Russia
and Turkey, Yaynlanmam Yksek Lisans Tezi. Bilkent niversitesi, 2002.
Sancak, Kadir. Grcistann Kafkasyadaki Yeri, Yaynlanmam Yksek
Lisans Tezi. Marmara niversitesi, 2000.
Shantadze, Badri. Grcistann Komular ile likileri ve Jeopolitik Etkinin ncelenmesi, Yaynlanmam Yksek Lisans Tezi. Uluda niversitesi,
2006.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

309

ahin, Murat. Grcistann Siyasi Corafyas, Yaynlanmam Tez.


Sosyal Bilgiler Enstits. Beeri ve ktisadi Corafya Anabilim Dal, 1999.
ahinolu, Cokun, Rusya Federasyonunun Yeni Siyasi ve Askeri Doktrinleri Gz nne Alndnda Trkiye ve Rusya Federasyonu Arasndaki
Mcadele Alanlar Neler Olabilir?, Yaynlanmam Akademi Tezi. Hava Harp
Akademisi Komutanl, 2002.
ekerkran, Selami. Trk-Sovyet Snr (1919 1946), Yaynlanmam
Doktora Tezi. Ankara niversitesi, 2008.
iriyev, Zaur. Avrupa Birliinin Blgesel atmalara Ynelik Politikalar ervesinde Yukar Karaba ve Gney Osetya Sorunlar, Yaynlanmam
Yksek Lisans Tezi. Ankara niversitesi, 2008.
Takn, Mete. Bamszlndan Sonra Grcistan Trkiye likileri,
Yaynlanmam Yksek Lisans Tezi. Dokuz Eyll niversitesi, 2006.
Tavil Alsrt, Figen. Bamszlk Sonras Grcistann Yeniden Yaplanmas
ve Bu Srete Trkiye ile likileri, Yaynlanmam Yksek Lisans Tezi.
Ankara niversitesi, 2009.
Torun, Alparslan. Trkiyenin Jeoekonomik Stratejilerinde Grcistann
Yeri, Yaynlanmam Yksek Lisans Tezi. anakkale 18 Mart niversitesi,
2006.
Tosun, Murat, Military Power in the Caucasus, Yaynlanmam Yksek
Lisans Tezi. Yeditepe niversitesi, 2002.
Uluda, Mehmet Blent. Rusya ve Sovyetler Birliinde Grcler ve Grcistan, Yaynlanmam Yksek Lisans Tezi. A.. Sosyal Bilimler Enstits
Uluslararas likiler Blm, 1993.
Uslu, eref, ABD ve Almanyann, Azerbaycan, Grcistan ve Ermenistana
Ynelik Olan ve Olmas Muhtemel D Politikalarn rdelenmesi ve Trkiyenin
D Politikasna Etkilerinin ncelenmesi, Yaynlanmam Akademi Tezi. Kara
Harp Akademisi Komutanl, 2002.

310

STANBUL TCARET ODASI

ren, Mustafa, RFnin; Kafkaslarda Yeni Yaplanma htimalleri, Etnik


ve Dini Karmaalar da Dikkate Alndnda, Trkiyenin Kafkaslara Ynelik
Politikas Nasl Olmal?, Yaynlanmam Akademi Tezi. Kara Harp Akademisi, 2001.
Yardm, Gkhan, Kafkasya, Hazar Petrolleri ve Doalgazlar, Yaynlanmam Yksek Lisans Tezi. Harp Akademileri Komutanl, 2005.
Yeilkey, Murat, Hazar Havzas Enerji Kaynaklarnn Trkiyeye Etkisi,
Yaynlanmam Yksek Lisans Tezi. Harp Akademileri Komutanl, 2005.

GRCSTAN SOSYO-EKONOMK YAPISI DNYA VE TRKYE LE LKLER

311

Raporlar
Avrasya Dosyas, Azerbaycan zel, Cilt:7, say 1, Ankara, lkbahar 2001
Gltekin, Burcu, Prospects For Regional Cooperation on NATOs South
Eastern Border Developing a Turkish-Russian Cooperation in South Caucasus,
NATO Manfred Wrner Fellowship Final Report. 2004/2005.
DPT, Trkiye Karadeniz Ekonomik birlii, K Raporu DPT: 2379K-433/1995, Ankara,1995.
Tatekin, Fehim, Bir Abhazya Fotoraf, Kafkas Vakf Abhazya
Raporu, Ekim 2001.
Tatekin, Fehim. Byk Frtnann Kk Vadisi: Pankisi, Kafkas Vakf
Raporlar 3, stanbul, Nisan 2002.
T.C Babakanlk D Ticaret Mstearl.Temmuz Ekonomik likiler
Notu, Ankara, 2000.
Tiflis Ticaret Mstearl. Grcistan lke Raporu, Temmuz 2003.
TKA. Grcistan lke Raporu 2003, Ankara, 2003.
TSAD.2006 Ylna Girerken Trkiye Ekonomisi, stikrardan Srdrlebilir Bymeye, stanbul, 2005.

TO YAYINLARI (2012)
2012-1

Kuran Hat ve Tezhibinden Parltlar

2012-2

Osmanl Ticaret ve Sanayi Albm (2.bs)

2012-3

The Colorful Treasures of stanbul: From Byzantine Mosaics To


Ottoman Ceramic Tiles

2012-4

Fiyat ndeksleri (=Price Indices)

2012-5

6102 Sayl Trk Ticaret Kanunu: Ticari letme ve Ticaret


irketlerine Getirilen Yenilikler

2012-5

6102 Sayl Trk Ticaret Kanunu: Ticari letme ve Ticaret


irketlerine Getirilen Yenilikler (gncelletirilmi 2.bs.)

2012-6

Makroekonomik Gstergeler (=Macroeconomic Indicators)

2012-7

Vakflarda Vergi Muafiyeti ve Vergi Tevikleri

2012-8

Haberlerden Yansyan TO 2011

2012-9

stanbul Ticaret Odas Tahkim-Uzlatrma-Hakem Bilirkiilik


Ynetmelii

2012-9/10 stanbul Ticaret Odas Tahkim-Uzlatrma-Hakem Bilirkiilik


Ynetmelii
(=stanbul Chamber of Commerce Regulation on ArbitrationConciliation-Expert Arbitration)
2012-12

Dnden Yarna Bugnn Szleri

2012-13

lan- Ticaret : Resimli lanlar Perspektifinde


Osmanldan Cumhuriyete stanbul Ticari Hayat (2.bs)

2012-14

TOdan Ykselen Nameler (cd-rom)

2012-15

Ekonomik Rapor: 2011 Ylnda Trkiye ve Dnya Ekonomisi

2012-16

Economic Report: Turkish and World Economy in 2011

2012-17

Yolu stanbuldan Geen Kervann Saraylar (2.bs.)

2012-18

KOBler in irket Anayasasnn nemi ve Oluturulmas

2012-19

Trkiyede Ticaretin nc Kuruluu stanbul Ticaret Odas:


1923 - 1960

2012-20

stanbul Ticaret Odas Yayn Katalou : 1885 - 2012

2012-21

2011 Yl stanbul Kk Sanayi Kapasite Kullanm Aratrmas

2012-22

Rakamlarla Trkiye Ekonomisi

2012-23

Kaybolan Meslekler ve Son Ustalar II

2012-24

ABde ve Trkiyede Nfusun Yalanmasnn Ekonomik ve


Sosyal Sonular (digital baskl-oaltma)

2012-25

Kresel Kriz ve Trkiye Ekonomisinin Dnm

2012-26

Turkey in Figures

2012-27

erefeden Seyrstanbul
(=View of stanbul From Minaret Balcony)

2012-28

Sektrel Olarak Komu lkelerde Trkiyenin hracat Potansiyeli

2012-29

Trkiyede Yayn Hayat

2012-30

Baarl Vergi Mkellefleri (cd-kitap)

2012-31

Trkiyede naat Sektr ve Dnyadaki Yeri

2012-32

Medeniyet ve Deerler: Ak Medeniyet stanbul Yaklam

2012-33

Civilizations and Various

2012-35

stanbulun Ekonomik ve Sosyal Gstergeleri

2012-36

Social and Economic Indicators of stanbul

2012-37

Avusturya rneinde Mesleki Eitim Sistemi ve


Odalarn Etkinlii

2012-38

Bir Finansal Enstrman Olarak Sukuk: Katlm Bankalarna


Uyum Modellemesi

2012-40

6098 Sayl Trk Borlar Kanunu: Yenilikler ve Deiiklikler

TO YAYINLARI (2013)
2013-3

Makro Ekonomik Gstergeler

2013-4

Hayallerini Uuran Adam: Nuri Demira

2013-5

stanbulun Rengi Erguvan (2.bs.)

2013-6

Fiyat ndeksleri

2013-8

stanbul Halknn Konut Eilimleri Aratrmas

2013-9

Baarl Vergi Mkellefleri 2011

2013-10

Noktalar ve izgiler Arasnda Hasan elebi

2013-11

Tevik Serisi: Yatrmlarda Devlet Yardmlar (gnl.2.bs)

2013-15

Haberlerden Yansyan TO: 2012

2013-16

Ekonomik Rapor

2013-17

Economic Report

2013-19

letmelerde Kurumsal Risk Ynetimi

2013-22

Company Establishment and Registration Procedures in Turkey

2013-23

Les Procdures de Cration dEntreprise en Turquie

2013-24

Yabanc Sermayeli Yatrmclar in Rehber (Arapa)

2013-25

Yabanc Sermayeli Yatrmclar in Rehber (Rusa)

2013-26

Ticaretin Efsanesi (2.bs.)

2013-27

stanbulun Renkli Hazineleri: Bizans Mozaiklerinden Osmanl


inilerine (2.bs.)

2013-28

The Colorful Treasures of stanbul: From Byzantine Mosaics to


Ottoman Ceramic Tiles (2.bs.)

2013-29

Bacyan- Rumdan Gnmze Trk Kadnnn ktisadi Hayattaki


Yeri (2.bs.)

TO YAYINLARI (2014)
2014-1

skbn Tarih ve Kltr Nianesi: Fatih Sultan Mehmet Kprs

2014-2

Balkan arlar

2014-3

Bahekap: Kadim Ticaretin Bahekap ve evresindeki Serveni

2014-5

Uncitral Tahkim Kurallar

2014-6

Trkiyede Dorudan Yabanc Sermaye Yatrm kliminin yiletirilmesi


zerine Gr ve neriler

2014-8

Baarl Vergi Mkellefleri 2012

2014-11

yerleri Personel Toplu Tama Projesi

2014-14

Uluslararas Szlemelerde Elektronik letilerin Kullanlmas


Hakknda
Birlemi Milletler Antlamas

2014-17

Trk Sinemasnn Durum Analizi

2014-18

Trk Sinema Tarihinde Tccar ve Ticaret

Aralk 2014 itibariyle


NOT:

YAYINLARIMIZA NTERNET STEMZDEN TAM METN


OLARAK CRETSZ ULAILABLMEKTEDR.

Оценить